vragen
verbindingen
vergezichten

Inhoud
Voorwoord			

5

Deel

I

Inleiding		

6

Deel

II

Vragen		

15

		

		
Mens, milieu en economie		17

		
Individu en samenleving		49
		
Ziekten en gezondheid		93

		
Technologie en maatschappij		131
		
Bouwstenen van het bestaan 		

153

Deel

		
III

Verbindingen en vergezichten		

173

Bijlage 1		

Kenmerken van de ingediende vragen 		

206

Bijlage 3		

Organisaties met in de NWA verwerkte beleidsagenda’s		

212

Bijlage 2		
Bijlage 4		

2

Organisaties met in de NWA verwerkte onderzoeksagenda’s
Vragen ingedeeld naar tien thema’s ontleend aan Horizon 2020

210
213

Voorwoord
Voor u ligt de Nationale Wetenschapsagenda. Zij is opgesteld door de kenniscoalitie1

en beoogt mede richting te geven aan Nederlands onderzoek in de komende jaren. De

Wetenschapsagenda vloeit voort uit de Wetenschapsvisie van het kabinet2. In opdracht
van de bewindspersonen van de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en

Economische Zaken3 heeft de kenniscoalitie, bijgestaan door een klankbordgroep4, na een
uitgebreide consultatie van het Nederlandse publiek, uitdagende vraagstukken benoemd

op terreinen waarin het Nederlandse onderzoek kan excelleren en waarin het de samenleving en de kenniseconomie kan versterken. Die vraagstukken sluiten aan op de kracht

van de Nederlandse wetenschap, op de grote maatschappelijke uitdagingen van deze tijd
en op economische kansen die zich voordoen.

De Wetenschapsagenda is tot stand gekomen door de inbreng van velen en richt zich ook
tot velen. Zij nodigt onderzoekers, bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties
uit de handen ineen te slaan door deel te nemen, financieel bij te dragen en wetenschappelijke kennis te benutten. De Wetenschapsagenda wil maatschappelijke betrokkenheid
bij wetenschappelijk onderzoek bevorderen en samenwerking langs de gehele kennisketen stimuleren. Zij is dan ook bij uitstek bedoeld als een verbindende agenda die
bruggen slaat tussen uiteenlopende partijen en sectoren.

Bestaande uit universiteiten (VSNU), hogescholen

1

De Wetenschapsagenda beoogt de Nederlandse wetenschap beter toe te rusten om

antwoorden te vinden op de grote uitdagingen van deze tijd en noodzakelijke transities in
bijvoorbeeld energiegebruik, gezondheidzorg, de ontwikkeling van onze samenleving en
democratische rechtstaat, veiligheid en mondiale voedselzekerheid teweeg te brengen.

Dat zijn complexe vraagstukken die zich kenmerken door botsende waarden, groeiende
politieke druk en grote economische belangen. Die complexiteit vraagt om de inzet van
verschillende partijen en benaderingen, nieuwe dwarsverbanden en partnerschappen.
De Wetenschapsagenda wil prikkelen en aanzetten tot het smeden van wellicht
ongebruikelijke allianties en tot het verkennen van onvermoede samenhang.

(VH), instituten voor toegepast onderzoek (TO2),
werkgevers (VNO-NCW en MKB-Nederland),
universitair medische centra (NFU), de Nederlandse
Organisatie voor Wetenschappelijk onderzoek
(NWO) en de Koninklijke Nederlandse Akademie van
Wetenschappen (KNAW).
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,

2

Wetenschapsvisie 2025 - keuzes voor de toekomst,
november 2014.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en

3

De Wetenschapsagenda dekt echter niet de gehele wetenschap en beoogt ook geen in-

tegrale agenda voor de gehele wetenschap te zijn. Zoals al in de opdracht stond vermeld:
alles wat in de Wetenschapsagenda staat is belangrijk, maar niet alles wat belangrijk is

staat in de Wetenschapsagenda. Kleinschalig, specialistisch onderzoek blijft van onverminderde betekenis en verdient steun en sympathie. De Wetenschapsagenda richt zich
met name op interdisciplinaire en intersectorale uitdagingen. Dit moet leiden tot meer

synergie binnen het onderzoekslandschap als geheel en zal de cohesie, de slagkracht en
de impact van het Nederlandse onderzoek verder versterken.

4

Wetenschap, Opdracht Ontwikkelen Nationale
Wetenschapsagenda, 25 november 2014.
De klankbordgroep gaf gevraagd en ongevraagd

4

advies, participeerde in conferenties en legde relaties
met strategische agenda’s, kennisinstellingen en
adviesorganen. De leden van de klankbordgroep
namen op persoonlijke titel deel en waren
afkomstig uit een breed scala aan maatschappelijke
organisaties.

5

Deel I Inleiding

onderzoek sterk is en waarin er binnen een periode van tien jaar behoorlijke vooruitgang
te boeken is. In Deel II van de Nationale Wetenschapsagenda worden de 140

clustervragen, geordend in vijf hoofdstukken, één voor één gepresenteerd. Steeds
wordt het verbindende karakter van de 140 clustervragen uitgelegd.

6

Zie bijlage 2 voor de organisaties met in de NWA
verwerkte onderzoeksagenda’s.
Zie bijlage 3 voor de Organisaties met in de NWA

7

verwerkte beleidsagenda’s.

Zo roepen alle 140 vragen op tot een interdisciplinaire aanpak. In veel gevallen

overstijgen de vragen zelfs het onderscheid tussen de grotere wetenschappelijke

Schatkamer van vragen

Vragen liggen aan de basis van de Wetenschapsagenda. Nieuwsgierigheid begint met

een zucht naar kennis en met de wil daar iets mee te doen. Mensen stellen vragen om
verschillende redenen: om iets te kunnen begrijpen, om iets te kunnen beoordelen, of

om iets te kunnen beïnvloeden. Verandering – of dat nu wetenschappelijke doorbraken,

economische vernieuwing, of maatschappelijke vooruitgang betreft – begint immers vaak
met vragen. De Wetenschapsagenda is dan ook een lofzang op de vraag: groot of klein,
aarzelend of zelfverzekerd, fundamenteel of toepassingsgericht.

In de ons omringende landen zijn eveneens nationale wetenschaps- of onderzoeks-

agenda’s geëntameerd. In Nederland is dit proces echter op een volstrekt unieke wijze

vorm gegeven. De totstandkoming van de Wetenschapsagenda startte niet met een klein
groepje deskundigen, maar met een brede oproep aan alle Nederlanders om vragen in

te dienen. Mensen konden zowel vanuit hun individuele persoonlijke nieuwsgierigheid als
uit naam van een groep vragen aan de wetenschap stellen. Deze internationaal unieke

aanpak leidde tot een alle verwachtingen overtreffend aantal van 11.700 vragen5 die raken
aan de gehele breedte van het onderzoekslandschap.

Breed samengestelde jury’s van toponderzoekers hebben in discussies en workshops de

ingediende onderwerpen ondergebracht in 140 clustervragen. Zo fungeren de ingediende

vragen als bouwstenen en inspiratiebron voor de vraagstukken die centraal staan, en is de
Wetenschapsagenda van onderop opgebouwd.

Deze opbouw van onderop heeft veel enthousiasme en energie losgemaakt en

belangstelling in de media gewekt. Onder de vraagstellers bevinden zich vele in

wetenschap geïnteresseerde burgers. Om dit rijke bestand van geïnteresseerden te

benutten voor communicatie over en met de wetenschap, is In Gesprek Met ontwikkeld.
Via de website van de Wetenschapsagenda www.wetenschapsagenda.nl kunnen

wetenschappelijke instituten en andere kennisinstellingen op een eenvoudige manier

in contact komen met vraagstellers, zonder hun privacy te schenden. Reeds tijdens de

ontwikkeling van de Wetenschapsagenda zijn tientallen grote en kleine bijeenkomsten en
ontmoetingen georganiseerd. Veel vraagstellers zijn rechtstreeks in contact gebracht met

onderzoekers die bereid waren op hun vragen in te gaan. Dit toont de grote belangstelling
voor de wetenschap onder de Nederlandse bevolking en de grote bereidheid van de

wetenschap om serieus te reageren op de hoge verwachtingen van burgers en bedrijven.
Zo heeft het opstellen van de agenda op zichzelf al geresulteerd in nieuwe interacties
tussen wetenschap, beleid, bedrijfsleven en maatschappij. Dit maakt de Nationale

Wetenschapsagenda tot een publiek goed dat nu al kan rekenen op een breed draagvlak.
5

Zie bijlage 1 voor enkele getalsmatige overzichten.

6

De Wetenschapsagenda richt zich op terreinen waarin het Nederlandse wetenschappelijk

domeinen (geesteswetenschappen, levenswetenschappen, natuurwetenschappen,

sociale wetenschappen en technologische wetenschappen) en vergen samenwerking
tussen twee of meer van deze velden om antwoorden te vinden.

Een voorbeeld hiervan is de vraag Hoe krijgen we grip op de onvoorspelbaarheid

van complexe netwerken en chaotische systemen? Deze vraag is relevant voor de

meest uiteenlopende gebieden. Complexe netwerken spelen een rol in onder meer
communicatie, informatie, verkeer, transport, financiën, energie, klimaat en onze

hersenen. Wiskunde staat centraal in het vinden van antwoorden, maar de vraag heeft

vertakkingen naar vele andere (sub)disciplines, zoals bestuurskunde, biologie, chemie,
economie, hersenonderzoek, informatica, natuurkunde en planologie.

Veel vraagstukken zullen alleen door een combinatie van fundamenteel, toegepast,
praktijkgericht en soms ook beleidsgericht onderzoek kunnen worden opgelost, in

onderlinge samenhang of in het verlengde van elkaar. De vraag Wat is het belang van

biodiversiteit en hoe behouden we deze? is daarvan een voorbeeld. De vraag verbindt

fundamenteel onderzoek in de ecologie met de beleidsgerichte en toegepaste ecologie.

Maar er is ook een relatie met het onderzoek van vele vrijwilligers en biedt dus een kans
om burgers met wetenschap te verbinden (‘citizen science’).

Veel vragen kennen meerdere dimensies. Zij tonen niet alleen een beschrijvende of

verklarende insteek, maar hebben bijvoorbeeld ook een normatieve, evaluerende kant of
juist een ontwerpende doelstelling. De vraag Wat betekenen mens en natuur voor elkaar
en wat is de optimale relatie tussen beide? omvat zo de normatieve zoektocht naar de

waardering van de staat van de natuur en van de optimale relatie tussen mens en natuur.
Maar deze vraag raakt ook aan de beschrijving en analyse van de effecten van menselijk
handelen op de natuur, aan ethische keuzes achter het ontwikkelen van algoritmes en
aan het ontwerpen van simulatiemodellen.

De Wetenschapsagenda biedt spelers binnen het wetenschapsbestel uitgelezen

mogelijkheden om elkaar te vinden. Bezoekers van de website vinden er ook informatie
over reeds bestaande onderzoeksagenda’s: agenda’s van Nederlandse instellingen

die wetenschappelijke kennis genereren6. Zij vertegenwoordigen de aanbodkant van

de wetenschap. Met deze informatie kunnen vraagstukken uit de Wetenschapsagenda
vergeleken worden met thema’s en speerpunten van Nederlandse kennisinstellingen.

Ook zijn gegevens over beleidsagenda’s opgenomen7. Dit zijn agenda’s van afnemers van
wetenschappelijke kennis die de vraagkant vertegenwoordigen.

Beleidsagenda’s hebben betrekking op verschillende geografische schaalniveaus. Op
mondiaal niveau zijn er de werelddoelen van de Verenigde Naties (de zogenaamde
duurzame ontwikkelingsdoelen). De Europese Commissie heeft onder één van de

7

pijlers van Horizon 2020 grote maatschappelijke uitdagingen geformuleerd. Op nationaal

Het is mogelijk de vragen op verschillende manieren te doorzoeken en met elkaar en

strategische kennisagenda’s van de ministeries. Zo wordt de relatie zichtbaar tussen de

unieke karakter van een route: via dit instrument wordt de breedte van de Nederlandse

niveau gaat het om de kennis- en innovatieagenda’s (KIA’s) van de topsectoren en de

Nationale Wetenschapsagenda en het nationale beleid. Tenslotte zijn er ook op provinciaal
of regionaal niveau agenda’s voor onderzoek en innovatie. Een onderdeel hiervan is

toegang tot financiering uit het Europese Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO).

met speerpunten uit de andere agenda’s in verband te brengen. Dat vormt dan ook het

onderzoekkracht toegankelijk gemaakt. Een route inspireert tot nieuwe oplossingen, daagt
uit tot het maken van keuzes en geeft de richting aan die het best past bij het aanpakken
van complexe vraagstukken.

Voor elke clustervraag in de Wetenschapsagenda is op de website zichtbaar welke van

In Deel III worden zestien exemplarische routes gepresenteerd – alle stimulerend en

ander perspectief met de vraag bezig houden. Dat kunnen partijen zijn die elkaar soms

als de Nederlandse. De zestien routes zijn de eerste representatie van belangrijke

de vele partijen uit de vraagkant en de aanbodkant van de wetenschap zich vanuit één of
niet kennen of niet van elkaars werk op de hoogte zijn. Wellicht benadert de één zo’n

vraag (of een deel van zo’n vraag) vanuit een fundamenteel wetenschappelijk perspectief
terwijl een ander meer praktijkgericht met de vraag bezig is. Het zichtbaar maken van

deze gedeelde betrokkenheid kan het startpunt zijn voor nadere oriëntatie, onderlinge

afstemming en toekomstige samenwerking. Met deze informatie zullen nieuwe allianties
kunnen opbloeien tussen onderzoeksinstituten van NWO en KNAW, universiteiten,
universitair medische centra, rijkskennisinstellingen, bedrijven, hogescholen, TO2organisaties, ministeries en maatschappelijke instellingen.

Zo brengt de vraag Hoe wapenen we ons tegen natuurrampen als aardbevingen,

veelbelovend in een wetenschappelijke cultuur die zo voor samenwerking open staat
opgaven aan de wetenschap. Tegelijkertijd demonstreren ze hoe het route-instrument de

Nederlandse wetenschap kan mobiliseren en welke richting de wetenschap moet inslaan

om deze opgaven met succes te volbrengen. Die routes illustreren heel concreet de kracht
van de Wetenschapsagenda als verbindend instrument. De kenniscoalitie heeft deze

zestien routes uitgekozen op grond van hun relevantie voor de samenleving, de economie
en de wetenschap zelf. De zestien routes vormen een begin, waaraan nieuwe belangrijke

routes zullen worden toegevoegd. De zestien routes zijn dus niet uitputtend maar ook niet
vrijblijvend. De kenniscoalitie zal dan ook de verdere uitwerking van deze routes zelf ter
hand nemen.

vulkaanuitbarstingen en overstromingen? veel partijen bij elkaar, niet alleen in

Met de 140 clustervragen en het instrument van de routes schept de Wetenschapsagenda

wereldbevolking groter. Een beter begrip van het systeem aarde vergt intensieve mondiale

wetenschappelijk onderzoek. De Wetenschapsagenda zal zo dienen als kompas voor

Nederland maar ook internationaal. De risico’s op rampen worden door de toenemende
samenwerking. Het ontsluiten van fundamentele kennis op dit terrein stelt grote eisen

aan technologische vooruitgang. Ook technische mogelijkheden om gebouwen, bruggen
en dijken bestendiger te maken tegen allerlei rampen moeten ontwikkeld worden. Het

bedrijfsleven is hierbij een onmisbare partner. De gevolgen van rampen kennen tal van
lokale, nationale en internationale bestuurlijke, sociale en maatschappelijke aspecten
waarbij overheden en maatschappelijke organisaties nauw betrokken zijn.

een richtinggevend kader voor meer samenhang en afstemming binnen het

de doorontwikkeling van bestaande onderzoeksagenda’s. Dit kompas neemt echter niet
de plaats in van de bestaande agenda’s, het is er een aanvulling op. Het kompas richt

zich specifiek op interdisciplinaire en intersectorale uitdagingen en wijst zo de weg naar

veelbelovende allianties. De resulterende kruisbestuivingen zullen bijdragen aan synergie
binnen het wetenschapsbestel als geheel en aan meer samenhang tussen de eerste,
tweede en derde geldstroom.

Uit analyse van al deze onderzoeks- en beleidsagenda’s blijkt dat hun onderliggende

Zo zouden rond de route ‘Personalised medicine’ partijen als de topsectoren Life Sciences

met veel andere vragen in verband kunnen worden gebracht. De Wetenschapsagenda

Laboratorium, TNO en RIVM, alsmede de universiteiten en diverse biotechbedrijven met

speerpunten en thema’s ruim in de Wetenschapsagenda worden gerepresenteerd en
is voorzien van een zoekroutine en is daarmee een digitaal instrument dat brede

deelverzamelingen vragen kan koppelen aan bestaande onderzoeksagenda’s maar ook
aan grotere groepen belangstellenden.

Routekaart door het kennislandschap

Tegen die achtergrond is het idee ontstaan van ‘routes’ door de Wetenschapsagenda.
Routes brengen een deelverzameling van samenhangende vragen rond een complex

thema in kaart. Via de routes kan de totale kracht van de Nederlandse kennisinfrastructuur
worden aangesproken en gemobiliseerd om te komen tot een betere aanpak van
bijvoorbeeld de grote maatschappelijke uitdagingen. De routes zijn daarmee een

instrument om vanuit de Wetenschapsagenda nieuwe partners op te zoeken. Doordat op
die manier belangrijke onderzoeksrichtingen uit verschillende wetenschapsgebieden bij
elkaar komen, zullen ook nieuwe benaderingen zichtbaar worden die het succes en de
impact van onderzoek zullen versterken.

De Wetenschapsagenda is daarmee een routekaart geworden waarin de clustervragen

& Health, High Tech Systemen en Materialen, de UMC’s, het NKI/AvL en het Hubrecht

elkaar een samenwerkingsverband kunnen vormen waardoor technologisch, biomedisch

en psychosociaal onderzoek geïntegreerd wordt. Zij kunnen daarmee voorsorteren op de
Europese financieringsprogramma’s, in dit geval op de Grand Challenge ‘Health’.

Een ander voorbeeld biedt de route ‘Big data verantwoord gebruiken’, die bruggen slaat

vanuit de wiskunde en de statistiek naar economie, recht en ethiek, vanuit de praktijk van
de retail naar de ethiek van de privacy, en vanuit de fundamentele informatica naar de

harde technologie, met achterliggende vraagstellers en te betrekken onderzoeksgroepen
uit alle geledingen van de samenleving. Uitgaande van het recente rapport van de

Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie8 zou een te vormen consortium
rondom deze route een kans bieden om het peil van de Nederlandse ICT-technologie

en -vaardigheden te verhogen, en een leidende rol in Europees verband te gaan spelen
(bijvoorbeeld als reactie op de Grand Challenge ‘Europe in a Changing World’ of op de
Key Enabling Technologies). Er zijn al enkele veelbelovende initiatieven in die richting,
zoals Commit2data.

Klaar voor de Toekomst? Naar een brede strategie

8

voor ICT, AWTI, 2015.

een brug slaan tussen de vraagkant en de aanbodkant van de wetenschap.

8

9

Ook de route ‘Duurzame en veilige voedselproductie en gezondheid’ verbindt zeer veel
partijen in de samenleving. Deze route is bij uitstek een voorbeeld van een wereldwijde
uitdaging die vanuit een brede wetenschappelijke, industriële en maatschappelijke
Nederlandse traditie opgepakt kan worden. De route raakt aan een groot aantal

maatschappelijke en kennisagenda’s, zoals het rapport aan de regering van de WRR

‘Naar een voedselbeleid’, de Agri & Food 2016-2019 roadmaps, de Joint Programming
Initiatives ‘Agriculture, Food Security and Climate Change’, ‘Healthy Diet for a Healthy
Life’, de Horizon 2020 Grand Challenge ‘Food security, sustainable agriculture and

forestry, marine and maritime and inland water research and the bioeconomy’. Ook zijn

hier aanknopingspunten met agenda’s voor mondiale voedselzekerheid van de Verenigde
Naties (de tweede van de werelddoelen), het Ministerie van Buitenlandse Zaken en het

daaraan gerelateerde Food & Business Kennisplatform. De betrokkenheid bij dit vraagstuk
in de samenleving is groot: zowel de consument als de maatschappij stellen steeds

meer eisen aan de kwaliteit van producten en de wijze waarop de producten worden
geproduceerd.

De route ‘Veerkrachtige en zinvolle samenlevingen’, als laatste voorbeeld, raakt

ons allemaal. Door de globalisering dringen vraagstukken ons leven binnen waarop
vertrouwde stelsels en instituties onvoldoende antwoord geven. De route verbindt
agenda’s en strategische thema’s van universiteiten (zoals ‘Institutions’/UU) en

hogescholen met Kennis en Innovatie-agenda’s van de topsectoren Water, High Tech

Systemen en Materialen/ICT, Agri & Food, Tuinbouw & Uitgangsmaterialen, Life Sciences
& Health, Creatieve Industrie, Logistiek en de Sociale infrastructuur agenda, en sluit aan
bij het rapport aan de regering van de WRR ‘Naar een lerende economie’, de Horizon

2020 Grand Challenge ‘Europe in a changing world’, en bij maatschappelijke agenda’s

als ‘Erfgoed en Ruimte’ en ‘Verbinden van Duurzame Steden’. Door de aansluiting bij een
groot aantal agenda’s kan de route op veel draagvlak rekenen.

Het is geen toeval dat in de hierboven genoemde voorbeelden steeds verwezen wordt
naar Horizon 2020. Veel vragen van de Wetenschapsagenda hebben betrekking op
de thema’s van Horizon 2020. Alle 140 clustervragen van de Wetenschapsagenda

zijn onder te brengen in 10 aan Horizon 2020 ontleende thema’s9. In dat opzicht is de

Wetenschapsagenda een Nederlandse doorvertaling van Horizon 2020 die laat zien op

welke gebieden het Nederlandse onderzoek bij uitstek een bijdrage kan leveren aan de
Europese agenda. De kenniscoalitie ziet dan ook goede kansen om deze routes een
vervolg te geven in aanvragen voor Europese financiering.

De start van een proces

De oplevering van de Nationale Wetenschapsagenda is geen eindstation maar eerder een
begin. Het is de start van een proces van implementatie en doorontwikkeling waarin de
agenda een dynamisch instrument wordt voor het bevorderen van synergie.

Om de routekaart actueel en geschikt voor gebruik te houden zal informatie over

bestaande agenda’s steeds worden aangepast. Die informatie is nu gebaseerd op de

websites van de betrokken instellingen. Die instellingen (zoals universiteiten, hogescholen,
instituten, maar ook ministeries en topsectoren) worden op termijn verantwoordelijk voor
9

Zie bijlage 4 voor een verdeling van de
vragen over de 10 thema’s.

10

de informatie in de Wetenschapsagenda die over henzelf gaat. Zij krijgen via een account
de gelegenheid binnen de grenzen van een vast format wijzigingen aan te brengen in de

gegevens die henzelf betreffen. De instellingen hebben er belang bij dat goed te doen. Ze
worden immers zichtbaar en daardoor benaderbaar. Kwaliteitsverbetering krijgt zo een

zelfversterkende werking. De bindingskracht van de agenda zal op deze manier blijven
groeien.

Op termijn kan verdere verdieping plaatsvinden door informatie over bestaande
agenda’s uit te breiden met gegevens over achterliggende onderzoeksgroepen

en beschikbare financiering. Ook kunnen additionele bestaande agenda’s aan het

databestand worden toegevoegd. Het bereik van de Wetenschapsagenda als routekaart
zal hierdoor toenemen. In Gesprek Met wordt een permanente functionaliteit van de

Wetenschapsagenda. Het medium kan worden doorontwikkeld om ruimte te bieden aan
nieuwe toetreders. Geïnteresseerde burgers kunnen zich dan inschrijven en aangeven

naar welke onderwerpen hun belangstelling uit gaat. Zo kan In Gesprek Met uitgroeien tot
een krachtig communicatiemiddel dat wetenschap en samenleving verbindt.

De Wetenschapsagenda wil een basis en inspiratiebron zijn voor verdere planvorming.
Individuele instellingen zullen aan de hand van de Wetenschapsagenda hun eigen

strategische of profileringsagenda kunnen aanscherpen. De Wetenschapsagenda zal
ook een rol spelen in de afstemming met de financierende overheid. Zij wil bijdragen

aan de dialoog tussen de ministers en de koepels en instellingen. Dit zal bevorderen

dat individuele instellingen (universiteiten, universitair medische centra, hogescholen,
bedrijven, TO2-organisaties, rijkskennisinstellingen, onderzoeksinstituten) hun

planvorming op elkaar gaan afstemmen. Instellingen zullen meer dan nu het geval is hun
programmering in het verlengde van elkaar kunnen vormgeven langs de kennisketen.

Om richting te geven aan het Nederlandse onderzoek zal de Wetenschapsagenda een
stabiel kompas moeten zijn voor de doorontwikkeling van bestaande agenda’s. Dat wil
zeggen dat de gekozen vraagstukken gedurende langere tijd een vast referentiekader

vormen. Tegelijk dient ervoor gewaakt te worden dat deze stabiliteit een keurslijf wordt

waardoor nieuwe ontwikkelingen geen kans krijgen. Er moet ruimte zijn voor opkomende
vraagstukken die zo relevant zijn dat ze tussentijds aan de agenda moeten worden
toegevoegd. Zo zou de agenda mee moeten evolueren met ontwikkelingen in de

samenleving en binnen de wetenschap zelf. Actoren binnen het wetenschapsbestel zullen
de Wetenschapsagenda dus op vele manieren kunnen gebruiken om doelstellingen na
te streven op het gebied van prioritering, alliantievorming, financiering, valorisatie of
communicatie.

Het Nederlandse wetenschapsbestel staat echter onder toenemende druk. De oorzaak
hiervan ligt in de stagnerende investeringen in het bestel binnen een internationale
context van toenemende concurrentie. Publieke investeringen in R&D en innovatie

nemen de komende jaren geleidelijk af. Private investeringen van bedrijven in eigen

R&D zijn weliswaar relatief stabiel maar liggen duidelijk onder het Europese gemiddelde.
Investeringen in universitair onderzoek houden alle langere tijd geen gelijke tred met de

groei van aantallen studenten in het hoger onderwijs. De honoreringspercentages voor de
financiering van onderzoek zijn naar een dieptepunt gezakt. Bovendien is de afgelopen
jaren fors bezuinigd op de financiering van het toegepaste onderzoek. Internationaal

nemen de investeringen in onderzoek juist sterk toe. Hierdoor verhevigt de concurrentie
voor financiering, het aantrekken van talent en de positie op internationale ranglijsten.

De plaats van Nederlandse universiteiten in die ranglijsten vertoont een dalende trend.

11

Om het volle potentieel van de Wetenschapsagenda te realiseren is een versterking van

het wetenschapsbestel nodig. Dit vraagt om gerichte investeringen van publieke en private
zijde. De oplevering van de agenda is tevens het begin van een proces om tot een goed

onderbouwd voorstel voor een investeringsagenda te komen. Dit zal gebeuren met behulp
van het instrument van de routes door de agenda. Gedurende de eerste helft van 2016
zal de kenniscoalitie routeworkshops organiseren, in eerste instantie gericht op de

16 exemplarische routes die in deel III van de Wetenschapsagenda worden beschreven,
om vernieuwende samenwerking rond complexe thema’s tot stand te brengen.

Die routeworkshops stellen universiteiten, universitair medische centra, onderzoeks-

instituten, rijkskennisinstellingen, hogescholen, bedrijven en TO2-organisaties in staat om
vanuit eigen kracht mogelijkheden voor samenwerking te verkennen en daarin keuzes te
maken. Hierdoor zullen nieuwe consortia ontstaan voor interdisciplinaire, intersectorale
en publiek-private samenwerking. Dit kan leiden tot het wegnemen van schotten en tot

een nieuwe dynamiek over de grenzen van sectoren heen. In die routeworkshops zullen

keuzes worden gemaakt voor samenwerking rond specifieke thema’s. Zo verschijnen van
onderop de contouren van een impliciete prioritering.

De uitkomsten van deze routeworkshops zullen zicht geven op redundanties en witte
vlekken in het wetenschapsbestel. Het kan duidelijk maken welke thema’s door veel

partijen als belangrijk worden gezien en welke dwarsdoorsnijdende aandachtsvelden zich
aandienen. De kenniscoalitie zal de uitkomsten van deze routeworkshops analyseren
en op basis daarvan tot een prioriteitsstelling voor additionele investeringen in het
wetenschapsbestel komen.

Daarmee wordt een belangrijke component voor een geïntegreerd wetenschaps-,

innovatie- en technologiebeleid opgeleverd. De kenniscoalitie zal dit gebruiken bij het het
opstellen van een gezamenlijk manifest, voorzien van een onderbouwd en gedetailleerd
voorstel voor een investeringsagenda die doorloopt naar een volgend regeerakkoord.
Dit manifest en de investeringsagenda zullen breder zijn dan alleen een thematische
prioritering en ook betrekking hebben op nieuwsgierigheidsgedreven onderzoek,

talentontwikkeling en grootschalige infrastructuur. Zij zullen randvoorwaarden voor het

versterken van de doorwerking van de Wetenschapsagenda benoemen. Medio 2016 zal
het manifest met de investeringsagenda worden aangeboden. Zo kan een belangrijke

volgende stap worden gezet in het realiseren van de ambities van de Wetenschapsvisie.
De Nationale Wetenschapsagenda is dankzij de gekozen aanpak een succesvol

experiment gebleken. De agenda maakt de nieuwsgierigheid van Nederland op een

bijzondere wijze zichtbaar, nieuwsgierigheid die in samenhang gemotiveerd is vanuit

maatschappelijke behoeften, economische kansen of simpelweg vanuit de menselijke wil
om te weten. De vervolgfase zal voortbouwen op de energie die in de samenleving en bij
de achterbannen van de kenniscoalitie is losgemaakt.

12

13

Deel II

Vragen

In het nu volgende deel van de Wetenschapsagenda worden 140 clustervragen

gepresenteerd. Elk van die clustervragen bundelt en overkoepelt oorspronkelijke

vragen van zeer gevarieerde herkomst, zowel geïnspireerd vanuit de theorie als vanuit
de praktijk, met vertakkingen naar meerdere wetenschappelijke disciplines. Het totaal
weerspiegelt de diversiteit en de kwaliteit van het Nederlandse onderzoek, en ook de
verwevenheid van onze economie en samenleving met wetenschappelijke kennis.
In een toelichting wordt de achtergrond van de vraag geschetst en de relevantie

uitgelegd. Alle 140 clustervragen roepen op tot een interdisciplinaire aanpak. Veel
vraagstukken zullen alleen door een combinatie van fundamenteel, toegepast,

praktijkgericht en soms ook beleidsgericht onderzoek kunnen worden opgelost. Veel
vragen kennen ook meerdere dimensies. Zij tonen niet alleen een beschrijvende of

verklarende insteek, maar hebben bijvoorbeeld ook een normatieve, evaluerende kant
of juist een ontwerpende doelstelling.

Bij elke clustervraag worden ook enkele van de onderliggende vragen getoond om een
glimp te tonen van de enorme rijkdom en variatie van de ingediende vragen. Op de

website zijn alle 11.700 ingediende vragen ook elk met hun eigen toelichting te vinden.

14

15

Mens, milieu en economie

17

001

002

Hoeveel mensen kan
de aarde duurzaam
huisvesten?

Toelichting

Om de capaciteit van de aarde te bepalen, is een

aantal factoren van belang. De aarde is als het ware

een (eco)systeem met energietoevoer van de zon. We
kunnen schatten hoeveel energie er van de zon op

aarde komt en welk deel daarvan we in verschillende

vormen kunnen opvangen. Welk deel van die energie
is nodig voor de zuurstofproducerende natuur om

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- In hoeverre bepaalt de tweede hoofdwet van
de thermodynamica (entropiewet) de duurzaamheidsgrenzen van onze planeet?

- Wat zijn de kritische grenswaarden en

omslagpunten in sociale, ecologische en klimaatsystemen?

- Wat gebeurt er met het leven op aarde als er een
tekort komt aan één van de basiselementen?

het zuurstofniveau in stand te houden? Welk deel

van deze energie hebben we nodig voor de andere

processen die van levensbelang zijn om de mensheid
en de natuur in stand te houden? En hoeveel energie
is er dan nog over om een duurzame samenleving

Wat betekenen
mens en natuur
voor elkaar en wat
is de optimale
relatie tussen
beide?

Toelichting

Door onder andere klimaatverandering, vervuiling,

habitatverlies en intensivering van land- en tuinbouw
komen ecosystemen onder druk te staan en wordt
de biodiversiteit bedreigd. Moderne technologieën
hebben geleid tot een enorme toename van onze

productieve vermogens, maar geven ook steeds meer
aanleiding tot fundamentele vragen over de verhou-

ding tussen mens en natuur. Hoe kunnen en moeten
mens en natuur zich tot elkaar verhouden? Deze

vraag manifesteert zich op veel plekken, op meerdere
schalen en in verschillende vormen.

in te richten? Dit zou een inschatting kunnen geven

Verbindend karakter

zouden kunnen leven. Daarmee is echter slechts

politieke en culturele factoren is van groot belang

van hoeveel mensen er op deze aarde maximaal

Beter inzicht in ecologische, economische, sociale,

één van de onderliggende vragen aangepakt. Bij

voor het bepalen van een optimale verhouding

het bepalen van de capaciteit van de aarde moet

tussen mens en natuur en voor het ontwikkelen

bijvoorbeeld ook gekeken worden naar de invloed

van strategieën daarvoor. Zo moet gekeken

van klimaatverandering, biodiversiteit, maar ook naar

worden naar de effecten van menselijk handelen

sociale processen, inrichting van de maatschappij
en verschillen daarin tussen landen, en inrichting

van de leefomgeving. Ten slotte zijn er ook andere

beperkende factoren, zoals de beschikbaarheid van
drinkwater, grondstoffen en voedsel.

Verbindend karakter

op de natuur. Onderdeel hiervan is de vraag naar

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
-H
 oe zijn biodiversiteit en culturele diversiteit
met elkaar verbonden?

Nieuwe inzichten in de genoemde processen die van

- Wat is het nut van biodiversiteit voor de mens?

technologische ontwikkelingen aan te sturen, zoals op

rechten?

invloed zijn, kunnen worden ingezet om bijvoorbeeld

het gebied van mondiale voedselzekerheid. Daarmee
wordt ook de economie beïnvloed. Politieke keuzes
en internationale betrekkingen hebben eveneens

een sterke invloed op het antwoord op de vraag. Om
inzicht te krijgen in deze afhankelijkheden, is nieuwe
kennis vanuit de sociale en geesteswetenschappen
nodig.

-H
 ebben andere levende wezens dan mensen

onomkeerbaarheid van processen. Kennis over

soorten, systemen en processen in relatie tot milieueigenschappen is hierbij relevant. Een tweede

aspect betreft de functies van de natuur voor de
mens. Van oudsher gaat dit met name over de

voedselvoorziening, maar daarnaast wordt de vraag
naar functie van de natuur voor de lichamelijke en

geestelijke gezondheid steeds relevanter. Verder is de

natuur ook een bron van zowel esthetiek als innovatie.
Denk aan biomimicry, waarbij de natuur model staat

voor kunstmatig gemaakte systemen. Daarnaast is de

waardering van de staat van de natuur onderwerp van
studie. Hoe moeten we de omgang van de mens met
zowel de natuur in het algemeen, als die met dieren
in het bijzonder, waarderen? Is biodiversiteitsverlies
op zich zelf een probleem? Heeft de mens hierin

verantwoordelijkheden die verder gaan dan puur op
basis van functionele argumenten? Waarop kunnen
deze worden gebaseerd? Tot slot moeten we zowel
fundamentele als praktische handelingsopties
ontwikkelen voor de omgang tussen mens en

natuur. Simulatiemodellen en scenariostudies op

verschillende tijd- en ruimteschalen kunnen helpen
bij het verkennen van opties en het onderbouwen

van keuzen. Hiervoor zijn de vragen naar de factoren
die milieuvriendelijk of onvriendelijk gedrag bepalen
alsmede vragen naar beïnvloeding van gedrag en

alternatieve systemen van productie en consumptie
ook van groot belang.

18

19

003

004

Wat is het belang
van biodiversiteit
en hoe behouden
we deze?

Toelichting

Toelichting

sche footprint per individu neemt misschien nog wel sneller toe.

met elkaar in verbinding staan: water en waterbodem;

Het aantal mensen op de wereld blijft toenemen, en de ecologi-

Ecosystemen bestaan uit verschillende onderdelen die

Hierdoor wordt het steeds moeilijker om te blijven voorzien in

boven- en ondergrond. Soorten die deze delen met

de behoeften van mensen en tegelijk biodiversiteit te behouden.

elkaar verbinden, bepalen of ecosystemen al dan niet

We zien wereldwijd een afname van de biodiversiteit, terwijl het

stabiel functioneren. Met name door menselijk ingrijpen

bekend is dat een hoge biodiversiteit belangrijk is voor het goed

komen ecosystemen onder druk te staan. Denk daarbij

functioneren van een ecosysteem. Deze massale en snelle

aan klimaatverandering, lucht-, bodem- en watervervui-

achteruitgang van de biodiversiteit vormt de aanleiding voor

ling, veranderingen door landbouw en verstedelijking,

deze vraag. Soorten staan niet op zichzelf, ze leven in interactie

en toenemende druk op mariene ecosystemen. Al deze

met andere soorten. Dit is het geval in de bodem, op het land

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

factoren beïnvloeden het functioneren van ecosyste-

en in het water. Begrip van de interacties tussen soorten en de

men. Over de mogelijke effecten van huidige en toe-

relatie tussen soorten, systemen en processen is cruciaal om

komstige mondiale en regionale milieuveranderingen

op termijn biodiversiteit veilig te kunnen stellen.

op ecosystemen is nog relatief weinig bekend.

- Waarom gaat de biodiversiteit, met name

Verbindend karakter

Verbindend karakter

bodemleven, in Nederland zo hard achteruit?

verlies met inzichten over oorzaken en mogelijke maatregelen

onderzoek op populatie-, organisme- en procesniveau

trekvogels, insecten, amfibieën en reptielen,
Wat zijn duurzame oplossingen om deze
achteruitgang te stoppen?

- Duidt een hogere biodiversiteit altijd op een

hogere kwaliteit van een ecosysteem of kan
het ook op een verval duiden?

- Kan de mens overleven zonder diversiteit?

Deze vraag verbindt inzicht in de betekenis van biodiversiteits-

De uitdaging is om met multidisciplinair empirisch

om dit verlies tegen te gaan. Allereerst is meer kennis nodig

in kaart te brengen hoe menselijk ingrijpen het functio-

over de gevolgen van biodiversiteitsverlies voor de natuur zelf

neren van ecosystemen verandert. Scenario-onderzoek

en voor de menselijke samenleving. Zijn er onomkeerbare

naar de mogelijke toekomstige blootstelling aan en

momenten gepasseerd? Wat is daarvoor de norm?

gevolgen van milieuveranderingen op mens en natuur

Deze vraag verbindt onderzoek naar soorten, systemen en

processen op verschillende schaalniveaus. Het gaat daarbij

ook om de bijdrage van individuele variatie aan biodiversiteit

en daarmee aan de gezondheid van ecosystemen. Daarnaast
is meer kennis nodig over de oorzaken van het biodiversiteitsverlies. Wat zijn de sleutelfactoren daarin? Welke rol spelen
klimaatverandering en urbanisatie? Is de op sommige plek-

ken sterke relatie tussen biodiversiteit en oude of verouderde

landbouwsystemen los te koppelen? Kennis hierover is nodig
om adequate maatregelen te kunnen ontwikkelen om dit

verlies tegen te gaan of te herstellen. De vraag sluit direct aan
bij maatschappelijke agenda’s op mondiaal, Europees en na-

tionaal niveau die het verlies van biodiversiteit als majeur vraag-

moet leiden tot de ontwikkeling van aanpassingsstrate-

Hoe functioneren
ecosystemen en
hoe gevoelig zijn
zij voor milieuinvloeden?

gieën om ecosystemen te behouden. Om toekomstige
ontwikkelingen te kunnen voorspellen, is het van groot
belang om ecologisch en evolutionair onderzoek op
individu- en gemeenschapsniveau te koppelen aan

onderzoek op procesniveau. Zulk onderzoek kan ge-

bruikmaken van kennis over hoe soorten nu reageren

op bijvoorbeeld klimaatverandering en hoe ze dat in het
verleden deden. Dit thema staat op de agenda van onder andere de topsectoren Water, Chemie en Energie.
ïnvloeding van gedrag en alternatieve systemen van
productie en consumptie ook van groot belang.

stuk benoemen. De vraag verbindt fundamenteel onderzoek
in de ecologie met de beleidsgerichte en toegepaste variant

onderbouwde adviezen over de ecologische effecten van stads-

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

de rechtswetenschappen hier ook bij betrokken. Er is tevens

-W
 at is de rol van parasieten op de ecologie van

nisaties van vrijwilligers. Deze vraag biedt kansen om burgers

-H
 oe kun je een heel ecosysteem herstellen, zodat

de vragen naar de factoren die milieuvriendelijk of onvriendelijk

-K
 unnen exotische planten en dieren een positie-

van dat vakgebied. Op lokaal niveau is er behoefte aan goed

uitbreiding en infrastructurele maatregelen. Op deze manier zijn

een verbinding met het onderzoek van vele vrijwilligers en orgamet wetenschap te verbinden via citizen science projecten.

gedrag bepalen alsmede vragen naar beïnvloeding van gedrag

en alternatieve systemen van productie en consumptie ook van

hun gastheren?

planten en dieren als vanzelf (terug)komen?
ve rol vervullen in ecosystemen?

groot belang.

20

21

005

006

Welke rol spelen microorganismen in ecosystemen
en hoe kunnen we deze
inzetten voor gezondheid
en milieu?

Hoe kunnen we de kwaliteiten van
de ondergrond beschermen en
behouden voor mens en milieu, terwijl
er ruimte blijft voor maatschappelijke
ontwikkelingen?

Toelichting

van het veroorzaken van ziekten tot het beschermen

Toelichting

Bij het vertalen van nieuwe kennis naar de praktijk

nullen) micro-organismen. Omdat ze een sleutelrol

verandering van gedrag en uitwisselen van erfelijk

en lange termijn voor alle mogelijke functies bruikbaar

- Hoe krijg je op het juiste moment de juiste partijen bij

Onze planeet bevat meer dan 1030 (een één met dertig
spelen in alle natuurlijke cycli zou zonder deze microorganismen geen leven mogelijk zijn. In natuurlijke
ecosystemen zoals bijvoorbeeld kringlopen van

voedingsstoffen, ruimen zij verontreinigingen in bodem

tegen diverse stressfactoren zoals infecties en droogte,
materiaal. Inzicht hierin is van groot belang voor het

voorspellen van het gedrag van ecosystemen en de

duurzame toepassing van nuttige micro-organismen.

en water op, beïnvloeden zij de groei, ontwikkeling en

Verbindend karakter

energie vast. Micro-organismen bepalen zo voor

gebieden microbiële ecologie, fysiologie en genomics

gezondheid van hun gastheren en leggen zij zonne-

een belangrijk deel hoe organismen functioneren en
of ze gezond blijven of ziek worden. Nuttige micro-

organismen worden sinds mensenheugenis ingezet

voor plantaardige en dierlijke productieprocessen en

meer recent voor het opruimen van verontreinigingen
en de productie van duurzame chemicaliën en

materialen uit plantenafval of direct vanuit zonlicht. Dit
laatste valt onder de noemer biobased economy. De

meerderheid van de micro-organismen op deze planeet
is echter nog niet in kaart gebracht. De vraag is hoe

micro-organismen ecosystemen beïnvloeden, variërend

Met de combinatie van onder andere de wetenschapskunnen we het benodigde inzicht krijgen in micro-

organismen en hun complexe interacties en netwerken.

We willen bodem, ondergrond en grondwater op korte
houden. Op die manier blijft de potentie om een gebied

- Hoe zien de ruimtelijke, sociale, culturele en ecologi-

bebouwing, een gezonde waterhuishouding en

- Hoe kunnen de (potentiële) bodemkernkwaliteiten

Deze kennis kan bijdragen aan het beantwoorden van

- Wat zijn hierbij strijdige en gedeelde belangen?

- Hoe houden we het bodem- en grondwatersysteem in

plaats- en tijdgebonden. Het gaat ook om de betekenis

de ondergrond vergroten ten behoeve van veiligere
verhoging van de economisch waarde?
maatschappelijke vragen als:

stand en verbeteren we dit?

- Hoe kunnen de gevolgen van ingrepen in de onder-

overgedragen of hoe we schadelijke micro-organis-

- Hoe kan op basis van voortschrijdend kwantitatief

en milieu. Deze vragen verleggen de focus van het

waarbij tegelijkertijd de belangen van toekomstige

men de baas blijven in gezondheidszorg, veehouderij
bestuderen van soorten naar een systeembenadering

grond gekwantificeerd worden?

sche context eruit?

optimaal worden benut en versterkt?

Ruimtelijke kwaliteit is geen eenduidig begrip, het is

en beleving van een plek. Er zijn in Nederland al diver-

se organisaties die de krachten rondom deze thematiek
bundelen.

inzicht beslist worden over ingrepen in de ondergrond,
generaties worden geborgd?

van interacties en de inzet voor gezondheid en milieu.

De bodem is letterlijk en figuurlijk een belangrijk funda-

zoek nodig met een multidisciplinair karakter.

de bodem ook de natuurlijke drager van de identiteit van

Hiervoor is zowel fundamenteel als toegepast onder-

elkaar?

te verrijken beschikbaar. Hoe kunnen we de kennis van

Dat is bijvoorbeeld van belang om erachter te komen
hoe infectieziektes van dier op mens kunnen worden

spelen uiteenlopende vragen een rol zoals:

ment voor duurzame ruimtelijke ontwikkeling. Daarnaast is
veel natuurlijke gebieden. De bodem biedt daarbij kansen
voor ontwikkelingen, maar legt ook beperkingen op.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Verbindend karakter

- Welke rol spelen bacteriën in de ecologie en

maakt deel uit van de zoektocht naar een duurzame en

evolutie van hun gastheren?

- Kunnen invasieve en schadelijke organismen in
de zee worden bestreden met virussen?

- Hoe kun je organische verbindingen produceren
met CO2 als grondstof?

over en gerelateerd aan duurzaam bodemgebruik

Ingediende vragen die rijkdom en verbindend
karakter illustreren

klimaatrobuuste ruimtelijke ontwikkeling van ons land.

-H
 oe kan een integrale en ruimtelijke benadering van toplaag,

ondergronds bouwen en meervoudig ruimtegebruik,

tussen beschermen en benutten kansen bieden aan het oplossen

Het verzamelen, ontwikkelen en ontsluiten van kennis

Onderwerpen die aan bod komen zijn onder andere

maar ook dijken en alternatieve energie. Door onder-

van maatschappelijke en economische opgaven?

gronds te bouwen kan bovengronds de kwaliteit van

-H
 oe kan op een efficiënte manier de samenstelling van de

van deze problematiek vereist samenwerking tussen

bepaald worden?

de openbare ruimte verbeteren. Een effectieve aanpak
lokale, regionale en landelijke overheden, bedrijfsleven,
ingenieursbureaus en kennisinstellingen.

22

ondiepe (inclusief grondwater) en diepe ondergrond in een balans

waterbodem tot op enkele tientallen meters onder het maaiveld

-H
 oe kunnen we beter omgaan met risico’s en onzekerheden
gerelateerd aan het gebruik van de ondergrond?

23

007

008

Hoe meet en modelleer je
de wisselwerking tussen ijs,
atmosfeer en oceaan, zodat de
zeespiegelstijging betrouwbaar
voorspeld kan worden?

Hoe verandert het klimaat, inclusief
extreme weersomstandigheden,
en wat zijn de gevolgen ervan?
Toelichting

voor klimaatadaptatie, klimaatmitigatie en de

oorzaken zijn op hoofdlijnen bekend, maar er bestaat

sterk ten goede komen. Tegelijkertijd kunnen

Het klimaat verandert, de atmosfeer warmt op. De

grote onzekerheid over de vraag hoeveel opwarming

we in de toekomst kunnen verwachten. Dit bemoeilijkt

Toelichting

niet alleen de inspanningen op het gebied van klimaat-

De klimaatrapporten zijn het er over eens dat de

adaptatie zoals het inschatten van de benodigde

zeespiegel stijgt, maar de voorspellingen hoevéél hij

hoogte van de dijken, maar heeft ook gevolgen voor

deze eeuw zal stijgen lopen ver uiteen. Voorzichtige

het mitigatiebeleid. Hoeveel CO2 mogen we uitstoten

schattingen komen uit op een stijging van een millime-

om verandering in de hand te houden? We kennen en

ter per jaar, maar een stijging van een meter of zelfs

begrijpen de relatie tussen opwarming en stijging in

meer aan het eind van de eeuw is niet ondenkbaar.

broeikasgasemissies niet volledig, weten niet welke

Een grote onzekere factor in deze voorspellingen is

kantelpunten in het klimaatsysteem zitten en wanneer

de omvang van het landijs op Groenland. Een relatief

ze zullen optreden. Daarnaast zijn huidige projecties

klein verlies van één procent aan ijsmassa zou al een

voor regionale klimaatverandering onnauwkeurig.

zeespiegelstijging van zes centimeter veroorzaken,

Steeds vaker wordt bij extreme neerslag, stormen

dus kleine onzekerheden hebben grote gevolgen. In

of droogtes een verband gelegd met de wereldwijde

het verleden gingen onderzoekers bij klimaatmodellen

klimaatverandering, die zich zo als een zeer concreet,

uit van deeloplossingen, door zich te specialiseren

maar doorgaans slecht voorspelbaar veiligheidsrisico

in de werking van de atmosfeer, of de oceaan, of de

manifesteert. Extreme weersomstandigheden hebben

ijskappen. Maar het klimaatsysteem functioneert niet

vaak een grote impact op de alledaagse realiteit, wat

als een groep losse compartimenten: in werkelijkheid

de noodzaak van een maatschappijgerichte aanpak

is er voortdurend interactie tussen processen op

van dit onderwerp onderstreept. Er liggen grote uitda-

allerlei tijd- en ruimteschalen. Klimaatgevoeligheid is

gingen voor het in kaart brengen, voorspellen en zo

een resultante van terugkoppelingen tussen land, at-

mogelijk verkleinen van risico’s van de impact van kli-

mosfeer, oceaan, zee-ijs en landijs. Hoe bouw je een
atmosfeer, het smelten van landijs en het stijgen van

de mondiale zeespiegel tegelijk en in samenhang kan
voorspellen?

Deze vraag ligt in het domein van Earth System

Deze computermodellen draaien op de grootste

- Hoe zullen ijskappen en de zeespiegel reageren

tussen meteorologen, oceanografen, glaciologen

- Wat zijn betrouwbare indicatoren om het smelten

Europese en mondiale agenda’s gericht op klimaat en

- Blijft west-Nederland met stijgende zeespiegel

Modelling, het modelleren van het systeem aarde.
supercomputers; dit onderzoek vergt samenwerking
en computerdeskundigen. Dit thema sluit aan bij de
watersysteem.

24

op een veranderend klimaat?

van de ijskappen van Groenland te detecteren?
bestaan?

vormen voor innovatieve oplossingen, die

ook als hoogwaardige, integrale oplossingen

geëxporteerd kunnen worden. Onderwerpen waar

Nederland een goede internationale reputatie heeft
opgebouwd zijn onder andere waterveiligheid,

kustverdediging, bouwen met de natuur, betrouwbare
drinkwatervoorziening en agricultuuroptimalisatie.

Klimaatverandering vraagt nadrukkelijk om verder
onderzoek en adequate monitoring van verande-

ringen in natuurlijke processen en in de leefomgeving.

Klimaatverandering en extreme weersomstandigheden
zijn fenomenen met een zeer brede maatschappelijke

impact. Naast het beschermen van vitale infrastructuur
en erfgoed, het veiligstellen van de leefbaarheid van
(delta)steden en noodzakelijke aanpassingen in de
landbouw is er ook aandacht nodig voor politieke
en bestuurlijke aspecten van klimaatadaptatie en

-mitigatie en voor versterkte burgerparticipatie bij het
implementeren van dit beleid.

Ingediende vragen die rijkdom en verbindend
karakter illustreren

Verbindend karakter

-D
 oor klimaatveranderingen is het te verwachten dat de

Klimaatverandering is een complex, mondiaal

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Verbindend karakter

toegepast onderzoek en proeftuinen kweekvijvers

en de impact van klimaatmigratie op agricultuur.

maatverandering en extreem weer op mens en natuur

modelsysteem dat het toekomstige opwarmen van de

voorspelbaarheid van extreme weersomstandigheden

verschijnsel met sterk variërende regionale effecten.

Dit vraagt om een geïntegreerde, deels internationale
aanpak over schaalniveaus en disciplines heen
en vereist een actieve samenwerking tussen

fundamenteel wetenschappelijk onderzoek op het

terrein van klimaatfysica, hydrologie en wiskunde,

toepassingsgeoriënteerde studies gericht op veiligheid

voedselketen in de Noordzee zal veranderen. Kortom: is er nog
Hollandse Nieuwe in 2030?

-H
 oe bereiden we met name stedelijke gebieden voor op de

gevolgen van klimaatverandering, vooral pieken in temperatuur
en neerslag?

-W
 at zijn de ecologische en evolutionaire gevolgen van klimaatverandering voor biodiversiteit en ecosysteemprocessen?

en rampenbeheersing en praktijkgericht werk. Een

beter begrip van de oorzaken en processen achter
de klimaatverandering kan onze inspanningen

25

009

010

Hoe kunnen we de cycli van koolstof,
stikstof en fosfor beter benutten?

Hoe kunnen we door nieuwe
materialen, technologieën
en processen gebouwen en
infrastructuur goedkoper, veiliger
en duurzamer maken?

Verbindend karakter

Ingrepen in de wisselwerkingen tussen de cycli van

koolstof, stikstof en fosfor, menselijke activiteit en de
natuur op verschillende schaalniveaus vragen om

een brede, multidisciplinaire en internationaal gecoördineerde aanpak, waarbij een goede samenwerking

tussen wetenschap, economie en beleid noodzakelijk
is. Vooruitgang op dit terrein zal afhankelijk zijn van

Toelichting

onderzoek. Naast deze sterk op het bouwen gerich-

eindproduct een grondstof voor nieuwe processen en

gebouwen en infrastructuur is van groot maatschappe-

invloed van de gebruiker van de constructies op het

technische innovaties om CO2 op te slaan en van dit
producten te maken. Dit zou de circulaire economie

een stuk vooruit helpen. Een ander onderwerp waar

technische innovatie en fundamenteel biowetenschappelijk onderzoek elkaar versterken is de ontwikkeling

Toelichting

Koolstof, stikstof en fosfor zijn de elementaire bouw-

planten, de conversie van lichtenergie naar organische
energie en de productie van zuurstof uit CO2 mogelijk

stenen van het leven. De cycli van deze elementen in

maken. Voor het fosfortekort moet op mondiale schaal

bepalen de aard en de dynamiek van het leven op

processen zijn afhankelijk van de beschikbaarheid van

de biosfeer, bodems, zee, atmosfeer en gesteenten

mondiale en regionale schaal. Door allerlei activiteiten
als CO2- en methaanuitstoot, bemesting, visserij en
andere ingrepen brengt de mens enorme verande-

ringen in deze cycli teweeg. Dit zet een cascade van

biogeochemische processen in bodems, in het water

en ook in de atmosfeer in gang die op hun beurt grote,
vaak onverwachte effecten op ecosystemen kunnen

hebben en soms indirect doorwerken naar het klimaat.
Het is van groot belang het totaal aan processen,

werkzaam op verschillende schalen van tijd en ruimte,

een oplossing worden gevonden. Veel natuurlijke

fosfor en stikstof. De meeste (eco)systemen zijn echter

niet aangepast aan een overmaat van deze elementen,
waardoor ingrepen in de cycli van deze stoffen grote,

vaak negatieve milieugevolgen aan land en in het water
hebben. Door het veranderende CO2 -evenwicht tussen
water en atmosfeer komt het tot een geleidelijke verzu-

ring van de oceanen, wat onder andere de biodiversiteit
van kalkhoudende organismen zoals koraal bedreigt.

aanstaande veranderingen. Daarnaast liggen er grote

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

de cycli, waarbij we de kringloop van elementaire

- Kunnen nieuwe katalysatoren worden ontwikkeld

Is het bijvoorbeeld mogelijk CO2 -concentraties in de

synthetische fotosynthese die de efficiëntie van

te kwantificeren, om zo beter in te kunnen spelen op
uitdagingen in mogelijke ingrepen in de verschillenbouwstenen ook in ons voordeel kunnen benutten.

lucht terugbrengen door CO2 -opslag of door CO2 aan

voor een efficiëntere opslag van CO2 en voor
de natuur voorbij streeft?

te wenden voor de productie van nieuwe brandstof-

- Is het technisch en economisch haalbaar om op

bodems? CO2 -benutting, duurzame fixatie van stikstof

- Komt er snel genoeg een oplossing voor het

gingen van nationaal en internationaal groot belang.

landbouwsector?

fen? En hoe kunnen we fosfaat terugwinnen uit (zee)

en hernieuwbare fosfaatbronnen zijn onderzoeksuitda-

26

van synthetische oppervlaktes die, zoals bladeren van

grote schaal brandstof uit CO2 te produceren?
fosfaattekort dat in de wereld dreigt voor de

Het veilig verlengen van de levensduur van bestaande
lijk en economisch belang. Ook is er een toenemende
vraag naar nieuwe gebouwen die zeer duurzaam

zijn en daarvoor gebruik maken van herbruikbare

materialen met de gewenste functionaliteit. Daarnaast
is er behoefte aan gebouwen waarin gebruikers zich

prettig voelen en gezond blijven. Het ontwerp van dit

soort gebouwen van de toekomst vereist een integrale aanpak waarmee een groot maatschappelijk doel
wordt gediend. Op dit moment staan economische
en andere belemmeringen deze ontwikkeling in de

weg. Het gebruik van nieuwe, duurzame en slimme

materialen bijvoorbeeld is nog steeds duurder dan van
conventionele materialen. Daarnaast zullen niet alleen
materiaal- en energiegebruik, maar ook constructie-

methoden moeten veranderen om echt duurzaam te
bouwen. Deze vernieuwingen vereisen ook andere

te dimensies dienen in het onderzoek ook de rol en

gebouw en het bouwproces een belangrijke positie te
krijgen. Dit komt tot uiting in vragen als: Kan een ge-

bouw een bewoner gezond maken? De maatschappe-

lijke uitdaging is om een leefbare gebouwde omgeving
te bereiken, niet alleen door steeds nieuwe constructies daarin te bouwen, maar ook door bestaande

gebouwen te transformeren. Dit sluit goed aan bij de

actuele discussies over leegstand van kantoorgebouwen en winkelpanden, maar raakt ook de noodzaak
op de langere termijn duurzamer te bouwen.

De kennis die in Nederland wordt ontwikkeld om dit
probleem op een integrale manier aan te pakken is

bovendien een aantrekkelijk exportproduct voor alle
grootstedelijke gebieden ter wereld.

alle betrokken partijen.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Verbindend karakter

- Smart sustainable city: wat is de optimale mix

en processen om gebouwen duurzamer, veiliger,

duurzaamheid in een stad en hoe is die te

bouwprocessen en een mentaliteitsverandering van

Adaptief bouwen vereist nieuwe technologieën

goedkoper, gezonder, sterker en slimmer te maken.

Wetenschappelijk onderzoek gaat in eerste instantie

van ecologische, economische, en sociale

realiseren? Kunnen we zorgen dat huizen met ons
meegroeien?

over deze technologieën en processen: bijvoorbeeld

- Met welke materialen en composieten kunnen

via zonnecellen in dakpannen of in verf, en over

- Hoe kunnen we gebouwen ontwerpen die

instantie is ook de interactie tussen deze middelen en

En kunnen we gebouwgebruikers zodanig

over nieuwe manieren van zonne-energie benutten
bouwen met 3D-geprinte componenten. In tweede

de verschillende doelen van belang. Dit leidt tot een

aanpak voor het ontwerpen en bouwen die op zich zelf
ook onderwerp is van wetenschappelijk en toegepast

3D-geprinte gebouwen gemaakt worden?

gezond zijn of zelfs mensen kunnen genezen?
professionaliseren en stimuleren dat zij het

gebouw zo energiezuinig mogelijk gebruiken,

zonder dat hun gezondheid in het gedrang komt?

27

011

012

Hoe kunnen we in de toekomst het
water zorgvuldig beheren?
Toelichting

De beschikbaarheid van schoon water is een basis-

Toelichting

en oceanen beter te begrijpen, langdurig te monitoren

bedreigde basisbehoefte. Door klimaatverandering,

van energie, voedsel en grondstoffen. De kennis

doeleinden duurzaam te gebruiken. De immense

behoefte van de mensheid. Het is tevens een ernstig

De zee is essentieel voor onze toekomstige voorziening

vervuiling, verspilling, een sterke toename van gebruik

over het oceaansysteem is echter nog steeds zeer

en uitputting van eindige bronnen bestaat op veel plaat-

gelimiteerd. Dit hangt vooral samen met de enorme

sen al een acuut watertekort. Op veel andere plaatsen

grootte en relatieve ontoegankelijkheid van dit systeem.

zal dit tekort op afzienbare termijn ontstaan, met onder

Ondertussen wordt de menselijke invloed op oceanen

andere grote gevolgen voor land- en tuinbouw, veeteelt,

sterker door intensieve visserij en transport, verzuring

gezondheid, en algehele leefbaarheid. Dit probleem

als gevolg van de toename van CO2 in de atmosfeer,

speelt niet alleen op regionaal niveau, maar kan zelfs

vervuiling met voedingsstoffen die leidt tot dode regio’s

een bedreiging zijn voor goede verhoudingen tussen

in de oceaan, vervuiling met plastics, klimaatverandering

bevolkingsgroep en staten. Geavanceerd waterma-

en daarmee verbonden veranderingen in stromingspatro-

nagement en waterbesparende technieken als water-

nen. Hoe beïnvloeden deze veranderende condities

zuiverings- en ontziltingstechnologieën moeten verder

het systeem, inclusief de biologie en ecologie, de

worden ontwikkeld, zodat ze op grote schaal en tegen

chemische samenstelling van zeewater en sediment,

aanvaardbare kosten kunnen worden ingezet.

fysieke eigenschappen en de interactie met het land
en met de atmosfeer? Hoe kunnen we op basis van

Verbindend karakter

monitoring, experimenten, modellen en reconstructies

De vraag naar het waterbeheer van de toekomst

van het verleden de zee beter begrijpen en accurate

verbindt technische vragen op het gebied van zuivering

toekomstprojecties maken van hoe oceanen en zeeën

en sanitatie met vragen naar ander gebruik van water

zullen veranderen?

en naar de organisatie van het waterbeheer.

Bij watertechnologie zijn niet alleen de zuiverings- en

Verbindend karakter

de relatie met energie en hergebruik van grondstoffen,

multidisciplinaire en vaak internationale aanpak en

ontziltingstechnieken op zichzelf van belang, maar ook

Zeeën en oceanen vragen om een integrale,

gebruik van water in bestaande systemen, maar

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

gebruik die minder water vragen, wat de watervraag in

- Hoe kan de waterproblematiek in Afrikaanse ste-

In het geval van water governance is de centrale

naar water en sanitatie, de beschikbaarheid van

zoals fosfaat. Watergebruik gaat deels om het zuiniger
ook over het ontwikkelen van nieuwe vormen van
bijvoorbeeld de landbouw sterk kan verminderen.

vraag welke nieuwe beheersystemen de verschillende

den worden verminderd, bezien vanuit de vraag
water, de institutionele omgeving en de beheer-

hebben daarom een uitzonderlijk groot verbindend
vermogen. Een nauwe samenwerking tussen de

wetenschap, verschillende nationale en internationale

overheden en economische partners is nodig om zeeën

en op grond van gedegen kennis voor verschillende
economische betekenis van de zee in termen van

energie, grondstoffen, visserij, aquacultuur en transport
biedt grote kansen voor de toekomst, maar brengt ook

de verplichting van doelmatigheid en duurzaam gebruik
met zich mee. Dit vraagt niet alleen om een goed

begrip van biologische, ecologische, chemische en

fysieke processen, maar onderstreept ook de noodzaak
van nieuwe of aangepaste wet- en regelgeving, van

vernieuwend technologisch onderzoek en studies naar
maatschappelijke implicaties en sociaaleconomische
kaders (maatschappelijk verantwoord innoveren)
voor het werken op en met de zee. Innovatief en

interdisciplinair onderzoek op en tussen uiteenlopende
schaalniveaus is nodig om een goede balans tussen

bescherming of herstel en economie voor de toekomst
te kunnen garanderen. Daarbij moet aandacht zijn

voor: gezondheidsvraagstukken zoals die betreffende
gifstoffen in de voedselketen tussen zee en mens,

maatschappelijke aspecten zoals de sociale economie
van kuststreken, de zee als potentiële bedreiging voor

dichtbevolkte delta’s en monitoring voor het behoud van
een goede milieutoestand. Nationale en internationale
overheden, het bedrijfsleven en de wetenschap zullen
nauw moeten samenwerken om de geheimen en de
schatten van de zee duurzaam, rendabel en ethisch
verantwoord te ontsluiten.

brengen. Ook economische maatregelen en de

- Wat zijn de verschillen en overeenkomsten in

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

onderzoek.

de bouw tussen (EU-)landen en welke invloed

-D
 e aarde bestaat voor meer dan zeventig procent uit zeeën en

- Wat valt er qua ruimtelijkheid en contextgebon-

verantwoorde manier grondstoffen en energie winnen op en uit zee?

actoren die water gebruiken bij elkaar kunnen

juridische aspecten zijn een belangrijk onderwerp voor

sing van risico’s?

wetgeving, regulering en toezicht ten aanzien van
heeft dit op het internationaal waterbeheer?

denheid van watersystemen over de hele wereld
te leren?

28

Hoe functioneren zeeën en oceanen en
wat is hun betekenis voor de toekomst?

oceanen. Hoe kunnen we op een veilige, efficiënte en ecologisch

-H
 oe kunnen we slimmer gebruik maken van natuurlijke processen bij
kustbescherming en mariene voedselproductie?

- Hoe kunnen wij de diepzee goed bestuderen en monitoren?

29

013

014

Hoe kunnen we de samenleving
op natuurvriendelijke wijze
beschermen tegen overstromingen?

