Treinbotsing Amsterdam
op 21 april 2012
Een onderzoek naar de slachtofferregistratie en de
grootschalige geneeskundige hulpverlening

Treinbotsing Amsterdam
op 21 april 2012
Een onderzoek naar de slachtofferregistratie en de
grootschalige geneeskundige hulpverlening

Inhoud
Onze missie

5

Voorwoord

7

Samenvatting

9

1

Inleiding
1.1 Aanleiding
1.2 Onderzoeksdoel
1.3 Onderzoeksvragen
1.4 Afbakening en afstemming
1.5 Beoordelingskader
1.6 Onderzoeksopzet en methodologie
1.7 Leeswijzer

17
17
18
18
19
20
20
21

2

Bevindingen
2.1 Crisisorganisatie in de regio Amsterdam-Amstelland
2.2 Verloop van gebeurtenissen
2.3 Evaluaties regio Amsterdam-Amstelland
2.4 Ontwikkelingen

23
23
25
38
39

3

Slachtofferregistratie
3.1 Definitie en beoordelingskader
3.2 Analyse
3.3 Conclusies en aanbevelingen

45
45
46
48

4

Triage
4.1 Definitie en beoordelingskader
4.2 Analyse
4.3 Conclusies en aanbevelingen

51
51
52
54

5

Gewondenspreiding
5.1 Definitie en beoordelingskader
5.2 Analyse
5.3 Conclusies en aanbevelingen

57
57
58
60

6

Bovenregionale ambulancebijstand
6.1 Definitie en beoordelingskader
6.2 Analyse
6.3 Conclusies en aanbevelingen

Bijlagen
I. Afkortingen
II. Bronnen
III. Betrokken organisaties
IV. Beoordelingskader

63
63
63
65

67
69
71
72

Onze missie
De Inspectie Veiligheid en Justitie houdt toezicht op instellingen en organen die actief
zijn op het terrein van veiligheid en justitie. Hierdoor draagt de Inspectie VenJ bij aan
verbetering van de kwaliteit van de taakuitvoering binnen haar toezichtdomein en aan
een veilige samenleving.’
De Inspectie levert met het toezicht een bijdrage aan het vervullen van de missie van het
ministerie: werken aan een veilige en rechtvaardige samenleving.
Voor gerechtvaardigd vertrouwen in verantwoorde zorg luidt het motto van de Inspectie voor de
Gezondheidszorg. De Inspectie stelt zich tot doel zo weinig mogelijk risico’s op
gezondheidsschade voor de burger, patiënt en cliënt. Dat doet de Inspectie door zich
vooral te richten op bevordering van naleving van wetten, regels en normen. Hoe beter
de naleving van wetten, regels, (beroeps)normen, richtlijnen en standaarden, des te
beter de beheersing van risico’s, des te beter de kwaliteit van zorg. Daardoor kunnen
burgers een meer gerechtvaardigd vertrouwen hebben in de gezondheidszorg en
verbetert uiteindelijk de volksgezondheid in het algemeen.

5

Voorwoord
Uit eerdere onderzoeksrapporten van de Inspectie Veiligheid en Justitie en de Inspectie voor
de Gezondheidszorg bleek een aantal hardnekkige knelpunten op het gebied van slachtofferregistratie. Zo zijn tekortkomingen geconstateerd bij het triëren, lokaliseren,
registreren en volgen van gewonde slachtoffers. Daarnaast waren vaak geen afspraken
gemaakt over bovenregionale samenwerking en bijstand. Naar aanleiding van deze
onderzoeken hebben de verantwoordelijke ministers de afgelopen jaren GHOR Nederland
en het Veiligheidsberaad gevraagd om deze knelpunten op te lossen.
De treinbotsing in Amsterdam op 21 april 2012 gaf de inspecties gelegenheid om de
processen slachtofferregistratie, triage, gewondenspreiding en bovenregionale ambulancebijstand opnieuw te onderzoeken, zowel de voorbereiding als de uitvoering. De inspecties
hebben in het bijzonder gekeken of eerdere toezeggingen waren nagekomen. Ook is
gekeken of geldende wet- en regelgeving en landelijke en regionale convenanten,
procedures en producten zijn gevolgd.
Het onderzoek wijst uit dat de medische hulpverlening bij het treinincident op hoofdlijnen goed is verlopen. Hulpverleners hebben herhaaldelijk en op meerdere locaties
ge(her)trieerd. Zij hebben geleerd van eerdere incident(onderzoek)en en waren alert op het
risico op een hoogenergetisch trauma. Hoewel een ambulancebijstandsplan ontbrak,
waren relatief snel veel bijstandsambulances gealarmeerd en toegezegd. Wel verontrust het
de inspecties dat de meldkamer ambulancezorg geen bewuste afweging heeft gemaakt
tussen de inzet van eigen of bijstandsambulances in relatie tot het aantal slachtoffers en de
ernst van hun verwondingen.
De slachtofferregistratie en gewondenspreiding verliepen ook bij dit incident
geïmproviseerd en ongestructureerd. Er vond onvoldoende afstemming plaats tussen
betrokken partijen. Plannen en procedures waren niet aanwezig of werden niet nageleefd.
De meldkamer ambulancezorg had niet altijd zicht op de spreiding van gewonden over de
ziekenhuizen. De slachtoffergegevens werden niet eenduidig vastgelegd. De slachtofferregistratiekaart is hiervoor wederom te beperkt gebruikt. Ondanks de vele eerdere
aanbevelingen, toezeggingen en wettelijke verplichtingen constateren de inspecties nog
steeds dat slachtofferregistratie niet goed geregeld is.

7

Sinds 2009 zijn veel ontwikkelingen gaande. Zo loopt op het gebied van
slachtofferregistratie een landelijk breed gedragen project. Ook wordt naar verwachting op
1 januari 2013 de tijdelijke wet ambulancezorg van kracht, die de regionale
ambulancevoorziening verplicht een slachtoffervolgsystematiek, gewondenspreidingsplan
en ambulancebijstandsplan op te stellen. Met de aanbevelingen uit dit rapport beogen de
inspecties dat de ook bij dit onderzoek weer gesignaleerde knelpunten in de
slachtofferregistratie, gewondenspreiding en bovenregionale ambulancebijstand nu
daadwerkelijk worden opgepakt
De inspecties zijn erkentelijk voor de betrokkenheid en medewerking van de bij het
onderzoek betrokken organisaties en geïnterviewde functionarissen.

Den Haag, november 2012

Het Hoofd van de Inspectie
Veiligheid en Justitie
				

De wnd. Inspecteur-generaal van de Inspectie
voor de Gezondheidszorg		

				

J.W. Weck		

J.B. Bos

8

Samenvatting
Aanleiding
Op zaterdagavond 21 april 2012 rond 18.23 uur botsen tussen de stations Amsterdam
Sloterdijk en Amsterdam Centraal een intercity en een stoptrein frontaal op elkaar. Bij de
botsing raken veel passagiers gewond. Veel lichtgewonden worden op het incidentterrein of
in de opvanglocatie behandeld. In totaal zijn zaterdagavond tot zondagmiddag 117
slachtoffers van het treinincident op de spoedeisende hulp (SEH) van een ziekenhuis gezien.
Hiervan zijn 18 slachtoffers opgenomen. Eén slachtoffer overlijdt helaas een dag na de
treinbotsing aan haar verwondingen. In de dagen na het incident gaan meerdere
slachtoffers alsnog met klachten naar een ziekenhuis of de huisarts. Bij de bestrijding van
het incident verleenden veel omliggende regio’s ambulancebijstand om de gewonde
slachtoffers naar ziekenhuizen te vervoeren.
Onderzoek
Dit onderzoek geeft antwoord op de vraag hoe de voorbereiding op en de uitvoering van de
processen van slachtofferregistratie, triage, gewondenspreiding en bovenregionale
ambulancebijstand bij de treinbotsing in Amsterdam zijn verlopen. Naar aanleiding van
eerdere inspectieonderzoeken1 zijn toezeggingen gedaan en initiatieven ontplooid om
knelpunten in deze processen op te lossen. In dit onderzoek is nagegaan in hoeverre deze
toezeggingen zijn uitgevoerd en in hoeverre geldende wet- en regelgeving en landelijke en
regionale convenanten, procedures en producten bij de incidentbestrijding zijn gevolgd.
Hiertoe zijn relevante documenten bestudeerd en gesprekken gevoerd met diverse
functionarissen, die bij het incident waren betrokken. Ook zijn de uitkomsten van reeds
uitgevoerde interne evaluaties naar de treinbotsing en regionale en landelijke
ontwikkelingen op genoemde processen meegenomen. Het onderzoek is gezamenlijk
uitgevoerd door de Inspectie Veiligheid en Justitie en de Inspectie voor de Gezondheidszorg
(verder te noemen de inspectie).
De inspectie beschrijft hieronder op hoofdlijnen de bevindingen en de daarbij behorende
conclusies en aanbevelingen over het verloop van achtereenvolgens de slachtofferregistratie, de triage, de gewondenspreiding en de bovenregionale ambulancebijstand.
Slachtofferregistratie
Bij het treinincident is slachtofferregistratie snel als actiepunt opgepakt. Op het plaats
incident zijn door meerdere partijen verschillende slachtoffergegevens genoteerd zonder
dat afspraken waren gemaakt over wie, wat en met welk doel zou registreren. Ook in

1

Organisatie van de GHOR (2009), Koninginnedag Apeldoorn (2009), Poldercrash (2009), GHOR-bureaus
tijdens de Mexicaanse griep onvoldoende zichtbaar voor de zorgpartners (2011), Schietincident Alphen
aan de Rijn (2011)

9

ziekenhuizen en opvangcentra zijn slachtoffers geregistreerd. Medewerkers van het
gemeentelijk proces slachtofferregistratie zijn pas twee uur na het incident gealarmeerd en
waren laat ter plaatse. Door hun lange opkomsttijd hebben zij een beperkte rol gehad bij
het registratieproces in de opvanglocatie. Zowel de Coördinator GewondenVervoer (CGV) als
het actiecentrum GHOR (Ac GHOR) slaagde er niet in om tijdens het incident een actueel
overzicht bij te houden van het aantal slachtoffers dat in ziekenhuizen was behandeld en/of
opgenomen.
De geldende procedures voor slachtofferregistratie zijn bij de treinbotsing niet of beperkt
gevolgd. Zo werd de recent ontwikkelde regionale (proces)richtlijn slachtofferregistratie uit
het project ReVo2 niet gevolgd, maakten de betrokken ziekenhuizen voor de uitwisseling
van slachtofferinformatie met het Ac GHOR geen gebruik van het standaard format
(Excelbestand ‘basisgegevens’) en werd de slachtofferregistratiekaart weinig gebruikt.
Uiteindelijk leidden de verschillende slachtofferregistraties niet tot een eenduidige lijst met
het totaal aantal slachtoffers en het totaal aantal gewonden van het treinincident. Geen van
de partijen ontving van alle andere partijen de geregistreerde gegevens. Veel lijsten zijn
handmatig samengevoegd, hetgeen een foutgevoelig proces is. De GHOR beschikte een dag
na het incident wel over een lijst met de in het ziekenhuis behandelde en opgenomen
slachtoffers maar een aantal slachtoffers stond hier meermaals op.
Zowel in de regio Amsterdam-Amstelland als op landelijk niveau zijn diverse
ontwikkelingen gaande op het gebied van slachtofferregistratie. Bij het project ReVo is de
keuze gemaakt om het doel van de slachtofferregistratie te beperken tot de identificatie van
slachtoffers en het informeren van verwanten van niet-zelfredzame slachtoffers. Dit is
volgens de inspectie een begrijpelijke en duidelijke keuze. Het doel van slachtofferregistratie is daarmee niet het opstellen van een volledige lijst van alle personen, betrokken
bij het incident. Dit zal naar mening van de inspectie bij grootschalige incidenten zoals de
treinbotsing ook niet lukken. Wel verwacht de inspectie dat er een complete lijst met het
aantal gewonde slachtoffers beschikbaar komt. Naast het prioriteren van de benodigde zorg
aan (gewonde) slachtoffers en het zo snel mogelijk en correct informeren van verwanten
van niet-zelfredzame slachtoffers, kunnen publieksvoorlichting, nazorg en strafrechtelijk
onderzoek aanleiding geven voor het registreren van slachtoffergegevens. Hiervoor is
volgens de inspectie nog onvoldoende aandacht in de huidige ontwikkelingen op het
gebied van slachtofferregistratie.
Het is niet de eerste keer dat de inspectie knelpunten signaleert bij de registratie van
slachtoffers. In meerdere inspectieonderzoeken vanaf 2009 wordt al geconstateerd dat de
slachtofferregistratie niet goed verliep. Deze bevindingen en de gedane toezeggingen
hebben echter (nog) niet geleid tot een verbetering van de slachtofferregistratie bij de
treinbotsing in Amsterdam.

2

10

Project Registratie en Volgen van de Veiligheidsregio’s Kennemerland en Amsterdam-Amstelland.

De inspectie concludeert ten aanzien van de slachtofferregistratie het volgende:
• De hulpverleningsdiensten pakten slachtofferregistratie snel als actiepunt op. De politie,
de GHOR en de gemeente maakten echter geen afspraken over het doel en welke
gegevens te registreren en te delen. Dit leidde tot een slachtofferregistratie, die door
iedere partij naar eigen inzicht werd uitgevoerd.
• Geen van de partijen, betrokken bij de slachtofferregistratie van de treinbotsing, maakte
gebruik van bestaande procedures en formats. Mede hierdoor bestond ten tijde van het
incident onvoldoende zicht op welke slachtoffers per ambulance waren vervoerd en
behandeld en/of opgenomen waren in een ziekenhuis.
• In de regio Amsterdam-Amstelland zijn veel goede ontwikkelingen geïntroduceerd.
De implementatie en de toepassing zijn echter nog onvoldoende. Ook wordt in deze
ontwikkelingen onvoldoende rekening gehouden met andere doelen van slachtofferregistratie dan verwanteninformatie.
De inspectie beveelt op basis van de bovenstaande conclusies het volgende aan de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland aan:
Zorg voor een betere implementatie en toepassing van de (proces)richtlijn slachtofferregistratie.
Pas het Excelbestand uit de (proces)richtlijn indien nodig aan op basis van de landelijke
handreiking afspraken tussen openbaar bestuur en ziekenhuizen. Besteed hierin ook aandacht
aan andere doelen van slachtofferregistratie.
Zie er met het oog op de inwerkingtreding van de tijdelijke Wet Ambulancezorg op toe dat de
regionale ambulancevoorziening een slachtoffervolgsysteem ontwikkelt. Stimuleer het oefenen
en indien nodig het uitvoeren van dit systeem.

Triage
De triage3 op het plaats incident werd in eerste instantie bemoeilijkt door de chaotische
situatie. De eerste ambulanceverpleegkundige koos voor een verdeling van de triagecapaciteit over beide treinen. De chauffeur van de eerste ambulance week af van de
procedure en verliet bewust zijn wagen om een beter zicht op het plaats incident en het
slachtofferbeeld te krijgen en te houden. Dit had tot gevolg dat hij niet via de mobilofoon
met de Meldkamer Ambulancezorg (MKA) kon communiceren.
De hulpverleners maakten ter plaatse afspraken over wie waar zou triëren. Door
interpretatieruimte in de protocollen bestonden tussen hulpverleners verschillen in de
wijze waarop zij de primaire triage bij de treinbotsing uitvoerden, maar dit leidde niet tot
een onjuiste prioritering. Doordat op verschillende locaties herhaaldelijk hertriage van
slachtoffers plaatsvond, zijn classificaties zo nodig tijdig bijgesteld. Bij het triëren zijn de
hulpverleners alert geweest op het risico van een hoogenergetisch trauma. De triage-

3

Triage is het classificeren van slachtoffers van een (grootschalig) incident naar prioriteit van behandeling.

11

resultaten zijn echter beperkt op papier vastgelegd. Dat heeft het verkrijgen van een
overzicht van het aantal gewonde slachtoffers bemoeilijkt. De slachtofferregistratiekaarten,
als instrument voor het universeel triëren en registreren van slachtoffers, hadden een
ondersteunende rol kunnen vervullen maar zijn weinig gebruikt. Het is niet de eerste keer
dat de inspectie constateert dat de kaart beperkt gebruikt wordt.
De inspectie concludeert ten aanzien van de triage het volgende:
• De eerste ambulance maakte een goede keuze door de triagecapaciteit te verdelen over
beide treinen en omstanders in te zetten voor het monitoren van slachtoffers. De
argumenten van de ambulancechauffeur om de wagen te verlaten wegen niet op tegen de
zichtbaarheid en bereikbaarheid per mobilofoon, die hij volgens protocol dient te
waarborgen.
• Triagegegevens zijn bij de treinbotsing niet eenduidig vastgelegd. De slachtofferregistratiekaarten zijn hierbij nauwelijks gebruikt. Met het oog op de ruimte voor eigen
interpretatie binnen de triageprotocollen, is een eenduidige registratie cruciaal. Mede
door het ontbreken hiervan was het lastig een overzicht te krijgen van het aantal (zwaar)
gewonde slachtoffers en bestond het risico op een onjuiste prioritering.
• De hulpverleningsdiensten zijn, behalve op de ernst van de verwondingen van de
T1- en T2-slachtoffers4, ook alert geweest op een mogelijk hoogenergetisch trauma bij
(schijnbaar) niet- en lichtgewonden. Gedurende de hulpverlening bij het incident is
continu sprake geweest van triage en hertriage op verschillende locaties.
De inspectie beveelt op basis van de bovenstaande conclusies het volgende aan:
Aan de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland:
Stimuleer en oefen het gebruik van protocollen bij grootschalige hulpverlening. Zorg dat alle
hulpverleners tijdens een incident de bevindingen van de triage eenduidig vastleggen.
Aan het Veiligheidsberaad:
Onderzoek de praktische (meer)waarde van de slachtofferregistratiekaart. Bepaal naar aanleiding
van de onderzoeksresultaten of en hoe het gebruik van de kaart moet worden gestimuleerd of
biedt een alternatief.

