Position paper over het Urgenda-vonnis d.d. 24 juni 2015
Geerten Boogaard, docent staatsrecht, Universiteit Leiden

‘De rechter had Urgenda hoogstens gelijk mogen geven’
1. Zaken als die van Urgenda – in de literatuur bekend als public law
litigation – ontstaan hoofdzakelijk uit twee rechtsontwikkelingen: de
ruimere mogelijkheden voor belangenorganisaties om een
ontvankelijke vordering in te stellen en de royalere doorwerking van
internationale beleidsdoelstellingen in nationale verhoudingen. Beide
ontwikkelingen werpen nieuwe vragen op ten aanzien van de rol van
de rechter in het algemeen en de staatsrechtelijke grenzen aan zijn
uitspraakbevoegdheden in het bijzonder.
2. De kernvraag daarbij is deze: mag de rechter de klassieke
benadering om eenvoudig het ongedaan maken van de schending te
bevelen doorzetten naar de nieuwe algemeen-belang-zaken? Of is er
een staatsrechtelijk relevant verschil tussen een eiser die aanvoert dat
zijn buurman de heg te hoog heeft laten groeien en een
belangenorganisatie die stelt dat de Staat ‘te weinig’ doet tegen een
partij die geen vrouwen op de lijst zet? In het eerste geval volgt de
remedie eenvoudig uit de schending (een bevel om de heg te snoeien)
terwijl in het tweede geval niet duidelijk is wat er precies moet
gebeuren terwijl het wel een netelige politieke kwestie betreft.
3. In het staatsrecht wordt deze vraag verschillend beantwoord.
Degenen die menen dat de rechter ook in algemeen-belang-zaken moet
blijven bevelen wat nodig is om een schending ongedaan te maken,
onderbouwen dit vaak met het beginsel van effectieve
rechtsbescherming. Tegenover het verwijt dat de rechter aan politiek
zou gaan doen, stellen zij dat de rechter alleen beveelt wat de politiek
toch al verplicht was te doen. In deze redenering worden ingrijpende
rechterlijke interventies gerechtvaardigd doordat het ‘echt heel nodig’
of ‘echt heel erg’ is en uiteindelijk ‘iemand het moet doen.’

4. Aan de andere kant van het debat bevinden zich de
constitutionalisten die menen dat er grenzen zijn aan wat een rechter
staatsrechtelijk vermag in de fase van de remedie. Uit het beginsel van
machtenscheiding en het primaat van de politiek leiden zij af dat
staatsmachten zich niet bevelend boven elkaar mogen verheffen. Deze
principiële gelijkwaardigheid geldt ook als de rechter op zichzelf gelijk
heeft. Want wie de Trias Politica afhankelijk maakt van wie er gelijk
heeft, heft haar uiteindelijk op. Dat wil overigens niet zeggen dat de
rechter belangenorganisaties inhoudelijk geen gelijk mag geven als zij
dat wel hebben. Alleen betekent dat niet dat de rechter vervolgens
alles mag doen wat nodig is om hun gelijk te realiseren.
5.
In zijn jurisprudentie komt de Hoge Raad aan beide
staatsrechtelijke benaderingen tegemoet. Enerzijds handhaaft de Hoge
Raad al sinds ruim tien jaar een duidelijk verbod op het zogenaamde
formele wetgevingsbevel: een rechter mag nooit de deurwaarder
achter een regelgever aansturen. Anderzijds accepteert de Hoge Raad
verklaringen voor recht waarin duidelijk wordt uitgesproken dat er
werk aan de winkel is voor een wetgever.
6. Ik meen dat de rechtbank in het Urgenda-vonnis miskent dat het
gegeven ‘reductiebevel’ strijdt met de staatsrechtelijke grenzen van de
rechterlijke uitspraakbevoegdheden. Primair is sprake van een
verboden wetgevingsbevel omdat het reductiebevel niet realistisch
zonder bemoeienis van de wetgever kan worden uitgevoerd. Subsidiair
meen ik dat het reductiebevel op dezelfde bezwaren stuit als het
wetgevingsbevel en daarom vanwege dezelfde redenen moet worden
afgewezen. Internationale klimaatdoelstellingen lenen zich niet voor
civiele executiegeschillen. Dit lijkt mij voldoende voor hoger beroep.
7. Dit paper is een toepassing van mijn proefschriftonderzoek. Zie: G.
Boogaard, Het wetgevingsbevel. Over constitutionele verhoudingen en
manieren om een wetgever tot regelgeving aan te zetten, Oisterwijk: Wolf
Legal Publishers 2013. http://dare.uva.nl/document/2/122349