Hoe kan nabootsing van
fotosynthese in planten
bijdragen aan een nieuwe
groene revolutie?
Energie van de zon is duurzaam en haast

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

energie vastleggen en omzetten in bouwstoffen

- Hoe kan kennis over de fysiologie en

wetenschap bieden mogelijkheden om fotosynthese

een duurzame voedselproductie en bio-based

Toelichting

onuitputtelijk. Planten kunnen via fotosynthese deze
voor leven op aarde. Fundamentele en toegepaste

Toelichting

Grote delen van Nederland bestaan omdat wij land hebben

na te bootsen en de efficiency van het proces te

herwonnen op het water. Het beteugelen van water ligt aan de

verbeteren. Op deze manier kan een duurzame

basis van onze samenleving en is een sleutelelement in onze

productie van biomassa voor voedsel, biobrandstoffen
en de bio-based economy een cruciale bijdrage

nationale identiteit. Maar de vraag hoe om te gaan met het

wassende water is een wereldwijd probleem. Klimaatverandering,
op veel plaatsen leiden tot de noodzaak om overstromingen te

Verbindend karakter

waar van overstromingen vormt hiervoor de basis. Het ontwikkelen

van karakter en verbindt genetica en fysiologie

beheersen, te gebruiken of te voorkomen. Inzicht in het waarom en

met het ontwerpen van modellen. Onderzoek naar

duurzaamheid en biodiversiteit optimaal behouden blijven is de

fotosynthese sluit aan op de wereldwijd toenemende

uitdaging voor de toekomst. Maatschappelijke vraagstukken

vraag naar duurzaam geproduceerde energie,

zijn hierbij evenzeer van belang als wetenschappelijke en

voedsel en grondstoffen voor de industrie. Het biedt

toepassingsgerichte problemen. Nederland behoort tot de

enerzijds fundamentele evolutionaire inzichten en

wereldtop in onderzoek naar en uitvoering van watermanagement.

anderzijds toepassingsgerichte aanknopingspunten

Onze onderzoekinfrastructuur is ongeëvenaard en de betrokken

voor het verbeteren van overlevingsmechanismen

bedrijfstak van wereldfaam. Vanuit die positie moet Nederland op

en potentiële opbrengstvermeerdering in nieuwe

dit terrein het initiatief nemen en behouden.

gewassen. In nauwe samenwerking tussen

Van oudsher heeft Nederland een unieke, verbindende,

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Rond watermanagement is een structuur ontstaan van samen-

- Hoe verandert in de toekomst het wereldwijde

werking tussen wetenschap, overheid en bedrijfsleven die een
voorbeeldfunctie vervult voor publiek-private samenwerking.

overstromingsrisico en in welke gebieden bedreigt dit de economische ontwikkeling?

Deze structuur verschaft Nederland ook de positie om interna-

- Wat is er nodig om onze grote rivieren veilig,

ook vragen op over maatschappelijke risicoacceptatie. Op welke

lange termijn (komende honderden [!] jaren),

tionaal toonaangevend te zijn. Watermanagement roept echter

manier en onder welke voorwaarden kunnen we overstromings-

risico’s accepteren? Zijn we bereid om gebied terug te geven aan

de natuur en onze leefomgeving aan te passen aan natuurvriendelijke
oplossingen?

30

zowel overdag als ‘s nachts zuurstof afgeeft?

Deze onderzoeksvraag is sterk interdisciplinair

en implementeren van oplossingen die veiligheid bieden terwijl

institutionele structuur op het gebied van watermanagement.

economy?

- Is het mogelijk om een superplant te maken die

leveren aan een nieuwe groene revolutie.

zeespiegelstijging en extreme meteorologische fenomenen zullen

Verbindend karakter

ontwikkeling van planten bijdragen aan

duurzaam en robuust te houden voor de

met oog voor functies als scheepvaart, ecologie
en recreatie?

- Welke rol spelen biobouwers in het duurzaam

kennisinstellingen en industriële partners vindt

onderzoek plaats naar de ontwikkeling van materialen
en technische systemen, zoals kunstmatige bladeren,
die fotosynthese kunnen nabootsen (bio mimicry,

nature-inspired engineering). Genetisch onderzoek
geeft inzicht in hoe planten functioneren onder

verschillende omstandigheden. Inzet van deze kennis
helpt om de efficiëntie van het fotosynthesesysteem
te optimaliseren. Dergelijk onderzoek leidt ook

tot ethische vraagstukken, bijvoorbeeld over de

maatschappelijke acceptatie van het gebruik van
gemodificeerde producten.

kustbeheer (Building with Nature)?

31

015

016

Hoe kunnen wij agroproductiesystemen
verduurzamen in relatie tot de
wereldwijd toenemende vraag naar
gezond en veilig voedsel?

Hoe kunnen we nieuwe gezonde
voedselgewassen ontwikkelen die meer
produceren met minder gebruik van
schadelijke chemicaliën?

Toelichting

en malnutrition. Om de groeiende wereldbevolking

Toelichting

in de veredeling als nieuwe inzichten, die kunnen

veranderd consumptiepatroon is één van de grootste

plantaardige eiwitbronnen noodzakelijk. Voor een ge-

op aarde. Daarnaast voorzien zij ons van belangrij-

fysiologisch en fytopathologisch plantenonderzoek on-

Met een groeiende wereldbevolking en een sterk

huidige uitdagingen om de komende decennia de

wereld duurzaam te voorzien van voldoende en vooral
ook gezond voedsel. Tegelijkertijd legt intensiever

gebruik van de natuurlijke rijkdommen een steeds

van voldoende eiwitten te voorzien zijn andere, ook

balanceerd dieet zijn beschikbaarheid van vitaminen,

vezels en mineralen een belangrijke aanvulling op de
energie- en eiwitinname.

zwaardere druk op plantaardige en dierlijke productie-

Verbindend karakter

teem, zoals bodemkwaliteit, waterkwaliteit, verzilting,

allerlei producten geleid die bijdragen aan een meer

systemen. Hierdoor staan de kwaliteit van ons ecosysbiodiversiteit en visstand steeds verder onder druk.

Er ontstaan zelfs bedreigingen voor de volksgezond-

heid. Denk aan zoönosen, ziektes overgedragen van
dier op mens, en het hoge gebruik van antibiotica.
Er is nieuwe kennis nodig om een basis te leggen
voor een transformatie naar duurzame, weerbare

productiesystemen met hoge opbrengsten en kwaliteit
van producten. Tegelijk moeten we streven naar een

minimum aan externe inputs, maximale benutting van
reststromen van het productieproces voor andere,
hoogwaardige doeleinden (biobased economy),

minimalisatie van verliezen, en gebruik van nieuwe

technologieën zoals vanuit veredeling en ICT. Preci-

sietechnologie kan belangrijk bijdragen aan beheer en
beheersing van deze productiesystemen. Daarnaast
is nieuwe kennis nodig over veranderende voedsel-

patronen, vooral gerelateerd aan de eiwitconsumptie

In het verleden heeft fundamenteel onderzoek tot

duurzame land- en tuinbouw. Deze vraag gaat over
een volgende stap, waarin kennis vanuit verschil-

lende sectoren en wetenschapsvelden met elkaar

verbonden wordt. Nieuwe verbanden zijn nodig tussen
kennis over land- en tuinbouw en kennis over water,
hightech, logistiek en ICT. Ook de maatschappelijke

acceptatie en appreciatie van de toepassingen spelen
hierbij een belangrijke rol: nieuwe producten en

technologieën zullen door consumenten geaccepteerd
moeten worden. Hiervoor is fundamenteel onderzoek

nodig, maar ook toepassingsgericht onderzoek waarin
wetenschappelijk onderbouwde concepten omgezet
worden in innovaties voor de markt. Systeemonder-

ke producten waaronder katoenvezels voor kleding,

zetmeel voor de industrie, en medicinale stoffen die in

de geneeskunde worden gebruikt. Door optimalisering
van de teelt tijdens de Groene Revolutie is de

productiviteit per teeltoppervlakte sterk toegenomen.
Intussen groeit de wereldbevolking zo snel dat een
volgende Groene Revolutie nodig is, die daarnaast
ook nog eens de nadelige gevolgen van de eerste

Groene Revolutie, zoals overmatig gebruik van kunst-

mest en pesticiden en toenemende erosie en verzilting
van de bodem, wegneemt. Onder andere kennis van

planten en moderne plantenveredeling is onontbeerlijk
om de gedroomde, duurzame gewassen van de toekomst te kunnen ontwerpen. Deze gewassen zullen
met minder water en kunstmest toe kunnen, goed

kunnen groeien op marginale gronden en daarnaast
zeer efficiënt het zonlicht kunnen invangen. Tegelijk
moeten ze zich goed kunnen verdedigen tegen

ziekten, plagen en klimaatgerelateerde stressfactoren.

zoek vergt integratie van technische en sociaalecono-

Verbindend karakter

diverse wetenschappelijke disciplines.

uitdaging aankunnen, vereist zowel continue innovatie

mische aspecten en daarmee samenwerking tussen

worden verkregen door een combinatie van genetisch,
dersteund door de nieuwste technologie op het gebied
van genomics, imaging en bio-informatica. Van belang
hierbij zijn ook de relatie tussen mens en milieu en de
rol van micro-organismen: er moet aandacht zijn voor
complete ecosystemen. Nederland speelt op deze

wetenschapsgebieden wereldwijd een leidende rol en
is tezamen met haar vooraanstaande plantenveredelingsindustrie in staat toekomstbestendige oplossingen aan te dragen. Om nieuw verworven kennis en

nieuwe gewassen optimaal in te kunnen zetten, moe-

ten grote partijen, MKB en wetenschap samenwerken
en is goed management vereist met aandacht voor

sociale aspecten. Mits goed ingezet kan de hele keten

hiervan profiteren, vanaf de persoon die niet meer met
de gifspuit rond hoeft tot en met de consument.

Duurzame productie van gezonde voedingsgewassen

is een speerpunt van de topsector Agri & Food en van
Horizon 2020. De vraag sluit aan bij het overheidsbeleidsterrein ‘Een krachtige duurzame Agrosector’.

Het ontwikkelen van gewassen die de bovenstaande

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

- Hoe voorzien we de wereldbevolking van voldoende, veilig, gezond en lekker voedsel

-W
 elke plantengenen zijn betrokken bij de gevoeligheid en resistentie voor biotische en

kan dragen?

-H
 oe kunnen smart city ontwikkelingen helpen om landbouw in urbane gebieden te

ontwikkeld en toegepast die in alle opzichten duurzaam produceren?

-Z
 ou een doorontwikkelde zeewierteelt de mensheid kunnen voorzien van voeding,

geproduceerd op een duurzame (gesloten kringlopen) manier, passend bij wat de aarde

- Langs welke principes en uitgangspunten kunnen nieuwe veehouderijsystemen worden
- Hoe kunnen we biologische bestrijding van plaaginsecten optimaliseren zodat we

gebruik van milieuonvriendelijke pesticiden kunnen verminderen of zelfs voorkomen?

32

Planten vormen de belangrijkste primaire voedselbron

abiotische stress en hoe interfereren die met elkaar en de omgeving?
verduurzamen?

grondstoffen en energie?

33

017

018

Hoe kunnen we (bio)chemische
productieprocessen duurzaam,
efficiënter en schoner maken?
Toelichting

na gebruik? Deze vragen vergen een open aanpak,

schatten verbetering in kwaliteit van leven gebracht.

en materialen, hun structuur en eigenschappen, (bio)

De chemie heeft de mensheid een niet te onder-

Geneesmiddelen, kunststoffen, elektronica, kleding,
vervoersmiddelen: het was er niet geweest zonder
chemisch onderzoek en chemische productiepro-

waarbij onderzoek aan nieuwe, duurzame moleculen
chemische productieprocessen en scheidings- en
opwerkingsprocessen gestimuleerd wordt.

Hoe kunnen we onze energievoorziening
snel verduurzamen en tevens betaalbaar
en betrouwbaar houden?

cessen. Het is tegelijkertijd duidelijk dat de huidige

Verbindend karakter

Toelichting

Verbindend karakter

dat er bij toenemende vraag een grote uitdaging ligt

lopen in de overgang naar groene chemie. Chemisch

voorziening naar een duurzaam systeem is een heel

inclusief smart energy cities en smart grids is een

werkwijze het milieu belast en grondstoffen uitput, en
om de duurzaamheid van de chemische productie verder te verbeteren. Willen we eenzelfde of een hogere

levensstandaard handhaven en tegelijkertijd de impact
van ons handelen verminderen of zelfs neutraliseren,
dan zullen we materialen en hun productieprocessen

moeten verduurzamen. Dit vergt een majeure inspanning van (bio)chemisch onderzoek. Kunnen we huidi-

ge materialen vervangen door meer milieuvriendelijke
alternatieven? Wat zijn de beste productiemethodes:
chemisch of biochemisch, katalytisch of stoichiometrisch (via vaste verhoudingen tussen de stoffen)?

Welke inzichten kan de chemie verschaffen om de

materialen beter te kunnen hergebruiken of recyclen

In deze vraag ligt de ambitie besloten om voorop te

onderzoek in Nederland staat op een internationaal

erkend hoog niveau. Dit betreft met name het onder-

zoek naar duurzame productieprocessen, (bio)katalyse, polymeer- en materiaalonderzoek en chemische
karakterisering. Er zijn verschillende concentraties

van topgroepen actief in verschillende facetten van

duurzame productie. Duurzaamheid is een speerpunt
in Horizon 2020 en topprioriteit van de topsector

Chemie. De ingediende vragen die vallen onder deze
vraag hebben vooral betrekking op de programma-

hoofdlijnen Chemical Conversion, Process technology
and Synthesis en Advanced Materials. Aangezien de
chemie, naast leverancier van (voedings)stoffen en
materialen, een enabler is voor innovatie in andere

sectoren, liggen ook verbindingen met andere onderzoeksgebieden voor de hand. De vraag sluit aan bij

het beleidsterrein ‘Verduurzaming en de ecologisering
van de economie’.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

De ombouw van onze huidige, niet-duurzame energiecomplex en tegelijkertijd urgent probleem met een

veelheid aan onder meer technisch-wetenschappelijke
en socio-economische aspecten. Het is de vraag welke bouwstenen we nodig hebben voor een optimaal

samengestelde duurzame energievoorziening. Verder
vormen ook de urgentie, de betrouwbaarheid en de

kosten grote uitdagingen. In de huidige competitieve
energiemarkt is het moeilijk voor nieuwe duurzame
technologieën om voet aan de grond te krijgen als

ze duurder zijn dan energie gegenereerd uit fossiele
brandstoffen. Wetenschappelijk onderzoek op dit

gebied hangt dus ook nauw samen met de bijbeho-

rende economische kansen. Daarnaast is het publieke
draagvlak voor duurzame energievoorzieningen erg

belangrijk. Discussies over bijvoorbeeld de plaatsing
van windmolens (not in my backyard) zijn immers

vaak lastig op te lossen in het dichtbevolkte Neder-

land. Verder liggen er hier grote kansen voor ICT om
de energie-efficiëntie te verhogen en energieopwekking en energiegebruik op een slimme manier op

Het bouwen van een duurzaam energiesysteem

belangrijk prioriteitsthema in onderzoek- en innova-

tieprogramma’s in Nederland en daarbuiten. Toegang
tot betaalbare, betrouwbare en duurzame energie is
onderdeel van de grote uitdagingen in de wereld.
Een effectieve aanpak van de problematiek vergt

fundamentele nieuwe inzichten in verschillende alternatieve energiebronnen zoals wind, zon, bio-based,

en aardwarmte, en snelle vertaling van nieuwe kennis
naar de praktijk in multidisciplinaire samenwerking.
Uiteindelijk zal het probleem wereldwijd aangepakt
moeten worden. De combinatie van effectieve en
efficiënte ruimtelijke inrichting en organisatie van

duurzame energie met optimaal publiek draagvlak
vraagt inbreng vanuit een breed scala aan vakge-

bieden, inclusief de sociale wetenschappen. Ook het

tijdig aanpassen van wet- en regelgeving is een punt

van aandacht. Nederland heeft op belangrijke onderdelen een sterke kennispositie en speelt op diverse
terreinen een pioniersrol.

elkaar af te stemmen door middel van smart grids.

ontwikkelen met niet-schaarse chemische

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

- Hoe kunnen we met behulp van metabolic

-H
 oe functioneert een smart grid met decentrale en centrale energieopwekking, duurzame opwekking,

productie van brandstoffen, fijnchemicaliën en

- In welke mate kunnen het gedrag, de perceptie, en vraagbeïnvloeding van de gebruiker van duurzame

- Hoe ontwikkelen we energiezuinige chemische

-H
 oe faciliteren we een integrale aanpak (dus food en fuels) in de transitie naar biomassa als duurzame

- Kunnen we nieuwe geavanceerde materialen
elementen?

engineering nieuwe routes ontwikkelen voor de
medicijnen gebaseerd op groene grondstoffen?
processen voor de purificatie en ontzouting

van drinkwater en voor de recycling van bouw-

solar fuels en lokale opslag van energie optimaal?

energie, bijdragen aan een betere balans van vraag en aanbod van deze energie?
energiebron?

materialen?

34

35

019

020

Hoe maken we de transitie naar een
volledig duurzame energievoorziening?
Toelichting

De toekomstige energievoorziening zal voornamelijk uit

duurzame bronnen dienen te komen. Hoe maken we de
omslag van fossiele brandstoffen naar energie uit zon,

wind, aardwarmte, of biobased methoden? Bij deze vraag

Toelichting

en structuren, grensvlakken, colloïden, moleculen en

paste aard. De energievoorziening van de industrie is hier

grootste mondiale potentieel. Deze vorm van ener-

bio-geïnspireerde processen die bijvoorbeeld lijken op

gaat het vooral over uitdagingen van een wat meer toegeeen expliciet aandachtspunt. Een aantal andere vragen
adresseert andere aspecten van dit probleem.

Verbindend karakter

Toegepast onderzoek is nodig om keuzes voor

(combinaties van) alternatieve energiebronnen te

onderbouwen en de consequenties van die keuzes

te kunnen voorspellen. Naast gebruik van zon, wind

en biogebaseerde methoden is het ook verstandig de

potentie van aardwarmte nader te verkennen. Efficiënte mogelijkheden voor energieopslag zijn belangrijke
sleutels tot doorbraken. Als het aanbod aan energie
gaat bestaan uit meerdere bronnen op meerdere

locaties, is technologie voor smart grids en voor het

Vooruitgang in contactloze manieren van energieoverdracht zou het bereik en daarmee de acceptatie van

de komende millennia oneindig zijn, bijvoor-

beeld geothermische energie en zonne-energie?
Kunnen we planten efficiënter laten fotosynthetiseren voor grootschalige energieopwekking?
Hoe kunnen we fotosynthese nabootsen?

- Hoe ziet het energielandschap eruit bij decentrale
productie na de energietransitie?

36

elektriciteit, en om temperatuur te reguleren. Hoewel
de toepassing van zonne-energie sterk groeit, is de
absolute bijdrage ervan aan de energievoorziening
nog bescheiden. Om de zon geheel of voor een

belangrijk deel in onze energiebehoefte te kunnen

laten voorzien, moet het rendement van de omzetting
van zonlicht naar bruikbare energie sterk omhoog.

Tegelijkertijd moeten de kosten van omzetting omlaag.
Bovendien moeten systemen lang meegaan en bij

voorkeur zijn gebaseerd op ruim beschikbare, milieuvriendelijke grondstoffen en materialen.

nen we nog maar een beperkt deel van het zonlicht

de cirkel van energie en grondstoffen kunnen sluiten.

brandstoffen?

gebruikt als brandstof, voor de opwekking van

van energie. Deelvragen zijn hoe we agrogrondstof-

duurzame materiaal- en voedselproductie en hoe we

- Hoe exploiteren we energiebronnen die voor

gie is overal op aarde beschikbaar en kan worden

Verbindend karakter

fen voor duurzame energie kunnen combineren met

- Hoe wordt Nederland onafhankelijk van fossiele

Zonne-energie is de duurzame energiebron met het

koppelen van vraag en aanbod nodig met de daarbij
behorende methoden voor (internationaal) beprijzen

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Hoe kan de zon
volledig in onze
energiebehoefte
voorzien?

elektrische voertuigen sterk vergroten. Zolang fossiele
brandstoffen onmisbaar zijn, is rigoureuze energiebesparing een krachtig middel om de transitie te

versnellen. Ontwerpende vragen liggen op het gebied

van energiebesparing in de gebouwde omgeving en in

Met de huidige stand van kennis en technologie kunomzetten in gewenste vormen van energie.

Fundamentele uitdagingen behelzen het benutten van
een groter deel van het zonlichtspectrum, het minimaliseren van alle verliezen en langdurige, stabiele werking. Deze uitdagingen gelden in verschillende vorm
voor alle typen conversie van zonne-energie: naar

elektriciteit, brandstoffen en warmte/koude. Belangrijke onderzoekthema’s zijn onder meer het gericht

ontwerpen en synthetiseren van nieuwe materialen

katalysatoren en het verbeteren van biologische en

fotosynthese. De werkzaamheid van deze bouwste-

nen moet worden gedemonstreerd in geavanceerde,
efficiënte devices zoals zonnecellen en complete

systemen. Economische kansen liggen in het ontwik-

kelen van nieuwe productconcepten, zoals stroomproducerende dakelementen en vensters, en lichtgewicht
zonnefolies. Ook integratie van omzetting en opslag

biedt nieuwe toepassingsmogelijkheden. Zonnebrandstoffen verkeren nog in een pril stadium van ontwikkeling en het is daarom de uitdaging om hun technische
en economische levensvatbaarheid te demonstreren.
Behalve technisch-wetenschappelijke vragen zijn ook

maatschappelijke vragen van groot belang bij de volledige overschakeling op zonne-energie, zoals: Hoe kan
de transitie naar zonne-energie bedrijvigheid en werk-

gelegenheid opleveren? Welke economische modellen
bevorderen de transitie? Welke positieve en negatieve
effecten op onze leefomgeving zijn er en hoe kunnen

we deze optimaliseren respectievelijk minimaliseren?

De vraag omvat ook de positie van Nederland als producent. Welke kansen en bedreigingen zijn er om als

land een positie op te bouwen in de zonne-energie? In
hoeverre is hierbij sprake van bijvoorbeeld een gebrek
aan grondstoffen, onvoldoende productiecapaciteit, te

hoge kostenniveaus, patenten, logistiek, of onvoldoende zichtbaarheid als kernspeler?

industriële processen, in het benutten van restwarmte,
maar ook in het voorkomen van wrijvingsverliezen.

Besparing is tevens te bereiken door gedragsverande-

Ingediende vragen die rijkdom en verbindend karakter illustreren

digheden. Denk aan data centers die door de omge-

- Hoe

kunnen we een ultra-efficiënt hybride zonne-energie-omzettend device maken dat

verwarmd worden in Spanje. Toegepast onderzoek op

-W
 elke wetenschappelijke doorbraken kunnen we realiseren én implementeren zodat

ring en door slim gebruik te maken van lokale omstanving gekoeld worden op IJsland, of kassen die direct

bijvoorbeeld sociaal en logistiek gebied kan hier beleid
ondersteunen dat tot besparende interventies leidt.

warmte, elektriciteit en brandstoffen maakt?

de BV Nederland optimaal van de groei van zonne-energie kan profiteren (meer
bedrijvigheid, meer banen, et cetera)?

- Zijn zonnepanelen op het dak niet schadelijk voor de bewoners onder dat dak?

37

021

022

Hoe kunnen we windenergie zo
efficiënt en duurzaam mogelijk
omzetten in elektriciteit?
Toelichting

Windenergie is een belangrijke bron van duurzame

energie. Onderzoek naar windenergie omvat aspecten
als de materialen die voor de turbinebladen worden

gebruikt, de aerodynamica met inbegrip van het op-

gewekte geluid, en de efficiëntie van de turbines zelf.

Hoe kunnen
we rivieren,
meren, zeeën en
oceanen optimaal
gebruiken voor
energiewinning?

Er is een groot maatschappelijk belang gekoppeld

De toekomstige energievoorziening zal voornamelijk
uit duurzame bronnen moeten bestaan. Eén van de

ideeën is om energie uit rivieren en zee te gaan gebruiken. De energiedichtheid in water is veel groter dan in

lucht, dus potentieel zit er veel meer energie in rivieren
en de zee dan in wind. De verdere ontwikkeling van

deze energievorm kan binnen tien jaar grote invloed

hebben op onze toekomstige energiemix. Veel van de
ingediende vragen gaan in op de mogelijkheden om

deze energievorm met windenergie en eventueel ook

zonne-energie te combineren. Door gebruik te maken

van locaties op bijvoorbeeld de Noordzee waar nu ook
al windenergie wordt opgewekt, kan infrastructuur effi-

ciënt worden ingezet en wordt geen extra claim gelegd

aan vragen in dit cluster, zeker ook waar het gaat om

op het ruimtegebruik van de Noordzee. Daarmee is

selecteren van locaties voor windparken. Gezien de

deze vraag nauw verbonden met andere vragen op

sociale problematiek rondom bijvoorbeeld geluid en

het gebied van energie en met name windenergie. Er

horizonvervuiling is internationale samenwerking voor

zijn echter nog grote technische en wetenschappelijke

ontwikkeling van windenergie in afgelegen gebie-

vragen over de beste methode om de energie om te

den zoals in internationale wateren een belangrijke

zetten, zonder negatieve invloed op flora en fauna

relevante problemen. Tegelijk moet mogelijke schade

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

arme molens zijn nodig om windenergieopwekking

- Is
­ elektriciteit winnen uit waterkracht via onze

Verbindend karakter

op meerdere plaatsen op kleine schaal windenergie

molens?

(topsector Water) en op het gebied van energiewinning

richting. Daarbij zijn transport, omzetting en opslag
aan het milieu worden beperkt. Kleine en geluids-

rivieren niet voordeliger en effectiever dan wind-

in de stedelijke omgeving mogelijk te maken. Als er

-H
 oe groot is de invloed van getijdenenergie op

wordt opgewekt, zijn slimme oplossingen voor flexibe-

de rotatie van de aarde om zijn as, als alle ener-

le interactie met het elektriciteitsnet noodzakelijk.

gie voor de gehele wereldbevolking op deze wijze

Verbindend karakter

Technologisch gezien zal de meeste efficiëntiewinst

wordt opgewekt?

Zowel met fundamenteel onderzoek als met efficiëntere

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

worden geboekt. Bijvoorbeeld door ontwikkeling en

- Hoe kunnen we het rendement van windturbines

hogere voorspelbaarheid van windpatronen voor en

- Hoe kunnen we de omgeving van windparken

windwingebieden. Hierbij spelen big data een rol.

interactie van windparken met hun omgeving

komen uit schaalvergroting van molens en parken.

toepassing kan op het gebied van windenergie winst
inzet van nieuwe materialen, een beter begrip en

achter de molen en daarmee een betere selectie van
Voor de transitie naar duurzame energievoorziening

geldt echter dat, naast fundamentele en technologische
doorbraken, inter- en multidisciplinair onderzoek

verhogen en de kosten verlagen?

-W
 aarom wordt de grote hoeveelheid waterkracht
die door de Oosterscheldekering gaat ̶

bijvoorbeeld bij Neeltje Jans ̶ niet benut voor
het opwekken van energie? Denk dan bijvoorbeeld aan turbines onder het wateroppervlak,
vlak voor de openingen in de kering.

en op andere gebruikers zoals de binnenvaart en de
beschermende functie van dijken.

Met name op het gebied van maritieme techniek en delta
(topsector Energie) is er veel relevante kennis en kunde

in Nederland. Naast onderzoek op gebied van technologie en natuurkunde is ook onderzoek naar de ecologische aspecten noodzakelijk om de potentie van deze

energievorm als duurzame bron te bepalen. Daarnaast
spelen er bij de transitie naar duurzame energie maat-

schappelijke aspecten een rol. Dit cluster sluit daarmee

aan bij vragen over hoe menselijke activiteiten de natuur
beïnvloeden. Ook meer fundamentele vragen over het
functioneren van de oceaan zijn van groot belang.

op zee meten en modelleren, hoe kunnen we de
voorspellen en hoe kunnen we deze kennis

inzetten voor het optimaal realiseren van energie
van wind op zee?

nodig zijn om de maatschappelijke, beleidsmatige en

­- Kan waterstof geproduceerd worden door

lossen.

windenergie?

institutionele blokkades in kaart te brengen en op te

38

Toelichting

elektrolyse van zeewater met behulp van

39

023

024

Hoe kunnen we geothermische
energie optimaal benutten?

verwarming en koeling van gebouwen. Om de daad-

Hoe benutten
we biomassa
als grondstof
en voor de
energievoorziening
in een biobased
economy ?

bepalen, is onderzoek noodzakelijk naar de beste

Toelichting

te transporteren. Zo zijn er veel vragen over welke ma-

hun verbranding het broeikasgas kooldioxide vrijkomt,

Toelichting

Een urgent vraagstuk is hoe te voldoen aan onze
steeds groeiende energiebehoefte, en tegelijk de

CO2-uitstoot te verminderen. Eén van de oplossingen
daarvoor is het gebruik van geothermische energie.

Hoewel geothermische energie in Nederland naar de

huidige verwachting niet het grotere energievraagstuk
kan oplossen, kan het wel een oplossing zijn voor de
werkelijke potentie van deze energievorm te kunnen

methoden om geothermische energie op te wekken en
terialen of technieken te gebruiken om geothermische
energie te benutten. Hier speelt ook het goedkoper

winnen van geothermische energie een grote rol: als

het een dure energievorm blijkt, wordt het waarschijnlijk moeilijk om deze toe te passen binnen de huidige

marktwerking voor het leveren van energie. Daarnaast
is er onderzoek nodig naar de effecten van winning en
gebruik op de aarde, het grondwater en het milieu.

Verbindend karakter

Deze vraag bevat een grote technologische compo-

nent. Ecologische, economische en maatschappelijke
aspecten spelen echter ook een grote rol. Dit cluster

sluit daarmee aan bij vragen over hoe menselijke activi-

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- ­Is het mogelijk om een substantieel deel van

onze energiebehoefte uit aardwarmte te halen?

­- Ontwikkel een methode voor bestaande oudere
woningen om een verwarmingssysteem te
ontwikkelen op basis van aardwarmte.

- Is het mogelijk om aardwarmte via warmtegeleiding uit de aarde te halen?

40

teiten de natuur beïnvloeden. Verder past dit onderwerp
binnen de grotere vraag over hoe te bewegen naar een

duurzame samenleving. Het zal ook van de ontwikkelingen van andere duurzame energie-opties, zoals wind-

of zonne-energie, afhangen in hoeverre geothermische
energie gebruikt gaat worden. De meeste vragen in dit

cluster zijn erg toegepast van aard en kunnen dan ook

snel maatschappelijke of economische impact hebben.
Hier liggen echter wel fundamentele vragen aan ten

grondslag over de werking van onze aardbodem en het
klimaat.

Omdat fossiele energiebronnen uitgeput raken en bij

is het van belang om zogeheten schoon-fossiele brandstof te ontwikkelen. Hiervoor kan gebruikt gemaakt

worden van biomassa-afval, dat niet concurreert met

de voedselvoorziening. Dit kan bijvoorbeeld bijgestookt
worden in energiecentrales. De CO2 die hierbij vrijkomt
zal in het kader van ‘schoon fossiel’ worden afgevangen of zelfs geconverteerd naar nuttige producten.

Verbindend karakter

Deze vraag combineert vele deelvragen van zowel
een biomassaketen gebaseerd op biomassa die niet

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

ook als grondstof wordt benut. De fundamentele vragen

- Hoe
­
ontwikkelen we energiezuinige chemische

omvorming van biomassa. Ook de vraag naar tijdelijke

de conversie van afval en voor de conversie

een fundamenteel als een toegepast karakter rond

concurreert met landbouw, waarbij de vrijkomende CO2
hebben betrekking op nieuwe methoden voor de

CO2-opslag en naar CO2 als grondstof vereist funda-

menteel wetenschappelijk onderzoek. Daarnaast zijn

processen voor CO2-conversie en -opslag, voor
van biomassa in chemicaliën zonder afval te
produceren?

er vele toegepaste vragen hoe nieuwe processen tot

-K
 unnen nieuwe katalysatoren worden ontwikkeld

omgezet. De betekenis van nieuwe ketens voor de

synthetische fotosynthese die de efficiëntie van

een praktisch werkend ketenontwerp kunnen worden
biobased economy vraagt om evaluaties op verschillen-

voor een efficiëntere opslag van CO2 en voor
de natuur voorbij streeft?

de schaalniveaus. Wat zijn de positieve en negatieve

-K
 an herwinbare biomassa aardolie vervangen als

fecten zullen kritisch moeten worden onderzocht.

van chemicaliën (en brandstoffen)?

effecten voor het milieu? Ook eventuele verdringingsef-

onze belangrijkste grondstof voor de productie

41

025

026

Hoe versnellen we de ontwikkeling
van kernfusie en hoe maken we
kernenergie veilig en schoon?
Toelichting

een doorbraak te forceren die ook het publiek overtuigt.

fusie) als het splijten ervan (kernsplijting), komt veel

deerde deelnemer in de internationale kernfusiepro-

Zowel bij het samenvoegen van atoomkernen (kernenergie vrij. Kernenergie is een potentiële bouwsteen
voor een meer duurzame energiehuishouding. De

technologie moet dan wel beschikbaar, betaalbaar,

Nederland is van oudsher een belangrijke en gewaar-

gramma’s en beschikt over goede kennis op het gebied
van nucleaire technologie en veiligheid.

schoon en veilig zijn. Kernfusie heeft in beginsel een

Verbindend karakter

tingstechnologie, met name op het gebied van afval- en

ciplinaire inspanning van gebieden als natuurkunde,

paar belangrijke voordelen ten opzichte van kernsplij-

veiligheidsvraagstukken. Aan de ontwikkeling van een
continu werkende fusiereactor wordt al decennialang

hard gewerkt. Vanwege zowel technische als politieke
en bestuurlijke obstakels is er echter nog geen con-

creet uitzicht op een commercieel beschikbaar product
dat op grote schaal kan worden toegepast. Om die

reden komt kernfusie niet voor in de meeste scenario’s
voor onze toekomstige energievoorziening. De vraag

is of de ontwikkeling kan worden versneld en zo ja, wat
daarvoor technisch/wetenschappelijk nodig is.

Kernsplijting zou beter gepositioneerd zijn als duurzame energieoptie wanneer er een overtuigende

oplossing zou zijn voor de problemen rondom met

name veiligheid en afval. De vraag is welke mogelijkheden wetenschap en technologie kunnen bieden om hier

Het aanpakken van deze vraag vereist een multidismateriaalkunde en werktuigbouwkunde.

Bij de ontwikkeling van kernfusie in Europees verband
zijn veel hightechbedrijven betrokken. De voortgang

van dit onderzoek biedt economische kansen. Europees onderzoek is echter afhankelijk van Europese

regelgeving en besluitvormingsprocessen. Bij kernsplijting is vanwege de relatie met de wapenindustrie al in
een vroeg stadium de nadruk komen te liggen op het
gebruik van uranium. Een andere optie is om reacto-

ren te bouwen op basis van het element thorium. Zo’n
thoriumreactor kan veiliger gebouwd worden en levert
minder afvalproblemen op, zodat deze ook het milieu

minder belast. Rondom het thema kernenergie zijn aandacht voor sociale acceptatie en wisselwerking met de
politiek, zowel nationaal als internationaal, essentieel.

Hoe kunnen we energie duurzaam
en efficiënt opslaan, converteren en
transporteren?
Toelichting

Voor grootschalige toepassing van duurzame ener-

giebronnen als zonne-energie en windenergie is het

steeds nieuwe perspectieven opent.

beschikbaar zijn van energie op het juiste moment en op

Verbindend karakter

opslag is nodig om de verschillen tussen energievraag-

een belangrijk prioriteitsthema in onderzoek- en

de juiste plaats één van de cruciale uitdagingen. Energieen aanbodpatronen te overbruggen; hier krijgen we te

maken met verschillen in tijdschalen en per locatie, en
dus met smart grids en slimme beprijzing van energie.
Elektriciteit en warmte kunnen worden opgeslagen in

accu’s, respectievelijk warmtebatterijen. Daarnaast kunnen we gebruik maken van bewegingsenergie zoals in

vliegwielen of druk, bijvoorbeeld in de vorm van samengeperste lucht of het oppompen van water naar hoger

gelegen bassins. Energie kan ook worden opgeslagen

in de vorm van brandstoffen of in chemische bindingen
in het algemeen. Zo kan met behulp van elektriciteit uit

water waterstof worden gemaakt, dat verder kan worden

bewerkt tot andere gasvormige of vloeibare brandstoffen
die gemakkelijk en gedurende langere periodes kunnen
worden bewaard en vervoerd. Nieuwe materialen staan

aan de basis van doorbraaktechnologieën die nodig zijn

voor rigoureuze transities. Ook voor de transitie van fos-

siele naar duurzame energie is fundamenteel onderzoek
naar materialen, in nauw samenspel met engineering

en onderzoek naar toepassingen, maatschappelijk zeer
relevant. De recente ontdekking van perovskiet-zonne-

Energieopslag en vraag-aanbod matching vormen
innovatieprogramma’s rondom duurzame energie.
Onderzoek richt zich niet alleen op het exploreren

van nieuwe eigenschappen van materialen, maar ook
op efficiëntere energieomzetting, alternatieven voor

energieverkwistende elektronica, verliesvrije opslag en
netbenutting. Hierbij spelen vragen rondom katalyse,

transparante geleiders en halfgeleiders, supergeleiding
bij hoge temperatuur, vervanging van schaarse en

dure elementen zoals lithium in batterijen en zeldzame
aardmetalen in magneten, metalen en keramiek die

bestand zijn tegen zeer extreme omstandigheden, maar
ook of piëzomaterialen benut kunnen worden voor

omzetting van bewegingsenergie in elektriciteit. Naast

technologische vernieuwing spelen gedragsbeïnvloeding
en sociale adaptatie een grote rol. Doorontwikkeling
en vertaling van de kennis in productconcepten en

systemen met lage kosten biedt bedrijven kansen op
de mondiale energiemarkt. De vraag past binnen de

beleidsspeerpunten ‘Het sluiten van energie-, grondstofen waterketens’ en ‘Verduurzaming en de ecologisering
van de economie’.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

- Is de Thorium Molten Salt Reactor echt DE duur-

-H
 oe moeten bestaande gebouwen en stedelijke

Nederland daarbij een hoofdrol spelen?

prestatie radicaal te veranderen?

zame energieoplossing voor de toekomst; en kan

- Kan kernfusie binnen dertig jaar een substantiële
bijdrage leveren aan een schone oplossing van
het energieprobleem?

- Wat zal de wetenschap als eerste kunnen toepassen: kernfusie of fotosynthese en waarom?

42

cellen is een voorbeeld van hoe het materialenonderzoek

gebieden aangepakt worden om de energetische

- Hoe kunnen we nieuwe methoden en/of strategieën

bedenken om ons (groen) erfgoed te verbinden met de

grote opgaves rond energiewinning en energiegebruik?

-K
 unnen we materialen ontwikkelen die over lange
afstand energie kunnen transporteren met weinig
energieverlies?

43

027

028

Hoe brengen we mensen en goederen
slimmer en duurzamer naar hun
bestemming, met optimaal gebruik
van alle vervoersmogelijkheden?

Hoe kunnen we met efficiëntere transportmiddelen zoals schepen, vliegtuigen, auto’s,
vrachtwagens en treinen bijdragen aan de
efficiëntie en milieuvriendelijkheid van het
transportsysteem als geheel?

Toelichting

deels technisch van aard, maar deels ook sociaal, moreel

Toelichting

middelen die duurzaam, energiezuinig en veilig zijn,

beschikbaar, die alle hun voor- en nadelen hebben. Naadloos

afhankelijk van de mobiliteit van mensen en goederen en het

moeten aandrijfsystemen van transportmiddelen ener-

manier om dat transportsysteem te vernieuwen is om

Er zijn tegenwoordig verschillende vervoersmogelijkheden

aansluitende vormen van vervoer (modaliteiten) kunnen zorgen
voor een bijna onmerkbaar en geruisloos transportsysteem dat

op elk gewenst moment en onder elke gewenste omstandigheid
flexibel, goedkoop, en duurzaam de wereldbevolking voorziet
in haar behoefte aan verplaatsing van mensen en goederen.

Hoewel dit een mondiaal, of minstens Europees, vraagstuk is,

speelt Nederland op dit terrein een bijzondere rol vanwege onze
grote verscheidenheid aan vervoersmogelijkheden. Daarnaast

zijn er belangrijke nieuwe technische ontwikkelingen, zoals zelfsturende auto’s, ketenregievoorzieningen en andere geavanceerde technologie die mobiliteitsvraagstukken voor mensen
en goederen gaan beïnvloeden. Intelligente reisinformatie

zal een steeds grotere vlucht nemen, en de balans tussen de

vervoersmodaliteiten gaat veranderen. Deze vraag omvat daarmee meerdere aspecten: slimme infrastructuur en vervoers-

middelen, hoogwaardige regie van de hele transportketen door
geavanceerde algoritmiek, en beslissers voorzien van de juiste

en juridisch. Het functioneren van onze samenleving is sterk

optimaal synchroniseren van de verschillende stromen. Daarmee heeft deze vraag ook een belangrijke maatschappelijke

component. Hierbij gaat het bijvoorbeeld over de milieubelasting van verkeer en vervoer en het oplossen van files, maar

ook over de ontwikkelingen richting het verder individualiseren
van het openbaar vervoer, het sturen op de balans tussen de
verschillende vervoersmogelijkheden en het beheersen van

het energieverbruik in transport. Onze mobiliteitsbehoefte kost
veel geld. De kosten worden nog verhoogd door tijdverlies als
gevolg van files, negatieve gezondheidseffecten van uitstoot
en andere hinder, en andere kosten zoals schade en verlies
van goederen. Het onderzoek moet er toe leiden dat deze

kosten teruggedrongen worden, terwijl we toch een acceptabel
niveau van mobiliteit behouden. Daarnaast liggen er kansen in
het vermarkten van de kennis die we opdoen over het verder
ontwikkelen van ons mobiliteitssysteem.

ICT-ondersteuning.

Met de groeiende toename van mobiliteit en vervoer
giezuiniger en milieuvriendelijker worden. Dit betreft
gedeeltelijk een omschakeling naar systemen die

inherent zuiniger en milieuvriendelijker zijn, en gedeeltelijk een verdere verbetering van meer conventionele

aandrijfsystemen. Bij deze laatste worden verbrandingsprocessen geoptimaliseerd naar radicaal nieuwe typen
motoren. Niet alleen de aanpassing van bestaande

aandrijfsystemen speelt hierbij een rol, maar ook de

optimalisatie van een complete powertrain: de keten van
een energieproducerend element, een onderdeel dat

deze energie omzet in kracht, en een element dat deze
kracht vervolgens overbrengt op een onderdeel

dat moet gaan bewegen. Daarnaast zijn er ook veel
mogelijkheden om door middel van aerodynamica,

hydrodynamica, materiaalgebruik, en de ontwikkeling

van compleet nieuwe transportmogelijkheden bijdragen
te leveren aan de efficiëntie van het transportsysteem.
Bij efficiëntere transportmiddelen kan tevens worden

gedacht aan slimmere logistiek, waarbij gebruik wordt

Verbindend karakter

gemaakt van real time gegevens, toegepast wiskundige

beschouwd als een integraal systeem, waarin de verschillen-

van die maakindustrieën als belangrijke toeleverancier.

In de maritieme maakindustrie produceert Nederland zelf
aanzienlijke hoeveelheden complete, vaak bijzondere

vaartuigen. Veel van de opgedane kennis in onderzoek

vindt vrijwel direct zijn weg in deze industriële sectoren.
Op het gebied van slimme logistieke systemen heeft

Nederland bekende best practices als Schiphol en de

Rotterdamse haven. In de ontwikkeling van transport-

middelen liggen grote economische kansen voor Nederlandse kennisinstituten en bedrijven als toeleverancier

van kennis en technologie aan de Europese en mondiale
maakindustrie op dit terrein. De kracht van de Neder-

landse positie is de sterke verwevenheid van kennisinstituten en bedrijven, zoals bijvoorbeeld in de hightech, de
maritieme maakindustrie en in de lucht- en ruimtevaart.

-­H
 oe kan verkeer en vervoer emissieloos en

modellen, maar ook over nieuwe materialen, coatings,

­- H
 oe kun je turbulente stroming beter begrijpen,

verbruik in motoren betrouwbaar te kunnen vaststellen.

­- N
 ederland is een maritiem land: hoe kunnen we

belangrijk om te voldoen aan de doelstellingen voor

de rivierendelta) een effectieve bijdrage leveren

antwoording van deze vraag, is divers: het gaat onder

en ontwerpend onderzoek zijn nodig voor het ontwikkelen van

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

als voor goederen. Een andere belangrijke wetenschappelijke

- Wat zijn effecten van mondiale, Europese, nationale,

lijkheden, zoals zelfrijdende auto’s, maar ook de verplaatsing

passagiersvervoer voor de mainports en nationale

van productie als gevolg van 3D-printing. Deze vragen zijn

van de mens. Nederland is een belangrijke speler in veel

andere over aandrijfsystemen, alternatieve brandstoffen

beschikbare variatie aan vervoersmogelijkheden. Fundamen-

uitdaging behelst de ontwikkeling van nieuwe vervoersmoge-

wet- en regelgeving, en aandacht voor gedrag en de rol

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Verbindend karakter

robuustheid van het systeem onder andere afhangt van de

sturingsmechanismen op dat systeem, zowel voor mensen

gebruik ervan te innoveren, parallel met aanpassingen in

Het wetenschappelijk onderzoek dat nodig is ter be-

de vervoersmogelijkheden elkaar beïnvloeden, en waarin de

en analyseren van dit integrale vervoerssysteem. Toegepast

de vervoersmiddelen in dat systeem en de wijze van

modellen, slimme sensoren en het Internet of Things.

Het vervoer van mensen en goederen wordt steeds meer

teel-wetenschappelijke uitdagingen liggen in het modelleren

is van groot maatschappelijk belang. Een belangrijke

regionale en lokale trends in het goederen- en
beleidsdoelen?

- Hoe kan Smart Mobility bijdragen aan leefbare,
slimme en groene steden?

en efficiënte energieopslagsystemen, slimme logistieke
lucht-watermengsels, en meetmethoden om energie-

Kennis over stroming van lucht en water is daarnaast
efficiëntie, energiezuinigheid en milieu-impact.

Een effectief transportsysteem met moderne transport-

geluidloos gemaakt worden?

efficiënter beschrijven en gerichter beïnvloeden?
met transport over en door het water (zeeën en

aan de klimaatdoelstellingen (emissievermindering) en vermindering van files op het land?

- Hoe kan de logistiek van e-commerce zodanig

worden verbeterd dat de milieubelasting hiervan
wordt teruggedrongen?

44

45

029

Hoe kunnen we de veiligheid van verkeer
en vervoer vergroten?
Toelichting

Een voorbeeld van het laatste is diep inzicht in de voorspelbaar-

van groot belang. De veiligheid van het verkeer- en vervoers-

in hydrodynamica die bepaalt of schepen stabiel zijn. Ook de

In onze maatschappij zijn efficiënt en veilig verkeer en vervoer
systeem is een aspect dat al jaren op grote belangstelling van
de samenleving en de overheid kan rekenen. Met het complexer worden van de omgeving waarin verkeer en vervoer

heid van verkeersstromen, bijvoorbeeld in de lucht, of inzicht

materiaaltechnologie kan bijdragen aan een grotere veiligheid
van het vervoer.

plaatsvindt, blijft die aandacht volop nodig. De gevolgen van

onveiligheid zijn groot: allereerst gaat het om verloren mensenlevens, maar er is vaak ook economische schade aan vervoermiddelen en infrastructuur. Daarnaast heeft de onderbreking

van verkeer en vervoersstromen meestal verstrekkende gevol-

gen. Ongelukken in het vervoer worden steeds minder geaccepteerd. Er zijn grote verschillen tussen de typen ongelukken die

voorkomen bij verschillende soorten vervoer: in het wegverkeer

gebeuren veel relatief kleine ongelukken, terwijl er in het zee- of
vliegverkeer minder vaak ongelukken zijn, die wel veel meer

slachtoffers maken of schade veroorzaken. Daarnaast wordt de

omgeving waarin vervoer plaatsvindt ook steeds voller. Dit geldt
voor de zee, waar windmolenparken worden gebouwd, waar

olie- en gaswinning plaatsvindt, en waar ook nog vissersschepen rondvaren. Maar ook in de lucht, op het spoor, op rivieren
en op autosnelwegen wordt het steeds drukker.

Wat de vraag nog complexer maakt is het feit dat Nederland

verantwoordelijk is voor de veiligheid in een transportsysteem
waar ook buitenlandse partijen gebruik van maken. Schepen,

maar in toenemende mate ook vrachtauto’s en vliegtuigen, zijn

vaak niet Nederlands, of worden door buitenlands personeel bestuurd. Toch dient de veiligheid van het verkeers- en vervoerssysteem als geheel gewaarborgd te blijven.

Verbindend karakter

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

gaat om de rol van nieuwe vervoerstechnologie, zoals auto-

- ­Hoe kan de zeescheepvaart op de Noordzee en het

ongelukken kan voorspellen, of slachtoffers effectiever kan red-

blijven bij een steeds intensiever gebruik van de

Deze vraag omvat een aantal verschillende elementen. Het

noom, onbemand vervoer, en technologie die schade beperkt,
den. Maar ook om de rol van de mens als deelnemer aan het

verkeer, als operator van vervoersmiddelen, en als stakeholder

vliegverkeer boven de Noordzee veilig en efficiënt
Noordzee (windparken, onderhoud, aquacultuur,
vervoer van vloeibaar aardgas, et cetera)?

bij een veilig transportsysteem. En het gaat om het maatschap-

­- Hoe verhogen we de veiligheid op zee voor mens,

vragen als: Kan het zeevervoer nog veiliger? Is vliegen veiliger

tussen de mens en het varende schip in haar

pelijk begrip van veiligheid. Dit laatste aspect komt tot uiting in
dan autorijden? Het is de rol van de wetenschap om zowel

nieuwe oplossingen te ontwikkelen die de veiligheid van de verschillende vervoersmogelijkheden bevorderen, als de oorzaken
te achterhalen die leiden tot ongelukken en onveiligheid.

46

lading en omgeving door een betere interactie

omgeving als complex systeem? Is autonoom varen
een oplossing en hoe dan?

- Hoe gaan we zo goed en snel mogelijk over naar
coöperatief en autonoom rijden?

Individu en samenleving

49

030

031

Hoe houden we
ons dichtbevolkte
land leefbaar?

langen afgewogen worden, en dat een balans ontstaat

Wat betekent globalisering
voor onze culturele identiteit
en het bepalen van de positie
van Nederland in de wereld?

en voorzieningen voor bijvoorbeeld waterbeheer, en

Toelichting

voorzieningen. Dergelijke afstemming en coördinatie is

leidt tot processen van interculturalisatie en zet de

Toelichting

Nederland staat de komende jaren voor de uitdaging
om vraagstukken van bevolkingsgroei, verandering
in ecologische structuren zoals waterbeheer en het

behoud van groen, regulering van verkeer en transport,
economische en welzijnsbelangen van boeren en bur-

gers op een integrale manier aan te pakken. Het is voor
ons dichtbevolkte land van groot belang dat al deze betussen aan de ene kant investeringen in infrastructuur
aan de andere kant de efficiënte benutting van die

nodig om ons land zowel in letterlijke als in figuurlijke

zin leefbaar te houden, en om de rol van Nederland als
toegangspoort tot Europa te kunnen blijven vervullen.

Verbindend karakter

In de ruimtelijke ordening komen fundamentele vraagstukken samen over de verhouding tussen mens en

natuur en de manier waarop maatschappelijke functies
– economisch, sociaal, cultureel – met elkaar kunnen

worden gecombineerd of tegen elkaar moeten worden
afgewogen. Relevante vragen in dit verband zijn:

- Wat zijn de condities voor verbetering van de kwaliteit
van de leefomgeving? Hoe kunnen burgers en beleid

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

- Op welke wijze kunnen we het waterbeheer in Neder-

- Wat zijn de gevolgen van klimaatveranderingen

zorg geweest in de geschiedenis van Nederland en

en andere mobiliteitspatronen op het beheer en
onderhoud van onze wegen, waterwerken en
railinfra?

hieraan bijdragen?

regio juist versterken?

geschiedenis heen geleid tot convergentie, homogenisering en verlies aan variatie enerzijds en tot grotere
diversiteit anderzijds. Onderzoek naar deze wissel-

werkingen en netwerkverbanden in heden en verleden
biedt inzicht in het ontstaan van de verbeelding van

identiteit, en kan filosofische, ethische en esthetische
zelfbeelden verklaren. Kennis over het ontstaan van

deze beelden is bijvoorbeeld van belang in processen

van mondiale migratie en Europese eenwording waarin
Nederland haar positie in cultureel, economisch en
juridisch opzicht zal moeten bepalen.

relatie daarvan met globalisering is sterk gerelateerd

gen en mobiliteit, alsook door intensiever gebruik van
beschikbare grond voor allerlei functies.

Nederland zal belangrijk blijven als transportland en

durend dwars zitten, maar elkaar binnen een

cultuuroverdracht en -transformatie hebben door de

zal dat blijven door grootschalige klimaatveranderin-

- Hoe kunnen duurzame landschappen worden
verkeer, industrie en wonen elkaar niet voort-

effect op ons zelfbeeld en onze identiteit. Globale

Verbindend karakter

- Op welke wijze kunnen we problemen in verkeer en

gerealiseerd, waarin natuur, landbouw, recreatie,

vraag op scherp wat eigen is en wat vreemd. Dit heeft

land/Europa verbeteren? Waterbeheer is een centrale

- Hoe zal het ideale verkeersnetwerk van de
toekomst zijn?

De wereldwijde migratie van kunst, cultuur en kennis

logistiek nu en in de toekomst beter oplossen?

als doorvoerland met belangrijke en grote afzet-

gebieden in Europa. Daardoor zijn vraagstukken

inzake verkeer en logistiek van groot belang, ook in
termen van BNP en welvaart.

De vraag naar onze identiteit, ons zelfbeeld en de

aan de actualiteit die gekleurd wordt door vraagstukken
over natievorming en migratiestromen. Wetenschappelijke vragen gaan bijvoorbeeld over de rol van het door
product van migratie. Of over de relatie tussen cultuur

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

de rol die stereotyperingen spelen bij de vorming van

- Welke
­
vormen van globale cultuuroverdracht en

en het adaptief vermogen van haar inwoners is inzicht

geleid tot convergentie, homogenisering en

de media bepaalde beeld als we cultuur opvatten als

van het moederland en diasporische culturen. Of over
ons zelfbeeld. Voor de toekomstige positie van ons land
in de manier waarop Nederland zich in de loop der tijd

heeft verhouden tot de rest van de wereld van belang.

verlies aan variatie, en welke genereren juist
grotere diversiteit en/of conflict?

Het slavernijverleden en de doorwerking daarvan in de

­- H
 oe kan kunst (literatuur, film, beeldende kunst)

Het maatschappelijk belang van het onderzoek rondom

identiteit, radicalisering en terrorisme?

actualiteit is daarvan een sprekend voorbeeld.

ons inzicht geven in vraagstukken rondom

deze vraag ligt in de veerkracht van de samenleving,

­- H
 oe zal op middellange termijn de rol van

onze economische en maatschappelijke ontwikkeling.

globalisering?

waarin stabiliteit een noodzakelijke voorwaarde is voor

50

transformatie hebben door de geschiedenis heen

de natiestaat veranderen als gevolg van

51

032

033

Wat betekenen Europeanisering
en globalisering voor de
democratie en de rechtsstaat?
Toelichting

De democratische rechtsstaat staat onder grote druk als gevolg
van processen van Europeanisering en mondialisering. De-

mocratische instituties zijn vanouds op lokaal en op nationaal

niveau georganiseerd, terwijl de grote economische, ecologische

Hoe staat het met
de vitaliteit van en
het vertrouwen in de
democratie, en hoe
kunnen deze worden
versterkt?

en sociale vraagstukken van onze tijd, zoals klimaatverande-

ring, migratie, cyberoorlog of financiële crises, steeds vaker op

Europese of mondiale schaal aangepakt en gereguleerd worden.

Toelichting

verliest de natiestaat vaak aan soevereiniteit. Er wordt gesproken

doordat haar instellingen voor nieuwe uitdagingen staan. De instituties van de

Bij deze natie-overstijgende multi-level governance en regulering

De legitimiteit van nationale representatieve democratie staat onder druk

van een groeiende kloof tussen politici en burgers, zowel binnen

representatieve democratie dateren uit de 19e eeuw, maar zijn ze ook geschikt

landen als op Europees en mondiaal vlak. Wat voor invloed heeft

voor de 21ste eeuw? Burgers zijn veel beter opgeleid dan vroeger, zijn veel

deze verandering in maatschappelijke ordening op de democra-

mondiger en beter georganiseerd. Bestuursmacht moet worden gedeeld met

tieën en rechtsordes zoals we die kennen? Wat gebeurt er met

andere landen, met private partijen en lagere overheden, terwijl het nationale

de normen en waarden die aan deze systemen ten grondslag

parlement deze niet direct controleert. Bovendien bestaat er, mede onder in-

liggen? Wat voor nieuwe vormen van governance ontstaan er die

vloed van de financiële crises, een ontwikkeling naar zogeheten non-majoritarian instituties: instellingen die belangrijke politieke besluiten nemen, zonder een

natie-overstijgende uitdagingen beter kunnen reguleren?

direct mandaat van de kiezer, zoals bijvoorbeeld de Europese Centrale Bank

Verbindend karakter

en tal van andere onafhankelijke marktautoriteiten en toezichthouders als AFM,

Deze ontwikkelingen roepen zowel verklarende als normatieve

NZA en ACM. Dit roept een reeks van vragen op over de vitaliteit van de demo-

en ontwerpvragen op: Welke vormen van global governance zien

cratie en over mogelijke aanpassingen ervan. Kan de werking en de legitimiteit

we ontstaan en in hoeverre zijn deze legitiem en effectief? Hoe

van de democratische instituties worden versterkt door meer gebruik te maken

garanderen we op een duurzame wijze de legitimiteit en vitaliteit

van opinieonderzoeken, burgerinitiatieven, referenda, of zelfs van loting? Zijn er

van onze democratische rechtsstaat in een globaliserende

alternatieven voor politieke partijen en parlementen?

economie, en welke instituties zijn daarvoor nodig? Hoe geven

Verbindend karakter

we in een steeds sterker vervlochten mondiale samenleving
vorm en inhoud aan natie-overstijgende besluitvorming,

noodzakelijk maatschappelijk draagvlak? Hoe kunnen we het

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

en internationale instituties verbeteren? Welke ruimte blijft er

- ­­Hoe kunnen politieke leiders leiding geven aan

regulering en bestuur, en houden we tegelijkertijd aandacht voor
democratische karakter en de slagvaardigheid van Europese

over voor het primaat van de nationale wetgever en de nationale
democratie? Het vraagstuk van multi-level governance kan

de EU zonder daarbij de voeling met en van de
burgers te verliezen?

zowel worden onderzocht vanuit het perspectief van burgers

­- Hoe kan publiek-private samenwerking ten

om een interdisciplinaire aanpak vanuit rechtsgeleerdheid,

regelgeving en toezicht op verantwoorde en

en natiestaten als vanuit internationale rechtsordes. Het vraagt
bestuurskunde, politicologie, geschiedenis, Europese studies en
internationale betrekkingen.

aanzien van (inter)nationale beleidsvorming,
effectieve wijze worden vormgegeven?

­- Hoe maken we wet- en regelgeving en

governance-structuren die de (mensen)rechten
van mensen nu en van toekomstige generaties
beschermen en helpen realiseren?

De vitaliteit van de democratie is van eminent maatschappelijke belang. We

samenlevingen. Zo blijkt onder burgers de steun voor het principe van demo-

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

veel landen en onder veel burgers laag. Aanzienlijk minder weten we over de

- Hoe kunnen we het democratisch bestel

een cruciale ontwikkeling is in het openbaar bestuur. Zijn er andere manieren

- Hoe groot kan de afstand tussen de Haagse

ve vormen van democratie, loting of internet-opiniepeilingen? Blijft ons land dan

burger zich massaal afkeert van de politiek en

weten inmiddels een heleboel over de ontwikkeling van legitimiteit in Westerse
cratie nog steeds groot, maar is het vertrouwen in politici en politieke partijen in
invloed van genoemde fragmentatie van bestuursmacht op legitimiteit, terwijl dit
mogelijk om namens de samenleving te spreken, zoals bijvoorbeeld deliberatiewel bestuurbaar? Op grond van welke legitimiteit opereren de non-majoritarian
instituties? Hierbij gaat het zowel om empirisch, beschrijvend onderzoek, als

om evaluatieve en normatieve vragen. Ook zijn hier belangrijke ontwerpkwesties aan de orde. Welke vormen van institutionele vernieuwing van de repre-

‘bij de tijd brengen’?

politici en de burger worden voordat de
regelgeving?

- Is democratie op basis van opinieonderzoek
mogelijk?

sentatieve democratie zijn mogelijk, nodig en wenselijk? Bij de beantwoording

van deze vragen kan worden voortgebouwd op de sterke Nederlandse traditie
van vergelijkende politicologie en van bestuurskundig, ethisch, historisch en
rechtswetenschappelijk onderzoek.

52

53

034

035

Wat is in het licht van de veranderende
bevolking (vergrijzend, hier en daar krimpend
en beïnvloed door migratie) de houdbaarheid
van de welvaartsstaat?
Toelichting

Toelichting

veranderingen in bevolkingssamenstelling van Nederland.

daarvan hebben het besef versterkt dat er nog veel te verbeteren valt

De komende decennia worden gekenmerkt door stevige

Bevolkingskrimp in bepaalde regio’s en vergrijzing veranderen de
economische structuur; de invloed van migratie is nog onbekend.
Mogelijk wordt een situatie bereikt waarin een handelsoverschot

plaatsmaakt voor een -tekort, en meer sparen, onder andere voor

pensioenen, plaatsmaakt voor meer uitgeven. Deze nieuwe situatie

zorgt voor fundamentele vragen, ook in mondiaal verband. Allereerst
naar de houdbaarheid van de verzorgingsstaat en de zorgstructuur:
kan een toename van ouderen financieel en qua ondersteuning

voldoende worden geaccommodeerd? Welke dilemma’s ontstaan
hierdoor? Specifiek leven er vragen over de relatie met migratie:

biedt dit aan Nederland kansen of is het juist een verzwaring van

problemen? Vergt dit internationaal beleid? Hierbij is er een relatie
te leggen met mondiale ontwikkelingen, zoals overbevolking,
vluchtelingenproblematiek en zorg over het milieu.

De financiële crisis van 2008 en de nog immer voortdurende nasleep
aan de institutionele vormgeving van het sociale en economische
domein. Nederland behoort al eeuwen tot de meest welvarende

en sociaal rechtvaardige samenlevingen. De Nederlanders weten

die situatie te waarderen en geven hoge cijfers aan hun levensgeluk. Op de langere termijn wordt Nederland echter geconfronteerd
met toenemende sociale ongelijkheid en mondiale economische

concurrentie. Een toekomst die even aangenaam is als het heden
is dus allesbehalve vanzelfsprekend. Er is veel overeenstemming
dat de financiële sector hervormd moet worden, dat de economie

verduurzaamd moet worden en dat iedereen gelijke kansen moet

krijgen. Maar wat dat precies inhoudt is minder duidelijk, net als de

vraag hoe dat bereikt kan worden. Markt, publiek-private samenwer-

king en staatsinterventie zijn drie bekende modellen, maar werken ze
afdoende? Dit zijn niet alleen technische vragen, ze impliceren ook
alternatieve maatschappijanalyses. Bovendien zullen verschillen in
grote rol spelen.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

oplossingsrichtingen vanuit de politicologie, de geografie, sociologie,

Verbindend karakter

- Welke onderwijshervormingen zijn nodig om een

ontwikkelingen zich in heel Europa voordoen en er een relatie bestaat

de filosofie, ethiek, geschiedenis, recht, politicologie, economie en

Verbindend karakter

Deze probleemstelling is interdisciplinair van karakter. Het betreft

in essentie een economisch vraagstuk, maar met verbindingen en
demografie, geschiedenis, ethiek en zorg. Omdat vergelijkbare

met mondiale problemen, leent dit thema zich voor internationaal
(vergelijkend) onderzoek.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- Wat zijn de gevolgen van de toenemende vergrijzing op de

ethische en politieke visies bij de implementatie van oplossingen een

Vanuit verschillende invalshoeken en verschillende disciplines zoals

- Zijn markten overal het beste mechanisme van economische produc-

Product?

interdisciplinaire vragen, zoals:

tie of kunnen bepaalde goederen en diensten beter op een andere
manieren gerealiseerd worden?

- Hoe is het kapitalisme over de tijd geëvolueerd en wat bepaalt zijn

mijn, zowel lokaal als mondiaal? Welke gevolgen hebben demografische veranderingen en hoe kunnen we met die gevolgen omgaan?

- Hoe ziet de toekomst van de verzorgingsstaat er uit? Wat zijn de

die oorspronkelijk uit andere delen van de wereld komen

beeld de decentralisaties in het sociale domein? Hoe worden deze

afkomst?

sector er uit?

en is het wenselijk?

jongeren, banken/verzekeraars, et cetera?

net zo gezond zijn als de Nederlander van autochtone

­- Hoe ziet een vooruitkijkspiegel voor de financiële

men denkbaar, haalbaar en wenselijk?

- Wat bepaalt demografische veranderingen op korte en op lange ter-

- Hoe kunnen we ervoor zorgen dat bevolkingsgroepen

nieuw te ontwikkelen Bruto Nationaal Normwaarden

successen en beperkingen? Zijn er alternatieve economische syste-

betere maatstaf dan de op de rente gebaseerde fictieve

(onder andere belastinginkomsten), vakbonden, ouderen,

toekomst?

- Waarom niet naast Bruto Nationaal Product, een

- Is een basisinkomen (politiek, financieel, maatschappelijk) haalbaar,

rendementen? Welke belangen spelen en waarom: politiek

derde Gouden Eeuw te mogen beleven in de nabije

de sociale wetenschappen zal gezocht worden naar antwoorden op

inrichting van de leefomgeving?

- Hoe zit het echt met de pensioenzekerheid? Is er een

54

Hoe kunnen de socio-economische
instituties van de toekomst
vormgegeven worden?

gevolgen voor verschillende groepen in de samenleving van bijvoorgevolgen ervaren door burgers?