Gewondenspreiding
Door het ontbreken van een gewondenspreidingsplan verliep de gewondenspreiding
tijdens het incident door improvisatie van de MKA. De CGV koos voor de spreiding van de
gewonden in eerste instantie voor drie ziekenhuizen. De CGV hield zich echter niet aan zijn
keuze en had ook niet altijd zicht op de spreiding. Het gevolg was dat het voor veel
ziekenhuizen onduidelijk was wat zij konden verwachten en of ze wel of niet intern
4

12

T1-slachtoffers zijn ernstig gewond, moeten binnen 1 uur gestabiliseerd worden en binnen 2 uur
opgenomen zijn in een ziekenhuis.
T2-slachtoffers zijn gewond en dienen binnen 6 uur behandeld te worden en opgenomen zijn in een
ziekenhuis.

moesten opschalen. Op zoek naar informatie benaderden zij daarom zowel het Ac GHOR als
de MKA. De inspectie stelt vast dat tijdens het treinincident verwarring is ontstaan bij de
ziekenhuizen. Deze onduidelijkheid kwam mede doordat alleen de drie in eerste instantie
geselecteerde ziekenhuizen een voorwaarschuwing van de MKA ontvingen.
Door gebruik van het meldkamersysteem Meldkamer Informatie & Ondersteunend Systeem
(MIOS) kon de MKA niet met Octopus5 werken. Ook bleek uit de gesprekken met de
onderzochte ziekenhuizen dat alle een ander beeld hadden van gewondenspreiding.
De inspectie concludeert ten aanzien van gewondenspreiding het volgende:
• Door het ontbreken van een gewondenspreidingsplan werd de taakuitvoering van de CGV
bemoeilijkt en was de MKA niet voorbereid op de spreiding van een groot aantal gewonde
slachtoffers over de ziekenhuizen. Hierdoor verliep de gewondenspreiding na het
treinincident ongestructureerd.
De inspectie beveelt op basis van de bovenstaande conclusie het volgende aan de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland aan:
Zie er op toe dat de MKA en de ziekenhuizen afspraken maken over de gewondenspreiding en leg
deze vast in een gewondenspreidingsplan. Stimuleer het oefenen en indien nodig het uitvoeren
van het gewondenspreidingsplan door de verschillende partijen.
Zorg dat ziekenhuizen in de regio (en zo nodig aangrenzende regio’s) tijdig worden geïnformeerd
over incidenten waarbij een groot aantal slachtoffers wordt verwacht.

Bijstand
Bij de incidentbestrijding zijn 35 ambulances ingezet waarvan 23 uit omliggende regio’s.
De alarmering en toezegging van de bijstandsambulances verliep vlot. De MKA beschikte
daarbij niet over een ambulancebijstandsplan of Octopus. In de meest acute fase vervoerden
vooral bijstandsambulances slachtoffers naar ziekenhuizen. De MKA nam een bewuste
keuze om de reguliere ritten door ambulances uit de eigen regio te laten uitvoeren en de
bijstandsambulances te koppelen aan de treinincidentmeldingen. Bij deze keuze werd geen
rekening gehouden met de ernst van de verwondingen van de slachtoffers, en dus ook de
eventuele tijdsduur, waarbinnen zij naar het ziekenhuis vervoerd moesten worden. Hiermee
is volgens de inspectie een risico is genomen. Bijstandsambulances hebben immers een
langere aanrijtijd dan ambulances uit de eigen regio. De (zwaar)gewonde slachtoffers van
het incident hebben daardoor langer moeten wachten voordat zij naar een ziekenhuis
vervoerd konden worden. Gezien het beperkte aantal T1-slachtoffers heeft dit uiteindelijk
geen ernstige consequenties gehad.

5

Octopus is een landelijk systeem voor het aanvragen en volgen van ambulancebijstand en voor
gewondenspreiding tijdens calamiteiten. De meeste MKA’s in Nederland maken gebruik van dit systeem.

13

De inspectie concludeert ten aanzien van de bijstand het volgende:
• Ondanks het ontbreken van een ambulancebijstandsplan of -afspraken werden snel
bijstandsambulances gealarmeerd en toegezegd.
• De MKA nam het besluit in de eerste uren van de incidentbestrijding voor het vervoer van
(zwaar)gewonde slachtoffers vooral gebruik te maken van bijstandsambulances. Het
besluit tot inzet van bijstandsambulances werd niet gekoppeld aan de ernst van de
verwondingen van de slachtoffers. Door het beperkte aantal T1-slachtoffers had dit geen
ernstige consequenties. Wel moesten slachtoffers langer wachten op vervoer naar de
ziekenhuizen.
De inspectie beveelt op basis van de bovenstaande conclusies het volgende aan
de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland aan:
Zorg voor een ambulancebijstandsplan waarin is vastgelegd hoe en wanneer bijstandsambulances worden ingezet ten opzichte van de inzet van eigen ambulances. Neem bij de afweging tot het
inzetten van bijstandsambulances de ernst van de verwondingen en het aantal (verwachte)
slachtoffers mee.

Tot slot
De inspectie constateert dat de medische hulpverlening bij de treinbotsing in Amsterdam
op 21 april 2012 op hoofdlijnen goed is verlopen. Daarbij werd goed samengewerkt tussen
de verschillende hulpverleningsdiensten en ketenpartners. De processen slachtofferregistratie en gewondenspreiding verliepen echter geïmproviseerd en ongestructureerd.
Er vond onvoldoende afstemming plaats tussen de betrokken partijen. Plannen en
procedures waren niet aanwezig of werden niet nageleefd. Het is niet de eerste keer dat de
inspectie dit vaststelt. Vanaf 2009 is in meerdere inspectieonderzoeken al een aantal
hardnekkige knelpunten op het gebied van het lokaliseren, registreren en volgen van
gewonde slachtoffers geconstateerd. De triage en bovenregionale ambulancebijstand zijn
daarentegen goed verlopen. Hulpverleners hebben herhaaldelijk en op meerdere locaties
ge(her)trieerd. Zij hebben geleerd van eerdere incident(onderzoek)en en waren alert op het
risico op een hoogenergetisch trauma. Hoewel een ambulancebijstandsplan ontbrak,
waren relatief snel veel bijstandsambulances gealarmeerd en toegezegd.
In de regio Amsterdam-Amstelland zijn veel van de knelpunten, die in dit onderzoek zijn
vastgesteld, ook in interne evaluaties gesignaleerd. Aan een deel van deze knelpunten zijn
direct actiepunten gekoppeld. Zoals de aanscherping van de procedure voor de inzet van
bijstandsambulances en de ontwikkeling van een procedure voorwaarschuwing ziekenhuizen. De inspectie vindt het goed dat deze punten actief opgepakt worden en geeft ter
aanvulling de hierboven benoemde aanbevelingen mee.
Ook zijn op landelijk en regionaal niveau veel ontwikkelingen op bovengenoemde
processen gaande. Het doel van slachtofferregistratie in de diverse ontwikkelingen is
volgens de inspectie echter beperkt (identificatie slachtoffers en verwanteninformatie).
De inspectie vraagt aandacht voor andere mogelijke doelen van slachtofferregistratie. Zo
14

hebben bestuurders en media behoefte aan een overzicht met aantallen al dan niet
gewonde slachtoffers. Verder laat de implementatie en toepassing van procedures en
formats volgens de inspectie nog te wensen over. Het registreren van slachtoffers bij
incidenten is nog steeds niet goed geregeld. Ondanks de vele aanbevelingen van de
inspectie, de toezeggingen van de minister en de wettelijke verplichtingen zijn de
betrokken partijen nog niet geslaagd in het oplossen van dit knelpunt.
De inspectie zal met een vervolgonderzoek in kaart brengen in hoeverre alle
veiligheidsregio’s voorbereid zijn op de processen van slachtofferregistratie, triage,
gewondenspreiding en bovenregionale ambulancebijstand bij incidenten met een groot
aantal gewonde slachtoffers.

15

1
16

Inleiding
1.1

Aanleiding

Op zaterdagavond 21 april 2012 rond 18.23 uur botsen tussen de stations Amsterdam Sloterdijk
en Amsterdam Centraal Station een intercity en een stoptrein frontaal op elkaar. Bij de botsing
raken veel passagiers gewond. De hulpverleningsdiensten van de regio Amsterdam-Amstelland
komen massaal in actie en schalen op naar GRIP 2. De regio krijgt bijstand van omliggende regio’s
om gewonde slachtoffers naar de ziekenhuizen af te voeren. In eerste instantie bestaat
onduidelijkheid over het aantal slachtoffers en de aard en ernst van hun verwondingen. Veel
lichtgewonden worden ter plaatse of in de opvanglocatie behandeld. In totaal zijn zaterdagavond
tot zondagmiddag (16.00 uur) 117 slachtoffers op de spoedeisende hulp (SEH) van een
ziekenhuis behandeld; 18 personen zijn opgenomen. Eén slachtoffer overlijdt helaas een dag na
de treinbotsing aan haar verwondingen. In de dagen na het incident gaan meerdere slachtoffers
alsnog met klachten naar een ziekenhuis of de huisarts.

De GHOR (Geneeskundige Hulpverleningsorganisatie in de Regio) is belast met de
coördinatie, aansturing en regie van de geneeskundige hulpverlening in het kader van de
rampenbestrijding en crisisbeheersing. Bij GHOR-functionarissen zijn taken belegd van
slachtofferregistratie, triage, gewondenspreiding en bovenregionale ambulancebijstand.
De gemeente is vanuit het proces CRIB verantwoordelijk voor slachtofferregistratie. Daartoe
kan zij informatie inwinnen van andere registrerende partijen, zoals de GHOR en politie.
Uit eerdere onderzoeksrapporten6 van de Inspectie Veiligheid en Justitie (Inspectie VenJ) en
de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) bleek een aantal hardnekkige knelpunten te
bestaan op het gebied van de GHOR. De inspectie7 constateerde onder meer tekortkomingen in het triëren, lokaliseren, registreren en volgen van gewonde slachtoffers. Ook
ontbraken een systematiek en normen voor het bepalen van het operationeel presterend
vermogen en waren vaak geen afspraken gemaakt over bovenregionale en grensoverschrijdende samenwerking en bijstand.
Naar aanleiding van deze onderzoeken zijn zowel door GHOR Nederland als door het
Veiligheidsberaad toezeggingen gedaan en initiatieven ontplooid om gesignaleerde
knelpunten op te lossen. Daarnaast zijn inmiddels de Wet veiligheidsregio’s en de Wet
Publieke Gezondheid 2e tranche van kracht geworden. Doel van deze wetten is onder meer

6

Organisatie van de GHOR (2009), Poldercrash (2009), Koninginnedag Apeldoorn (2009), GHOR-bureaus
tijdens de Mexicaanse griep onvoldoende zichtbaar voor de zorgpartners (2011), Schietincident Alphen
aan de Rijn (2011).

7

Waar inspectie staat wordt zowel de Inspectie VenJ als de IGZ bedoeld. Voor de leesbaarheid van het
rapport wordt gesproken over de inspectie.

17

het realiseren van een betere aansluiting tussen de (publieke) gezondheidszorg en het
(bestuurlijke) veiligheidsdomein.
Bij de treinbotsing in Amsterdam speelt een aantal processen een rol waarbij de inspectie in
eerdere onderzoeken knelpunten signaleerde. De inspectie gebruikt dit incident dan ook als
casus om te bezien in hoeverre bovengenoemde knelpunten daadwerkelijk zijn opgepakt.
Hierbij kijkt de inspectie zowel naar de voorbereiding (planvorming en afspraken) als naar
de praktijk (daadwerkelijke inzet). In een aansluitend vervolgonderzoek zal de inspectie de
voorbereiding van andere regio’s op incidenten met een groot aantal gewonden in kaart
brengen. Afhankelijk van de uitkomsten van beide onderzoeken kunnen best practices en
leerpunten worden benoemd.
Ten tijde van dit onderzoek was een aantal regionale en landelijke ontwikkelingen gaande,
met name op het gebied van slachtofferregistratie. De inspectie zal deze ontwikkelingen
beschrijven en meenemen in haar analyse en conclusies.

1.2

Onderzoeksdoel

Dit onderzoek dient inzicht te geven in de voorbereiding op en de uitvoering van de
processen slachtofferregistratie, triage, gewondenspreiding en bovenregionale
ambulancebijstand bij de treinbotsing in Amsterdam op 21 april 2012. Bekeken wordt in
hoeverre eerdere toezeggingen door GHOR Nederland en het Veiligheidsberaad zijn
uitgevoerd en in hoeverre geldende wet- en regelgeving, landelijke en regionale
convenanten, procedures en producten bij de incidentbestrijding zijn gevolgd.
De GHOR, haar ketenpartners, de gemeente en betrokken koepelorganisaties kunnen de
uitkomsten van dit onderzoek gebruiken om te waarborgen en te bevorderen dat
verantwoorde zorg aan (gewonde) slachtoffers en zorgvuldige informatie aan verwanten
wordt geboden.

1.3

Onderzoeksvragen

Het onderzoek moet antwoord geven op de volgende hoofdvragen:
• Hoe verliepen de slachtofferregistratie, triage, gewondenspreiding en bovenregionale
ambulancebijstand bij de treinbotsing in Amsterdam op 21 april 2012?
• In hoeverre waren de betrokken partijen op deze processen voorbereid?

Om een antwoord op deze vraag te kunnen geven, zijn de volgende zes deelvragen
opgesteld:
1. Hoe verliepen de registratie en triage van slachtoffers op het plaats incident, in de
opvanglocaties, in de ambulances en in de ziekenhuizen?
18

2.
3.
4.
5.

6.

1.4

Hoe verliep de spreiding van de gewonden over de ziekenhuizen?
Hoe verliep de bovenregionale ambulancebijstand bij het vervoeren van de gewonden
naar de ziekenhuizen?
Zijn bovenstaande processen conform plannen/afspraken verlopen?
Wat heeft de regio Amsterdam-Amstelland gedaan naar aanleiding van de
aanbevelingen en kabinetsreacties uit eerdere inspectieonderzoeken naar
bovengenoemde processen?
Welke ontwikkelingen zijn gaande in de regio Amsterdam-Amstelland voor wat betreft
genoemde processen? In hoeverre kunnen de ervaringen uit dit onderzoek bijdragen
aan deze ontwikkelingen?

Afbakening en afstemming

Dit onderzoek beperkt zich voor de uitvoering van de processen slachtofferregistratie,
triage, gewondenspreiding en bovenregionale ambulancebijstand tot de gebeurtenissen in
de acute fase (de eerste 24 uur). Het registratieproces, met uitzondering van de gegevensverzameling van nieuwe slachtoffers, was op dat moment (grotendeels) beëindigd.
Relevante gebeurtenissen na de eerste 24 uur worden op hoofdlijnen in het onderzoek
meegenomen.
De inspectie neemt in dit onderzoek de Meldkamer Ambulancezorg (MKA), Regionale
Ambulance Voorziening (RAV) en ziekenhuizen8 als witte ketenpartners van de GHOR mee.
Dit, omdat vooral deze partners een rol hebben bij de registratie, de triage en de spreiding
van gewonde slachtoffers in de acute fase. Andere partijen, zoals de gemeente en politie,
worden in kaart gebracht indien zij een rol gespeeld hebben bij een van deze processen.
Dit onderzoek is gezamenlijk uitgevoerd door twee inspecties. Op basis van de Wet
veiligheidsregio’s (art. 57) houdt de Inspectie VenJ toezicht op de organisatie van de GHOR.
De IGZ ziet op basis van de Kwaliteitswet zorginstellingen (art. 7) toe op de kwaliteit van de
geleverde zorg en op zorgaanbieders. De scheidslijn tussen beide toezichtsdomeinen is niet
scherp. De inspecties werken daarom intensief samen in hun toezicht op de GHOR.
Naar de treinbotsing zijn meerdere onderzoeken ingesteld. Het Openbaar Ministerie voert
samen met het Korps landelijke Politiediensten (KLPD) een strafrechtelijk onderzoek uit
naar de oorzaak van de treinbotsing. De Onderzoeksraad voor Veiligheid doet onderzoek
naar de oorzaak van de treinbotsing en kijkt daarbij ook naar de botsveiligheid. De Inspectie
Leefomgeving en Transport, de Nederlandse Spoorwegen (NS) en ProRail doen eveneens
onderzoek naar de mogelijke oorzaken van de botsing, inclusief de benodigde maatregelen
8

De inspectie selecteerde voor dit onderzoek drie van de betrokken ziekenhuizen: het Academisch Medisch
Centrum, het Sint Lucas Andreas Ziekenhuis en het Vrije Universiteit medisch centrum. De keuze voor
deze ziekenhuizen is gebaseerd op oriënterende gesprekken en het aantal behandelde/opgenomen
slachtoffers op 21 april.

19

om dergelijke incidenten te voorkomen. Geen van deze partijen neemt
slachtofferregistratie, triage, gewondenspreiding en bovenregionale ambulancebijstand als
onderwerpen mee in het onderzoek. Afhankelijk van de uitkomsten van dit onderzoek
besluit de Inspectie VenJ om de processen in de toekomst als onderwerpen mee te nemen in
het systematisch toezicht (de staat van de rampenbestrijding).

1.5

Beoordelingskader

Voor de analyse van de gebeurtenissen bij het treinincident maakt de inspectie gebruik van
een beoordelingskader. In hoofdstuk 3 tot en met 6 worden per proces voorafgaand aan de
analyse de door de inspectie gehanteerde definitie van en de normen voor de processen
slachtofferregistratie, triage, gewondenspreiding en bovenregionale ambulancebijstand
gegeven. Het volledige beoordelingskader is te vinden in bijlage 4. Dit beoordelingskader is
gebaseerd op geldende wet- en regelgeving, landelijke en regionale convenanten,
procedures en producten en aanbevelingen uit eerdere inspectieonderzoeken.
De inspectie is zich ervan bewust dat er veel ontwikkelingen plaatsvinden, onder meer op
het gebied van slachtofferregistratie. Daarom neemt de inspectie bij het beoordelen van het
verloop van de gebeurtenissen bij het treinincident relevante ontwikkelingen op landelijk
en regionaal niveau mee.

1.6

Onderzoeksopzet en methodologie

Voor dit onderzoek voerde de inspectie gesprekken met functionarissen van de GHOR, de
Meldkamer Ambulancezorg, de Regionale Ambulancedienst, ziekenhuizen, het
Nederlandse Rode Kruis, de politie en de gemeente Amsterdam (zie bijlage 3). Ook heeft de
inspectie relevante documenten opgevraagd en doorgenomen.
Op basis van deze gesprekken en documenten bracht de inspectie in kaart hoe de registratie
en triage van slachtoffers, de spreiding van gewonden over de ziekenhuizen en de
bovenregionale ambulancebijstand bij de treinbotsing in Amsterdam verliep. Vervolgens
ging de inspectie na in hoeverre tijdens het treinincident de geldende wet- en regelgeving,
landelijke en regionale convenanten, procedures en producten en aanbevelingen uit
eerdere inspectieonderzoeken zijn gevolgd.
Tot slot nam de inspectie de uitkomsten van uitgevoerde evaluaties en landelijke en
regionale ontwikkelingen op het gebied van de onderzochte processen in de regio
Amsterdam-Amstelland in het onderzoek mee.

