Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

29 826

Industriebeleid

Nr. 116

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN
KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 april 2019
Uw Kamer heeft de regering tijdens de EZK-begrotingsbehandeling van
8 november 2018 (Handelingen II 2018/19, nr. 21, item 12) verzocht te
onderzoeken hoe op Europees niveau de productie van groen staal
gestimuleerd kan worden en dit actief te promoten (motie van het lid
Agnes Mulder c.s., Kamerstuk 35 000 XIII, nr. 33). Met deze brief ontvangt
u de gevraagde informatie.
1. De staalsector in de EU
De Europese Unie is de op één na grootste staalproducent ter wereld met
een productie van meer dan 170 miljoen ton per jaar, 10% van de
wereldproductie. Dit omvat een grote variatie geavanceerde en zeer sterke
staalsoorten die in hightech-toepassingen worden gebruikt. Staal speelt
een fundamentele rol in veel belangrijke industrieën zoals de
auto-industrie, bouw, robotica, geavanceerde machines, gereedschappen
en huishoudelijke apparaten.
De Europese staalindustrie is een wereldleider op het gebied van
innovatie en beperken van de gevolgen voor het milieu. De sector heeft
een omzet van ongeveer € 170 miljard en biedt direct werk aan 320.000
mensen in 23 EU-lidstaten.
Staal is daarom van vitaal belang voor de economie van de EU en wordt
ook als een strategische sector genoemd in het voorstel van de Europese
Commissie getiteld «A renewed EU Industrial Policy», State of the Union
2017.
2. Groen staal
Het Akkoord van Parijs stuurt de wereldwijde CO2-reductie aan en de
Europese Unie (EU) heeft tot doel om haar emissies in 2050 met 80% tot
95% te verlagen ten opzichte van het niveau van 1990.

kst-29826-116
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 826, nr. 116

1

Naast de staalsector omvat de energie-intensieve sector ook bedrijven uit
onder meer de raffinage-industrie en chemische industrie. Deze bedrijven
zijn verantwoordelijk voor een groot deel van het energieverbruik en de
totale uitstoot van CO2. De staalindustrie is verantwoordelijk voor 30%
van de industriële CO2-emissies in de EU. De uitdaging is om een
koolstofarme, groene staalsector in de EU te realiseren. Hiervoor is het
nodig om innovatieve technologieën te ontwikkelen die het concurrentievermogen van de Europese staalproductie op langere termijn veiligstellen
en tegelijkertijd de CO2-uitstoot minimaliseren.
Innovatieprojecten binnen de EU-staalindustrie met als doel om
CO2-uitstoot te minimaliseren kunnen worden ingedeeld in twee trajecten.
Eén traject gaat verder met op fossiele brandstoffen gebaseerde metallurgie, waarbij de vrijgekomen CO2 op een slimme manier gebruikt of
opgeslagen zal worden in plaats van deze in de lucht uit te stoten.
Het tweede traject gaat uit van het vervangen van fossiele brandstoffen in
de metallurgie. Door gebruik te maken van groene stroom bij het maken
van staal, of het produceren van waterstof waarmee vervolgens ook staal
gemaakt kan worden, zal op termijn het gebruik van kolen overbodig
gemaakt kunnen worden.
Beide trajecten worden geflankeerd door overkoepelende circulariteitsprojecten, zoals het verbeteren van de energie-efficiëntie en het recyclen van
staal en de bijproducten, om te helpen bij het realiseren van verdere
CO2-beperking en energiebesparingen. De EU heeft namelijk ook
nadrukkelijk haar ambitie kenbaar gemaakt voor een circulaire economie
waarin niets verloren gaat. Een circulaire economie zal niet alleen de druk
op het milieu verminderen, maar ook een positieve bijdrage leveren aan
het veiligstellen van de grondstoffenvoorziening en tot economische groei
en banen leiden, doordat het concurrentie en innovatie stimuleert.
Twee voorbeelden van het eerste traject dat «Smart Carbon Use»
genoemd wordt zijn:
HIsarna van Tata Steel
Dit is een nieuwe, door Tata Steel in IJmuiden ontwikkelde technologie
om staal te maken. Het productieproces van HIsarna is efficiënter dan het
huidige proces, doordat er geen voorbewerking van de ertsen en
metallurgische kolen meer nodig zijn. Een complete productiestap kan
worden uit gefaseerd er zijn geen cooks-, sinter- en pelletfabrieken meer
nodig. Door het vervallen van die productiestap wordt ook veel energie
bespaard en worden kosten verlaagd. Tenslotte kan in het HIsarna-proces
gebruik worden gemaakt van een veel breder palet aan erts- en kolenkwaliteiten waardoor een staalproducent, met goedkopere en beter
beschikbare grondstoffen, dezelfde hoge kwaliteit staal kan maken.
HIsarna’s belangrijkste milieuvoordelen zijn de reductie van het energiegebruik en de CO2-uitstoot met minimaal 20%. Doordat het HIsarnaproces nagenoeg zuivere CO2 produceert, is deze uitermate geschikt om
direct af te vangen en op te slaan. Er is geen voorafgaand kostbaar
raffinageproces nodig en de uitstoot van fijnstof, zwaveldioxide en
stikstofdioxide kan met 60% tot 80% verlaagd worden.
Bioreactor van ArcelorMittal
In het Belgische Gent wordt een fabriek, een bioreactor, gebouwd om het
hoogovengas van de plaatselijke staalfabriek af te vangen en er
biobrandstof van te maken. De schadelijke afvalgassen worden nu nog
door het energiebedrijf Engie Electrabel verbrand in de aanpalende
elektriciteitscentrale. Deze grote bioreactor bestaat uit watertanks van 30
meter hoog, waarin microben het koolstofgas zullen omzetten in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 826, nr. 116