55

036

037

Welke gevolgen hebben maatschappelijke
veranderingen als digitalisering, globalisering
en grotere mondigheid van burgers voor
publieke en semipublieke instellingen?
Toelichting

Wat zijn de maatschappelijke gevolgen van
de meest recente grote recessie, en hoe kan
het stelsel van financiële systemen hervormd
worden om dergelijke crises in de toekomst te
voorkomen?

hedendaagse samenleving karakteristieke ontwikkelingen zetten klassieke

Toelichting

zoek naar de oorzaken en zeker naar de gevolgen van

druk. Dit manifesteert zich zowel bij overheden als bij grote non-profit orga-

markt heeft het mondiale financiële systeem aan de rand

en gedrags- en maatschappijwetenschappen, maar

Mondigheid van burgers, digitalisering, globalisering en andere voor onze

vormen van organisatie, bestuur, wetgeving, handhaving en rechtspraak onder
nisaties. Welke gevolgen hebben deze veranderingen voor het functioneren
van de wezenlijke onderdelen van democratie en rechtstaat, waaronder het

kiesstelsel en het primaat van de volksvertegenwoordiging? Welke alternatieve
instituties voor democratie en rechtstaat kunnen worden overwogen, en hoe

houden deze zich in een vergelijking met de huidige inrichting van het open-

baar bestuur? Innovatieve vormen van regulering (nudging, burgerparticipatie,

normen ingebouwd in de techniek) blijken soms effectievere prikkels en sturing
te kunnen bieden. Hoe kunnen nieuwe mogelijkheden worden benut om de
effectiviteit, legitimiteit en de maatschappelijke acceptatie van rechtsregels,

wetgeving, rechtspraak en handhaving te bevorderen? Onze maatschappij laat
in de afgelopen jaren daarnaast een sterke groei van coöperatieve initiatieven
zien, die in behoeften voorzien die de centrale overheid minder goed lijkt te

kunnen faciliteren. Welke factoren zijn het meest van belang voor succes en

falen? Welke juridische kaders zijn passend? Deze veranderingen spelen ook

bij grote non-profit organisaties zoals scholen, ziekenhuizen, coöperaties en tal

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

lokale variatie ingezet kan worden om leren te

bevorderen en waarin tegelijkertijd democratische
verantwoording wordt afgelegd over gemaakte
keuzen?

- Is loting voor politieke functies wetenschappelijk
gezien een goed idee voor Nederland?

sie terecht zijn gekomen. Veel bedrijven gingen failliet,

mensen raakten werkeloos, jonge mensen konden geen

baan vinden. De gevolgen verschillen per land en landen

Deze vraag verbindt internationalisering, informatisering, informalisering, indiviinstellingen. De vraag speelt zowel op mondiaal, nationaal als lokaal niveau.

crises raakt aan aspecten in de economische, politieke
bijvoorbeeld ook aan gezondheidswetenschappen:

- Wat zijn de gevolgen van deze crisis voor het funda-

ment van de (Westerse) economieën en hoe kunnen
we in dat verband kijken naar bijvoorbeeld het financiële systeem, de huizenmarkt, het pensioenstelsel,
werkloosheid?

hebben verschillend gereageerd op de crisis. Wat voor

- Hoe gaan mensen om met afnemende zekerheden in

op de korte als op de wat langere termijn? Met toene-

- Moeten er stappen genomen worden om toezicht,

worden landen, samenlevingen, organisaties en burgers

instellingen en individuele bankiers zodanig te organi-

impact hebben die verschillen op samenlevingen, zowel
mende internationale verbindingen en afhankelijkheden
steeds kwetsbaarder voor de gevolgen van dit type

crises. Dat roept de vraag op of zoiets te voorkomen is in
de toekomst en wat daarvoor nodig is.

De maatschappelijke gevolgen voor burgers, organisa-

dualisering en intensivering met het functioneren van publieke en semipublieke

- Hoe komen we tot een bestuurssysteem waarin

waardoor vele landen in een diepe en langdurige reces-

met behoud van hun particuliere karakter?

heid nemen en een bijpassende maatschappelijke verantwoording organiseren

efficiënt en legitiem functioneren van een openbaar
op burgerinitiatieven en coproductie?

en moesten worden gered. De wereldhandel stortte in

Verbindend karakter

Verbindend karakter

bestuur waarin een toenemend beroep wordt gedaan

van de afgrond gebracht. Banken raakten in problemen

van verenigingen. Hoe kunnen deze organisaties hun sociale verantwoordelijk-

- Welke vormen van publiek management en

professioneel handelen dragen bij aan het effectief,

Een relatief kleine schok op de Amerikaanse woning-

hun dagelijkse bestaan?

governance en verantwoordelijkheden van financiële

seren dat individuele prikkels voor banken en bankiers
beter overeen komen met hun maatschappelijke
verantwoordelijkheden en handelen?

- Is regulering van het financiële systeem en/of de financiële markten wenselijk en is het mogelijk?

Recessies zijn geen puur economische verschijnselen.

- Wat zijn de gevolgen op mondiaal niveau, voor de

ties en samenlevingsverbanden zijn ingrijpend en raken

en Brazilië, en voor de broze economieën in ontwikke-

aan allerlei aspecten van het dagelijks bestaan. Onder-

opkomende economieën zoals China, India, Indonesië
lingslanden?

is de wisselwerking tussen technische, sociale, economische en institutionele

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

beschrijvend en analytisch onderzoek, maar omvat ook vragen naar de waar-

- Hoe

beïnvloeden de reële economie en de financiële

in de richting van een betere samenleving of niet? Bij overheden en grote

-K
 unnen we onze kennis op het gebied van

Dit vraagt om onderzoek naar een goed beeld van deze ontwikkelingen. Wat
factoren achter deze ontwikkelingen? De vraagt leent zich niet alleen voor

dering van deze maatschappelijke veranderingen. Bewegen we ons hiermee

instellingen speelt bovendien de praktische vraag naar de wijze waarop zij op

deze veranderingen kunnen reageren. Nieuwe kennis kan instellingen die met
deze veranderingsprocessen worstelen, praktisch ondersteunen. De vraag
leent zich bij uitstek voor transdisciplinair onderzoek waarbij verschillende

disciplines, zoals politicologie, bestuurskunde, rechtsgeleerdheid, sociologie,

sector elkaar?

epidemieën en ecologie gebruiken voor het ontwerp
van protocollen voor stabiele financiële markten?

-W
 aarom zijn sommige samenlevingen goed bestand
tegen schokken en crises, en andere niet?

geschiedenis, organisatiewetenschappen en ethiek, samenwerken met buiten-

56

wetenschappelijke werkvelden. Actie-onderzoek en sociale verandering gaan
hierbij hand in hand.

57

038

039

als klimaatverandering, sociale conflicten, stijgende gezondheids-

Hoe kunnen recht en andere
vormen van regulering voldoende
rechtszekerheid bieden en
tegelijkertijd inspelen op
(hedendaagse) maatschappelijke
kansen en uitdagingen?

dragen individuen, organisaties en de overheid verantwoordelijkheid

Toelichting

verplichting, of het ontbreken daarvan, voor de balans tussen zelf-

en de toenemende invloed van private actoren bieden maatschappelijke

Wat is een goede balans tussen
vrijheid en (individuele en collectieve)
verantwoordelijkheid?
Toelichting

Vragen over vrijheid en verantwoordelijkheid raken aan de kern van
ons begrip over de mens. De urgentie van deze vragen is toegenomen als gevolg van belangrijke maatschappelijke problemen

zorgkosten en de groeiende kloof tussen arm en rijk. In hoeverre

om iets aan deze problemen te doen? Wat betekent deze morele
redzaamheid en collectieve zorg voor elkaar? En hoe kunnen we
die zelfredzaamheid, maar ook die collectieve zorg, bevorderen?
We weten inmiddels veel over de manier waarop de afbakening
van verantwoordelijkheden samenwerking bevordert. Denk aan

materiële prikkels en sancties, of sociale controle binnen informele

netwerken. Hedendaagse informele, formele en virtuele verbanden
zijn echter vluchtiger dan vroeger, terwijl vele collectieve verant-

woordelijkheden ̶ zoals een schone buurt of productiviteit in een

bedrijf ̶ juist duurzame vormen van samenwerking vereisen. Vraag
is hoe materiële prikkels en sociale controle zowel bij vluchtige

als duurzame samenwerkingsrelaties optimaal effect sorteren, ten

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- ­Hoe kan moreel gedrag binnen de bankensector en

semioverheid (bijvoorbeeld woningbouwcorporaties,
onderwijs- en zorginstellingen) worden gestimuleerd
en geïnstitutionaliseerd?

­- In hoeverre kan, mag en moet de overheid ervoor
zorgen dat bij afname van de hoeveelheid arbeid

wordt voorkomen dat mensen uit verveling elkaar de
kop inslaan?

­- Hoe gaan we in Nederland het hoofd bieden aan de
toenemende veroudering?

kansen, bijvoorbeeld via innovaties in ICT en via social media. Tegelijkertijd

stellen ze ons voor maatschappelijke opgaven die grote implicaties hebben
voor de rechten van individuele burgers, bijvoorbeeld inzake de organisatie
van de gezondheidszorg, de omgang met religie, of de sociale zekerheid.
Recht en andere vormen van regelgeving moeten enerzijds deze rechten

waarborgen en handhaven, maar anderzijds voldoende flexibiliteit en aanpassingsvermogen bezitten om aangesloten te kunnen blijven op de veranderende maatschappij. Hoe kunnen deze flexibiliteit en zekerheid gecombineerd

worden, zodat recht, regelgeving en beleid op een positieve manier bijdragen
aan onze maatschappelijke welvaart en ons welzijn?

behoeve van de collectieve verantwoordelijkheid en samenwerking.

Verbindend karakter

Verbindend karakter

naar een juridisch/bestuurlijk instrumentarium dat flexibel en efficiënt genoeg

Deze vraag verbindt filosofie, psychologie, sociologie, recht,

neurowetenschappen en economie. Aan de orde komen duiding

van de relatie tussen begrippen als vrijheid, vrije wil en (individuele

en collectieve) verantwoordelijkheid. Ook is een antwoord nodig op
de vraag hoe vrijheid en verantwoordelijkheid zich verhouden tot

zelfredzaamheid en participatie: Heb ik als burger de verantwoorde-

lijkheid om zelfredzaam te zijn? Ben ik vrij om te participeren, of heb
ik de plicht om te participeren? Een duiding van wat moreel juist is,
is in dit verband onontbeerlijk; hierin zit het normatieve aspect van

de vraag. Ontwerpende aspecten zien we in de relatie tot nationale
beleidskaders. Een eenduidig begrip van vrijheid en verantwoordelijkheid ligt ten grondslag aan een visie op de samenleving, zoals
politieke partijen die uitdragen. Een dergelijke visie vertaalt zich

in beleidskaders voor het sociale domein en de gezondheidszorg.
Door middel van toegepast en praktijkgericht onderzoek in deze

domeinen kunnen innovatieve oplossingen en toepassingen worden
gevonden om bijvoorbeeld de veerkracht van het individu en de
samenleving te bevorderen.

58

Onze maatschappij is snel aan het veranderen. Globalisering, digitalisering

Deze vraag biedt kansen om innovatief interdisciplinair onderzoek te doen

is om innovatie mogelijk te maken, en daarnaast rechtszekerheid en sociaal

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

kan de wetenschap inzicht verschaffen in de aansluiting van bestaand recht

- ­Hoe kan een verdere juridisering van de

welzijn kan bevorderen. Door het stellen van evaluerende/normatieve vragen
en regelgeving op de huidige maatschappij. De veroudering van de bevolking maakt bijvoorbeeld al langer levende discussies rondom het recht op

maatschappij een halt worden toegeroepen of zelfs
worden teruggebracht?

bepaalde medische behandelingen snel acuut. De opkomst van de zzp’er

- Is nationaliteit nog een geschikte aanknopingsfactor

over aanspraken op de voorzieningen van de verzorgingsstaat. En hoe

- Welke huidige wetgeving moet aangepast worden om

heeft nieuwe vragen opgeworpen aangaande arbeidscontracten, maar ook
verhouden Europees en nationaal burgerschap zich tot elkaar? Oplossings-

gerichte ontwerpvragen kunnen leiden tot innovatieve kennis over hoe recht,

in het internationaal familierecht?

langer thuis wonen of mantelzorg te verruimen?

regelgeving en de bijbehorende instituties beter kunnen aansluiten op zowel
maatschappelijke uitdagingen als economische kansen. Hierbij kan bijvoor-

beeld gekeken worden naar de mogelijkheid om een zelfreinigend vermogen

in te bouwen in financiële regelgeving, of onderzocht worden welke financiële
en juridische modellen het leasen van wegen mogelijk maken. Wetenschappelijke vragen betreffende het recht gaan allereerst juristen aan, maar zeker
niet alleen hen. De wetenschappelijke disciplines rechtsgeleerdheid, be-

stuurswetenschappen, sociologie en psychologie kunnen hier een belangrijke
bijdrage leveren.

59

040

041

Hoe kan de effectiviteit en legitimiteit van
wetgeving worden versterkt in het licht van
mondiale uitdagingen op het terrein van
milieu, veiligheid, innovatie, energie en
klimaat?
Toelichting

Ongelijkheid staat zeer hoog op de maatschappelijke en

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

delen van de wereld. Ongelijkheid prikkelt enerzijds

- Welk
­­
effect hebben het tempo en de aard van

maatschappelijke ladder, maar teveel ongelijkheid kan

waarop samenlevingen zich ontwikkelen en middelen

Toelichting

politieke agenda. Niet alleen in Nederland, maar in grote
om een stapje extra te zetten om hoger te reiken op de
ook ontwrichtend werken en kan de economische groei
en sociale cohesie verminderen. De naoorlogse trend

Onze mondiale samenleving staat voor een groot aantal, om diverse

redenen nogal weerbarstige, uitdagingen. Welke rol is er voor wetgeving
van deze veelal grensoverschrijdende uitdagingen en problemen, in het

gevingspalet kunnen een zo effectief mogelijke bijdrage leveren, gegeven

geven aan de (Nederlandse) economie? En zo ja,

Verbindend karakter

de mondiale schaal van de uitdagingen en de complexiteit van de ketens

nomische verschillen, maar kunnen ook het gevolg zijn

van onbewuste en bewuste categorisering op basis van

van wetgeving in onze huidige samenleving. Op de eerste plaats leiden

gender, huidskleur, seksuele voorkeur, etniciteit, religie,

nieuwe vraagstukken en nieuwe oplossingen tot nieuwe onwenselijke

taal, geestelijke of lichamelijke beperkingen, leeftijd,

activiteiten van mensen en organisaties, die met nieuwe wetgeving

nationaliteit enzovoorts. Dit vraagstuk roept zowel empi-

bestreden moeten worden. Daarnaast is bestaande wetgeving voor heel

rische, normatieve als ontwerpvragen op voor een reeks

veel innovatieve ontwikkelingen vaak een belemmering. Ten slotte zijn

van disciplines, zoals sociologie, economie, geschiede-

moderne ontwikkelingen, bijvoorbeeld in de ICT, heel goed bruikbaar

nis, en recht:

om wetgeving en handhaving effectiever te maken. Wetenschappelijke

- Is ongelijkheid onwenselijk in zichzelf, of omdat

vraagstukken in de context van deze vraag gaan over functie, construc-

ongelijkheid andere waarden aantast?

tie en impact van wetgeving in de samenleving. Dit is deels een ken-

­- Welke sociale en economische ongelijkheden zijn er in

volledig de drie onderdelen die hierboven benoemd zijn: het ondervan-

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

werkt voor vernieuwing, en het effectiever maken van wetgeving met

- ­Hoe beschermen we ons energiesysteem tegen

­- Zijn er systemen denkbaar die meer gelijkheid

vraagstukken zijn divers: milieu, veiligheid, innovatie, energie en klimaat,

- Op welke wijze kan big data worden benut voor het

vergroten, of is er een onvermijdelijke spanning tussen

ontwikkelingssamenwerking, enzovoort. De juridische subdisciplines die

in het bijzonder (juridische) interventies/sancties?

maar ook mobiliteit, technologie, ondernemerschap, organisatievormen,

kwaadwillenden, zoals hackers?

evalueren van de effectiviteit van overheidsbeleid en

Nederland en wat zijn de trends daarin?

­- Hoe kunnen we het bestaan van ongelijkheden
historisch verklaren?

opleveren en ons welvaartsniveau op peil houden of
gelijkheid en andere doelen die we nastreven, zoals
economische groei?

in Nederland een sterke internationale reputatie hebben op dit terrein

- In hoeverre kan het op bepaalde punten

­- Welke effecten hebben ongelijkheidsreducerende

effectieve juridische kaders voor al deze maatschappelijke vraagstukken

beter op elkaar worden aangesloten, zodat de

­- Hoe kan de wetgever toegang tot en inclusie van ieder-

zullen zich over dit soort vragen gaan buigen. Het construeren van

creëert enorme kansen voor ondernemers, adviseurs en bijvoorbeeld ook
NGO’s om die oplossingen toe te gaan passen op andere maatschappelijke uitdagingen en in andere landen.

60

het beste worden bestreden?

gelijkheden. Die komen niet alleen voort uit sociaaleco-

Deze vraag bestaat uit drie gerelateerde vraagstukken rondom de functie

nieuwe technieken en oplossingen. De toepassingsgebieden voor deze

hoeveel zou dat basisinkomen ongeveer moeten zijn?

­- H
 oe kunnen impliciet racisme en impliciet seksisme

ving. In de dagelijkse praktijk bestaan echter tal van on-

Verbindend karakter

gen van nieuwe problemen, het voorkomen dat wetgeving belemmerend

iedereen uiteindelijk) een positieve nieuwe impuls

Gelijkheid is een kernwaarde van de moderne samenle-

waarin personen, groepen, bedrijven en organisaties opereren?

wetgeving? De maatschappelijke uitdagingen in deze vraag bestrijken

groepen op lokaal en mondiaal niveau?

ongelijkheden nemen in veel landen weer toe. Ongelijkoorzaken hiervan te kennen.

gezondheid en klimaat? Welke instrumenten in het regulerings- en wet-

en hulpbronnen verdeeld worden tussen sociale
­- Kan het invoeren van een basisinkomen (voor

heden leiden tot in- en uitsluiting en het is van belang de

bijzonder die op het terrein van energie, veiligheid, innovatie, milieu,

economische groei en globalisering op de wijze

van afnemende inkomens- en vermogensongelijkheid

lijkt de laatste decennia te zijn omgekeerd: economische

weggelegd om te komen tot een daadkrachtige en effectieve aanpak

nisvraag, maar eigenlijk ook een ontwerpvraag: hoe kom je tot betere

Wat is het probleem
met ongelijkheid?

conflicterende beleid van klimaat en luchtkwaliteit
mitigatie van emissies effectiever wordt en er een
win-win situatie optreedt?

beleidsmaatregelen en interventies?

een in de samenleving helpen bevorderen?

61

042

043

Hoe kunnen we armoede beperken en
mondiaal welzijn vergroten?
Toelichting

onale betrekkingen, sociologie, rechtswetenschappen,

één van de belangrijkste factoren die internationale

gen aan het ontrafelen van de werking van bepaalde

Armoede is, naast het ontvluchten van oorlogsgeweld,
migratie bevorderen. Hoewel zulke migratie grote

voordelen kan opleveren, zowel voor landen van her-

komst als voor bestemmingslanden, is er vaak sprake
van gebrekkige integratie die leidt tot het ontstaan

van spanningen tussen nieuwkomers en autochtone

inwoners. Brengt gebrekkige integratie veiligheidsrisi-

co’s met zich mee? Dreigt een onderklasse te ontstaan
die gevoelig is voor de verlokkingen van internationaal

terrorisme? Kan dit soort problemen het best geadresseerd worden door een repressief beleid, of juist door

een beleid gericht op ondersteuning en het bevorderen
van integratie? Kunnen we internationale veiligheid

bevorderen door bepaalde vormen van ontwikkelingssamenwerking? Door de jaren heen is er zowel door

overheden als door particulieren een breed beleidsinstrumentarium met bijbehorende interventies ontwik-

keld om oorzaken en/of gevolgen van armoede aan te
pakken. Met het oog op de toekomst ligt er een grote

uitdaging om inzicht te krijgen in de effectiviteit van dit

beleidsinstrumentarium, zodat we beter begrijpen waar
we op in moeten zetten. Daarbij is de inzet zowel om
armoede te beperken als om het mondiaal welzijn te
vergroten.

Verbindend karakter

Om deze vraag te beantwoorden is een multidisciplinaire aanpak nodig. Inzichten uit de economie, internati-

geschiedenis en ontwikkelingsstudies kunnen bijdra-

beleidsinterventies. Denk hierbij aan vredesoperaties,

voedselhulp, samenwerkingsverbanden op het gebied
van veiligheid, investeringen in de economie of in de
ontwikkeling van democratische rechtsstaten. Deze

interventies hebben tot doel om positief bij te dragen

Wat zijn de
oorzaken en de
gevolgen van
migratie en hoe
kunnen we er mee
omgaan?

aan de welvaart en het welzijn van mensen.

Migratie is geen nieuw fenomeen. Europa is mede vormgegeven door de culturele, religieuze en sociaalecono-

mische diversiteit die het gevolg was van eeuwenlange

migratie. Regionale conflicten, falende staten, globalisering en Europese integratie leiden tot grote en zeer di-

verse migratiestromen naar en binnen Europa. Zij leiden

tot diep verschil van inzicht tussen diverse groepen in de
samenleving. De afbakening tussen het volk (de demos

in democratie) en anderen (buitenlanders, immigranten)
ligt aan de basis van moderne staten: zonder grenzen

geen staat. Door de toenemende internationale migratie
staan de traditionele afbakeningen echter onder druk.

Het volk is in landen als Nederland allang niet meer cul-

Voor de wetenschap ligt de uitdaging onder andere

tureel of etnisch homogeen, en grenzen worden steeds

in toegepast/evaluerend onderzoek naar de effecti-

poreuzer.

viteit van bepaalde interventies, waarbij vergelijkend

onderzoek inzicht kan verschaffen in de effectiviteit van

Verbindend karakter

de soorten beleidsinstrumenten, zoals communicatieve,

historisch en empirisch-analytische, evaluatieve en

verschillende typen aanpak, maar ook van verschillen-

Deze vraag verbindt een groot aantal zeer relevante

financieel-economische, juridische en faciliterende

normatieve, en ontwerpvragen met een meerlaags

instrumenten. Daarbij is het ook belangrijk om evalue-

en multidisciplinair karakter. Sociologie, geschiedenis,

rend/vergelijkend onderzoek te doen naar de randvoor-

recht, criminologie, ethiek, culturele studies en politieke

waarden waarbinnen een interventie wel of niet werkt.

wetenschappen werken samen om de volgende vragen

Denk aan de mate waarin er politieke steun is voor

te beantwoorden:

bepaalde maatregelen.

­- Wat zijn trends en wat zijn aard en oorzaak van migra-

Het is een uitdaging om via strategisch/ontwerpgericht

tiestromen? Wat is de relatie met Europees kolonialis-

onderzoek te komen tot innovatie in de aanpak van

me en imperialisme?

armoede. Het is van economisch belang om interven-

­- Onder welke condities slaagt de integratie van migran-

een grotere economische meerwaarde – en daarmee

grip burgerschap formeel en informeel ingevuld? Hoe

ties te ontwikkelen die zowel armoede beperken als tot

ten en hoe ontstaat juist uitsluiting? Hoe wordt het be-

vergrote welvaart – leiden. Daarnaast kunnen nieuwe

kan wetgeving bijdragen aan een goede omgang met

inzichten verwerkt worden in nieuwe typen interventies.

migranten en minderheden? Hoe kan een politieke en

Deze vraag kan zowel vanuit een nationaal als interna-

culturele stem gegeven worden aan diegenen die geen

tionaal perspectief worden gepercipieerd.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

ingezetene zijn van een land, maar daar wel wonen en

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- Op
­ welke manieren is het beschermen

werken?

­- Hoe moeten migratiestromen gewaardeerd worden?

Welke gevolgen hebben hedendaagse internationale
migratie en culturele diversiteit voor de veerkracht en
duurzaamheid van de samenlevingen?

van grenzen beter te combineren met het

­- Hoe kunnen migratiestromen in goede banen worden

aan de economische groei in ontwikkelingslanden en welke vormen

­- H
 oe kunnen we zorgen voor gelijke kansen

te manieren om met migratie en vluchtelingen om te

- Kan de honger in de wereld verminderen als we stoppen met vlees eten?

laaggeletterden, laagopgeleiden, en etnische

- Welke vormen van sociaal beleid (sociale vangnetten) hebben bijgedragen
hebben dat niet?

- Wat kan gedaan worden om oudere migranten te bereiken met preventieen voorlichtingsprogramma’s inzake gezond eten en meer bewegen?

beschermen van mensen?

op gezondheid voor iedereen (dus ook voor
minderheden)?

­- W
 at is de bijdrage van sport aan de leefbaarheid,
veiligheid en sociale cohesie in wijk en
maatschappij?

62

Toelichting

geleid? Wat zijn moreel gerechtvaardigde en prudengaan? Wat zijn de rechten en plichten van nationale

meerderheden ten aanzien van minderheden. Wat zijn

de rechten en plichten van natiestaten ten aanzien van
vluchtelingen en asielzoekers? Wie zijn verantwoordelijk voor de vele doden die vallen op hun weg naar de
Europese Unie en hoe kunnen we die voorkomen?

63

044

045

Kunnen globalisering en
ontwikkeling opnieuw
uitgevonden worden, opdat grote
welvaartsverschillen tussen
regio’s in de wereld kunnen
verminderen in de loop der tijd?

Wat zijn de
implicaties van en
de opgaven voor
de wereldwijde
verstedelijking?

Toelichting

Binnen een aantal decennia zal zeventig procent van de we-

reldbevolking in steden wonen. Grote verstedelijkte gebieden
zullen in toenemende mate als motoren van economische,
sociale en culturele ontwikkeling fungeren. De dichtheid

van activiteiten in stedelijke gebieden kan milieuproblemen,

logistieke problemen of sociale problemen verhevigen, maar

biedt aan de andere kant ook meer kansen voor het oplossen

daarvan. De wereldwijde verstedelijking is een proces dat qua

verloop en implicaties nog niet goed wordt begrepen. Hoe kan
de economische, sociale en culturele vitaliteit van steden worden versterkt en hoe kunnen conflicten beheersbaar blijven?
Wat is bepalend voor het succes van steden en op welke

wijze kunnen overheden, bedrijven, burgers, kennisinstellin-

Toelichting

politieke en bestuurlijke hervormingen. Onderzoek naar

tussen regio’s in de wereld en veranderen die in de

ring biedt uitzicht op succesvolle strategieën om met de

Waarom bestaan er zulke grote welvaartsverschillen
tijd? Duizend jaar geleden waren de welvaartsverschil-

len tussen de werelddelen gering. Sindsdien nemen die

bijdrage aan leveren? Processen van verstedelijking vormen

langetermijnontwikkelingen in processen van globalise-

een vruchtbaar overkoepelend uitgangspunt om nieuw en

baanbrekend sociaalwetenschappelijk, economisch, tech-

gevolgen om te gaan.

nisch en historisch onderzoek in samenhang te ontwikkelen.

verschillen snel toe en lijken ze een structureel karakter

Verbindend karakter

Verbindend karakter

Inmiddels is, onder andere met de opkomst van landen

omvattende processen met historische, economische,

bèta- en gammaonderzoek en combinaties daarvan. In het

te krijgen: het welvarende Westen versus de arme rest.
als Brazilië, Rusland, India en China, de verhouding

tussen de regio’s opnieuw aan het veranderen. Waar-

door komt dat, welke veranderingen vinden plaats, wat
voor gevolgen heeft dat en hoe kunnen we daar het

beste op reageren? Mensen verhuizen uit arme streken
naar de rijke gebieden. Deze migratie kan bijdragen
aan een nieuw evenwicht. Hetzelfde kan misschien

ook wel bereikt worden door meer onderwijs in arme

streken, door gerichte investeringsprogramma’s of door

Ingediende vragen die rijkdom en verbindend
karakter illustreren
- ­Hoe kunnen internationale waardenketens zo worden georganiseerd
dat ze leiden tot meer inclusieve en sociaal en ecologisch duurzame
economische groei in het Zuiden en Noorden?

- Hoe kunnen samenlevingen, die internationaal steeds meer
vervlochten raken, flexibel en duurzaam reageren op door

globalisering veroorzaakte bedreigingen maar toch hun eigen
identiteit en cultuur behouden?

­- Waarom ontstond/bestaat er meer economische groei en welzijn in
sommige gebieden in de wereld en elders minder?

Globalisering en ontwikkeling zijn complexe en veel-

De implicaties van verstedelijking zijn relevant voor alfa-,

politieke, culturele en milieudimensies. Het is evident

alfadomein spelen vragen rond relatie tussen stad en cultuur

dat globalisering en ontwikkeling in India of China niet

in brede zin, met onder meer thema’s als burgerschap en

hetzelfde betekenen als in Afrika, Europa of de Verenig-

participatieve democratie. In het bètadomein kan het gaan om

de Staten. De meeste theorievorming over globalisering

het stadsklimaat, het stedelijk metabolisme of het groen in de

en ontwikkeling komt vanuit de sociale wetenschappen

stad. In het gammadomein zijn vragen naar sociale cohesie

en economie. Het is echter noodzakelijk om ze ook

en naar de stad als bron van culturele en technologische

vanuit andere perspectieven te bestuderen, zoals

vernieuwingen interessant. Maar er zijn ook talloze deelon-

vanuit de (sociale) geografie, geschiedenis en ecologie.

derwerpen die deze driedeling overstijgen zoals mobiliteit,

Voorbeelden van interdisciplinaire vragen zijn:

gezondheid en leefbaarheid in de stad. In de vraag naar de

- Wat vertellen historische golfbewegingen in het

implicaties van verstedelijking speelt de verbinding tussen

globaliseringsproces ons over de toekomst van glo-

balisering? Hoe moeten we het globaliseringsproces

lokale verschijnselen en mondiale processen een grote

veerkrachtig vermogen van samenlevingen? En hoe

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

- Welke vormen van internationale samenwerking

-­H
 oe kunnen in de nabije toekomst steden

waarderen? Hoe kan globalisering bijdragen aan het
kan globalisering dat vermogen bedreigen?

tussen relatief rijke en relatief arme landen stimuleert
de veerkracht van arme landen?

voorbereid zijn en worden op de voortgaande

ontwikkeling van globalisering en lokalisering?

- Hoe verhouden mondiale ontwikkelingen en proces-

­- W
 at is voor de overheid en voor stedelijke

historisch, economisch en cultureel perspectief?

­- W
 at is de invloed van de migratie van

milieukwaliteit? Hoe kunnen institutionele veranderin-

de ontwikkeling van de culturele identiteit van

sen zich tot regionale en lokale ontwikkelingen in

- Hoe kan globalisering bijdragen aan biodiversiteit en
gen duurzame investeringen stimuleren in ontwikkelingslanden?

64

gen en maatschappelijke organisaties daar gezamenlijk een

partijen stuurbaar of hanteerbaar?

kunstwerken, kunstenaars en hun ideeën op
personen en steden?

rol. Belangrijk voor deze vraag is het ontwerpende onder-

zoek dat concrete beslissingen over stadsontwikkeling kan
onderbouwen en dat ook kan helpen om toekomstbeelden

van de ideale stad te genereren. Op de achtergrond spelen

daarbij meer normatieve vragen, zoals die over rurale versus
urbane waarden of vragen rond de esthetiek van de stad.
Verder geeft veel stedelijk onderzoek de mogelijkheid om

actieonderzoek in wijken en buurten alsmede onderzoek voor
stadsbesturen te verbinden met theoretische vragen naar de

ideale stedelijke ontwikkeling. Dit omvat ook het verder uitwerken van en de kritische reflectie op nieuwe concepten voor

stedelijke ontwikkeling waaronder: smart cities, green cities,
sustainable cities, sharing cities, en hackable cities.

65

046

047

Wat is Europa? Verleden,
heden en toekomst

Hoe kan sociale
cohesie in een
cultureel en religieus
diverse samenleving
bevorderd worden?

Toelichting

Europa heeft zichzelf eeuwenlang als de beschaving bij uitstek be-

schouwd. Belangrijke pijlers van het Europese zelfbeeld zijn de klas-

sieke tradities van het antieke Griekenland en Rome, de vorming van
universiteiten en naties in de Middeleeuwen, het humanisme van de

Renaissance en de Verlichting in de 18 eeuw. Het beeld van een ver-

Toelichting

De culturele en religieuze diversiteit in de Nederlandse

samenleving is de afgelopen decennia toegenomen. Aan de
basis van deze toename staan onder andere het verdwijnen
van de zuilensamenleving, secularisering en migratie. Dit
roept tal van nieuwe vragen op over de aard, omvang en

ontwikkeling van deze diversiteit, hoe we er mee om moeten
gaan en hoe we de maatschappelijke conflicten die hieruit

kunnen voortvloeien kunnen beperken. Met name de onver-

enigbaarheid van de waarden van de liberale democratie en
die van fundamentalistische religies roepen spanningen op.
Het is noodzakelijk om methoden te vinden die individuen

e

licht, beschaafd Europa werd tot in alle hoeken van de wereld uitgedra-

en groepen uitnodigen om ondanks verschillen vreedzaam

gen, vaak met harde hand. Deze geschiedenis is nog altijd prominent

Europese grondwet spreekt van een inspiratie uit ‘de culturele, religieuze

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

ontwikkeling van de universele waarden van de onschendbare en onver-

- Hoe
­
hebben immigranten in Nederland hun

en de rechtsstaat’. Onderzoek naar de fundamenten van Europa kan een

beleefd en ervaren? Welke aankomstverhalen

aanwezig in het na-oorlogse project Europa: de preambule van de

en humanistische tradities van Europa, die ten grondslag liggen aan de

aankomst en vestiging in deze samenleving zelf

vreemdbare rechten van de mens en van vrijheid, democratie, gelijkheid

circuleren in hun gezinnen en families?

realistisch(er) beeld scheppen van de wordingsgeschiedenis van Europa
en daarmee meer duidelijkheid geven over de toekomst van Europa.

-W
 elke vormen van globale cultuuroverdracht

Verbindend karakter

heen geleid tot convergentie, homogenisering

en -transformatie hebben door de geschiedenis
en verlies aan variatie, en welke genereren juist

Om zicht te krijgen op de fundamenten van Europa is onderzoek nodig

grotere diversiteit en/of conflict?

vanuit verschillende invalshoeken, zoals rechten, geschiedenis, filosofie,

samen te leven. Hierbij kunnen drie soorten vragen worden
onderscheiden. Het eerste type vraag betreft verklaringen
voor het ontstaan van spanningen, zoals tegenstellingen

tussen groepswaarden of individuele waarden en waarden
van de Nederlandse samenleving. Het tweede type vraag

betreft oplossingsrichtingen voor het voorkomen en beperken
van spanningen tussen groepen. Kan het onderwijs hierbij

bijvoorbeeld een rol spelen en welke mogelijkheden moeten

dan benut worden? Zijn er voorbeelden uit het verleden die nu
weer toegepast kunnen worden? Het derde type vraag betreft

specifiek het verklaren en voorkomen van de ontwikkeling van
extremistisch gedachtengoed.

economie, sociologie en religiewetenschappen. Opgedane inzichten

-H
 oe kan onderwijs bijdragen aan het ontwikkelen

Verbindend karakter

die bepalend zal zijn voor de toekomst van Europa. Als Nederlandse

democratische houding?

diverse samenleving kan alleen beantwoord worden in

van maatschappelijk engagement en een

kunnen benut worden in het proces van de verdere Europese integratie,
burgers, ondernemingen, maatschappelijke partijen en de Nederlandse

Staat de kansen en uitdagingen van de toekomst optimaal willen kunnen

benutten, is het belangrijk om die fundamenten te kennen. Met die kennis

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

­- Hoe beïnvloeden globaliseringsprocessen begrippen van burgerschap,

- ­Waarom bleven de Griekse filosofen, vooral

toekomst. Voorbeelden van vragen die leven:
soevereiniteit, nationaliteit en democratie?

­- Hoe kunnen instituties die vrijheid en gelijkheid moeten bevorderen zich

Plato en Aristoteles, zo lang maatgevend voor
het Europese onderwijs?

aanpassen aan nieuwe ontwikkelingen?

­- Wat is Europa en hoe kan de EU slagvaardig

handhaven in de 21 eeuw?

­- Hoe kan Europa haar koloniale verleden

achtergrond, in het vormgeven van een kleurrijk Europa?

kleurrijk continent kan worden, en welke rol

­- Kan het Europese experiment met kapitalisme en democratie zich
ste

­- Welke rol spelen minderheden, al of niet met een Europese
­- Hoe kan de Europese Unie slagvaardig reageren op nieuwe

uitdagingen, crises en meer sluipende vraagstukken zoals vergrijzing
en klimaatverandering?

66

interdisciplinair verband. Dit vraagt expertise op het terrein

van sociologie, rechten, religiewetenschappen, geschiedenis,

bij maatschappelijke en economische vraagstukken en kansen nu en in de

is het (beter) mogelijk om internationaal aansluiting te krijgen en te houden

De vraag naar de bevordering van sociale cohesie in een

reageren op nieuwe uitdagingen?

onderwijskunde, filosofie, pedagogiek en psychologie. Voor
zo’n brede interdisciplinaire samenwerking biedt dit onder-

werp tal van uitdagingen, omdat verbanden gelegd moeten

worden tussen uiteenlopende onderwerpen en gezocht moet

worden naar diverse werkende oplossingsstrategieën. De vragen variëren in karakter van fundamenteel, zoals vragen over

processen die groepsvorming bevorderen, tot zeer toegepast.
Omdat deze vraag in tal van samenlevingen leeft, is internationaal onderzoek hiernaar een vereiste.

zo verwerken dat het een daadwerkelijk

kunnen onderwijs en onderzoek op basis van

postkoloniale en mondialiseringsperspectieven
hierbij spelen?

67

048

049

Hoe kunnen zelfredzaamheid en
participatie in de samenleving
gestimuleerd worden?

Toelichting

worden in de maatschappij en een actieve bijdrage te leveren aan

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

oriënteerde organisaties en (zorg)instellingen. Dit blijkt ook uit het

-W
 elke banen bestaan er nog in 2035 en later?

Burgers hebben steeds meer behoefte om zelf actief betrokken te
zowel hun eigen welzijn en gezondheid als aan maatschappijge-

grote aantal ingediende vragen rondom dit thema. Vragen over hoe

kwetsbare groepen zoals chronisch zieken, mensen met psychische
aandoeningen of minderheden in de samenleving, goed kunnen

zowel de samenleving als voor de economie. Immers: zelfredzaam-

chronische ziekte of dementie en hoe kan je
daarbij het cognitief vermogen van iemand
inschatten?

- Leidt het bevorderen van zelfmanagement tot

betere kwaliteit van zorg, minder complicaties en
meer patiënttevredenheid?

- Wanneer houdt ‘zo lang mogelijk zelfstandig’
voor ouderen op?

68

heid en participatie leiden tot minder overheidsuitgaven en meer

creativiteit en ondernemerschap. De vraag heeft zowel belangrijke
implicaties voor de (geestelijke en lichamelijke) gezondheidszorg

en voor opleiding en onderwijs, als voor maatschappelijke, econo-

mische en technologische ontwikkelingen. Daarnaast kent de vraag
beschrijvende, normatieve en ontwerpende aspecten. De beschrijvende aspecten gaan over de duiding van de begrippen zelfred-

zaamheid en participatie. De duiding van wat moreel juist is bevat

het normatieve aspect van de vraag. Ontwerpende aspecten zijn er
vooral ten behoeve van onderwijs en beleid: hoe kan het onderwijs
zelfredzaamheid en participatie stimuleren? Wat zijn beleidscon-

sequenties van een grotere zelfredzaamheid en participatie? Maar

ook ten behoeve van technologische ontwikkelingen is ontwerpend
onderzoek aan de orde: hoe kan de techniek de zelfredzaamheid
bevorderen?

belangrijkste kapitaal. Hoe blijven de beroepsbevolking

in ons land en organisaties op de arbeidsmarkt vitaal en

veerkrachtig in het licht van de grote uitdagingen van de
21ste eeuw? Mensen zullen in de toekomst een langere

arbeidscarrière kennen, en carrièreswitches zullen veel

vaker voorkomen. Hoe kunnen tijdens de loopbaan nieuwe
vaardigheden verworven en aangeleerd worden? Banen

aan de onderkant van de arbeidsmarkt worden steeds in-

stabieler en onzekerder, het middensegment krimpt en aan
de bovenkant wordt steeds meer flexibiliteit en aanpassing
gevraagd. Hoe kan het onderwijs op deze permanente

veranderingen inspelen? Hoe verbinden we beroeps- en

algemeen onderwijs en vermijden we een sociale scheidslijn tussen laag- en hoogopgeleiden? Vakmanschap heeft
de connotatie van ambacht en traditie, maar wat zou een
moderne invulling van vakmanschap kunnen zijn, gericht

op creativiteit en innovatie en passend bij de moderne economie? Hoe zorgen we voor een goede toerusting van de
meest kwetsbare leerlingen op de toekomstige arbeids-

markt? Hoe verandert de onderkant van de arbeidsmarkt?

Verbindend karakter

en organiseren bij aan het innovatievermogen van

leving in de komende eeuw met vragen over ons huidige

Nederlandse organisaties?

Deze vraag is uitdagend voor wetenschappers, en van belang voor

Voor een kenniseconomie als Nederland is de mens het

functioneren in de toekomstige maatschappij?

zoals e-health en robotica, en hoe deze bijvoorbeeld kunnen helpen

Verbindend karakter

het te weinig uitdagen van mensen met een

-eeuwse vaardigheden

stimuleren om mensen voor te bereiden op het

-H
 oe dragen innovatieve manieren van managen

om ouderen langer thuis te laten wonen.

- ­Wat is de invloed van het overvragen of juist

-H
 oe kan het onderwijs 21

ste

mee blijven doen in onze samenleving komen veel voor. Sommige

vragen gaan over het zoeken van oplossingen in nieuwe technologie

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Hoe blijven de
beroepsbevolking
en haar organisaties
vitaal en veerkrachtig
in het licht van de
uitdagingen van de
21ste eeuw?

Toelichting

Deze vraag combineert de veranderingen in onze samenonderwijsstelsel en het bevorderen van arbeidsparticipatie.
De verwachting is dat de structuur van de arbeidsmarkt

fundamenteel zal veranderen in de 21ste eeuw, als gevolg

van digitalisering, maar ook door de flexibilisering van werk
en de manier waarop organisaties veranderen.

Het adresseren van de vraag vereist een analyse vanuit

sociaaleconomisch perspectief, evenals kennis van technische ontwikkelingen die veelal de motor zijn van de veran-

dering in onze samenleving. De vraag vereist daarmee het
bestaan van multidisciplinaire bruggen tussen verschil-

lende wetenschapsgebieden zoals arbeids- en organisa-

tiepsychologie, sociologie, onderwijskunde, economie en

techniek, om een beter fundamenteel begrip te krijgen van
de veranderende samenleving in de 21ste eeuw. Hierdoor
ontstaat grip op de veranderende organisatievormen die
zijn ontstaan en zullen ontstaan, zodat goed onderwijs,

zorg voor ouderen, arbeidsparticipatie, duurzaamheid en

veiligheid beter geborgd kunnen worden. Bij dit alles speelt
de verhouding tussen mens en technologie een belangrij-

ke rol. Het ontwerpen van nieuwe organisatievormen voor
werk, onderwijs en samenleving biedt daarnaast nieuwe
economische kansen.

69

050

051

Wat is het geheim van
veerkrachtige samenlevingen?
Toelichting

Van de Nederlandse samenleving, met zijn open economie
en internationale oriëntatie, wordt een enorme veerkracht
gevraagd. De sociale samenhang en inclusiviteit van de

Smart industry
Hoe maken we
onze fabrieken
slimmer?

Ontwikkelingen in het ene deel van de wereld hebben,

ook over de impact op de omgeving: de verwachting is

te gaan en scheidslijnen tussen bevolkingsgroepen lijken

vergen samenwerking tussen meerdere disciplines,

De technische uitdagingen van een slimme industrie
zoals verschillende engineering disciplines, materiaalonderzoek en ICT-onderzoek. Nederland heeft goede on-

Verbindend karakter

derzoeksgroepen op dit gebied. Gezien de grote maat-

schappelijke impact van dit gebied zal ook de interactie

De vraag is of, en in welke mate, bovenstaande observaties

met sociologische of ethische onderzoekers gezocht

kloppen. En zo ja, of en hoe bepaalde processen te keren,

moeten worden. De slimme industrie sluit aan bij de top-

hoe de cohesie binnen de samenleving te bevorderen en

sector High Tech Systemen en Materialen, maar ook bij

hoe scheidslijnen tussen bevolkingsgroepen te verkleinen.
Dit roept een reeks vragen op met historische, culturele,
zoals:

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

leren uit historische en internationale vergelijkingen?

−H
 oe kunnen mechatronische machineplatforms

economische en sociaalwetenschappelijke dimensies,
­- Wat kunnen we over veerkrachtige samenlevingen

­- Welke historische verschillen zijn er tussen ontwikke-

lingen in verschillende landen, bijvoorbeeld ten aanzien
van economische groei en sociale samenhang?

­- Welke instituties zoals de rechtsstaat, de parlementaire

democratie en de verzorgingsstaat bepalen de vitaliteit en

en modules sneller, nauwkeuriger en
betrouwbaarder worden, met minder

energieverbruik, met (draadloze) toegang
op afstand en met minder en duurzamer
materiaalverbruik?

samenhang van een samenleving?

−H
 oe kunnen we de logistieke processen

hang en samenwerking tussen individuen?

−W
 at zijn economische implicaties van ultra-

moderne communicatiemiddelen wordt gedeeld

­- Op welke manier spelen instituties een rol in de samen-

en technologie?

­- Kunnen de verworvenheden van de rechtsstaat, de

het heden en het verleden?

huidige vorm in stand blijven en hebben die verworven-

70

slimme industrie gaat niet alleen over technologie, maar

Verbindend karakter

groter te worden.

politieke vraagstukken?

spelen hierbij een centrale rol. Onderzoek naar een

mede door nieuwe media en internet, directe gevolgen voor
ontwikkelingen in andere delen. Tradities lijken verloren

­- Welke rol mag traditie spelen in morele en

gescheiden informatiestromen en productiestappen

mogelijk afnemen van banen is een punt van zorg.

veranderen het gezicht van de samenleving blijvend.

­- Wat is de rol van ideologie in de samenleving in

van big data en het verbinden van momenteel nog

privacy. Ook toenemende robotisering en daarmee het

pen, terwijl andere juist groeien. Grote stromen migranten

en in toenemende mate berust op wetenschap

productieproces. Het Internet of Things, het ontsluiten

beschikbaarheid van informatie roept vragen op rondom

arbeidsdeling krimpen sommige sectoren en beroepsgroe-

steeds complexer en abstracter wordt, via

wereld waarin ICT diep doordringt in alle facetten van het

impact op business modellen. En de alomtegenwoordige

en migratiestromen. Door robotisering en internationale

samenleving waarin de kennis van de wereld

plaats: de transitie van de industrie naar een digitale

teel zal veranderen. Online services hebben nu al grote

nologische veranderingen, globalisering van de economie

- ­­Hoe begrijpen mensen hun werkelijkheid in een

Er vindt op dit moment een vierde industriële revolutie

dat een slimme industrie onze samenleving fundamen-

samenleving staan onder druk door onder andere tech-

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Toelichting

parlementaire democratie en de verzorgingsstaat in hun
heden duurzame positieve effecten op de samenhang van
samenlevingen?

Water, Agri & Food en Tuinbouw & Uitgangsmaterialen.
Bovendien biedt dit concept vele kansen voor produc-

tiebedrijven en daaraan verbonden toeleveranciers en
afnemers, met grote ontwikkelkansen voor het MKB.

In een pilotprogramma zijn inmiddels enkele zogeheten
field labs opgericht. Field labs zijn praktijkomgevingen
waarin bedrijven en kennisinstellingen doelgericht

oplossingen kunnen ontwikkelen, testen en implemen-

teren en van waaruit nieuwe onderzoeksvragen worden
geformuleerd.

organiseren voor smart industries?

gepersonaliseerde productiesystemen voor

de structuur en werking van de Nederlandse
maakindustrie? Kunnen deze systemen zo
worden vormgegeven dat ze de circulaire
economie bevorderen en bijdragen aan
burgerschap?

71

052

053

Hoe kunnen we een werkelijk
circulaire economie realiseren en zo
industriële productie van goederen
minder afhankelijk maken van
primaire grondstoffen?

Wat zijn de kenmerken
van een circulaire
economie en hoe
realiseren we deze?
Toelichting

Duurzame manieren om onze toekomstige welvaart te garanderen

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Toelichting

- ­­Hoe kan het circulair ontwerpen van producten

verloren gaat en de reststroom van het ene proces, de grondstof is voor het

de standaard worden?

- Hoe kunnen robotica en automatsering materiaalen energie-efficiëntie vergroten?

- Hoe meet ik de recyclebaarheid van producten
en afvalstromen voor een minimal footprint

samenleving?

staan hoog op de agenda. In de natuur bestaat afval niet: alle stoffen worden opnieuw gebruikt. Energie uit zonlicht wordt omgezet

De ultieme maatschappelijke opgave op het gebied van grondstoffen, ener-

en levert daarmee energie die door de natuur wordt gebruikt om

gie en materialen is het realiseren van een circulaire economie, waarbij niets

grondstoffen in te zetten voor groei en ontwikkeling. De economie

kan op dit punt veel leren van de ecologie. In de komende tien jaar

andere. Zodra de prijs van grondstoffen oploopt door schaarste wordt het

is er veel grensverleggend onderzoek nodig teneinde de lineaire

economisch ook interessanter om materiaal te hergebruiken of te recyclen. In

samenleving om te zetten naar een vorm waarin kringlopen

eerste instantie wordt geprobeerd deze keten te sluiten voor processen ge-

worden gesloten en afvalstoffen worden benut: een circulaire eco-

baseerd op fossiele grondstoffen. Daarnaast is ook het sluiten van de keten

nomie. Een belangrijk aspect van deze opgave is de vraag naar

voor niet volledig afbreekbare biobased materialen van toenemend belang.

de optimale schaal waarop kringlopen gesloten moeten worden. In

Belangrijke stappen naar duurzaamheid liggen in het zodanig ontwerpen

dit kader staan ook de focus op economische groei en het meten

dat constructies makkelijk af te breken en te recyclen zijn. Ook het veilig

van welvaart in termen van groei ter discussie. Zijn er alternatieve

verlengen van de levensduur van constructies is een goede oplossing. Het

manieren om welvaart en voorspoed te meten? Is het mogelijk om

monitoren van de toestand van een constructie tijdens de gebruiksduur is

modellen te ontwikkelen die meer recht doen aan duurzaamheid

hierbij een essentieel element. Voor groene grondstoffen en energiebronnen

en sociale welvaart? Andere uitdagingen betreffen kwesties als

geldt dat ze op een verantwoorde manier worden geproduceerd, zonder te

hoe we naar een circulaire economie kunnen bewegen; hoe we

concurreren met voedsel en met behoud van de agrarische productiecapaci-

de transitie naar volledig duurzame energie moeten organiseren;

teit. Voorts moeten ze na gebruik worden gerecycled of als voedsel worden

en hoe we een groeiende wereldbevolking kunnen blijven voeden

teruggegeven aan de natuur.

zonder de aarde geweld aan te doen. Hoe bereiken we een circulaire economie waarin ecologie en economie elkaar versterken?

Verbindend karakter

Wat zijn de implicaties van beleidsinitiatieven voor innovatie en

Een voorbeeld van een sector waar deze vraag sterk speelt is de bouw,

concurrentievermogen?

vanwege de grote hoeveelheden materialen en energie die hier in omgaan.
Hier is veel onderzoek nodig op procesniveau: nieuwe werkvormen, aan-

Verbindend karakter

businessmodellen voor levensduurbenadering of building with nature. Ook

maatschappijwetenschappelijke vragen, zowel in fundamentele als

bestedingsprocedures, logistiek van grondstoffen, nieuwe waardeketens en
van belang is hier het duurzaam gebruik en effectief monitoren en managen

Agri & Food noemen onderzoek naar de circulaire economie in hun kennisa-

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

ook beleidsonderbouwend en normerend van aard. Naast fundamenteel

- Hoe
­
kunnen we algen gebruiken voor productie

objecten gaat het bijvoorbeeld ook om onderzoek naar alternatieven voor

­- Is het mogelijk een ander niet op groei gebaseerd

Daarnaast zullen effectieve incentives, motivatie voor gedragsverandering en

­- Hoe kunnen bottom-up krachten in de

zaamheidsonderzoek is daarmee onderzoek dat groot belang heeft bij de

duurzame veranderingen invulling te geven en te

van de ondergrond. De topsectoren Chemie, Energie, Creatieve Industrie en
genda’s. Het benodigde onderzoek is zowel verkennend als toegepast, maar
onderzoek naar zelfherstellende materialen voor levensduurverlenging van
schaarse grondstoffen of de inzet van robotica en automatisering.

regelgeving voor de circulaire economie ontworpen moeten worden. Duur-

benadering die gehanteerd wordt in Maatschappelijk Verantwoord Innoveren.

72

Deze vraag verbindt ecologie met technische, economische en

van plastics en oliën uit afvalwater?
economisch model in te voeren?

samenleving gestimuleerd worden om de
dragen?

toegepaste hoek. Allereerst is belangrijk wat de economie van de

ecologie kan leren op het gebied van kringlopen. Technisch gezien
is relevant welke technieken bijdragen aan een circulaire economie en duurzame samenleving en hoe afzonderlijke technieken

kunnen worden gecombineerd tot nieuwe systemen. Economisch
is de vraag in welke economische systemen een circulaire technologie tot wasdom komt, ofwel wat het model van de circulaire

economie is. De vraag legt ook een verband met de maatschappijwetenschappen, waar onderzocht moet worden langs welke

processen we een circulaire economie kunnen realiseren en wat
daarbij de rol van overheden, bedrijven, maatschappelijke en
burgers is.

73

054

055

Hoe zorgen we
ervoor dat de
Nederlandse
economie
concurrerend
blijft?

Hoe wapenen we ons tegen natuurrampen
als aardbevingen, vulkaanuitbarstingen en
overstromingen?
Natuurrampen en rampen door menselijk ingrijpen in de natuur ontwrichten

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

aardbevingsproblematiek in Groningen, recente grote aardbevingen elders en

- Hoe zullen ijskappen en de zeespiegel reageren

steeds groter vanwege de toenemende populatiedichtheid en de daarmee

- Hoe beschermen we onze steden en bevolking

cruciaal dat we beter kunnen anticiperen op overstromingen en ook op

geïnduceerde geohazards?

Toelichting

samenlevingen. Denk aan overstromingen aan de kust en langs rivieren, de

de tsunami van 2004 rond de Indische Oceaan. De risico’s op rampen worden

Toelichting

samenhangende kwetsbaarheid van samenlevingen en economieën. Het is

Nederland is een kleine open economie die voor een groot deel
meedeint op de Europese en zelfs op de wereldconjunctuur.

De vraag waar we in de toekomst ons brood mee verdienen is

de sterke punten van de Nederlandse economie, de van oudsher

- Wat is er nodig om onze grote rivieren veilig,

de kracht en de omvang van deze calamiteiten bepalen. Voor geohazards

termijn (komende honderden jaren), met oog

moeten we de vroege signalen beter leren herkennen en benutten. Voor het

belangrijke handelsrelaties en de mogelijkheden benutten van

voorkomen van overstromingen door zee en rivieren is naast een goed inzicht

nieuwe technologische ontwikkelingen lijken de belangrijkste

in hydrologie en klimaat een goede samenwerking van verschillende (water)

ingrediënten voor de toekomststrategie. Maar is die toekomst

beschikbaar komen zodat nieuwe methodes om adequaat te waarschuwen

kanten en de bedreigingen in een globaliserende wereld, moeten

kunnen worden ontwikkeld.

handvatten geven voor de discussie over de richting waarin
Nederland zich moet ontwikkelen.

Verbindend karakter

Verbindend karakter

uitbarstingen en tsunami’s. Een beter begrip van het systeem aarde, vooral

In veel delen van de wereld is er een reëel risico op aardbevingen, vulkaan-

Deze vraag richt zich met name op de onderliggende factoren

van geologische processen en structuren in de diepe ondergrond, kunnen

voor economische ontwikkeling. Wat zijn de structurele randvoor-

op den duur tot een betere voorspelbaarheid van dit soort geografische

mentaliteit om flexibel in te kunnen spelen op de wereldeco-

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

geformuleerd, maar het gaat hier met name om de manier

- Wat is de optimale verhouding tussen

of afzwakken. Onderzoek kan zich richten op vergelijking met

investeringen in innovatie te stimuleren?

waarop deze factoren op elkaar inspelen en elkaar versterken

institutionele stabiliteit en vernieuwing om

het verleden, op analyse van het heden en op projecties voor de

- Wat is de bijdrage van menselijk kapitaal aan

om in praktische zin de overheid met beleidsadviezen te onder-

- Welke maatregelen zijn er nodig (wat betreft

aan vele andere disciplines. Zowel technologische disciplines

sanctionering) om de verbinding tussen boven-

toekomst, zowel om de mechanismen beter te leren kennen als

steunen. Dit is bij uitstek een economische vraag, maar hij raakt
als sociale wetenschappen, zoals organisatiewetenschappen of
bedrijfskunde, zijn van belang voor deze problematiek.

74

recreatie?

Dit laatste is mogelijk doordat relevante meetgegevens steeds meer real time

sterktes en kansen van onze economie, alsmede de zwakke

nomie? Op al deze terreinen kunnen vele deelvragen worden

voor functies als scheepvaart, ecologie en

levingen en infrastructuur weerbaarder gemaakt worden tegen natuurrampen.

we onze economie sterk verduurzamen? Onderzoek naar de

tuur, human capital, instituties, data en informatie, veiligheid en

duurzaam en robuust te houden voor de lange

autoriteiten op verschillende schaalniveaus nodig. Ten slotte moeten samen-

wel zo maakbaar voor een klein land als Nederland? Kunnen

waarden op het gebied van de gebouwde ruimte en infrastruc-

in Nederland en de EU van natuurlijke en

geohazards als aardbevingen, vulkaanuitbarstingen, aardverschuivingen

en tsunami’s. Hiervoor is beter inzicht nodig in de factoren die het optreden,

moeilijk, zo niet onmogelijk, te beantwoorden. Verder bouwen op

op een veranderend klimaat?

economische groei?

transparantie, assessment van bedrijven en
en onderwereld te ontmoedigen en tegen te
gaan?

rampen leiden. Daarvoor is intensieve internationale samenwerking nodig.
Het ontsluiten van fundamentele kennis op dit terrein stelt grote eisen aan

technologische vooruitgang (bijvoorbeeld diepe boringen in de aardkorst), het
uitwisselen van informatie voor het maken van modellen en de bereidheid tot

bundeling van krachten en financiële middelen op nationaal en internationaal

niveau om gebruik te kunnen maken van dure infrastructuur en grootschalige
sensornetwerken. De vaak ingrijpende gevolgen van natuurrampen vereisen

aandacht voor sociale en maatschappelijke aspecten, inclusief besluitvorming

en politieke verantwoordelijkheid. Gebeurtenissen zoals (bijna) overstromingen
en bodemdaling en aardbevingen als gevolg van gasboringen onderstrepen

de urgentie hiervan. Voor de toekomst zijn nieuwe technische mogelijkheden
nodig die nieuwe en bestaande infrastructuur zoals gebouwen, bruggen en

dijken bestendiger maken tegen allerlei rampen en daarmee de veiligheidsrisico’s helpen beperken. Overheden, private partijen en de wetenschap
kunnen gezamenlijk risico’s van natuurrampen helpen verminderen.

75

056

057

Hoe kunnen vrede, veiligheid en
coöperatie worden bevorderd –
en bedreigingen en schendingen
geadresseerd – binnen en tussen
nationale rechtsstaten en binnen en
tussen groepen en samenlevingen?
Toelichting

Burgers, bedrijven, markten en naties zijn in toenemende mate
en over landsgrenzen heen met elkaar verweven en daarmee
ook in toenemende mate kwetsbaar op economisch, maat-

schappelijk en sociaal vlak. Dit uit zich op tal van terreinen,

zoals jihadisme, terrorisme en criminaliteit, maar ook veiligheid,
werkgelegenheid, investeringsklimaat, duurzaamheid en technologie. Risicovolle, moeilijk voorzienbare en onbeheersbare
internationale ontwikkelingen, zoals de opkomst van nieuwe

economieën, voedsel- of financiële schandalen, een aanslag of

Verbindend karakter

Het bevorderen van vrede, veiligheid en coöperatie kent vele

reikt deze dan?

­- Wat zijn de neurobiologische oorzaken van
agressie?

­- Onder welke voorwaarden kunnen goede,

constructieve samenwerkingsverbanden tot

stand komen en in stand gehouden worden?

76

Informatievrijheid biedt de maatschappij tal van nieuwe mogelijk-

invalshoeken en een grote gelaagdheid. Het vraagt om geïnte-

greerd beleid en een multidisciplinaire benadering, waarbij vele
disciplines uit met name de technische, sociale en geesteswe-

tenschappen samenkomen. Slimme oplossingen voor dagelijkse
problemen van burgers in gediversifieerde samenlevingen en

duurzame relaties in het verkeer tussen bedrijven, overheden
en maatschappelijke partners vragen om fundamentele in-

zichten in onder meer de werking van sociale en economische

systemen, het gedrag van individuen, groepen en instituties, de
ontwikkeling van taal en cultuur en daarmee samenhangende

identiteitsvorming, onderwijs en ontwikkeling van jonge mensen.
Ook vraagstukken met betrekking tot de rol en legitimiteit van

democratische rechtstaten, verdeling en gelijkheid raken hieraan.

- Hoe kan innovatie bijdragen aan privacy by

design en zo zorgen voor een optimale balans
tussen privacy en veiligheid/opsporing?

- Hoe dienen (grootschalige) ICT-infrastructuren

te worden getransformeerd om de kwaliteit van
informatiebescherming en informatiedeling te
vergroten?

heden en kansen, bijvoorbeeld in de opsporing van criminaliteit via

big data, of bij de toegang tot medische informatie voor het gebruik
in onderzoek. Aan de andere kant roept informatievrijheid ook tal
van nieuwe vragen op: wie heeft toegang tot welke data en wie

beheert ze? Bij wie ligt het eigendom van de opgeslagen gege-

vens? Hoe kunnen we misbruik voorkomen? Kunnen we privacy
garanderen via een juridisch instrumentarium of door technolo-

gische ingrepen? In dit digitale tijdperk zijn informatiegebruik en

-beheer bovendien grensoverschrijdende fenomeen, wat leidt tot

de vraag wie het gebruik moet reguleren en wie rechtsmacht heeft
bij misbruik.

maatschappelijke en economische kansen die informatievrijheid

schappelijke tolerantie en coöperatie.

systeemverantwoordelijkheid en zo ja, tot hoever

- Hoe blijf je als burger eigenaar van je eigen data?

dat sommige individuen, groepen of landen succesvoller zijn dan
met conflicten en het borgen van een zekere mate van maat-

een bepaald niveau van veiligheid een

Toelichting

Verbindend karakter

andere in het creëren van een gunstig klimaat voor de omgang

- Heeft de overheid bij het garanderen van

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

de uitbraak van een epidemie, zijn vaak de oorzaak van onrust.
Hierop is slechts in beperkte mate regie mogelijk. Wel is het zo

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Kunnen we een
balans vinden tussen
informatievrijheid en
privacy?

Het gaat bij deze vraag om inzicht in de delicate balans tussen de
kan bieden aan de ene kant, en het beschermen van privacy aan
de andere kant. Toegepast onderzoek kan zich daarbij richten op

het ontwerpen van innovatieve technologie of van een juridisch en
beleids- instrumentarium dat toegang tot data bevordert en tege-

lijkertijd bescherming biedt aan de eigenaren van deze data. Dit is
van maatschappelijk en wetenschappelijk belang als het bijvoor-

beeld een grotere toegang tot medische gegevens mogelijk maakt.
Gegeven het internationale karakter van digitale informatie, en

de datapositie van bedrijven, ontstaat de vraag in hoeverre we
informatiestromen eigenlijk kunnen reguleren. Fundamenteel

juridisch onderzoek kan zich richten op grenzen van internationaal
en nationaal recht, zoals de reikwijdte van het recht op privacy.

Sociologisch en psychologisch onderzoek kan inzicht geven in de
veranderende betekenis van privacy in deze tijd van big data. In

hoeverre willen of moeten we het recht op privacy beschermen?
Deze vragen vereisen een gezamenlijke inspanning van disci-

plines binnen de sociale wetenschappen, rechtsgeleerdheid en

informatica met een sterke internationale reputatie op het terrein
van privacybescherming en informatievrijheid.

77

058

059

Wat zijn de
patronen en
oorzaken van
criminaliteit en
hoe vallen deze te
beïnvloeden?

Toelichting

Criminaliteit leidt tot onveiligheid, en heeft daarmee zijn weerslag op het
maatschappelijk welbevinden. Het beperken van criminaliteit is dan ook

een belangrijke maatschappelijke uitdaging. De immer veranderende aard
en omvang van criminaliteit, die zich uit in nieuwe vormen zoals cybercrime en terrorisme, maakt onderzoek naar de oorzaken en patronen van
criminaliteit een blijvende opgave. Inzichten in deze al dan niet nieuwe

oorzaken en patronen maken het mogelijk om te bepalen in hoeverre en

op welke wijze verschillende vormen van criminaliteit voorkomen of bestre-

Hoe kunnen kinderen
en adolescenten
veilig en gezond
opgroeien?

den kunnen worden. Het is de uitdaging om tot een innovatieve aanpak

Toelichting

Deze brede vraag bevat een reeks van onderliggende vragen over
welke psychologische, lichamelijke, sociale en cognitieve factoren
bijdragen aan de ontwikkeling van en ten grondslag liggen aan

ontwikkelingsproblemen bij kinderen en adolescenten. Het betreft

hierbij zowel vragen rondom een gezonde ontwikkeling als vragen
over specifieke ontwikkelingsproblemen, zoals psychische aan-

doeningen, kind-ouderproblematiek, of de gevolgen van extreme
omstandigheden als kindermishandeling.

De complexiteit van deze vraag laat zich grotendeels terugbrengen

van criminaliteit te komen, die mee verandert met de tijd.

tot onderstaande subvragen:

- Welke interventies en therapieën zijn effectief om veerkracht en

Verbindend karakter

talenten te ontwikkelen bij kinderen en adolescenten?