20

De conceptrapportage is voor hoor en wederhoor voorgelegd aan alle organisaties, die in
dit onderzoek betrokken waren.

1.7

Leeswijzer

Hoofdstuk 2 start met een beknopte beschrijving van de crisisorganisatie van de regio
Amsterdam-Amstelland. Daarna beschrijft de inspectie het verloop van de gebeurtenissen
bij de treinbotsing op 21 april 2012 in Amsterdam, de uitgevoerde evaluaties door de
gemeente Amsterdam en de GHOR Amsterdam-Amstelland en de relevante regionale en
landelijke ontwikkelingen.
Hoofdstuk 3, 4, 5 en 6 behandelen achtereenvolgens de processen slachtofferregistratie,
triage, gewondenspreiding en bovenregionale ambulancebijstand. Per hoofdstuk geeft de
inspectie eerst de gehanteerde definitie van het betreffende proces en het beoordelingskader, dat wordt gebruikt om het proces te beoordelen. Dan volgen de analyse, conclusies
en aanbevelingen voor het betreffende proces.
Het rapport kent 4 bijlagen.

21

2
22

Bevindingen
In dit onderzoek geeft de inspectie een antwoord op de vraag hoe de
slachtofferregistratie, de triage, de gewondenspreiding en de bovenregionale
ambulancebijstand bij de treinbotsing in Amsterdam op 21 april 2012 zijn verlopen.
Hieronder volgt eerst een beschrijving van de betrokken eenheden en functionarissen
van de crisisorganisatie in de regio Amsterdam-Amstelland. Daarna beschrijft de
inspectie het verloop van de gebeurtenissen in de eerste 24 uur na de treinbotsing. Tot
slot gaat de inspectie in op de door de regio zelf uitgevoerde evaluaties en de landelijke
en regionale ontwikkelingen.

2.1

Crisisorganisatie in de regio Amsterdam-Amstelland

Op landelijk niveau is voor de multidisciplinaire crisisbeheersingsorganisatie een hoofdstructuur ontwikkeld. De Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland wijkt hiervan deels af
(Regionaal Crisisplan Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland-2012-2016; vastgesteld door
het veiligheidsbestuur op 12 december 2011). In deze regio is het Commando Plaats Incident
(CoPI) ook verantwoordelijk voor het effectgebied en is er geen Operationeel Team maar
een zogeheten Interface. De verschillende onderdelen van de crisisorganisatie worden
hieronder kort toegelicht.
Meldkamers
De meldkamers van de Brandweer, Ambulancezorg (MKA) en de politie zijn onder meer
verantwoordelijk voor het verwerken van incidentmeldingen in de meldkamersystemen en
het opstarten van de crisisorganisatie door betreffende functionarissen te alarmeren en te
informeren. De regio beschikt (nog) niet over een gemeenschappelijke meldkamer.
Commando Plaats Incident (CoPI)
Het CoPI is in het crisisgebied (bron- en effectgebied) verantwoordelijk voor het bestrijden
van een incident. Het CoPI staat onder leiding van de leider CoPI en bestaat daarnaast uit de
officieren van dienst van de GHOR, politie en brandweer, uit ondersteuners en uit een
voorlichter. Indien nodig kunnen een gemeentelijke vertegenwoordiger en een officier van
de dienst bevolkingszorg (voor de processen opvang en verzorging en registratie) worden
opgeroepen. Ook vertegenwoordigers van andere betrokken organisaties kunnen indien
nodig worden uitgenodigd aan te sluiten bij het CoPI. De CoPI-leden kunnen bij de
uitvoering van taken gebruik maken van een eigen actiecentrum.

23

Interface
Indien de ‘span of control’ van de incidentbestrijding voor het CoPI te groot is of er sprake is
van een GRIP 2-incident of hoger, wordt het Interface opgestart. Het Interface is de schakel
tussen operationele uitvoering (CoPI en Actiecentra) en bestuurlijke besluitvorming. Net als
de leden van het CoPI kunnen de leden van het Interface het actiecentrum van hun kolom
opstarten en hiervan gebruik maken. Het Interface staat onder leiding van de leider
Interface en bestaat, naast de ondersteuning uit vertegenwoordigers van de verschillende
diensten waaronder brandweer, GHOR, politie, bevolkingszorg en de officier van Justitie.
Indien externe expertise nodig is, kunnen andere diensten en/of externen (zoals NS of
Prorail) worden uitgenodigd aan te sluiten bij het Interface overleg.
Actiecentra
Indien nodig kunnen het CoPI en/of het Interface de monodisciplinaire actiecentra laten
opstarten. Deze actiecentra voeren op aanvraag van het CoPI of Interface acties uit. De
actiecentra zoeken onderling afstemming als de uitvoering van hun monodisciplinaire
processen raakvlakken hebben met processen van andere centra. Tijdens het treinincident
waren onder andere het actiecentrum bevolkingszorg, het actiecentrum registratie en het
actiecentrum GHOR actief.
De Geneeskundige Hulpverleningsorganisatie in de Regio (GHOR)
De GHOR Amsterdam-Amstelland organiseert de geneeskundige hulpverlening in de
Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland. Via een convenant met de Veiligheidsregio
Zaanstreek-Waterland organiseert zij ook de geneeskundige hulpverlening bij ongevallen en
rampen in die regio. De geneeskundige zorg tijdens crisissituaties wordt geleverd door
zorginstellingen en zorgaanbieders, zoals de Regionale Ambulancevoorziening (RAV),
ziekenhuizen, traumacentra, huisartsen, gemeentelijke gezondheidsdienst (GGD) en het
Nederlandse Rode Kruis. De GHOR vormt de schakel tussen deze partijen. De GHOR is belast
met de coördinatie, aansturing en regie van de geneeskundige hulpverlening, en met de
advisering van overheden en andere organisaties op het gebied van geneeskundige
hulpverlening.
Gemeente Amsterdam
De gemeente is verantwoordelijk voor de bevolkingszorg. Hieronder vallen onder meer de
processen opvang en verzorging en registratie van slachtoffers. De verantwoordelijkheid
voor deze processen is belegd bij het actiecentrum Bevolkingszorg (Dienst Werk en
Inkomen, DWI). De vertegenwoordiger van de DWI in het Interface is het eerste
aanspreekpunt voor het proces slachtofferregistratie. De uitvoering van slachtofferregistratie is belegd bij de Dienst Basisinformatie (DBI). Het doel van dit proces is om
tijdens en na afloop van een incident, informatie over slachtoffers te groeperen en
verifiëren. Ook verstrekt de DBI informatie over slachtoffers aan verwanten.

24

De directeur DWI is verantwoordelijk voor het proces opvang en verzorging. Doel van dit
proces is om niet-gewonde slachtoffers van een incident op te vangen en te verzorgen. Het
proces is bedoeld voor alle personen die niet onmiddellijk naar een door henzelf gewenste
bestemming kunnen gaan.

2.2 Verloop van gebeurtenissen
Alarmeringen en eerste opschaling
Op 21 april 2012 botsen om ongeveer 18.23 uur tussen de stations Amsterdam Sloterdijk en
Amsterdam Centraal Station een intercity (een dubbeldekker) en een stoptrein (sprinter)
frontaal op elkaar. Om 18.26 uur komt de eerste melding van het treinongeval binnen op de
MKA van de regio Amsterdam-Amstelland. Er zouden veel slachtoffers zijn. Vrijwel direct
daarna alarmeert de MKA twee ambulances uit de eigen regio, het medisch mobiel team
(MMT1) van het Vrije Universiteit medisch centrum (VUmc) en de officier van dienst
geneeskundig zuid (OvD-G).
De officier van dienst van de brandweer schaalt tijdens het aanrijden (18.29 uur) op naar
Grip 2. Als gevolg van de opschaling wordt via het automatische alarmeringssysteem
(communicator) het team Bevolkingszorg van de Dienst Werk en Inkomen (DWI)
gealarmeerd. Kort daarna alarmeert de MKA ook de officier van dienst geneeskundig noord
(OvD-G 2), een rapid responder9 en nog twee ambulances uit de eigen regio.
Triage, opvang en afhandeling incident
De eerste ambulance meldt zich om 18.34 uur ter plaatse. De ambulanceverpleegkundige
gaat naar beide treinen om zich een eerste slachtofferbeeld te vormen. De chauffeur verlaat
eveneens de ambulance en stelt zich op tussen beide treinen voor de (op dat moment enige
aanwezige) opgang naar het treintalud. De eerste ambulanceverpleegkundige werpt een
korte blik in beide treinen en schat dat in iedere trein circa 80 gewonden (zowel licht- als
zwaargewonden) zijn. Daarnaast ziet hij veel mensen buiten de treinen, zittend of lopend
en al dan niet gewond. Hij geeft dit door aan zijn chauffeur. Deze vraagt bij de MKA met
spoed circa 20 ambulances aan. De communicatie tussen de MKA en de eerste ambulancechauffeur verloopt in eerste instantie moeizaam10. Uiteindelijk communiceert hij met de
MKA via het algemene kanaal op de portofoon.

9

Een speciale vorm van ambulancezorg waarbij een ambulanceverpleegkundige, solo en zo nodig met
spoed, geheel zelfstandig ambulancezorg verleent. Deze zorg wordt verleend, eventueel vooruitlopend 0p
de komst van een ambulance, huisarts, of andere hulpverlening. Een Rapid Responder (RR) vervoert niet
zelf.

10

Er is geen contact via een gesloten gespreksgroep (voor alleen de eerste ambulancechauffeur en de MKA)
op TMO (Trunked Mode Operation) mogelijk en omdat de chauffeur niet bij zijn auto staat, is er ook geen
contact via de mobilofoon mogelijk.

25

De OvD-G neemt kort na aankomst (om 18.42 uur) contact op met de bemanning van de
eerste ambulance en laat zich informeren over de situatie ter plaatse. Hij ontvangt het
eerste slachtofferbeeld, waarbij onderscheid wordt gemaakt in T1, T2 en T3 slachtoffers11.
De OvD-G besluit hierop nog 10 ambulances te alarmeren. Ook besluit hij dat
T3-slachtoffers opgevangen moeten worden in een gewondennest12 op het pleintje
bij de Zaanstraat.
Ondertussen zijn de tweede ambulance en het MMT1 op het plaats incident. De tweede
ambulance en het MMT1 overleggen met de eerste ambulanceverpleegkundige over de
taakverdeling. Gezien de omvang van het incident wordt besloten dat het MMT1 en de
bemanning van de tweede ambulance in de sprinter triëren en zo mogelijk behandelen13.
De eerste ambulanceverpleegkundige trieert in de intercity. De keuze om het MMT1 in te
zetten in de sprinter is gemaakt, omdat uit de eerste inventarisatie bleek dat daarin de
meeste zwaargewonde slachtoffers waren. Tussen 18.45 uur en 19.00 uur krijgt de eerste
ambulanceverpleegkundige in de intercity ondersteuning van een tweede MMT uit het
VUmc (MMT2). Alle triërende teams koppelen hun bevindingen mondeling terug aan de
eerste ambulancechauffeur.
Bij de triage in de intercity ondervindt de eerste ambulanceverpleegkundige ernstige hinder
van de omstandigheden in de trein. Dat zijn de slachtoffers die hem aanklampen en
- logischerwijze- om hulp vragen, maar ook loshangende panelen, glasscherven en andere
treinschade belemmeren hem in zijn werkzaamheden. Ook is het niet mogelijk om in de
trein van wagon naar wagon te lopen waardoor de eerste ambulanceverpleegkundige
telkens de trein in en uit moet. Bovendien betreft het een dubbeldekker en bemoeilijkt de
compartimentering daarvan het verkrijgen van overzicht. De open ruimten in de sprinter
bieden meer overzicht.

26

11

Op basis van de Major Incident Medical Management and Support (MIMMS) worden slachtoffers
ingedeeld in vier categorieën: T1: het slachtoffer is ernstig gewond, moet binnen 1 uur gestabiliseerd
worden en moet binnen 2 uur opgenomen zijn in een ziekenhuis. T2: het slachtoffer is gewond en moet
binnen 6 uur opgenomen zijn in een ziekenhuis. T3: het slachtoffers is lichtgewond en kan ter plaatse
worden behandeld en verzorgd. T4: deze categorie komt alleen voor in oorlogsomstandigheden. Het
slachtoffers kan niet gered worden of is al overleden.

12

Een gewondennest is een eerste verzamelplaats waar gewonden worden opgevangen, getrieerd en
behandeld.

13

Trieren heeft in eerste instantie meer prioriteit dan behandelen. Om zoveel mogelijk slachtoffers te
redden, is het cruciaal om zo snel mogelijk een goed slachtofferbeeld te hebben. De eerste hulpverleners
ter plaatse kunnen daarom alleen enkelvoudige levenreddende handelingen verrichten, zoals het
vrijmaken van de ademweg door een aanpassing van de houding van een slachtoffer.

Afbeelding 1: schematisch overzicht plaats incident.
De eerste ambulanceverpleegkundige trekt voor de primaire triage gemiddeld 15 tot 30
seconden per slachtoffer uit. Hij legt zijn bevindingen schematisch op papier vast in een
notitieboekje. In overleg met de eerste ambulancechauffeur laat hij de eerste T1-slachtoffers
zo snel mogelijk per ambulance afvoeren. Bij een T2-slachtoffer vraagt hij aan omstanders
om bij het slachtoffer te blijven tot nadere hulp geboden kan worden. Rond 18.45 uur
vertrekt een ambulance uit de regio Amsterdam-Amstelland van het plaats incident met het
eerste slachtoffer naar het VUmc. Aan T3-slachtoffers en niet-gewonden vraagt hij buiten op
het talud plaats te nemen.
Rond 19.00 uur vindt op het treintalud het eerste motorkapoverleg14 tussen alle
hulpverleningsdiensten plaats. In dit overleg benoemen de deelnemers de onduidelijkheid
over het slachtofferbeeld als grootste knelpunt. Daarom besluiten de OvD-G en officier van
dienst van de brandweer na het overleg samen de treinen in te gaan voor een snelle
triageronde. Het onderscheid tussen een T1- en T2-slachtoffer is volgens de OvD-G niet
scherp te trekken. Er zijn geen slachtoffers waarbij sprake is van een bedreiging van de
ABC-stabiliteit15. Op basis van zijn klinische blik in combinatie met het soort incident en een
aantal gerichte vragen naar hetgeen een slachtoffer heeft meegemaakt en/of zich nu voelt,

14

Een motorkapoverleg is een eerste overleg tussen leidinggevenden van de aanwezige
hulpverleningsdiensten.

15

Airway, Breathing, Circulation (luchtweg, ademhaling, circulatie).

27

beoordeelt hij toch een aantal slachtoffers als T1. Verder zijn er volgens hem ook
grensgevallen tussen een T2- en T3-slachtoffer: een slachtoffer met een polsfractuur kan
afhankelijk van factoren tot beide categorieën worden gerekend.
De Snel Inzetbare Groep ter Medische Assistentie (SIGMA) is om 19.20 uur ter plaatse. Om
19.45 uur hebben zij op het pleintje bij de Zaanstraat, naast het gewondennest, de tent van
de Geneeskundige Combinatie (GNK-tent) opgezet. Het eerste ambuteam van de
Geneeskundige Combinatie (GNK-C)16 arriveert korte tijd later en kan direct aan de slag. Het
Hoofd Geneeskundige Combinatie stelt een triageteam op bij de ingang van de tent.
De T1- en T2-slachtoffers worden als eerste uit de trein gehaald en door de brandweer per
brancard vanaf het treintalud naar het straatniveau vervoerd. De rapid responder staat bij de
opstelplaats van de ambulances en geeft de ambulances aan naar welk ziekenhuis
slachtoffers vervoerd moeten worden. Hij heeft daarover via de portofoon contact met de
Coördinator Gewondenvervoer (CGV) in de MKA. T2-slachtoffers17, waarvoor niet direct een
ambulance beschikbaar is, worden in de GNK-tent opgevangen, behandeld en voorbereid
voor transport naar een ziekenhuis. De slachtoffers die in de GNK-tent zijn behandeld, zijn
allen geregistreerd door aanwezige SIGMA-leden en voorzien van een
slachtofferregistratiekaart.
Ondertussen besluit de OvD-G dat alle slachtoffers (gewond en niet gewond) in verband met
de kans op een hoogenergetisch trauma medisch gezien moeten worden voordat zij het
incidentterrein verlaten. Medewerkers van de brandweer en politie begeleiden de
slachtoffers, die nog kunnen lopen, van het treintalud naar het gewondennest. In het
gewondennest worden T3-slachtoffers door daar aanwezige ambulanceverpleegkundigen
behandeld en verzorgd. Als zij ernstiger gewond blijken dan bij de primaire triage is
vastgesteld, worden zij doorgestuurd naar de GNK-tent.
Rond 20.30 uur is het Osira Woonzorgcentrum de Bogt/Westerbeer (hierna ‘De Bogt’)
opengesteld als opvanglocatie18. Omdat de triage in het gewondennest, gezien het grote
aantal T3-slachtoffers veel tijd in beslag neemt en het bovendien koud wordt, stuurt het
Hoofd gewondennest de aanwezige slachtoffers naar de Bogt. Slachtoffers krijgen daar
mobiele telefoons aangeboden om hun verwanten te informeren. Daarnaast worden zij
voorzien van eten en drinken. In De Bogt zijn het Hoofd en medewerkers van het team
opvang en verzorging (van de DWI), het Hoofd Psychosociale Hulp, ambulanceteams, een

28

16

Bij grootschalige calamiteiten met veel gewonden kan extra geneeskundige inzet nodig zijn. De
geneeskundige combinatie (GNK-C) bestaat uit een ambuteam (ambulanceverpleegkundige en
ambulancechauffeur), een medisch mobiel team (arts en verpleegkundige) en een Snel Inzetbare Groep
ter Medische Assistentie (8 vrijwilligers van het Nederlandse Rode kruis).

17

Dit zijn uiteindelijk 15 personen.