2

bio-ethanol. Die biobrandstof kan in de transportsector gebruikt worden.
In een tweede fase kan de biobrandstof ook dienen als basisgrondstof
voor chemiebedrijven om er bijvoorbeeld plastic van te maken.
Een voorbeeld van het tweede traject dat ook wel «Carbon Direct
Avoidance» genoemd wordt is:
H2Future van Voestalpine
Het Oostenrijkse staalbedrijf Voestalpine en het metallurgisch onderzoekscentrum K1-MET zijn met een onderzoeksproject bezig gericht op het
stapsgewijs vervangen van het gebruik van koolstof bij de staalproductie.
In plaats van koolstof zal uiteindelijk gebruik gemaakt worden van
«groene waterstof» en elektrische vlamboogovens. Grootschalige
waterstofproductie in het H2Future-project is een belangrijke pijler om
deze visie om te zetten in realiteit. Het symboliseert de grote uitdaging bij
het ontwikkelen van baanbrekende technologieën die gebaseerd zijn op
brede en intense samenwerking over de grenzen heen, bijvoorbeeld
tussen staal- en energiesectoren, wetenschappelijke en industriële
partners, op zowel nationaal als Europees niveau.
3. EU-beleid t.a.v. verduurzaming van de staalsector
De Europese staalindustrie startte eind 2004 samen met enkele technische
partners, onderzoeksinstituten en universiteiten een onderzoeks-en
ontwikkelingsprogramma dat tot staalproductie met minimale
CO2-emissie moet leiden. In dit door de EU meegefinancierde ULCOSprogramma (Ultra-Low Carbon Dioxide Steelmaking) worden alternatieven uitgewerkt voor het huidige hoogovenproces. Eén daarvan is de
eerder beschreven HIsarna, de cycloontechnologie die door Tata Steel is
ontwikkeld.
Zoals eerder aangegeven wordt in de Europese Unie de staalsector als
een strategisch belangrijke sector aangemerkt en staat deze hoog op de
agenda van de Europese Commissie. Zo wordt in een Communicatie van
de Commissie over staal van maart 2016 aangegeven dat langetermijnacties nodig zijn om het concurrentievermogen en de duurzaamheid van
de energie-intensieve industrieën in de EU te garanderen. In een rapport
van de «Highlevel Group», onder leiding van Pascal Lamy, over het
maximaliseren van de impact van EU-onderzoeks- en innovatieprogramma’s wordt opgeroepen tot een missie om tegen 2030 in Europa
staal te produceren met nul CO2-uitstoot. Verder wordt in de «vernieuwde
EU-strategie voor het industriebeleid» van september 2017 aangegeven
dat deze nieuwe strategie de EU-industrieën moet helpen om wereldleider
te blijven op het gebied van innovatie, digitalisering en koolstofvrij
produceren.
De staalsector was ook goed vertegenwoordigd op de eerste Europese
industriedag die op 28 februari 2017 in Brussel plaatsvond, en die meer
dan 400 belangrijke industriële spelers en beleidsmakers op hoog niveau
bij elkaar bracht om over de toekomst van de Europese industrie te
debatteren.
De Europese Commissie is ervan overtuigd dat alleen een pan-Europese
aanpak de uitstoot van broeikasgassen in de komende decennia drastisch
kan verminderen. Hiertoe ondersteunt zij nieuwe, schone en slimme
investeringen waaronder onderzoek naar en demonstratie van koolstofarme technologieën in de energie-intensieve industrie via haar Investeringsplan voor Europa (het Juncker-plan), Horizon 2020 en het Fonds voor
onderzoek inzake kolen en staal (Research Fund for Coal and Steel, hierna
RFCS) en het Innovatiefonds.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 826, nr. 116