Door kennis en inzichten uit de criminologie, psychologie, rechtsweten-

- Wat zijn de oorzaken en mechanismen die een rol spelen bij

de oorzaken van criminaliteit. Hierbij valt te denken aan onderzoek waarin

betekent dit voor diagnostiek en behandeling ervan?

schappen en sociologie met elkaar te verbinden kan inzicht ontstaan in

ontwikkelingsproblematiek van kinderen en adolescenten, en wat

hypotheses over de link tussen bepaalde maatschappelijke kenmerken

- Hoe interacteren diverse genetische en omgevingsfactoren in het

inzichten in de oorzaken en patronen van criminaliteit dienen als input voor

standen?

zoals economische stress en crimineel gedrag, worden getoetst. Nieuwe

ontstaan en de werking van ontwikkelingsproblemen en -achter-

evaluerend onderzoek naar de effectiviteit van bestaande bestraffende en/

- Wat zijn de effecten van inclusief onderwijs en hoe kan inclusief

voor de bestrijding van criminaliteit, is het van economisch en maatschap-

- Wat zijn prevalentie, oorzaken en gevolgen van kindermishande-

of preventieve maatregelen. Gegeven de beperkte beschikbare middelen

onderwijs bevorderd worden?

pelijk nut om strategisch onderzoek te doen naar de mate waarin maatre-

ling, gendergerelateerd geweld en pesten?

gelen bijdragen aan maatschappelijke veiligheid. Dit maakt het mogelijk
om prioriteiten te stellen in beleid op dit terrein. Ook kan strategisch

Verbindend karakter

liteit zelf: welke stappen in het criminele proces moet je ontwrichten om

ke, psychologische, sociale en cognitieve aspecten die door vele

onderzoek een praktische bijdrage leveren aan de aanpak van crimina-

De ontwikkeling van kinderen en adolescenten omvat lichamelij-

criminele systemen te ondergraven? Met het oog op een veranderende

factoren worden beïnvloed en die ook elkaar beïnvloeden. Deze

samenleving is fundamenteel-ethisch onderzoek ook op zijn plaats; hoe zit

veelheid aan aspecten en interacties vraagt om een multidisci-

het bijvoorbeeld met de criminele aansprakelijkheid van geautomatiseerde

plinaire benadering. Disciplines die hierbij voor de hand liggen

systemen zoals robots?

zijn ontwikkelingspsychologie, pedagogiek, onderwijskunde en

medische wetenschappen. Daarnaast zijn ook vele andere disci-

plines relevant, waaronder bewegingswetenschappen, rechtsge-

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- Hoe kunnen we de maatschappelijke effecten van de verschillende

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

soorten criminaliteit in onderling verband brengen, zodat

-H
 oe ontwikkelen kinderen zelfregulatie ̶ het vermogen

aanbrengen in de bestrijding ervan?

hoe kunnen ouders, leerkrachten en zorgprofessionals

de politiek en het justitieel apparaat betere prioritering kan
- Zijn nationale deelnemingsvormen bruikbaar om politieke en

om gedrag, emoties en gedachten te reguleren ̶ en
hen daarbij ondersteunen?

militaire leiders strafrechtelijk aansprakelijk te stellen voor

-W
 at kan sport bijdragen aan de empowerment van

- Hoe ondersteun je ondernemers en anderen in hun weerbaarheid

-H
 oe interageren genetische en omgevingsfactoren in

internationale misdrijven?

die tegen hun wil de criminele wereld ingezogen worden?

78

leerdheid, taaltechnologie, informatica en techniek. Denk bijvoor-

jeugd met een handicap?

het ontstaan van een taalontwikkelingsstoornis?

beeld aan vraagstukken over de inzet van serious gaming bij het
aanleren van vaardigheden. Onze kennis over de ontwikkeling

van kinderen en adolescenten neemt gestaag toe. Desalniettemin
liggen er nog talloze vragen open. Fundamentele vragen liggen

bijvoorbeeld op het terrein van de genetica en de ontwikkeling van

de hersenen, terwijl de toepassingsgerichte vraagstukken zich buigen over hoe, met welke middelen en onder welke omstandighe-

den kinderen en adolescenten zich optimaal kunnen ontwikkelen.

Om deze toepassingsgerichte vragen te kunnen beantwoorden is

nog veel kennis nodig over mechanismen die ten grondslag liggen
aan een gezonde en ongezonde ontwikkeling, en hoe deze zijn te
beïnvloeden.

79

060

061

Hoe garanderen we onze
digitale veiligheid?

Toelichting

Toelichting

software, en groeiende mogelijkheden om grote

en wetenschappelijke vooruitgang het einde van de

Nieuwe digitale technologieën, onbetrouwbare

Vanaf de Verlichting dachten velen dat modernisering

hoeveelheden data te verwerken kunnen leiden tot

religie zouden inluiden. Secularisering zou leiden tot

privacy en securityproblemen. Steeds meer zaken

een steeds kleinere rol voor kerken en religie. Inmiddels

worden smart: denk aan smart cities, maar ook aan de

weten we dat modernisering niet automatisch leidt tot

grote hoeveelheden medische data rond personalised

health. We zijn omringd door digitale apparaten en zijn
daar inmiddels afhankelijk van. Ook hebben we een
digitaal leven naast ons eigen leven, en de grenzen

tussen die twee vervagen sterk. Denk bijvoorbeeld aan
de invloed die smartphones, smartwatches of slimme
implantaten hebben. Ons digitale leven heeft ons

echter ook kwetsbaarder gemaakt. Zo is het relatief

gemakkelijk te besmetten met kwaadaardige software.

het verdwijnen van religie. Religie manifesteert zich

Zijn moderniteit
en religie elkaars
tegenpolen?

We gaan naar een systeem toe waarin ons echte

- In welke mate zijn de traditionele verhalen van

te beschermen, zowel in de vorm van hardware als

onderhuids van invloed op zogenaamd seculiere

vanwege de steeds verdergaande digitalisering en de

- Hoe kan het potentieel van big data benut
worden, bijvoorbeeld om de (fysieke en

virtuele) veiligheid te verbeteren, zodanig
dat ongewenste neveneffecten, zoals
schendingen van bestaande wet- en
regelgeving, beperkt blijven?

80

een beter begrip tussen mensen.

kunnen hierbij een rol spelen. Het gaat bij deze vraag

De vraag is van belang voor alle topsectoren

domein?

lingen alleen maar urgenter geworden. Onderzoek kan

kent beschrijvende en ontwerpende aspecten. Beschrij-

Verbindend karakter

juridische stelsels voor het cyber security

tijdperk van postsecularisering is door deze ontwikke-

-W
 at zijn in de 16 eeuw de voorstadia van de

software.

- Wat zijn de implicaties van verschillende

gen onderling. De vraag naar de rol van religie in dit

en gezond houden. Sociale, ethische, juridische,

vooral om technologische innovaties om mensen

context van het Internet of Things?

staat en religie, en tussen religies en levensovertuigin-

een afweer- en herstelsysteem heeft, zal onze digitale

technologische, economische en politieke aspecten

grondrechten gewaarborgd worden in de

diversiteit aan opvattingen over de verhouding tussen

Verbindend karakter

tegenhanger zichzelf moeten kunnen beschermen

- Hoe moeten privacy en andere

migratie en globalisering ontstaat ook een enorme

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

digitale componenten. Net zoals het menselijk lichaam

Ingediende vragen die rijkdom
en verbindend karakter
illustreren

vormen van religiositeit en seculariteit ontstaan. Door

daarbij niet alleen tot betere kennis leiden, maar ook tot

leven en ons digitale leven verder geïntegreerd zijn,
maar moeten kunnen rekenen op veilig opererende

in allerlei vormen in vele delen van de wereld; nieuwe

consequenties daarvan voor de veiligheid. Innovaties
zijn nodig om de digitale infrastructuur veiliger te

maken. Deze vraag vindt aansluiting bij onderwerpen
als big data en kwantumcomputers en -internet.

e

Verlichting in de 17e en 18e eeuw?

de grote godsdiensten, met name christendom,
besluitvoering en politiek?

- Is de islam compatibel met de Europese traditie

van het liberalisme, tolerantie, en de democratie?

Deze vraag verbindt religiewetenschappen, filosofie,

geschiedenis, rechten en sociale wetenschappen en

vende aspecten zitten in een (historische) duiding van
wat moderniteit en religie betekenen in onze moderne
Westerse maatschappij en in niet-Westerse samenle-

vingen, en hoe deze begrippen zijn verankerd in onze

rechtsstaat. Ontwerpende aspecten zien we in beleidskaders; vaak ligt een bepaalde opvatting van de rol

die religie speelt of mag spelen in de samenleving ten

grondslag aan beslissingen over de besteding van geld
in de publieke sfeer, zoals in de gezondheidszorg of

de culturele sector. Aandacht voor deze opvatting biedt
kansen voor gemeenschapsvorming en het verkrijgen
van draagvlak voor bepaalde beslissingen.

Recente ontwikkelingen rondom kwantumcomputers

bieden nieuwe mogelijkheden, maar vormen ook een
bedreiging. Enerzijds worden alle huidige internet-

codes met gemak door toekomstige kwantumcomputers
gebroken. Anderzijds kunnen met hulp van

kwantumcommunicatie in de toekomst juist veilig

sleutels uitgewisseld worden. Dit thema raakt ook aan
de aansluiting van innovaties op maatschappelijke

en morele waarden. Hoe beïnvloedt technologie het

menselijk bestaan en sociale veranderingen en welke
ethische vragen roept dat op? Ook hangt de vraag

samen met de kwestie in hoeverre een balans kan

worden gevonden tussen privacy, vrije beschikbaarheid
van data en gegevensmonopolies.

81

062

063

Hoe werkt wetenschap, wat
is goede wetenschap en hoe
kan beleid hierop inspelen?

Hoe objectief
zijn canons?
Toelichting

veld waarvan de grenzen moeilijk te bepalen zijn. Bovendien verandert

Ingediende vragen die rijkdom
en verbindend karakter
illustreren

verandering onderhevig. Voor sommigen moet wetenschap een objec-

- Is er verband tussen de beloning van

een illusie en menen dat het juist goed is dat de agenda van de weten-

ontdekkingen?

Toelichting

De wetenschap lijkt een eenheid, maar is een complex en heterogeen

dit veld voortdurend. Daarmee is ook het beeld van de wetenschap aan
tieve, onafhankelijke zoektocht naar de waarheid zijn; anderen vinden dit

wetenschappers en hun relevante

schap mede bepaald wordt door de maatschappij, het bedrijfsleven, de

­- Kan informele wetenschapscommunicatie,

en filosofische wortels van wetenschap als belangeloze waarheidsvinding

kenniscafés, bijdragen aan de dialoog

politiek en de burgers. Het is belangrijk om te weten wat de historische

zijn en wanneer en waarom dat beeld is gaan veranderen. Antwoorden
op deze vragen kunnen ons helpen om een beeld van wetenschap te

ontwerpen dat recht doet aan de ingewikkelde context waarin de moderne
wetenschap opereert. Deze vragen hangen samen met vragen over hoe

wetenschapsbeleid vormgegeven kan worden. Uit de ingediende vragen
blijkt een brede belangstelling voor het proces van de wetenschap zelf,

de wetenschapper als persoon en contextuele factoren die wetenschap

kunnen stimuleren of juist afremmen. Integriteitsdiscussies roepen daar-

naast vragen op over de wijze waarop wetenschap bedreven wordt, of de
huidige systemen voldoen, en of er alternatieve modellen denkbaar zijn.
Daarnaast spelen vragen over hoe we effectief beleid voor wetenschap
vorm zouden moeten geven.

Verbindend karakter

Veel vragen hebben belangrijke maatschappelijke implicaties, zoals hoe

ervoor te zorgen dat de maatschappij en de politiek meer leren en gebruik
maken van de feiten die uit wetenschappelijk onderzoek bekend zijn

geworden. Daarnaast zijn er vragen met economische implicaties, die

bijvoorbeeld gaan over hoe we topwetenschappers in Nederland houden

en niet verliezen aan het buitenland. Antwoorden op beschrijvende vragen
over bijvoorbeeld de historische wortels van de huidige structuur van onze
universiteiten, zullen belangrijke input vormen voor normerende vragen

over het doel en nut van wetenschap. Ontwerpende vragen met beleidsimplicaties kunnen hierop voortbouwen. Dit heeft vooral implicaties voor
wetenschapsbeleid, maar ook voor beleid over (hoger) onderwijs en de

kenniseconomie. Denk aan de kwestie welke andere modellen denkbaar

zoals science cafés, debatcafés,
tussen burger en wetenschap?

­- Hoe moet de universiteit er in de 21

ste

eeuw uitzien?

Grote Romans, Grote Denkers, Belangrijke Gebeurtenissen, Historische Tentoonstellingen enzovoorts,

reflecteren – ogenschijnlijk objectief – de belangrijkste
gebeurtenissen, personen en teksten op een bepaald

gebied en in een bepaalde tijd. Het zijn de canons van
een cultuur. De laatste decennia worden deze canons

vastgelegd in boekjes over onze helden en hoogtepunten, maar canons hebben altijd bestaan.

Elke cultuur, elk land, elke discipline heeft helden nodig.
Zonder helden weten we niet wat echt goed, mooi,
waar of belangrijk is. Zo fungeert de canon dus als

ijkpunt en als maatstaf. Canons zijn juist om deze reden
ook omstreden. Zeker in pluriforme samenlevingen die

bestaan uit vele bevolkingsgroepen met hun historische

en culturele verschillen is het formuleren van een canon
die iedereen moet verbinden niet gemakkelijk.

De studie van canons – in alle disciplines, cultuuruitingen en historische periodes – kan ons veel vertellen

over opvattingen, normen, waarden en zelfbeeld van
een bepaalde tijd.

Verbindend karakter

Onderzoek naar canons levert kennis op over verschil-

lende normen, waarden en opvattingen. Dat biedt aanknopingspunten voor relativering van wat wij als goed,
mooi, betekenisvol en belangrijk beschouwen. Vooral

toepassing van dergelijke kennis in het onderwijs kan
sterk bijdragen aan een samenleving die openstaat
voor verschillende waarden. Historische, ethische,

in hand met sociologische en onderwijspsychologische

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

naar de aard van canons in verschillende tijden en

- Wat is kunst en wie bepaalt dat?

de canons in zich lijken te dragen, zijn nodig om deze

-W
 at leert het verzet tijdens WO II ons over de

filosofische en letterkundige disciplines gaan hier hand

of pedagogische vakgebieden. Beschrijvend onderzoek
normatief onderzoek naar waarden en opvattingen die
vraag in zijn volle breedte te benaderen.

- Wat maakt een beschaving?

grenzen van de democratische rechtstaat?

zijn om wetenschap te bedrijven en te beoordelen. Interdisciplinair on-

derzoek is nodig om deze vragen goed te kunnen beantwoorden, waarbij
disciplines als filosofie, geschiedenis, sociologie, beleidswetenschappen,
politicologie en economie een rol zullen spelen.

82

83

064

065

Hoe ontwikkelen we nieuwe
meetmethoden binnen de
sociale wetenschappen?
Toelichting

Onderzoek heeft vele verschillende gezichten: het varieert van fundamenteel
tot toegepast en kan uitgevoerd worden met verschillende methoden en

benaderingen: kwantitatief, kwalitatief, empirisch, theoretisch, experimenteel,
en combinaties hiervan. Niet alleen de methodologie is aan verandering

onderhevig, maar ook het onderwerp van het sociaal wetenschappelijke

omdat informatie voor verschillende doelen en op verschillende aggregatie-

Hoe zou het onderwijs van de toekomst
eruit moeten zien?

sociale wetenschappen bijdragen verwacht aan de oplossingen van

Toelichting

Verbindend karakter

onderwijs vaardigheden aanleren en kennis overdragen

innovatieve leeromgevingen, didactische vaardighe-

onderzoek, de mens in zijn sociale omgeving, verandert voortdurend. Daarnaast komt er steeds meer informatie via nieuwe digitale technologieën en
methoden beschikbaar. Het duiden van deze informatie is complex, mede
niveaus wordt verzameld. Tegelijk worden in toenemende mate van de
complexe maatschappelijke en economische uitdagingen.

Verbindend karakter

De sociale wetenschappen worden onderverdeeld in gedrags- en maat-

schappijwetenschappen, die samen een heel breed spectrum aan disciplines
representeren, zoals antropologie, bestuurskunde, economie, rechtsge-

leerdheid, politicologie, sociologie, communicatiewetenschap, psychologie,
pedagogiek, onderwijskunde, criminologie, en sociale geografie. Er is bijna

geen maatschappelijk of economisch vraagstuk te bedenken waar de sociale
wetenschappen geen bijdrage aan leveren. Die bijdragen zijn alleen relevant

als de methodologie state-of-the-art is. Het moet duidelijk zijn wat er gemeten
is en welke conclusies daaruit getrokken kunnen worden. Op die manier

vormt de sociaalwetenschappelijke methodologie het fundament voor een

heel gevarieerd scala aan fundamenteel en toegepast onderzoek en aanbe-

velingen op basis van dat onderzoek voor de oplossing van vele maatschappelijke, politieke, economische vraagstukken.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- Hoe kun je de performance van professionals in de
gezondheidszorg meten?

- Is crowdfunding een maatstaf voor de waardering voor
kunst en cultuur?

- Hoe kunnen we een ‘Google earth’ ontwikkelen voor de sociale,
economische en geesteswetenschappen?

Onderwijs dient uiteenlopende doelen. Zo moet het

zodat leerlingen de beste kansen krijgen op de arbeidsmarkt. Tegelijk moet het onderwijs betrokken, onder-

nemende en kritische burgers vormen met een moreel
en intellectueel kompas. En tot slot moet er ruimte zijn
voor individuele ontplooiing. Menselijk kapitaal wordt

tegenwoordig beschouwd als een van de belangrijkste

productiefactoren. Niet zonder reden stelde de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid onlangs

het onderwijs centraal in een rapport over de toekomst

van het Nederlandse verdienmodel. Daarin werd bepleit
dat het onderwijs zou moeten worden aangepast aan
de eisen van de 21ste eeuw. Hoe dat het beste kan

gebeuren, is echter allerminst evident. De samenleving

van de toekomst vraagt om allerhande nieuwe vaardig-

den van docenten, organisatie van het onderwijs, en
disseminatie van wetenschappelijke inzichten, dat

leerlingen/studenten maximaal worden uitgedaagd, en

hun motivatie om te leren alleen maar toeneemt. Deze

uitdaging verbindt fundamentele en normatieve vragen
over wat een samenleving aan onderwijs zou moeten

aanbieden, met ontwerpende vragen over wat werkt en
wat niet. ICT en communicatievaardigheden zijn cen-

trale begrippen, maar de vraag raakt ook aan inclusie

en uitsluiting. Onderwijskundig, pedagogisch, sociolo-

gisch en taalkundig onderzoek dragen evenzeer bij als
sociaal en neurobiologisch onderzoek naar hersenen
en cognitie.

heden, waarvan nog niet de minste is de vaardigheid
om zich blijvend aan te passen en te ontwikkelen.
grote taal-, culturele en religieuze verschillen.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

van 21ste-eeuwse vaardigheden, in het bijzonder bur-

-W
 aarom is het zo moeilijk om kennis die je opbouwt in het

den kunnen bestaande vaardigheden zoals taal- en

-H
 eeft het zin om bij baby’s Mozart af te spelen? Met andere

Globalisering vereist dat burgers kunnen omgaan met
Hoe kan het onderwijs bijdragen aan de ontwikkeling
gerschapsvaardigheden? Met welke nieuwe metho-

culturele vaardigheden worden verbeterd? Wat zijn de

effecten van reeds geïmplementeerde innovaties? Hoe

onderwijs toe te passen in de praktijk?

woorden: op welke manier kun je de hersenontwikkeling van
baby’s stimuleren?

kan het onderwijs inspelen op toenemende diversiteit in

-L
 eidt tweetaligheid tot een verschillend pakket van normen en

in hun behoefte aan individuele begeleiding, bijvoor-

oordeels- of persoonlijkheidsvorming? Wat betekent dat voor ons

culturele achtergronden van leerlingen en studenten en
beeld in het kader van passend onderwijs)?

84

Het onderwijs moet zodanig worden ingericht qua

waarden? Hoe krijgt een kind dat vervolgens op zijn plaats in zijn
taalbeleid?

85

066

067

Leidt kennis van materiaal tot een
andere kijk op kunstwerken, materieel
erfgoed, de gebouwde omgeving en
hun behoud?

Wat betekent kunst
voor mensen?
Toelichting

De vraag naar wat kunst betekent raakt aan het wezen van ons
bestaan en is van essentiële waarde voor de veerkracht van de

samenleving. Cultureel bewustzijn wordt voor ieder individu een

belangrijke voorwaarde om zich in een steeds meer geschakeerde
samenleving te kunnen bewegen. Actief bezig zijn met kunst en

cultuur biedt kinderen, jongeren en volwassenen mogelijkheden

Toelichting

Nederland is koploper in het experimenteren met en ontwikkelen

van zelfdenkende materialen: materialen met een zelfherstellend
vermogen. Dat betekent niet alleen een revolutie in de wereld
van de bouw en het ontwerp, maar ook in die van restauratie

en erfgoed. Steeds minder worden materialen en stoffen puur

instrumenteel opgevat. Men ziet materialen veel meer als actoren,

prangender als materialen zichzelf gaan veranderen of herstellen.
Wat is het originele kunstwerk dan nog?

Verbindend karakter

Voor inzicht in de relatie tussen materiaal(kennis) en betekenis-

van erfgoed?

kunst en zingeving en vragen naar de betekenis van kunst en

cultuurhistorische artefacten voor de manier waarop mensen zich
verhouden tot de wereld.

perspectieven ingaan op de betekenis van kunst voor mensen. Het

de bouw, of van na een eeuw gebruik? Deze vraag wordt nog

- Hoe oud wordt de Nachtwacht?

identiteit door cultuurparticipatie. Dat leidt tot diepere vragen over

het nageslacht te bewaren, wordt de instabiliteit van materialen
Moeten gebouwrestaurateurs de situatie herstellen van vlak na

- Hoe optimaliseer je op een respectvolle manier de opbrengsten

dus aan hun identiteit. Mensen kunnen vormgeven aan de eigen

Verbindend karakter

ook onderkend. Vragen die hierbij spelen zijn onder andere:

- Hoe kunnen wij oude kunstvoorwerpen beter begrijpen?

staan, aan hun relatie met anderen en met de samenleving en

als deel en substantie van onze wereld, net zoals wij mensen dat

zijn. In het onderzoek naar nieuwe technologieën om erfgoed voor

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

om zelf vorm te geven aan de manier waarop ze in de wereld

productie is interdisciplinair geestes- en natuurwetenschappelijk

onderzoek naar materiaal en materiaaleigenschappen onontbeerlijk.
Lang is er sprake geweest van een waterscheiding tussen

materiaaltechnisch onderzoek voor restauratie en het kunst-

historisch onderzoek. De interdisciplinaire benadering waarbij de

studie van materialen en technieken en historisch brononderzoek
hand in hand gaan, kan tot nieuwe inzichten leiden voor de inter-

pretatie, conservering en restauratie van erfgoed. Deze inzichten
die voortkomen uit fundamentele vragen zijn van belang voor de
keuzes die we maken bij het behoud en beheer van erfgoed om
het duurzaam veilig te stellen voor toekomstige generaties.

Erfgoed is van onschatbare waarde voor onze identiteit en heeft
een groot samenbindend vermogen voor onze maatschappij.

Dit onderwerp verbindt een aantal vragen die vanuit verschillende
betreft zowel praktijkgericht als fundamenteel onderzoek naar de
relatie tussen esthetische ervaring, kennisproductie en ethische

stellingname alsmede onderzoek naar de rol van kunstconsumptie
en -receptie en het belang van kunst voor ons welzijn. Kunst kan
sterke emoties oproepen, een rol spelen bij sociale interactie en

een therapeutische werking hebben. Uitgangspunt voor onderzoek
op dit terrein kan een formalistische of sociaal-culturele benade-

ring zijn, dus vanuit de kunsten zelf. Maar het is ook mogelijk om

vanuit het brein verklaringen te zoeken voor de sterke emoties die
verschillende kunstvormen kunnen oproepen, zoals in het relatief
nieuwe vakgebied van de neuro-esthetica het geval is.

De vraag heeft betrekking op de hele keten van cultuurproductie
maatschappelijk gezien ook van belang omdat het aansluit op de

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

de bezuinigingen op cultuur is ingezet. Tegelijkertijd zet het Neder-

- Hoe werd en wordt muziek als emotieregulerend expressie- en

cultuur als bindingselement voor de samenleving ziet. Op meer

- Hoe geven mensen actief vorm aan hun leven door middel van

mogelijkheden die ontstaan door de verbinding tussen cultuurhis-

proces van zin- en betekenisgeving zich in de waarde van kunst

tot consumptie en receptie in zeer brede zin. Het onderzoek is

zoektocht naar de bijdrage van kunst aan de samenleving die met
landse cultuurbeleid al jaren in op cultuurparticipatie omdat men
individueel niveau gaat de vraag naar emoties in op de nieuwe
torisch en neurologisch onderzoek.

communicatiemiddel ingezet in militaire en sociale conflicten?

cultuurparticipatie, en hoe vertaalt dit individuele en/of collectieve
en cultuur voor de samenleving?

- Op welke wijze creëren kunstenaars en ontwerpers concreet
kenbare en ervaarbare perspectieven op hoe mensen zich
verhouden tot de wereld?

86

87

068

069

Hoe bevorderen
en benutten we
creativiteit en
innovatie?

Toelichting

Creativiteit is de motor van de samenleving: geen innovatie zonder

verbeeldingskracht. Nederland heeft een wereldreputatie als het gaat om
conceptontwikkeling en grensverleggend ontwerp. Dutch Design is daar-

van een illustratief voorbeeld. Nederland heeft een rijke traditie in creatief

ontwerp op het gebied van stedenbouw, architectuur, landschapsarchitectuur en kunst(nijverheid). Kunstenaars, architecten en ontwerpers dragen

op een unieke manier bij aan het signaleren en oplossen van maatschappelijke vraagstukken. Door verbeeldingskracht toe te voegen, weten

Toelichting

Creativiteit speelt vanzelfsprekend ook een grote rol buiten de creatieve

ren en uiting te geven aan onze emoties. Iedere dag horen en

zij de door technologie gedomineerde omgeving leefbaar te maken.

sector: in de postindustriële economie en samenleving, waarin informatie
en de verwerking daarvan een hoofdrol spelen, wordt van ondernemers,

werknemers en burgers verwacht dat zij creatief invulling geven aan hun
rollen en taken. Nederland kent ook steeds meer innovatieve start-ups
die bijdragen aan sociale innovatie. Veel vragen gaan in op hoe beleid
een creatieve en innovatieve omgeving in Nederland kan bevorderen.

Maar terwijl het belang van creativiteit breed wordt erkend en beleden, is
de aard ervan nog slecht begrepen. Het is daarom lastig om creativiteit
doelgericht te bevorderen en in te zetten. Kennis over creativiteit wordt
bovendien geproduceerd door een scala van wetenschapsgebieden,

lopend van de neurobiologie tot de kunstgeschiedenis, die vaak geen

of beperkt kennis van elkaars resultaten hebben. Veel indieners hebben

sende verbindingen gelegd. Om onderzoek te doen naar dit onderwerp

ontwerpers iets anders dan in andere beroepen?

­- Hoe kan de overheid de creativiteit onder burgers,
bedrijven en decentrale overheden stimuleren,
faciliteren en benutten bij het oplossen van
hardnekkige duurzaamheidsproblemen?

eigenschappen het heeft en hoe het verandert. Net zoals het

taalgebruik van individuen verandert, verandert ook het taalgebruik
van groepen. Dat jongerentaal een bron van verandering is, is van
alle tijden. Dat er in stedelijke gebieden andere veranderingen

plaatsvinden dan op het platteland is ook bekend. Maar hoe werkt
dit precies? En welke eigenschappen van taal zorgen ervoor dat

we elkaar – ondanks de enorme taalvariëteit – met een half woord
kunnen verstaan en begrijpen in complexe situaties? En wanneer
gaat dat mis?

lijke als maatschappelijke relevantie, zowel fundamenteel als prak-

In innovatieve en creatieve processen worden altijd nieuwe en verras-

innovatie? Is creativiteit onder kunstenaars en

vragen waar het onderliggende taalsysteem vandaan komt, welke

benutten, en hoe creativiteit en innovatie een rol kunnen spelen in het

Verbindend karakter

- Hoe meten we de bijdrage van creativiteit aan

gebruiken wij onze moedertaal of andere talen zonder ons af te

Verbindend karakter

oplossen van grote maatschappelijke problemen.

- Wat is de neurobiologische basis van creativiteit?

We gebruiken taal om te communiceren, gedachten te formule-

vragen ingediend over de wijze waarop we de creatieve en innovatieve

vermogens van mensen kunnen begrijpen en vervolgens stimuleren en

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Wat zijn de oorzaken van taalvariatie
en hoe komt het dat we elkaar ondanks
verschillen toch verstaan?

zal dus ook creativiteit en innovatie nodig zijn. De vraag die centraal staat
is hoe we zoveel mogelijk en zo goed mogelijk gebruik kunnen maken
van creativiteit en innovatie om tot maatschappelijke en economische
meerwaarde te komen. De vraag heeft implicaties voor verschillende

beleidsterrein, van economisch beleid over nieuwe ondernemingen, tot

cultuurbeleid over onze culturele sector, tot onderwijsbeleid over hoe en
zo ja of creativiteit valt aan te leren. Fundamentele vragen richten zich

op de werking van het creatieve proces in de hersenen of van creatieve

samenwerking, of de werking van innovatie voor een individu, een groep
of een samenleving. Het onderzoek verbindt verschillende disciplines

zoals neurowetenschappen, psychologie, onderwijskunde, economie en
filosofie.

Het begrip taalvariatie roept vragen op met zowel wetenschappetijkgericht van karakter. Van wetenschappelijk belang en van fun-

damentele aard zijn vragen naar het waarom van taalverandering
en de variaties daarbinnen, naar de weerstanden die taalkenmerken kunnen bieden tegen verandering, naar samenhang tussen

taalontwikkeling en cognitieve ontwikkeling, naar de verhouding

tussen standaardtaal en dialecten en tussen gesproken en gebarentaal, naar de gevolgen van taalvariatie op communicatie, naar
de waardering van taalvarianten, naar semantiek of naar taal en

golflengte. Dergelijke vragen richten zich vooral op beschrijven en
verklaren. Maar taalvariatie roept ook veel normatieve vragen op,

ve en negatieve effecten van meertaligheid, de waarde van kleine

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

taalverlies. Ontwerpende vragen ten slotte zijn eveneens veelal

- Hoe verlopen communicatieve processen in superdiverse

van taalvaardigheid in vreemde talen, het genderneutraal maken

daarin? Wat zijn de gevolgen voor de gemeenschapsvorming

over onderwerpen die veelal maatschappelijk relevant zijn: positietalen, attitudes tegenover verschillende varianten, gender en taal,

maatschappelijk relevant, en betreffen bijvoorbeeld het versterken
van taal, het voorkomen van taalverlies, het optimaal leren van

en de ontwikkeling van lokale sociale samenhang?

een taal door volwassenen, het slechten van taalbarrières in de

- Waarom zijn er zulke grote individuele verschillen in hoe

robots.

- Waarom praten wij zo veel in metaforen?

samenleving, en de communicatie met automatische systemen en

88

stedelijke gebieden en welke rol spelen de aanwezige talen

goed mensen leren communiceren in een vreemde taal?

89

070

Begrijpen van ons
gedrag: waarom doen
wij wat we doen, zijn
we wie we zijn en welke
factoren beïnvloeden
ons gedrag?
Toelichting

Deze vraag gaat over menselijk gedrag en perceptie. Menselijk gedrag is
complex. Het wordt bepaald door een samenspel van genen en omge-

ving en kan de kwaliteit van het leven in belangrijke mate bepalen. Hoe
zorgen wij dat prikkels van buitenaf, zowel negatief als positief, op een

goede manier verwerkt worden? Zijn waarnemingen hetzelfde voor iedere
persoon of heeft iedereen een eigen werkelijkheid?

Verbindend karakter

Onderzoek naar gedrag is onmisbaar voor het verwerven van inzicht in

de samenleving en het gedrag van groepen en individuen. Fundamentele
vragen zijn relevant om te begrijpen hoe flexibel en stuurbaar ons gedrag
is en in hoeverre gedrag evolutionair/genetisch is geprogrammeerd.

Een breed scala aan onderzoekdisciplines komt samen in gedragsonder-

zoek, waarbij te denken valt aan psychologie, pedagogiek, sociologie, culturele antropologie, communicatiewetenschappen, sportwetenschappen
en neurowetenschappen. Onderzoek naar de hersenen en hun invloed

op menselijk gedrag en de maatschappij is een onlosmakelijk onderdeel

hiervan. Op dit terrein treffen psychiaters, psychologen, taalwetenschappers, biologen en ICT-ers partners uit maatschappelijke instellingen en
het bedrijfsleven.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- Welke factoren beïnvloeden het ontstaan van NLD (Non-verbal
Learning Disabillities), Autisme, ADHD (Attention Deficit

Hyperactivity Disorder) en ADD (Attention Deficit Disorder)?

- Wat is de invloed van het onbewuste/ onbewust gedrag op

sport- en beweeggedrag en hoe kun je kennis hierover inzetten
bij sport- en beweegstimulering?

- Hoe nemen we in het dagelijks leven beslissingen?

90

Ziekten en gezondheid

93

071

072

Wat is kwaliteit van
leven?

Hoe bevorderen we gezondheid
en voorkomen we ziekte via een
gezond(e) leefstijl en gedrag?

Toelichting

In de beleidsvorming, maar ook in maatschappelijke discussies,

wordt steeds vaker verwezen naar de kwaliteit van leven. Over de
invulling van dat begrip bestaat echter nog veel onduidelijkheid.

Toelichting

individueel welbehagen; evenmin is het vooral een kwestie van

waar dat kan. Hedendaagse gezondheidsproblemen zijn voor een groot

Kwaliteit van leven is niet hetzelfde als economische welvaart of

De gezondheidszorg richt zicht op het voorkomen en genezen van ziekten

gezondheid. Maar er is geen consensus over wat het dan wel is.

deel te voorkomen door gedragsverandering, aanpassing van de omgeving,

Conceptuele en filosofische analyse kan ons helpen de idee van
meetbaar is, en hoe. Historisch onderzoek kan laten zien hoe

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

welke mate de keuze voor een bepaalde invulling van het begrip

-K
 unnen we vernieuwende gedrags-

invulling van het begrip kwaliteit van leven maakt ook een betere

leefstijl bevorderen, juist voor mensen die

kwaliteit van leven verder te ontwikkelen en te onderzoeken wat
de kwaliteit van leven over de eeuwen heen veranderde, en in

interventies ontwikkelen die een gezonde

bepalend is voor de ontwikkeling van levenskwaliteit. Een verdere

dit het meest nodig hebben?

beantwoording mogelijk van ethische en politieke vragen, zoals

in hoeverre maatschappelijke organisaties en overheden bewust

-H
 oe kunnen we de woon-werk-leefomgeving

burgers: wanneer slaat de bevordering van levenskwaliteit van

gestimuleerd wordt zonder dat deze als

zo inrichten dat beweging automatisch

mogen streven naar een verhoging van de levenskwaliteit van

oncomfortabel gevoeld wordt (gezonde

werknemers, consumenten, patiënten of burgers om in onwenselijke

gebouwen)?

vormen van paternalisme?

-H
 oe kun je slimme technologie

Verbindend karakter

(bijvoorbeeld wearables) inzetten om een
gezonde levensstijl te bevorderen?

Deze vraag verbindt filosofie, geschiedenis, medische wetenschappen, sociologie, politiek, economie en cultuurwetenschappen.

vroege opsporing of andere wetenschappelijk te onderbouwen interventies.

Voeding en beweging spelen een belangrijke rol bij zowel het ontstaan als het
behandelen van gezondheidsproblemen. Mede door het toenemende aantal

welvaartszieken en het toenemend aantal risicofactoren voor chronisch zieken
in de maatschappij zoals overgewicht en gebrek aan bewegen, is het steeds
meer de vraag wat mensen en hun omgeving zelf kunnen doen om ziektes

te voorkomen of te genezen en hun gezondheid te optimaliseren. Indieners

hebben vragen gesteld over thema’s als: Wat is de invloed van ons gedrag en
onze leefstijl z̶ oals beweging, roken, voeding, slaap ̶ op onze lichamelijke
en psychische gezondheid? Welke leefstijl en gedrag hebben effect op de

lichamelijke gezondheid bij kinderen en volwassenen? Kunnen we chronische
lichamelijke aandoeningen gunstig beïnvloeden met een gezonde leefstijl en
gedragsinterventies? Onderzoek naar de invloed van factoren zoals leefstijl
en gedrag op lichamelijke en psychische aandoeningen geeft inzicht in de

onderlinge causale relaties en maakt het mogelijk effectieve behandelingen te
ontwikkelen.

Fundamenteel wetenschappelijk onderzoek naar de betekenis en

Verbindend karakter

basis kan dienen voor maatschappelijke vraagstukken rondom

meer toegepast onderzoek gericht op de ontwikkeling en evaluatie van me-

De vraag vereist fundamenteel onderzoek naar de oorzaken van ziekten, en

invulling van het begrip kwaliteit van leven levert kennis op die als

tievraagstukken. Daarnaast is in de hedendaagse samenleving ook

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

het begrip. Tot slot heeft de manier waarop wij wensen om te gaan

- Het uitdrukken van de waarde van (voor kwaliteit

economische positie. De vraag kent beschrijvende, normatieve en

van drempelwaarden daarvoor, blijft discussie

ouderdom, ziekte en gezondheid, evenals voor bijvoorbeeld migraeen open oog nodig voor de culturele of diversiteitsdimensie van
met deze maatschappelijke vraagstukken implicaties voor onze

ontwerpende aspecten. Beschrijvende aspecten hebben betrekking

op de betekenis en geschiedenis van het begrip kwaliteit van leven.

gecorrigeerde) levensjaren in geld, en het stellen
oproepen. Is er een betere standaardmethode te
ontwikkelen?

Welke rol speelt dit begrip in het discours, vroeger en nu? En wat

- Hoe meet je collectief geluk en hoe kan je onze

Normatieve aspecten betreffen het begrip of de definitie van wat

toenemen?

zijn de implicaties van culturele verschillen rondom de invulling?

samenleving zo inrichten, dat welzijn en geluk

kwaliteit van leven is. Ontwerpende aspecten zitten in het nut voor

- Hoe kunnen we zorgen voor een goede kwaliteit

toepassingen in de gezondheidszorg en de arbeidscontext, en

we daarbij omgaan met de grote heterogeniteit in

en gebruik van een definitie voor de beleidscontext, in innovatieve

meer in het algemeen in innovaties ter bevordering van een kwalitatieve en gezonde levensloop.

94

van leven op de oude dag voor allen en hoe kunnen

thoden om die oorzaken aan te pakken. Grote doorbraken zullen waarschijn-

lijk uit multidisciplinair onderzoek komen, zoals bijvoorbeeld uit samenwerking
van bewegingswetenschappen, epidemiologie en bouwkunde als het om

beweeggedrag gaat. Het maatschappelijk en wetenschappelijk belang blijkt uit
het feit dat deze thema’s in allerlei maatschappelijke, economische en weten-

schappelijke agenda’s in de Nederlandse samenleving genoemd worden, met

belangrijke implicaties voor de geestelijke en lichamelijke gezondheidszorg en
voor maatschappelijke, economische en technologische ontwikkelingen. In-

zetten op preventie, waardoor mensen langer gezond blijven, kunnen werken
en kunnen participeren in de samenleving, is noodzakelijk voor de Neder-

landse economie en het inperken van de nationale zorgkosten. Bovendien zal
insteken op preventie bijdragen aan de verbetering van de kwaliteit van leven
voor uiteenlopende groepen van de samenleving.

inkomen, sociaal kapitaal en zorgbehoefte onder
ouderen?

95

073

074

Wat zijn de effecten van de voortschrijdende
24-uurseconomie op de gezondheid en het
functioneren van mensen en hoe kan kennis
over bioritmen de verhouding tussen mens en
maatschappij verrijken?
Toelichting

Wat is de
invloed van
slaap op onze
gezondheid?

Onze hersenen bevatten een ingebouwde biologische klok

slaap invloed op diens emoties, en tast het geheugen, concentra-

mechanisme kan een bioritme zich aanpassen aan de veran-

tievermogen, spraakvermogen, reactiesnelheid, besluitvaardig-

deringen in de dag-nachtcyclus als gevolg van bijvoorbeeld

heid, en het immuunsysteem aan. Vragen in dit onderzoeksge-

seizoensvariatie, instelling van zomertijd of het reizen door ver-

bied richten zich op zowel oorzaken en gevolgen van verstoorde

schillende tijdzones. De huidige maatschappij, die steeds meer

slaap, als op mogelijkheden om slaapstoornissen te voorkomen

7 dagen per week, 24 uur per dag actief is, stelt steeds hogere

en te verhelpen. Er is ook een direct verband met vragen naar de

eisen aan dit biologisch systeem. De vraag is welke gezondheids-

hogere mentale functies van de mens. Scan-technieken zijn in

altijd online, waardoor zij via werk- en privégerelateerde oproepen

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

van computers en smartphones geven daarbij vaak fel en speci-

- Hebben pubers een ander dag- en nachtritme en/

-L
 evert het voordeel op om de maatschappij

bekend negatief, ongezond bijeffect is dat mensen slechter gaan

zo is; zouden schooltijden hierop moeten worden

waakritmes van ochtend- en vooral

fiek blauw licht af, wat waarschijnlijk extra activering oplevert. Een
slapen. Daarnaast zijn ook verstoringen van eetpatronen, obesi-

tas en de kans op het ontstaan van kanker al in verband gebracht

met de toenemende inbreuk op een natuurlijke slaap-waakcyclus.

Verbindend karakter

Onderzoek naar bioritmen verbindt gedragswetenschappen,

neurobiologie, medisch en gezondheidsonderzoek en fysisch-

of -behoefte dan kinderen en volwassenen? Als dat
aangepast?

- Wat is de invloed van de biologische klok op

de maatschappij in hoog tempo. De groei van de 24-uurseco-

gezondheidsproblemen bij hun personeel te voorkomen. Hiermee

Technische en informatietechnologische innovaties veranderen
nomie heeft brede maatschappelijke effecten. Nu er meer zicht

komt op de negatieve effecten daarvan op de gezondheid, wordt
kennis over waarom, bij wie, en wat nu precies problemen ople-

vert na een inbreuk op het bioritme, uiterst relevant. Meer kennis
levert ook aanknopingspunten voor individuele optimalisatie

afhankelijk van het chronotype (ochtend- of avondmensen), de

96

geïnteresseerd in en gebaat bij dit onderzoek omdat zij kans zien
bereiken zij een effectievere inzet van mensen, met minder

ziekteverzuim. Maar evenzeer ligt er een markt voor bedrijven die
kennis over bioritmen in relatie tot omgevingsinrichting kunnen

omzetten in producten in de sfeer van slimme verlichting, inrich-

ting van de ruimte en hulpmiddelen bij monitoren en coachen van
iemands activiteiten gedurende de dag.

de basale en toegepaste expertisevelden op dit gebied.

fysieke als de psychische gezondheid, en daarmee ook voor de

worden gedaan?

en behoud van de hersenen te stimuleren?

leeftijdsfase en de leef- en werkomstandigheden. Bedrijven zijn

ting een belangrijke translationele brug geslagen worden tussen

avondmensen, en zo ja, hoe kan dat het beste

aanpak die werkt op onze biologisch klok, onze

economie, bedrijfskunde, maar ook ontwerpende disciplines.

cognitie zijn in ontwikkeling. Binnen tien jaar zal er naar verwach-

Verbindend karakter

-H
 oe kunnen bewegen, slaap, en voeding

geestelijke en lichamelijk gezondheid verbeteren?

de afgelopen jaren sterk verbeterd en ook de diermodellen voor

beter in te richten op individuele slaap/

gezondheid van nachtdienstwerkers?

- Hoe kan chronotherapie, behandeling en een

technisch onderzoek met elkaar. De vertaling naar toepassingen
brengt weer andere disciplines aan boord, zoals sociologie,

verband gebracht met verschillende psychische stoornissen, met

van leven. Maar ook voordat iemand ziek wordt, heeft te weinig

prikkels van buiten, zoals voor de invloed van (dag)licht. Via dat

gedurende de hele dag geactiveerd worden. De beeldschermen

heid. Slaaptekort leidt tot minder goed functioneren en wordt in

ziektelast, arbeidsuitval en negatieve consequenties voor kwaliteit

dag-nachtritme volgen. Deze hersenklok is gevoelig voor allerlei

het standaard 9 tot 5 schema. Daarnaast zijn mensen overal en

Slaap beïnvloedt zowel de geestelijke als de lichamelijke gezond-

name depressie en angststoornissen. Het gevolg is een grote

die ervoor zorgt dat ons gedrag en ons lichaam het natuurlijke

effecten dat heeft. In toenemende mate werken mensen buiten

Toelichting

ingezet worden om een gezonde ontwikkeling

-L
 eef je korter door te werken in
nachtdiensten?

Slaapstoornissen hebben negatieve gevolgen voor zowel de

economie en de maatschappij. Een groeiend aantal ziekenhuizen
heeft inmiddels een speciale afdeling voor slaapgerelateerde
problematiek. Nieuwe inzichten uit fundamenteel onderzoek

kunnen leiden tot betere mogelijkheden om mensen met een

slaapprobleem te helpen. Er is een duidelijke verbinding naar

vragen gericht op cognitieve en psychische stoornissen, waarbij
zowel gekeken wordt naar de relaties tussen slecht slapen en

psychische instabiliteit, als naar het verband met factoren zoals
leeftijd, erfelijkheid, opleidingsniveau, suikerspiegel en depres-

sie. Onderzoek naar hogere mentale capaciteiten omvat onder
andere het vakgebied cognitieve psychologie. Om de neurale

basis van mentale functies te onderzoeken wordt een variëteit

aan methoden ingezet: Van beeldvormende en psychofysiologische technieken tot gedragsgenetica, simulaties, farmacologie,

neurofeedback en gedragsonderzoek. De interdisciplinariteit van
dit onderzoek wordt geïllustreerd door de samenwerking tussen
psychologen, neurowetenschappers, informatici, wiskundigen,
taalkundigen en filosofen.

97

075

076

Hoe kunnen we gezondheid
door middel van sport,
bewegen en voeding
bevorderen en welke effecten
brengt dit met zich mee?
Toelichting

Wat zijn de gevolgen van
chronische aandoeningen,
stress en handicaps en
hoe kunnen mensen hier
zo goed mogelijk mee
omgaan?

Sinds een aantal jaren wordt er steeds meer onderzoek gedaan

Toelichting

Over het effect van bewegen en voeding op gezondheid is dan ook

ningen, stress en handicaps, zoals stress bij chronisch zieken,

De gevolgen van chronische psychische en/of fysieke aandoe-

naar sport en beweging en de relatie met voeding en gezondheid.

somatisch onverklaarde klachten, en verstandelijke beperkingen,

al het één en ander bekend; zo is het positieve effect aangetoond

zijn groot. Dat geldt zowel voor individuen als voor de samenle-

van beweging op botdichtheid, diabetes en borstkanker. Bewegen

ving. De vraag hoe patiënten, zorgverleners en samenleving hier

is gezond, zoveel lijkt wel duidelijk. Toch blijkt uit diverse onderzoe-

zo goed mogelijk mee om kunnen gaan, is dan ook belangrijk.

ken dat bijna de helft van de Nederlanders onvoldoende beweegt.

Niet alleen vanuit het oogpunt van bevordering van de gezond-

Nederland is geen uitzondering ten opzichte van andere Westerse

heid en het welzijn van patiënten, maar ook vanuit het oogpunt

landen. Dat roept de vraag op hoe we beweeggedrag kunnen

van de maatschappelijke en economische impact. Aangezien

stimuleren en wat de effecten daarvan zullen zijn op de gezond-

circa één op de vier Nederlanders nu aan een chronische aan-

heid en in het maatschappelijke, sociale en economische domein.

doening lijdt, betreft dit een vraag die veel impact kan hebben.

Voor de top- en breedtesport is onder andere meer kennis over het
ontstaan en voorkomen van blessures en overbelasting van be-

Verbindend karakter

lang. Daarnaast worden aan sport en bewegen nog veel positieve

Onderzoek op het gebied van chronische aandoeningen, stress

effecten toegedicht zonder dat deze ooit zijn onderzocht.

en handicaps heeft belangrijke implicaties voor de geestelijke

Verbindend karakter

Meer kennis en inzicht in deze vraag en een adequate vertaling

en lichamelijke gezondheidszorg, en voor maatschappelijke,

en maatschappelijke kansen, bijvoorbeeld in de bevordering van

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

tie aan de maatschappij, ook door sociaal zwakkeren. Fundamen-

- Hoe ziet de ideale mobiele app eruit om inactieve

die ten grondslag liggen aan beweeggedrag en naar de relatie

- Welke betekenis heeft sport en bewegen voor

gedragstheorieën ter bevordering van beweeggedrag en gezond

en op welke wijze kunnen sport en bewegen

daarvan naar interventies en technologieën bieden economische
een vitale arbeidspopulatie en sociale integratie: grotere participa-

teel onderzoek naar onder andere mechanismen en determinanten
tussen voeding en gezondheid, en daarnaast de ontwikkeling van
leven in het algemeen, kunnen antwoorden genereren. Bij de

ontwerpende vragen ligt de uitdaging erin te experimenten met

methoden en instrumenten om mensen langdurig aan te sporen tot
een gezond beweeg- en voedingsgedrag.

economische en technologische ontwikkelingen. Het grote aantal
betrekking op:

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

gen voor de kwaliteit van leven en maatschappelijke participatie;

- Wat is de invloed van stress over financiën

ingediende vragen over deze thematiek heeft onder andere

- Het in kaart brengen van de psychische en lichamelijke gevol-

mensen te motiveren om te gaan bewegen?

- Oorzakelijke, uitlokkende en versterkende contextuele factoren;

jongeren met verschillende achtergrondkenmerken,

om zodoende de individuele en maatschappelijke gevolgen zo

- Vervult het immuunsysteem ook een

een duurzame bijdrage leveren aan een positief

- Ontwerp van maatschappelijke en economische arrangementen

- Hoe kunnen mensen, ondanks een lichamelijke

een gezonde ontwikkeling?

met chronische aandoeningen.

participeren?

opvoedingsklimaat ten behoeve van hun welzijn en
- Hoe kunnen we met voeding en beweging de

- Mogelijkheden voor het optimaal omgaan met aandoeningen
veel mogelijk te beperken;

die bijdragen aan zinvolle en duurzame participatie van mensen

op leerprestaties? Wat is de maatschappelijkeconomische schade hiervan?
psychologische rol?

en/of geestelijke beperking, toch optimaal

conditie van patiënten verbeteren om hiermee het
herstel te bevorderen?

98

99

077

078

Wat is de bijdrage van niet-genetische
factoren aan persoonlijke eigenschappen
en ziekteprocessen?
Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Toelichting

- Wat is de relatie tussen DNA-sequentie, DNA-

invloeden op het individu als een interactie met de erfelijke aanleg.

methylatie, chromatinestructuur, genexpressie,
en eiwitexpressie?

- Hoe komt het dat sommige mensen gezond blijven
ondanks het hebben van een ongunstig genoom
(DNA)?

- Welke invloed heeft de omgeving op de
ontwikkeling van ons brein?

Het wordt steeds meer duidelijk hoe externe factoren ons functioneren kunnen beïnvloeden. Deze factoren hebben zowel directe

Wat zijn de effecten
van de gebouwde
omgeving op
gezondheid en
welzijn?

ren van onze eigen cellen, maar ook voor de ontwikkeling van

gebied is van groot maatschappelijk belang. Doorbraken zijn onder

-H
 oe kunnen we gebouwen ontwerpen die gezond zijn

en gedrag. Ook zijn nieuwe inzichten mogelijk in het ontstaan van

-H
 oe richt je een stad in waarmee de kwaliteit van leven van

kunnen ingrijpen.

-W
 elke planten en bomen hebben een direct en aanwijsbaar

meer te verwachten in kennis over het functioneren van hersenen
chronische ziekten, wie hiervoor gevoelig zijn en hoe we hierin

Verbindend karakter

Deze vraag omvat onder meer fundamenteel moleculair, cellulair,
diermodellen-, gedrags- en populatieonderzoek op het terrein

van de sociologie en de epidemiologie. Omgevingsfactoren als

voeding, stress en leefomstandigheden kunnen van grote invloed
zijn op ons welzijn. Zo is recent een verband aangetoond tussen

voeding, in het bijzonder de werking van de darmflora, en het functioneren van het brein. Ook het optreden van chronische ziekten

zoals de ziekte van Crohn is in verband gebracht met voeding. In

longitudinaal observerend onderzoek vanaf de prenatale fase kan

over deze invloeden meer kennis worden verworven. Deze kennis
kan gebruikt worden om ziektegevoeligheid te bepalen en tijdig te

kunnen ingrijpen, of om kinderen in staat te stellen beter te kunnen
leren. Het onderzoek heeft daarmee ook raakvlakken met ethiek:
we moeten bepalen wanneer en hoe de verworven kennis om

mensen te beïnvloeden gebruikt kan worden door overheid en be-

drijfsleven, bijvoorbeeld in neuromarketing. Ook is de vraagstelling
van belang voor de juridische praktijk, bijvoorbeeld om te bepalen

kwaliteit van leven in steden steeds dringender. Het gaat daarbij

om kennis over effecten van chemische stoffen en technologie op

de gezondheid, zoals uitgestoten gassen, straling, elektromagnetische velden, ultrafijnstof en verlichting. Maar het gaat ook over de
bijdrage van groen voor een gezonde woon-, werk- en leefom-

geving. Bij het ontwerpen van gebouwen verschuift de focus van

techniek naar de mens. De wereld digitaliseert, en de mens individualiseert en wordt ouder dan voorheen. De gebouwde omgeving

veilig zijn voor mensen om in te verkeren en erop gericht zijn om

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

volgende generaties. Verder wetenschappelijk onderzoek op dit

volking in steden wonen. Daardoor worden vraagstukken rondom

en sociaal-maatschappelijke doelen dienen: gebouwen moeten

externe factor blijken zelfs overerfbaar, zonder dat de volgorde van
en onze manier van leven zijn dus bepalend voor het functione-

Binnen een aantal decennia zal zeventig procent van de wereldbe-

moet niet alleen praktische en esthetische, maar ook ecologische

Nieuwe eigenschappen die zijn ontwikkeld in reactie op een

bouwstenen in het erfelijk materiaal verandert. Onze omgeving

Toelichting

ouderen zo lang mogelijk thuis te laten wonen. In deze verstede-

lijkte omgeving zal het steeds belangrijker worden om gebouwen

en leefomgevingen te kunnen ontwerpen die positief bijdragen aan
de gezondheid van de mens.

(optimaal binnenmilieu) of zelfs mensen kunnen genezen?

Verbindend karakter

de bewoners wordt bevorderd?

algemeen, en meer specifiek arbeidsomstandigheden en produc-

positief effect op de gezondheid van de mens?

De inrichting van de leefomgeving beïnvloedt de gezondheid in het
tiviteit. Het onderzoek in dit domein betreft niet alleen effecten van
en oplossingen voor blootstelling aan milieu- en andere omge-

vingsfactoren, maar ook het bevorderen van een gezonde leefstijl
en sociaal welbevinden. Van sommige determinanten ̶ zoals

fijnstof ̶ is bekend dat ze de volksgezondheid beïnvloeden, maar
niet alle effecten van afzonderlijke determinanten op de gezond-

heid zijn bekend. Daarnaast is van belang dat niet alleen gekeken
wordt naar de afzonderlijke effecten; aanvullende methodes zijn

nodig om de risico’s van de combinatie van gezondheidsdetermi-

nanten voor de mens in te schatten. Dit wetenschapsgebied vergt
samenwerking tussen sociale, milieu- en technische wetenschappers. Naast fundamenteel onderzoek naar de relatie tussen de

leefomgeving en gezondheid, is er toepassingsgericht onderzoek

nodig waarin wetenschappelijk onderbouwde concepten omgezet
worden in innovaties voor het ontwerp, de bouw en de inrichting

van gebouwen en openbare ruimtes. Onderzoek naar de leefomgeving heeft een groot maatschappelijk én economisch belang.

Problematiek van grote steden speelt wereldwijd, en kennis op dit
terrein kan de basis vormen voor nieuwe exportproducten.

wanneer gedrag verwijtbaar is en wanneer biologisch bepaald.

100

101

079

080

Wat zijn de effecten van elektromagnetische
velden afkomstig van bijvoorbeeld draadloze
communicatie en hoogspanningsleidingen op
mensen?
Toelichting

Toelichting

grotere vlucht. De bezorgdheid van burgers over mogelijk

voordoen bij IBS, fibromyalgie en ME/CVS, vormen een belangrijke

Het gebruik van draadloze communicatie neemt een steeds
schadelijke effecten van elektromagnetische straling groeit; het

aantal discussies en vragen over de gezondheidseffecten van het
wonen nabij elektriciteitsvoorzieningen neemt toe. Internationaal
is veel wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de mogelijke

gezondheidseffecten van het wonen nabij hoogspanningslijnen.

Dit heeft de bezorgdheid niet weggenomen. Ook naar aanleiding

van recente discussies over de classificatie van mobiel bellen door
de IARC en over elektrogevoeligheid is duidelijk geworden dat er
nog onzekerheden bestaan met betrekking tot de daadwerkelijke

gezondheidseffecten van elektromagnetische velden. Betrouwbare
feiten uit onderzoek zijn nodig om de discussie hierover goed te
kunnen voeren.

Verbindend karakter

Onderzoek naar de biologische effecten van straling en velden ̶

ook op de langere duur ̶ en naar de verschillen in elektrogevoeligheid onder de bevolking kan bijdragen aan het veiliger ontwerpen
en bouwen van draadloze apparatuur, de ontwikkeling van be-

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- ­Hoe schadelijk zijn de signalen van wifi, telefoontjes
en andere draadloze apparaten voor ons lichaam?

­- Onderzoek naar de betrouwbaarheid van de normen
ten aanzien van gepulste, onnatuurlijke, niet
ioniserende microgolven (RF/HF).

­- Met welke ICT-technieken kan de installatietechniek
de energietransitie van de gebouwde omgeving
verder brengen?

Kunnen we de factoren die een rol spelen bij het
ontstaan en de instandhouding van onbegrepen
langdurige lichamelijke klachten beter begrijpen
en daardoor deze klachten beter behandelen?

trouwbare regelgeving rond dit thema, en een feitelijke basis voor
discussies over het onderwerp. Dit onderwerp vraagt een multi-

disciplinaire aanpak van onder meer biologen, artsen, biofysici en
ingenieurs; ook vanuit de sociale wetenschappen kan een goede

inbreng worden geleverd. Daarnaast zijn de industrie en de over-

heid belanghebbenden bij de onderzoeksresultaten. De vraag past

bij het beleidsspeerpunt ‘Gezondheid en welzijn van mens en dier’.
In Nederland heeft het Kennisplatform Elektromagnetische Velden
& Gezondheid een goed beeld van de huidige kennis en nog te

beantwoorden vragen rond dit thema. Het Kennisplatform bundelt
de relevante instellingen en de organisaties die de eerstelijnscontacten met burgers en werknemers hebben over dit onderwerp.

Lichamelijk onverklaarde klachten zoals deze zich bijvoorbeeld

bron van ziekteverzuim. Tevens vormen ze een uitdaging binnen

de geneeskunde. Er is nog veel onduidelijk over het ontstaan en de
instandhouding van lichamelijk onverklaarde klachten. Beter inzicht

in de fysiologische, psychologische en omgevingsfactoren die daarbij een rol spelen, kan helpen deze klachten beter te behandelen.

Daarmee beperken we het persoonlijk leed en nemen het verzuim

en de daarmee verbonden hoge maatschappelijke kosten af. Het onderzoek naar deze vraag moet leiden tot meer inzicht in de oorzaken
van deze klachten, en tot verbetering van de zorg voor patiënten.

Verbindend karakter

Het grootste deel van de patiënten dat zich bij de huisarts meldt,

heeft klachten waarvoor geen duidelijke somatische oorzaak is aan
te wijzen. Veel klachten gaan vanzelf over. Een deel blijft echter,

met als gevolg een grote medische consumptie en ook studie- en
arbeidsverzuim. Vaak beperkt men zich tot het blijven zoeken

naar een somatisch oorzaak. Achterliggend probleem is het nog

door velen gevoelde Descartiaanse onderscheid tussen lichaam

en geest, terwijl al duidelijk is geworden dat onbegrepen klachten
en omgevingsfactoren. De multidisciplinaire speurtocht naar de

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

genetisch, moleculair en neurobiologisch onderzoek, fysiologisch,

- Welke invloed heeft neuro-inflammatie op de ziekte

licht brengen in het nu nog niet goed begrepen verband tussen

- Hoe kunnen onverklaarde lichamelijke klachten

voortkomen uit een complex van lichamelijke, gedragsmatige

oorzaken en naar een betere behandeling omvat fundamenteel

psychologisch en gedragsonderzoek. Dit onderzoek kan ook meer
lichamelijke klachten zoals pijn en vermoeidheid, en chronische

ziekten. De vraagstelling heeft tevens raakvlakken met de organi-

ME/CVS?

bij kinderen tot zo min mogelijk gezondheids- en
ontwikkelingsschade leiden?

satie van de zorg en opstelling van de medicus ten opzichte van

- Onder welke omstandigheden herstellen mensen

miteit van klachten – bijvoorbeeld in verband met arbeidsverzuim of

klachten?

onbegrepen klachten, en met juridische vragen zoals naar de legitiuitkeringen – bij een niet aanwijsbare medische oorzaak. Daar-

het snelst van acute en chronische lichamelijke

naast roept de maatschappelijke druk om ziekte zo snel mogelijk

uit te bannen sociologische vragen op. Deze vraag sluit aan bij de
overheids-beleidsterreinen ‘Arbeid, zorg en zelfredzaamheid’ en

‘Anticiperen op een veranderende zorgvraag in een transparante
omgeving: Andere zorg verlenen’.

102

103

081

082

Hoe gaat kennis van genetica een rol
spelen in het begrijpen van, screenen
op en behandelen van (zeldzame)
ziekten?
Toelichting

Verbindend karakter

spelen daarbij meerdere genen een rol, waardoor het

len van genetische technologieën en kennis naar

Veel ziekten hebben een genetische component. Vaak
achterhalen van de exacte oorzaak van de ziekte, en

daarmee het identificeren van mogelijke behandelmogelijkheden, erg complex is. Naast genetica kunnen
ook omgevingsfactoren bepalen of een ziekte tot

uiting komt. De diagnose van een genetische ziekte
kan gesteld worden door analyse van het genetisch

materiaal, bijvoorbeeld met nieuwe generatie DNA-se-

quencing technieken. Met erfelijkheidsonderzoek wordt
geanalyseerd of familie van de patiënt een verhoogd

risico heeft op de ziekte: men onderzoekt de ziektege-

schiedenis van verschillende familieleden en maakt een
stamboom. Tevens kan aanvullend onderzoek zoals
DNA-diagnostiek plaatsvinden. Een voorbeeld van

screening bij kinderen is de zeldzame taaislijmziekte,

waarop middels de hielprik bij pasgeborenen wordt gecontroleerd. Door in een vroeg stadium al te beginnen

met een behandeling, is de kans op succes vaak groter.
Naast afwijkingen in de genen zelf blijken bij erfelijke

ziekten ook genregulerende processen mede verant-

woordelijk. Over deze epigenetische processen is nog
weinig bekend. Ze spelen waarschijnlijk een rol bij de

grote variatie in reacties op medicatie bij mensen met
hetzelfde genetische defect. Kankeronderzoek heeft

Nederland loopt internationaal voorop bij het vertade kliniek. Zo is het eerste in Europa geregistreerde

gentherapieproduct voor de zeldzame ziekte lipoprotein
lipase deficientie (LPLD) ontwikkeld in Nederland. Met
name in het erfelijkheidsonderzoek rondom kanker is
Nederland internationaal toonaangevend.

In economisch opzicht is het belang van vroegtijdige

opsporing van een erfelijke ziekte groot, want dit kan

een collectief brein? zijn hiervoor illustratief. Deze vragen zijn

niet alleen relevant om onze nieuwsgierigheid te stillen. Ze zijn
ook van belang om na te gaan hoe iemands talent het beste

ontwikkeld kan worden, of in hoeverre de werking van het ze-

nuwstelsel leidt tot problematisch gedrag of ontwikkelingsproblemen. Meer kennis van het zenuwstelsel is eveneens heel

hard nodig wanneer we denken aan ziekten waarbij sprake is

van degeneratie van het zenuwstelsel. Mede omdat we steeds
ouder worden, neemt het aantal mensen met dementie toe.

Het ontstaan en het verloop van deze ziekte roepen nog grote

vragen op, evenals hoe de kwaliteit van leven van iemand met
dementie vergroot kan worden. Andere ziekten die minder

Verbindend karakter

krijgen op de genetische en epigenetische complexiteit.

en hoe we denken en doen, en op het beïnvloeden van deze

lende uitdagingen. Op de eerste plaats moeten we grip

Onderzoek richt zich op de relaties tussen het zenuwstelsel

Daarnaast is het noodzakelijk om screeningstechnolo-

relatie. Door de vele ontwikkelingen in de technologie is bo-

gieën te blijven ontwikkelen en verbeteren. De scree-

vendien een nieuw onderzoeksveld ontstaan waarbinnen acti-

ningsmethoden zelf moeten eenvoudiger, betrouw-

viteiten van het zenuwstelsel en de mechanismen die daaraan

baarder, minder invasief en goedkoper worden. En hun

ten grondslag liggen letterlijk in beeld worden gebracht. Wan-

toepassingsgebieden moeten worden uitgebreid, zodat

neer expertise op de verschillende deelgebieden, waaronder

er voor meer ziekten nieuwe en effectievere behan-

neurobiologie, psychologie en onderwijskunde en ook ethiek,

delingen ontwikkeld kunnen worden. Dit onderzoek

worden samengebracht, kan dit tot grote voortgang leiden.

verbindt wetenschappelijk belang met een maatschap-

Vraagstukken gericht op degeneratie van het zenuwstelsel en

pelijke uitdaging en biedt economische kansen.

- ­Hoe gaan we om met genetische modificatie van

uit moeten wijzen.

- Wat is de meerwaarde van nieuwe generatie

de daarbij horende ziekten vragen onder andere om funda-

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- Wat
­
is de rol van genen en omgeving bij de

vorming en ontwikkeling van neurale netwerken?

mensen?

-K
 unnen leerlingen zich beter concentreren als ze

sequencing technieken (NGS) voor fylogenetisch

-H
 oe kan zorg en ondersteuning worden geboden

- Hoe gaat de kennis van ons genoom en de

dementie? Zorg die tegemoet komt aan hun

onderzoek?

epigenetische complexiteit bijdragen aan betere
behandeling en preventie van ziekten?

104

mens een van zichzelf bewust wezen geworden? of Bestaat

Vanuit wetenschappelijk oogpunt bestaan er verschil-

effect te oogsten. Of deze epigenetische processen ook
eenvoudig te screenen zijn, zal toekomstig onderzoek

heden een mysterieus orgaan. Vragen als Wanneer is de

dezelfde kwesties.

zienlijk verbeteren en daarmee zorgkosten besparen.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

defect een gepersonaliseerde behandeling vraagt om

Ons brein, en in bredere zin ons zenuwstelsel, blijft tot op

voorkomen zoals Parkinson, ALS en MS stellen ons voor

de kans op effectieve behandeling van de ziekte aan-

Ze leiden ertoe dat een schijnbaar uniform genetisch

deze individuele variaties helder aan het licht gebracht.

Hoe ontwikkelt
het zenuwstelsel
zich en hoe
kunnen processen
van degeneratie
ervan worden
tegengegaan?