18

In eerste instantie zijn slachtoffers van het treinincident in het Westcord Art Hotel opgevangen. Op
aangeven van het CoPI wijzigde het actiecentrum bevolkingszorg dit naar De Bogt. Verder zijn ook
slachtoffers op het politiebureau op de Houtmankade opgevangen.

MMT uit Rotterdam, een aantal SIGMA-leden en een aantal BHV’ers aanwezig. Het totaal
aantal slachtoffers dat in De Bogt is opgevangen is niet bekend. Geschat wordt dat dit er 80
tot 100 zijn.
Rond 20.35 uur komen op het politiebureau op de Houtmankade slachtoffers aangelopen
met medische klachten. Het is onbekend om hoeveel slachtoffers het gaat. Rond het derde
CoPI, om 20.50 uur wordt de OvD-G hierover geïnformeerd en verzoekt hij de gewonde
slachtoffers uit het politiebureau naar De Bogt te vervoeren om daar medisch gezien te
kunnen worden. Eerder waren ook al circa 50 slachtoffers op het politiebureau opgevangen.
Een MMT uit Rotterdam verricht de triage in De Bogt. De aanwezige SIGMA-leden assisteren
en voorzien de gewonden, die naar het ziekenhuis gaan, van een slachtofferregistratiekaart.
Tevens houden zij een lijst bij met persoonsgegevens van deze slachtoffers. Ook in De Bogt
zijn de aanwezige hulpverleners alert op het risico van een hoogenergetisch trauma.
Uiteindelijk zijn daarvandaan nog vijf tot negen slachtoffers met nekklachten per
ambulance naar een ziekenhuis vervoerd. Verder gaat een bus met slachtoffers naar de
spoedeisende eerste hulp (SEH) van het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis (OLVG), een tweede bus
gaat naar het Academisch Medisch Centrum (AMC). Als begeleiding in de bus naar het OLVG
gaan twee SIGMA- leden mee.
Alle slachtoffers, die per ambulance naar het ziekenhuis zijn vervoerd, worden in de
ziekenhuizen overgedragen via het ambulanceritformulier. Een aantal slachtoffers heeft
daarnaast een slachtofferregistratiekaart. Bij aankomst op de SEH van een ziekenhuis, zijn
alle slachtoffers, zoals gebruikelijk, opnieuw getrieerd.
Registratie
Vlak na de botsing registreren medewerkers van de dienst Service en Veiligheid van de NS de
naam, het adres en de woonplaats (NAW-gegevens) van slachtoffers19.
Om 19.35 uur vindt het eerste CoPI plaats (voor deelnemers CoPI, zie afbeelding 2). Een van
de actiepunten in dit overleg is de slachtofferregistratie. Het CoPI besluit deze taak, tot
betreffende gemeentelijke diensten operationeel zijn, te beleggen bij het KLPD, de
regionale politie en de GHOR. Daarbij spreken de deelnemers van het CoPI de volgende
taakverdeling af: het KLPD registreert de slachtoffers (zowel gewond als niet-gewond) op
het treintalud en in de treinen, de politie registreert de lopende/zelfredzame slachtoffers bij
de doorgang van het talud naar de verzamelplaats, beneden aan de spoordijk, en de GHOR
registreert, naast de zwaargewonden, ook de lichtgewonden in het gewondennest. Over
welke gegevens te registreren en met welk doel worden geen afspraken gemaakt. De
regionale politie, het KLPD en de GHOR nemen de registratie van de medewerkers van de NS
19

De NS beschikt over een wachtdienstorganisatie. Hiermee kunnen medewerkers van de dienst Service en
Veiligheid worden opgeroepen. Dit is na de treinbotsing in Amsterdam ook gebeurd. Omdat het
treinongeval in de buurt van het centraal station Amsterdam was, waren de medewerkers van de dienst
Service en Veiligheid ongeveer binnen 5 minuten ter plaatse.

29

over, die op dat moment circa 25 slachtoffers hebben geregistreerd. De politie en het KLPD
registreren op papier zonder een vast format; per slachtoffer zijn verschillende kenmerken
genoteerd, soms alleen NAW-gegevens, achternaam of burgerservicenummer.
Om 19.36 uur wordt bekend dat er circa 50 slachtoffers met politiebusjes naar het politiebureau aan de Houtmankade zijn gebracht. Zij zijn daar door de politie geregistreerd.
Leider
COPI

Deelnemers
C0PI
OvD
Gemeente

Team
opvang
(DWI)

Team
registratie
(DBI)

OvD
Politie

OvDG-2

OvD
KLPD

Rapid
responder

OvD-G

Geneeskundige
Combinatie
Deelnemers

Mobiel
Medisch
Team

OvD
Brandweer

Hoofd
Gewonden
nest

Vertegenwoordiger NS

Ambulance

Hoofd
Geneeskundige
Combinatie

SIGMA leden

Mobiel Medisch
Team

Ambulanceteams

Afbeelding 2: schematische weergave van de deelnemers CoPI en de hulpverleners op het plaats
incident. De OvD-Gemeente en vertegenwoordiger NS waren vanaf het 3e overleg aanwezig.
Het Interface is om 20.00 uur operationeel (voor deelnemers Interface en actiecentra, zie
afbeelding 3). In het eerste overleg besluiten de deelnemers dat alle slachtoffers op de
opvanglocatie geregistreerd moeten worden. De vertegenwoordiger van DWI meldt dat het
Westcord Art Hotel als opvanglocatie wordt gebruikt. Om 20.05 uur geeft het Actiecentrum
Bevolkingszorg aan dat niet het Westcord Art hotel maar Woonzorgcentrum De Bogt in de
Polanenstraat de opvanglocatie wordt. Rond dat tijdstip gaat het Hoofd opvang ook richting
De Bogt.

30

Hulpverleners
op plaats
incident

Leider
interface

Deelnemers interface
Commandant
GHOR

Lid interface
Bevolkingszorg
(DWI)

Overige
Aanwezigen
(o.a. brandweer,
Politie)

Actiecentra
Actiecentrum
GHOR

Actiecentrum
Bevolkingszorg
(DWI)

Actiecentrum
Registratie
(DBI)

Afbeelding 3: schematische weergave van de deelnemers Interface
In het tweede Interface-overleg (20.45 uur) meldt de vertegenwoordiger van DWI dat de DBI
gealarmeerd is; het team registratie zal in beide opvanglocaties (zowel het Westcord Art
Hotel als De Bogt) registreren. Totdat het team registratie ter plaatse is, voert het team
opvang de slachtofferregistratie uit. Rond 21.15 uur is het actiecentrum Registratie operationeel. Het team registratie is pas later in de opvanglocatie omdat zij in eerste instantie met
hun DBI-pasjes niet door de politieafzetting worden gelaten.
In het derde Interface overleg (21.45 uur) geeft de vertegenwoordiger van DWI aan dat vijf
van de circa 25 opgevangen slachtoffers in het Westcord Art Hotel geregistreerd zijn; de
overige slachtoffers zijn al eerder vertrokken.
Alle slachtoffers, die per ambulance naar het ziekenhuis zijn vervoerd, worden in de
ziekenhuizen overgedragen via het ambulanceritformulier. Een aantal slachtoffers heeft een
slachtofferregistratiekaart. Het VUmc registreert alle slachtoffers bij binnenkomst conform
het Ziekenhuis Rampenopvangplan (ZiROP) in het slachtoffervolgsysteem van het ziekenhuis ‘Mavention’. Op de SEH krijgen zij een nummer. Dit nummer is gekoppeld aan een
digitaal dossier, dat het slachtoffer binnen het ziekenhuis volgt. Het AMC registreert de
slachtoffers in het reguliere registratiesysteem van de SEH omdat Fase 1 van het ZiROP niet
was geactiveerd. Het Sint Lucas Andreas Ziekenhuis (SLAZ) vult op de SEH per slachtoffer een
papieren dossier in; deze staan al gereed in de ZiROP-kast. Als een binnengekomen
slachtoffer geen slachtofferregistratiekaart heeft, wordt er een op de SEH ingevuld.
Een co-assistent staat bij het whiteboard en noteert waar slachtoffers zich bevinden.
Een secretaresse doet de administratieve ondersteuning van het triageteam; een tweede
secretaresse verwerkt de gegevens van papier naar het digitale systeem.

31

Het actiecentrum GHOR (Ac GHOR) doet telefonisch navraag bij alle ziekenhuizen naar de
opvang van slachtoffers. Het Ac GHOR probeert op deze manier een overzicht te verkrijgen
en bij te houden bij te houden welke ziekenhuizen welke slachtoffers behandeld en/of
opgenomen hebben.
Tot ongeveer 22.45 uur zijn in De Bogt de aanwezige slachtoffers geregistreerd. De DBI heeft
op papier en in een vast format geregistreerd, via het Registratieformulier
Informatiecentrum (CRIB). De ingevulde formulieren zijn per koerier naar het actiecentrum
registratie gebracht. Rond 23.00 uur ontvangt het actiecentrum registratie een
slachtofferlijst van de regionale politie. Rond middernacht ontvangt het actiecentrum
registratie ook de slachtofferlijsten van het Ac GHOR.
Zaterdagavond en zondag ontvangt het Ac GHOR van de ziekenhuizen de persoonsgegevens
van de opgenomen en behandelde slachtoffers. Zondagnacht (rond 00.30 uur) stuurt de
CGV een lijst met alle T1- en T2-slachtoffers, inclusief de ziekenhuizen waar zij opgenomen
zijn. In eerste instantie was onduidelijkheid over het al dan niet opvragen van medische
gegevens, zowel tussen het interface en het Ac GHOR als tussen het Ac GHOR en de
ziekenhuizen. Het Ac GHOR heeft uiteindelijk de persoonsgegevens van de opgenomen en
behandelde slachtoffers van de ziekenhuizen en de CGV samengevoegd en ontdubbeld.
Zondagmiddag rond 16.00 uur heeft het actiecentrum GHOR een complete lijst van alle
slachtoffers van de treinbotsing, die op een SEH van een ziekenhuis zijn gezien en die al dan
niet opgenomen zijn. Zij stuurt deze lijst naar de DBI.
Op zondag voegt het actiecentrum registratie van de gemeente alle slachtofferlijsten samen,
ontdubbelt deze en vult waar mogelijk aan vanuit de gemeentelijke basisadministratie en
met de laatste gegevens van het Ac GHOR.
In de week na het incident belt de GHOR dagelijks met de ziekenhuizen waar op dat
moment nog slachtoffers van het treinincident zijn opgenomen en vraagt naar hun status.
Op 22 mei 2012 is het laatste slachtoffer uit de ziekenhuizen ontslagen.
Vanuit het KLPD is na afloop van het incident aan alle agenten (van het KLPD en de
regionale politie) gevraagd om een digitaal proces verbaal van bevindingen te maken met
onder meer de slachtoffergegevens. Alle processen verbaal zijn samengevoegd in één
bestand. Toen bleek dat per slachtoffer verschillende persoonskenmerken waren genoteerd.
Ook ontbraken er gegevens over de aard en ernst van de verwondingen; inzicht hierin is
nodig in het kader van strafrechtelijk onderzoek. Om de lijst met slachtoffergegevens
compleet te maken, zocht het KLPD in de drie weken na het incident telefonisch contact
met de meeste slachtoffers.

32

Na afloop van het treinincident stelde ook de NS een slachtofferlijst samen. In eerste
instantie om medeleven te kunnen betuigen, maar ook voor een eventuele schadeafhandeling. De lijst is opgesteld door informatie van verschillende bronnen samen te
voegen. Medewerkers van de afdeling Service en Veiligheid hebben ter plaatse NAWgegevens van slachtoffers geregistreerd. Naderhand heeft een NS-medewerker telefonisch
contact gezocht met de ziekenhuizen. Indien de opgenomen slachtoffers daarin
toestemden, kreeg de NS hun NAW-gegevens. Ook heeft de NS op haar website en in
dagbladen een oproep voor de slachtoffers van het treinincident geplaatst om zich bij de NS
te melden. Dit kon via de website of een speciaal daarvoor ingesteld telefoonnummer.
De NS heeft geen formele afspraken met de politie, de GHOR en de gemeente over het
uitwisselen van gegevens bij een incident20. Bij het treinincident heeft de NS alleen
gegevens van het KLPD ontvangen.
De organisatie Slachtofferhulp Nederland kreeg van het KLPD een slachtofferlijst. Deze
personen zijn uitgenodigd voor een slachtofferbijeenkomst op 8 mei 2012. De algemene
opinie op deze bijeenkomst is dat men positief is over de hulpverleningsdiensten. Het enige
punt van de kritiek was de registratie. Het is voor slachtoffers moeilijk te begrijpen dat
informatie tussen partijen niet gedeeld kan worden.

20

De NS kreeg van de GHOR wel gelegenheid om in de ‘nazorgbrief’ die de GGD/GHOR gestuurd heeft aan
alle geregistreerde slachtoffers een passage op te nemen met het verzoek zich te melden bij de NS.

33

Slachtofferlijsten
Naar aanleiding van de treinbotsing stellen meerdere partijen een slachtofferlijst op met
verschillen in aantal slachtoffers.
Slachtofferlijst van de GHOR
Van alle personen op de lijst is de naam en de geboortedatum geregistreerd. Daarnaast
zijn per ziekenhuis nog andere gegevens aangeleverd, zoals adres, burgerservicenummer
en triageklasse. Op de lijst staan 117 personen* (waarvan 1 slachtoffer is overleden).
Slachtofferlijst van het KLPD
Dit is een lijst met betrokkenen bij het treinincident, zowel zwaar-, licht- als nietgewond; ook staat een aantal getuigen, dat niet in een van de treinen zat, op deze lijst.
Hierbij is niet aangegeven welke personen daadwerkelijk in de treinen zaten. De lijst is
volgens de verantwoordelijke KLPD-medewerker voor 99% compleet. Het KLPD kon de
lijst niet aanvullen met gegevens van de GHOR of de gemeente. De GHOR beriep zich op
privacywetgeving; waarom de gemeente geen gegevens wilde verstrekken, is niet bekend
bij het KLPD. Het KLPD ontving wel gegevens van de NS. Op de uiteindelijke lijst van het
KLPD staan 336 personen.
Slachtofferlijst van de gemeente
Deze lijst bevat onder andere de namen van slachtoffers. Ook is aangegeven of personen
al dan niet gewond zijn. De lijst bevat 317 namen.
Slachtofferlijst van de NS
Na afloop van het treinincident hebben de NS een lijst opgesteld met alle getroffenen
van het treinincident. Op deze lijst is geen onderscheid gemaakt in gewond en nietgewond. Op deze lijst staan ook personen, die iemand als vermist hebben opgegeven.
Verder is de schade, die mensen opgelopen hebben naar aanleiding van de treinbotsing,
genoteerd. Op de uiteindelijke lijst van de NS staan 343** personen.
* Op de lijst stonden oorspronkelijk 120 slachtoffers, de inspectie verwijderde de 			
personen die dubbel op de lijst voorkwamen en komt daarmee op 117.
** Op de lijst stonden oorspronkelijk 363 slachtoffers, de inspectie verwijderde de 			
doorgestreepte namen op lijst en komt daarmee op 343.

Gewondenspreiding
De CGV, die zaterdagavond piket heeft, werkt op dat moment als centralist op de MKA. Na de
eerste melding gaat hij als CGV aan de slag en besluit niet ter plaatse te gaan maar zijn
functie vanuit de meldkamer te vervullen. Zijn plaats als centralist wordt ingenomen door
een boventallig ingeroosterde centralist.

34

De CGV besluit dat alle T1-slachtoffers naar het VUmc gaan en alle T2-slachtoffers naar het
OLVG en het SLAZ. Om 19.06 uur ontvangen het SLAZ, het VUmc en het OLVG als voorwaarschuwing van een centralist van de MKA dat er grote aantallen gewonde slachtoffers kunnen
komen.
Het Ac GHOR is om 19.32 uur operationeel en onderhoudt vanaf dat moment de contacten
met de ziekenhuizen. Het Ac GHOR geeft in opdracht van de commandant GHOR rond 20.00
uur het advies aan het VUmc om het ZiROP op te starten. Om 20.07 uur start het VUmc het
ZiROP op. Ook het SLAZ start het ZiROP op. Bij het AMC ontstaat verwarring of zij nu wel of
niet het ZiROP op moeten starten en wat zij kunnen verwachten. Het AMC besluit zelf rond
20.30 uur intern op te schalen naar fase 0 omdat onaangekondigd enkele slachtoffers in het
AMC worden gepresenteerd. Alle mensen, die nodig zijn, zijn dan stand-by voor een
mogelijke inzet21. Rond dezelfde tijd heeft het VUmc beperkt Zirop, er kunnen
8 T1-slachtoffers per uur komen. Een uur later kan het VUmc op volledige medische
behandelcapaciteit draaien.
Het Ac GHOR probeert een overzicht te verkrijgen en bij te houden welke slachtoffers in
welke ziekenhuizen behandeld en/of opgenomen zijn terwijl de CGV een overzicht bijhoudt
van de inzet van (bijstands)ambulances. Zij belt meermaals met alle ziekenhuizen in de
regio omdat niet duidelijk is naar welke ziekenhuizen slachtoffers zijn vervoerd of zelfstandig zijn gegaan. Gezien de onduidelijkheid of al dan niet naar medische gegevens van de
slachtoffers in de ziekenhuizen werd gevraagd, heeft het Ac GHOR haar informatieverzoek
geherformuleerd. Uiteindelijk zijn geen medische gegevens verstrekt. Informatie over
slachtoffers is per fax of mail naar het Ac GHOR gestuurd. Ziekenhuizen leveren hierbij
persoonskenmerken van de slachtoffers aan. Om 20.53 uur is bij het Ac GHOR bekend dat 27
slachtoffers naar diverse ziekenhuizen zijn vervoerd. Ongeveer een kwartier later is bekend
dat dit er inmiddels 29 zijn. Ook is hun triageklasse bij het Ac GHOR bekend.
Om 21.45 uur ontvangt het AMC een aankondiging van de MKA dat het ziekenhuis een bus
met daarin 20 tot 30 T3-slachtoffers zou ontvangen. Het AMC stelt voor
de slachtoffers over andere ziekenhuizen te verdelen, niet over de traumacentra, maar gaat
daarna alsnog akkoord. Uiteindelijk ontvangt het AMC een bus met 11 slachtoffers. Een
andere bus met 12 slachtoffers gaat naar het OLVG. Tabel 1 bevat een overzicht van het aantal
behandelde en opgenomen slachtoffers per ziekenhuis.
Om 22.19 uur vertrekt de laatste ambulance met een slachtoffer naar het VUmc.