3

3.1 Juncker-plan
Het investeringsplan voor Europa, het zogenaamde plan Juncker, heeft
drie doelstellingen: belemmeringen voor investeerders wegnemen,
investeringsprojecten onder de aandacht brengen en technisch ondersteunen, en financiële middelen slimmer inzetten. Vanuit die optiek steunt
het plan op drie pijlers. Ten eerste het Europees Fonds voor strategische
investeringen (EFSI), dat EU-garanties verleent om particuliere investeerders aan te trekken. De Commissie werkt hiervoor samen met haar
strategische partner, de EIB-groep, (de Europese Investeringsbank). Ten
tweede de Europese hub voor investeringsadvies en het Europese portaal
voor investeringsprojecten, die technische ondersteuning en extra
exposure bieden aan investeringsprojecten. Hiermee worden de kansen
van investeringsplannen om gerealiseerd te worden vergroot. De hub is
een joint venture met de EIB-groep. Ten derde de vermindering van de
regeldruk. Minder bureaucratie is goed voor het ondernemingsklimaat,
zowel nationaal als op EU-niveau.
3.2 Horizon 2020
Dit is het achtste kaderprogramma voor onderzoek dat loopt van 2014 tot
en met 2020 en het heeft als doel het Europese beleid op het gebied van
onderzoek en innovatie beter af te stemmen op de economische en
sociale ambities van de Unie zoals geformuleerd in de EU 2020-strategie.
De EU 2020-strategie is de langetermijnstrategie van de Europese Unie
voor een sterke en duurzame economie met veel werkgelegenheid. Deze
strategie bouwt voort op de Lissabon-strategie (2000–2010) en moet
ervoor zorgen dat de Europese economie zich ontwikkelt tot een zeer
concurrerende, sociale en groene markteconomie. Net als bij de Lissabonstrategie is de looptijd van de EU 2020-strategie tien jaar.
Horizon 2020 staat ook open voor projectvoorstellen die van belang zijn
voor de staalindustrie, zoals bijvoorbeeld de pijler «Industrieel leiderschap». Deze pijler beoogt de ontwikkeling van technologieën en
innovaties te versnellen om de bedrijven van de toekomst hiermee te
ondersteunen. Ook is het de bedoeling om innovatieve Europese mkb’s te
helpen om uit te groeien tot toonaangevende bedrijven in de wereld. Voor
een periode van zeven jaar (2014–2020) is in totaal 900 miljoen euro
beschikbaar voor Horizon 2020.
3.3 RFCS
Van direct belang voor de staalgemeenschap is het RFCS. Dit fonds
ondersteunt onderzoeks- en innovatieprojecten in de kolen- en staalsector.
Elk jaar wordt ongeveer 40 miljoen euro beschikbaar gesteld aan
universiteiten, onderzoekscentra en private bedrijven om projecten te
financieren. Van dit bedrag is 30 miljoen euro ten behoeve van de
staalsector. Naast projecten die bijvoorbeeld gericht zijn op het verbeteren
van productieprocessen en veiligheid op het werk worden er ook
projecten gehonoreerd die gericht zijn op de vermindering van
CO2-uitstoot in de staalproductie. Op dit moment worden er ongeveer
150 onderzoeksprojecten met behulp van dit fonds uitgevoerd.
3.4 Innovatiefonds
Het Innovatiefonds zal worden gevuld met de opbrengst van EU
ETS-rechten. Deze beslissing is opgenomen in de nieuwe EU ETS
Richtlijn, die van 2021 tot 2030 van kracht zal worden. Lidstaten zullen de
opbrengst van verkochte rechten dus gedeeltelijk moeten afgeven aan het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 826, nr. 116