Toelichting

naar muziek luisteren?

aan een sterk groeiend aantal mensen met

behoefte, kwalitatief goed én doelmatig is?

menteel onderzoek naar neurologische processen. Ook gaat

de aandacht uit naar toegepast onderzoek gericht op zowel de
belevingswereld en mogelijkheden van mensen die aan een

dergelijke degeneratieve ziekte lijden als op hoe de omgeving
hier het beste mee om kan gaan. Bij uitstek is dit multidisciplinair onderzoek, variërend van onderzoek naar zingeving

tot het bouwen van een woonomgeving waarin men zo lang
mogelijk zijn of haar zelfstandigheid behoudt. In Nederland
bestaan op het gebied van dementie en Parkinson sterke

samenwerkingsverbanden waarbinnen overheid, bedrijfsle-

ven, wetenschap, patiëntenorganisaties, zorgaanbieders en

verzekeraars gezamenlijk zorgdragen voor het ontwikkelen en
toepassen van nieuwe kennis.

105

083

084

Hoe ontstaan neurologische,
psychiatrische en psychische
aandoeningen en hoe kunnen we ze
voorkomen, verzachten of verhelpen?
Toelichting

Neurologische, psychiatrische en psychische aandoeningen zoals Alzheimer,

Hoe kunnen we
het probleem van
overgewicht en obesitas
beter begrijpen en
voorkomen?

gen, zoals depressie, angsten, PTSS, schizofrenie, ADHD, verslavingen, et

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

aandoeningen zoals MS, Alzheimer en Parkinson?

- Hebben mensen met een auto-immuunziekte

- Hoe
­
kunnen we behandelingen voor eetstoornissen

(negatieve) emoties (bijvoorbeeld verdriet, jaloezie) of cognities (bijvoorbeeld

psychiatrische ziektebeelden (eetstoornis,

-W
 elke neurologische en psychische processen liggen ten grondslag aan

piekeren) en hoe beïnvloeden deze processen de gezondheid op de langere

meer kans op het ontwikkelen van meerdere
autisme, angststoornis, ADHD, et cetera)?

termijn?

- Waarom levert slecht slapen zoveel psychische

worden (onder meer met gedragsinterventies, preventie, medicatie)?

- Hoe ontstaat verslaving en wat kunnen we eraan

-H
 oe kunnen neurologische en psychische problemen het beste behandeld
-H
 oe kunnen de GGZ en andere zorginstellingen hiervoor optimaal toegerust
worden?

Het begrijpen en voorspellen van neurologische, psychiatrische en psychische
ziekten is van groot belang voor de Nederlandse maatschappij in bredere zin,
alsmede uiteraard voor patiënten en hun omgeving.

Verbindend karakter

Het is momenteel nog vaak moeilijk om neurologische, psychiatrische en
psychische aandoeningen te behandelen. Dit heeft ook gevolgen voor

de economie, onder andere in termen van verlies aan arbeidskracht. Een

transnationale aanpak is nodig om behandelingen te kunnen ontwikkelen,

en eerste stappen daarin zijn gezet. Hier kunnen de komende tien jaar grote
stappen gezet worden. De ingediende vragen adresseren uiteenlopende

disciplines binnen de levenswetenschappen, maar hebben ook in toenemende

Overgewicht is geassocieerd met talrijke ernstige

aandoeningen, zoals diabetes, hart- en vaatziekten,

kanker, versnelde slijtage van de gewrichten, rugklachten en ademhalingsproblemen zoals slaapapneu. Niet
alleen is overgewicht een probleem van oudere mensen, maar welhaast nog alarmerender is het steeds

vaker voorkomen van ernstig overgewicht bij kinderen.
Obesitas bij kinderen voorspelt vaak ernstige proble-

zen, meer bewegen en sporten en andere leefstijlin-

steeds vaker voor. Veel vragen over de oorzaken, behandelingen en maatschap-

cetera? Wat zijn oorzakelijke en/of uitlokkende factoren voor neurologische

variant obesitas, komt in Nederland steeds vaker voor.

rol voor tijdige preventie, bijvoorbeeld door dieetadvie-

in alle levensfases. Sommige van deze aandoeningen komen naar verwachting

-W
 at zijn oorzakelijke en/of uitlokkende factoren voor psychische aandoenin-

Een te hoog lichaamsgewicht, of zelfs de extreme

men op volwassen leeftijd. Uiteraard ligt hier een grote

Parkinson, MS, depressie, angststoornissen, burn out of ADHD, komen veel voor

pelijke gevolgen zijn echter nog onbeantwoord. Voorbeeldvragen zijn:

Toelichting

en lichamelijk problemen op?
doen?

en obesitas verbeteren, in de zin van effectiever
maken?

terventies. Er zijn in Nederland diverse cohorten van

kinderen en volwassenen die in de tijd worden gevolgd
en waaruit belangrijke kennis kan worden verkregen.

Maar ook een beter begrip van de oorzaken waarom de
een zo snel dik wordt en de ander niet, kan helpen iets
te doen aan obesitas.

-H
 oe komt het dat de ene persoon met overgewicht

Verbindend karakter

vaatziekten krijgt dan de andere?

ken, van fundamentele tot maatschappelijke, toege-

of obesitas veel eerder diabetes of hart- en

-W
 at vinden kinderen zelf van kinderobesitas?
Wat denken ze dat de oorzaken zijn en

wat zien zij als effectieve preventieve en
behandelingsmogelijkheden?

Onderzoek naar obesitas kent verschillende invalshoepaste projecten. Het obesitasonderzoek richt zich op

de bestudering van de werking van het energiemetabolisme, het eetgedrag inclusief bijbehorende cognitieve

mechanismen, culturele invloeden maar ook beweging
en leefstijlinterventies. De rol die genetische factoren
hebben in interactie met de buitenwereld vormen in

obesitas ook een belangrijk aanknopingspunt. Inzicht
in de invloed van de genen en omgeving op obesitas

draagt bij aan een beter begrip over deze aandoening.

Personen met obesitas hebben verhoogd risico op ziekten en aandoeningen als hart- en vaatziekten, diabetes
en kanker en kunnen bijwerkingen hebben als artrose,

slaapstoornissen en kortademigheid. Er is daarom een
directe link met deze onderzoeksgebieden.

mate bijdragen vanuit de geesteswetenschappen zoals de filosofie nodig om
tot een beter begrip van de neurobiologische en psychologische basis van

psychiatrische en psychische stoornissen en de behandeling ervan te komen.
Fundamentele nieuwe kennis uit het genoomonderzoek over het ontstaan is

belangrijk om preventie en behandeling mogelijk te maken van neurologische,
psychiatrische en psychische stoornissen. Het begrijpen van neurologische,

psychiatrische en psychische stoornissen vereist bij uitstek een translationele
aanpak. Deze vraag sluit aan bij de topsector Life Sciences & Health en het
beleidsterrein ‘Gezondheid en welzijn van mens en dier’.

106

107

085

086

Elke tumor is anders: hoe kunnen we de
ziekte kanker goed genoeg begrijpen om
een behandeling voor elke vorm ervan te
kunnen ontwikkelen?

Darmziekten en in het bijzonder de relatie
tussen onze darmflora en gezondheid:
hoe kunnen we de darmflora effectief
beïnvloeden?

Toelichting

Toelichting

heer vormt de basis om verbanden te kunnen leggen

ongeveer 45.000 mensen aan de ziekte kanker. Daarmee is het de belangrijkste

ook een zeer dynamisch orgaan waar de darmcellen

en anderzijds de samenstelling van het microbioom. Er

Ondanks betere behandelingsmethoden overlijden in Nederland elk jaar nog

doodsoorzaak. Jaarlijks krijgen 100.000 nieuwe mensen de diagnose. Kanker, de
ongecontroleerde groei van lichaamscellen, wordt veroorzaakt door genetische

veranderingen in cellen. Deze mutaties veroorzaken problemen in allerlei essentiële biologische systemen en processen, zoals stofwisseling, signaaloverdracht,
en eiwittransport. Hiermee verandert ook de gevoeligheid voor geneesmiddelen.
Tumoren blijken zelden identiek. Het is van belang te weten hoe de genetische

make-up is en welke eigenschappen de tumor heeft. Hierdoor zijn tumoren in een
vroeger stadium te herkennen, en kan therapie meer op maat worden geleverd.

Verbindend karakter

Kanker roept niet alleen veel medische vragen op, maar ook veel hieraan

gerelateerde vragen over zorg en kwaliteit van leven. Het uiteindelijke doel is
om kanker geheel uit te bannen. In het slechtste geval zou kanker een goed

behandelbare chronische ziekte moeten worden met goede (na)zorgmogelijkheden en voldoende behoud van kwaliteit van leven. Voor het beantwoorden

van de medische vragen moeten vele vakgebieden samenwerken. Diepgaand

moleculair inzicht in de complexe werking van (stam)cellen is nodig om te begrijpen hoe genetische veranderingen tumorcellen laten ontstaan en resistent laten
worden tegen de gangbare medicijnen. En als kanker toch ontstaat, om betere,

De darm is het grootste orgaan van de mens. Het is

zich elke drie dagen vernieuwen en waar alle voedingstoffen worden opgenomen en afvalstoffen worden

uitgescheiden. Sinds onze geboorte is onze darm gekoloniseerd door een complex microbieel ecosysteem, dat
steeds vaker in verband wordt gebracht met ziekte en
gezondheid. Er komen in onze darmen meer dan dui-

zend verschillende soorten micro-organismen voor. De

samenstelling van dit ecosysteem is per persoon uniek.

Ondanks de grote variatie aan bacteriën is de darmflora
in gezonde personen in balans. Door verschillende oorzaken kan deze delicate balans verstoord raken. Niet

alleen het gebruik van antibiotica, maar ook voeding en

leeftijd spelen een belangrijke rol. De samenstelling van
de darmflora ̶ tegenwoordig veelal darmmicrobiota of

darmmicrobioom genoemd ̶ kan ook een voorspellen-

de waarde hebben voor het ontstaan van ziektebeelden
als diabetes, reumatische ziekten, chronische darmontsteking en gedragsafwijkingen.

geïndividualiseerde, en kosteneffectieve behandelingsmethoden te ontwikkelen.

Verbindend karakter

verfijnde chirurgische, beeldvormende en radiotherapeutische technieken. Een

onderling en tussen de micro-organismen en hun gast-

Deze kunnen bestaan uit (een mix van) nieuwe precisie-medicijnen naast verder
van de grootste uitdagingen wordt om uit te zoeken wat de meest effectieve

combinatietherapie is voor een gegeven patiënt met zijn of haar specifieke gene-

Inzicht in de interacties tussen de micro-organismen

tumorstamcellen, de zogenaamde organoids, kan de effectiviteit van een grote

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

naast worden veelbelovende niet-tumorspecifieke therapieën ontwikkeld door het

-W
 at is de relatie tussen onze darmflora en

tische achtergrond – en zijn of haar specifieke tumor. Door de ontwikkeling van
hoeveelheid potentiële medicijnen buiten de patiënt gescreend worden. Daareigen immuunsysteem van een patiënt in te schakelen.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- Kunnen virussen ingezet worden tegen het ontstaan van
verschillende soorten kanker?

- Hoe draagt stress bij aan het ontstaan van kanker en veroudering en
kunnen we dit mechanisme remmen?

- Iedere tumor is uniek en iedere patiënt is uniek. Hoe komen wij tot een

tussen enerzijds gezondheid, of het ontsporen daarvan,
zijn onder andere nieuwe analysemethoden nodig om
meer te weten te komen over de darmflora. Ook is er
wetenschappelijk onderzoek nodig naar de mogelijk-

heid en consequenties van darmfloratransplantaties als
behandelmethode van darm- en andere ziekten. Een

belangrijke vraag is welke bacteriën in een gezond ecosysteem voorkomen, wat hun functie is, en hoe deze

kennis te gebruiken is in nieuwe therapieën. Gerichte
preventieve en curatieve interventies gebaseerd op

deze kennis kunnen de darm gezond houden. Ook is

er wetenschappelijk onderzoek nodig naar de mogelijkheid en consequenties van darmfloratransplantaties en
faagtherapieën die gebruikmaken van selectief bacteriën dodende virussen als behandelmethode van (darm)
ziekten. Dit goeddeels onbegrepen onderzoeksgebied

is van belang voor zowel de grote en gespecialiseerde

voedingsmiddelenindustrie als voor farmaceutische be-

drijven en vormt derhalve een interessante schakel tussen twee voornamelijk gescheiden bedrijfsdomeinen.
Er liggen grote uitdagingen voor wetenschappers om

samen met medici en productontwikkelaars te werken
aan dit complexe maar veelbelovende onderwerp.

ziekten/gezondheid en hoe kunnen we de

darmflora effectief beïnvloeden met onder
andere voeding, waaronder probiotica, en
poeptransplantaties of (combinaties van)
therapeutische bacteriën?

-W
 at is de oorzaak van de ziekte van Crohn of

colitis ulcerosa en hoe kunnen ze voorkomen
worden?

-W
 aarom kunnen darmen niet getransplanteerd
worden?

optimale en kosten-effectieve selectie wie er behandeld moet worden,

108

op welk moment, en met welke behandeling?

109

087

088

Hoe ontstaan diabetes type 1 en 2
en hoe kunnen deze eerder worden
opgespoord en vervolgens op
individuele basis worden behandeld?

Hoe kunnen we hart- en vaatziekten
(atherosclerose, hartfalen, hartritmestoornissen
en trombose) op individueel niveau vroeg
voorspellen, voorkomen en behandelen?

Toelichting

Toelichting

een tekort aan en/of verminderde gevoeligheid voor

Obesitas, veroudering en een ongezonde levensstijl

Diabetes is een ziekte die wordt veroorzaakt door

insuline. Insuline wordt gemaakt door de alvleesklier.

Bij type 1 diabetes is er een misplaatste afweerreactie

Hart- en vaatziekten komen vaak voor in Nederland.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

zijn factoren die een negatieve invloed hebben op het

­- Welke verschillen zijn er tussen mannen

geboren hartafwijkingen in Nederland vaak voor. De

risicofactoren, oorzaken, ontwikkeling, diagnose

cardiovasculaire systeem. Bovendien komen aan-

tegen de eigen alvleeskliercellen opgetreden en is

insuline totaal afwezig. Type 2 diabetes wordt meest-

uitdaging is om hart- en vaatziekten te kunnen diagnos-

al veroorzaakt door een verminderde gevoeligheid

voor insuline, waarbij de eigen alvleesklier niet meer

ligheid te overkomen. Deze verminderde gevoeligheid

ontstaat vaak door overgewicht. Insuline speelt een rol

­- Hoe kunnen wij de therapie van

heid of kosten van de gezondheidszorg: is het wenselijk

goedkoper maken?

stofwisselingsprocessen. Diabetes leidt niet alleen tot

­- Wat is de rol van het immuunsysteem in het

genetische risicofactoren van hart- en vaatziekten en

ingreep ter behandeling van atherosclerose?

onderliggende oorzaken van een abnormale hart- en

een verstoorde glucosespiegel en andere stofwisse-

ernstige vaatproblemen. Problemen in de kleine vaatjes

Verbindend karakter

schade optreedt in de grote vaten, kan dit onder andere

zich in belangrijke mate door het bottom-up organise-

uiten zich in oogproblemen of nierproblemen. Als er

Het cardiovasculaire onderzoek in Nederland kenmerkt

hartziekten tot gevolg hebben.

ren van onderzoek. Kennisinstellingen, industrie en

maatschappelijke organisaties investeren met elkaar

Verbindend karakter

in gezamenlijke projecten die er op zijn gericht de

In Nederland wordt veel en goed diabetesonderzoek

kwaliteit van hart- en vaatonderzoek in Nederland te

verricht waarbij er interactie is tussen zeer fundamen-

verbeteren. Ook de inbreng vanuit het patiëntenper-

vele facetten van de ziekte. Wat de oorzaak betreft

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

actie die leidt tot type 1 diabetes. Op het gebied van

- Wat zijn de onderliggende mechanismen die

glucosesensors door de huid en daarop inspelende

reproductieve systeem, type 2 diabetes, en hart-

Onderzoek op het gebied van diabetes richt zich op
wordt er bijvoorbeeld gekeken naar de immuunre-

behandeling vormen slimme combinaties van continue
insuline pompjes een hoopvolle ontwikkeling. Ook

gedeeld worden tussen veroudering van het
en vaatziekten?

wordt gekeken naar behandelingen van aan diabetes

- Is het mogelijk om een alvleeskliertransplantatie

de aandacht uit naar preventie, onder andere via de

is een kunstmatige alvleesklier een realistische

gerelateerde orgaanproblematiek. Daarnaast gaat
invloed van voeding.

110

herstel van de vaatwand na een chirurgische

vaatfunctie.

lingsproblemen maar daarnaast ook tot versnelde en

teel, experimenteel en patiëntgebonden onderzoek.

hartritmestoornissen en hartfalen effectiever en

om gezonde mensen te willen controleren en zo ziektes
te voorkomen? Bovendien gaat deze vraag in op de

bij de bloedsuikerhuishouding maar ook bij vele andere

en behandeling van hart- en vaatziekten?

ticeren en behandelen voordat ze klachten opleveren.

Hierbij spelen echter wel vragen over verantwoordelijk-

voldoende insuline kan produceren om deze ongevoe-

en vrouwen ten aanzien van de klachten,

uit te voeren om diabetes type 1 te genezen, of
optie?

spectief is hierin goed geborgd. Het onderzoek is zowel
fundamenteel als translationeel en klinisch toegepast

van aard. Onderzoek richt zich op het herkennen van

hart- en vaatziekten in een vroege fase, de verschillen
tussen mannen en vrouwen bij hart- en vaatziekten,

de behandeling van hartritme-stoornissen en hartfalen,
een snelle behandeling bij beroertes, en innovaties

op het gebied van ondersteuning bij het bereiken en

volhouden van een gezonde leefstijl. Voor dit laatste

onderwerp geldt dat er een directe link is met techno-

logisch onderzoek op het gebied van zelfmanagement,
apps en games.

111

089

090

Hoe kunnen we
longziekten beter
begrijpen en behandelen?
Toelichting

Longziekten behoren tot de meest voorkomende

aandoeningen, zowel bij kinderen in de vorm van

astma als bij ouderen, waar deze ziekten zich uiten als
chronische bronchitis en emfyseem. Astma bij kinde-

Toelichting

immuunsysteem en is meestal wel goed te behandelen,

niet goed. Meestal is dit het gevolg van hoge bloeddruk of

ren berust op een overdreven actieve werking van het
maar kan ook zeer ernstig verlopen. Een beter begrip
van de onderliggende oorzaak en mechanismen leidt
tot betere medicatie en betere beheersing van de

ziekte. Omgevingsfactoren, zoals luchtkwaliteit, spelen
hierbij misschien ook een rol. Chronische bronchitis en
emfyseem zijn gevolgen van rookgedrag en zijn nog
erg slecht te behandelen; hier kan nog een enorme
vooruitgang worden geboekt.

Bij chronisch nierfalen werken de nieren gedurende lange tijd
bepaalde aandoeningen als diabetes en andere nierziekten.
De meeste mensen met chronisch nierfalen hebben daar in

het begin geen last van. Soms zijn er slechts vage klachten.

Chronisch nierfalen is niet te genezen. Beschadigd nierweefsel
herstelt niet meer. Uiteindelijk treden er veel ernstige klachten
op zoals bloedarmoede en hart- en vaataandoeningen. Een
vroege diagnose van chronisch nierfalen is essentieel om
onherstelbare nierschade te voorkomen.

Verbindend karakter

Verbindend karakter

volledige as van fundamenteel tot toegepast en kan

ten van de ziekte: zowel de oorzaak en de behandeling, als de

Onderzoek op het gebied van longziekten bestrijkt de
zich richten op het voorkomen en begrijpen van longziekten, nieuwe of betere behandelingen met behulp
van medicijnen of vaccins, en het transplanteren of

zelfs repareren van kapotte longen. Daarbij hoort ook

het langdurig volgen van een populatie om na te gaan

op welk moment een longaandoening wordt ontwikkeld
en welke factoren daarbij een rol spelen.

Het meenemen van het patiëntenperspectief is onlosmakelijk verbonden in onderzoek naar longziekten.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- Hoe kunnen we betere geneesmiddelen

Onderzoek op het gebied van nierfalen richt zich op vele facetpreventie en de behandeling van aan nierfalen gerelateerde
orgaanproblematiek. Er is nog veel onderzoek nodig naar

biomarkers die in de vroege fase, als er nog geen klachten zijn,

reeds het ontstaan van nierschade kunnen voorspellen. Tevens

is er meer kennis nodig over de (moleculaire) mechanismen die
leiden tot nierschade, zodat een doelgerichte behandeling per

individuele patiënt kan worden ontwikkeld. Ten slotte zullen we
de consequenties voor andere essentiële lichaamsfuncties be-

ter moeten leren begrijpen en leren voorkomen om de kwaliteit
van leven van nierpatiënten te verbeteren.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

tegen virale en bacteriële luchtweginfecties

- Hebben leeftijd, geslacht of levensstijl invloed op het

- Wat gebeurt er met de longen van kinderen

- Kunnen we met behulp van nieuwe biomarkers

luchtverontreiniging?

- Is een implanteerbare kunstnier haalbaar?

ontwikkelen?

die opgroeien in gebieden met veel

- Hoe kunnen we longen laten regenereren?

112

Hoe ontstaan chronische
nierziekten en hoe kunnen deze
eerder opgespoord worden en
vervolgens op individuele basis
worden behandeld?

ontstaan van nierziekten?

nierkanker eerder opsporen?

113

091

092

Zwangerschap, een kind baren en de
overgang: kunnen we ze beter maken?
Toelichting

Verbindend karakter

pende gebeurtenissen in het leven van een vrouw. De geboorte

te danken is aan de kwaliteit van onze ziekenhuiszorg en het

Zwangerschap, een kind baren en de overgang zijn zeer ingrijzelf is voor zowel moeder als kind één van de meest riskante

momenten in hun leven. Er kan, als het misgaat, een blijvend ef-

fect zijn op het geestelijk en lichamelijk welzijn en de gezondheid
van moeder en kind gedurende de rest van hun leven.

Elementaire onderzoeksvragen gaan over de complexe fysieke

processen betrokken bij de conceptie, de aanleg en de ontwikkeling van de foetus in nauwe interactie met het moederlichaam tot
aan de geboorte, de transitie van de foetus naar een autonoom
individu en de fysiologische en psychische effecten op de ba-

rende vrouw. Daarnaast zijn factoren als seksuele geaardheid,
partnerkeuze, (in)fertiliteit, voeding en gedrag, medicijngebruik
en veiligheidsrisico’s met betrekking tot omgevingsfactoren

tijdens de zwangerschap in belangrijke mate van invloed op de
kwaliteit van de aanloop naar de zwangerschap, het zwanger-

schapsproces zelf en de geboorte. Ook ethische dilemma’s bij

diagnostische screening en ongewenste zwangerschap vormen
belangrijke facetten van deze vraag. Voor vrouwen die niet

zwanger willen worden, is er de anticonceptiepil. Voor vrouwen
die last hebben van overgangsverschijnselen bestaat er geen

pil. Is er iets aan overgangsverschijnselen te doen? Kan beter

inzicht in de onderliggende fysiologie op moleculair, cellulair en

organismeniveau leiden tot een beter verloop van deze gebeurtenissen in het vrouwenleven?

De gezondheidszorg in Nederland is van hoog niveau, hetgeen
grensverleggende onderzoek in de universitaire medische centra
en de daarmee samenwerkende universitaire onderzoeksgroepen. We verkeren dan ook in een uitstekende positie om in

Kan er meer verbinding gemaakt worden
tussen reguliere en complementaire zorg,
uitmondend in integrale zorg, die rekening
houdt met de grote diversiteit tussen
patiënten?

de komende tien jaar belangrijke bijdragen te leveren aan het

vinden van oplossingen voor diverse vragen op dit maatschappelijk bijzonder belangrijke terrein. Nieuwe interventiemogelijk-

Toelichting

leveren winst op voor de kwaliteit van leven en dragen zo bij aan

acupunctuur, homeopathie, voetreflexologie, orthomanuele genees-

heden, gebaseerd op inzichten in achterliggende processen,

een gezonde en stabiele samenleving. De komst van nieuwe

diagnostische en technologische mogelijkheden leidt tot tal van

ethische vraagstukken, bijvoorbeeld over de beslissing wanneer
behandelen nog in het belang van de patiënt is. Op het gebied

van preventie zijn voorlichting, advisering en gerichte begeleiding
belangrijke ondersteunende activiteiten. Daarmee kunnen fysiek
en sociaal-maatschappelijk leed en de daaraan gerelateerde
kosten in de gezondheidszorg voorkomen worden. Dit levert

ook voor de Nederlandse economie wezenlijke winst op, onder
andere in termen van verminderd ziekteverzuim.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Alternatieve ofwel complementaire geneeskunde zoals ayurveda,
kunde, traditionele Chinese geneeskunde, maar ook paleodieet,

meditatie en mindfulness, geniet toenemende populariteit; een deel
van de mensen meent er baat bij te hebben terwijl anderen het

kwakzalverij en bedrog vinden. Zonder voldoende onderzoek op

wetenschappelijke basis weten we niet of complementaire genees-

kunde een placebo-effect is of een werkelijk fysiologisch effect heeft.

Het placebo-effect zelf is weliswaar bekend, maar kennis over de mechanismen en eventuele verdere toepassingen ervan is nog schaars.
Deelvragen bij deze vraag zijn daarom onder andere:

- Is er wetenschappelijke onderbouwing voor de werkzaamheid van
complementaire geneeskunde?
heidszorg?

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

of mechanismen te formuleren op basis waarvan een alternatieve,

- ­Kan er meer verbinding gemaakt worden

medicijnen kan worden ontwikkeld?

uitmondend in integrale zorg, die rekening

- Welke rol kan complementaire geneeskunde spelen in de gezond- Zijn er naar aanleiding van de effectiviteit van placebo’s principes
wellicht partieel toepasbare, geneeskunde zonder of met minder

tussen reguliere en complementaire zorg,

- Wat is de rol van voeding tijdens embryogenese

Deze thematiek leeft sterk onder de burgers.

houdt met de grote diversiteit tussen

immuunsysteem?

Verbindend karakter

- Waarom wordt er zo weinig aandacht

niet af, maar wordt een getransplanteerde nier

behandelmethoden van diverse ziekten, preventie van ziekten, de

wereldwijd bewezen is dat het een super

immuunsysteem. Diverse onderzoeksgroepen en instituten, van

bijwerkingen voor de mens?

- Waarom is er nog geen afdoende middel voor
opvliegers?

op de ontwikkeling en functioneren van het

- Waarom stoot een zwangere moeder haar kind
van dezelfde vader wel afgestoten?

patiënten?

Deze vraag sluit aan bij diverse andere vragen, bijvoorbeeld over

besteed aan medicinale cannabis, terwijl

invloed van voeding en leefstijl op de gezondheid en de rol van het

goed medicijn is met nul procent negatieve

fundamenteel tot toepassingsgericht, houden zich bezig met onder-

- Hoe sterk is de kracht van de overtuiging

oud worden. Om tot antwoorden op deze vraag te komen, is meer

wetenschappen (bijvoorbeeld pijn,

schappelijk onderzoek nodig. De thematiek sluit aan bij de topsector

(bijvoorbeeld anorexia, boulimia) en

te weten: ‘Anticiperen op een veranderende zorgvraag in een trans-

jihadisme, geloof in een God)?

werpen die raken aan deze vraag, inclusief preventie en gezond

(placebo/nocebo effect) in de medische

integraal medisch, gedragswetenschappelijk en sociologisch weten-

depressie), de gedragswetenschappen

Life Sciences & Health en bij een aantal prioriteiten van de overheid,

de religiewetenschappen (bijvoorbeeld

parante omgeving: andere zorg verlenen’; ‘Creëren van een passend
gezondheidslandschap: integraal samenwerken en doelmatigheid

bevorderen’; ‘Kiezen van collectieve prioriteiten: Collectieve zorg en
ondersteuning betaalbaar houden’.

114

115

093

094

Hoe kunnen innovatie, kwaliteit
en toegankelijkheid van de
geïnstitutionaliseerde en informele
zorg bevorderd worden?

Hoe maken we de gezondheidszorg
kwalitatief zo goed mogelijk, maar
houden we haar betaalbaar?
Toelichting

De gezondheidszorg staat wereldwijd onder grote druk. Door toenemende technologische mogelijkheden, vergrijzing, nieuwe gezondheidsrisico’s en culturele

ontwikkelingen nemen de vraag en de kosten veel sneller toe dan de beschikbare

financiële middelen. Tevens worden steeds meer zorgtaken als individuele verantwoordelijkheid gezien en neemt de druk op bijvoorbeeld mantelzorgers toe.

Wetenschappelijk onderzoek kan op verschillende manieren bijdragen aan de oplossing van dit probleem. Onderzoek naar nieuwe behandelmethoden is noodzakelijk om professionals doelmatiger te laten werken. Onderzoek naar de organi-

satie van de gezondheidszorg is noodzakelijk om instellingen doelmatiger te laten

Toelichting

In Nederland zijn recent nieuwe ingrijpende bekostigingssystemen in de zorg

werken. Gezondheids-economisch onderzoek is noodzakelijk om beleidsmakers in
staat te stellen de goede beslissingen te nemen.

doorgevoerd. Daarnaast vinden er belangrijke transformaties plaats in de zorg

Verbindend karakter

participatie in relatie tot gezondheid. We willen geen problemen oplossen vóór bur-

gezondheidszorg. Wetenschappers uit verschillende vakgebieden zoals gezond-

naar aanleiding van veranderende inzichten ten aanzien van zelfredzaamheid en

gers, maar zelfzorg stimuleren en ieders eigen veerkracht bevorderen om zelf zijn

of haar lichamelijke, sociale en emotionele balans te realiseren. Organisaties staan
voor de uitdaging om nieuwe zorgprocessen in te richten, en waarden en professionaliteit van medewerkers bij te stellen. De vraag is hoe onder condities van

nieuwe bekostigings- en waardensystemen de kwaliteit en toegankelijkheid van de
institutionele en informele zorg bevorderd kan worden, voor alle leeftijdsgroepen.

Verbindend karakter

Deze vraag bestaat uit een aantal subvragen:

- Hoe kunnen zelfzorg en mantelzorg het beste bevorderd worden?

- Hoe kunnen technologische innovaties bijdragen aan verbetering van de kwaliteit
en de toegankelijkheid van de zorg?

Multidisciplinariteit is het kernwoord voor onderzoeksvragen op het gebied van de
heidseconomie, gezondheidsrecht, organisatiewetenschappen, bestuurskunde,

medische sociologie, ethiek en antropologie werken nauw samen aan vraagstukken gerelateerd aan de gezondheidszorg. Ook de samenwerking met technische

onderzoekers zal noodzakelijk zijn, omdat inzet van technologie wellicht kan leiden
tot kostenbesparing. Specifiek het gebruik van ICT wordt veel aangehaald als
mogelijkheid voor het efficiënter organiseren van de gezondheidszorg.

Het gaat deels om fundamentele en deels om meer toegepaste vragen. Veel

vragen hebben een ethische grondslag. De samenwerking met maatschappelijke
partners, zoals patiëntenorganisaties, is nadrukkelijk aanwezig in dit onderzoek
waardoor de relevantie en toepasbaarheid continu worden geborgd.

Ingediende vragen die
rijkdom en verbindend
karakter illustreren

De wetenschappelijke uitdaging van deze vraag ligt onder andere in het ontwik-

Ingediende vragen die rijkdom en verbindend
karakter illustreren

zorg, alsmede in het ontwikkelen van nieuwe zorgprocessen, die de transitie naar

- Hoe

kunnen Nederlandse medische richtlijnen worden getoetst

- Games en gezondheid: Hoe kunnen

er grote wetenschappelijke vraagstukken op het vlak van de effectieve inzet van

-H
 oe kan technologie bijdragen aan meer kwaliteit en

als bij mensen thuis. Maatschappelijke uitdagingen liggen vooral op het vlak van

- In hoeverre leidt value based health care (zorg gericht op

goed om kunnen gaan met nieuwe zorgprocessen en -technologie. De economi-

uitkomstverbetering in termen van overleving en kwaliteit van

we (serious) games gebruiken voor
gezondheid en zorg?

- Krijgen mensen de zorg die ze nodig
hebben en hoe kunnen zij daarop
invloed uitoefenen?

- Hoe kunnen we e-health meer

integreren in fysiotherapeutische
praktijk en wat levert dit op?

116

- Hoe dient de nieuwe zorg gefinancierd te worden?

kelen en toepassen van evidence based methoden in allerlei gebieden van de

preventie, zelfredzaamheid en toegankelijkheid ondersteunen. Daarnaast liggen
geavanceerde en laagdrempelige technologie in de zorg, zowel in de instituten

de financiering van de zorgactiviteiten, en het opleiden van zorgprofessionals die
sche kans ligt erin om te behalen besparingen te gebruiken om de vernieuwing in
de zorg mede te financieren. Dit is in feite een ontwerpvraag voor een financie-

op effect, bruikbaarheid en kosteneffectiviteit?
kostenverlaging in de zorg?

waardevermeerdering als gedefinieerd door patiënten) tot
leven?

ringsmodel dat duurzaam en effectief is, en de continue vernieuwing van de zorg
ondersteunt.

117

095

096

Hoe kan de
gezondheidszorg,
onder andere door
gebruik te maken
van biomarkers,
meer gericht
worden op de
uniciteit van een
persoon?

Toelichting

Toelichting

wensen over. In het geval van medicijnen blijkt dat bij 25 tot 60 procent van

voor infectieziekten. Deze vraag gaat zowel in op het

De effectiviteit van geneesmiddelen en geneeswijzen laat nogal eens te

de patiënten het geneesmiddel niet goed of helemaal niet werkt. Ook andere

behandelingsmethoden lijken meer op de gemiddelde patiënt te zijn gericht dan
op het betreffende individu. Het belang van een persoonsgerichte benadering
in de gezondheidszorg wordt breed gedeeld en manifesteert zich in toene-

mende mate zowel in beleid als in onderzoek. De term personalised medicine
(of precisiegeneeskunde) wordt in dit verband vaak gebruikt. Dit begrip wordt

omschreven als het verschaffen van de juiste geneesmiddelen met een juiste
dosis op het juiste moment aan de juiste patiënt. De sleutel hiervoor wordt

geleverd door zogenaamde biomarkers, signaalmoleculen die aangeven hoe

waarschijnlijk het is dat een behandeling bij een specifieke patiënt zal aanslaan.
Voor veel ziektes zijn nog geen biomarkers bekend. Het uiteindelijke doel van

is dat de medische zorg, van preventie, diagnose, en behandeling tot follow-up
gebaseerd zal zijn op de individuele kenmerken van een patiënt. In dat kader
moet ook personalised care worden genoemd.

Verbindend karakter

Hoe meer we weten over het functioneren van het menselijk lichaam op

moleculaire schaal, des te duidelijker wordt het dat elk individu genetisch net

iets anders in elkaar steekt. Dit impliceert dat aangrijpingspunten voor geneesmiddelen ook per individu kunnen verschillen, waardoor het effect van een

medicijn per persoon verschilt. Recent Nederlands kankeronderzoek laat zien
dat er een verband is tussen genetische variaties en effectiviteit van een be-

vaststellen van de aard van een infectieziekte als op de
behandeling ervan. Hoe ingewikkeld is de diagnostiek
van infectieziekten en welke rollen spelen huisarts en
specialist hierbij? Vaccinatie is een uiterst effectieve

manier om infectieziekten te voorkomen. Met vaccins

hebben we grote en ernstige epidemieën bedwongen
zoals de pokken, cholera en difterie. Toch is er nog

steeds veel onderzoek nodig naar ziekten waar nog

niet tegen kan worden gevaccineerd. Denk aan HIV,
malaria, tuberculose of hepatitis C. Daarnaast blijkt

ningen dan infectieziekten behandeld of voorkomen

kunnen worden door vaccinatie. Zo lijken vaccins op
termijn van nut te kunnen zijn bij gepersonaliseerde

behandelingen van kankerpatiënten. Een vaccin dat
baarmoederhalskanker kan voorkomen is zelfs al in

gebruik. Ook wordt er gespeculeerd dat vaccinatie kan

helpen tegen een rookverslaving, diabetes of dementie.
Bij ernstige auto-immuunziekten wordt soms autologe
stamceltransplantatie toegepast. Op dat gebied moet
nog veel onderzoek gedaan worden.

Verbindend karakter

exacte relatie tussen genetische variatie en effectiviteit van medicijnen is echter

micro-organismen zoals bacteriën, virussen, schimmels

nog goeddeels onbegrepen en vereist een veelomvattende multidisciplinaire

aanpak van onder andere moleculair biologen, bio-informatici, medisch specialisten en medicijnontwikkelaars. Ook niet op genetische variatie gebaseerde

factoren zullen – al dan niet op verzoek van de patiënt – meer op de individuele
behandeling worden afgestemd. Het financiële effect van dergelijke op maat

gemaakte benaderingen is goeddeels onbekend en zal een belangrijk onderdeel vormen van de vraag naar de beheersbaarheid van zorgkosten.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- Hoe kunnen we ervoor zorgen dat informatie over biomarkers,
medicijngebruik en observaties door arts en patiënt wordt

samengevoegd en ontsloten zodat de behandeling van chronische
ziekten beter en goedkoper wordt?

- Is het mogelijk om per patiënt de kans op complicaties bij een
medische behandeling te voorspellen?

- Hoe kan de trend in gepersonaliseerde (medische) behandeling
financieel worden gerealiseerd?

Hoe komen we aan een
betere diagnostiek,
betere behandelingen
en betere vaccins voor
afweerstoornissen en
infectieziekten?

de laatste jaren steeds vaker dat ook andere aandoe-

handeling, en dat een combinatie van meerdere medicijnen, die elk een ander

aangrijpingspunt bedienen, nodig is om kankercellen effectief te bestrijden. De

118

Voorkomen is beter dan genezen, dat geldt zeker

Infectieziekten worden veroorzaakt door pathogene

of parasieten. De ziekten worden overgebracht door

mens of dier. Er is sprake van een afweerstoornis, ook

wel immuundeficiëntie genoemd, wanneer een infectie
ernstiger verloopt dan normaal of wordt veroorzaakt

door een ongebruikelijke ziekteverwekker. In de bestu-

dering van afweerstoornissen wordt veelal diagnostisch
onderzoek toegepast. Dit onderzoek richt zich op de
typering van de aandoening, genetische oorzaken

ervan en bijkomende ziekteverschijnselen. De verschillende onderzoekexpertises die hier een rol vervullen

infectiebiologie, medische microbiologie, en virologie.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

en brede reikwijdte van het onderzoek naar infectieziek-

-H
 oe kan de individuele behandeling van patiënten

zijn onder andere klinische infectiologie, immunologie,
Deze expertisegebieden illustreren direct de diversiteit

ten, dat zowel fundamenteel, translationeel als klinisch
toegepast van aard is. In Nederland wordt toonaan-

met een ziekte van het afweersysteem worden
verbeterd?

gevend onderzoek naar vaccinatie gedaan, vooral op

-W
 elke omgevings- en interactiefactoren spelen een

maar ook door bedrijven die hun onderzoek in Neder-

-W
 at is de invloed van vaccinaties op de

fundamenteel gebied, door grote universitaire centra
land laten uitvoeren.

rol bij de verspreiding van ziekteverwekkers?
ontwikkeling en gezondheid van kinderen?

119

097

098

Hoe blijven we micro-organismen de baas in
gezondheidszorg, veehouderij en milieu?
Toelichting

Eén van de grote sprongen voorwaarts in de geneeskunde en de
gezondheidszorg was de ontdekking van antibiotica, waardoor

bacteriële infectieziekten veel effectiever konden worden bestreden.

Al snel trad echter ook resistentie op. Het op grote schaal gebruiken

van antibiotica in zowel de humane geneeskunde als in de veterinaire sector heeft geleid tot een explosie van antimicrobiële resistentie
(AMR) sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw. Sommige vari-

anten van onder meer Staphylococcus aureus (MRSA), Klebsiella

pneumoniae (veroorzaker van longontstekingen) en Mycobacterium
tuberculosis (veroorzaker van TBC) zijn resistent tegen nagenoeg

alle ons bekende antibiotica. Daarnaast speelt ook resistentie tegen

Hoe kunnen we
doorbraken binnen
het fundamenteelbiomedische
onderzoek beter
vertalen naar de
ontwikkeling van
nieuwe medicijnen?

Toelichting

De ontwikkeling van een geneesmiddel is complex, arbeidsintensief
en duurt gemiddeld tien tot vijftien jaar. Ontwikkelkosten kunnen

oplopen tot ruim een miljard euro. Als gevolg van de looptijd van

patenten, databescherming en marktexclusiviteit dienen deze kosten
binnen ongeveer tien jaar te worden terugverdiend. Dit mechanisme
maakt geneesmiddelen vaak duur, zeker indien het aantal patiënten
beperkt is. De komende jaren zullen verschillende doorbraken in

biomedisch onderzoek de ontwikkeling van geneesmiddelen sterk in
positieve zin beïnvloeden, zoals bijvoorbeeld:

-N
 ext generation DNA sequencing waarmee meer informatie over
patiënten sneller kan worden verzameld;

- Ontwikkelingen op het gebied van geavanceerde therapieën, zoals
gen- en immunotherapie, stamcellen en organoids;

- meer kennis over biomarkers, waardoor ziekteprocessen eerder
gedetecteerd en preciezer gevolgd kunnen worden;

- Vooruitgang op ICT-gebied waardoor leren uit en in de praktijk
sneller en beter gaat.

antimicrobiële middelen gericht op bestrijding van andere micro-or-

Een belangrijke uitdaging voor de komende jaren is om snelle toe-

probleem. Malaria is daarvan een notoir voorbeeld. Antimicrobiële

maatschappelijk aanvaardbare kosten. Te denken valt aan nieuwe

ganismen als parasieten, virussen en schimmels een toenemend

gang voor patiënten tot innovatieve therapieën te waarborgen tegen

resistentie is dan ook één van de grootste bedreigingen van de

verdienmodellen, effectievere productiemethoden en toedieningsvor-

volksgezondheid vanwege toenemende kosten, gezondheidsproble-

men, alsmede het versnellen van het ontwikkel- en toelatingstraject,

men en inspanningen die we ons moeten getroosten om antibiotica-

het nauwer samenwerken tussen publieke en private partijen, of

resistentie in de hand te houden en te voorkomen in zowel gezond-

andere innovatieve oplossingen.

heidszorg, landbouw als milieu.

Om ziekteverwekkende micro-organismen de baas te blijven is

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

van het ontwikkelen van nieuwe medicijnen als voor het voorkomen

- Hoe
­
kunnen we werkzame en veilige

snel mogelijk te identificeren welk pathogene micro-organisme de

-H
 oe gaan we de regelgeving omtrent registratie

overgrote deel van de antimicrobiële medicijnen komt oorspronke-

eerder stadium innovatieve geneesmiddelen

Verbindend karakter

verregaand multidisciplinair onderzoek nodig, zowel op het gebied

geneesmiddeldoses voor kinderen voorspellen?

van resistentie. Verbeterde diagnostiek is nodig om bij patiënten zo

van geneesmiddelen reorganiseren om in een

ziekte veroorzaakt en wat het bijbehorende resistentieprofiel is. Het

beschikbaar te krijgen voor patiënten die dat

lijk uit micro-organismen. 99 Procent van het microbioom kan nog

willen?

niet worden gekweekt en vormt daarom een groot potentieel van

nieuwe antimicrobiële medicijnen. Voor het ontwikkelen van nieuwe
mics en metabolomics verder te worden ontwikkeld en toegepast.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

worden ontwikkeld, aangezien de ontwikkelingskosten van nieuwe

- ­Wat is de rol van het milieu bij overdracht van

voor verantwoord gebruik van antimicrobiële middelen bij mens en

- Hoe vinden we nieuwe bronnen van antibiotica

is van groot belang de agrarische sector in deze onderzoeken mee

geen nieuwe antibiotica meer heeft kunnen

medicijnen dienen technologieën als synthetische biologie, geno-

In de publiek-private setting zullen nieuwe verdienmodellen moeten
antibiotica moeilijk zijn terug te verdienen. Verder moet er oog zijn

dier en preventieve hygiëne in ziekenhuizen en verpleeghuizen. Het
te nemen met het oog op onze intensieve veehouderijsystemen,

antibioticaresistentie?

als de industrie ondanks zeer grote inspanningen
ontdekken?

organisatie en praktijken in diverse productie- en afzetketens en

- Is het mogelijke alle antibiotica in de veehouderij

een belangrijke bron van verspreiding van AMR. Daarom moeten

uit planten, met behoud van het economisch

hygiënemaatregelen in de landbouw. Ook afvalwaterstromen vormen
deze goed in kaart worden gebracht.

120

te vervangen door secundaire metabolieten

-W
 aarom ontwikkelt de overheid samen met de
kenniscentra en de verzekeraars geen nieuwe
geneesmiddelen zonder winstoogmerk?

Verbindend karakter

Nederlandse universiteiten, kennisinstellingen en UMC’s bestrijken
de gehele keten, zijn uitstekend genetwerkt in Europese onder-

zoeksprogramma’s en profiteren van elkaars geografische nabijheid.
Aan de private kant is de afgelopen jaren het aantal succesvolle

innovatieve Nederlandse biotech-bedrijven sterk toegenomen. Deze
trend kan worden voortgezet en versterkt indien het biomedische

onderzoek verder wordt gebundeld in een (inter)nationale setting met
private partijen, waaronder innovatieve (bio)tech bedrijven, zorgver-

zekeraars, gezondheidsfondsen en non-profit organisaties. Naast het
blijvend stimuleren van fundamenteel en toegepast ICT-onderzoek is
het van belang dat de infrastructuur binnen Nederland verder wordt

versterkt, en dat relevante en kosteneffectieve e-health toepassingen
ook daadwerkelijk worden geïmplementeerd. Dit vereist niet alleen
praktische, up-to-date scholingsprogramma’s, maar ook goede

samenwerking tussen ICT-specialisten en medisch specialisten.

Bovendien moet er nauwkeurig aandacht worden besteed aan de

zorgen over privacy en verantwoordelijkheid die de grote beschik-

baarheid van medische en dus zeer persoonlijke gegevens met zich

meebrengt. Tevens zal een nauwe samenwerking tussen data-gene-

rerende systemen zoals medische apparatuur, sensoren, robotica en
dataverwerkers leiden tot een efficiëntere inzet van middelen.

rendement?

121

099

100

Hoe kunnen we met behulp
van een groter begrip van
het leven, nieuwe targets
identificeren voor moleculaire
therapieën, antibiotica en
antivirale middelen?

Toelichting

De regeneratieve geneeskunde – het herstel van functie in

beschadigde organen en weefsels – staat aan de vooravond van

Toelichting

een revolutie, gezien de potentie van het gebruik van stamcellen
en tissue engineering voor een nieuwe methode van genezing.

De vragen binnen dit cluster hebben betrekking
op het gebruik van innovatieve technologieën

Stamcellen vormen de bron van alle weefsels en organen. Maar

voor onderzoek aan nieuwe geneesmiddelen. Een

hoe werken ze en hoe weten ze wat ze moeten worden? Om de

voorbeeld hiervan is lab-on-a-chip: het integreren

stap van stamcel naar weefsels en organen op maat te kunnen

van verschillende laboratoriumfuncties op één enkele

maken is meer inzicht nodig in de werking van stamcellen, en in de

chip. Deze technologie kan bijvoorbeeld bloed-,

samenhang tussen verschillende soorten weefsels in een orgaan

speeksel- of urinetesten sneller en goedkoper maken.

in de driedimensionale context. Door het toepassen van regenera-

Ook vanuit ontwikkelingslanden is veel belangstelling

tieve geneeskunde en het bevorderen van lichaamseigen herstel

voor deze technologie, omdat dit soort testen minder

kan bovendien de noodzaak van donormateriaal afnemen – een

gecompliceerde infrastructuur vereist. Het cluster richt

zeer wenselijke maatschappelijke ontwikkeling gezien het sterke

zich met name op de mogelijkheden die innovatieve

tekort aan donororganen.

technologieën bieden voor een groter fundamenteel

begrip van moleculaire en fysiologische processen. Dit

Verbindend karakter

naar nieuwe geneesmiddelen. Ook de ontwikkeling van

om weefsels uit lichaamseigen cellen te kweken. Pluripotente

Stamceltechnologie en tissue engineering bieden de mogelijkheid

begrip kan leiden tot nieuwe richtingen in het onderzoek
nieuwe laboratoriummodellen voor onderzoek naar het

Verbindend karakter

Life Sciences & Health. Tevens is er een duidelijke

onderzoek ligt de nadruk bij deze vraag op de kansen

- ­­Hoe kunnen we gebruik maken van de snelle

bieden voor de ontwikkeling van nieuwe genees-

om verbeterde biomedische informatie en

link naar de topsector Chemie. In het fundamentele

die innovatieve technologieën zoals stamceltechnologie
middelen en therapieën. Meer toegepaste vragen gaan
in op het verhogen van de efficiëntie en effectiviteit

ontwikkelingen in lab-on-a-chiptechnologie

continu inzicht te verkrijgen in farmaceutische
processen?

van het ontwikkelingsproces van nieuwe medicijnen.

­- Hoe kan de fenomenale toename van processing

de mogelijkheden voor duurzame productie van onder

voor gezondheids/medicijnenonderzoek?

De ingediende vragen richten zich onder andere op

­- Hoe kunnen we met behulp van metabolic

maar ook bijvoorbeeld ICT of fundamentele

productie van brandstoffen, fijnchemicaliën en

natuurkunde van groot belang.

maar zijn veiliger. Welke bron het beste zal zijn voor lichaamsher-

- ­Hoe kunnen we met natuurlijke en synthetische

Er moeten biomaterialen ontwikkeld worden die zich aanpassen

cellen en weefsel dusdanig beïnvloeden dat 1) de

stel moet in de komende tien jaar uit onderzoek duidelijk worden.
aan de gastheer, die niet tot afstotingsreacties leiden, en die in

het ideale geval het eigen lichaamsweefsel stimuleren tot zelfher-

(bio)materialen in combinatie met nanotechnologie
functie behouden blijft of hersteld wordt, en 2)
ziekteprocessen gestopt kunnen worden?

stel. In sommige gevallen kunnen weefsels wellicht gerepareerd

- Kunnen we in de toekomst verjongen door opnieuw

het misschien zelfs mogelijk om weefsels te maken met behulp

- Is het mogelijk om eeuwig te leven door constant de

worden door in te grijpen op moleculair niveau. In de toekomst is
van 3D-printen.

jonge cellen te laten groeien?

beschadigde organen te vervangen?

kracht (wet van Moore) optimaal worden ingezet

andere geneesmiddelen. In dit cluster is samenwerking
tussen de disciplines scheikunde, biologie, medicijnen,

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

kunnen alleen differentiëren in een aantal gespecialiseerde cellen

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Deze vraag heeft een sterke link naar de topsector

seerde cellen in ons lichaam; multipotente volwassen stamcellen

stamcellen zijn in staat te differentiëren in alle typen gespeciali-

menselijk lichaam is hierbij van groot belang.

122

Hoe kunnen we met behulp van (stam)
cellen en biomaterialen de vorming en
het herstel van weefsels en organen
bevorderen?

engineering nieuwe routes ontwikkelen voor de
medicijnen gebaseerd op groene grondstoffen?

123

101

102

Kunnen we modellen van het menselijk
lichaam ontwerpen en slimme technologie
gebruiken voor gezondheids-, voedings- en
toxiciteitsonderzoek en daarmee tegelijkertijd
het proefdiergebruik drastisch verminderen?
Toelichting

onder omstandigheden zoals die in het menselijk

kosteneffectief. Een belangrijke oorzaak hiervan is dat

neren zoals organen in ons lichaam.

De farmaceutische industrie werkt steeds minder

veel medicijnen na een lang ontwikkeltraject uiteinde-

lichaam aanwezig zijn, en de weefsels te laten functio-

lijk toch niet blijken te werken of bijwerkingen blijken

Verbindend karakter

dustrie blijkt het moeilijk om op een kosteneffectieve

zijn zeker binnen tien jaar te ontwikkelen, vooral door

te geven. Ook in de voedings- en levensmiddeleninmanier aan te tonen dat innovatieve producten veilig

en gezond zijn. De chemische industrie ten slotte staat
voor de uitdaging de toxiciteit van grote aantallen stoffen te bepalen. Dit vereist met de huidige protocollen
veel dierproeven. Realistische laboratoriummodellen
van organen op basis van gekweekt weefsel kunnen
een unieke bijdrage leveren aan het onderzoek naar
het ontstaan van ziektes, veiligheid van stoffen, ont-

wikkeling van medicijnen, en op de individuele patiënt
toegesneden personalised behandelingen. Naast

de duidelijke biomedische relevantie van dit onder-

werp sluit de ontwikkeling van menselijke en dierlijke
laboratoriummodellen goed aan op de sterke maat-

schappelijke behoefte aan het vinden van alternatieven
voor proefdieren. Organs-on-chips zijn voorbeelden
van zulke laboratoriummodellen gebaseerd op de

implementatie van celmateriaal in microdevices. De

technologie biedt de mogelijkheid om chips te maken
waarin de biochemische, mechanische, en fysische

omgevingsfactoren perfect beheerst kunnen worden.
Een volgende stap is om weefsels te laten groeien

Kweekmodellen van menselijke organen op een chip
de grote vooruitgang die in Nederland behaald kan
worden op het vlak van stamcelbiologie, microflu-

ïdica, nanotechnologie, materiaalkunde, 3D-printen
en genetica. Voor het onderzoek zijn bronnen van

humaan weefsel nodig; het vergt juridisch en ethisch

Toelichting

essentieel. Daarnaast zijn nieuwe geneesmiddelen en

voeding en meer hygiënische omstandigheden is de

oud te laten worden. De moleculaire kennis van ziekten

Dankzij de ontwikkeling van geneesmiddelen, betere
gemiddelde levensverwachting ̶ vooral in de westerse

wereld ̶ de afgelopen eeuw met tientallen jaren toege-

nomen. In 2050 zal twintig procent van wereldbevolking
ouder zijn dan zestig jaar en zal het aantal mensen

ouder dan tachtig jaar verdriedubbelen. Een majeure
inspanning is nodig, niet alleen om de kwaliteit van

leven in een vergrijzende maatschappij verder te doen
toenemen, maar ook om de bereikte levensstandaard

te behouden. Cruciaal is de vraag: Hoe ver kunnen en
willen we gaan?

onderzoek om dit in Nederland mogelijk te maken. Ook

Verbindend karakter

menselijk weefsel met elektronica en het vroegtijdig

inspanningen op alle terreinen van de gezondheidssec-

nog onvermoede toepassingen van de integratie van
en nauwkeurig voorspellen van de ontwikkeling van

ziektes roept ethische vragen op. Synthetische biolo-

gie, inclusief het construeren van cellen of organen en

de bijbehorende detectie- en analysesystemen op een
chip, is als onderzoeksveld sterk in opkomst.

Het werkveld wordt genoemd onder het thema

‘Regenerative medicine’ in de topsector Life Sciences & Health, en onder ’Chemical nanotechnology

& devices’, een programmalijn binnen de topsector

Chemie. Het onderzoek sluit erg goed aan bij omvang-

Vitaal en gezond ouder worden mogelijk maken vraagt
tor. De vergrijzing van de samenleving gaat gepaard

met een sterke toename in leeftijdsgerelateerde chronische ziekten, zoals type II diabetes, hart- en vaat-

ziekten, dementie en kanker. De ontwikkeling van deze
ziekten wordt bovendien versneld door de huidige on-

gezonde levensstijl, die aanleiding geeft tot overgewicht
en obesitas. Conceptueel is het mogelijk om leeftijdsgerelateerde ziekten als groep aan te pakken en niet
als individuele ziekten. Vroegdiagnostiek is hiervoor

behandelingen nodig om de bevolking gezond en actief
vormt de basis voor nieuwe behandelmethoden. De

toekomst ligt echter in translationeel onderzoek, waarbij
het onderzoek wordt vertaald naar de mens en zijn

omgeving. De interactie tussen erfelijkheid, omgeving

en leefstijl van het individu is bepalend voor het wel of
niet gezond ouder worden. Daarnaast zijn innovaties
op het gebied van preventieve gedragsinterventies,

huisvesting, voeding, ICT, e- en m-health, medische

hulpmiddelen, alsmede innovaties in de zorgsector zelf
hard nodig. Om daadwerkelijk tot innovatieve producten en diensten te komen is er nauwe samenwerking

nodig tussen onderzoeksinstituten, het bedrijfsleven en
de overheid op onder meer het gebied van genomics,

klinisch, epidemiologisch en gedragswetenschappelijk
onderzoek, bij voorkeur in publiek-private samen-

werkingsverbanden. Een uitdaging is om dat type

onderzoek te combineren met ontwikkelingen in onder

andere de architectuur, in de creatieve sector en binnen
de toonaangevende voedingsmiddelen- en medical

devices industrieën. Naast het dienen van een evident
publiek belang biedt dit onderwerp ook vele economische kansen.

rijke programma’s in de Verenigde Staten zoals BRAIN
Initiative en het Human Brain Project van de Europese
Unie.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

- Hoe
­
zorgen we dat kinderen die ingrijpend behandeld zijn op

- Kunnen nieuwe medicijnen ontwikkeld worden

functionele geriatrische testen, metingen van lichamelijk en

zonder proefdieren?

- Kunnen we hersenen 3D-printen op chips?
- Kunnen in de toekomst door middel van

nanotechnologie in het lichaam afwijkingen en

124

Hoe kunnen we nieuwe geneesmiddelen
en -wijzen ontwikkelen om zo vitaal en
gezond mogelijk te blijven?

ziekten opgespoord en hersteld worden?

jonge leeftijd gezond oud worden?

-W
 elke combinatie van indicatoren van biologische leeftijd,

psychisch welbevinden is het meest geschikt om effectiviteit
van preventieve en klinische interventies bij ouderen te
monitoren?

-W
 at is de ultieme levensstijl om zo oud mogelijk te worden?

125

103

104

Hoe kunnen we de mogelijkheden en
grenzen van de medische vooruitgang
begrijpen en beoordelen?
Toelichting

Hoe ontwikkelen we minimaal-invasieve
technieken en interventies voor de
diagnose, prognose en behandeling van
patiënten?

De geneeskunde houdt zich van oudsher bezig met de invloed die
ziekten of afwijkingen hebben op het menselijk functioneren. Doel

hiervan is de gezonde toestand herstellen, symptomen verzachten, of

Toelichting

medische wetenschap leiden echter tot allerlei maatschappelijke en

ontwikkelen van invasief naar minimaal-invasief. De verdere ont-

pathologie voorkomen. De voortschrijdende ontwikkelingen binnen de

De medische zorg zal zich de komende jaren snel nog verder

morele vraagstukken. Dankzij culturele en technologische ontwikke-

wikkeling en combinatie van minimaal-invasieve technieken zal het

lingen dringt de geneeskunde dieper dan ooit het leven van mensen

mogelijk maken om patiënten effectiever, efficiënter en tegelijkertijd

binnen. Tijdens geboorte, ziekte en dood, maar ook op steeds meer
momenten daarbuiten. Niet alleen de medische wetenschap en

minder belastend te diagnosticeren en behandelen omdat een

in de samenleving zijn voortdurend in beweging. Gezondheid en zorg

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

en normatieve vraagstukken, maar beïnvloeden die op hun beurt ook

- Kunnen we mensen op een ethisch verantwoorde

wetenschappelijk onderzoek het debat over goede zorg en genees-

nieuwe technologie (nudging), opdat zij minder

technologie ontwikkelen zich razendsnel, ook de normen en waarden
worden zelf gevormd door sociale mechanismen, culturele patronen
weer. Deze vraag gaat in brede zin over hoe sociaal- en geestes-

kunde kan voeden. Daarbinnen zijn er veel vragen die zich richten

op ethische dilemma’s die gepaard gaan met medische vooruitgang.

manier verleiden om gebruik te maken van

energie verbruiken, gezonder leven, zich veiliger
in het verkeer gedragen, et cetera?

Nieuwe mogelijkheden rondom bijvoorbeeld levensverlenging of

- Hoe ervaren en beleven patiënten met dementie,

en keuzevrijheid. Is alles wat kan ook gewenst? Daarnaast zijn er veel

de omgeving?

prenataal testen roepen vragen op over kwaliteit van leven, privacy
vragen over de maatschappelijke perceptie van ziekte, stoornissen
en handicaps. Hierbij gaat het om de invloed van de cultuur en de

maatschappij op de manier waarop mensen gezondheidsproblemen
ervaren en interpreteren, omgaan met hun gezondheid en reageren
op interventies vanuit de gezondheidszorg.

Verbindend karakter

De antwoorden op deze vragen liggen op het snijvlak van de geesteswetenschappen, de sociale wetenschappen en de medische

wetenschappen. Conceptuele, theoretische en normatieve analyses
maken het mogelijk om de aannames, classificaties en oordelen in

de medische wetenschappen van een breder perspectief te voorzien.
Daarbij is inzicht in de maatschappelijke perceptie noodzakelijk. Hoe
kijken we naar ziekten en handicaps, en wat vinden we belangrijk

als het gaat om genezing of zorg? Wat vertelt de organisatie van de

met name in gevorderde stadia, de werkelijkheid,

- Wat zijn de consequenties als de mens steeds

ouder kan worden en min of meer onsterfelijk?

chirurgische ingreep vermeden kan worden. Minimaal-invasieve

technieken onder beeldsturing hebben een enorme impact gehad

op de vasculaire geneeskunde. Denk aan dotteren en het plaatsen
van stents. De komende decennia zal een vergelijkbare ontwikke-

ling in de behandeling van kanker, neurologische en orthopedische
ziektes gaan plaatsvinden. Bestaande diagnostische technieken
om in het menselijk lichaam te kijken zijn hetzij schadelijk, hetzij

kostbaar. Het zichtbare licht biedt een onschadelijk en goedkoop

alternatief. Zonder aanpassingen dringt licht niet diep het lichaam
in, en wordt het snel sterk verstrooid. Recente Nederlandse

doorbraken hebben aangetoond dat het golfpatroon van licht

zodanig kan worden aangepast dat het tot diep in het lichaam kan
doordringen. In het komende decennium is hier een doorbraak te
verwachten.

Verbindend karakter

tie zijn belangrijke thema’s binnen de topsector Life Sciences &

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

van de topsector Chemie, de roadmap Advanced Instrumenta-

- ­Hoe kunnen we het lichaam genezen zonder het te

COAST Analytical Science and Technology roadmap. Er zijn veel

- Hoe diep kunnen we met licht onder de huid kijken?

technologiebedrijven. Vanuit het perspectief van de gezondheids-

microscopietechnieken incorporeren in

Moleculaire diagnostiek, beeldvorming en image-guided intervenHealth. Daarnaast sluit deze vraag aan op onderzoekshoofdlijnen
tion van de topsector High Tech Systemen en Materialen en de

mogelijkheden voor samenwerking met en spin-off naar medische
zorg biedt de minimaal-invasieve techniek voordelen omdat de
kans op snel herstel groter is.

openen?

- Hoe kunnen we de meest geavanceerde

miniatuurgereedschappen voor minimaal-invasieve
diagnose en behandeling van ziekten?

gezondheidszorg daarover? Beschrijvende, historische en cultuur-

overschrijdende studies zijn van belang om te kunnen leren van de

manieren waarop er in andere landen en tijden naar deze vraagstukken werd en wordt gekeken.

126

127

105

Hoe kunnen big data en technologische
innovatie (e-health) bijdragen in de zorg?
Toelichting

Het gebruik van grote hoeveelheden data in de medische sector is
in een stroomversnelling geraakt. Dit komt onder andere door het

digitaliseren van medische gegevens, maar ook door de snelle technologische ontwikkelingen in smartphones en allerhande sensoren
en medische apparatuur waarmee gezondheidstoestand, gedrag
en omgevingsfactoren van de individuele burger kunnen worden

gemeten. Hierdoor wordt het steeds beter mogelijk gezondheidsad-

viezen, medicatie en zorg op de individuele behoefte van een persoon
af te stemmen, wat we personalised medicine en e-health noemen.

De gezondheidssector zal steeds meer een informatiesector worden,
zeker nu het vergaren, opslaan en verwerken van data steeds goedkoper wordt en de informatie makkelijk gedeeld kan worden tussen
huisartsen, ziekenhuizen, thuiszorgorganisaties, mantelzorgers en
niet te vergeten de patiënt zelf. De big data revolutie biedt ook de

mogelijkheid om medisch onderzoek te versnellen door informatie uit

alle mogelijke databestanden met elkaar te combineren. Een belangrijke uitdaging is om deze data in zorg en onderzoek FAIR te maken,
dat wil zeggen Findable, Accessible, Interoperable en Reusable.

Hiervoor moeten aspecten zoals standaardisering, gebruikersgemak,
duurzame opslag, eigendomsrechten en privacy goed zijn geregeld

binnen de gehele gezondheidssector. Met deze ontwikkelingen is het
nodig om nieuwe concepten, methoden en software te ontwikkelen

om de veelheid aan gezondheidsgegevens en kennis goed te kunnen
analyseren en interpreteren, en naar persoonlijk gezondheidsadvies
te kunnen vertalen.

Verbindend karakter

Naast het blijvend stimuleren van fundamenteel en toegepast ICT-

onderzoek is het van belang dat de infrastructuur binnen Nederland

verder wordt versterkt en dat relevante en kosteneffectieve e-health

toepassingen ook daadwerkelijk in de klinische setting en dagelijkse
Dit vereist niet alleen praktische, up-to-date (bij)scholingsprogram-

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

en medisch specialisten. Bovendien moet er ook aandacht worden

- ­Vereist de moderne (communicatie)maatschappij

wijdverbreide beschikbaarheid van medische en dus zeer persoonlijke

- Hoe waarborgen we in de toekomst de privacy in de

king tussen datagenererende systemen zoals medische apparatuur,

ontwikkelingen in big data?

huiselijke omgeving door de zorgverleners worden geïmplementeerd.
ma’s, maar ook goede samenwerkingen tussen ICT-specialisten

besteed aan de zorgen over privacy en verantwoordelijkheid die de
gegevens met zich meebrengt. Tevens zal een nauwe samenwer-

een ander type arts/specialist?

gezondheidszorg, onder andere met het oog op de

sensoren, en robotica en dataverwerkers leiden tot een efficiëntere

- In hoeverre is social robotics een oplossing om

ICT-infrastructuur, het FAIR maken van data en het ontwikkelen van

krijgen?

inzet van middelen. Nederland is zeker op het gebied van aanwezige
digitale beeldverwerkingsapparatuur een voorloper. Deze positie kan
nog verder worden uitgebouwd in Europees/internationaal verband.