21

Ook wordt extra personeel ingezet op de spoedeisende hulp en bij de radiologie.

35

Gewondenspreiding
Uiteindelijk behandelden negen verschillende ziekenhuizen op 21 april 117 slachtoffers. Daarvan
zijn er 48 per ambulance vervoerd, de rest is per bus of zelfstandig naar het ziekenhuis gegaan.
Vijf ziekenhuizen nemen in totaal 18 slachtoffers op; het merendeel ligt in het AMC en het VUmc.
Een slachtoffer, dat in eerste instantie in een level 2-ziekenhuis* is gepresenteerd en daarna is
overgeplaatst naar het AMC, overlijdt op 22 april helaas aan de gevolgen van de verwondingen,
veroorzaakt door het treinincident. In de dagen na het treinincident melden verschillende
slachtoffers van het treinincident zich alsnog in een ziekenhuis of bij de huisarts met lichamelijke
klachten.
* Level 1-ziekenhuizen zijn de traumacentra. Level 2-ziekenhuizen zijn de grote regionale ziekenhuizen met
intermediaire faciliteiten. Level 3-ziekenhuizen zijn de lokale ziekenhuizen met algemene faciliteiten.
Aantal patiënten
behandeld op 22
april

Aantal patiënten
opgenomen

Academisch Medisch Centrum

16

6 en 1 overleden

BovenIJ Ziekenhuis

6

1

Medisch Centrum Alkmaar

8

0

Onze Lieve Vrouwe Gasthuis

24

2

Sint Lucas Andreas Ziekenhuis

14

2

Slotervaartziekenhuis

4

0

Universitair Medisch Centrum Utrecht

1

0

Vrije Universiteit medisch centrum

27

7

Zaans Medisch Centrum

17

0

Totaal

117

18

Ziekenhuis

Tabel 1: overzicht van aantal behandelde en opgenomen slachtoffers per ziekenhuis
op 21 en 22 april 2012 (tot 16.00 uur).

Bijstand
Zowel de eerste ambulance als de OvD-G vragen met spoed ambulancecapaciteit bij de MKA
Amsterdam-Amstelland aan. Gezien de hoge bezettingsgraad van de eigen ambulances en
de complexiteit van reguliere 112-meldingen kiest de MKA Amsterdam-Amstelland bewust
voor het aanvragen van bijstand, waarbij de bijstandsambulances bij het treinincident
worden ingezet en de ambulances uit de eigen regio voor de reguliere werkzaamheden.
In eerste instantie neemt de MKA Amsterdam-Amstelland contact op met de MKA van de
regio’s Utrecht, Noord-Holland Noord en Kennemerland. Om 19.10 uur is de eerste
bijstandsambulance uit Noord-Holland Noord ter plaatse.
36

Om 19.48 uur alarmeert de MKA nog twee ambulances uit de eigen regio. Op dat moment
zijn zes ambulances uit de regio Amsterdam-Amstelland gealarmeerd. Rond 20.00 uur heeft
de OvD-G het beeld dat er is opgeschaald naar 27 ambulances en dat er een derde MMT is
opgeroepen.
De bijstandsambulances melden zich in bij de CGV zodra ze in de regio zijn. De ambulances
verzamelen zich vervolgens op een opstelplaats vlak bij het incident. De CGV houdt
schriftelijk een overzicht bij van de ingezette ambulances en naar welk ziekenhuis zij een
slachtoffer vervoeren. Het is voor de CGV niet mogelijk om de bijstandsambulances via
MIOS aan een rit te koppelen en om te zien wat de statuscodering van de ambulances is
(wanneer weer leeg en inzetbaar)22.
Om 21.40 uur bedankt de MKA Amsterdam-Amstelland alle MKA’s uit de omliggende
veiligheidsregio’s voor de medewerking. Alle bijstandsambulances, die niet meer actief zijn,
gaan retour. Tabel 2 bevat een overzicht van het aantal ingezette bijstandsambulances per
regio.

22

In MIOS kunnen bijstandsambulances wel aan een regio van herkomst gekoppeld worden.

37

Inzet bijstandsambulances
Tussen 18.45 uur en 22.19 uur zette de MKA 35 ambulances in, hiervan waren er 12 uit de regio
Amsterdam-Amstelland en 23 uit andere veiligheidsregio’s. Sommige zijn alleen ter plaatse
actief geweest, andere vervoerden een of meerdere keren slachtoffers naar de ziekenhuizen.
Door de regio Amsterdam-Amstelland zijn uiteindelijk 15 slachtoffers vervoerd naar de
ziekenhuizen. De bijstandsambulances hebben totaal 33 slachtoffers vervoerd naar de
verschillende ziekenhuizen. Hieronder volgt een overzicht van het aantal ingezette ambulances
per veiligheidsregio.
Aantal ingezette
ambulances

Ter plaatse actief,
geen vervoer

Aantal vervoerde
slachtoffers

Amsterdam-Amstelland

12

4 ambuteam, inzet
ter plaatse

15

Flevoland

2

-

4

Gooi en Vecht streek

5

-

6

Hollands-Midden

3

-

4

Kennemerland

4

1 ambuteam in
GNK-C

4

Noord-Holland
Noord

4

1 ambuteam, inzet
ter plaatse

7

Utrecht

5

1 ambuteam, inzet
in gewondennest

8

Totaal

35

7 teams

48

Veiligheidsregio

Tabel 2: overzicht van aantal ingezette bijstandsambulances per regio.

2.3

Evaluaties regio Amsterdam-Amstelland

Na het treinincident verzocht de vijfhoek23 de veiligheidsregio om een evaluatie uit te
voeren naar het multidisciplinaire optreden bij het incident. De evaluatie had twee doelen:
enerzijds het verbeteren van de crisisorganisatie door te leren van het eigen optreden,
anderzijds het uitvoeren van een zelfevaluatie in het kader van rampenbestrijding op orde
voor de Inspectie Veiligheid en Justitie. In de evaluatie concludeert de veiligheidsregio dat
de hulpverlening en de afhandeling van het incident goed is verlopen. Het uitgangspunt
van controle op een hoogenergetisch trauma was een goede keuze maar had eerder
geoperationaliseerd kunnen worden. Als knelpunten noemt zij onder meer de informatie-

23

38

De vijfhoek bestaat uit de Geneeskundige Hulpverleningsorganisatie in de Regio (GHOR), de politie, de
brandweer, het Openbaar Ministerie en de zes gemeenten in de regio, voorgezeten door de voorzitter van
de veiligheidsregio.

uitwisseling tussen de actiecentra en het eerder openstellen van het verwantennummer.
Ook wordt geconstateerd dat het is niet mogelijk is om snel en gedetailleerd over aantallen
slachtoffers te spreken en de aard van hun verwondingen. Desalniettemin kan wel snel(ler)
indicatieve informatie worden verstrekt door de GHOR. Dit voorkomt dat andere partijen
gaan communiceren over slachtoffers.
Uit meerdere evaluaties van de GHOR en witte ketenpartners naar de treinbotsing blijkt een
onduidelijke taak- en verantwoordelijkheidsverdeling op het gebied van
slachtofferregistratie. Ook zijn een aantal verbeterpunten genoemd. Hieraan zijn deadlines
verbonden. De inspectie heeft echter geen informatie over de actuele stand van zaken. Voor
ambulancebijstand worden onder meer als verbeterpunten genoemd: de inmeldprocedure,
de aflossing en de aanlevering van gestandaardiseerde gegevens. In de gewondenspreiding
is onder meer verbetering mogelijk door een procedure voorwaarschuwing ziekenhuizen,
door een keuze te maken om wel of geen gewondenspreidingsplan op te stellen en door per
ziekenhuis een vaste contactpersoon voor de nazorgfase aan te wijzen. Om de
slachtofferregistratie te verbeteren, wordt aangegeven dat nut en effectiviteit van de
slachtofferregistratiekaarten bij GHOR Nederland wordt aangekaart.
Na de treinbotsing is een vragenlijst ‘starten proces registratie’ opgesteld om het Interface,
de DWI en de DBI te ondersteunen bij het beantwoorden van de vraag ‘wat is het doel van
de registratie?’. Er worden vragen gesteld over de mate van zelfredzaamheid van slachtoffers, de behoefte aan nazorg, de verwachte maatschappelijke onrust, de potentiële ernst
van de gevolgen en de mogelijkheden van registratie door de gemeente en
hulpverleningsdiensten.
Uit de interne evaluatie van het VUmc naar het eigen functioneren bij de treinbotsing blijkt
dat zich een aantal knelpunten in Mavention hebben voorgedaan. Zo gingen geboortedata
‘spoken’ en was nog oude informatie van eerdere oefeningen in het systeem aanwezig. Het
ziekenhuis heeft een verbeterplan opgesteld om deze knelpunten op te pakken.
Het AMC heeft naar aanleiding van de treinbotsing het ZiROP aangescherpt. Overwogen
wordt of er een tussenfase ingesteld wordt. Het huidige systeem schaalt van fase 0
(benodigde functionarissen zijn stand-by) direct op naar fase 1 ZiROP.

2.4 Ontwikkelingen
Regionaal
Hieronder beschrijft de inspectie een aantal ontwikkelingen op het gebied van slachtofferregistratie, gewondenspreiding en bovenregionale ambulancebijstand. Deze zijn ten tijde
van de treinbotsing gaande in de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland.

39

Procesrichtlijn
Naar aanleiding van de Poldercrash startte de Veiligheidsregio’s Kennemerland en
Amsterdam-Amstelland gezamenlijk het ReVo-project. Het project was multidisciplinair van
opzet, de GHOR, haar ketenpartners, de politie en de brandweer zijn allen betrokken. De
GHOR vervulde een trekkersrol. Het project heeft geresulteerd in een procesrichtlijn
slachtofferregistratie (januari 2012, vl. 7). Doel van deze richtlijn is verwanten zo snel en
zorgvuldig mogelijk te informeren over de toestand en de locatie van hun (niet zelfredzame)
naasten om daarmee de hereniging te vergemakkelijken.
De richtlijn beschrijft welke gegevens (minimaal) geregistreerd en gedeeld moeten worden.
Ook geeft de richtlijn een format (Excelbestand ‘basisgegevens’) voor hoe te registreren en
worden taken en processen beschreven. Uitgangspunt daarbij is dat alleen die gegevens
uitgewisseld worden, die nodig zijn om slachtoffers te identificeren en verwanten te
informeren. Het voordeel van deze keuze is dat de gegevens vaak gedestilleerd kunnen
worden uit de gegevens die de ketenpartners en medische disciplines al voor de eigen
primaire processen registreren. Het project ReVo streeft niet naar volledigheid van de
slachtofferlijst en heeft ook niet als doel het openbaar bestuur te informeren over aantallen
slachtoffers.
Naast de vraag wat er geregistreerd dient te worden, is ook de vraag hoe er geregistreerd
moet worden aan de orde geweest. Daarbij maakt het project onderscheid in zelfredzame
en niet-zelfredzame slachtoffers. Niet-zelfredzame slachtoffers (zwaargewonden, vermisten
en overledenen) worden centraal geregistreerd in een backoffice. Het backoffice ontvangt
via de hulpverleningsdiensten informatie over slachtoffers (bijvoorbeeld mensen die in het
ziekenhuis liggen). De backoffice koppelt, ontdubbelt en valideert alle binnengekomen
informatie. Zelfredzame slachtoffers worden gefaciliteerd om zelf contact op te nemen met
verwanten en om, indien nodig, naderhand zorg/hulp te vragen.
De richtlijn Slachtofferregistratie sluit aan zoveel mogelijk aan bij de landelijke
ontwikkelingen op het gebied van slachtofferregistratie, het project Slachtofferinformatiesystematiek (zie onder bij landelijke ontwikkelingen). Er wordt zoveel mogelijk gebruik
gemaakt van dezelfde definities en richtlijnen.
Project Slachtoffer- en Verwanten Informatie Systeem
Binnen het project ReVo is een bestaand slachtofferregistratiesysteem omgebouwd tot het
Slachtoffer- en Verwanten Informatie Systeem. Dit is een modulair systeem, gekoppeld aan
de landelijke Gemeentelijke Basisadministratie. Het systeem kan door de backoffice
gebruikt kan worden in zowel de acute fase als de nazorg, voor het vastleggen van gegevens,
nog uit te voeren acties, matching en ontdubbeling.
Projecten Regionale Ambulancevoorziening (RAV) en Ambulancezorg Nederland
Ambulances werken normaliter met een digitaal ritformulier waarop vanuit de MKA al
gegevens zijn ingevuld. Vanuit het project ReVo worden gesprekken gevoerd met de RAV van
Amsterdam-Amstelland over het uitwisselen van informatie. Met Ambulancezorg Nederland
40

wordt daarnaast gewerkt aan het standaardiseren van informatie. Ook zouden ambulances
uit andere regio’s via een landelijke server te volgen zijn; dit systeem wordt momenteel
getest.
Project slachtofferregistratie door de politie
De politie is bezig met het ontwerpen van een slachtofferregistratieformulier, dat is
gebaseerd op het aanhoudingsformulier dat bij de politie in gebruik is (model en formaat
mini-procesverbaal). Dit formulier bevat twee doordrukvellen; één voor de backoffice en
één voor de spoedeisende medische hulpverlening.
Landelijk
Hieronder beschrijft de inspectie een aantal landelijke initiatieven op het gebied van
slachtofferregistratie, gewondenspreiding en bovenregionale ambulancebijstand, die ten
tijde van de treinbotsing speelden.
Slachtoffer Informatie Systematiek (SIS)
Onder opdrachtgeverschap van het Veiligheidsberaad is multidisciplinair een nieuwe
systematiek opgesteld voor het verzorgen van slachtofferinformatie aan verwanten. De
systematiek beschrijft de taak- en verantwoordelijkheidsverdeling tussen de betrokken
hulpverleningsdiensten en overheden. De systematiek, die aansluit bij de wijze waarop
slachtofferregistratie tijdens een crisis realistisch kan plaatsvinden, kiest ervoor dat de
overheid zich in eerste instantie concentreert op het informeren van de verwanten van
alleen de zwaargewonde en overleden slachtoffers. Lichtgewonde en ongedeerde
slachtoffers kunnen meestal heel goed zelf hun verwanten informeren. De gemeenten
blijven verantwoordelijk voor de registratie van slachtoffers en het koppelen van slachtoffers aan verwanten. Daarbij maken zij gebruik van een multidisciplinaire backoffice
waarin het Landelijk Team Forensisch Opsporing van de politie ook een rol heeft.
Op 11 november 2011 stelde het Veiligheidsberaad de systematiek vast. Daarvoor hadden ook
het Landelijk Overleg Coördinerend Gemeentesecretarissen, de Raad van Korpschefs en
GHOR Nederland de systematiek al geaccordeerd. Onder regie van het Landelijk Overleg
Coördinerend Gemeentesecretarissen werkt de projectgroep momenteel uit hoe de
systematiek het beste georganiseerd en geïmplementeerd kan worden. De implementatie
van de systematiek zou naar verwachting vanaf begin 2013 van start kunnen gaan.
Op 23 november 2012 heeft het Veiligheidsberaad formeel gekozen voor een landelijke
front - en backoffice24.

24

De frontoffice-medewerkers verzamelen relevante informatie en geven deze door aan de backoffice. In de
backoffice komen de gegevens van verschillende bronnen (frontoffice, ziekenhuizen, mortuaria, politie,
gemeenten en dergelijke) bijeen. De backoffice valideert, vult gegevens aan en matcht deze, zodat de
slachtoffers van een ramp zo snel mogelijk herenigd kunnen worden met hun verwanten.

41

Handreiking afspraken tussen openbaar bestuur en ziekenhuizen
Naar aanleiding van knelpunten in de informatie-uitwisseling bij het schietincident in
Alphen aan den Rijn in 2010, de aanslag op Koninginnedag en de poldercrash in 2009, is
begin 2012 onder aanvoering van het Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport
gestart met het ontwikkelen van een protocol. In deze Handreiking afspraken tussen
openbaar bestuur en ziekenhuizen over slachtofferinformatie bij rampen en crises is
uitgewerkt welke informatie onder welke voorwaarden en met welk doel kan en mag
worden uitgewisseld. Het biedt daarmee een basis voor afspraken tussen ziekenhuizen en
het openbaar bestuur over de uitwisseling van informatie tijdens een crisis.In de
handreiking is een centrale rol opgenomen voor de Directeur Publieke Gezondheid bij het
verzamelen van slachtofferinformatie van de ziekenhuizen voor het openbaar bestuur. De
handreiking is op 18 oktober 2012 onder voorbehoud vastgesteld door de deelnemende
partijen25.

25

42

De deelnemende partijen aan de handreiking zijn: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
Ministerie van Veiligheid en Justitie, het Veiligheidsberaad, Nederlandse federatie van Universitaire
Medische Centra, Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen, Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot
bevordering des Geneeskunst, Inspectie voor de Gezondheidszorg, GGD Nederland, GHOR Nederland.
Het akkoord op de handreiking moet nog officieel gegeven worden door het bestuur van de Nederlandse
Vereniging van Ziekenhuizen en door de portefeuillehouder in het Veiligheidsberaad.

3
44

Slachtofferregistratie
3.1

Definitie en beoordelingskader

Definitie
Onder slachtofferregistratie verstaat de inspectie: het schriftelijk en/of digitaal vastleggen
van identiteitskenmerken van al dan niet gewonde slachtoffers van een (grootschalig)
incident. De omschrijving wijkt af van de door het veiligheidsberaad vastgestelde definitie
voor slachtoffer-registratie in het kader van het project slachtofferinformatiesystematiek
(SIS). De inspectie wil slachtofferregistratie breder onderzoeken dan de in het project SIS26
beschreven systematiek. Naast het prioriteren van de benodigde zorg aan (gewonde)
slachtoffers en het zo snel mogelijk en correct informeren van verwanten van nietzelfredzame slachtoffers, kunnen onder meer publieksvoorlichting, nazorg en strafrechtelijk onderzoek aanleiding geven voor het registreren van slachtoffergegevens.
De inspectie erkent wel dat volledigheid niet haalbaar is. Het (opstarten van het)
registratieproces kost tijd en de registratie gebeurt op vrijwillige basis.
De inspectie beschouwt als slachtoffers van de treinbotsing op 21 april: alle inzittenden van
de treinen. Omstanders, verwanten of hulpverleners worden hieronder niet verstaan.
Beoordelingskader
Slachtofferregistratie is in wetgeving als specifieke taak belegd bij het team bevolkingszorg,
de meldkamer en de Coördinator Gewondenvervoer (CGV). Het team bevolkingszorg valt
onder de verantwoordelijkheid van de gemeente. Conform een modelconvenant dient de
RAV te beschikken over een systematiek voor slachtofferregistratie. In kabinetsreacties na
eerdere inspectieonderzoeken is toegezegd dat de veiligheidsregio’s over een systematiek en
procedure voor het registreren van slachtoffers beschikken. Verder is op landelijk niveau de
slachtofferregistratiekaart ingevoerd.