4

Innovatiefonds. Het totale beschikbare financieringsbedrag is daarom
afhankelijk van de ETS-prijs. De Europese Commissie verwacht dat die de
komende jaren verder zal stijgen. Het Innovatiefonds moet voor financiële
prikkels zorgen bij bedrijven en overheden om nieuwe, koolstofarme
technologieën te demonstreren. Het fonds bouwt voort op het NER3000,
het bestaande EU-programma ter stimulering van koolstofarme energieprojecten. Het verschil met het NER300 is dat het nieuwe Innovatiefonds
een specifieke focus heeft op energie-intensieve industrieën en energieopslag. Individuele innovatieve projecten kunnen met het Innovatiefonds
tot 60% van hun kapitaal- en operationele kosten vergoed krijgen.
De hoogte van het budget van het fonds zal afhangen van de koolstofprijs,
maar wordt geschat op 3 tot 11 miljard euro. De middelen zullen
geleidelijk worden vrijgegeven tot 2030. Het Fonds staat open voor grote
en kleine projecten in alle lidstaten en de eerste ondersteuningsronde is
gepland voor 2020.
Met behulp van deze programma’s heeft de staalindustrie, in samenwerking met onderzoekscentra en universiteiten, tot nu toe aanzienlijke
vorderingen gemaakt in het reduceren van de CO2-uitstoot, maar dit is
nog lang niet genoeg om de Europese energie- en milieudoelstellingen
voor 2030 en 2050 te halen.
4. Nederlandse inzet
Nederland is als lidstaat nauw betrokken bij het vormgeven van het
Europese Industriebeleid en daarmee ook van de staalsector en neemt
actief deel aan alle Europese overleggen over dit onderwerp. Hierbij wordt
door Nederland met name ingezet op de verdere verduurzaming van de
Europese Staalindustrie. Hieronder geef ik een aantal voorbeelden van de
Nederlandse inbreng in EU-verband.
4.1 Comité voor Kolen Staal (COSCO)
Met het Onderzoeksprogramma van het RFCS ondersteunt de Europese
Unie het concurrentievermogen van de kolen- en staalindustrie. In het
Comité voor Kolen en Staal (COSCO), dat samengesteld is uit vertegenwoordigers van EU-landen en tot taak heeft de Europese Commissie bij te
staan bij het algemeen beheer van het fonds, benadrukt Nederland dat
een belangrijk deel van het beschikbare budget bestemd dient te blijven
voor onderzoeksprojecten die tot doel hebben om CO2-uitstoot in de
staalsector te verminderen. Rihanne en Tacos zijn voorbeelden van
projecten die uit dit fonds voortgekomen zijn. Het «Rihanne»-project waar
o.a. Tata Steel en de Universiteit van Amsterdam bij betrokken zijn, richt
zich op een betrouwbaarder beheersysteem voor hoogovens om de
productiviteit, processtabiliteit en materiaal- en energie-efficiëntie te
verbeteren. Het Tacos-project, met Tata Steel als deelnemer, moet
staalfabrikanten in staat stellen te voldoen aan de steeds strengere
milieueisen. Het project is gericht op het evalueren van oplossingen die
leiden tot een aanzienlijke CO2-daling.
4.2 Europees Kaderprogramma
De Ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Economische
Zaken en Klimaat zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor de Nederlandse
beleidsinzet ten aanzien van het Europees Kaderprogramma voor
onderzoek en innovatie (Horizon 2020). Bij de voorbereiding op een
nieuwe 7-jarige programmaperiode stelt Nederland een BNC-fiche op
wanneer de voorstellen zijn gepubliceerd door de Europese Commissie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 826, nr. 116