128

robots in de zorg effectiever EN geaccepteerd te

Technologie en
maatschappij

131

106

107

Hoe gaan de maak-, service- en
onderhoudsindustrie transformeren en
welke technologische vernieuwingen
maken dit mogelijk?
Toelichting

Hoe kunnen we beter anticiperen op de
invloed van nieuwe technologie op de mens
en maatschappij, en de invloed van bestaande
technologie beter begrijpen en beoordelen?
Ingediende vragen die
rijkdom en verbindend
karakter illustreren

Sensornetwerken, het Internet of Things en geavanceerde model-

len gaan een grote efficiencyslag mogelijk maken bij het duurzaam
beheer en onderhoud van onze zeer kostbare infrastructuur.

Nieuwe technologische ontwikkelingen zoals sensoren, slimme

materialen, 3D-printen, of duurzaam materiaalgebruik kunnen helpen om de maakindustrie in Nederland gezond en competitief te

houden. Hiervoor zijn niet alleen nieuwe ontwerpgereedschappen
nodig, maar ook nieuwe businessmodellen en organisatieketens
afgestemd op de technische mogelijkheden.

Verbindend karakter

De combinatie van opkomende technologieën, zoals het Internet
of Things, microsensoren, autonome sensornetwerken, robotica

en big data maakt volledig nieuwe producten en diensten moge-

lijk. Voorwaarde is wel dat ICT voor het delen van informatie in de

Toelichting

Technologische ontwikkelingen gaan steeds sneller en hebben steeds meer invloed
op het menselijk bestaan. Daardoor komen soms centrale maatschappelijke en
ethische waarden onder druk te staan, zoals zorg voor het milieu, respect voor

privacy en veiligheid, autonomie, aandacht en concentratie, en de kwaliteit van so-

- ­­Hoe kunnen we technologische

ciale relaties. Nieuwe technologieën roepen vragen op ten aanzien van privacy, de

belangrijke maatschappelijke en

maken en de vraag wie er aansprakelijk is als een zelfrijdende auto een verkeerde

­- H
 oe zien robots eruit die

plaats gaat het over hoe we anticiperen op de maatschappelijke impact van toe-

patiënten beter maken?

zelf en het proces van technologieontwikkeling, als op het gebruik van technologie.

en gamification zogenoemde 21ste

is van bestaande technologie. Tot slot moeten we deze maatschappelijke impact

innovaties beter laten aansluiten op

kwaliteit van leven, de mogelijkheid dat superintelligente robots de mens overbodig

morele waarden?

beslissing neemt. De vraag richt zich op drie verschillende aspecten: Op de eerste

zorgmedewerkers helpen en

komstige technologie. Dit richt zich zowel op de eigenschappen van de technologie

­- K
 unnen door middel van serious games

Daarnaast is het van belang om te leren begrijpen wat de maatschappelijke impact

century skills geleerd worden?

leren beoordelen. De anticipatie en beschrijving van de invloed van technologie op
de mens en maatschappij kunnen input geven voor deze normatieve en ethische
beoordeling ervan.

keten en aangepaste productie-, distributie- en service processen

tegelijkertijd worden ontwikkeld. Dit zijn de technologieën waarmee
we onze industrie slimmer maken en de concurrentiekracht van

Verbindend karakter

den. In de industrie wordt niet voor niets gesproken over een vier-

in verbinding met technologische onderzoekers, ontwerpers en ingenieurs. De be-

deze industrie en bijbehorende werkgelegenheid kunnen behou-

Deze vraag brengt historische, filosofische, sociologische of juridische onderzoeken

de industriële revolutie. 3D-printing kan een paradigmaverschui-

ving betekenen voor de maakindustrie: van grote productiehallen

schrijving en normering van de invloed van technologie op de samenleving kan input

De ontwikkelingen gaan hard en bovendien op meerdere schalen

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

middelen, biomedische materialen en hele huizen. De numerieke

- ­Heeft iedereen in de toekomst een 3D-printer thuis

kunt maken zijn zeker voor de complexe materialen nog niet be-

- Hoe kunnen nieuwe generatie adaptieve en

in combinatie met materiaalonderzoek en -karakterisering is nodig

systemen (Future Productions Systems) ontwikkeld

gaan we naar containerbedrijven en 3D-copyshops om de hoek.
tegelijk: van het ontwerpen van nieuwe materialen tot voedingsontwerpgereedschappen waarmee je ready-to-print ontwerpen

schikbaar. Fundamenteel onderzoek naar numerieke modellering
om hier een slag in te maken. Er is een stevige kennisinfrastruc-

tuur aanwezig in Nederland, die goed ingebed is in het industriële
landschap. De vraag sluit aan bij de topsectoren, met name High

en wat betekent dat voor de economie?

zelflerende en onderling gekoppelde robotica

worden ten behoeve van de maakindustrie waarbij

zwaar, ongezond of geestdodend werk kan worden
overgenomen?

Tech Systemen en Materialen, Chemie, Life Sciences & Health,

- Op welke wijze kunnen technologische

nieuwe technologieën’, ‘Sterke en Innoverende Groene Kennis-

duurzaam materiaalgebruik) zorgen voor duurzaam

Creatieve Industrie en Logistiek, en bij de beleidsvelden ‘Inzet

economie’, en ‘Nieuwe technologieën voor defensiedoeleinden’.

132

ontwikkelingen (sensoren, slimme materialen,
beheer en onderhoud?

geven voor beleid, de bedrijfsvoering van technologische bedrijven en de werkwijze

van technologische onderzoekers of ingenieurs. Methodologische vragen, zoals hoe
de impact van technologie het beste in kaart te brengen, zullen invulling geven aan
de evaluerende vragen over de gewenste impact. Het gebruik van serious games

bijvoorbeeld is een interessante methode om geanticipeerde technologieverandering
en daarmee gepaarde maatschappelijke impact te simuleren. Veel vragen hebben

een normerend karakter en verlangen ethisch onderzoek. Medische of zorgtechnologieën bijvoorbeeld roepen vaak vragen op over verantwoordelijkheid. Wanneer
de norm al gesteld is ligt de vraag bij het ontwerp van technologieën die juist de

gewenste impact bereiken. Vervolgens zullen deze vragen input geven voor het

ontwerpen van wetgeving en/of beleid om de gestelde normen in brede zin zo goed

mogelijk te waarborgen. Bij vragen van toegepaste aard zullen de antwoorden vrij direct gebruikt kunnen worden om richting te geven aan innovatieprocessen. Om deze
antwoorden te kunnen vinden, moeten eerst ook veel fundamentele onderzoeksvragen over de relatie tussen mens en technologie worden geadresseerd.

133

108

109

Welke sociale veranderingen als gevolg
van technologische veranderingen
zijn aanstaande en beïnvloeden onze
welvaart?

Wat zijn de gevolgen van nieuwe
technologieën en big data op de
effectiviteit van bestuur en rechtstaat?
Toelichting

een belemmering. Ten slotte zijn moderne ontwikke-

logie en meer recent de gegroeide aandacht voor de

bestuur, wetgeving en handhaving effectiever te maken.

De opkomst van informatie- en communicatietechno-

Toelichting

Technologie is in potentie een bron van welvaart. De positieve
effecten ervan, zoals verhoogde productiviteit en voorspoed,

zijn echter vaak pas op de wat langere termijn merkbaar. In een

periode waarin zich grote en snelle technologische veranderingen

voordoen, is er vaak sprake van een zekere onrust over de gevolgen, omdat de balans tussen mens en machine verandert zonder

dat de uitkomst bekend is: banen verdwijnen en nieuwe banen ontstaan; de ordening van markten wordt flink opgeschud, waardoor
nieuwe verhoudingen ontstaan. Veranderingen hebben in veel

gevallen invloed op het dagelijks leven van gewone mensen. Wat
betekent dat voor de samenleving, hoe zal die er over 5, 10, 25

jaar uitzien als gevolg van die ontwikkelingen? Wie profiteert van
nieuwe kansen, wie heeft er juist last van en moet misschien op

zoek naar een nieuwe baan? Hoeveel is onze privacy ons waard?

mogelijkheden die big data bieden, hebben reeds ingrijpende gevolgen gehad voor het functioneren van het

openbaar bestuur. Denk aan digitale loketten, gekoppelde databestanden en fraudedetectie door patroonher-

kenning. Tegelijkertijd heeft big data grote potentie voor
acceptatie en innovatie van wetgeving en rechtspraak.
Er is nog weinig bekend over de wijze waarop deze

technologische ontwikkelingen de effectiviteit van en

het vertrouwen in het overheidsbestuur en de rechtstaat
beïnvloeden. De veronderstelling van beleidsmakers

dat de effecten gunstig zijn, is zeker niet altijd gerechtvaardigd. Daarnaast is onderzoek nodig naar de wijze
waarop we in bestuur en rechtstaat een evenwichtige
omgang kunnen vinden met en een helder juridisch

kader kunnen bieden aan ontwikkelingen op het terrein

lingen, bijvoorbeeld in de ICT, heel goed bruikbaar om

Wetenschappelijke uitdagingen in de context van deze
vraag gaan over functie, constructie en impact van

bestuurlijke processen, wetgeving en handhaving in

de samenleving. De toepassingsgebieden voor deze

vraagstukken zijn divers: milieu, veiligheid, innovatie,
energie en klimaat, maar ook mobiliteit, technologie,
ondernemerschap, organisatievormen, en ontwikkelingssamenwerking. Het construeren van effectieve

juridische kaders voor al deze maatschappelijke vraagstukken creëert enorme kansen voor ondernemers,

adviseurs en bijvoorbeeld ook NGO’s om die oplossingen toe te gaan passen op andere maatschappelijke
uitdagingen en in andere landen.

nanotechnologie en cognitieve wetenschappen.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

van nieuwe technologische mogelijkheden.

- Op
­ welke wijze kan big data worden benut

smart city, games, tot de ontwikkeling van kinderen, aansprakelijk-

Verbindend karakter

overheidsbeleid en in het bijzonder (juridische)

Daarbij variëren de vragen van fundamenteel – Welke effecten

om bestuur en rechtstaat in onze huidige samenleving.

-W
 at is de rol van (nationale) wetgeving in een

nieuwe onwenselijke activiteiten van mensen en orga-

omgeving?

Verbindend karakter

De ingediende vragen die hieronder vallen beslaan een veel-

heid aan terreinen. Dit waaiert uit van bijvoorbeeld vragen over

de rechtspraak, voedselvoorziening, gezondheidszorg, leren en

ontwikkelen, sociale systemen, big data, vertrouwen in instituties,

heden, democratie, arbeidsmarkt ontwikkelingen, en de industrie.

hebben maatschappelijke en technologische veranderingen op de

ontwikkeling van kinderen? – tot toegepast: Hoe kunnen we de in-

formatie die we digitaal genereren, gebruiken om onszelf gezonder
te maken? Technologie raakt inmiddels aan alle aspecten van het
leven van mensen en de samenlevingen en economieën waarin

zij leven. De veranderingen die daarin gaande zijn, bieden vele en

van digitalisering, big data, genetica, biotechnologie,
Tenslotte kan de rechtshandhaving sterk profiteren

Deze vraag bestaat uit gerelateerde vraagstukken rondNieuwe vraagstukken en nieuwe oplossingen leiden tot

voor het evalueren van de effectiviteit van
interventies/sancties?

zich snel ontwikkelende en veranderende

nisaties, die met nieuwe wet- en regelgeving bestreden

-H
 oe gaan we om met het plegen van criminaliteit

wetgeving zijn vaak voor innovatieve ontwikkelingen

interface) in plaats van door een mens?

moeten worden. Bestaande bestuurlijke procedures en

door een machine (of een mens-machine

grote kansen op allerlei gebieden.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- Op welke manier zorgen we voor synergie tussen de
fysieke en digitale wereld zodat het leven mondiaal
veiliger, gezonder, ‘rijker’ en beter wordt?

- Kan technologie ons menselijker maken?

134

- Hoe kan big data bijdragen aan duurzaamheid?

135

110

111

Wat is de invloed van oude en nieuwe
media op individu en samenleving?
Toelichting

Gaat digitalisering
ons erfgoed
redden?

De media zijn de poortwachters tussen individu en samenleving. Dat gold

Toelichting

veel meer voor de nieuwe online media. Die media hebben een belangrij-

beperkt toegankelijk voor het publiek. Daardoor waren

Museumdepots en archieven waren tot voor kort maar

voor de traditionele media als drukpers, radio en televisie, en dat geldt nog

ze eigenlijk alleen in beeld bij de kenners. Digitalisering

ke kunstzinnige dimensie: vormgeving, beeldmateriaal en muziek spelen

heeft ertoe bijgedragen dat veel archieven en collecties

een grote rol in de manier waarop de boodschap verpakt wordt, en wordt

beter doorzoekbaar en online toegankelijk zijn, maar

ontvangen. Tezamen geven media daardoor letterlijk vorm aan de manier

dat leidt weer tot een overvloed aan data waarin het

waarop we de wereld beleven. Bij deze vraag gaat enerzijds aandacht uit

moeilijk is om de weg te vinden. Het terrein van de

naar de invloed van (nieuwe) media op de ontwikkeling van kinderen en

digital humanities staat voor een enorme uitdaging

de kansen en bedreigingen die deze media bieden voor jongeren.

om de veelvoud aan complexe bronnen met elkaar

Anderzijds is er een groot aantal vragen over de opkomst van sociale

te verbinden en daarmee de meerwaarde van ons

media en andere nieuwe technologieën en de manieren waarop die

historisch-culturele erfgoed te vergroten. De data zijn

kunnen bijdragen aan het probleemoplossend vermogen van individu

vaak versnipperd en complex, terwijl ook de context die

en samenleving. Een derde groep vragen heeft betrekking op hoe de

deze data betekenis geeft vaak niet bekend is. Digitale

effectiviteit van mediacommunicatie geoptimaliseerd kan worden.

technieken bieden de mogelijkheid om die versnipperde

Verbindend karakter

data te combineren, ontbrekende stukjes van de puzzel
zichtbaar te maken en de algemene context beter in

Innovaties op het gebied van informatie- en communicatietechnologie

kaart te brengen.

vormen de basis voor nieuwe (mobiele) communicatiemiddelen en sociale
netwerken die mensen, onafhankelijk van tijd en plaats, met elkaar in

contact kunnen brengen. De huidige generatie hiervan is vooral gericht op

Verbindend karakter

gers en likes. Daarnaast zorgt de overweldigende hoeveelheid informatie

schappelijke disciplines zoals kunstgeschiedenis,

bonding: het bijeenbrengen van gelijkgestemden middels vrienden, vol-

Deze vraag legt verbindingen tussen geesteswetenmusicologie en mediastudies enerzijds, en computer-

die via het internet beschikbaar is voor een sterke mate van selectieve

wetenschappen anderzijds. De vraag is verklarend

blootstelling: mensen zien, horen en overwegen zaken die sporen met

van karakter voor zover het om de samenhang binnen

bestaande attitudes en preferenties. Tegelijkertijd zijn de vraagstukken

het betreffende cultureel erfgoed gaat. Met behulp van

op zowel micro- als macroniveau over bijvoorbeeld gezondheid, milieu,

democratie of innovatie complexer dan ooit. Voor het oplossen van deze
bij elkaar brengen van groepen met verschillende belangen, kennis en

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

technologie naast financieel en sociaal kapitaal ook informatiekapitaal

- ­­Wat is de invloed van sociale media en andere

sten en de manier waarop vanuit dat perspectief gereflecteerd kan worden

van het morele en politieke debat en van de

complexe vraagstukken is naast bonding juist bridging noodzakelijk: het
meningen. Hoe kunnen processen van bonding en bridging via nieuwe

genereren? En hoe verhouden deze nieuwe technologieën zich tot de kunop de maatschappij? Artistieke interventies kunnen immers via verbeelding

nieuwe communicatievormen op de kwaliteit
maatschappelijke besluitvorming?

of narrativiteit bijdragen aan bijvoorbeeld processen van maatschappelijke

­- Hoe sociaal zijn social media? Kinderen lijken

sociale cohesie of anderszins een sturende factor zijn in de samenleving.

Wat is de kwaliteit van de contacten? Ligt hun

in- en uitsluiting of technologische verandering, dan wel een rol spelen bij
Om te begrijpen hoe dat in zijn werk gaat, moeten we ook meer weten

over de manier waarop webdiensten mensen in staat stellen om informatie
te delen en zelf ook weer communicatie te beïnvloeden.

ermee vergroeid. Worden ze er socialer door?

hele leven – en dat van hun relaties – op straat?
Wat vraagt dat van opvoeders en wetgevers?

­- Hoe kunnen we laten zien hoe creativiteit
en kunst bijdragen aan het oplossen van

nieuwe data kunnen we systematische antwoorden
zoeken op vragen over culturen en hun materiële

relatie tussen materieel en immaterieel erfgoed. Voorts

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

toegankelijkheid van het bronnenmateriaal: voor onder-

- Hoe
­­
blijven musea en hun collecties, als dragers

nalatenschap. Ook kunnen we beter grip krijgen op de
spelen ontwerpende aspecten een rol. Het betreft de

zoekers zijn efficiënte data en textmining-technieken en
methoden cruciaal voor het betekenisvol kunnen ont-

van ons nationale erfgoed, ook in de toekomst
relevant?

sluiten van erfgoed. Maar ook zichtbaarheid is belang-

­- H
 oe kunnen we garanderen dat het digitale culturele

innovaties die zowel een groter publiek bereiken, als de

behouden en ook in de toekomst toegankelijk

rijk: onderzoeksresultaten moeten worden vertaald in
professional in de erfgoedsector bedienen. Ten slotte

biedt digitalisering van erfgoed talrijke nieuwe kansen
en mogelijkheden om cultuurbeleid vorm te geven.

erfgoed en andere digitale informatiebronnen
blijven?

­- H
 oe verbeteren en vergemakkelijken we de

ontsluiting en toegang tot ons cultureel erfgoed?

maatschappelijke vraagstukken?

136

137

112

113

Big data: kunnen we grote datasets en
het verzamelen daarvan benutten voor
het realiseren van waarden, het genereren
van inzichten en het verkrijgen van
antwoorden?

Kunnen we taaltechnologie ontwikkelen
waarmee onze computers (smartphones,
tablets) met ons kunnen communiceren?

Toelichting

huidige en toekomstige ICT-onderzoek. Trefwoorden

in bijna alle aspecten van ons leven is dan ook onvermijde-

spelen een steeds grotere rol op steeds meer terreinen,

mining, machine learning, artificial intelligence, visuali-

Zeer grote gegevensbestanden, big data genoemd,

van klimaat, gezondheidszorg en financieel verkeer tot

astronomie, deeltjesfysica en energie. Big data vormen
een uitdaging op vele fronten: hoe verzamelen we de

data, wie verzamelen de data, hoe slaan we ze op, hoe
maken we ze toegankelijk, hoe halen we er alle moge-

lijke relevante informatie uit, hoe beschermen we ze, en
welke veranderingen brengt dit met zich mee?

De gegevensbestanden op zichzelf zijn niet inzichtelijk.

De data moeten worden gevisualiseerd en worden ‘vertaald’ in objecten, verhalen, games of grafieken die we
kunnen begrijpen en gebruiken. Door de opkomst van

big data moeten we onze kennis anders gaan organiseren, en opnieuw en anders verhalen leren vertellen.

Deze vraag richt zich op het werken met big data, op

hierbij zijn onder andere: business intelligence, data

satie, visual analytics, en de integratie van data science
en geo-informatie. Deze vraag raakt tevens aan onderzoek naar privacy, transparantie en informatievrijheid

en aan de vraag of big data ons begrip van de wereld
in het algemeen veranderen. Er is in Nederland een

brede gebruikersgemeenschap in diverse domeinen
waar veel data worden gegenereerd. Ook is er een

e-infrastructuur beschikbaar die big data onderzoek

mogelijk maakt. Gezien het belang van big data voor
vrijwel alle sectoren van de Nederlandse economie,

zijn er veel aanknopingspunten voor het bedrijfsleven,
zeker ook het midden- en kleinbedrijf, om samen met
kennisinstellingen innovaties te realiseren.

hierbij.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Verbindend karakter

- Hoe zinvol is het minen van big data als er geen

wetenschappelijke vragen. De sleutel tot het realiseren

gegevens?

Privacy en informatievrijheid zijn belangrijke aspecten

Onderzoek naar big data verbindt vele soorten

hypothese is over de samenhang tussen de

van toepassingen ligt in algoritmen. Deze wiskundige

- Hoe beïnvloedt de opkomst van nieuwe

doorzoeken, ordenen, verwerken en gebruiken, veelal

de sociale structuur en dynamiek van de

bewerkingen maken het mogelijk om gegevens snel te
online en in real time. Efficiëntie, kwaliteit, validatie en
betrouwbaarheid zijn belangrijke aspecten hierbij.

technologieën (inclusief sociale media)

samenleving en het probleemoplossend

vermogen van het individu en de samenleving?

Wiskunde en informatica gaan hand in hand om de

- Hoe kunnen we big data benutten om de fysieke

hierbij aan distributed/streaming technologieën.

verbeteren?

grote vragen rond algoritmen te lijf te gaan. Denk

Data-analyse en -visualisatie zijn speerpunten van het

Een dag zonder gebruik van computers is vrijwel ondenkbaar. Dat technologie ons in toenemende mate vergezelt

lijk. Daarom zijn we steeds op zoek naar manieren om de

computer zo vanzelfsprekend mogelijk te integreren in onze

activiteiten. In dat streven spelen taal- en spraaktechnologie
een grote rol, omdat geavanceerde technieken het eenvoudiger zullen maken om in natuurlijke taal met gecomputeriseerde systemen te communiceren. Als computers ook

onze taal leren spreken is er grote vooruitgang te boeken

in de verdere en meer vanzelfsprekende integratie en inzet
van geautomatiseerde systemen in ons dagelijks leven.

Verbeterde taaltechnologie en betere spraakherkenning
van taalvarianten helpen daarbij. Naast taal en visuele

communicatie zou de computer ook moeten leren omgaan
met andere zintuigen: tast, geur en smaak.

Verbindend karakter

Dit onderwerp vraagt om interdisciplinair onderzoek op het

gebied van mens-machine interactie, met inbreng vanuit de

algemene toepassingen ervan, en ten slotte op de impact van big data op onze samenleving en economie.

Toelichting

gesteldheid van de Nederlandse bevolking te

psychologie, kunstmatige intelligentie en taal- en spraaktechnologie. Het fundamenteel onderzoek op dit terrein

kent vele uitdagingen op het terrein van taal- en spraakherkenning, -synthese en -modificatie, zoals bijvoorbeeld het

overwinnen van de problemen veroorzaakt door de meer-

taligheid van internet. Voor internationale informatie-uitwis-

intelligente zoekmachines te ontwikkelen. Daarmee zouden

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

gen in de markt of de maatschappij kunnen voorspellen. De

- ­­Hoe kunnen we robots die deel gaan uitmaken van

kennis en informatie beter stroomlijnen. Spraakherkenning

­- Hoe werkt informatie en welke gevolgen heeft

seling, samenwerking en handelscontacten is het belangrijk
we ook op grond van onderzoek van big data ontwikkelininzet van taaltechnologie in bedrijven en organisaties kan

kan worden ingezet om intelligente toegangscontrole in de
luchtvaart mogelijk te maken. Een ander maatschappelijk

digitalisering voor hoe mensen informatie krijgen,
leren, zich vermaken, en overtuigd worden?

belang wordt gediend door de inzet van taal- en spraaktech-

­- Hoe verwerken de hersenen taal en hoe kunnen we

en ondersteuning van mensen met een communicatieve

laten verwerken?

nologie bij zogenaamde e-health applicaties ter behandeling
beperking of autistische stoornis.

138

onze maatschappij leren met ons te communiceren?

deze kennis gebruiken om computers beter taal te

139

114

115

Hoe kunnen we ‘dingen’ (hardware) altijd
en overal met elkaar verbinden en de
rekensnelheid van processoren verder
verhogen bij een lager energieverbruik?

Hoe bouwen en
onderhouden we
software die morgen
ook nog werkt?

Toelichting

Toelichting

uitdaging kan geadresseerd worden met onderzoek dat bijvoor-

digitale communicatie. Dit vergt innovaties in hardware, bijvoor-

ware snel. Dit is momenteel vooral een probleem in sectoren

het herontwerpen van generieke, systeemonafhankelijke data-

Onze samenleving wordt in toenemende mate verbonden door

Door de snelle technologische ontwikkelingen veroudert soft-

beeld op het terrein van glasvezel en draadloze communicatie,

die relatief vroeg geautomatiseerd zijn, zoals de bankensector.

die ons en onze apparaten en systemen zoals sensoren in staat

Veroudering van software tast de duurzaamheid en betrouw-

stellen met een grotere snelheid, intensiteit, interactiviteit, betrouw-

baarheid van onze digitale infrastructuur aan. Het maakt die

baarheid en een hoge mate van flexibiliteit met elkaar te commu-

digitale infrastructuur ook kwetsbaar voor moedwillige aanvallen

niceren. Deze ontwikkeling in verbondenheid wordt gemunt via

van buitenaf. Daarnaast wordt het onderhoud van bestaande

begrippen als de Network Society en het Internet of Things.

verouderde systemen ingewikkeld en duur. Ten slotte beïnvloedt

Daarnaast zijn hardware-innovaties nodig om sneller en energie-

de technische ontwikkeling de manier waarop nieuwe software

zuiniger te kunnen rekenen. Ofschoon het accent op hardware-

ontwikkeld wordt. Vanwege de toegenomen complexiteit van

innovaties ligt, zullen de grote hoeveelheden gegevens die worden

ICT-projecten wordt de betrouwbaarheid van software kleiner.

genereerd en uitgewisseld, vragen om softwareontwikkeling om

Tevens wordt het steeds moeilijker om te voorspellen hoe de

deze data te kunnen verwerken en om te zetten in real-time bruik-

realisatie van bepaalde softwareprojecten zal verlopen.

bare informatie. De maatschappelijke betekenis en invloed van

Tegelijkertijd zal software een steeds belangrijkere rol gaan

deze toenemende datasnelheid, -dichtheid en -uitwisselbaarheid

spelen in onze samenleving omdat steeds meer alledaagse

voor de samenleving is ook onderwerp van studie.

systemen voorzien zullen worden van computerprogramma’s,
waardoor ze autonoom gaan functioneren.

Verbindend karakter

Verschillende disciplines kunnen bijdragen aan het beantwoorden
samenwerking met andere disciplines. Aan de meer fundamentele

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

grote rol, maar ook de fundamentele geesteswetenschappelijke

- ­Kunnen we door miniaturisatie en integratie

toegepaste vragen richten zich op ontwerpende disciplines zoals

functionaliteiten ontwikkelen voor detectie

van deze vraag. Zo speelt ICT een belangrijke rol, maar vooral in

kant speelt natuurkundig onderzoek naar kwantumcomputers een
vraag hoe mens en techniek zich tot elkaar verhouden. Meer

Verbindend karakter

De veroudering van software, en de inspanning die gepaard

gaat met het in stand houden van verouderde systemen zijn in

eerste instantie belangrijke maatschappelijke uitdagingen. Deze

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

op dit terrein actief is en dat wereldwijd in de top meedraait. Dit

- Kan er een nieuw of ander internet ontworpen

- Hoe
­­
houden we hedendaagse software en in het

e-infrastructuur. Het koppelen van producten en diensten is een

- De ontwikkeling van conventionele

werkend?

zal ontstaan wanneer Nederland hierin een voortrekkersrol neemt.

ten einde te komen. Radicaal nieuwe

Things daadwerkelijk vorm te geven. Nederland bevat een sterk
ecosysteem van zowel industrie als onderzoeksgroepen dat

geldt ook ten aanzien van de beschikbaarheid van telecom- en

groeimarkt. De verwachting is dat veel nieuwe (MKB-)bedrijvigheid
Een sterke infrastructuur werkt bovendien als een magneet voor
buitenlandse bedrijven en investeerders.

140

structuren en informatiemodellen, en het opstellen van presta-

tieafspraken in complexe gedistribueerde softwaresystemen om
het functioneren van die systemen te optimaliseren. Dergelijk
onderzoek moet leiden tot een toekomstbestendige virtuele

infrastructuur. Wetenschappelijke uitdagingen liggen op het vlak

van nieuwe manieren van software ontwikkelen, het ontwikkelen
van software die zichzelf kan repareren, onderzoek naar adaptiviteit en configureerbaarheid van systemen, en nieuwe methoden om kwetsbaarheden en fouten in software te detecteren.

Economische kansen liggen in het ontwerpen en bouwen van

innovatieve methoden en technieken en in het beheersbaar houden van de kosten van softwareontwikkeling en systeemonder-

houd. Recentelijk is er veel aandacht voor het uit de hand lopen
van de kosten en doorlooptijd van allerlei softwareprojecten,

zowel bij de overheid als in het bedrijfsleven. Dit drukt uiteindelijk zwaar op onze economie, omdat de bestede middelen

niet ergens anders effectiever besteed kunnen worden, en de
productiviteit van de betrokken organisaties tijdens de overgangsperiode beperkt is.

van elektronische apparaten nieuwe

en verwerking van informatie tegen laag

werktuigbouwkunde en design met de vraag hoe dit Internet of

beeld gaat over het in kaart brengen van digitale infrastructuren,

en informatieverwerking en voor de opslag
energieverbruik?

worden zonder alle nadelen?

verleden ontwikkelde programmatuur ook in de toekomst

computers en netwerken lijkt langzamerhand

­- K
 an software zichzelf repareren en vernieuwen?

oplossingen dienen zich aan. Hoe maken we

er uit?

de transitie?

­- H
 oe ziet een toekomstbestendige virtuele infrastructuur

141

116

117

Wat volgt op het
elektronische
siliciumtijdperk:
beyond Moore?

Wat gaan de
kwantumcomputer en
het kwantuminternet
voor ons betekenen?

Toelichting

Toelichting

basis van alle moderne elektronica, zoals pc’s, laptops, tablets,

als het grote publiek, maar is het ook echt mogelijk zo’n apparaat

De huidige siliciumgebaseerde halfgeleidertechnologie vormt de

cruciale stappen nog nodig zijn om echt een kwantumcomputer te

heel nieuwe materialen en concepten moeten worden onderzocht,

kunnen bouwen. In de komende vijf tot tien jaar moet blijken of en

bijvoorbeeld gebaseerd op de zogeheten spin van elektronen, de

hoe we die stappen kunnen zetten. Kwantumcomputers werken

architectuur van het brein of op het manipuleren van licht.

met fundamenteel andere principes dan alle bestaande compu-

ters. Ze rekenen met kwantumbits die tegelijk 0 en 1 kunnen zijn,

Verbindend karakter

en die met elkaar zelfs over grote afstanden verstrengeld kunnen

De fundamentele uitdagingen liggen vooral op het terrein van nieu-

zijn. Vanwege zijn bijzondere kwantumeigenschappen kan een

we materiaalconcepten en -eigenschappen zoals het ontdekken,

kwantumcomputer ingewikkelde vraagstukken kraken uit de wis-

begrijpen en maken van nieuwe moleculaire, organische materialen

kunde, natuurkunde, chemie en materiaalkunde. Maar hoe vertaalt

en ultradunne, tweedimensionale materialen zoals grafeen met

zich dat naar ons dagelijks leven? Zal zo’n computer innovatie op

de gewenste optische en elektronische eigenschappen. Neder-

indrukwekkende wijze versnellen? Is het internet nog veilig als er

land staat internationaal aan het front van de wetenschap op de

een kwantumcomputer bestaat, of kan het juist veel veiliger wor-

benodigde onderzoeksterreinen van de fundamentele natuurkunde

den? Kwantumtechnologie is in 2014 door het kabinet uitgeroepen

en scheikunde. Toegepast onderzoek is nodig om deze materialen

tot één van de vier Nationale Iconen.

zodanig te kunnen maken dat industriële productie mogelijk wordt.
Ook is fundamenteel onderzoek nodig om nieuwe functionaliteiten

Verbindend karakter

eigenschappen op nanoschaal te integreren met de huidige

een geweldige wetenschappelijke en technologische uitdaging.

in de zin van optische, magnetische, chemische en elektronische

Kwantumgedrag op grote schaal kunnen controleren, vormt

halfgeleidertechnologie. Met de nieuwe materialen en technieken

Fundamenteel onderzoek is nodig om de kwantumbits te begrij-

kunnen allerlei nieuwe devices worden ontworpen en ontwikkeld

pen, bijvoorbeeld om een effectieve bescherming te vinden tegen

(bijvoorbeeld ook bionische implantaten), zoals dat eerder in de

decoherentie, het door externe invloeden verloren gaan van

elektronische of optische eigenschappen van die ultrakleine structu-

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

nodig voor het produceren op nanoschaal. Dit zal niet alleen leiden

- Kan fotonische integratietechnologie een

maar ook tot nieuwe instrumenten en machines, die een nieuwe

als elektronische integratietechnologie in de

generatie producten betekenen voor bestaande en nieuwe

soortgelijke rol gaan spelen in de fotonica
elektronica?

industriële bedrijven. Op dit thema zijn er het laatste decennium

- Hoe brengen we ’nano’ van lab naar

staan. Dit bestaande netwerk biedt een goed uitgangspunt om de

- Kan een computer een computer

verschillende goed lopende publiek-private samenwerkingen ont-

innovatie verder vorm te geven en ook het MKB hierbij te betrekken.

142

ontworpen worden door kwantumcomputers?

paar jaar, met name ook uit Nederland, is nu goed in beeld welke

de toekomst veel sneller en zuiniger te kunnen rekenen, zullen ge-

tot nieuwe producten die maatschappelijke problemen adresseren,

- Kunnen materialen met specifieke functionaliteiten

hebben op ons dagelijks leven? Door doorbraken van de laatste

wordt door de wet van Moore begint zijn einde te naderen. Om in

ren op atomaire schaal te kunnen bestuderen. Bovendien is kennis

afluisteren onmogelijk wordt?

- Hoe programmeer je een kwantumcomputer?

te bouwen? En zo ja, welke impact zou een kwantumcomputer

mentele grenzen aan en de gestage voortgang die uitgedrukt

meettechnieken te ontwikkelen teneinde de vorm en de chemische,

- ­Kunnen we een kwantuminternet bouwen, waarop

De kwantumcomputer fascineert al jaren zowel wetenschappers

telefoons en sensoren. Maar de technologie loopt tegen funda-

micro-elektronica is gebeurd. Toegepast onderzoek is nodig om

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

app(licatie)?

ontwikkelen?

verstrengeling. Wat is de ideale bouwsteen voor de kwantumbit:

een lichtdeeltje, een elektron, het Majoranadeeltje? Hoe kunnen

verstrengelde bits van elkaar worden gescheiden en worden benut
in communicatie sneller dan het licht over een kwantuminternet?

Om deze vragen te kunnen beantwoorden zijn onder meer nieuwe
materialen, chipstructuren en software en wiskundige algoritmes

nodig. Het uiteindelijke gebruik van de toekomstige kwantumcomputer roept een breed scala aan vragen op. We moeten ook van

tevoren nadenken over maatschappelijke en economische kansen
van deze technologie. Nieuwe onderzoeksvelden als biokwantum-

informatica zullen kunnen ontstaan, die een enorme versnelling van
bijvoorbeeld de ontwikkeling van medicijnen kunnen betekenen.

143

118

119

Hoe kunnen we stabiele en selectieve
katalysatoren maken die nodig zijn voor
de transitie naar duurzame energie- en
productiesystemen en een bio-based
economy?

Hoe houden en maken we de lucht vrij
van fijnstof, schadelijke gassen en
ziekteverwekkers?
Toelichting

Schone lucht is van groot belang voor de gezondheid van mensen.
De mate van vervuiling van de lucht houden we voor een belang-

rijk deel in de hand door technische mogelijkheden om de uitstoot

Toelichting

van vervuilende stoffen te beperken en door de efficiëntie van

Katalysatoren zorgen voor schonere en efficiëntere processen. Ka-

verbrandingsprocessen te verbeteren. Naast beleid en maatrege-

talyse heeft het probleem van de zure regen opgelost en heeft ons

len om uitstoot te beperken, zoals betere filters voor afvoergassen,

kunstmest, polymeren, schone benzine en vele andere producten

en het gebruik van andere materialen voor onder meer banden

gebracht die aan onze welvaart bijdragen. Met behulp van katalyse

of asfalt, dienen ook betere meetmethoden te worden ontwikkeld.

kunnen we CO2 omzetten naar bruikbare materialen, kunnen

Maar de meeste winst valt te behalen door het verhogen van de ef-

we biomassa transformeren in chemicaliën en brandstoffen, en

ficiëntie van verbrandingsprocessen. De laatste vijftien jaar zijn de

kunnen we nieuwe materialen maken die onze welvaart vergroten

verbrandingsmethoden zeer sterk verbeterd. Verdere optimalisa-

en ons milieu ontzien. Dat geldt ook voor de omzetting van afval

ties zullen de emissies naar alle waarschijnlijkheid verder verbete-

naar bruikbare grondstoffen en halffabricaten. Ongeveer negentig

ren. Het is dan ook de vraag hoe lang het nog zal duren voordat er

procent van alle chemische stoffen die gemaakt worden, wordt ge-

minder deeltjes in de rookgassen zitten dan in de omgevingslucht

produceerd via katalyse. Efficiënte manieren ontwikkelen om ener-

waarin we leven. Als dat waarheid wordt, zullen onze motoren de

gie te winnen, te transporteren en op te slaan is een speerpunt in

lucht vanaf dat moment niet meer vervuilen maar juist zuiveren.

de transitie naar een duurzame samenleving. De overschakeling

naar biomassa als grondstof voor de chemische industrie is alleen

Verbindend karakter

processen ontwikkelen. Katalytische reacties vinden plaats op de

verbrandingsprocessen en efficiënte technieken om de uitstoot

mogelijk als we nieuwe bio-, homogene of heterogene katalytische

Deze vraag gaat enerzijds om de ontwikkeling van efficiënte

schaal van atomen, aan oppervlakken van materialen, in femtose-

van deeltjes en andere schadelijke stoffen en pathogenen te

conden (biljardsten van een seconde), maar zijn tegelijk onderdeel

verminderen, en anderzijds om de ontwikkeling van goedkope

van processen die in grootschalige reactoren en procesinstallaties

en gevoelige meetmethoden om schadelijke deeltjes, gassen

worden uitgevoerd. Op dit moment worden industriële katalysa-

en ziekteverwekkers op te sporen. Tachtig tot negentig procent

toren gemaakt via trial and error en is er weinig kennis over wat

een bepaalde katalysator nu zo geschikt maakt voor een bepaald
chemisch proces.

van onze huidige energie wordt geproduceerd door verbranding.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

Door de sterk stijgende vraag naar energie zal dit percentage de

komende decennia hoog blijven, zelfs als we steeds meer gebruik

Fysisch-chemisch onderzoek aan katalysatoren is van belang voor

- ­Hoe kunnen we kleine moleculen zoals

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

deze kennis van grote betekenis zijn voor verschillende industriële

stikstof activeren?

- ­­Hoe kunnen verbrandingsprocessen zodanig

Verbindend karakter

het fundamenteel begrijpen van de aard van katalyse. Hierna kan

koolstofdioxide, zuurstof, water, methaan en

sectoren, zoals de energiesector, de maakindustrie en de afvalver-

- Hoe maken we nieuwe katalysatoren voor

producten en processen winst op voor duurzame ontwikkeling. De

- Kunnen we nieuwe chemie ontwikkelen

­- Is het mogelijk een goedkope sensor te ontwikkelen

de onderwerpen van de topsector Chemie. Deze vraag verbindt

brandstoffen mogelijk maakt in geavanceerde

ultrafijnstof en NO2 kan meten?

werking. Tegelijkertijd levert implementatie van deze kennis via de
onderwerpen katalyse en bio-based komen ook veelvuldig voor in
wetenschappelijke, economische en maatschappelijke opgaven
met elkaar.

144

N2 -activatie?

die de productie van elektriciteit uit

brandstofcellen gebaseerd op goedkope en
duurzame katalytische elektroden?

worden verbeterd dat de uitlaatgassen schoner zijn
dan de lucht die we inademen?

die met onafhankelijke stroomvoorziening

­- H
 oe kunnen we de verspreiding van infectieziekten
door de lucht voorkomen?

gaan maken van duurzame bronnen zoals zonne-energie. Fijnstof,
geproduceerd door die verbrandingsprocessen, veroorzaakt zeker
in dichtbevolkte gebieden een significante verslechtering van de
luchtkwaliteit. Ondanks perspectieven op verbranding zonder

uitstoot, blijft het belangrijk om te meten waar en in welke mate

vervuiling zich voordoet. Luchtverontreiniging wordt nu berekend
met een model en deels gemeten. Meer real time informatie is

daarom nodig om bijvoorbeeld astmapatiënten ieder uur inzicht te
kunnen geven in de luchtkwaliteit van hun directe omgeving. Hier

liggen mogelijkheden voor vormen van citizen science: burgers die

zelf de luchtkwaliteit in hun directe leefomgeving meten met behulp
van relatief eenvoudige technieken.

145

120

121

Kunnen we slimme materialen en
constructies ontwerpen met nieuwe
geavanceerde eigenschappen?
Toelichting

materialen van de toekomst zullen voortkomen uit

invloed op ons leven en onze leefomgeving hebben.

diversiteit aan expertisegebieden, zoals polymeren,

Het ontwerp van nieuwe materialen kan een enorme
Vanuit dit perspectief liggen er grote kansen voor

bijvoorbeeld responsieve, adaptieve, zelfherstellende,

hoogontwikkelde, energiebesparende en herbruikbare
materialen. Ook is er behoefte aan materialen voor

toepassingen onder extreme omstandigheden, zoals in

de ruimtevaart en voor deep sea mining. Om dergelijke
materialen te ontdekken, is een nieuwe ontwerpfilo-

sofie nodig. Voortschrijdend inzicht in nanostructuren,

nanofabricage en instrumenten voor nanokarakterisatie

hebben engineering op kleine schaal mogelijk gemaakt.
Tegelijkertijd is de focus van de materiaalwetenschap
verschoven naar functionele materialen die een

actieve functie vervullen. De uitdaging bestaat uit het

combineren van materiaalonderzoek op verschillende

schaalgrootten met de zoektocht naar actieve functies.

Combinaties van geavanceerde computersimulaties en
moderne experimentele technieken kunnen helpen om

materialen op de tekentafel te ontwerpen, in plaats van
proefondervindelijk te ontdekken.

Verbindend karakter

De komende jaren zullen slimme materialen steeds
belangrijker worden voor een breed bereik aan

technologieën, van geneeskunde tot informatica. De

samenwerkingen tussen wetenschappers uit een grote
composieten, halfgeleiders, biomaterialen en zachte

materialen. Het Nederlandse materialenonderzoek in

Kunnen we (bio-)elektronica ontwerpen
die direct met ons lichaam communiceert,
en materialen en technologie die
lichaamsfuncties herstellen of
ondersteunen?

academische, toegepaste en publiek-private samen-

Toelichting

De maatschappelijke en economische kansen zijn

menselijk lichaam kan leiden tot geheel nieuwe manieren om gezondheid te

werking staat internationaal zeer hoog aangeschreven.
groot, zoals onder andere kan worden opgemaakt uit

de veelzijdige toepassingsmogelijkheden. Vragenstel-

lers noemen onder andere slimme ramen die reageren

op licht, zelfherstellende constructiematerialen, synthetische cellen, bio-elektronica die compatibel is met het
menselijk lichaam, materialen voor opwekking, opslag

en omzetting van energie, materialen die beschermen

tegen ongelukken, aanvallen en aanslagen, materialen
voor zelf-assemblerende nanomachines, materialen

voor nieuwe geneesmiddelen, vouwbare oppervlakken
die lichtgevend zijn of responsief, en materialen die

reageren op klimatologische prikkels. Nieuwe materialen vormen de sleutel tot het beantwoorden van

de grote maatschappelijke vragen op het gebied van

energie, mobiliteit, gebouwde omgeving, communicatie,
gezondheid, veiligheid en duurzaamheid, en zullen tot
totaal onvoorziene producten in nog niet bestaande
markten leiden.

De ontwikkeling van technologie die direct kan communiceren met het

stimuleren en ziektes te bestrijden. Implanteerbare en draagbare appa-

ratuur kan bijvoorbeeld gebruikt worden voor het herstellen van lichamelijke en cognitieve functies of om ziektes op te sporen en te behandelen.

Daarnaast kunnen vragen worden geformuleerd ten aanzien van bio-elek-

tronica en materialen of systemen met een toegevoegde waarde. Denk aan
technologieën die een extensie van de menselijke functies vormen. Of aan
systemen die biologische functies van mens en dier vertalen in hard- en

software voor specifieke doeleinden, zoals geur- of versheidsindicatoren.

Of aan uitvindingen die instrumenten voor sturing binnen sociale netwerken
opleveren. In het ontwerp van deze materialen en systemen dient uiteraard
in alle gevallen de mens centraal te staan bij het optimaliseren van de

beoogde functies. Voor de verdere ontwikkeling van dergelijke technologie
is een diepgaand begrip nodig van de wisselwerking tussen bio-elektroni-

sche en nanotechnologische componenten en menselijke cellen, weefsels

en organen. Er is tevens een raakvlak met het terrein van de mens-computerinteractie dat op zijn beurt deels weer past in het onderzoeksgebied van
de kunstmatige intelligentie en dat van de data science. De voorgestelde

onderwerpen en benaderingen brengen ook elementen met zich mee die
meer filosofisch van aard zijn.

Verbindend karakter

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- ­Hoe kunnen slimme materialen, geïntegreerd in systemen en producten als
vervoersmiddelen, gebouwen en kleding, energie oogsten bijvoorbeeld uit
warmte of trillingen?

- Kunnen we nieuwe nanomaterialen en synthesetechnieken ontwikkelen om
efficiënt en goedkoop zonne-energie op te wekken en op te slaan?

- Kunnen we Moeder Natuur nabootsen om nieuwe bio-geïnspireerde
materialen te maken?

Ingediende vragen die
rijkdom en verbindend
karakter illustreren

In Nederland is een sterk netwerk rondom nanotechnologie aanwezig met

- ­Wat is de beste koppeling tussen

geacht om de interdisciplinaire en biotechnologische uitdagingen aan te

en een elektronisch apparaat?

een academische en industriële basis. Dit netwerk wordt bij uitstek geschikt

een organische menselijke zenuwcel

pakken die hierbij komen kijken. Via dit ecosysteem is de koppeling tussen

- Welke bionische implantaten worden

technische applicaties gegarandeerd. Onderzoek binnen de medische sector

en oprekbaar als biologisch weefsel

fundamentele vragen en meer toegepaste vragen op weg naar uiteindelijke
geeft richting aan de te ontwikkelen technologie. Kennisontwikkelingen

binnen met name de biologie, de zintuig- en bewegingsfysiologie en de so-

ciologie zullen de ontwikkeling van hulpmiddelen voor de uitbreiding of ver-

sterking van lichamelijke functies en interacties eveneens verder stimuleren,

bijvoorbeeld op het gebied van non-invasieve (zelf)-monitoring devices. In de
medische sfeer is er intensieve spin-off naar bedrijven. Onderzoeksresulta-

mogelijk als we elektronica zo zacht
maken zodat we het naadloos

kunnen integreren in het menselijk
lichaam?

- Wat is het juiste aantal toetsen voor
een computertoetsenbord?

ten geven aanleiding tot veel start-up activiteiten. De producten die uit deze

activiteiten voortkomen, hebben een directe betekenis voor de samenleving.

146

147

122

123

Kunnen we een synthetische
cel bouwen?
Toelichting

Hoe krijgen we grip op de
onvoorspelbaarheid van complexe
netwerken en chaotische systemen?

Levende cellen worden gekenmerkt door complexe,

dynamische reactienetwerken van eiwitten en nucleïnezuren. Energie en stoffen worden continu aangedragen

Toelichting

algoritme-analyse, en matrixoperaties. Ook praktische

een bacterie als Escherichia coli is de samenstelling van

pij. Over de hele wereld zijn mensen afhankelijk van

tuur op basis van beperkte waarnemingen, over de

en reacties vinden ver buiten hun evenwicht plaats. Voor

Netwerken spelen een vitale rol in onze maatschap-

de cel grotendeels in kaart gebracht. Het ontbreekt ons

grootschalige netwerken voor communicatie, infor-

echter aan een blauwdruk om een cel vanuit de afzon-

matie, verkeer, transport, financiën en energie. Deze

derlijke biomoleculen op te bouwen. De bundeling van

netwerken bevatten bovendien heel veel informatie.

krachten van biologen, chemici, informatici en fysici levert

Het begrijpen, modelleren, aansturen en optimalise-

nieuwe mogelijkheden waarmee het bouwen van een cel

ren van netwerken is een enorme uitdaging, zeker

binnen bereik komt.

wanneer de architectuur van het netwerk onbekend

is. Ook binnen de natuur spelen complexe netwerken

Verbindend karakter

een centrale rol. Denk aan chaotische dynamische

Het ontwerpen en bottom-up bouwen van nieuwe op

systemen zoals het klimaat, de hersenen en de cel.

cellen lijkende systemen is een enorme wetenschappe-

Deze netwerken stellen ons voor prangende vragen

lijke uitdaging, maar heeft ook ongekende toepassings-

rond complexiteit, duurzaamheid, biodiversiteit,

mogelijkheden, zoals bijvoorbeeld in de (regeneratieve)

zelforganisatie, emergentie en onzekerheid.

geneeskunde en voor de productie van geneesmiddelen
en grondstoffen. Het uiteindelijke doel is het construe-

Verbindend karakter

allerlei processen kunnen evolueren. Nederland speelt in

vragen betreffende structuur, gedrag en universali-

ren van een synthetische cel die kan groeien en waarin

Bij het vinden van antwoorden op fundamentele

dit veld een vooraanstaande rol met tal van toponderzoe-

teit van complexe systemen, is wiskunde in nauwe

kers en bedrijven die complexe dynamische systemen

wisselwerking met andere disciplines een krachtig

bestuderen. Er ligt een enorme kans om in Nederland

hulpmiddel. Uitdagingen liggen op uiteenlopende

een wereldwijde hub voor dit onderzoek te maken, met

terreinen, van te ontwikkelen statistische methoden

alle bijbehorende hightech-bedrijvigheid. Het thema sluit

voor het empirisch evalueren van netwerkmodellen

aan bij de meerdere topsectoren, zoals Life Sciences &
Health en Chemie. Een veelheid aan bedrijven uit alle

en het bepalen van betrouwbaarheidsmarges bij

onderzoek en publiek-private samenwerking met kennis-

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

van levende cellen, wat cellen ons kunnen leren over

- ­Hoe ver kunnen we de grenzen van

kunnen herstellen, vervangen of herontwerpen. Ook

- Als we een kunstmatige cel kunnen maken uit

staan verandert en de ethische vragen die dat oproept.

gemaakt?

betrokken gebieden zijn al actief betrokken bij

instellingen. Deze vraag is gekoppeld aan de werking
levensprocessen, en hoe we biologische systemen

raakt de vraag aan hoe technologie het menselijk be-

conclusies uit complexe datasets, tot grafentheorie,

zelfassemblage verleggen?

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

individuele bouwstenen, hebben we dan leven

- Zijn
­
er universele organiserende principes in het

- Kunnen wij zelf een levende cel in elkaar zetten?

-K
 unnen we het gedrag van complexe moleculaire

vragen over de herleidbaarheid van een netwerkstructoekomst van een chaotisch systeem als de aarde op
het terrein van duurzaamheid, invloed van de mens,
klimaatverandering, of biodiversiteit, en het bepalen

van omslagpunten naar nieuw coherent of emergent
gedrag, behoeven nieuwe wiskundige modellen.

Kunnen we bijvoorbeeld neurale netwerken ontwikkelen
die spontaan nieuw gedrag vertonen, oftewel: computers met bewustzijn? Van filosofische aard is de vraag

waarom zowel natuurlijke als niet-natuurlijke complexe

systemen ogenschijnlijk vanzelf steeds complexer worden. Toegepast onderzoek vertaalt de modellen in al-

goritmes voor het begrijpen en besturen van complexe
netwerken. Vragenstellers noemen: het onderbouwen
van keuzes voor de toekomstige energievoorziening;
het vermijden van piekbelastingen in het verkeer,

van internet, van het energienet; het modelleren van

regulatie in biologische netwerken zoals hersenen en
daarmee het voorspellen van ziektes als Alzheimer
en Parkinson; of het voorspellen van zeldzame
gebeurtenissen die enorme impact hebben op

onze samenleving, zoals een financiële crisis of
een overstroming.

gedrag van complexe systemen?

systemen begrijpen en gebruiken om levensechte,
zelfdenkende materialen te maken?

-K
 unnen we de impact van financiële beslissingen
van banken wiskundig in kaart brengen, en alle
risico’s inschatten?

148

149

Bouwstenen van
het bestaan

153

124

125

Hoe slaan we de brug tussen
verschillende schalen bij het
modelleren van dynamische systemen,
zoals stromingen van en in vloeistoffen
en gassen?
Toelichting

Onze omgeving bestaat uit vaste, vloeibare en gasvormige
stoffen. Op de kleinste schalen wordt het gedrag van deze

stoffen gesimuleerd met moleculaire dynamica, die uitgaat van

Welke symmetrieën
schuilen er onder
priemgetallen en hoe
kan de wiskundige
getaltheorie bijdragen
aan natuurkundige
theorievorming?

de individuele moleculen. Op de grote schalen worden juist con-

Toelichting

In veel praktische vraagstukken zijn echter meerdere schalen te-

punt komen wis- en natuurkunde elkaar tegen. Opmerke-

tinuümmodellen gebruikt die een stof als één geheel modelleren.

Symmetrieën komen overal voor in de natuur, en op dit

lijk genoeg blijkt symmetrie ook een grote rol te spelen in

gelijkertijd van groot belang. Vraagstukken op een enkele schaal

de wereld van getallen. In de jaren zeventig van de vorige

kunnen óf met een continuümmodel óf met een deeltjesmodel

opgelost worden. Voor multi-scale systemen is een nieuwe com-

eeuw heeft de wiskundige Robert Langlands een samen-

binatie van zulke methoden vereist. Een beter begrip van stro-

hangend geheel van onbewezen vermoedens geformuleerd

mingen is van belang binnen zeer uiteenlopende toepassingsge-

dat suggereert dat het gedrag van priemgetallen in belangrij-

bieden. Voorbeelden zijn weersvoorspelling, droogprocessen in

ke mate wordt bepaald door verborgen symmetrieën. Deze

de industrie, getijden en voorspelling van hoogwater, koeling van

vermoedens staan nu bekend als het Langlandsprogramma.

micro-elektronica, aerodynamica van vliegtuigen, verspreiding

Inter- en multidisciplinaire bijdragen van academische en

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

zoals fysica, engineering, wiskunde en informatica zijn nodig om

- ­­Hoe kunnen we systemen van verschillende

leren is van groot belang voor een veelheid van maatschappelijk

en van levende tot dode materie, verbinden om

Verbindend karakter

industriële wetenschappers met gevarieerde achtergronden

uitdagingen voor de toekomst aan te pakken. Multi-scale modelen industrieel uiterst relevante toepassingen. Maatschappe-

lijk relevante uitdagingen zijn onder andere: voorspelling van

natuurrampen en de impact ervan, beter begrip van ingrepen

lengteschalen, van moleculair tot macroscopisch
nieuwe slimme materialen te ontwikkelen en

inzicht te krijgen in bijvoorbeeld de werking van
het brein en klimaatverandering?

in ecosystemen, en inzicht in grootschalige weersystemen en

- Hoe kunnen we bio-gerelateerde of bio-

het begrijpen van turbulentie, vrije oppervlaktes en scheidingen,

gebruik makend van essentiële ontwerpprincipes

klimaatmodellen. Binnen de industrie gaat het onder andere om

grote gradiënten, mengsels waarin stoffen in vaste, vloeibare en

en doen vermoeden dat er ongekend diepe verbanden be-

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

vooruitgang heeft al geleid tot verbluffende toepassingen

- ­Zijn de Langlandsvermoedens waar, en wat

het bewijs van de zogeheten Laatste stelling van Fermat,

- Zal er ooit een kort bewijs voor het vermoeden van

meetkundige versie van het Langlandsprogramma geformu-

- Zijn er grenzen aan symmetrie?

De ideeën van Langlands zijn zeer revolutionair en visionair,

van verontreinigingen in lucht en water en geluidsoverlast.

geïnspireerde structuren en materialen maken,
van het leven op verschillende lengteschalen?

staan tussen meetkunde en getaltheorie. De reeds bereikte
in de getaltheorie. Het beroemdste voorbeeld hiervan is

door Britse wiskundige Andrew Wiles. Recentelijk werd een

leerd, dat nieuwe bruggen slaat tussen wis- en natuurkunde.
dat er wereldwijd door vele wiskundigen aan wordt gewerkt.
Nederland beschikt over een unieke combinatie van expertises in het Langlandsprogramma, waardoor we bij uitstek
geschikt zijn om hoogwaardige bijdragen te leveren aan

deze belangrijke internationale onderzoeksinspanningen.

- Hoe kunnen we multi-phase stromingen beter

Verbindend karakter

vraag is van belang voor het beleidsterrein ‘Water en klimaat’.

industriële toepassingen?

fundamenteel onderzoek en slaat bruggen tussen wis- en

begrijpen, zodat we ze beheersbaar maken voor

Fermat komen?

Het Langlandsprogramma is dermate uitdagend en breed

gasvorm voorkomen, interacties tussen vloeistoffen en deeltjes,
en het combineren van verschillende simulatiemethodes. Deze

betekenen deze voor de fysica?

De vraag geeft in eerste instantie aanleiding tot zeer

natuurkunde. Priemgetallen spelen een belangrijke rol in de
cryptografie, bijvoorbeeld bij het versleutelen van gegevens
tijdens het internetbankieren.

154

155

126

127

Welke rol speelt de kwantumfysica
in macroscopische systemen
en welke spectaculaire nieuwe
verschijnselen en toepassingen
worden daarmee mogelijk?

Wat zijn de oorsprong,
geschiedenis en toekomst
van het heelal?
Toelichting

Vragen naar de ware aard en oorsprong van ons

heelal behoren tot de oudste wezensvragen van de
mensheid. De oerknal is een begrip dat bijna iedereen kent en dat mensen fascineert, maar dat ook

Toelichting

door experts niet begrepen wordt. Ontstond die zeer

Kwantumfysica is al op een aantal terreinen belangrijk

hete begintoestand van het heelal werkelijk uit niets?

in macroscopische systemen. Zo geeft het kwantumme-

En wat was er daarvoor, of is dat zelfs geen goede

chanische collectieve gedrag van elektronen aanleiding

vraag? En waar gaat het heelal naartoe? Op dit mo-

tot exotisch macroscopisch gedrag, zoals supergeleiding

ment zien we dat het heelal steeds sneller steeds gro-

(elektrische geleiding zonder weerstand). Ook in relatie tot

ter wordt. Als die versnelde uitzetting doorzet, zullen

magnetisme komen steeds meer interessante vragen naar

we op zeker moment geen andere melkwegstelsels

kwantumeffecten in macroscopische systemen voort. Het

meer zien: een bizar vooruitzicht. Wetenschappelijk

theoretische begrip van deze collectieve kwantumeffecten

onderzoek dat kan bijdragen aan het beantwoorden

wordt op de proef gesteld door een reeks van onverwachte

van deze vragen richt zich op het begrijpen van de

ontdekkingen, waaronder de mogelijkheid van supergelei-

geschiedenis van het heelal vanaf zijn ontstaan, en

ding bij hoge temperaturen in bepaalde modelsystemen.

op waarnemingen aan en computersimulaties van de

Kunnen we materialen ontwikkelen die deze modelsys-

allervroegste stadia van onze kosmos. Deze informa-

temen realiseren? Supergeleiding bij kamertemperatuur

tie dient als input voor theorievorming over aard en

zou het mogelijk maken om elektriciteit zonder verliezen te

oorsprong van het heelal. Daarbij is de kennis die we

transporteren, met een grote impact op de mondiale ener-

door waarnemingen en simulaties kunnen verwerven

gievoorziening.

zowel de inspiratie als de scheidsrechter voor de
onderzochte theorieën.

Verbindend karakter

Verbindend karakter

Kwantumgedrag controleren en zelfs sturen, vormt een grote wetenschappelijke en technologische uitdaging. Om dit

te bereiken, zijn verdere ontwikkelingen nodig van bijvoor-

Onderzoek naar deze vraag heeft een direct verband

Hier liggen ook verbindingen naar nanotechnologie, optica,

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

De Nederlandse natuurkundegemeenschap is uitstekend

- ­­Wat is de rol van kwamtumcoherente dynamica

baanbrekende ontwikkeling in de fundamentele natuur-

­- Hoe kunnen kwantummaterialen ontworpen en

Nederlandse uitvinding, het hele vakgebied van zogeheten

­- Hoe bepalen de principes van de

worden genoemd, speelt een centrale rol in NWO-(zwaarte-

van materialen op de nano-, meso- en

beeld nieuwe materialen, schakelstructuren en informatica.
microscopische technieken en plasmonics.

gepositioneerd om een leidende rol te vervullen in deze

kunde. Niet alleen is het verschijnsel supergeleiding een

kwantummaterie, zoals deze nieuwe vormen van materialen
kracht)programma’s.

156

in fundamentele processen voor het leven?
gebruikt worden?

kwantummechanica de eigenschappen
macroschaal?

met de (theoretische) natuur- en sterrenkunde. Naast
nog te ontwikkelen nieuwe theoretische concepten

zijn instrumenten nodig waarmee steeds nauwkeuri-

ger waarnemingen gedaan kunnen worden in steeds
Daarnaast moeten de nodige omvangrijke simulaties

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

uitdagende technologische ontwikkelingen leiden ook

- Wat was er voordat het heelal er was?

daarmee de betrokken bedrijven economische

heelal met elkaar verbonden?

grotere delen van het elektromagnetische spectrum.
kunnen worden uitgevoerd. De daarmee verbonden
tot toepassingen buiten de sterrenkunde en bieden
kansen. Ook voor de ontwikkeling van dergelijke
instrumentatie is onderzoek nodig.

-H
 oe zijn de kleinste en grootste structuren in het
- Is het universum een computer, is er een
programmeur?

157

128

129

Kennen we alle elementaire bouwstenen
van materie?
Toelichting

Het zogeheten Standaard Model voor elementaire deeltjes

Wat is de ware aard van zwaartekracht,
ruimte en tijd en wat kun je bijvoorbeeld
leren van zwarte gaten?

beschrijft alle ons bekende elementaire deeltjes. Het model

Toelichting

maar het is veel kleiner. Het is verbazingwekkend dat een

verklaart zwaartekracht als een vervorming van de ruimte-

heeft iets weg van het Periodiek Systeem der Elementen,

Einsteins relativiteitstheorie verbindt ruimte met tijd, en

klein aantal elementaire bouwstenen alle ons bekende

tijd. Daarmee is deze theorie fundamenteel verschillend van

vormen van materie kan verklaren. Het maximale aantal

andere natuurkrachten. Maar Einsteins theorie is nog niet

elementaire deeltjes wordt beperkt door bepaalde symme-

tot het uiterste getest. Alleen in het heelal is dit mogelijk:

trieën, die we aan het model opleggen We weten echter

zwarte gaten en neutronensterren krommen de ruimte zo

nog niet waarom het model werkt, en waar deze symme-

sterk dat ze exotische verschijnselen produceren. Bestu-

triestructuur, en dus het kleine aantal elementaire bouw-

dering van deze objecten geeft daarom uniek inzicht in de

stenen, vandaan komt. Net als andere grote natuurkundige

natuurwetten die onze meest fundamentele inzichten in het

fenomenen zoals de algemene relativiteitstheorie en de

wezen van ruimte en tijd behelzen. De uitdaging is om deze

kwantummechanica zou die symmetriestructuur zich wellicht

verschijnselen met extreem gevoelige instrumenten te de-

ook op macroscopische schaal kunnen manifesteren, en tot

tecteren via waarnemingen in gamma-, röntgen-, radio- en

revolutionaire toepassingen kunnen leiden. Bovendien zou

gravitatiestraling. Dit ligt de komende jaren binnen bereik.

kunnen blijken dat het model niet af is, en dat er wel degelijk

Daarnaast is theoretisch werk essentieel: is zwaartekracht

nieuwe elementaire bouwstenen zijn die we nog niet hebben

wellicht holografisch en emergent, zoals gesuggereerd door

ontdekt.

de snaartheorie, en wat zegt dat over wat ruimte en tijd
wezenlijk zijn?

Verbindend karakter

Deze vraag verbindt zeer elementaire vragen over het ont-

Verbindend karakter

nen van materie. Om deze vragen te kunnen beantwoorden,

wereld op deze gebieden. Dit blijkt niet alleen uit verschillen-

staan van het universum en de ontrafeling van de bouwste-

Nederlandse onderzoekers spelen een leidende rol in de

is grensverleggende technologie nodig. Het doorbreken van

deze technologische barrières kan tot een veelzijdigheid aan

de (toponderzoekschool)programma’s. Ook neemt Neder-

bedrijven, met name ook het MKB. Hoewel toepassingen

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

vragenstellers onder andere aan het gebruiken van energie

- Begrijpen we hoe de fundamentele natuurwetten

zeer massieve objecten. Anderen vragen zich af of we met

kwalitatief nieuwe macroscopische fenomenen?

nieuwe spin-off toepassingen leiden. Hier ligt een kans voor
in onverwachte hoek moeilijk zijn te voorspellen, denken
uit het Higgsveld of van muonen voor het scannen van

voor elementaire deeltjes kunnen leiden tot

neutrino’s de hele aarde kunnen scannen. De Nederlandse

- Is er een grens aan de deelbaarheid van

de bouwstenen van de materie. Het komende decennium

- Waarom is er geen antimaterie in ons

onderzoeksgemeenschap loopt voorop in de zoektocht naar
vormt een cruciale periode voor deze ontdekkingsreis.

(elementaire) deeltjes?
universum?

land op grote schaal deel aan internationale faciliteiten met
unieke instrumentatie, zowel op de grond als in de ruimte.

Technologische ontwikkeling van instrumentatie is essentieel voor dit type onderzoek. Ook bij deze ontwikkeling zijn
kennisinstellingen betrokken, vaak samen met bedrijven,
met name vanuit het hightech MKB.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- ­­­Hoe kunnen ultra-precieze metingen gebruikt

worden voor fundamentele natuurkunde en nieuwe
technologieën?

­- Wat zit er in de kern van een zwart gat?
­- Hoe is de zwaartekracht ontstaan?

158

159

130

131

Wat is donkere materie en
wat is donkere energie?
Toelichting

Slechts vier procent van het heelal begrijpen we goed in termen van de

bekende elementaire deeltjes en hun interacties in de vorm van de elek-

tromagnetische kracht, de zwakke en de sterke kernkracht en de zwaar-

tekracht. Van de overige 96 procent van de energie in het heelal zien we
wel de gevolgen, maar weten we niet wat het is. Een deel hiervan is de

zogenaamde donkere materie, het grootste deel wordt donkere energie

genoemd. De zwaartekracht die wordt veroorzaakt door donkere materie

houdt melkwegstelsels en clusters van melkwegstelsels bij elkaar. Donke-

re energie daarentegen zorgt er juist voor dat het heelal als geheel steeds
sneller uitdijt. De zoektocht naar de ontbrekende materie en energie

gebeurt door de bewegingen van hemellichamen in kaart te brengen, en
door gevoelige natuurkundige experimenten. Ook de theoretische fysica

speelt hier een belangrijke rol. Grote internationale onderzoeksprogramma’s, waaronder een groot Europees satellietproject, richten zich op de

samenstelling van de donkere materie en de toestandsvergelijking van de
donkere energie. Opheldering van het donkere deel van het heelal is één
van de allergrootste uitdagingen in het fundamenteel onderzoek, waarin
Nederland een beslissende rol kan spelen.