26

In het document slachtofferinformatiesystematiek (SIS; vastgesteld door het veiligheidsberaad op 15
november 2011) wordt als doel van slachtofferregistratie genoemd: het op accurate wijze en (zo) snel (als)
mogelijk zekerheid verschaffen aan verwanten over de status van slachtoffers’. De focus hierbij ligt op
niet-zelfredzame, zwaargewonde en overleden slachtoffers. Zie 2.4.

45

De ziekenhuizen in de regio’s Amsterdam-Amstelland en Zaanstreek-Waterland hebben in
een convenant vastgelegd dat zij onder opgeschaalde omstandigheden informatie aan de
GHOR verstrekken over behandelde en/of opgenomen slachtoffers. De (proces)richtlijn
slachtofferregistratie uit het ReVo-project bevat hiervoor een format, het Excelbestand
‘basisgegevens’. Daarnaast staat in de Instructie Slachtofferregistratie dat het Ac GHOR
afspraken maakt met de ziekenhuizen over de frequentie waarmee zij tijdens een incident
slachtofferinformatie sturen en over het aanwijzen van een vaste contactpersoon per
ziekenhuis voor het Ac GHOR.
Voor een uitgebreide versie van het beoordelingskader wordt verwezen naar bijlage 4.

3.2

Analyse

De inspectie stelt vast dat de hulpverleningsdiensten slachtofferregistratie snel als actiepunt
bij de incidentbestrijding oppakten (in het eerste CoPI-overleg) maar dat zij de recent
ontwikkelde (proces)richtlijn slachtofferregistratie van het project ReVo niet hebben
gevolgd. Functionarissen van de GHOR, de politie, het KLPD, de NS en de gemeente
registreerden op het incidentterrein en in De Bogt zoveel mogelijk inzittenden van de
treinen terwijl de richtlijn primair gericht is op het identificeren van slachtoffers en het zo
snel en zorgvuldig mogelijk informeren van verwanten van niet-zelfredzame slachtoffers
om de hereniging met hun naaste(n) te bespoedigen. Er werden geen afspraken gemaakt
over welke gegevens te registreren en met welk doel. Uiteindelijk zijn door de verschillende
partijen verschillende gegevens per slachtoffer geregistreerd, hetgeen het samenvoegen en
het opstellen van een eenduidige lijst heeft bemoeilijkt.
Een deel van de slachtoffers was al uit de opvanglocaties vertrokken voor de registratie was
opgestart. Dit kwam volgens de inspectie mede omdat de medewerkers voor het
gemeentelijk proces slachtofferregistratie pas laat gealarmeerd waren. Het gemeentelijk
proces registratie startte ongeveer twee uur na de treinbotsing. Het actiecentrum registratie
was rond 21.15 uur operationeel. De functionarissen, die in het opvangcentrum De Bogt
zouden registreren, zijn daar door oponthoud bij de politieafzetting nog later ter plaatse.
De inspectie vraagt zich af welke rol de gemeente kan spelen bij slachtofferregistratie,
gezien de lange opkomsttijd van de gemeentelijke diensten.
Dat de richtlijn slachtofferregistratie volledigheid niet tot doel heeft, is voor de inspectie
een begrijpelijke en duidelijke keuze. Een volledige slachtofferlijst zal naar mening van de
inspectie bij grootschalige incidenten, zoals de treinbotsing, niet lukken. De inspectie
vraagt zich echter af in hoeverre de bestuurders en media niet zullen vragen naar een
overzicht van het totaal aantal slachtoffers. Daarom is veel aandacht nodig voor een goed
verwachtingsmanagement.
De richtlijn slachtofferregistratie schrijft verder voor welke gegevens (minimaal)
geregistreerd en gedeeld moeten worden. Het Excelbestand ‘basisgegevens’, als instrument
46

voor de informatieverstrekking van de ziekenhuizen aan het Ac GHOR, is niet gebruikt. In
gesprekken hebben de onderzochte ziekenhuizen (AMC, VUmc en SLAZ) aangegeven wel
bekend te zijn met dit format maar dat het invullen teveel tijd zou kosten, die in de hectiek
tijdens een incident niet beschikbaar is. Ziekenhuizen leverden gegevens aan van de
behandelde slachtoffers en informatie of deze al dan niet opgenomen waren.
Ziekenhuizen hebben geen medische gegevens van slachtoffers verstrekt. Zij gaven aan dat
dit privacygevoelige informatie betreft. De inspectie sluit hierbij aan. De Wet veiligheidsregio’s biedt het openbaar bestuur weliswaar een wettelijke grondslag waarmee zij tijdens
een crisis een beroep kan doen op een zwaarwegend belang om persoonsgegevens over de
gezondheid te verwerken, mits het openbaar bestuur passende waarborgen biedt ter
bescherming van de persoonlijke levenssfeer27. Maar de inspectie ziet bij de treinbotsing
echter geen zwaarwegend belang, dat het openbaar bestuur over deze informatie zou
moeten beschikken. Volgens haar heeft de gemeente geen medische gegevens van
individuele slachtoffers nodig voor het informeren van verwanten.
Ook de Instructie Slachtofferregistratie is bij de incidentbestrijding niet door het Ac GHOR
gevolgd. Het Ac GHOR maakte geen afspraken met de ziekenhuizen over de frequentie
waarmee zij tijdens het incident slachtofferinformatie zouden sturen. Ook maakte het Ac
GHOR geen afspraken met ziekenhuizen over het aanwijzen van een vaste contactpersoon
voor het Ac GHOR. Mede daardoor slaagde het Ac GHOR er niet in om een actueel overzicht
bij te houden van de spreiding van de gewonden over de ziekenhuizen. Ook de CGV slaagde
er niet in om een actueel overzicht te krijgen van slachtoffers die per ambulance naar een
ziekenhuis waren vervoerd (zie hoofdstuk 5 en 6).
Bij het treinincident werd zowel op plaats incident als in de opvanglocaties en in de
ziekenhuizen beperkt gebruik gemaakt van de slachtofferregistratiekaart. Alleen de
SIGMA-leden en het SLAZ gebruikten de kaart om slachtoffers te registreren. Andere
hulpverleners en ziekenhuizen hebben de slachtoffers op een andere wijze geregistreerd.
Met de (proces)richtlijn slachtofferregistratie uit het Revo-project beschikt de veiligheidsregio wel over een systematiek en procedure voor het registreren van slachtoffers. De
implementatie en toepassing laat echter te wensen over. De RAV beschikt niet over
systematiek voor deze taak.
Lijsten met slachtoffers
De registratie van diverse partijen leidde tot verschillende lijsten. Er is geen eenduidig
overzicht beschikbaar van het totaal aantal slachtoffers en het aantal gewonden, dat
betrokken was bij de treinbotsing. Op alle lijsten staan andere aantallen en verschillende
persoonsgegevens. De GHOR-lijst kent gewonde slachtoffers, die op geen van de andere
lijsten staan. Ook staan sommige slachtoffers als gewond op de GHOR-lijst maar als
niet-gewond op de DBI en KLPD-lijst. En andersom. Er is niet één partij, die van alle andere

27

Zie ook Wet bescherming persoonsgegevens art.23.

47

partijen de geregistreerde slachtoffergegevens ontvangen heeft. Veel slachtofferlijsten zijn
handmatig samengevoegd en ontdubbeld. Dit maakt het mede daarom foutgevoelig proces.
Hoewel de GHOR binnen 24 uur na het incident wel over een lijst beschikt met de slachtoffers die op dat moment in een ziekenhuis waren gezien en/of opgenomen, stonden ook
in die lijst dubbelingen.
De inspectie kan uit de lijst afleiden dat van zaterdagavond (21 april) tot zondagmiddag
16.00 uur (22 april) 117 personen behandeld zijn in een ziekenhuis en dat daarvan 18
personen zijn opgenomen. Op basis van de lijsten kan de inspectie geen uitspraken doen
over het totaal aantal gewonde slachtoffers en het totaal aantal slachtoffers van deze
treinbotsing.

3.3

Conclusies en aanbevelingen

Conclusies
De inspectie concludeert op basis van de bovenstaande analyse het volgende:
• De hulpverleningsdiensten pakten slachtofferregistratie snel als actiepunt op.
De politie, de GHOR en de gemeente maakten echter geen afspraken over het doel en
welke gegevens te registreren en te delen. Dit leidde tot een slachtofferregistratie, die
door iedere partij naar eigen inzicht werd uitgevoerd.
• Geen van de partijen, betrokken bij de slachtofferregistratie, maakte gebruik van
bestaande procedures en formats. Mede hierdoor bestond ten tijde van het incident
onvoldoende zicht op welke slachtoffers per ambulance waren vervoerd en behandeld
en/of opgenomen waren in een ziekenhuis.
• In de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland zijn veel goede ontwikkelingen
geïntroduceerd. De implementatie en de toepassing zijn echter nog onvoldoende.
Ook wordt in deze ontwikkelingen onvoldoende rekening gehouden met andere doelen
van slachtofferregistratie dan verwanteninformatie.
Aanbevelingen
De inspectie beveelt op basis van de bovenstaande conclusies het volgende aan de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland aan:
Zorg voor een betere implementatie en toepassing van de (proces)richtlijn slachtofferregistratie.
Pas het Excelbestand ‘basisgegevens’ uit de (proces)richtlijn indien nodig aan op basis van de
landelijke handreiking afspraken tussen openbaar bestuur en ziekenhuizen. Besteed hierin ook
aandacht aan andere doelen van slachtofferregistratie.
Zie er met het oog op de inwerkingtreding van de tijdelijke Wet Ambulancezorg op toe dat de
regionale ambulancevoorziening een slachtoffervolgsysteem ontwikkelt. Stimuleer het oefenen
en indien nodig het uitvoeren van dit systeem.

48

4
50

Triage
4.1

Definitie en beoordelingskader

Definitie
Triage is het classificeren van slachtoffers van een (grootschalig) incident naar prioriteit van
behandeling. Het doel is om te bepalen in welke volgorde slachtoffers geholpen moeten
worden, zodat zoveel mogelijk slachtoffers het incident overleven en dat hun gezondheidsschade zoveel mogelijk beperkt blijft. Triëren is noodzakelijk als de vraag naar zorg (door
het aantal slachtoffers en/of de ernst van hun verwondingen) het aanbod van de direct
beschikbare professionele hulpverlening overstijgt.
Triage is een dynamisch proces. De toestand van de patiënt kan verbeteren door medische
behandeling, maar ook verslechteren door fysiologische ontregeling. Het is daarom
belangrijk dat herhaaldelijk triage plaatsvindt. Er wordt een onderscheid gemaakt in
primaire triage op het incidentterrein (een eerste grove indeling op het plaats incident) en
secundaire triage (op een behandellocatie).
Beoordelingskader
Als beoordelingskader hanteert de inspectie - naast de algemene wetgeving - het Landelijk
Protocol Ambulancezorg (LPA). Dit protocol besteedt naast de reguliere hulpverlening ook
aandacht aan de triage tijdens grootschalige incidenten28 en schrijft het gebruik van
slachtofferregistratiekaarten voor. Het LPA sluit aan op de algemene, (inter)nationaal
erkende MIMMS-methodiek (Major Incident Medical Management and Support). Een
variant voor de ziekenhuizen is de Hospital Major Incident Management Support.

28

Landelijk Protocol Ambulancezorg. Herziene versie 7.2. 5.3: grootschalig incident en 5.18: Triage
grootschalig incident. Maart 2011.

51

Triage volgens de MIMMS-methodiek*
Slachtoffers worden ingedeeld in de volgende categorieën:
• T1: het slachtoffer is ernstig gewond, ABC-instabiel, ofwel een of meer van diens vitale
lichaamsfuncties (Airway, Breathing, Circulation) is/zijn bedreigd. Het slachtoffer moet zo
snel mogelijk – maar in elk geval binnen 1 uur – worden gestabiliseerd. Binnen 2 uur
moethet slachtoffer opgenomen zijn in een ziekenhuis.
• T2: het slachtoffer is gewond. Het slachtoffer dient binnen 6 uur behandeld te worden
en opgenomen in een ziekenhuis.
• T3: het slachtoffer is licht gewond en kan ter plaatse worden behandeld en verzorgd.
• T4: deze categorie komt in principe alleen voor tijdens oorlogsomstandigheden. Het zijn
sslachtoffers die in de gegeven situatie niet gered kunnen worden of die overleden zijn.
Behandeling wordt niet ingezet. In niet-oorlogsomstandigheden kan de categorie worden
gebruikt om aan te geven dat het slachtoffer is overleden.
Het gebruik van de T-classificatie verdient voorrang boven de begrippen licht- en (zeer)
zwaargewonden aangezien deze verschillend kunnen worden geïnterpreteerd.

*MIMMS geeft een systematiek voor de prioritering van activiteiten van de geneeskundige hulpverlening bij
grootschalige incidenten. De MIMMS-systematiek heeft de status van professionele norm. Binnen de
ambulancewereld is de MIMMS de landelijk geaccepteerde norm.

Voor een uitgebreide versie van het beoordelingskader wordt verwezen naar bijlage 4.

4.2 Analyse
De triage op plaats incident is in eerste instantie vertraagd door de chaotische situatie met
veel rondlopende slachtoffers en omstanders en de schade in de treinen, die een goed
overzicht en een vlotte doorloop belemmerden. In overleg met de andere reeds aanwezige
geneeskundige hulpverleners, heeft de eerste ambulanceverpleegkundige gekozen voor een
verdeling van de triagecapaciteit over beide treinen. Voor het monitoren van slachtoffers,
die niet direct konden worden vervoerd, zette de eerste ambulanceverpleegkundige
omstanders in.
De chauffeur van de eerste ambulance verliet bewust zijn wagen om een beter zicht op het
plaats incident en het slachtofferbeeld te krijgen en te houden. Hij koos voor een centrale
opstelling bij de treinen. Dit wijkt af van de procedure ‘Grootschalig incident – chauffeur
(eerste ambulance)’ in het LPA waarin staat dat hij zijn ambulance strategisch en goed
zichtbaar moet opstellen en zelf bij de ambulance dient te blijven om ambulancepersoneel
op te vangen. In zijn positie had hij contact met de trieerders en kon hij de aanrijdende
ambulances wijzen welk slachtoffer te behandelen en te vervoeren. Het nadeel van deze
positie was dat hij niet via de mobilofoon met de MKA kon communiceren. Dit was alleen
mogelijk via de portofoon.

52

Door interpretatieruimte in de protocollen bestaan tussen hulpverleners verschillen in de
wijze waarop zij de primaire triage bij de treinbotsing uitvoerden. Hierdoor was niet altijd
sprake van een eenduidige classificatie. De slachtofferregistratiekaarten hadden een
ondersteunende rol kunnen vervullen maar zijn, behalve door de SIGMA-leden in de
GNK-tent en later in De Bogt, voor de triage weinig gebruikt. De meeste hulpverleners gaven
als reden dat zij de kaart vergeten hebben te gebruiken. De inspectie concludeerde in
eerdere onderzoeken ook dat slachtofferregistratiekaarten weinig gebruik werden. De
inspectie is voorstander van een uniforme triage en registratie maar twijfelt door het
geringe gebruik van de slachtofferregistratiekaart aan de praktische waarde ervan.
De triageresultaten werden door hulpverleners op papier genoteerd en mondeling
doorgegeven aan de eerste ambulancechauffeur, die hiervan een overzicht bijhield. Wat
door een hulpverlener als een T2-slachtoffer is geïnterpreteerd, kan op basis van
vergelijkbare informatie door een andere hulpverlener als T3-slachtoffer worden
geclassificeerd. Behalve een vertekend beeld kan dit ook een onjuiste prioritering
veroorzaken. De inspectie heeft niet geconstateerd dat hiervan bij het treinincident ook
daadwerkelijk sprake is geweest.
Doordat er herhaaldelijk hertriage van slachtoffers plaatsvond op meerdere triagepunten,
zijn de classificaties, indien nodig, tijdig bijgesteld. Door de adrenalinerush direct na een
incident kunnen slachtoffers soms een tijdelijk verminderde pijnsensatie hebben en
daardoor in eerste instantie te laag geclassificeerd worden. Ook zijn niet alle symptomen en
letsels direct duidelijk, soms worden deze pas duidelijk als zij langer bestaan. De geneeskundige hulpverleners moeten hier alert op zijn. Bij de treinbotsing bleek een aantal
slachtoffers op de SEH van een ziekenhuis juist minder zwaar gewond. Een aantal slachtoffers, dat op het plaats incident als T1 was getrieerd, bleek bij aankomst op de SEH een T2.
Dit kan worden verklaard doordat de onderzoeksmogelijkheden op de SEH uitgebreider
zijn. Uit gesprekken met de ziekenhuizen heeft de inspectie de indruk dat patiënten ter
plaatse goed zijn behandeld en getrieerd. Er zijn geen signalen dat het beeld van de primaire
triage op het plaats incident en de secundaire triages sterk afwijken van het beeld dat de
ziekenhuizen hadden bij het zien van de slachtoffers.
De hulpverleningsdiensten hebben, conform de MIMMS-methodiek, alle aanwezige
niet- en lichtgewonde slachtoffers uitdrukkelijk geadviseerd om zich te laten onderzoeken
voor het verlaten van het incidentterrein. Dit in verband met het risico op een hoogenergetisch trauma. Dit is conform de MIMMS-methodiek en volgens de OvD-G een
leerpunt van de Poldercrash in 2009. De inspectie sluit aan bij de uitkomst van de interne
evaluatie van de vijfhoek, dat controle op een hoogenergetisch trauma een goede keuze was
maar dat deze eerder geoperationaliseerd had kunnen worden door de betrokken
hulpverleners hierover te instrueren.