5

In het onderhandelingsproces over het voorstel voor het kaderprogramma
voor de volgende periode, Horizon Europe, is door Nederland ingezet op
het borgen van de nationale prioriteiten, waaronder verduurzaming van
de industrie en dus ook de staalsector».
4.3 IPCEI
De Europese Commissie heeft een Strategisch Forum opgericht voor
belangrijke projecten van gemeenschappelijk Europees belang (IPCEI,
Important Projects for Common European Interest). Alle lidstaten,
inclusief Nederland, hebben zitting in dit forum, naast onder andere
Europese brancheorganisaties. Een van de belangrijkste taken van het
IPCEI-forum is om de Commissie te adviseren over belangrijke waardeketens in Europa die gezamenlijke gecoördineerde acties en investeringen
door overheden en industrieën uit verschillende EU-landen vereisen. Het
Forum heeft, mede op aandringen van Nederland, de waardeketen «low
carbon industry» geïdentificeerd waar de staalsector een belangrijk
onderdeel van uitmaakt. Het forum zal haar advies uitbrengen in de zomer
van 2019.
Nederland neemt daarnaast ook actief deel in de high level expert group
«energie intensieve industrie» en de bijbehorende werkgroepen.
Momenteel wordt een roadmap uitgestippeld. Daarin zal ook het advies
van het strategisch forum in meegenomen worden.
Het strategisch forum zal in de zomer 2019 en de high level group per
begin 2020 de adviezen uitbrengen en zij zullen elk bijdragen aan de
stappen die nodig zijn voor de industrie om bij te kunnen dragen aan het
realiseren van de klimaatafspraken van Parijs per 2050. De Nederlandse
inzet daarbij zal vooral het concept Klimaatakkoord volgen, zoals de
Nederlandse inzet om in het ETS erkenning voor relevante
CO2-reductiemaatregelen te krijgen, voor bijvoorbeeld CCU
(koolstofafvang- en gebruik) en elektrische boilers.
5. Tot Slot
Nederland zal in EU-verband blijven inzetten op het verder reduceren van
CO2-uitstoot bij de productie van de staal. Dit is een absolute noodzaak als
de EU ook op lange termijn een duurzame en concurrerende Europese
staalsector wil hebben. Het Europees Parlement, de Europese Commissie,
EU-lidstaten, de Europese staalindustrie, onderzoeksinstituten en
universiteiten zijn het met elkaar eens dat dit het doel moet zijn.
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,
E.D. Wiebes

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 826, nr. 116

6