Verbindend karakter

De vraag geeft in eerste instantie aanleiding tot zeer fundamenteel onderzoek, dat veelal in nauwe internationale samenwerking zal plaatsvinden,

zoals bij CERN. Voor een deel van dit onderzoek is allerlei instrumentatie

essentieel. De ontwikkeling van dergelijke apparatuur plaatst de hightech-

industrie voor grote uitdagingen. De erbij opgedane praktische kennis kan
veelal ook voor andere toepassingen worden ingezet en biedt daarmee

Hoe ontstaan en evolueren
melkwegstelsels, sterren en planeten?
Toelichting

Het heelal heeft een complexe structuur met sterke contrasten tussen extreme leegte en sterke massaconcentraties

in de vorm van melkwegstelsels, sterren, en planeten, en
uiteindelijk, de mens. Dit alles is ontstaan uit een relatief

eenvoudig begin, veertien miljard jaar geleden. Het heelal

was toen gevuld met een zeer gelijkmatig verdeeld gas met
slechts een begin van structuur, die nu nog zichtbaar is in
de achtergrondstraling. De zwaartekracht versterkte die

structuur door zowel de normale als de raadselachtige donkere materie te laten samenklonteren. Enkele honderden

miljoenen jaren later zien we in deze kosmische dageraad
de eerste sterren en melkwegstelsels oplichten. De eerste
sterren produceren nieuwe elementen waaruit nieuwe

sterren met planetenstelsels ontstaan. Met de grootste

telescopen en de krachtigste supercomputers kunnen we al
deze processen nu waarnemen en simuleren om uiteindelijk te ontrafelen waar alle materie, energie en krachten in

het heelal vandaan komen en hoe deze zich verder zullen

ontwikkelen. Zo wordt bijvoorbeeld met de deels in Drenthe

gelegen internationale LOFAR-radiotelescoop gezocht naar
de effecten van het eerste licht na de oerknal. Meerdere

zeer sterke groepen Nederlandse astronomen en ruimte-

onderzoekers, verenigd in NWO- en toponderzoeksschoolprogramma’s en aangesloten bij internationale samen-

werkingen, staan vooraan in het wereldwijde onderzoek
naar de structuren in het heelal.

nieuwe economische kansen. Om de meest geschikte apparatuur te

Verbindend karakter

verbanden nauw samenwerken met onderzoekers in onder andere de

en past daarmee bij het Sectorplan Astronomie.

ontwikkelen moeten de betrokken hightechbedrijven in multidisciplinaire
astronomie en de fundamentele natuurkunde.

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- Uit welke bouwstenen bestaat ons universum?
­- Kun je donkere materie rechtstreeks meten?

­- Wat is de oorzaak van de versnelde uitdijing van het heelal?

Deze vraag dekt een groot deel van de sterrenkunde af
Instrumentatie speelt een essentiële rol bij dit onderzoek,
kunde. Dergelijke uitdagende instrumentatieontwikkeling

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

mogelijkheden en samenwerking met andere bedrijven.

- Kan,
­­
als een ver sterrenstelsel louter uit antimaterie

dat een diepe relatie heeft met fundamenten van de natuurbiedt de hightech industrie nieuwe afgeleide economische
Bovendien leidt deze ontwikkeling vaak tot innovatieve

spin-offs in de samenleving. Hiermee sluit het onderzoek

zo ja: hoe?

naar deze vraag aan bij de topsector HTSM. Ook is er een

-W
 aarom is er water op aarde?

de wiskunde en zijn er raakvlakken met het thema zelforga-

vorming van sterrenstelsels er verschillende vormen

duidelijke verbinding met de astrochemie, de informatica en
nisatie. Big data, grootschalige gegevensverzameling, is bij
uitstek een thema bij deze vraag.

160

zou bestaan, dit op aarde worden waargenomen en

-W
 elke mechanismen zorgen ervoor dat bij de

ontstaan zoals lensvormige stelsel, spiraalstelsel en
nog vreemder: balkspiraalstelsels?

161

132

133

Hoe kunnen we met ruimtevaartuigen en
telescopen meer begrijpen van het heelal
en ons zonnestelsel exploreren?

Is er leven buiten
de aarde?
Toelichting

Of de mensheid alleen is in het heelal, of dat er elders leven
voorkomt, is een oeroude vraag. Dankzij nieuwe krachtige

Toelichting

telescopen kan deze vraag eindelijk wetenschappelijk

De technologische vooruitgang die leidt tot steeds

benaderd worden. Voor het eerst zijn er waarnemingen

geavanceerdere telescopen en ruimtevaartuigen,

mogelijk aan planeten buiten ons zonnestelsel en van de

ligt aan de basis van ons toenemende begrip van

vorming van de moleculen die de bouwstenen van het leven

het heelal en de ruimte om ons heen, en leidt

vormen. Nederlandse astronomen lopen wereldwijd voorop

tot een toenemend nut van die ruimte voor de

in dit vakgebied. Dankzij superscherpe beelden identificeren

mensheid. Een wereld zonder weer- en communi-

ze planetenstelsels in wording en in laboratoria bootsen ze

catiesatellieten en GPS is bijna niet meer denkbaar.

chemische processen in de ruimte na. In de succesvolle

Om verder door te dringen in de geheimen van de

zoektocht naar planeten buiten ons zonnestelsel, exoplane-

natuur en om mogelijk zelfs van exploratie naar

ten genoemd, zijn planeten gevonden waar vloeibaar water

exploitatie van het zonnestelsel te gaan, moeten

zou kunnen zijn; een van de voorwaarden voor het ontstaan

de ontwikkeling en toepassing van de relevante

van leven zoals op aarde. Leven van allerlei aard zou zich

technologieën krachtig voort worden gezet. De spin-

kunnen verraden door achtergelaten vingerafdrukken van

off van dit soort technologieontwikkeling heeft zijn

moleculen, fijnstof en vegetatie in de straling van een exo-

weerslag overal in de samenleving. Nederland kan

planeet. Hierbij is de uitdaging om het zwakke licht van de

aan deze internationale ontwikkelingen belangrijke

planeet te onderscheiden naast de felle moederster.

bijdragen leveren. Nederlandse technologische

onderzoeksinstituten op het gebied van sterren-

Verbindend karakter

prominent aanwezig, zeker gezien hun relatief

vragen naar wat leven is en hoe het herkend kan wor-

kundig en ruimteonderzoek zijn internationaal zeer

De zoektocht naar buitenaards leven omvat fundamentele

kleine omvang.

den. Hier raakt het onderzoek onder andere aan dat naar
extremofiele organismen op aarde. In dit verband komen

Verbindend karakter

uiteenlopende disciplines als fundamentele levensweten-

Voor de exploratie van het zonnestelsel is onder-

schappen, aardewetenschappen en astrochemie bij elkaar.

zoek in en afstemming tussen zeer uiteenlopende
disciplines en technologieën nodig. Innovatieve

De Nederlandse astronomie is klein, maar goed georgani-

elders inzetbaar blijkt. Technologieontwikkeling voor

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

vanwege de extreme omstandigheden die in de

- ­­Met welke instrumenten zullen we in de toekomst de

telescopen vragen om nieuwe technologie, die ook
ruimteonderzoek en ruimtevaart is zeer innovatief

ruimte heersen, en de extreme betrouwbaarheidsen levensduureisen die aan ruimte-instrumenten

allerkleinste en allergrootste bouwstenen van onze
wereld (ons heelal) bestuderen?

worden gesteld. In het verleden zijn vanuit de

- Hoe gaan we ruimtepuin opruimen en voorkomen?

maatschappelijke en economische impact. Ook

21

ruimtevaartambities innovaties gerealiseerd met
voor de toekomst zijn spin-offs te verwachten met

potentie voor de maatschappij en de Nederlandse
industrie.

162

- Welke nieuwe bijdragen kan de ruimtevaart in de
ste

eeuw leveren aan oplossingen voor de grote

schaarste-problemen waar de wereld tegenaan

loopt, zoals schaarste aan grondstoffen, energie en
drinkwater?

seerd en heeft mondiaal mede door de goede afstemming
ontwikkeld om astronomisch onderzoek naar exoplaneten

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

mogelijkheden voor de hightech industrie in andere toepas-

- ­Waarom nemen we aan dat water essentieel is voor

De Nederlandse hightech industrie, zowel grote bedrijven

- Als op een andere planeet een evolutie heeft

zal kansen benutten voor technologische vernieuwing.

organische processen en andere materie, kunnen

en organisatie een goede positie. De apparatuur die wordt
en buitenaards leven mogelijk te maken, leidt ook tot nieuwe
singsgebieden en creëert zo nieuwe economische kansen.
als het MKB, is aangesloten bij deze ontwikkelingen en

Daarmee wordt de economische positie van deze industrie
versterkt. Deze vraag sluit aan bij het strategisch plan voor
de Nederlandse astronomie en bij de Europese roadmap
van ASTRONET voor de astronomie.

buitenaards leven?

plaatsgevonden met andere dan voor ons bekende
wij wezens van die planeet wel als zodanig
herkennen?

- Is het leven wel echt op de aarde begonnen, of
mogelijk elders?

163

134

135

Hoe is leven ontstaan en hoe werkt de
evolutie?
Toelichting

Het ontstaan en de ontwikkeling van het leven op aarde

is een van de grootste vragen uit de natuurwetenschap-

pen. We kennen miljoenen soorten planten en dieren, van

onzichtbaar klein tot zeer groot. Natuurlijke selectie speelt in
soortvorming continu een belangrijke rol en heeft geleid tot

een grote diversiteit aan vormen van leven waarvan pas een

Hoe kunnen we de eigenschappen, de
functionaliteiten en het samenspel van
moleculen in levende systemen beter
begrijpen en zo bijvoorbeeld op leven
geïnspireerde systemen ontwikkelen?

klein deel beschreven en begrepen is. Hoeveel soorten er

Toelichting

cellen. Op termijn kunnen we wellicht zelfs kunstma-

king tot soortvorming, soortensegregatie en soortgebonden

biomoleculen tot levende organismen kunnen leiden.

autonome functies kunnen uitvoeren, en zo een geheel

in totaal zijn en hoeveel mechanismen er zijn met betrek-

We begrijpen nog steeds niet hoe interacties tussen

wijzen van voortplanting weten we nog lang niet. Onderlig-

Wel weten we dat de moleculen van het leven elkaar

gende vraagstukken bestrijken een breed scala aan onder-

herkennen, met elkaar reageren tot nieuwe moleculen,

werpen: van het ontstaan van de genetische code tot aan

de adaptatie van individuele soorten en ecosystemen aan
Een beter begrip van evolutionaire processen zal ons

antigenen en antilichamen. Kennis van dergelijke

uiteenlopende milieufactoren zijn en hoe we deze op een

complexe moleculaire systemen en de mogelijkheid om

gewenste manier kunnen beïnvloeden.

deze in een gewenste richting te kunnen sturen, bieden

aanknopingspunten om maatschappelijke vraagstukken

Verbindend karakter

op het gebied van milieu, energie en gezondheid aan te

Inzicht in de dynamiek van soortvorming en de interac-

pakken. De komende tien jaar staan we voor de uitda-

tie tussen soorten is van belang voor het begrijpen van

ging moleculaire zelfassemblage (spontane ordening)

complexe systemen van levende organismen. Om deze

onder controle te krijgen. Dit kan bijvoorbeeld door het

soorten te kunnen exploiteren voor nuttige toepassingen

ontwerpen en in elkaar zetten van moleculaire motoren,

omgevingsdruk. Daarnaast kunnen inzichten over onderlig-

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

vertaald worden naar bruikbare gereedschappen voor

- Hoe kan leven zich handhaven op grote diepte?

dit onderzoek wordt onderschreven door Nederlandse en

aandeel van verschillende processen van

gende principes en mechanismen van complexe systemen
onderzoek, ontwikkeling en toepassingen. Het belang van
Europese onderzoeksprogramma’s die op het gebied van
biodiversiteit lopen.

van complexe processen op verschillende lengte- en

enzymen en substraten, virussen en hun gastheer,

kunnen we uit dit onderzoek leren wat de invloeden van

stabiliteit van deze systemen onder variabele condities en

Deze moleculaire processen zijn essentieel voor

uit twee delen bestaande biologische systemen zoals

ecosystemen, organismen, organen en zelfs cellen. Ook

ten behoeve van de mens, is beter begrip nodig van de

Verbindend karakter

chemische reacties en voor het goed functioneren van

niet alleen inzichten opleveren over het functioneren van

nieuwe chemische wereld genereren.

interacties met elkaar aangaan en samen structuren
vormen door middel van vele complexe processen.

veranderingen in hun directe leefomgeving en het milieu.

tige moleculaire systemen en materialen bouwen die

het modelleren van biologische systemen, maar ook
door het ontwerpen van dynamische biomaterialen

voor het herstel van weefsel in het lichaam, of door het
kunnen sturen van katalytische processen in levende

Evolutie, het functioneren van leven, en het begrijpen
tijdschalen zijn kernbegrippen bij deze vraag. Toepassingen en economische kansen liggen op het gebied
van bijvoorbeeld medicijnen, voeding en materialen.

Vragenstellers noemen protheses, kunstmatige weef-

sels en organen, levensechte zelfdenkende materialen,
nieuwe medicijnen, nanorobots, moleculaire elektronica, nieuwe doeleiwitten voor moleculaire therapieën,

antibiotica en antivirale middelen, de creatie van een

synthetische cel, kankertherapie en duurzaam gepro-

duceerde eiwitten. Onderzoek is nodig naar complexe

moleculaire systemen, systemen die uit evenwicht zijn
en functionele moleculaire architecturen. Subthema’s
van deze vraag bevinden zich onder andere op het

gebied van microbiologie, chemische immunologie,

functionele moleculaire systemen en materie op uiteenlopende lengteschalen.

- Waar komt biodiversiteit vandaan: wat is het
soortvorming?

- Hoe kan materie zich ontwikkelen tot leven?

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
-H
 oe vinden atomen elkaar en hoe combineren deze tot grote biomoleculen? Hoe

reageren die moleculen met elkaar en hoe vormen deze moleculen levende materie,
organen en organismen?

-K
 unnen we grensvlakken van metalen en moleculen ontwikkelen op oppervlakken of
in systemen door (zelf)assemblage om geavanceerde materialen te maken?

-K
 unnen we katalytische processen (enzymatisch, heterogeen of homogeen) op het
niveau van de reagerende moleculen begrijpen?

164

165

136

137

Cellen zijn de bouwstenen van het leven.
Hoe werken ze en wat kunnen ze ons
leren over levensprocessen?

Hoe ontwikkelt een bevruchte eicel
zich tot een complex organisme met
verschillende gespecialiseerde weefsels
en organen?

Toelichting

voedingsmiddelen en energie; diagnostische tests en an-

joen cellen. De cellen voeren alle functies van het lichaam

de genetische en stofwisselingsgerelateerde netwerken in

Toelichting

het behandelen of voorkomen van ziektes waarin stofwis-

seerde cellen. Deze cellen gedragen zich niet als individu,

Het menselijk lichaam bestaat uit meer dan honderd bil-

uit en vormen zo de basis van leven. In elke levende cel is
een netwerk van meer dan duizend verschillende chemische reacties verantwoordelijk voor het genereren van

energie en het samenstellen van de bouwstenen voor een
nieuwe cel. Daarnaast vinden er essentiële processen in
plaats als DNA-replicatie, DNA-transcriptie en eiwitsyn-

these, en is een cel in staat zichzelf te delen en informatie
uit de omgeving op te nemen en te verwerken (signaaltransductie). Hoewel we na vele jaren van biochemisch
onderzoek de netwerken en de betrokken enzymen en

regelcircuits hebben ontrafeld, begrijpen we nog steeds
niet hoe en waarom deze netwerken functioneren. Als

gevolg daarvan zijn alle huidige succesvolle ingrepen in de
stofwisseling, de genexpressie en signaaltransductie in de
context van ziekten en industriële biotechnologie voorna-

melijk gebaseerd op trial and error. Kennisontwikkeling op
dit gebied is onontbeerlijk om de volgende stap te kunnen
zetten in vele bio(medische) onderzoeksvelden.

Verbindend karakter

Met inzicht in de werking van cellen kunnen we betere

(precisie-)medicijnen; duurzame productie van chemicaliën,

dere medische hulpmiddelen ontwikkelen. Met kennis van

de cel kunnen mogelijkheden worden geïdentificeerd voor
seling een grote rol speelt, zoals diabetes en kanker. Ook
opent deze kennis wegen naar nieuwe strategieën om in-

fectieziekten te bestrijden. Daarnaast kunnen we op basis
van nieuwe inzichten wellicht cellulaire fabrieken ontwerpen ten behoeve van de zogeheten bio-based economy.

Nederland heeft een sterke R&D-keten op het gebied van
celfysiologisch onderzoek. Dit blijkt onder andere uit een
groeiend aantal publiek-private samenwerkingen tussen
kennisinstellingen en vele innovatieve grote en kleine

bedrijven, en een toenemende belangstelling van inves-

teerders. Door het celsysteem als geheel te bestuderen,

kunnen naar verwachting allerlei voorspellende modellen

worden opgesteld. Ook zal het mogelijk worden om gericht
celsystemen te herprogrammeren of nieuwe te ontwerpen

met behulp van de ontwikkelingen in de synthetische biologie.
Dit vergt nauwe samenwerking tussen de verschillende

Een volwassen mens bestaat uit meer dan 1013 gespecialimaar werken samen in functionele weefsels en organen.

Toch zijn al deze cellen afkomstig van één enkele bevruchte
eicel. Welke signalen zorgen ervoor dat een bevruchte eicel
zich ontwikkelt tot verschillende celtypen, die precies weten
wanneer ze zich moeten delen en/of differentiëren en die

zich vervolgens organiseren in complexe, driedimensionale
weefsels? Fouten die ontstaan tijdens de eerst celdelin-

gen van een bevruchte eicel, leiden tot een miskraam of

tot afwijkingen in het nageslacht. Kennis van de normale

ontwikkeling en over het ontstaan van fouten kan wellicht

mogelijke afwijkingen voorkomen. Nederland is van oudsher
sterk in onderzoek in de ontwikkelingsbiologie en heeft
goede kansen in de komende tien jaar significant bij te
dragen aan het oplossen van vragen over normale en
abnormale ontwikkeling van een nieuw mens of dier.

disciplines binnen de levens- en natuurwetenschappen,

Verbindend karakter

vanwege de mogelijke ethische en sociale consequenties.

biologische processen die ervoor zorgen dat een bevruchte

maar ook de geestes- en de gedragswetenschappen

De ontwikkelingsbiologie richt zich op het begrijpen van de
eicel zich ontwikkelt tot een pasgeborene. Dit vakgebied

brengt de onderliggende, sturende mechanismen in kaart

die verantwoordelijk zijn voor de ontwikkeling van levende

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- ­­Hoe kun je met één genoom toch heel veel verschillende

cellen maken? Hoe kan het dat er in de verschillende cellen
andere genen actief en inactief zijn?

- Kunnen we tot een integraal begrip van de cel komen

waarmee we een brug slaan tussen eigenschappen van
enzymen en nucleïnezuren en het functioneren van het
organisme?

- Kunnen we over tien jaar het gedrag van metabolisme en
informatievoorziening voorspellen en gericht bijsturen?

166

georiënteerde onderzoek is de bestudering van aangebo-

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

niveau van omgevingsinvloeden. De vraagstukken in de

- ­­Wat is de (potentieel modificeerbare) relatie tussen

organismen. Direct gerelateerd aan dit meer fundamenteel
ren afwijkingen op het niveau van genotypering en op het
ontwikkelingsbiologie zijn zeer nauw verbonden met on-

derzoek op het gebied van stamcelbiologie. Fundamenteel

de vroege ontwikkeling en de gezondheid op
volwassen en latere leeftijd?

inzicht in biologische ontwikkelingsprocessen kan leiden tot

- Wat zijn de langetermijneffecten van ernstige

en ziekten. Ook zijn er raakvlakken met onderzoek op het

- De wisselwerking tussen genetische programma’s

weefsels. Kennis van het ontstaan van fouten die leiden

ontwikkeling bepaalt de vorm en functie van het

celtherapietoepassingen in de behandeling van afwijkingen
gebied van regeneratieve geneeskunde, het herstellen van
tot afwijkingen heeft daarnaast maatschappelijke implica-

ties, bijvoorbeeld rond vragen over screening op mogelijke
afwijkingen.

aangeboren afwijkingen bij pasgeborenen?

en omgevingsfactoren tijdens de embryonale

individu en beïnvloedt de kans op ziekte. Hoe werkt
dat?

167

138

139

Hoe en waarom
doen dieren wat ze
doen?
Toelichting

Het gedrag van dieren fascineert mensen. Een van de

meest uitdagende vragen van dit moment is of dieren zich

bewust zijn van zichzelf. Een beter begrip van diergedrag is

Hoe verwerkt en onthoudt ons brein
informatie en wat is daarbij de rol van
plasticiteit en netwerken op verschillende
(microscopische en macroscopische)
niveaus?

essentieel in het onderzoek naar dierenwelzijn. Dit onderzoek kan inzichten opleveren die van belang zijn voor de

maatschappelijke discussie rondom de bio-industrie en de

Toelichting

interacteren met hun leefomgeving en daarbij dus ook met

bekend. Ook in termen van diagnostiek zijn grote stappen

wenselijkheid van dierproeven. Ook vragen over hoe dieren
de mens en zijn activiteiten, zijn van belang voor de ver-

houding tussen mens en dier. Andere vragen zijn van meer

evolutionaire aard en gaan in op hoe het gedrag van dieren
hen helpt te overleven.

Verbindend karakter

Voor deze vraag is samenwerking nodig tussen vakge-

bieden als ecologie, biologie, landbouwwetenschappen,
diergeneeskunde en planologie. Verder onderzoek op

het gebied van dierethologie van zowel wilde dieren als

landbouwhuisdieren is van belang voor een beter begrip van
uiteenlopende kwesties. Dat kan gaan over diergedrag in

- ­­Hoe beïnvloedt het gedrag van dieren de dynamiek

van populaties en levensgemeenschappen op zowel
ecologische als evolutionaire schaal?

- Extremisme, komt dit voor in het dierenrijk?

- Hoe voorkomen we de overdracht van (infectie)

ziekten tussen dier en mens (zoönose, one health
concept) ?

gezet. Het voorspellen van ziektebeloop en het begrijpen
van onderliggende mechanismen blijft echter nog vaak

lastig. Hersenonderzoekers zijn de hersenen steeds meer

als netwerk gaan beschouwen, en niet als een verzameling
individuele gebieden die een bepaalde functie hebben. Het

doet er als het ware niet zozeer toe of een bepaald gebiedje
in de hersenen disfunctioneert, het gaat erom wat de weerslag daarvan is op het gehele netwerk van het brein. De

focus in het hersenonderzoek ligt daarom op het begrijpen
van informatieverwerking in dat hersennetwerk en van het
aanpassingsvermogen van het brein (plasticiteit).

de natuurlijke habitat, het behoud van biodiversiteit in een

Verbindend karakter

door de mens gecreëerde leefomgeving, of de verspreiding

ke vraagstukken. Psychiatrische aandoeningen komen veel

verstedelijkte omgeving, de interactie van dieren met hun

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

De anatomie van het zenuwstelsel is inmiddels goed

van ziekten voor dier en/of mens. Maar ook vraagstukken

rondom de betekenis van dierlijke ecosystemen voor plantaardige en dierlijke productiesystemen, en het verbeteren
van het dierenwelzijn in dierentuinen en -parken en in

dierlijke productiesystemen, vereisen samenwerking tussen

verschillende vakgebieden. Ook kan kennis over diergedrag
in (sub)populaties onder uiteenlopende omstandigheden,
zoals in aanwezigheid van stressfactoren waardevolle in-

zichten opleveren voor afwijkend gedrag in menselijke (sub)
populaties.

Onderzoek naar het brein raakt belangrijke maatschappelijvoor. Daarnaast spelen de hersenen een belangrijke rol in

hoe mensen met gezondheid en ziekte omgaan. Tekortkomingen in het functioneren van het brein kunnen kinderen
belemmeren in hun ontwikkeling en in hun mogelijkheden

om te leren. De hersenen bepalen hoe de mens zich voelt
en beïnvloeden daarmee zijn welbevinden en producti-

genotsmiddelen vindt zijn oorzaak in het brein. Kennis van

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren

gezond en zelfstandig te houden. In het onderzoek naar het

- Hoe verhoudt de hersenactiviteit zich tot het

natuurkunde, scheikunde, biologie, gedrags- en voe-

- Hoe kunnen we specifieke functies van de hersenen

pedagogiek. De vraagstelling bestrijkt het gehele spectrum

wijze kunnen we dit proces zo optimaal mogelijk

viteit. Antisociaal gedrag zoals geweld en misbruik van

de ouder wordende hersenen kan helpen de mens langer

brein ontmoeten veel disciplines elkaar, zoals geneeskunde,
dingsonderzoek, technologie, criminologie, besliskunde en

van fundamenteel onderzoek, zoals naar de werking van het
brein op het niveau van moleculen en genen tot toegepast

onderzoek, zoals naar de mogelijkheden van beïnvloeding.

168

welbevinden van de mens?

bevorderen dan wel herstellen? En op welke
stimuleren?

- Is bewustzijn het gevolg van een toename van de
complexiteit van een (neuraal) netwerk?

169

140

Wat kunnen we als mensen weten over
onszelf, God en onze plaats in de kosmos,
en in hoeverre kan de wetenschap die
kennis leveren?
Toelichting

Al eeuwenlang zoeken mensen naar wat een mens tot mens

maakt, welke plaats de mens heeft in de kosmos, en of er meer
is dan onze materiële wereld. Onder invloed van nieuwe kennis

over onder andere onze hersenen is ons mensbeeld de afgelopen
jaren drastisch veranderd. De vraag is welk effect dit veranderd

mensbeeld heeft op onze verhouding tot God en op het beeld van

de plaats van de mens in de kosmos. Daarbij is het overigens niet
zeker of de wetenschap hier wel een antwoord op kan geven.

Verbindend karakter

Deze vraag verbindt filosofie, religiewetenschappen/theologie en

geschiedenis, en kent beschrijvende, evaluerende en ontwerpende aspecten. Om deze vraag te beantwoorden is allereerst een

beschrijving nodig van ons huidige mensbeeld en de historische
ontwikkeling daarvan. Om te weten welke impact het veranderd

mensbeeld heeft op onze verhouding tot goddelijke machten en op
het beeld van de plaats van de mens in de kosmos, is een historische, filosofische en religieuze evaluatie nodig. Het raadsel of de

wetenschap überhaupt een antwoord kan geven op deze vraag is

een fundamentele vraag naar de reikwijdte en grenzen van kennis
en wetenschap. Om deze reikwijdte te bepalen is een filosofische

evaluatie nodig. Het ontwerpende aspect bevindt zich op verschillende vlakken:

-W
 etenschapscommunicatie: een betere begripsvorming over wat
wel en niet wetenschappelijk is, draagt bij aan effectievere communicatie over welke resultaten we wel en niet met wetenschap
kunnen bereiken.

-W
 etenschapsbeleid: een goed begrip van de grenzen van onze

kennis draagt bij aan een betere aansluiting tussen onze onderzoeksinspanningen en de kennis die we daadwerkelijk nodig

hebben om onze wereld, onder andere via politiek en economie,
vorm te geven.

-B
 estuurlijk beleid: een bepaald mensbeeld ligt vaak impliciet

ten grondslag aan beslissingen over de besteding van geld in

de publieke sfeer, zoals in de gezondheidszorg of de culturele

sector. Een dergelijk mensbeeld expliciet benoemen biedt kansen
voor gemeenschapsvorming en het verkrijgen van draagvlak voor
bepaalde beslissingen.

170

Ingediende vragen die rijkdom en
verbindend karakter illustreren
- ­­Is het geloof uitgesloten door de wetenschap?

- Wat zijn de grenzen van ons menselijk denken?
- Kan het bestaan van een onstoffelijke ziel

empirisch worden vastgesteld met behulp van
hersenscans bij bijnadoodervaringen?

Deel III

Verbindingen en vergezichten

In het nu volgende deel van de Wetenschapsagenda worden zestien exemplarische
routes gepresenteerd. Routes brengen een deelverzameling van samenhangende

vragen rond een complex thema in kaart. Ze nemen ons mee op een ‘wandeling’ langs
verschillende clustervragen, en bieden zo de mogelijkheid om op zoek naar de beste

aanpak voor een complexe opgave de meest relevante vragen te identificeren. Hierdoor
worden theoretische en praktische verbanden zichtbaar die aanleiding kunnen zijn tot

nader contact en afstemming tussen de partijen van de kenniscoalitie en hun achterban.

De kenniscoalitie heeft deze zestien routes uitgekozen op grond van hun relevantie voor
de samenleving, de economie en de wetenschap zelf. Additionele routes zijn mogelijk

en bezoekers van de website kunnen ook zelf routes uitstippelen om potentiële partners
te vinden en prioriteiten te stellen voor programmering en samenwerking. Maar de

kenniscoalitie zal alleen de routes oppakken en verder uitwerken die in de geest van de
Wetenschapsagenda gericht zijn op brede en vernieuwende samenwerking.

Onderzoeksagenda's

Universiteiten

Medische centra

Hogescholen

Onderzoeksinstituten
en kenniscentra

Topsectoren

Internationaal

Beleidsagenda's

Onderzoekfinanciers

Ministeries

173

Personalised medicine

Personalised medicine

Belang van deze route

Mensen willen betaalbare gezondheidszorg die zoveel mogelijk is toegespitst op het individu. De toekomst van de

gezondheidszorg zal in toenemende mate afhangen van de identificatie en juiste interpretatie van de vroegste signalen

van ziektegevoeligheid, om op individuele basis ziekte te voorkomen of te onderscheppen nog voor ze begint. Hierdoor
kunnen mensen gezonder en ouder worden. Personalised medicine (of ‘precisiegeneeskunde’) speelt een hoofdrol in

deze ontwikkelingen: het gaat hierbij om de mogelijkheid om op basis van individuele kenmerken van een patiënt (zoals

genetische blauwdruk of expressie van eiwitten) of specifieke kenmerken van de ziekte (bijvoorbeeld mutaties in een tumor)
de meest succesvolle behandeling te bepalen. Dat betreft zowel de effectiviteit van de behandeling als het voorkomen

van ongewenste bijwerkingen. Personalised medicine biedt zelfs de gelegenheid vast te stellen wie extra kans lopen op
bepaalde aandoeningen, en opent ongekende mogelijkheden tot preventie.

De route daagt uit tot de volgende nieuwe verbindingen

Geneeskunde en gezondheidszorg krijgen momenteel enorme impulsen vanuit andere disciplines zoals biotechnologie,

moleculaire genetica en fysica. Om personalised medicine tot wasdom te brengen zijn innovatie en technologie onmisbaar.
De mogelijkheden van bijvoorbeeld vroegdetectie en imaging zijn van grote betekenis voor personalised medicine.

Bijzondere aandacht is nodig voor de betrokkenheid vanuit de informatica gezien de hoeveelheid data die personalised
medicine genereert. Gegevensbeheer en analyse (big data) alsmede gereedschappen om beslissingen en interventies

te kunnen evalueren zijn daarbij dan ook essentieel. De grote uitdaging voor de komende decennia is om al deze nieuwe
inzichten te vertalen naar betere preventie, diagnostiek en behandeling van ziekten. Hiertoe zijn nieuwe strategische

samenwerkingsverbanden nodig. Nederland heeft op het gebied van onderzoek en innovatie een sterke positie in de

mondiale Life Sciences & Health-sector. Door een unieke combinatie van kennis en kunde biedt deze sector grote kansen
voor de Nederlandse kenniseconomie. Gezamenlijke agendavorming door deze betrokkenen is nu nodig.

Er liggen nieuwe kansen tot samenwerking met technologische bedrijven die zich ook op gezondheid richten, zoals Philips,
en bedrijven die zich op informatieverwerking richten zoals de datareus Google.

Clustervragen die de breedte en verbindingskracht van de route illustreren:

- Big data: kunnen we grote datasets en het verzamelen daarvan benutten voor het realiseren van waarden, het genereren
van inzichten en het verkrijgen van antwoorden?

- Elke tumor is anders: hoe kunnen we de ziekte kanker goed genoeg begrijpen om een behandeling voor elke vorm ervan te
kunnen ontwikkelen?

- Hoe kan de gezondheidszorg, onder andere door gebruik te maken van biomarkers, meer gericht worden op de uniciteit
van een persoon?

- Hoe kunnen we hart- en vaatziekten (atherosclerose, hartfalen, hartritmestoornissen en trombose) op individueel niveau
vroeg voorspellen, voorkomen en behandelen?

- Hoe ontstaan (chronische) nierziekten en hoe kunnen deze eerder opgespoord worden en vervolgens op individuele basis
worden behandeld?

- Hoe ontstaan diabetes type 1 en 2 en hoe kunnen deze eerder worden opgespoord en vervolgens op individuele basis
worden behandeld?

- Hoe kunnen big data en technologische innovatie (e-health) bijdragen in de zorg?

- Kunnen we slimme materialen en constructies ontwerpen met nieuwe geavanceerde eigenschappen?
Deze route verbindt de onderzoeks- en beleidsagenda’s van de volgende instellingen:
Universiteiten: EUR, RUG, RU, TU/e, TUD, UL, UM, UT, UU, UvA, VU, WUR, 3TU;

Medische centra: AMC, Erasmus MC, LUMC, MUMC, NFU, NKI/AvL, Radboud UMC, UMCG, UMCU, VUMC;

Hogescholen: Christelijke Hogeschool Windesheim, Fontys Hogescholen, Hogeschool Leiden, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, Hogeschool
voor de kunsten Utrecht, Hogeschool Zuyd, Inholland, Stenden, Van Hall Larenstein;

Onderzoeksinstituten en kenniscentra: AMOLF, Biomedical Primate Research Centre, CWI, KNAW Hubrecht Instituut voor Ontwikkelingsbiologie
en Stamcelonderzoek, KNAW Huygens ING, KNAW Meertens Instituut, KNAW Nederlands Herseninstituut, KNAW Rathenau Instituut, Mulier
Instituut, Nederlands Jeugdinstituut, NKI, (TO2) ECN, (TO2) TNO, RIVM, Stichting Trimbos Instituut, Veiligheid NL, VILANS;
Onderzoeksfinanciers: NWO, ZonMw;
Ministeries: EZ, VWS;

Topsectoren: Chemie, Creatieve Industrie, Life Sciences & Health, Agri & Food;
Internationaal: Horizon 2020, UN SDG.

Deze route verbindt de volgende vragen:

13

10

9

17

2

2

4

2

072, 073, 075, 080, 085, 086, 087, 088, 089, 090, 094, 095, 101, 104, 105, 112, 120

174

175

Regeneratieve geneeskunde

Regeneratieve geneeskunde

Belang van deze route

Regeneratieve geneeskunde is erop gericht nieuwe behandelingen te ontwikkelen die slim gebruik maken van het
zelfherstellend vermogen van ons lichaam. Deze behandelingen zijn erop gericht om op een duurzame manier en

zonder bijwerkingen weefsels en orgaanfuncties te herstellen na schade door ziekte of letsel. De verwachtingen van

regeneratieve geneeskunde zijn hoog. De komende jaren zullen nieuwe behandelingen verder worden ontwikkeld, en

worden toegepast in de kliniek. De regeneratieve geneeskunde leidt onder andere tot nieuwe oplossingen op het gebied
van neurologische ziekten, aandoeningen aan het bewegingsapparaat en hart- en vaatziekten.

De route daagt uit tot de volgende nieuwe verbindingen

Het herstellen van zieke organen en weefsels en het ontwikkelen van nieuwe organen of weefsels voor transplantatie

of voor onderzoek is een relatief nieuw multidisciplinair vakgebied. Kennis over celbiologie, biomaterialen, modelleren
en beeldvorming moet worden gecombineerd om naar wens weefsels of zelfs complete organen binnen of buiten het
lichaam te laten groeien. Deze op bevel gegroeide (delen van) organen kunnen niet alleen worden gebruikt voor de

genezing van schade, maar ook om bijvoorbeeld geneesmiddelen op te testen. Dat maakt het gebruik van proefdieren op
termijn overbodig. Interdisciplinaire interactie tussen onder meer clinici, fundamentele onderzoekers en spin-off bedrijven
is essentieel om een orgaan of weefsel te ontwikkelen dat klinisch onopgeloste problemen kan aanpakken.

Clustervragen die de breedte en verbindingskracht van de route illustreren:

- Hoe kunnen we met behulp van (stam)cellen en biomaterialen de vorming en het herstel van weefsels en organen
bevorderen?

- Kunnen we (bio-)elektronica ontwerpen die direct met ons lichaam communiceert, en materialen en technologie die
lichaamsfuncties herstellen of ondersteunen?

- Kunnen we modellen van het menselijk lichaam ontwerpen en slimme technologie gebruiken voor gezondheids-,
voedings- en toxiciteitsonderzoek en daarmee tegelijkertijd het proefdiergebruik drastisch verminderen?

Deze route verbindt de strategische agenda’s van de volgende instellingen:
Universiteiten: EUR, RU, TU/e, TUD, UL, UM, UvA, UvT, VU, WUR;
Medische centra: AMC, Erasmus MC, LUMC, MUMC, NFU, NKI/AvL, Radboud UMC, UMCG, UMCU, VUMC;
Hogescholen: Fontys Hogescholen, Gereformeerde Hogeschool VIAA, Hanze Hogeschool Groningen, Hogeschool Leiden, Hogeschool Rotterdam,
Hogeschool van Arnhem en Nijmegen;
Onderzoeksinstituten en kenniscentra: AMOLF, KNAW Hubrecht Instituut voor Ontwikkelingsbiologie en Stamcelonderzoek, KNAW NIOO, Movisie,
NIVEL, NKI, RIVM, Sanquin, (TO2) TNO, VILANS;
Onderzoekfinanciers: NWO, ZonMw;
Topsectoren: Life Sciences & Health;
Internationaal: Horizon 2020.
Deze route verbindt de volgende vragen:
100, 101, 121

10

176

10

6

10

2

-

1

1

177

Gezondheidszorgonderzoek, preventie en behandeling

Gezondheidszorgonderzoek, preventie en behandeling

Belang van deze route

De geneeskunde staat voor grote uitdagingen. Het aantal ouderen groeit, terwijl de beroepsbevolking afneemt.

Aangezien de meeste chronische ziekten zich op latere leeftijd manifesteren, geeft dit een toenemende druk op de

gezondheidszorg. Tegelijkertijd zijn er steeds minder ‘handen aan het bed’. De ontwikkeling van nieuwe, succesvolle

maar veelal dure behandelingen voor (chronische) ziekten verlengen het leven en verhogen de kwaliteit ervan, maar

dragen ook sterk bij aan de toenemende kosten van de zorg. In alle leeftijdscategorieën groeit het aantal mensen met

welvaartsziekten zoals metaboolsyndroom (een combinatie van een hoge bloeddruk, suikerziekte, verhoogd cholesterol
en overgewicht), artrose en hart- en vaatziekten. Tevens is er een toenemend aantal mensen met psychische en

psychiatrische problemen. Een blijvende bedreiging voor de volksgezondheid wordt gevormd door infectieziekten.

Nieuwe ziekten duiken op, zoals Q-koorts, SARS en het MERS-coronavirus. Sommige bestaande ziekten komen vaker
voor, al dan niet in de vorm van een epidemie. Als gevolg van de vergrijzing en toenemende levensverwachting neemt
het aantal ouderen met een verminderde weerstand tegen ziekten toe. Ook wordt activatie of juist de-activatie van

het eigen immuunsysteem steeds meer aangewend om kanker of reumatologische aandoeningen te bestrijden. De

geneeskunde richt zich in toenemende mate op preventie, snelle diagnose en effectieve behandeling van chronische

ziekten. Ook voeding, ‘personalised nutrition’ en een gezonde leefstijl zijn van belang voor preventie. Hiermee krijgen

meer mensen een betere kwaliteit van leven, zodat ze volop kunnen participeren in de maatschappij. De grote uitdaging
is daarbij de zorg betaalbaar, toegankelijk en van goede kwaliteit te houden.

De route daagt uit tot de volgende nieuwe verbindingen

Duurzame gezondheidszorg vraagt om een multidisciplinaire benadering met betrokkenheid van alle belanghebbenden,
ondersteund door technologie en uitwisseling van gegevens. Bestrijding van infectieziekten is daarnaast iets wat
niet binnen eigen landsgrenzen plaatsvindt. Daar is internationale samenwerking voor nodig. Vakgebieden als

medische microbiologie, virologie en veterinaire geneeskunde moeten samenwerken met experts op het terrein van

gezondheidsbevordering, psychologie en sociologie om de bestrijding van infectieziekten effectiever te kunnen maken.

Clustervragen die de breedte en verbindingskracht van de route illustreren:

- Hoe bevorderen we gezondheid en voorkomen we ziekte via een gezond(e) leefstijl en gedrag?
- Hoe kunnen we het probleem van overgewicht en obesitas beter begrijpen en voorkomen?

- Kan er meer verbinding gemaakt worden tussen reguliere en complementaire zorg, uitmondend in integrale zorg, die
rekening houdt met de grote diversiteit tussen patiënten?

- Hoe maken we de gezondheidszorg kwalitatief zo goed mogelijk, maar houden we haar betaalbaar?
- Hoe blijven we micro-organismen de baas in gezondheidszorg, veehouderij en milieu?

- Welke rol spelen micro-organismen in ecosystemen en hoe kunnen we deze inzetten voor gezondheid en milieu?
- Hoe kunnen we met behulp van een groter begrip van het leven, nieuwe targets identificeren voor moleculaire
therapieën, antibiotica en antivirale middelen?

Deze route verbindt de agenda’s van de volgende instellingen:
Universiteiten: EUR, RUG, RU, TU/e, TUD, UL, UM, UT, UU, UvA, UvT, VU, WUR, 3TU;
Medische centra: AMC, Erasmus MC, LUMC, MUMC, NFU, NKI/AvL, Radboud UMC, UMCU, VUMC;
Hogescholen: Avans Hogeschool, Christelijke Hogeschool Ede, Christelijke Hogeschool Windesheim, Fontys Hogescholen, Hanze Hogeschool
Groningen, Hogeschool Leiden;
Onderzoeksinstituten en kenniscentra: KNAW Hubrecht Instituut voor Ontwikkelingsbiologie en Stamcelonderzoek, KNAW Nederlands
Herseninstituut, KNAW NIOO, NKI, RIVM, SRON, (TO2) NLR, (TO2) TNO, (TO2) WUR, VILANS;
Onderzoekfinanciers: NWO, ZonMw;
Ministeries: IenM, VWS;
Topsectoren: Life Sciences & Health, Agri & Food;
Internationaal: Horizon 2020, UN SDG.
Deze route verbindt de volgende vragen:
005, 015, 070, 072, 073, 074, 075, 076, 077, 078, 079, 081, 082, 083, 084, 086, 088, 089, 091, 092, 093, 094, 095, 096, 097, 099, 102, 103, 105,
107

14

178

9

7

10

2

2

2

2

179

De oorsprong van het leven – op aarde en in het heelal

De oorsprong van het leven – op aarde en in het heelal

Belang van deze route

Deze route omvat zeer fundamentele vragen die zo oud zijn als de mensheid: Hoe is leven ontstaan? Wat is bewustzijn?
Zijn wij alleen in het heelal? De zoektocht naar antwoorden biedt vaak verassende nieuwe inzichten. De route start

bij de oorsprong van het heelal en de vorming van leefbare planeten, en beweegt zich vervolgens via het ontstaan en
de evolutie van het leven op aarde richting een beter begrip van brein en bewustzijn en de ultieme beheersing van
biologische systemen, zoals een kunstmatig gemaakte levende cel.

De route daagt uit tot de volgende nieuwe verbindingen

Deze route verbindt niet alleen de vragen die zich richten op een beter begrip van de oorsprong van het leven, maar ook
vragen over het brein, cognitie en zingeving. Binnen deze route wordt niet alleen op fundamenteel niveau gezocht naar
de oorsprong van het leven, maar worden ook modelsystemen ontworpen en ingezet voor het welzijn van de mens. En
daarnaast blijft er natuurlijk altijd de vraag of er ook nog leven buiten de aarde is.

Clustervragen die de breedte en verbindingskracht van de route illustreren:

- Wat kunnen we als mensen weten over onszelf, God en onze plaats in de kosmos, en in hoeverre kan de wetenschap
die kennis leveren?

- Cellen zijn de bouwstenen van het leven. Hoe werken ze en wat kunnen ze ons leren over levensprocessen?
- Hoe is leven ontstaan en hoe werkt de evolutie?
- Is er leven buiten de aarde?

- Hoe kunnen we de eigenschappen, de functionaliteiten en het samenspel van moleculen in levende systemen beter
begrijpen en zo bijvoorbeeld op leven geïnspireerde systemen ontwikkelen?

- Wat zijn de oorsprong, geschiedenis en toekomst van het heelal?
Deze route verbindt de agenda’s van de volgende instellingen:

Universiteiten: RUG, RU, TU/e, TUD, UL, UM, UT, UU, UvA, UvT, VU, WUR, 3TU;
Medische centra: AMC, Erasmus MC, LUMC, MUMC, NFU, Radboud UMC, UMCG, UMCU, VUMC;
Hogescholen: Christelijke Hogeschool Ede, Christelijke Hogeschool Windesheim, Fontys Hogescholen, Hanze Hogeschool Groningen,
Hogeschool Leiden;
Onderzoekinstituten en kenniscentra: AMOLF, ASTRON, KNAW Hubrecht Instituut voor Ontwikkelingsbiologie en Stamcelonderzoek, KNAW
Nederlands Herseninstituut, KNAW NIOO, Max Planck Institute for Psycholinguistics, Nikhef, NIOZ, NOVA, SRON, (TO2) NLR, (TO2) TNO,
VILANS;
Onderzoekfinanciers: NWO, NIHC;
Ministeries: VWS;
Topsectoren: Life Sciences & Health;
Internationaal: Horizon 2020.
Deze route verbindt de volgende vragen:
082, 099, 100, 101, 121, 122, 124, 127, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 137, 139, 140

13

180

9

5

12

2

1

1

1

181

Bouwstenen van materie en fundamenten van ruimte en tijd

Bouwstenen van materie en fundamenten van ruimte en tijd

Belang van deze route

De 21ste eeuw wordt de eeuw van metamaterialen: materialen die niet in de natuur voorkomen maar die we zelf uit
elementaire bouwstenen hebben gemaakt. Om dit soort materialen te kunnen maken, moeten we allereerst een

diepgaand inzicht hebben in de bouwstenen zelf en in de verschillende verschijningsvormen van materie. Bedenk

hierbij dat we slechts zo'n vier procent van de materie in het heelal kennen. De ontbrekende zesennegentig procent

zogenoemde donkere materie en donkere energie blijven raadselachtig. Nederlandse bijdragen aan het oplossen van
dit raadsel suggereren dat dit onbekende deel van het heelal nauw samenhangt met de oorsprong van ruimte en tijd

in zwarte gaten. De vraag naar de oorsprong van tijd was eeuwenlang een zuiver filosofische vraag. Inmiddels is het
antwoord op deze vraag echter binnen het bereik gekomen van de natuurwetenschappen.

De route daagt uit tot de volgende nieuwe verbindingen

De zoektocht naar nieuwe vormen van materie en materialen met nieuwe eigenschappen wordt gedreven zowel

door fundamenteel-wetenschappelijke nieuwsgierigheid, als door toepassingen in onder andere de energiesector.

Deze zoektocht was in het verleden voornamelijk proefondervindelijk, maar krijgt steeds meer een wetenschappelijke
onderbouwing. De komst van de kwantumcomputer belooft het ontwerp van nieuwe materialen met nieuwe
eigenschappen enorm te versnellen.

Clustervragen die de breedte en verbindingskracht van de route illustreren:

- Wat is de ware aard van zwaartekracht, ruimte en tijd en wat kun je bijvoorbeeld leren van zwarte gaten?
- Wat is donkere materie en wat is donkere energie?

- Kennen we alle elementaire bouwstenen van materie?

- Kunnen we slimme materialen en constructies ontwerpen met nieuwe geavanceerde eigenschappen?

- Wat kunnen we als mensen weten over onszelf, God en onze plaats in de kosmos, en in hoeverre kan de wetenschap
die kennis leveren?

- Hoe kunnen we energie duurzaam en efficiënt opslaan, converteren en transporteren?
Deze route verbindt de agenda’s van de volgende instellingen:
Universiteiten: RUG, RU, TU/e, TUD, UL, UT, UvA, UvT, VU, WUR, 3TU;
Medische centra: AMC, LUMC;
Hogescholen: Avans Hogeschool, Christelijke Hogeschool Windesheim, Fontys Hogescholen, Haagse Hogeschool, HAS Den Bosch, Hogeschool
Rotterdam, Hogeschool Utrecht, Hogeschool van Amsterdam, Hogeschool voor de kunsten Utrecht, Hogeschool Zeeland, Hogeschool Zuyd,
Inholland, Van Hall Larenstein, Vilentum Hogeschool;
Onderzoekinstituten en kenniscentra: AMOLF, ASTRON, CWI, DIFFER, KNAW IISG, Nikhef, NOVA, SRON, (TO2) ECN, (TO2) NLR, (TO2) TNO,
WRR, Zernike;
Onderzoeksfinanciers: NWO;
Ministeries: EZ, VenJ;
Topsectoren: Agri & Food, Chemie, Creatieve Industrie, Energie, High Tech Systemen en Materialen, Life Sciences & Health;
Internationaal: Horizon 2020, UN SDG.
Deze route verbindt de volgende vragen:
009, 010, 018, 019, 025, 026, 052, 117, 118, 120, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 130, 131, 132, 140

11

182

2

14

13

1

2

6

2

183

Veerkrachtige en zinvolle samenlevingen

Veerkrachtige en zinvolle samenlevingen

Belang van deze route

Globalisering maakt samenlevingen kwetsbaar voor snelle veranderingen en nieuwe dreigingen. Wereldwijde vraagstukken
– of die nu gaan over klimaatverandering, besmettelijke ziekten, disruptieve technologieën, geopolitieke verschuivingen,
geweldsconflicten, ideologieën of computercriminaliteit – dringen via talloze verbindingen snel door in ieders leven. De

vertrouwde stelsels van lokale, nationale en wereldwijde instituties geven niet genoeg bescherming meer tegen mondiale

verschuivingen. Samenlevingen en hun burgers zullen veranderingen daarom buigzamer en creatiever moeten opvangen.
Zo worden ze wendbaarder en minder afhankelijk van langzamer reagerende regels en instituties. Die overgang vergt
innovatie en creativiteit, en intensieve samenwerking tussen veel wetenschappelijke disciplines.

De route daagt uit tot de volgende nieuwe verbindingen

De route combineert een groot aantal maatschappelijke, meer en minder fundamentele, onderzoeksvragen met

uitdagingen die relevant zijn voor de bevordering van de concurrentiekracht van Nederland. Onderzoeksvragen op
het gebied van migratie en staatsinrichting, welzijn en cultuur, sociale cohesie en kwaliteit van leven, vitaliteit en

zelfredzaamheid van burgers, klimaatverandering en circulaire economie, techniek en 21ste-eeuwse vaardigheden,
economie en infrastructuur worden met elkaar in verband gebracht. Hierdoor ontstaat inzicht in de dynamiek en
complexiteit van de snel veranderende samenleving. Tegelijkertijd zijn de onderzoeksvragen relevant voor het

ontwerpen van technische, economische, sociale en culturele innovaties die bijvoorbeeld bijdragen aan het oplossen
van zorg- en duurzaamheidsvraagstukken, het realiseren van een beter ondernemersklimaat of het adequaat

reageren op maatschappelijke veiligheidsproblematiek. Het resultaat van het onderzoek is nuttig voor (inter)nationale
beleidsontwikkeling en het versterken van de positie van Nederland in de veranderende wereld. Verschillende

wetenschapsgebieden en invalshoeken zijn hiervoor nodig. Dat vraagt om een interdisciplinaire benadering van de

vragen vanuit de technische wetenschappen, geestes- en sociale wetenschappen, en aard- en levenswetenschappen.
Daarnaast biedt de route knooppunten waar beleidsagenda’s en onderzoeksagenda’s elkaar kruisen.

Clustervragen die de breedte en verbindingskracht van de route illustreren:
- Wat betekenen Europeanisering en globalisering voor de democratie en de rechtstaat?
- Wat zijn de oorzaken en gevolgen van migratie en hoe kunnen we ermee omgaan?
- Wat is kwaliteit van leven?

-H
 oe blijven de beroepsbevolking en haar organisaties vitaal en veerkrachtig in het licht van de uitdagingen van de 21ste eeuw?
- Wat zijn de kenmerken van circulaire economie en hoe realiseren we deze?
- Hoe bevorderen en benutten we creativiteit en innovatie?
De route verbindt de agenda’s van de volgende instellingen:
Universiteiten: EUR, RUG, RU, TU/e, TUD, UL, UM, UT, UU, UvA, UvT, VU, WUR, 3TU;
Medische centra: AMC, Erasmus MC, LUMC, MUMC, Radboud UMC, UMCG, UMCU, VUMC;
Hogescholen: Amsterdamse Hogeschool voor de kunsten, Avans Hogeschool, Christelijke Hogeschool Ede, Christelijke Hogeschool Windesheim,
Fontys Hogescholen, Gereformeerde Hogeschool VIAA, Haagse Hogeschool, Hanze Hogeschool Groningen, HAS Den Bosch, Hogeschool
Leiden, Hogeschool Rotterdam, Hogeschool Utrecht, Hogeschool van Amsterdam, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, Hogeschool voor de
kunsten Utrecht, Hogeschool Zeeland, Hogeschool Zuyd, Inholland, Stenden, Van Hall Larenstein, Vilentum Hogeschool;
Onderzoeksinstituten en kenniscentra: ASTRON, Biomedical Primate Research Centre, Boekmanstichting, CBS, Clingendael, CPB, CWI, Instituut
Fysieke veiligheid, KIM, KNAW Hubrecht Instituut, KNAW IISG, KNAW KITLV, KNAW Meertens Instituut, KNAW Nederlands Herseninstituut,
KNAW NIOO, KNAW NIDI, KNAW Rathenau Instituut, KNMI, Max Planck Institute for Psycholinguistics, Movisie, Mulier Instituut, Nederlands
Jeugdinstituut, NFI, NIVEL, NCTV, NIOZ, NSCR, SRON, Politieacademie, SWO Verkeersveiligheid, (TO2) WUR, (TO2) ECN, (TO2) NLR, (TO2)
TNO, PBL, SCP, Veiligheid NL, VILANS, WODC, WRR;
Onderzoeksfinanciers: NWO, ZonMw, NRPO SIA;
Ministeries: BZ, Defensie, EZ, OCW, SZW, VenJ, VWS;
Topsectoren: Agri & Food, Chemie, Creatieve Industrie, Energie, High Tech Systemen en Materialen, Logistiek, Life Sciences & Health, Tuinbouw
& Uitgangsmaterialen, Water;
Internationaal: Horizon 2020, UN SDG.
Deze route verbindt de volgende vragen:
006, 008, 010, 011, 013, 015, 018, 021, 029, 031, 032, 033, 034, 035, 037, 038, 039, 041, 042, 043, 044, 045, 046, 047, 048, 049, 050, 052, 053,
054, 055, 056, 057, 059, 060, 061, 062, 064, 065, 068, 070, 071, 072, 075, 078, 093, 094, 102, 107, 108, 109, 110, 121, 140

14

184

8

21

41

3

7

9

2

185

Tussen conflict en coöperatie

Tussen conflict en coöperatie

Belang van deze route

Ondanks aanvankelijk optimisme is de wereld sinds het einde van de Koude Oorlog instabieler geworden. Die instabiliteit
begon in de internationale verhoudingen, maar heeft door de opkomst van terrorisme ook een binnenlandse dimensie
gekregen. Klimaatverandering en de wereldwijde financiële crisis hebben het probleem verder aangewakkerd. De

vluchtelingenstromen vormen een dramatische uiting van deze instabiliteit. Veiligheid is voor overheden, bedrijven en burgers
een van de grootste zorgen geworden. Onderzoek in de sociale, technische, natuur- en geesteswetenschappen kan helpen
om op het niveau van individuen, staten en de wereld als geheel conflicten om te buigen naar meer samenwerking.

De route daagt uit tot de volgende nieuwe verbindingen

De schaalgrootte van de problematiek vraagt om samenwerking waarvoor inzicht in de waardesystemen van verschillende
groepen in de samenleving belangrijk is. Big data, media- en religie-onderzoek spelen hierbij een belangrijke rol. Het
Nederlands staatsbestel verandert als gevolg van Europeanisering en globalisering. Die ontwikkelingen vragen om

een nieuw perspectief op welvaart en gelijkheid. Alleen zo kunnen vrede, gelijkheid en samenwerking (inter)nationaal

bevorderd worden, en kan inzicht worden verkregen in de oorzaken en gevolgen van migratievraagstukken. Dit vraagt

weer om onderzoek naar sociale cohesie in een samenleving met een toenemende diversiteit op cultureel en religieus

vlak. Maatschappelijke veiligheid, een primaire voorwaarde voor welzijn en economische ontwikkeling, hangt onder meer
af van individuele kenmerken: agressie kan bijvoorbeeld voortkomen uit een samenspel tussen genetische factoren en

persoonlijke eigenschappen of patronen in individueel gedrag. Een duurzame toekomst vereist wereldwijde samenwerking
bij de ontwikkeling van een circulaire economie. Ook kunnen we ons niet beperken tot de nationale context bij de

strijd tegen natuurrampen zoals overstromingen, aardbevingen en vulkaanuitbarstingen. Deze vraagstukken vragen
om intensieve interacties tussen studies naar klimaat, migratiestromen, conflictbeheersing, internationale diplomatie

en samenwerking, interne en externe veiligheid, techniek en organisatie van de veiligheid. Ook is er een verband met

onderzoek naar fysieke en virtuele veiligheid of naar agressief gedrag, sociale ongelijkheid en bijvoorbeeld terrorisme.

Clustervragen die de breedte en verbindingskracht van de route illustreren:

- Kunnen globalisering en ontwikkeling opnieuw uitgevonden worden, opdat grote welvaartsverschillen tussen regio’s in
de wereld kunnen verminderen in de loop der tijd?

- Wat zijn de oorzaken en de gevolgen van migratie, en hoe kunnen we er mee omgaan?

- Hoe kunnen vrede, veiligheid en coöperatie worden bevorderd – en bedreigingen en schendingen geadresseerd –
binnen en tussen nationale rechtsstaten en binnen en tussen groepen en samenlevingen?

- Hoe kunnen we in de toekomst het water zorgvuldig beheren?

- Hoe kan sociale cohesie in een cultureel en religieus diverse samenleving bevorderd worden?
- Hoe garanderen we onze digitale veiligheid?

De route verbindt de agenda’s van de volgende instellingen:
Universiteiten: EUR, RUG, RU, TU/e, TUD, UL, UM, UT, UU, UvA, UvT, VU, WUR, 3TU;
Medische centra: AMC, MUMC, NFU, UMCU;
Hogescholen: Avans Hogeschool, Christelijke Hogeschool Ede, Christelijke Hogeschool Windesheim, Fontys Hogescholen, Gereformeerde
Hogeschool VIAA, Haagse Hogeschool, Hanze Hogeschool Groningen, HAS Den Bosch, Hogeschool Rotterdam, Hogeschool Utrecht, Hogeschool
van Amsterdam, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, Hogeschool voor de kunsten Utrecht, Hogeschool Zeeland, Hogeschool Zuyd, Inholland,
Saxion, Van Hall Larenstein, Vilentum Hogeschool;
Onderzoekinstituten en kenniscentra: Boekmanstichting, Clingendael, CPB, CWI, Instituut Fysieke veiligheid, KIM, KNAW Huygens ING, KNAW
IISG, KNAW Meertens Instituut, KNAW Nederlands Herseninstituut, KNAW NIOO, KNAW Rathenau Instituut, KNAW NIDI, KNMI, MARIN,
Movisie, NCTV, Nederlands Jeugdinstituut, NIDI, NFI, Nikhef, NIOZ, NSCR, SRON, Politieacademie, PBL, SCP, Stichting Trimbos Instituut, SWO
Verkeersveiligheid, (TO2) WUR, (TO2) ECN, (TO2) NLR, (TO2) TNO, WODC, WRR;
Onderzoeksfinanciers: NWO;
Ministeries: BZ, Defensie, EZ, OCW, SZW, VenJ, VWS;
Topsectoren: Agri & Food, Creatieve Industrie, Energie, HTSM, Logistiek, LSH, Tuinbouw & Uitgangsmaterialen, Water;
Internationaal: Horizon 2020, UN SDG.
Deze route verbindt de volgende vragen:
006, 008, 010, 011, 013, 029, 031, 032, 037, 039, 040, 041, 042, 043, 044, 045, 046, 047, 055, 056, 057, 058, 060, 077, 107, 108, 109, 110, 112

14

186

4

19

35

1

7

8

2

187

Hersenen, cognitie en gedrag: leren, ontwikkelen en ontplooien

Hersenen, cognitie en gedrag: leren, ontwikkelen en ontplooien

Belang van deze route

Mensen die zich optimaal ontwikkelen, ontplooien en aanpassen voelen zich beter, zijn gezonder en dragen meer bij aan
de maatschappij. Gebruik van recente en nieuwe kennis over de complexe relaties tussen hersenen, cognitieve functies,
gedrag en omgeving kan leiden tot vele innovaties: in de gezondheidszorg, om langer vitaal en zelfstandig te blijven; in

het onderwijs, om leerwegen optimaal te laten aansluiten bij de uiteenlopende talenten van kinderen of volwassenen; en

op het terrein van veiligheid, bijvoorbeeld door het vinden van een effectievere behandeling van jongeren met – dreigend
– structureel antisociaal en/of agressief gedrag.

De route daagt uit tot de volgende nieuwe verbindingen

Deze route zal voor doorbraken gaan zorgen in de kennis over hoe genen en gedrag met elkaar zijn verbonden. Het

cognitie-, gedrags-, en neurowetenschappelijk onderzoek in Nederland is sterk interdisciplinair gericht, en zeer divers
van aard: van klinisch, cognitief en epidemiologisch onderzoek tot moleculaire wetenschappen, computermodellering
en onderzoek naar het omgaan met big data. Er is sprake van zogenaamde verticale integratie: inzichten vanaf het

moleculaire niveau worden via allerlei tussenniveaus uiteindelijk verbonden aan inzichten in interacties tussen individuen.
Deze brede basis vormt een uitstekende voedingsbodem om in samenwerking met private en maatschappelijke

partijen nieuwe toepassingen te ontwikkelen en vergevorderde methoden te valoriseren. Zo kan worden gewerkt aan

een geschikt onderwijs- en trainingsinstrumentarium voor alle levensfases, dat inspeelt op de gewenste competenties

van leerlingen en werknemers. Op het terrein van de gezondheidszorg kunnen vroege markers van angststoornissen,

onbeheerst gedrag, agressiviteit, depressiviteit, cognitieve achteruitgang of neurodegeneratie een belangrijke bijdrage
leveren aan de preventie of tenminste het beheersbaar houden van de beperkingen die er het gevolg van zijn.

Clustervragen die de breedte en verbindingskracht van de route illustreren:
- Hoe zou het onderwijs van de toekomst eruit moeten zien?

- Begrijpen van ons gedrag: waarom doen wij wat we doen, zijn we wat we zijn en welke factoren beïnvloeden ons
gedrag?

- Hoe bevorderen we gezondheid en voorkomen we ziekte via een gezond(e) leefstijl en gedrag?
- Hoe kunnen big data en technologische innovatie (e-health) bijdragen in de zorg?

- Hoe verwerkt en onthoudt ons brein informatie en wat is daarbij de rol van plasticiteit en netwerken op verschillende
(microscopische en macroscopische) niveaus?

- Wat zijn de effecten van de voortschrijdende 24-uurseconomie op de gezondheid en functioneren van mensen en hoe
kan kennis over bioritmen de verhouding tussen mens en maatschappij verrijken?

De route verbindt de volgende agenda’s van de volgende instellingen:
Universiteiten: EUR, RUG, RU, TU/e, TUD, UL, UM, UT, UU, UvA, UvT, VU, WUR, 3TU;
Medische centra: AMC, Erasmus MC, LUMC, MUMC, NFU, NKI/AvL, Radboud UMC, UMCG, UMCU, VUMC;
Hogescholen: Amsterdamse Hogeschool voor de kunsten, Avans Hogeschool, Christelijke Hogeschool Ede, Christelijke Hogeschool Windesheim,
Fontys Hogescholen, Gereformeerde Hogeschool VIAA, Haagse Hogeschool, Hanze Hogeschool Groningen, Hogeschool Leiden, Hogeschool
Rotterdam, Hogeschool Utrecht, Hogeschool van Amsterdam, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, Hogeschool voor de kunsten Utrecht,
Hogeschool Zeeland, Hogeschool Zuyd, Inholland, Saxion, Stenden, Van Hall Larenstein;
Onderzoeksinstituten en kenniscentra: Biomedical Primate Research Centre, Boekmanstichting, CPB, CWI, Instituut Fysieke veiligheid, KIM,
KNAW Huygens ING, KNAW Meertens Instituut, KNAW NIN, KNAW NIAS, KNAW Rathenau Instituut, KNAW NIDI, Max Planck Institute for
Psycholinguistics, Movisie, Mulier Instituut, Nederlands Jeugdinstituut, NIVEL, NSCR, (TO2) Deltares, (TO2) TNO, PBC, Politieacademie, SWO
Verkeersveiligheid, Veiligheid NL, VILANS, WRR, WODC;
Onderzoeksfinanciers: NWO, NIHC, NRO, ZonMw;
Ministeries: EZ, IenM, OCW, SZW, VenJ, VWS;
Topsectoren: Chemie, Creatieve Industrie, Energie, High Tech Systemen en Materialen, Logistiek, Life Sciences & Health, Water;
Internationaal: Horizon 2020, UN SDG.
Deze route verbindt de volgende vragen:
048, 050, 056, 059, 065, 068, 069, 070, 072, 073, 074, 075, 076, 081, 083, 084, 095, 101, 102, 103, 104, 105, 107, 113, 136, 139

14

188

10

20

27

4

6

7

2

189

Big data verantwoord gebruiken – zoeken naar patronen
in grote gegevensbestanden

Big data verantwoord gebruiken – zoeken naar patronen in grote
gegevensbestanden

Belang van deze route

De implicaties van de explosief stijgende hoeveelheden gegevens die met behulp van informatie- en

communicatietechnologie nu op alle denkbare terreinen kunnen worden vergaard, opgeslagen en geanalyseerd zijn

moeilijk te overschatten. Het arsenaal aan instrumenten die continu gegevens produceren groeit nog steeds, zowel in
de wetenschap als in de maatschappij. De parallelle ontwikkelingen in hardware en software voor de verwerking en

analyse van deze gegevens leiden tot ongekende uitdagingen en mogelijkheden. Onderzoekers, bedrijven, overheden,
maatschappelijke organisaties en burgers hebben hier allemaal mee te maken.