53

Het is volgens de inspectie moeilijk te voorkomen dat niet- en lichtgewonde slachtoffers
zelfstandig en zonder medisch gezien te zijn het incidentterrein verlaten. Soms gebeurt dit
al voor aankomst van de hulpverleningsdiensten. Uit de registratie van de NS is gebleken
dat zich naderhand nog slachtoffers bij een huisarts of het ziekenhuis hebben gemeld.
De inspectie heeft geen aanwijzingen gevonden dat de triage en de medische hulpverlening
aan het slachtoffer, dat uiteindelijk is overleden aan de verwondingen als gevolg van het
treinincident, te kort is geschoten.

4.3

Conclusies en aanbevelingen

Conclusies
De inspectie concludeert op basis van de bovenstaande analyse het volgende:
• De eerste ambulance maakte een goede keuze door de triagecapaciteit te verdelen over
beide treinen en omstanders in te zetten voor het monitoren van slachtoffers. De
argumenten van de ambulancechauffeur om zijn wagen te verlaten wegen niet op tegen
de zichtbaarheid en bereikbaarheid per mobilofoon die hij volgens protocol dient te
waarborgen.
• Triagegegevens zijn bij de treinbotsing niet eenduidig vastgelegd. De slachtofferregistratiekaarten zijn hierbij nauwelijks gebruikt. Met het oog op de ruimte voor eigen
interpretatie binnen de triageprotocollen, is een eenduidige registratie cruciaal. Mede
door het ontbreken hiervan was het lastig een overzicht te krijgen van het aantal (zwaar)
gewonde slachtoffers en bestond het risico op een onjuiste prioritering.
• De hulpverleningsdiensten zijn, behalve op de ernst van de verwondingen van de T1- en
T2-slachtoffers, ook alert geweest op een mogelijk hoogenergetisch trauma bij (schijnbaar) niet- en lichtgewonden. Gedurende de hulpverlening bij het incident is continu
sprake geweest van triage en hertriage, op verschillende locaties.
Aanbevelingen
De inspectie beveelt op basis van de bovenstaande conclusies het volgende aan:
Aan de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland:
Stimuleer en oefen het gebruik van protocollen bij grootschalige hulpverlening. Zorg dat alle
hulpverleners tijdens een incident de bevindingen van de triage eenduidig vastleggen.
Aan het Veiligheidsberaad:
Onderzoek de praktische (meer)waarde van de slachtofferregistratiekaart. Bepaal naar aanleiding
van de onderzoeksresultaten of en hoe het gebruik van de kaart moet worden gestimuleerd of
biedt een alternatief.

54

5
56

Gewondenspreiding
5.1

Definitie en beoordelingskader

Definitie
Onder het proces gewondenspreiding verstaat de inspectie: het gericht verdelen van (zwaar)
gewonde slachtoffers van een (grootschalig) incident met meerdere slachtoffers over
ziekenhuizen om hen zo snel mogelijk de benodigde zorg te verlenen. Hierbij spelen de
beschikbare behandelcapaciteit en levelindeling29 van de ziekenhuizen een centrale rol. Bij
een groot aantal slachtoffers is het belangrijk dat er binnen het ziekenhuis een goede
doorstroom is vanuit de spoedeisende eerste hulp naar andere afdelingen. Ook moeten
indien nodig operatiekamers en bedden op de intensive care vrijgemaakt worden.
Uitgangspunt is dat de slachtoffers zoveel mogelijk worden verspreid om de druk over de
ziekenhuizen en de verpleegafdelingen te verdelen. Een grootschalig incident met veel en/
of zwaargewonde slachtoffers kan grote impact hebben op de reguliere processen in
ziekenhuizen.
De inspectie is zich bewust van de specifieke context in de Veiligheidsregio AmsterdamAmstelland. In een regio als Amsterdam (met veel ziekenhuiscapaciteit) is dit uitgangspunt
niet vanzelfsprekend. Het is, afhankelijk van de specifieke omstandigheden, ook te
overwegen om slechts één of enkele ziekenhuizen in te zetten zodat de overige
ziekenhuizen de reguliere (acute) zorg kunnen continueren.
Beoordelingskader
Iedere Regionale Ambulanceoorziening (RAV) dient zowel volgens de wet als volgens
landelijke richtlijnen te beschikken over een gewondenspreidingsplan. Het coördineren
van de gewondenspreiding is belegd bij de Coördinator Gewondenvervoer (CGV). Voor de
gewondenspreiding is een landelijk systeem, Octopus30 beschikbaar.
GHOR Amsterdam-Amstelland heeft in een convenant met de ziekenhuizen afgesproken dat
de ziekenhuizen in opgeschaalde omstandigheden informatie aan de GHOR verstrekken
over de opvang- en behandelmogelijkheden. De GHOR Amsterdam-Amstelland beschikt
niet over een specifieke procedure of richtlijn voor gewondenspreiding.
Voor een uitgebreide versie van het beoordelingskader wordt verwezen naar bijlage 4.

29

Level 1-ziekenhuizen zijn de traumacentra. Level 2-ziekenhuizen zijn de grote regionale ziekenhuizen met
intermediaire faciliteiten. Level 3-ziekenhuizen zijn de lokale ziekenhuizen met algemene faciliteiten.

30

Octopus is een landelijk systeem voor het aanvragen en volgen van ambulancebijstand en voor
gewondenspreiding tijdens calamiteiten. De meeste MKA’s in Nederland maken gebruik van dit systeem.

57

5.2 Analyse
Door het ontbreken van een gewondenspreidingsplan verliep de verdeling van de slachtoffers over de ziekenhuizen door improvisatie van de MKA. De CGV koos voor de spreiding
van de gewonden in eerste instantie voor drie ziekenhuizen. Zijn keuze baseerde hij onder
meer op de locatie, de medische behandelcapaciteit en het level van de ziekenhuizen. In
principe zouden alle T1-slachtoffers naar het VUmc gaan en alle T2-slachtoffers naar het
OLVG en het SLAZ31. In de overige ziekenhuizen zou dan de reguliere acute zorg kunnen
worden gecontinueerd. De CGV hield zich echter niet aan zijn keuze en had ook niet altijd
zicht op de spreiding. Uiteindelijk zijn een bus met slachtoffers en daarnaast veel
ambulances naar andere dan deze drie ziekenhuizen gereden. Hierbij was ook een aantal
ambulances met slachtoffers, die op het plaats incident als T1 waren geclassificeerd. Het
gevolg was dat het voor veel ziekenhuizen onduidelijk was wat zij konden verwachten en of
ze wel of niet intern moesten opschalen. Op zoek naar informatie benaderden zij daarom
zowel het Ac GHOR als de MKA. De inspectie stelt vast dat tijdens het treinincident
verwarring is ontstaan bij de ziekenhuizen. Deze onduidelijkheid kwam mede doordat
alleen de drie in eerste instantie geselecteerde ziekenhuizen een voorwaarschuwing van de
MKA ontvingen. De zes overige ziekenhuizen, die slachtoffers van de treinbotsing hebben
behandeld, ontvingen geen voorwaarschuwing en konden zich hierdoor naar eigen zeggen
niet optimaal voorbereiden. De MKA geeft achteraf aan onvoldoende tijd te hebben om
tijdens een incident alle ziekenhuizen een voorwaarschuwing te geven. De MKA vroeg
hiervoor ook geen ondersteuning van andere MKA’s. Naar aanleiding van de evaluatie van
de GHOR is afgesproken dat een procedure voor het voorwaarschuwen van ziekenhuizen
een onderdeel wordt van het regionaal protocol communicatie tussen de MKA en de
ziekenhuizen.
In het verleden beschikte de MKA wel over een gewondenspreidingsplan maar door de
komst van het landelijke systeem Octopus is dit veranderd. De MKA werkt niet met Octopus
omdat een koppeling aan MIOS32 tijdens een incident veel tijd kost. De Veiligheidsregio
Amsterdam-Amstelland zal naar verwachting eind 2012 overschakelen op het Geïntegreerd
Meldkamer Systeem (GMS) en kan dan wel gebruik maken van Octopus en het nieuwe
systeem voor opschaling Pariter.33
De Veiligheidsregio beschikte ten tijde van het treinincident alleen over een ‘bijlage
gewondenspreidingsplan’. Hierin zijn naast de contactgegevens het aantal bedden per

58

31

In de MKA is besloten (met het oog op de locatie) om alle slachtoffers met trauma van het incident naar
het VUmc te sturen en alle overige trauma’s (dus buiten het incident) naar het AMC.

32

De MKA Amsterdam-Amstelland gebruikt het Meldkamer Informatie & Ondersteunend Systeem (MIOS)
terwijl de meeste meldkamers gebruik maken van het Gemeenschappelijk Meldkamersysteem (GMS).

33

Pariter is een nieuw systeem waarmee MKA’s ambulancebijstand kunnen organiseren. Het systeem
maakt, in tegenstelling tot Octopus, integraal onderdeel uit van de reguliere, landelijke IT-infrastructuur
van Ambulancezorg Nederland. Hierdoor hoeven centralisten ten tijde van een crisis niet meer te switchen
tussen verschillende systemen. Naar verwachting zal Pariter eind 2012 op alle MKA’s operationeel zijn.

ziekenhuis en de medische behandelcapaciteit opgenomen. Die capaciteit is op een fictief
beddenaantal bepaald en zegt dus weinig over daadwerkelijke capaciteit voor diverse
triagecategorieën. De MKA beschikt daarnaast in MIOS over een overzicht van alle mutaties
van de ziekenhuizen, zoals opnamestops.34 Hierdoor heeft de MKA zicht op de
opvangcapaciteit van de ziekenhuizen. Dit is volgens de ziekenhuizen echter niet altijd de
meest actuele stand van zaken. De inspectie twijfelt daarom aan de meerwaarde van het
overzicht van de opnamecapaciteit in MIOS en het overzicht met de medische
behandelcapaciteit.
Naast de slachtoffers, die door de hulpverleningsdiensten naar ziekenhuizen werden
vervoerd, was er ook een groot aantal zelfverwijzers. Zo waren alle 17 slachtoffers in het
Zaans Medisch Centrum zelfverwijzers. Het is volgens de inspectie belangrijk dat de
ziekenhuizen in de regio (en bij voorkeur ook in aangrenzende regio’s) op de hoogte zijn
dat een grootschalig incident heeft plaatsgevonden en dat men mogelijk slachtoffers met
bepaalde letsels, zoals in dit geval een hoogenergetisch trauma, kan verwachten.
Zowel het Ac GHOR als de MKA had tijdens het treinincident meestal geen vast
aanspreekpunt binnen de ziekenhuizen. Bij het treinincident is het ZiROP en daarmee de
ZiROP-coördinator niet in alle ziekenhuizen operationeel geworden. Het gevolg was dat de
MKA en het Ac GHOR in de verschillende ziekenhuizen vaak met wisselende personen
contact hadden. De inspectie benadrukt het belang van een vast aanspreekpunt in de
ziekenhuizen voor de MKA en het Ac GHOR. Dit geldt dan voor situaties tussen het reguliere
werk en inwerkingtreding van het ZiROP. Dit knelpunt is actief opgepakt in de interne
evaluatie van de GHOR.
Ten slotte constateert de inspectie dat het AMC, het VUmc, het SLAZ en de MKA allen een
ander beeld hebben van de afspraken over de gewondenspreiding. Het SLAZ en de MKA
stellen dat in de regio hierover geen specifieke afspraken zijn gemaakt. Volgens het VUmc
heeft zij naar aanleiding van de Poldercrash in 2009 de volgende afspraken met het AMC
gemaakt: bij grote incidenten met veel slachtoffers worden de T1-slachtoffers gelijk verdeeld
over de twee traumacentra. Het AMC meldt dat er een ongeschreven regel bestaat dat de
slachtoffers in eerste instantie naar het ene ziekenhuis gaan terwijl het andere ziekenhuis
het MMT levert. Het bevreemdt de inspectie dat tussen de ziekenhuizen en de MKA
verschillende beelden ontstaan over de afspraken over de verdeling van (T1-)slachtoffers.

34

Dit wordt door de ziekenhuizen zelf bijgehouden.

59

5.3

Conclusies en aanbevelingen

Conclusies
De inspectie concludeert op basis van de bovenstaande analyse het volgende:
• Door het ontbreken van een gewondenspreidingsplan werd de taakuitvoering van de CGV
bemoeilijkt en was de MKA niet voorbereid op de spreiding van een groot aantal gewonde
slachtoffers over de ziekenhuizen. Hierdoor verliep de gewondenspreiding na het
treinincident ongestructureerd.
Aanbevelingen
De inspectie beveelt op basis van de bovenstaande conclusie het volgende aan de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland aan:
Zie er op toe dat de MKA en de ziekenhuizen afspraken maken over de gewondenspreiding en leg
deze vast in een gewondenspreidingsplan. Stimuleer het oefenen en indien nodig het uitvoeren
van het gewondenspreidingsplan door de verschillende partijen.
Zorg dat ziekenhuizen in de regio (en zo nodig aangrenzende regio’s) tijdig worden geïnformeerd
over incidenten, waarbij een groot aantal slachtoffers wordt verwacht.

60

6
62

Bovenregionale
ambulancebijstand
6.1

Definitie en beoordelingskader

Definitie
Onder het proces bovenregionale ambulancebijstand verstaat de inspectie dat ambulances
van buiten de eigen regio worden ingezet bij een (grootschalig) incident met meerdere
slachtoffers in de eigen regio. Dit om slachtoffers de benodigde medische zorg op het plaats
incident te kunnen verlenen en hen zo snel mogelijk naar ziekenhuizen te kunnen
vervoeren.
Beoordelingskader
Iedere Regionale Ambulanceoorziening (RAV) dient zowel volgens de wet als volgens
landelijke richtlijnen te beschikken over een ambulancebijstandsplan. De CGV signaleert op
basis van het aantal slachtoffers in relatie tot de aanwezige vervoerscapaciteit of (extra)
ambulancebijstand nodig is, registreert dit en vraagt deze aan bij de MKA of via de OvD-G.
Voor het inschakelen van ambulancebijstand is een landelijk systeem, Octopus beschikbaar.
De GHOR Amsterdam-Amstelland beschikt niet over een ambulancebijstandsplan maar wel
over een procedure ambulancebijstand. In deze procedure zijn de taken van de CVG en MKA
beschreven. Daarnaast is opgenomen dat bijstand kan worden aangevraagd via de
Landelijke Meldkamer Ambulance Zorg (LMAZ).
Voor een uitgebreide versie van het beoordelingskader wordt verwezen naar bijlage 4.

6.2 Analyse
De MKA van de regio Amsterdam-Amstelland alarmeerde in korte tijd veel ambulances.
Dit betrof vooral veel bijstandsambulances. De omliggende veiligheidsregio’s stelden 23
ambulances beschikbaar voor het treinincident. De inzet van bijstandsambulances verliep
niet volgens de procedure ambulancebijstand. Zo ging de CGV niet ter plaatse met de
verbindingscommandowagen (VC) maar vervulde de taak vanuit de MKA. Hij heeft er bewust
voor gekozen om de VC niet op te starten omdat deze procedure ten minste een uur tijd in
beslag zou nemen. Dat zou ten koste gaan van het overzicht dat hij op dat moment had op
de MKA. Een andere afwijking van de procedure ambulancebijstand was de keuze van de
MKA om geen gebruik van het LMAZ te maken voor bijstand. Volgens de MKA was de hulp
van het LMAZ niet nodig.

63

Bij de inzet van de bijstandsambulances is geen gebruik gemaakt van Octopus35. De reden
hiervoor is dat de MKA Amsterdam-Amstelland niet beschikt over dit systeem omdat het
niet aansluit op MIOS. Door het gebruik van MIOS was het niet mogelijk om de ambulances
uit andere regio’s aan een rit te koppelen. Ook waren de statuscoderingen van de
ambulances (wanneer weer leeg en inzetbaar36) niet inzichtelijk. Dit bemoeilijkte in de ogen
van de inspectie de taak van de CGV. Zowel tijdens als na het incident was niet duidelijk vast
te stellen wanneer welke ambulances waren ingezet. De inspectie constateert dat het
gebruik van MIOS in plaats GMS invloed had op zowel het proces van ambulancebijstand als
het proces van gewondenspreiding. De inspectie benadrukt dan ook het belang van een
snelle overschakeling naar GMS. De regio Amsterdam-Amstelland heeft dit gepland voor
eind 2012.
De Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland beschikt niet over een ambulancebijstandsplan
of over afspraken voor de inzet van ambulances uit de omliggende Veiligheidsregio’s. In de
periode vóór de invoering van Octopus had de regio wel een bijstandsplan, samen met de
Veiligheidsregio’s Noord-Holland Noord en Flevoland.
In het eerste uur na de treinbotsing zijn slechts vier ambulances uit de eigen regio
gealarmeerd, waarvan twee binnen tien minuten ter plaatse waren. Gezien het grote aantal
gewonden en de locatie van het ongeval lag het volgens de inspectie voor de hand om direct
na het treinincident meer ambulances uit de eigen regio te alarmeren. Het was die avond,
zoals gebruikelijk op zaterdagavond en -nacht, echter erg druk op de MKA en datzelfde
eerste uur moesten 11 eigen ambulances worden ingezet voor 15 reguliere, niet aan het
incident gerelateerde spoedmeldingen37. Naast de 23 bijstandsambulances zijn uiteindelijk
12 ambulances uit de regio bij het incident actief geweest. Dit gebeurde vooral later op de
avond (rond 22.00 uur). Volgens de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland is het een
bewuste keuze geweest om de reguliere ritten door de eigen ambulances te laten uitvoeren
en de bijstandsambulances te koppelen aan de treinincidentmeldingen. Het argument
hiervoor is dat de slachtoffers van het incident al waren getrieerd en enkel afgevoerd
hoefden te worden, terwijl de reguliere 112-meldingen in Amsterdam over het algemeen
complexer zijn. Door bij deze bewuste keuze echter voorbij te gaan aan de ernst van de
verwondingen van de slachtoffers, en dus ook de eventuele tijdsduur waarbinnen zij naar
het ziekenhuis vervoerd moesten worden, is volgens de inspectie een risico genomen. Mede
door het relatief beperkt aantal T1-slachtoffers bij het treinincident heeft dit voor zover
bekend geen invloed gehad op de medische zorg aan de slachtoffers van het treinincident.
Wel hebben slachtoffers langer moeten wachten op vervoer naar de ziekenhuizen.

64

35

Octopus is een landelijk systeem voor het aanvragen en volgen van ambulancebijstand en gewondenspreiding tijdens calamiteiten. De meeste MKA’s in Nederland maken gebruik van dit systeem.

36

In MIOS kunnen bijstandsambulances wel aan een regio van herkomst gekoppeld worden.

37

Ten tijde van het treinincident waren 13 ambulances uit de regio Amsterdam-Amstelland, 4 uit de regio
Zaanstreek-Waterland en 1 rapid responder paraat.

Uit een aantal interviews komt de zorg naar voren over de geringe acute beschikbaarheid
van de ambulances in de regio Amsterdam-Amstelland. Na afloop is in de diverse evaluaties
door de GHOR kritiek geuit op zowel het aantal ingezette bijstandsambulances als op de
tijdige aflossing door ambulances uit de eigen regio. De inspectie sluit zich daarbij aan. Het
is niet te achterhalen hoe laat de meeste ambulances ter plaatse waren. Volgens de eerste
ambulance duurde het lang voordat de aangevraagde ambulances arriveerden.
Bijstandsambulances hebben logischerwijze een langere aanrijtijd.

6.3

Conclusies en aanbevelingen

Conclusies
De inspectie concludeert op basis van de bovenstaande analyse het volgende:
• Ondanks het ontbreken van een ambulancebijstandsplan of -afspraken werden snel
bijstandsambulances gealarmeerd en toegezegd.
• De MKA nam het besluit door in de eerste uren van de incidentbestrijding voor het
vervoer van (zwaar)gewonde slachtoffers vooral gebruik te maken van bijstands-ambulances. Het besluit tot inzet van bijstandsambulance werd niet gekoppeld aan de ernst van de
verwondingen van de slachtoffers. Door het beperkte aantal T1-slachtoffers leidde dit niet
tot ernstige consequenties. Wel moesten slachtoffers langer wachten op vervoer naar de
ziekenhuizen.
Aanbevelingen
De inspectie beveelt op basis van de bovenstaande conclusies het volgende aan de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland aan:
Zorg voor een ambulancebijstandsplan waarin is vastgelegd hoe en wanneer bijstandsambulances worden ingezet ten opzichte van de inzet van eigen ambulances. Neem bij de afweging tot het
inzetten van bijstandsambulances de ernst van de verwondingen en het aantal (verwachte)
slachtoffers mee.
Met het oog op de inwerkingtreding van de tijdelijke Wet Ambulancezorg per 1 januari 2013
beveelt de inspectie aan een ambulancebijstandsplan op te stellen.

65

Bijlagen

66

I.		 Afkortingen
Afkorting
Volledige naam
ABC
Airway, Breathing, Circulation (luchtweg, ademhaling, circulatie)
Ac GHOR
Actiecentrum GHOR
Ambu
Ambulance
AMC
Academisch Medisch Centrum
CGV
Coördinator Gewondenvervoer
CoPI
Commando Plaats Incident
CRIB
Centraal Registratie en Informatie Bureau
DBI
Dienst Basisinformatie
DWI
Dienst Werk en Inkomen
GGD
Gemeentelijke Gezondheidsdienst
GHOR
Geneeskundige Hulpverleningsorganisatie in de regio
GRIP
Gecoördineerde Regionale incidentbestrijdingsprocedure
GMS
Geïntegreerd Meldkamer Systeem
GNK-C
Geneeskundige Combinatie
GNK-tent
Tent van de geneeskundige combinatie
IGZ
Inspectie voor de Gezondheidszorg
Inspectie VenJ Inspectie Veiligheid en Justitie
KLPD
Korps Landelijke Politiediensten
LMAZ
Landelijke Meldkamer Ambulance Zorg
LPA
Landelijk Protocol Ambulancezorg
MIMMS
Major Incident Medical Management and Support
MIOS
Meldkamer Informatie & Ondersteunend Systeem
MKA
Meldkamer Ambulancezorg
MMT
Medisch Mobiel Team
NAW
Naam adres woonplaats
NS
Nederlandse Spoorwegen
OLVG
Onze Lieve Vrouwe Gasthuis
OvD
Officier van dienst
OvD-G
Officier van dienst geneeskundig
RAV
Regionale Ambulance Voorziening
ReVo
Project over slachtofferregistratie ReVo staat voor registreren en volgen
SEH
Spoedeisende hulp
SIGMA
Snel Inzetbare Groep ter Medische Assistentie
SIS
Slachtoffer Informatie Systematiek
SLAZ
Sint Lucas Andreas Ziekenhuis

67

Afkorting
T1

T2
T3
tWAZ
VUmc
ZiROP

68

Volledige naam
het slachtoffer is ernstig gewond, ABC-instabiel, Het slachtoffer moet zo
snel mogelijk – maar in elk geval binnen 1 uur – worden gestabiliseerd.
Binnen 2 uur moet het slachtoffer opgenomen zijn in een ziekenhuis.
het slachtoffer is gewond. Het slachtoffer dient binnen 6 uur behandeld te
worden en opgenomen in een ziekenhuis.
het slachtoffer is licht gewond en kan ter plaatse worden behandeld en
verzorgd.
Tijdelijke Wet Ambulancezorg
Vrije Universiteit medisch centrum
Ziekenhuis Rampenopvangplan

II.		 Bronnen
De inspectie maakte bij dit onderzoek gebruik van de volgende bronnen:
• Bijlage Gewondenspreidingsplan
• Convenanten tussen de ziekenhuizen en de veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland en
de veiligheidsregio Zaanstreek-Waterland
• Evaluatie en debriefing VUmc
• Evaluaties treinincident van de GHOR
• Evaluatie treinincident van de vijfhoek
• Format Slachtofferlijst Ziekenhuizen van het Ac GHOR
• GMS gegevens (brandweer en compleet)
• Handleiding Slachtoffervolgsysteem VUmc
• Instructie - Slachtofferregistratie
• Instructie ZiROP VUmc
• LCMS gegevens treinincident Westerpark
• Logboekformulieren DWI
• Logboek MIOS
• OTO beleidsplan 2012-2013 VUmc
• Overzicht ambulanceritten MIOS
• Overzicht ingezette ambulances totaal
• P2000 uitdraai
• Procedure ambulancebijstand MKA handboek
• Procesrichtlijn Slachtofferregistratie
• Regionaal crisisplan 2012-2016
• Registratie GNK-C
• Registratieformulier - DBI Amsterdam
• Rit informatie RAV Hollands Midden
• Rit informatie RAV Utrecht
• Rit informatie RAV Gooi en Vechtstreek
• Rit informatie RAV Kennemerland
• Rit informatie RAV Flevoland
• Rit informatie RAV Noord Holland Noord
• Totaal overzicht verloop slachtoffers treinincident GHOR
• Verslagen COPI
• Verslag RAC
• Verslagen interface

69

Lijsten met slachtoffers:
• Totaallijsten KLPD
• Totaallijst gemeente
• Namenlijst slachtoffers NS
• Registratielijst Ac GHOR

70

III.		Betrokken 0rganisaties
De inspectie sprak voor dit onderzoek met verschillende functionarissen
en vertegenwoordigers van de volgende organisaties:
• Ambulance Amsterdam
• Academisch Medisch Centrum
• Brandweer Amsterdam-Amstelland
• Gemeente Amsterdam
• GHOR Amsterdam-Amstelland
• GHOR Nederland
• Korps Landelijke Politie Diensten
• Meldkamer Ambulancezorg Amsterdam-Amstelland
• Nederlandse Rode Kruis Amsterdam
• Nederlandse Spoorwegen
• Politie Amsterdam-Amstelland
• Sint Lucas Andreas Ziekenhuis
• Slachtofferhulp Nederland
• Vrije Universiteit medisch centrum

71

IV.		Beoordelingskader
Beoordelingskader slachtofferregistratie
Wet- en regelgeving
• De Wet veiligheidsregio’s (art. 35) stelt onder meer dat de meldkamer belast is met het ontvangen
en registreren van alle acute hulpvragen ten behoeve van de geneeskundige hulpverlening en het
ambulancevervoer.
• In het Besluit personeel veiligheidsregio (art. 2) en bijlagen worden de GHOR-functionarissen en
hun kerntaken benoemd. In bijlage B (art. 1 lid 2) is onder meer als kerntaak van de Coördinator
Gewondenvervoer opgenomen: het coördineren van de slachtofferregistratie.
• In het Besluit veiligheidsregio’s (art. 2.1.3) staat dat het team bevolkingszorg van een gemeente
verantwoordelijk is voor onder meer het registreren van slachtoffers van een grootschalig
incident, ramp of crisis.
• Met ingang van 1 januari 2013 staat de invoering van de Tijdelijke Wet Ambulancezorg gepland.
Bijbehorende beleidsregels38 stellen onder meer dat de Regionale Ambulancevoorziening een
slachtoffervolgsysteem heeft.
Landelijke procesplannen, richtlijnen en handreikingen
• In het modelconvenant Ambulancezorg en GHOR (2010) worden concrete producten benoemd als
uitwerking van de wettelijke taken van de Regionale Ambulancevoorziening en GHOR bij rampen
of crisis. Per product zijn ook prestatie-indicatoren beschreven. Als product wordt onder meer een
systematiek voor slachtofferregistratie genoemd.
• Per 1 juli 2007 heeft de GHOR de slachtofferregistratiekaart landelijk ingevoerd. Deze kaart
ondersteunt bij het op uniforme wijze triëren en registreren van slachtoffers.
Regionale procesplannen, richtlijnen en handreikingen
• GHOR Amsterdam-Amstelland heeft in een convenant samenwerkingsafspraken vastgelegd met
alle ziekenhuizen in de eigen regio en de regio Zaanstreek-Waterland over de voorbereiding op en
uitvoering van de taken bij een ramp of crisis. In dit convenant staat onder meer dat ziekenhuizen
in opgeschaalde omstandigheden informatie aan de GHOR verstrekken over de behandelde en/of
opgenomen slachtoffers. Dit met inachtneming van privacyregels, zoals vastgelegd in de (proces)
richtlijn slachtofferregistratie. Deze richtlijn bevat een format voor de gegevensuitwisseling, het
Excelbestand ‘basisgegevens’.

38

72

Beleidsregels ter uitvoering van artikel 6, derde lid van de Tijdelijke Wet op de Ambulancezorg; par. 8 Opschaling, art.
20+21.

• Verder is er een regionale Instructie Slachtofferregistratie voor het Actiecentrum GHOR
2009). Hierin staat dat het Ac GHOR afspraken met de ziekenhuizen maakt over de
frequentie waarmee zij tijdens een incident slachtofferinformatie sturen en over het
aanwijzen van een vaste contactpersoon per ziekenhuis voor het Ac GHOR.
Aanbevelingen eerdere inspectieonderzoeken
• De inspectie heeft in eerdere onderzoeken onder meer tekortkomingen gesignaleerd op
het gebied van slachtofferregistratie. Bijbehorende aanbeveling en kabinetsreactie stellen
beide dat de veiligheidregio’s beschikken over een eenduidige systematiek en procedure
voor het registreren van slachtoffers. Alle (zorgketen)partners zijn op hoogte van deze
systematiek en gebruiken deze.

Beoordelingskader triage
Landelijke procesplannen, richtlijnen en handreikingen
Protocol Eerste ambulance
In de regio Amsterdam-Amstelland wordt het Landelijk Protocol Ambulancezorg (LPA)
gevolgd. Hierin staat dat de eerste ambulance verantwoordelijk is voor een situatierapport
volgens METHANE39 aan de MKA. De ambulanceverpleegkundige coördineert de zorg ter
plaatse tot de OvD-G aanwezig is. De ambulancechauffeur onderhoudt contact met zijn
verpleegkundige, de MKA en de aanrijdende ambulances. Ook houdt hij het overzicht over
het incident, het aantal gewonde slachtoffers en het aantal benodigde eenheden.
Triage volgens MIMMS-methodiek
Op basis van de Major Incident Medical Management and Support (MIMMS) worden
slachtoffers ingedeeld in vier categorieën:
• T1: het slachtoffer is ernstig gewond, moet binnen 1 uur gestabiliseerd worden en moet
binnen 2 uur opgenomen zijn in een ziekenhuis.
• T2: het slachtoffer is gewond en moet binnen 6 uur opgenomen zijn in een ziekenhuis.
• T3: het slachtoffers is lichtgewond en kan ter plaatse worden behandeld en verzorgd.
• T4: deze categorie komt alleen voor in oorlogsomstandigheden. Het slachtoffers kan niet
gered worden of is al overleden.
Het belang van herhaaldelijke hertriage van alle slachtoffers wordt benadrukt.
Aanbevelingen eerdere inspectieonderzoeken
Tijdens de Poldercrash in 2009 concludeerde de inspectie dat de hulpverleners de MIMMSmethodiek te beperkt hadden toegepast. Met name was men onvoldoende en pas in een

39

METHANE staat voor Major incident, Exact location, Type of incident, Hazards (potentiële en/of aanwezige
gevaren), Access (aanrijroute), Numbers (geschat aantal en type slachtoffers) en Emergency services
(hulpverleningsdiensten aanwezig en vereist).

73

laat stadium alert op eventueel hoog energetisch trauma bij (schijnbaar) niet- en
lichtgewonde slachtoffers.

Beoordelingskader gewondenspreiding
Wet- en regelgeving
• Het Besluit personeel veiligheidsregio (art. 2) en bijlagen benoemen de GHOR functionarissen en hun kerntaken. In bijlage B bij artikel 1 lid 2 zijn de kerntaken van de
Coördinator Gewondenvervoer (CGV) opgenomen. Een van die taken is het coördineren
van gewondenvervoer.
• De Nota Verantwoorde Ambulancezorg (2009) stelt dat de Regionale
Ambulancevoorziening (RAV) integraal verantwoordelijk is voor het verrichten van
verantwoorde ambulancezorg, zowel in de dagelijkse situatie als bij rampen en ongevallen. Met ingang van 1 januari 2013 staat de invoering van de Tijdelijke Wet Ambulancezorg
gepland. In de beleidsregels wordt geëist dat de RAV schriftelijke afspraken heeft met de
Directeur Publieke Gezondheid. De RAV dient hiertoe onder meer een gewondenspreidingsplan te hebben.
Landelijke procesplannen, richtlijnen en handreikingen
• In het modelconvenant Ambulancezorg en GHOR (2010) worden concrete producten
benoemd als uitwerking van de wettelijke taken van de Regionale Ambulancevoorziening
en de GHOR. Het betreft onder ander het gewondenspreidingsplan.
• Sinds 2008 is er een landelijk systeem, Octopus voor onder andere gewondenspreiding
beschikbaar.
• In de voormalige basisleerstof GHOR is opgenomen dat gewonde slachtoffers van een
(grootschalig) incident, indien het aantal te groot is om in één ziekenhuis te kunnen
opvangen en behandelen, gespreid worden over meerdere ziekenhuizen. Dit wordt
uitgevoerd aan de hand van een gewondenspreidingsplan. Hierbij wordt gekeken naar de
capaciteit en de specialismen van de ziekenhuizen, in volgorde van oplopende afstand.
Regionale procesplannen, richtlijnen en handreikingen
• GHOR Amsterdam-Amstelland heeft in een convenant samenwerkingsafspraken met alle
ziekenhuizen in de eigen regio en de regio Zaanstreek-Waterland over de voorbereiding
op en uitvoering van de taken in geval van een ramp of crisis vastgelegd. In dit convenant
staat dat de ziekenhuizen in opgeschaalde omstandigheden informatie aan de GHOR
verstrekken over de opvang- en behandelmogelijkheden.
• De GHOR Amsterdam-Amstelland beschikt niet over een specifieke procedure of richtlijn
voor gewondenspreiding.

74

Aanbevelingen eerdere inspectieonderzoeken
• De inspectie signaleerde in eerdere onderzoeken tekortkomingen op het gebied van
gewondenspreiding. Een van de kabinetsreacties was dat de veiligheidsregio dienst te
beschikken over afspraken over bovenregionale gewondenspreiding;

Beoordelingskader bovenregionale ambulancebijstand
Wet- en regelgeving
• De Wet Veiligheidsregio’s (art. 19) bepaalt dat het Bestuur van de veiligheidsregio, het
Regionaal College en de Minister van veiligheid en Justitie een convenant opstellen over
de samenwerking tussen de hulpverleningsdiensten bij rampen en crises. Voor de
meldkamerfunctie (art. 35) worden in het convenant onder meer afspraken vastgelegd
over het beleid en de operationele prestaties. Hetzelfde artikel geeft aan dat de meldkamer is belast met het ontvangen, registreren en beoordelen van alle acute hulpvragen ten
behoeve van de brandweer, de geneeskundige hulpverlening, het ambulancevervoer en
de politie, het bieden van een adequaat hulpaanbod, en het begeleiden en coördineren
van de hulpverleningsdiensten.
• De Nota Verantwoorde Ambulancezorg (2009) stelt dat de Regionale
Ambulancevoorziening (RAV) integraal verantwoordelijk is voor het verrichten van
verantwoorde ambulancezorg, zowel in de dagelijkse situatie als bij rampen en ongevallen. Met ingang van 1 januari 2013 staat de invoering van de Tijdelijke Wet Ambulancezorg
gepland. In de beleidsregels wordt geëist dat de RAV schriftelijke afspraken heeft met de
Directeur Publieke Gezondheid. De RAV dient hiertoe onder meer een ambulancebijstandsplan te hebben.
• Het Besluit personeel veiligheidsregio (art. 2) en bijlagen benoemen GHORfunctionarissen en hun kerntaken. In bijlage B bij artikel 1 lid 2 zijn de kerntaken van de
Coördinator Gewondenvervoer (CGV) opgenomen. Deze taken zijn onder andere het
inrichten en in stand houden van een ambulancestation.
Landelijke procesplannen, richtlijnen en handreikingen
• In het modelconvenant Ambulancezorg en GHOR (2010) worden concrete producten
benoemd als uitwerking van de wettelijke taken van de Regionale Ambulancevoorziening
en de GHOR. Het betreft onder ander een ambulancebijstandsplan.
• Sinds 2008 een landelijk systeem, Octopus voor onder andere gewondenspreiding
beschikbaar.
Regionale procesplannen, richtlijnen en handreikingen
• De GHOR Amsterdam-Amstelland beschikt niet over een specifieke procedure of richtlijn
voor de inzet van bijstandsambulances.

75

Colofon
Dit is een uitgave van de Inspectie Veiligheid en Justitie
en de Inspectie voor de Gezondheidszorg
Lange Houtstraat 26 | 2511 CW Den Haag
Postbus 20301 | 2500 EH Den Haag
www.ivenj.nl
December 2012 | J-16461