Het onderwerp big data heeft betrekking op gegevens met een zeer grote omvang van terabytes of zelfs petabytes die
bijna real time worden geproduceerd in een grote variatie wat de aard en structuur ervan betreft. Het gaat niet alleen

om gegevens die worden verzameld door wetenschappers, maar ook door andere actoren – zoals door sociale media
of door winkeliers via een klantenkaart. Het gaat bovendien om gegevens in alle wetenschappelijke disciplines – van
astronomie en (epi)genetica, via informatica en statistiek, tot aan geschiedenis en taalwetenschappen.

Big data daagt uit om nieuwe visies op de productie van wetenschappelijke kennis te ontwikkelen, nieuwe statistische

analysemethoden te bedenken en implementeren, en om de begrenzing van private en publieke sfeer in de samenleving
te herijken.

De route daagt uit tot de volgende nieuwe verbindingen

Het onderwerp big data betreft een groot aantal toepassingsgebieden, van agroproductie en gezondheid tot militaire

inlichtingen en veiligheid, van transport en logistiek tot klimaat en milieu, van geschiedenis en erfgoed tot biologische
evolutie en ecosystemen. De route verbindt disciplines als criminologie, psychologie, kunstgeschiedenis, genetica,
elektronica, informatica, biologie, chemie, ethiek, recht en wiskunde. Overheden, bedrijven, maatschappelijke

organisaties en burgers hebben belang bij onderzoek op dit terrein. In ‘Klaar voor de Toekomst? Naar een brede
strategie voor ICT’ (AWTI, 2015) komt de verbindende kracht van ICT op dit terrein sterk naar voren.

Clustervragen die de breedte en verbindingskracht van de route illustreren:

- Big data: kunnen we grote datasets en het verzamelen daarvan benutten voor het realiseren van waarden, het
genereren van inzichten en verkrijgen van antwoorden?

- Hoe kunnen we beter anticiperen op de invloed van nieuwe technologie op de mens en maatschappij, en de invloed
van bestaande technologie beter begrijpen en beoordelen?

- Wat is de invloed van oude en nieuwe media op individu en samenleving?
De route verbindt de agenda’s van de volgende instellingen:
Universiteiten: EUR, RUG, RU, TU/e, TUD, UL, UM, UT, UU, UvA, UvT, VU, WUR, 3TU;
Medische Centra: AMC, Erasmus MC, LUMC, MUMC, NFU, NKI/AVL, Radboud UMC, UMCG, UMCU, VUMC;
Hogescholen: Christelijke Hogeschool Windesheim, Fontys Hogescholen, Haagse Hogeschool, Hogeschool Utrecht, Hogeschool van Amsterdam,
Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, Hogeschool Zeeland, Hogeschool Zuyd, Inholland, NHTV, Van Hall Larenstein;
Onderzoeksinstituten en kenniscentra: ASTRON, Boekmanstichting, CWI, KNAW DANS, KNAW Hubrecht Instituut voor Ontwikkelingsbiologie
en Stamcelonderzoek, KNAW Huygens ING, KNAW Meertens Instituut, KNAW Herseninstituut, KNAW NIOO, KNAW Rathenau Instituut, KNMI,
MARIN, Max Planck Institute for Psycholinguistics, NCTV, NFI, NKI, NLeSC, Nikhef, NIOZ, NOVA, NSCR, SRON, Politieacademie, SURF, (TO2)
Deltares, (TO2) NLR, (TO2) TNO, (TO2) WUR, VILANS, WRR, WODC;
Onderzoeksfinanciers: NWO, ZonMw;
Ministeries: Defensie, EZ, IenM, VenJ, VWS;
Topsectoren: High Tech Systemen en Materialen, Life Sciences & Health, Water;
Internationaal: Horizon 2020, UN SDG.
Deze route verbindt de volgende vragen:
008, 036, 056, 057, 060, 062, 064, 081, 098, 105, 107, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 117, 121, 123, 124, 127, 131, 132

14

190

10

11

31

2

5

3

2

191

Smart industry

Smart industry

Belang van deze route

Voor het behoud van welvaart en welzijn in Nederland is het belangrijk dat wij in staat zijn producten en diensten te
leveren met meerwaarde, met name voor de export. Nederland kan daarin alleen concurrerend blijven als wij onze

sterktes verbinden met wereldwijde ontwikkelingen. Producten en diensten van de toekomst zijn in hoge mate complex,
vergen multidisciplinaire samenwerking, zijn op de klant toegesneden en kunnen op ieder moment en onder iedere

omstandigheid geproduceerd en onderhouden worden. Het toerusten van het bedrijfsleven en de arbeidsmarkt op deze
ontwikkelingen heet smart industry. Smart industry gaat over technologie, maar ook over de bredere impact die deze

ontwikkeling zal hebben voor medewerkers in de technologische industrie en voor de hele samenleving in de toekomst.

De route daagt uit tot de volgende nieuwe verbindingen

Smart industry bevat uiteenlopende wetenschappelijke uitdagingen, van technologische en wiskundige onderwerpen
tot en met sociale, juridische en economische uitdagingen. Vragen variëren van 'Hoe reageren mensen op nieuwe

technologieën als robots? tot Welk soort innovatienetwerken speelt een rol?' Smart industry heeft brede impact voor

medewerkers in de technologische industrie (de beroepspraktijk) en voor de hele samenleving in de toekomst. De Smart
Industry Science Agenda roept kennisinstellingen en bedrijven op om samen te werken aan de langetermijn uitdagingen
voor het creëren van innovaties en vaardigheden van de 21ste eeuw.

Clustervragen die de breedte en verbindingskracht van de route illustreren

- Hoe kunnen we beter anticiperen op de invloed van nieuwe technologie op de mens en maatschappij en de invloed van
bestaande technologie beter begrijpen en beoordelen?

- Hoe kan de gezondheidszorg, onder andere door gebruik te maken van biomarkers, meer gericht worden op de uniciteit
van een persoon?

- Big data: kunnen we grote datasets en het verzamelen daarvan benutten voor het realiseren van waarden, het
genereren van inzichten en verkrijgen van antwoorden?

- Hoe zou het onderwijs van de toekomst eruit moeten zien?

- Hoe zorgen we ervoor dat de Nederlandse economie concurrerend blijft?

- Hoe kunnen we ‘dingen’ (hardware) altijd en overal met elkaar verbinden en de rekensnelheid van processoren verder
verhogen bij een lager energieverbruik?

- Hoe kunnen we een werkelijk circulaire economie realiseren en zo industriële productie van goederen minder
afhankelijk maken van primaire grondstoffen?

De route verbindt de agenda’s van de volgende instellingen:
Universiteiten: EUR, RUG, RUN, TU/e, TUD, UL, UM, UT, UU, UvA, UvT, VU, WUR, 3TU;
Medische centra: AMC, Erasmus MC, LUMC, MUMC, NFU, NKI/AVL, Radboud UMC, UMCG, UMCU, VUMC;
Hogescholen: Amsterdamse Hogeschool voor de kunsten, Avans Hogeschool, Christelijke Hogeschool Ede, Christelijke Hogeschool Windesheim,
Fontys Hogescholen, Haagse Hogeschool, Hanze Hogeschool Groningen, Hogeschool Leiden, Hogeschool Rotterdam, Hogeschool Utrecht,
Hogeschool van Amsterdam, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, Hogeschool voor de kunsten Utrecht, Hogeschool Zeeland, Hogeschool Zuyd,
Inholland, Stenden, Van Hall Larenstein, Vilentum Hogeschool;
Onderzoeksinstituten en kenniscentra: ASTRON, AMOLF, ARCNL, Boekmanstichting, CPB, CWI, DIFFER, Instituut Fysieke veiligheid,
KNAW DANS, KNAW Hubrecht Instituut, KIM, KNAW Huygens ING, KNAW IISG, KNAW Meertens Instituut, KNAW Nederlands Herseninstituut,
KNAW NIDI, KNAW KNMI, Rathenau Instituut, KNMI, MARIN, Movisie, Mulier Instituut, Nederlands Jeugdinstituut, Nikhef, NIOZ, NSCR, (TO2)
Deltares, (TO2) WUR, (TO2) ECN, (TO2) NLR, (TO2) TNO, PBL, Politieacademie, SWO Verkeersveiligheid, VILANS, WODC, WRR;
Onderzoeksfinanciers: NWO, ZonMw;
Ministeries: Defensie, EZ, IenM, OCW, VenJ, VWS;
Topsectoren: Agri & Food, Chemie, Creatieve Industrie, Energie, High Tech Systemen en Materialen, Logistiek, Water;
Internationaal: Horizon 2020, UN SDG.
Deze route verbindt de volgende vragen:
010, 014, 015, 017, 027, 030, 035, 049, 051, 052, 053, 054, 060, 065, 068, 072, 093, 096, 105, 106, 107, 109, 110, 112, 113, 114, 116, 117, 120,
121

14

192

10

19

38

2

6

7

2

193

Smart, liveable cities

Smart, liveable cities

Belang van deze route

Steden zijn belangrijke zenuwcentra voor economische groei, sociale interactie, innovatie en culturele ontwikkeling. Meer dan de

helft van de wereldbevolking woont in steden. Naar verwachting woont in 2030 zelfs zeventig procent van de wereldbevolking in een
stedelijke regio. Die steden zorgen voor bijna zestig procent van het bruto wereldproduct (global GDP). Verstedelijking is essentieel

voor een duurzame economische groei. Tegelijkertijd stelt deze ontwikkeling ons voor enorme uitdagingen op het gebied van behoud
van fysieke en sociale leefbaarheid, fysieke en sociale veiligheid, logistiek, het gebruik van natuurlijke hulpbronnen en de belasting
van het milieu. In steden manifesteren problemen en uitdagingen zich zeer geconcentreerd, waardoor alle vraagstukken nauw

samenhangen. De vragen manifesteren zich bovendien op meerdere schaalniveaus: die van gebouwen en daarmee materialen,

van wijken, van steden en van stedelijke regio’s. Daarbij komt dat voor een dergelijk complex systeem sturing van bovenaf niet goed
werkt om problemen op te lossen. De ambitie van deze route is dan ook om bij te dragen aan ontwerpen en inrichtingen die gebruik

maken van diversiteit en de grote hoeveelheid interacties in de stad. Dit gaat niet alleen over de stad en de gebouwde omgeving zelf,
maar ook over de relatie tussen zowel de stad en de natie als de stad en het land. Om de potentie van steden waar te maken en de

leefbaarheid te vergroten, moeten steden zich slimmer ontwikkelen. Dat kan door op een integrale wijze naar de diverse aspecten van
een stad en de gebouwde omgeving te kijken en die onderling met elkaar in verband te brengen.

De route daagt uit tot de volgende nieuwe verbindingen

Gebouwen en infrastructuur zullen duurzamer moeten worden en de kosten over de hele levenscyclus moeten omlaag. Nieuwe
technologieën en processen kunnen gebouwen en infrastructuur goedkoper, veiliger en duurzamer maken. Nieuwe gebouwen

zullen energieneutraal of zelfs energieproducerend moeten zijn. Met geavanceerde monitoring en modelleringstechnologie kan

het onderhoud effectiever. Nieuwe kennis en technologie kunnen bovendien het bouwmateriaal verbeteren, en kunnen hergebruik

van materialen mogelijk maken. Belangrijk thema’s voor de gebouwde omgeving zijn ook: veilig bouwen, bijvoorbeeld in specifieke

risicogebieden waar overstromingen en aardbevingen voorkomen, duurzaam bouwen en adaptief bouwen. Deze ambitie omvat een
breed scala aan deelonderwerpen, zoals: de ontwikkeling van de gebouwde omgeving, de leefomgeving in de stad, de logistiek van

de stad, de stad als gezond woongebied, de veiligheid in en van de stad, de stad als economisch systeem, de voedselvoorziening van
de stad, de stad als energieneutraal systeem, de stad als bron van cultuur. De route omvat verder het uitwerken van en de kritische
reflectie op nieuwe concepten voor stedelijke ontwikkeling waaronder: circular cities, green cities, sustainable cities, sharing cities,

hackable cities, en urban agriculture. Binnen deze route kan het ontwerpende onderzoek bijdragen aan concrete beslissingen over

stadsontwikkeling en toekomstbeelden voor de stad te genereren. Op de achtergrond daarbij spelen diverse normatieve vragen, zoals
die over rurale versus urbane waarden of vragen rond de esthetiek van de stad. Deze route leent zich bij uitstek voor transdisciplinair
onderzoek. Deze route omvat zowel alfa-, bèta/technisch- en gamma onderzoek, als combinaties daarvan. In het alfadomein spelen
vragen rond relatie tussen stad en cultuur in brede zin, met onder meer thema’s als burgerschap en participatieve democratie.
In het bèta- en technische domein kan het gaan om het stadsklimaat, het stedelijk metabolisme of het groen in de stad. In het

gammadomein zijn vragen naar sociale cohesie en naar de stad als bron van culturele en technologische vernieuwingen interessant.
Maar er zijn ook talloze deelonderwerpen die deze driedeling overstijgen, zoals mobiliteit, gezondheid en leefbaarheid in de stad.

Clustervragen die de breedte en verbindingskracht van de route illustreren:
- Wat zijn de implicaties van en de opgaven voor de wereldwijde verstedelijking?
- Wat zijn de effecten van de gebouwde omgeving op gezondheid en welzijn?
- Hoe houden we ons dichtbevolkte land leefbaar?

- Hoe kunnen we door nieuwe materialen, technologieën en processen gebouwen en
infrastructuur goedkoper, veiliger, en duurzamer maken?

- Hoe kan sociale cohesie in een cultureel en religieus diverse samenleving bevorderd worden?
De route verbindt de agenda’s van de volgende instellingen:
Universiteiten: EUR, RUG, RU, TU/e, TUD, UL, UM, UT, UU, UvA, UvT, VU, WUR, 3TU;
Medische centra: AMC, Erasmus MC, LUMC, NFU;
Hogescholen: Amsterdamse Hogeschool voor de kunsten, Avans Hogeschool, Christelijke Hogeschool Ede, Christelijke Hogeschool Windesheim,
Fontys Hogescholen, Gereformeerde Hogeschool VIAA, Haagse Hogeschool, Hanze Hogeschool Groningen, HAS Den Bosch, Hogeschool Leiden,
Hogeschool Rotterdam, Hogeschool Utrecht, Hogeschool van Amsterdam, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, Hogeschool voor de kunsten
Utrecht, Hogeschool Zeeland, Hogeschool Zuyd, Inholland, Katholieke Pabo Zwolle, Saxion, Van Hall Larenstein, Vilentum Hogeschool;
Onderzoeksinstituten en kenniscentra: AHTI, AMS-Institute, ASTRON, Boekmanstichting, CBS, Clingendael, CPB, CWI, DIFFER, Instituut Fysieke
veiligheid, KIM, KNAW IISG, KNAW Meertens Instituut, KNAW NIOO, KNAW NIDI, KNMI, Rathenau Instituut, MARIN, Movisie, NHTV, NIVEL, NIOZ,
NSCR, PBL, Politieacademie, (TO2) Deltares, (TO2) ECN, (TO2) TNO, (TO2) WUR, SWO Verkeersveiligheid, WODC, WRR;
Onderzoeksfinanciers: NWO, NPRO SIA, ZonMw;
Ministeries: BZ, Defensie, EZ, IenM, OCW, SZW, VenJ;
Topsectoren: Agri & Food, Creatieve Industrie, Energie, High Tech Systemen en Materialen, Logistiek, Water;
Internationaal: Horizon 2020, UN SDG.

14

4

23

32

3

7

6

2

Deze route verbindt de volgende vragen:
008, 010, 011, 018, 019, 028, 029, 030, 034, 036, 039, 040, 044, 045, 047, 048, 054, 055, 066, 071, 078, 109, 111

194

195

Circulaire economie en grondstoffenefficiëntie

Circulaire economie en grondstoffenefficiëntie

Belang van deze route

Earth Overshoot Day, de dag in het jaar waarop we evenveel grondstoffen hebben opgemaakt als de aarde in één jaar

kan aanmaken (2015: 13 augustus), valt ieder jaar eerder. Het is van groot belang voor de samenleving, de economie en
het milieu dat we ons richten op een circulaire economie waarin we grondstoffen ge bruiken in plaats van

ver bruiken. Dit geldt niet alleen voor de manier waarop we grondstoffen winnen, maar ook voor het (her)ontwerpen van
productieprocessen en producten of het ontwikkelen van nieuwe materialen en businessmodellen. Mensen zullen hun
gedrag moeten aanpassen en mogelijkheden moeten benutten om grondstoffen en materialen optimaal te gebruiken.
In specifieke gevallen vereist de transitie naar een circulaire economie ook onderzoek op het gebied van wet- en
regelgeving.

De route daagt uit tot de volgende nieuwe verbindingen

De grote belasting van de aarde als systeem en de daaruit voortkomende noodzaak van een circulaire economie

dwingt tot nadere integratie van de deelvragen en daaraan gerelateerde wetenschapsgebieden. Circulaire economie
als begrip kent verschillende invalshoeken, die om een nadere definitie ervan vragen. Zo spelen de landbouwsector,
de sector chemie (incl. rubber-kunststof) en de sector energie een essentiële rol als het gaat om grondstof(winning),
productieprocessen en recycling van materialen. Voor de optimalisatie van biologische processen is begrip van

werking en maakbaarheid van levende systemen van belang. Een heel belangrijke factor in het ontwerp van gesloten

ketens van grondstof- en materiaalgebruik is kennis en begrip van (bio)chemische materie en processen op micro- en
op macroschaal. Gebruik, opwekking, transport en opslag van energie zijn uiteraard belangrijke productiefactoren.

Gebruik van andere productiemiddelen in fabrieken en de manier waarop we water en bodem gebruiken spelen ook

een belangrijke rol in het vraagstuk. Transport zal een cruciale schakel blijven om de onderdelen van de keten fysiek

met elkaar in contact te brengen. Tevens is onderzoek naar de mate waarin we invloed kunnen uitoefenen op menselijk

gedrag en bewustwording, en naar randvoorwaarden in de zin van wet- en regelgeving, van belang om de overgang naar
een circulaire economie mogelijk te maken. Een relevante vraag is hoe we ons positioneren ten opzichte van de natuur.
Vanwege de maatschappelijke en economische implementatie van nieuwe kennis en technologie is een belangrijke rol
weggelegd voor een groot aantal topsectoren.

Clustervragen die de breedte en verbindingskracht van de route illustreren:

- Hoe kunnen we een werkelijk circulaire economie realiseren en zo industriële productie van goederen minder
afhankelijk maken van primaire grondstoffen?

- Hoe kunnen we door nieuwe materialen, technologieën en processen gebouwen en infrastructuur goedkoper, veiliger,
en duurzamer maken?

- Hoe kan de effectiviteit en legitimiteit van wetgeving worden versterkt in het licht van mondiale uitdagingen op het
terrein van milieu, veiligheid, innovatie, energie en klimaat?

De route verbindt de agenda’s van de volgende instellingen
Universiteiten: EUR, RUG, RU, TU/e, TUD, UL, UM, UT, UU, UvA, UvT, VU, WUR, 3TU;
Medische centra: AMC, NFU, NKI/AvL, Radboud UMC;
Hogescholen: Amsterdamse Hogeschool voor de kunsten, Avans Hogeschool, Christelijke Hogeschool Ede, Christelijke Hogeschool Windesheim,
Fontys Hogescholen, Gereformeerde Hogeschool VIAA, Haagse Hogeschool, Hanze Hogeschool Groningen, HAS Den Bosch, Hogeschool
Leiden, Hogeschool Rotterdam, Hogeschool Utrecht, Hogeschool van Amsterdam, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, Hogeschool voor de
kunsten Utrecht, Hogeschool Zeeland, Hogeschool Zuyd, Inholland, Saxion, Van Hall Larenstein, Vilentum Hogeschool;
Onderzoeksinstituten en kenniscentra: AMOLF, CPB, CWI, DIFFER, Instituut Fysieke veiligheid, KIM, KNAW IISG, KNAW NIDI, KNAW NIOO,
KNAW Rathenau Instituut, KNMI, Movisie, NIOZ, SRON, PBL, Politieacademie, RIVM, SCP, SWO Verkeersveiligheid, (TO2) Deltares, (TO2) WUR,
(TO2) ECN, (TO2) TNO, WRR;
Onderzoeksfinanciers: NWO, NPRO SIA;
Ministeries: BZ, Defensie, EZ, IenM, OCW, SZW, VenJ, VWS;
Topsectoren: Agri & Food, Chemie, Creatieve Industrie, Energie, High Tech Systemen en Materialen, Life Sciences & Health, Logistiek,
Tuinbouw & Uitgangsmaterialen, Water;
Internationaal: Horizon 2020, UN SDG.
Deze route verbindt de volgende vragen:
001, 002, 003, 006, 009, 010, 011, 014, 015, 016, 017, 018, 019, 020, 022, 023, 024, 026, 028, 040, 042, 044, 045, 051, 052, 053, 068, 070, 108,
118, 120, 122, 136

196

14

4

21

25

2

8

9

2

197

Duurzame productie van veilig en gezond voedsel

Duurzame productie van veilig en gezond voedsel

Belang van deze route

De mondiale uitdaging is om in 2050 ruim 9 miljard mensen te voeden die door de stijgende welvaart steeds meer gaan

consumeren, terwijl water, grond en energie schaarser worden. Daarbij stellen zowel de consument als de maatschappij
steeds meer eisen aan de kwaliteit van producten en de wijze waarop de producten worden geproduceerd. Duurzame,
efficiënte en veilige voedselproductie is nodig om veilig en gezond voedsel voor iedereen te kunnen garanderen.

De tuinbouw- en agrifoodsector – van de primaire productie van voedsel tot het bewerken, verwerken, vermarkten en de
distributie ervan – vormen samen de grootste economische sector van ons land en leveren een belangrijke bijdrage aan

de Nederlandse economie en werkgelegenheid. Wereldwijd is Nederland de tweede grootste exporteur van tuinbouw- en
agrifoodproducten. Nederlandse kennis en producten hebben een sterke reputatie. Een belangrijke voorwaarde voor dit
succes ligt in de Nederlandse kennis- en innovatiepositie.

De route daagt uit tot de volgende nieuwe verbindingen

In deze route wordt het verkleinen van de ecologische foot print – waarbij gezondheid en veiligheid van de producten
voorop staan – verbonden met personalised nutrition. Dit vergt de ontwikkeling van efficiënte productiesystemen,

optimale inrichting van duurzame productieketens, de ontwikkeling van integrale gezondheidssystemen voor mens, plant
en dier in dierlijke productieketens, en de ontwikkeling van meer kennis en inzicht in consumentengedrag ten aanzien
van voedsel en voedselgebruik als onderdeel van de persoonlijke voeding en lifestyle mix. Consumenten kiezen hun
voedselproducten steeds meer op basis van onderbouwde en meetbare persoonlijke gezondheidsvoordelen.

Een accurate en onderbouwde monitoring van de persoonlijke gezondheidsstatus vergt kennisontwikkeling en -integratie
op het gebied van levenswetenschappen, diagnostiek en al dan niet draagbare sensorsystemen. Kortom: voor deze
route is het bij uitstek van belang dat verschillende vakgebieden nauw met elkaar samenwerken en kennis delen.

Clustervragen die de breedte en verbindingskracht van de route illustreren:

- Big data: kunnen we grote datasets en het verzamelen daarvan benutten voor het realiseren van waarden, het
genereren van inzichten en het verkrijgen van antwoorden?

-Wat betekenen mens en natuur voor elkaar en wat is de optimale relatie tussen beide?

- Hoe kunnen wij agroproductiesystemen verduurzamen in relatie tot de wereldwijd toenemende vraag naar gezond en
veilig voedsel?

- Hoe kunnen we gezondheid door middel van sport, bewegen en voeding bevorderen en welke effecten brengt dit met
zich mee?

- Hoe kunnen we nieuwe gezonde voedselgewassen ontwikkelen die meer produceren met minder gebruik van
schadelijke chemicaliën?

De route verbindt de agenda’s van de volgende instellingen:
Universiteiten: EUR, RUG, RU, TU/e, TUD, UL, UM, UT, UU, UvA, UvT, VU, WUR, 3TU;
Medische centra: AMC, Erasmus MC, LUMC, MUMC, NKI/AvL, Radboud UMC, UMCG, UMCU, VUMC;
Hogescholen: Avans Hogeschool, Christelijke Hogeschool Ede, Christelijke Hogeschool Windesheim, Fontys Hogescholen, Gereformeerde
Hogeschool VIAA, Haagse Hogeschool, Hanze Hogeschool Groningen, Hogeschool Leiden, Hogeschool Rotterdam, Hogeschool van Amsterdam,
Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, Hogeschool voor de kunsten Utrecht, Hogeschool Zuyd, Inholland, Saxion, Stenden, Van Hall Larenstein,
Vilentum Hogeschool;
Onderzoeksinstituten en kenniscentra: CWI, DIFFER, KNAW Huygens ING, KNAW Meertens Instituut, KNAW NIN, KNAW NIOO, KNAW Rathenau
Instituut, KNMI, Movisie, Mulier Instituut, Nederlands Jeugdinstituut, NIVEL, NIOZ, NSCR, PBL, RIVM, (TO2) Deltares, (TO2) WUR, (TO2) ECN,
(TO2) TNO, WRR;
Onderzoeksfinanciers: NWO, ZonMw;
Ministeries: EZ, IenM, OCW, SZW, VenJ, VWS;
Topsectoren: Agri & Food, Creatieve Industrie, Energie, High Tech Systemen Materialen, Life Sciences & Health, Tuinbouw & Uitgangsmaterialen;
Internationaal: Horizon 2020, UN SDG.
Deze route verbindt de volgende vragen:
002, 003, 004, 005, 008, 009, 014, 015, 016, 017, 019, 045, 070, 072, 075, 088, 097, 102, 112

14

198

9

18

21

2

6

6

2

199

Kunst: onderzoek en innovatie in de 21ste eeuw

Kunst: onderzoek en innovatie in de 21ste eeuw

Belang van deze route

Het op creatieve en kunstzinnige manier verbeelden van de werkelijkheid of een ervaring daarvan is mensen eigen.

Denk alleen maar aan de grotten van Lascaux ̶ de rijkst beschilderde prehistorische grotten die tot nu toe bekend zijn.
Kunst en verbeelding zijn intrinsieke menselijke uitingen, maar ze dienen ook als instrumenten om cultuur, politiek,
economie, onderwijs en wetenschap te verbeelden. Deze route dient om de kracht van kunst en verbeelding te

verbinden met verschillende domeinen, maar ook om vanuit deze nieuwe verbindingen nieuwe antwoorden te vinden
met betrekking tot de relatie tussen kunst/verbeelding en menszijn.

De route daagt uit tot de volgende nieuwe verbindingen

De vraag wat kunst betekent voor mensen richt zich op de rol van kunst voor de mens, maar legt ook een verbinding

met creativiteit en innovatie. Te vaak wordt kunst geïsoleerd bestudeerd. Door de vraag hoe we creativiteit en innovatie
bevorderen, wordt de verbinding van kunst met onderwijs, wetenschap en innovatie gelegd. Hier opent zich een breed

scala aan onderzoeksvragen op het terrein van vrijwel alle topsectoren en maatschappelijke uitdagingen. De vraag ‘Hoe
zou het onderwijs van de toekomst eruit moeten zien?’ is hiervan een goed voorbeeld. Hier gaat het om datgene wat in
de 21ste eeuw van belang is voor onze samenleving. Drie invalshoeken liggen voor de hand:
- Kunst als bevordering van onderzoekend leren;

- De rol van artistieke verbeelding in de wetenschap;

- Kunst, verbeelding en perspectief in tijden van een beeldcultuur.

Door dieper te graven, komt er een verbinding tot stand met de verbeelding van de circulaire economie maar ook breder
naar de vormgeving van onze instituties van de toekomst.

Clustervragen die de breedte en verbindingskracht van de route illustreren:
- Wat betekent kunst voor mensen?

- Hoe bevorderen en benutten we creativiteit en innovatie?

- Hoe zou het onderwijs van de toekomst eruit moeten zien?

- Wat is de invloed van oude en nieuwe media op individu en samenleving?

- Wat zijn de kenmerken van een circulaire economie en hoe realiseren we deze?

- Hoe kunnen de socio-economische instituties van de toekomst vormgegeven worden?
De route verbindt de agenda’s van de volgende instellingen:
Universiteiten: EUR, RU, TUD, UL, UM, UT, UU, UvA, UvT, VU, 3TU;
Hogescholen: Amsterdamse Hogeschool voor de kunsten, Avans Hogeschool, Christelijke Hogeschool Windesheim, Fontys Hogescholen, Hanze
Hogeschool Groningen, Hogeschool van Amsterdam, Hogeschool der Kunsten Den Haag, Hogeschool voor de kunsten Utrecht, Hogeschool Zuyd,
Inholland;
Onderzoeksinstituten en kenniscentra: NSCR, RCE, RKD, WRR;
Onderzoeksfinanciers: NWO, NPRO SIA;
Ministeries: OCW, VenJ;
Internationaal: Horizon 2020, UN SDG.
Deze route verbindt de volgende vragen:
063, 065, 066, 067, 068, 071, 110, 111, 140

11

200

-

10

4

2

2

-

2

201

Kwaliteit van de omgeving: de waarden van natuur,
landschap, bodem, klimaat, water en milieu

Kwaliteit van de omgeving: de waarden van natuur,
landschap, bodem, klimaat, water en milieu

Belang van deze route

Deze route voert langs alle vragen over de integrale kwaliteit van de omgeving. Aan bod komen elementen zoals natuur,
landschap, milieu, bodem, water en klimaat. De kwaliteit van de omgeving is op verschillende manieren van belang voor
de samenleving: als grondstof voor duurzame productie, als bron van genieten en beleving, als factor die een rol speelt
bij de menselijke gezondheid, als onderdeel van de fysieke veiligheid, als component van identiteit, als vestigingsfactor
voor bedrijven en als waarde op zichzelf. Een goede kwaliteit van de omgeving draagt bij aan al deze punten tegelijk.
Het belang van deze route is groot. Enerzijds gaat het om het ontwikkelen van nieuwe technologie en nieuwe

productiesystemen die de kwaliteit van de omgeving niet aantasten maar verbeteren. Anderzijds bevat deze route de

uitdaging om de omgeving zodanig te benutten dat nieuwe maatschappelijke en economische ontwikkelingen worden

ondersteund. Zo wordt biodiversiteit aangetast door sommige economische ontwikkelingen, maar is weer een bron van
waarde voor andere.

De route daagt uit tot de volgende nieuwe verbindingen

De route omvat een diversiteit aan met elkaar samenhangende inhoudelijke vraagstukken, die grote impact hebben

op welvaart en welzijn. Het gaat om onderwerpen als klimaatverandering, waterkwaliteit, verduurzaming van land- en
tuinbouw, bodemgezondheid, en biodiversiteit. Hierbij zijn niet alleen het analytische en het technische aspect van

belang, maar ook de vraag naar de beleving en perceptie en de manieren waarop overheden kunnen optreden. Het

laatste is actueel nu de overheid bezig is met een nieuwe omgevingsvisie. De route verbindt toegepaste vragen met
meer fundamentele, conceptuele en normatieve vragen.

Clustervragen die de breedte en verbindingskracht van de route illustreren:

- Wat betekenen mens en natuur voor elkaar en wat is de optimale relatie tussen beide?
- Wat is het belang van biodiversiteit en hoe behouden we deze?

- Hoe kunnen wij agroproductiesystemen verduurzamen in relatie tot de wereldwijd toenemende vraag naar gezond en
veilig voedsel?

- Hoeveel mensen kan de aarde duurzaam huisvesten?

- Hoe kunnen we een werkelijk circulaire economie realiseren en zo industriële productie van goederen minder
afhankelijk maken van primaire grondstoffen?

De route verbindt de agenda’s van de volgende instellingen:
Universiteiten: EUR, RUG, RU, TU/e, TUD, UL, UM, UT, UU, UvA, UvT, VU, WUR, 3TU;
Medische centra: AMC, LUMC;
Hogescholen: Avans Hogeschool, Christelijke Hogeschool Windesheim, Fontys Hogescholen, Gereformeerde Hogeschool VIAA, Haagse
Hogeschool, Hanze Hogeschool Groningen, HAS Den Bosch, Hogeschool Leiden, Hogeschool Rotterdam, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen,
Hogeschool Zeeland, Hogeschool Zuyd, Inholland, NHL Hogeschool, Van Hall Larenstein, Vilentum Hogeschool;
Onderzoeksinstituten en kenniscentra: CPB, DIFFER, Instituut Fysieke veiligheid, KNAW NIOO, KNMI, Movisie, NIVEL, NIOZ, NSCR, RIVM,
SRON, PBL, Politieacademie, SCP, SWO Verkeersveiligheid, (TO2) Deltares, (TO2) WUR, (TO2) MARIN, (TO2) TNO, WRR;
Onderzoeksfinanciers: NWO, NPRO SIA, ZonMw;
Ministeries: BZ, Defensie, EZ, IenM, SZW, VenJ;
Topsectoren: Agri & Food, High Tech Systemen en Materialen, Tuinbouw & Uitgangsmaterialen, Water;
Internationaal: Horizon 2020, UN SDG.
Deze route verbindt de volgende vragen:
001, 002, 003, 004, 006, 007, 008, 009, 012, 013, 015, 018, 019, 020, 021, 022, 023, 028, 030, 045, 052, 078, 097, 118, 119, 124, 138

14

202

2

17

21

3

6

4

2

203

Logistiek en transport in een energieke, innovatieve
en duurzame samenleving

Logistiek en transport in een energieke, innovatieve
en duurzame samenleving

Belang van deze route

De Nederlandse economie is afhankelijk van efficiënt, veilig en comfortabel vervoer van personen en goederen. Op dit

punt valt nog veel te winnen. Nieuwe technische en logistieke systemen zijn essentieel om de toenemende behoefte aan
transport op te vangen, de milieubelasting ervan te minimaliseren en de veiligheid, beleving en het comfort te vergroten.
Dit geldt voor alle vervoerssoorten afzonderlijk, of het nu gaat om vervoer over de weg, op het spoor, door de lucht of
over het water. Nog groter is echter de uitdaging om deze doelen te halen voor het vervoerssysteem als geheel.

De logistieke sector in Nederland heeft een toegevoegde waarde van 55 miljard euro per jaar en is goed voor 813.000
arbeidsplaatsen. Nederland vervoert 3,7 procent van de wereldhandel, terwijl het aantal inwoners slechts 0,25 procent

van de wereldbevolking is en de Nederlandse maakindustrie slechts 1 procent van de wereldproductie voor zijn rekening
neemt.

De route daagt uit tot de volgende nieuwe verbindingen

Transport en logistiek zijn bepalend voor de tijdigheid en leverbetrouwbaarheid van goederen en personen. De

kwaliteit van deze sector heeft direct invloed op de marktpositie van bedrijven, het vestigingsklimaat voor internationale
bedrijven, de werkgelegenheid, en meer in het algemeen de economie van ons land en de positie van Nederland in

de wereldeconomie. Een kwalitatief hoogontwikkelde transport- en logistieksector versterkt de Nederlandse positie als
geloofwaardige logistieke partner in wereldwijde goederenstromen.

Er zijn verschillende uitdagingen. Op het gebied van duurzaamheid en leefbaarheid zijn er vraagstukken rond de

ecologische voetafdruk van transport, denk aan energiegebruik, uitstoot van fijnstof en CO2, en geluidsoverlast. Die is

relatief groot, maar verschilt wel van transportvorm tot transportvorm. Oplossingen liggen in een efficiënter gebruik van
bestaande systemen, maar ook in het ontwikkelen en implementeren van nieuwe systemen en technieken.

Verdergaande verstedelijking roept vragen op over ruimtebeslag en -gebruik en is onlosmakelijk verbonden met

innovatieve logistieke systemen voor personen en goederenvervoer. Transport en logistiek hebben grote impact op de
ruimtelijke ontwikkeling en daarmee ook op sociale en culturele aspecten van de samenleving.

Clustervragen die de breedte en verbindingskracht van de route illustreren:

- Hoe brengen we mensen en goederen slimmer en duurzamer naar hun bestemming, met optimaal gebruik van alle
vervoersmogelijkheden?

- Hoe kunnen we met efficiëntere transportmiddelen (schepen, vliegtuigen, voertuigen, treinen) bijdragen aan de
efficiëntie en milieuvriendelijkheid van het transportsysteem als geheel?

- Hoe kunnen we de veiligheid van verkeer en vervoer vergroten?

- Wat zijn de implicaties van en de opgaven voor de wereldwijde verstedelijking?
Het vraagstuk verbindt de agenda’s van de volgende instellingen:
Universiteiten: UvA, EUR, RUG, TU/e, TUD, UM, UT, VU, WUR, 3TU;
Medische centra: AMC
Hogescholen: Christelijke Hogeschool Windesheim, Fontys Hogescholen, Hogeschool Rotterdam, Hogeschool van Amsterdam, Hogeschool van
Arnhem en Nijmegen;
Onderzoeksinstituten en kenniscentra: CPB, CWI, DIFFER, Instituut Fysieke veiligheid, KIM, KNMI, NHTV, NIOZ, (TO2) Deltares, (TO2) ECN,
(TO2) MARIN, (TO2) NLR, (TO2) TNO, (TO2) WUR, PBL, SWO Verkeersveiligheid;
Onderzoeksfinanciers: NWO;
Ministeries: EZ, IenM;
Topsectoren: Energie, High Tech Systemen en Materialen, Logistiek, Water;
Internationaal: Horizon 2020.
Deze route verbindt de volgende vragen:
008, 011, 027, 028, 029, 045

10

204

1

5

16

1

2

4

1

205

Bijlage 1 Kenmerken van de ingediende vragen
Totaal aantal ingediende vragen (11.700) naar herkomst van de indiener

Organisatie of groep/samenwerkingsverband

4.620

Individu

7.080

Door individuen ingediende vragen (7.080) naar sexe

34%

Man
Vrouw

66%

Door individuen ingediende vragen (7.080) naar leeftijd en sexe
1600

Vrouw

1400

Man

1200
1000
800
600
400
200
0

206

5-14

15-24

25-34

35-44

45-54

55-64

65-74

75-84

85-94

207

Herkomst van de 4.620 vragen die door organisaties zijn ingediend

Inhoud van de vragen, gebaseerd op door indieners gekozen trefwoorden

1500
1400
1300
1200
1100
1000
900
800
700
600
500
400
300
200
100

ig
er

ch

m

s/

br

an

us

or

ea

ga

sc

ov

ho
l

en
/th
ea
pe
eo
te
rs
rs
rg
on
an
en
is
a
m
tie
to
et
s
gr
ge
oe pse
m
ct
p
ee
or
de
en
ns
sk
ch
un
ap
di
ge
pe
n
lij
k
be
la
ng

s

s
ni
s

at
ie

d

rg
zo

en
ng
be

la

at
ie

he
i
or

ga

ov

er

ba

ni
s

nd

w

w
en
am

er
em

gr
oe

p

(in

te

r)d

on

is

ci

de

pl

rn

in

ai

ho

rs

ge

er

ng
ki
er

er
iv
un

sv

o
nw

zo

nm

c'
s
te
n/
um
ho
sc
c'
ge
ho
s
sc
le
n/
ho
un
l
e
iv
n
er
si
ke
te
nn
ite
is
n
in
st
itu
te
n
kn
aw

st
ei

un
iv

er

si

te
i

um

te
n

0

Clustering van 11.700 vragen tot 140 clustervragen
500

Aantal ingediende vragen

400

300

200

100

0
001

035

070

105

140

Clustervraag
De ingediende vragen zijn in de Wetenschapsagenda geclusterd tot 140 clustervragen. Niet alle clustervragen omvatten eenzelfde aantal
ingediende vragen. Bovenstaand figuur geeft een beeld van de variatie daarin. Er steken een paar vragen bovenuit. De clustervragen over
circulaire economie, onderwijs van de toekomst, gezondheid en leefstijl, en psychische aandoeningen omvatten meer dan 400 vragen. De
clustervraag over meetmethoden in de sociale wetenschappen is het minst omvangrijk. Daar vallen slechts 6 ingediende vragen onder.

208

209

Bijlage 2 Organisaties met in de NWA verwerkte
onderzoeksagenda’s
Universiteiten
• Universiteit van Utrecht (UU)
• Universiteit Leiden (UL)
• Rijksuniversiteit Groningen (RUG)
• Universiteit van Amsterdam (UvA)
• Vrije Universiteit Amsterdam (VU)
• Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR)
• Radboud Universiteit (RU)
• Universiteit van Tilburg (UvT)
• Maastricht University (UM)
• Technische Universiteit Delft (TUD)
• Technische Universiteit Eindhoven (TU/e)
• Universiteit Twente (UT)
• Wageningen Universiteit (WUR)
• 3TU federatie (3TU)
Medische Centra
•	Nederlandse Federatie van Universitaire Medische Centra
(NFU)
• Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMC)
• Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC)
• Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG)
• Academisch Medisch centrum (AMC)
• Vrije Universiteit Medisch Centrum (VUmc)
• Erasmus Medisch Centrum (Erasmus MC)
• Radboud Universitair Medisch Centrum (Radboud UMC)
• Maastricht University Medical Centre (Maastricht UMC+)
•	Nederlands Kanker Instituut - Antoni van Leeuwenhoek
Ziekenhuis (NKI-AVL)

Hogescholen
• Avans Hogeschool (Avans)
• Vilentum Hogeschool (Vilentum)
• Christelijke Hogeschool Windesheim (Windesheim)
• Christelijke Hogeschool Ede (CHE)
• Fontys Hogescholen (Fontys)
• Gereformeerde Hogeschool VIAA (Viaa)
• Hanzehogeschool Groningen (Hanzehogeschool)
• Inholland Hogeschool (Inholland)
• Katholieke Pabo Zwolle (KPZ)
• Hogeschool Leiden (Hogeschool Leiden)
• Hogeschool Rotterdam (Hogeschool Rotterdam)
• Hogeschool van Amsterdam (Hogeschool van Amsterdam)
• Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN)
• Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU)
• Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten (AHK)

210

• Hogeschool Utrecht (HU)
• Haagse Hogeschool (HHS)
• Saxion (Saxion)
• Stenden (Stenden)
• Hogeschool Zeeland (HZ)
• Hogeschool Zuyd (Hogeschool Zuyd)
• Van Hall Larenstein (VHL)
• HAS Hogeschool (HAS Hogeschool)
• Internationaal Hoger Onderwijs Breda (NHTV)
• Hogeschool Leeuwarden (NHL)
• Hogeschool de Kempel (De Kempel)
• Driestar educatief (Driestar educatief)
• Katholieke PABO Zwolle (KPZ)
•	Protestant Christelijke Hogeschool Marnix Academie
(Marnix Academie)
• Thomas More Hogeschool (Thomas More Hogeschool)
• Iselinge Hogeschool (Iselinge Hogeschool)
• ArtEZ (ArtEZ)

• Codarts Hogeschool voor de Kunsten (Codarts)
• Design Academy Eindhoven (Design Academy Eindhoven)
• Gerrit Rietveld Academie (Gerrit Rietveld Academie)
•	Hogeschool der Kunsten Den Haag (Hogeschool der
Kunsten Den Haag)
• Hogeschool iPabo (iPabo)
• Hotelschool The Hague (Hotelschool The Hague)
Onderzoeksinstituten en kenniscentra
NWO instituten
• FOM instituut AMOLF (AMOLF)
• FOM-instituut DIFFER (DIFFER)
• FOM-instituut voor subatomaire fysica Nikhef (Nikhef)
• Advanced Research Center for Nanolithography (ARCNL)
• Royal Netherlands Institute for Sea Research (NIOZ)
• Centrum voor Wiskunde en Informatica (CWI)
• Netherlands Institute for Space research (SRON)
•	Netherlands Institute for the Study of Crime and Law
Enforcement (NSCR)
KNAW instituten
• Fryske Akademie (FA )
•	Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis
(HUYGENS ING)
• Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG)
• Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV)
•	Meertens Instituut Onderzoek en documentatie van
Nederlandse taal en cultuur (Meertens Instituut)

•	Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD)
• Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI)
•	Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities
and Social Sciences (NIAS)
• Centraal Bureau voor Schimmelcultures (CBS)
•	Hubrecht Instituut voor Ontwikkelingsbiologie en
stamcelonderzoek (Hubrecht Instituut)
• Netherlands Heart Institute (ICIN)
• Nederlands Herseninstituut (Nederlands Herseninstituut)
• Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO)
•	Spinoza Centre for Neuroimaging (Spinoza Centre for
Neuroimaging)
• Rathenau Instituut (Rathenau Instituut)
TO2 (federatie TNO + GTI’s)
•	De Nederlandse Organisatie voor Toegepast Onderzoek (TNO)
• Wageningen Universiteit en Research Center (WUR)
• Deltares (Deltares)

• Biomedical Primate Research centre (Biomedical Primate
Research Centre)
•	Boekmanstichting: Studiecentrum voor kunst, cultuur en
beleid (Boekmanstichting)
• Movisie (Movisie)
•	Mulier Instituut voor Sociaalwetenschappelijk sportonderzoek
(Mulier Instituut)
• Nederlands Jeugdinstituut (Nederlands Jeugdinstituut)
•	Nederlands instituut voor onderzoek van de
gezondheidszorg (NIVEL)
•	Netherlands Institute of Mental Health and Addiction
(Trimbos-Instituut)
• Veiligheid NL (Veiligheid NL)
• Vilans (Vilans)

• Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN)
• Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (NLR)
• Maritime Research Institute Netherlands (Marin)

Departementale Kennisinstellingen
• Planbureau Leefomgeving (PBL)
• Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI)
• Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM)
• Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
• Centraal Planbureau (CPB)
• Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)
• Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD)
• Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
• Sociaal Cultureel Planbureau (SCP)
•	Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
(WODC)
• Nederlands Forensisch Instituut (NFI)
• Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR)
Niet-academische kennisinstellingen
• Nederlands Instituut Fysieke Veiligheid (IFV)
• Nederlandse Defensie Academie (NLDA)
• Politieacademie (Politieacademie)
•	Netherlands Institute of International Relations ‘Clingendael’
(‘Clingendael’)
• Stichting Geonovum (Stichting Geonovum)
• Stichting Wetenschappelijke Onderzoek Verkeersveiligheid
(SWOV)

211

Bijlage 3 Organisaties met in de NWA verwerkte
beleidsagenda’s
Ministeries
• Ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM)
• Ministerie van Economische Zaken (EZ)
• Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW)
• Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)
• Ministerie van Veiligheid en Justitie (VenJ)
• Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW)
• Ministerie van Defensie (Defensie)
• Ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ)
Topsectoren
• Agri & Food (A & F)
• Tuinbouw & Uitgangsmaterialen (T & U)
• Logistiek (Logistiek)
• Chemie (Chemie)
• Energie (Energie)
• High Tech Systemen & Materialen (HTSM)
• Life Sciences & Health (LSH)
• Creative Industrie (Creatieve Industrie)
• Water (Water)
Onderzoeksfinanciers
• Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO)
• Nederlandse Organisatie voor Gezondheidsonderzoek en Zorginnovatie (ZonMW)
• Nationaal Regieorgaan Praktijkgericht Onderzoek SIA (NPRO SIA)
• Nationaal Initiatief Hersenen en Cognitie (NIHC)
• Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO)
Regionaal
• Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling voor Noord Nederland (EFRO-Noord)
• Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling Voor Oost Nederland (EFRO-Oost)
• Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling voor West Nederland (EFRO-West)
• Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling voor Zuid Nederland (EFRO-Zuid)

212

Bijlage 4 Vragen ingedeeld naar tien thema’s ontleend
aan Horizon 2020

Zeven van de tien thema’s zijn ontleend aan de Grand Societal Challenges uit de derde pijler van Horizon 2020. Eén thema
(‘key enabling technologies’) correspondeert met een belangrijk aandachtsgebied uit de tweede pijler van Horizon 2020. De twee
overige thema’s (‘culture and identity’ en ‘fundamentals of life and the universe’) worden niet expliciet in Horizon 2020 genoemd,
maar vallen wel onder het bereik van de European Research Council uit de eerste pijler van Horizon 2020. Zo geldt voor alle
140 clustervragen uit de Wetenschapsagenda dat er een geschikt Europees loket kan worden gevonden. Dat betekent dat er
ook een relatie gelegd kan worden tussen de vijf hoofdstukken waarin de 140 clustervragen zijn ingedeeld en deze tien aan
Horizon 2020 ontleende thema’s. Dat valt te zien in het volgende overzicht.
Thema’s ontleend aan Horizon 2020

Hoofdstuk indeling

Climate action, environment, resource efficiency and raw
materials

Mens, milieu en economie

Food security, sustainable agriculture and forestry, marine
and maritime and inland water research and the bioeconomy
Secure, clean and efficient energy
Smart, green and integrated transport
Europe in a changing world – inclusive, innovative and
reflective societies

Individu en samenleving

Secure societies – protecting freedom and security of Europe
and its citizens
Culture and identity
Health, demographic change and wellbeing

Ziekten en gezondheid

Key enabling technologies

Technologie en maatschappij

Fundamentals of life and the universe

Bouwstenen van het bestaan

De verdeling van de 140 clustervragen over de tien aan Horizon 2020 ontleende thema’s is als volgt.
MENS, MILIEU EN ECONOMIE
Climate action, environment, resource efficiency and raw
materials
001 Hoeveel mensen kan de aarde duurzaam huisvesten?
002 Wat betekenen mens en natuur voor elkaar en wat is de
optimale relatie tussen beide?
003 Wat is het belang van biodiversiteit en hoe behouden we
deze?
004 Hoe functioneren ecosystemen en hoe gevoelig zijn zij
voor milieu-invloeden?
005 Welke rol spelen micro-organismen in ecosystemen en
hoe kunnen we deze inzetten voor gezondheid en milieu?
006 Hoe kunnen we de kwaliteiten van de ondergrond
beschermen en behouden voor mens en milieu, terwijl er
ruimte blijft voor maatschappelijke ontwikkelingen?
007 Hoe meet en modelleer je de wisselwerking tussen
ijs, atmosfeer en oceaan, zodat de zeespiegelstijging
betrouwbaar voorspeld kan worden?
008 Hoe verandert het klimaat, inclusief extreme
weersomstandigheden, en wat zijn de gevolgen ervan?
009 Hoe kunnen we de cycli van koolstof, stikstof en fosfor
beter benutten?

010 Hoe kunnen we door nieuwe materialen, technologieën en
processen gebouwen en infrastructuur goedkoper, veiliger
en duurzamer maken?
Food security, sustainable agriculture and forestry, marine and
maritime and inland water research and the bio-economy
011 Hoe kunnen we in de toekomst het water zorgvuldig
beheren?
012 Hoe functioneren zeeën en oceanen en wat is hun
betekenis voor de toekomst?
013 Hoe kunnen we de samenleving op natuurvriendelijke
wijze beschermen tegen overstromingen?
014 Hoe kan nabootsing van fotosynthese in planten bijdragen
aan een nieuwe groene revolutie?
015 Hoe kunnen wij agroproductiesystemen verduurzamen in
relatie tot de wereldwijd toenemende vraag naar gezond
en veilig voedsel?
016 Hoe kunnen we nieuwe gezonde voedselgewassen
ontwikkelen die meer produceren met minder gebruik van
schadelijke chemicaliën?
017 Hoe kunnen we (bio)chemische productieprocessen
duurzaam, efficiënter en schoner maken?

213

Secure, clean and efficient energy
018 Hoe kunnen we onze energievoorziening snel verduurzamen
en tevens betaalbaar en betrouwbaar houden?
019 Hoe maken we de transitie naar een volledig duurzame
energievoorziening?
020 Hoe kan de zon volledig in onze energiebehoefte voorzien?
021 Hoe kunnen we windenergie zo efficiënt en duurzaam
mogelijk omzetten in elektriciteit?
022 Hoe kunnen we rivieren, meren, zeeën en oceanen
optimaal gebruiken voor energiewinning?
023 Hoe kunnen we geothermische energie optimaal
benutten?
024 Hoe benutten we biomassa als grondstof en voor de
energievoorziening in een biobased economy?
025 Hoe versnellen we de ontwikkeling van kernfusie en hoe
maken we kernenergie veilig en schoon?
026 Hoe kunnen we energie duurzaam en efficiënt opslaan,
converteren en transporteren?
Smart, green and integrated transport
027 Hoe brengen we mensen en goederen slimmer en
duurzamer naar hun bestemming, met optimaal gebruik
van alle vervoersmogelijkheden?
028 Hoe kunnen we met efficiëntere transportmiddelen zoals
schepen, vliegtuigen, auto’s, vrachtwagens en treinen
bijdragen aan de efficiëntie en milieuvriendelijkheid van
het transportsysteem als geheel?
029 Hoe kunnen we de veiligheid van verkeer en vervoer
vergroten?
INDIVIDU EN SAMENLEVING
Europe in a changing world - inclusive, innovative and
reflective societies
030 Hoe houden we ons dichtbevolkte land leefbaar?
031 Wat betekent globalisering voor onze culturele identiteit en
het bepalen van de positie van Nederland in de wereld?
032 Wat betekenen Europeanisering en globalisering voor de
democratie en de rechtsstaat?
033 Hoe staat het met de vitaliteit van en het vertrouwen in de
democratie, en hoe kunnen deze worden versterkt?
034 Wat is in het licht van de veranderende bevolking
(vergrijzend, hier en daar krimpend en beïnvloed door
migratie) de houdbaarheid van de welvaartsstaat?
035 Hoe kunnen de socio-economische instituties van de
toekomst vorm gegeven worden?
036 Welke gevolgen hebben maatschappelijke veranderingen
als digitalisering, globalisering en grotere mondigheid van
burgers voor publieke en semipublieke instellingen?
037 Wat zijn de maatschappelijke gevolgen van de meest
recente grote recessie, en hoe kan het stelsel van
financiële systemen hervormd worden om dergelijke
crises in de toekomst te voorkomen?
038 Wat is een goede balans tussen vrijheid en (individuele en
collectieve) verantwoordelijkheid?

214

039 Hoe kunnen recht en andere vormen van regulering
voldoende rechtszekerheid bieden en tegelijkertijd
inspelen op (hedendaagse) maatschappelijke kansen en
uitdagingen?
040 Hoe kan de effectiviteit en legitimiteit van wetgeving
worden versterkt in het licht van mondiale uitdagingen
op het terrein van milieu, veiligheid, innovatie, energie &
klimaat?
041 Wat is het probleem met ongelijkheid?
042 Hoe kunnen we armoede beperken en mondiaal welzijn
vergroten?
043 Wat zijn de oorzaken en de gevolgen van migratie en hoe
kunnen we er mee omgaan?
044 Kunnen globalisering en ontwikkeling opnieuw
uitgevonden worden, opdat grote welvaartsverschillen
tussen regio’s in de wereld kunnen verminderen in de loop
der tijd?
045 Wat zijn de implicaties van en de opgaven voor de
wereldwijde verstedelijking?
046 Wat is Europa: verleden, heden en toekomst.
047 Hoe kan sociale cohesie in een cultureel en religieus
diverse samenleving bevorderd worden?
048 Hoe kunnen zelfredzaamheid en participatie in de
samenleving gestimuleerd worden?
049 Hoe blijven de beroepsbevolking en haar organisaties
vitaal en veerkrachtig in het licht van de uitdagingen van
de 21ste eeuw?
050 Wat is het geheim van veerkrachtige samenlevingen?
051 Smart industry - Hoe maken we onze fabrieken slimmer?
052 Hoe kunnen we een werkelijk circulaire economie
realiseren en zo industriële productie van goederen minder
afhankelijk maken van primaire grondstoffen?
053 Wat zijn de kenmerken van een circulaire economie en
hoe realiseren we deze?
054 Hoe zorgen we ervoor dat de Nederlandse economie
concurrerend blijft?
Secure societies - protecting freedom and security of Europe
and its citizens
055 Hoe wapenen we ons tegen natuurrampen als
aardbevingen, vulkaanuitbarstingen en overstromingen?
056 Hoe kunnen vrede, veiligheid en coöperatie worden
bevorderd – en bedreigingen geadresseerd - binnen
en tussen nationale rechtsstaten en binnen en tussen
groepen en samenlevingen?
057 Kunnen we een balans vinden tussen informatievrijheid en
privacy?
058 Wat zijn de patronen en oorzaken van criminaliteit en hoe
vallen deze te beïnvloeden?
059 Hoe kunnen kinderen en adolescenten veilig en gezond
opgroeien?
060 Hoe garanderen we onze digitale veiligheid?

Culture and Identity
061 Zijn moderniteit en religie elkaars tegenpolen?
062 Hoe werkt wetenschap, wat is goede wetenschap en hoe
kan beleid hierop inspelen?
063 Hoe objectief zijn canons?
064 Hoe ontwikkelen we nieuwe meetmethoden binnen de
sociale wetenschappen?
065 Hoe zou het onderwijs van de toekomst eruit moeten zien?
066 Leidt kennis van materiaal tot een andere kijk op
kunstwerken, materieel erfgoed, de gebouwde omgeving
en hun behoud?
067 Wat betekent kunst voor mensen?
068 Hoe bevorderen en benutten we creativiteit en innovatie?
069 Wat zijn de oorzaken van taalvariatie en hoe komt het dat
we elkaar ondanks verschillen toch verstaan?
070 Begrijpen van ons gedrag: waarom doen wij wat we doen, zijn
we wat we zijn en welke factoren beïnvloeden ons gedrag?
ZIEKTEN EN GEZONDHEID
Health, demographic change and wellbeing
071 Wat is kwaliteit van leven?
072 Hoe bevorderen we gezondheid en voorkomen we ziekte
via een gezond(e) leefstijl en gedrag?
073 Wat zijn de effecten van de voortschrijdende
24-uurseconomie op de gezondheid en het functioneren
van mensen en hoe kan kennis over bioritmen de
verhouding tussen mens en maatschappij verrijken?
074 Wat is de invloed van slaap op onze gezondheid?
075 Hoe kunnen we gezondheid door middel van sport,
bewegen en voeding bevorderen en welke effecten brengt
dit met zich mee?
076 Wat zijn de gevolgen van chronische aandoeningen,
stress en handicaps en hoe kunnen mensen hier zo goed
mogelijk mee omgaan?
077 Wat is de bijdrage van niet genetische factoren aan
persoonlijke eigenschappen en ziekteprocessen?
078 Wat zijn de effecten van de gebouwde omgeving op
gezondheid en welzijn?
079 Wat zijn de effecten van elektromagnetische velden
afkomstig van bijvoorbeeld draadloze communicatie en
hoogspanningsleidingen op mensen?
080 Kunnen we de factoren die een rol spelen bij het ontstaan
en de instandhouding van onbegrepen langdurige
lichamelijke klachten beter begrijpen en daardoor deze
klachten beter behandelen?
081 Hoe gaat de kennis van genetica een rol spelen in
het begrijpen van, screenen op en behandelen van
(zeldzame) ziekten?
082 Hoe ontwikkelt het zenuwstelsel zich en hoe kunnen
processen van degeneratie ervan worden tegengegaan?
083 Hoe ontstaan neurologische, psychiatrische en
psychische aandoeningen en hoe kunnen we ze
voorkomen, verzachten of verhelpen?

084 Hoe kunnen we het probleem van overgewicht en obesitas
beter begrijpen en voorkomen?
085 Elke tumor is anders: hoe kunnen we de ziekte kanker
goed genoeg begrijpen om een behandeling voor elke
vorm ervan te kunnen ontwikkelen?
086 Darmziekten en in het bijzonder de relatie tussen onze
darmflora en gezondheid: hoe kunnen we de darmflora
effectief beïnvloeden?
087 Hoe ontstaan diabetes type 1 en 2 en hoe kunnen deze
eerder worden opgespoord en vervolgens op individuele
basis worden behandeld?
088 Hoe kunnen we hart- en vaatziekten (atherosclerose,
hartfalen, hartritmestoornissen en trombose) op
individueel niveau vroeg voorspellen, voorkomen en
behandelen?
089 Hoe kunnen we longziekten beter begrijpen en behandelen?
090 Hoe ontstaan chronische nierziekten en hoe kunnen deze
eerder opgespoord worden en vervolgens op individuele
basis worden behandeld?
091 Zwangerschap, een kind baren en de overgang: kunnen
we ze beter maken?
092 Kan er meer verbinding gemaakt worden tussen reguliere
en complementaire zorg, uitmondend in integrale
zorg, die rekening houdt met de grote diversiteit tussen
patiënten?
093 Hoe kunnen innovatie, kwaliteit en toegankelijkheid van
de geïnstitutionaliseerde en informele zorg bevorderd
worden?
094 Hoe maken we de gezondheidszorg kwalitatief zo goed
mogelijk, maar houden we het betaalbaar?
095 Hoe kan de gezondheidszorg, onder andere door gebruik
te maken van biomarkers, meer gericht worden op de
uniciteit van een persoon?
096 Hoe komen we aan een betere diagnostiek, betere
behandelingen en betere vaccins voor afweerstoornissen
en infectieziekten?
097 Hoe blijven we micro-organismen de baas in
gezondheidszorg, veehouderij en milieu?
098 Hoe kunnen we doorbraken binnen het fundamenteelbiomedische onderzoek beter vertalen naar de
ontwikkeling van nieuwe medicijnen?
099 Hoe kunnen we met behulp van een groter begrip van
het leven, nieuwe targets identificeren voor moleculaire
therapieën, antibiotica en antivirale middelen?
100 Hoe kunnen we met behulp van (stam)cellen en
biomaterialen de vorming en herstel van weefsels en
organen bevorderen?
101 Kunnen we modellen van het menselijk lichaam ontwerpen
en slimme technologie gebruiken voor gezondheids-,
voedings- en toxiciteitsonderzoek en daarmee tegelijkertijd
het proefdiergebruik drastisch verminderen?
102 Hoe kunnen we nieuwe geneesmiddelen en -wijzen
ontwikkelen om zo vitaal en gezond mogelijk te blijven?

215

103 Hoe kunnen we de mogelijkheden en grenzen van de
medische vooruitgang begrijpen en beoordelen?
104 Hoe ontwikkelen we minimaal-invasieve technieken en
interventies voor de diagnose, prognose en behandeling
van patiënten?
105 Hoe kunnen big data en technologische innovatie
(e-health) bijdragen in de zorg?
TECHNOLOGIE EN MAATSCHAPPIJ
Key enabling technologies
106 Hoe gaan de maak-, service- en onderhoudsindustrie
transformeren en welke technologische vernieuwingen
maken dit mogelijk?
107 Hoe kunnen we beter anticiperen op de invloed van
nieuwe technologie op de mens en maatschappij, en de
invloed van bestaande technologie beter begrijpen en
beoordelen?
108 Welke sociale veranderingen als gevolg van
technologische veranderingen zijn aanstaande en
beïnvloeden onze welvaart?
109 Wat zijn de gevolgen van nieuwe technologieën en big
data op de effectiviteit van bestuur en rechtstaat?
110 Wat is de invloed van oude en nieuwe media op individu
en samenleving?
111 Gaat digitalisering ons erfgoed redden?
112 Big data: kunnen we grote datasets en het verzamelen
daarvan benutten voor het realiseren van waarden,
het genereren van inzichten en het verkrijgen van
antwoorden?
113 Kunnen we taaltechnologie ontwikkelen waarmee onze
computers (smartphones, tablets) met ons kunnen
communiceren?
114 Hoe kunnen we ‘dingen’ (hardware) altijd en overal met
elkaar verbinden en de rekensnelheid van processoren
verder verhogen bij een lager energieverbruik?
115 Hoe bouwen en onderhouden we software die morgen
ook nog werkt?
116 Wat volgt op het elektronische siliciumtijdperk: “beyond
Moore”?
117 Wat gaan de kwantumcomputer en het kwantuminternet
voor ons betekenen?
118 Hoe kunnen we stabiele en selectieve katalysatoren
maken die nodig zijn voor de transitie naar duurzame
energie- en productiesystemen en een bio-based
economy?
119 Hoe houden en maken we de lucht vrij van fijnstof,
schadelijke gassen en ziekteverwekkers?
120 Kunnen we slimme materialen en constructies ontwerpen
met nieuwe geavanceerde eigenschappen?
121 Kunnen we (bio-)elektronica ontwerpen die direct met ons
lichaam communiceert, en materialen en technologie die
lichaamsfuncties herstellen of ondersteunen?
122 Kunnen we een synthetische cel bouwen?
123 Hoe krijgen we grip op de onvoorspelbaarheid van
complexe netwerken en chaotische systemen?

216

BOUWSTENEN VAN HET BESTAAN
Fundamentals of life and the universe
124 Hoe slaan we de brug tussen verschillende schalen bij het
modelleren van dynamische systemen, zoals stromingen
van en in vloeistoffen en gassen?
125 Welke symmetrieën schuilen er onder priemgetallen
en hoe kan de wiskundige getaltheorie bijdragen aan
natuurkundige theorievorming?
126 Welke rol speelt de kwantumfysica in macroscopische
systemen en welke spectaculaire nieuwe verschijnselen
en toepassingen worden daarmee mogelijk?
127 Wat zijn de oorsprong, geschiedenis en toekomst van het
heelal?
128 Kennen we alle elementaire bouwstenen van materie?
129 Wat is de ware aard van zwaartekracht, ruimte en tijd en
wat kun je bijvoorbeeld leren van zwarte gaten?
130 Wat is donkere materie en wat is donkere energie?
131 Hoe ontstaan en evolueren melkwegstelsels, sterren en
planeten?
132 Hoe kunnen we met ruimtevaartuigen en telescopen meer
begrijpen van het heelal en ons zonnestelsel exploreren?
133 Is er leven buiten de aarde?
134 Hoe is leven ontstaan en hoe werkt de evolutie?
135 Hoe kunnen we de eigenschappen, de functionaliteiten
en het samenspel van moleculen in levende systemen
beter begrijpen en zo bijvoorbeeld op leven geïnspireerde
systemen ontwikkelen?
136 Cellen zijn de bouwstenen van het leven. Hoe werken ze
en wat kunnen ze ons leren over levensprocessen?
137 Hoe ontwikkelt een bevruchte eicel zich tot een complex
organisme met verschillende gespecialiseerde weefsels
en organen?
138 Hoe en waarom doen dieren wat ze doen?
139 Hoe verwerkt en onthoudt ons brein informatie en
wat is daarbij de rol van plasticiteit en netwerken op
verschillende (microscopische en macroscopische)
niveaus?
140 Wat kunnen we als mensen weten over onszelf, God
en onze plaats in de kosmos, en in hoeverre kan de
wetenschap die kennis leveren?