2021D01531

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
hebben de onderstaande fracties de behoefte vragen en opmerkingen
voor te leggen aan de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
over de Evaluatie Wet dieren (Kamerstuk 28 286, nr. 1139).
De voorzitter van de commissie,
Kuiken
De adjunct-griffier van de commissie,
Verhoev

nds-tk-2021D01531

1

Inhoudsopgave
I

II

blz.

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de
GroenLinks-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdD-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de SGP-fractie

2
2
4
5
8
10
14
17

Antwoord/Reactie van de Minister

17

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de Evaluatie Wet
dieren. Deze leden hebben nog verschillende vragen en opmerkingen bij
deze voorliggende evaluatie.
Brief regering
De leden van de VVD-fractie lezen dat het Bureau Berenschot gevraagd is
de evaluatie van de Wet dieren uit te voeren. Kan de Minister toelichten
waarom de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) op eigen
initiatief ook de Wet dieren geëvalueerd heeft? Deze leden begrijpen dat
het Bureau Risicobeoordeling & Onderzoek van de NVWA (bureau) een
eigen verantwoordelijkheid heeft, maar tegelijkertijd is de vraag of de
capaciteit en de middelen die hiervoor zijn ingezet niet slimmer en beter
op elkaar afgestemd hadden kunnen worden. Deelt de Minister de
opvatting dat de huidige capaciteit binnen de NVWA optimaal ingezet
moet worden? Op welke manier gaat zij voorkomen dat iets dergelijks in
de toekomst weer zal plaatsvinden? Vindt de Minister ook niet dat als
bureau aanleiding heeft om iets van wetgeving te vinden, hier geen
evaluatie van de wet voor nodig is, maar dit signaal via de reguliere lijn
afgegeven moet worden? Zo nee, waarom niet? Zo ja, waarom is dit dan
niet of onvoldoende gebeurd?
De leden van de VVD-fractie vragen de Minister of zij inzicht kan geven in
de kosten die de NVWA heeft gemaakt met deze evaluatie (uitgaven en
personeelsuren). En kan de Minister inzicht geven of en hoe er afstemming heeft plaatsgevonden met het Bureau Berenschot?
De leden van de VVD-fractie betreuren de beperkte reikwijdte die bureau
heeft gehanteerd. Wat is de reden dat de NVWA zich alleen richt op de
landbouwhuisdieren en niet op de gezelschaps- en hobbydieren, terwijl de
NVWA ook meldingen ontvangt van mensen over hobbymatig gehouden
dieren? En deze leden lezen dat er geen specifieke aandacht is besteed
aan de handhaving. Kan de Minister beide punten toelichten? Wat vindt
de Minister ervan dat een organisatie die belast is met de handhaving van
de wet zich in een evaluatie niet richt op de handhaving? Juist op de
handhaving zijn er veel vragen te stellen. Deelt de Minister deze mening?
De leden van de VVD-fractie lezen dat het Bureau Berenschot de
uitkomsten van de evaluatie van bureau heeft meegenomen als input in
haar rapportage. Dit bevreemdt deze leden. Zijn er meer organisaties
geweest die een eigen evaluatie hebben uitgevoerd? Is of zou die

2

evaluatie dan ook meegenomen zijn als input voor de rapportage? En
deelt de Minister de mening dat het ontbreken van enige zelfreflectie en
inhoudelijke reactie op de handhaving door de eigen organisatie een
tekortkoming is? Zo nee, waarom niet?
De leden van de VVD-fractie constateren met de Minister dat de wet
adequate mogelijkheden biedt om de Europese regelgeving uit te voeren.
De opmerking over de open normen in de wet laat zien dat een accurate
evaluatie op handhaving verstandig zou zijn geweest. Kan de Minister
hierop reflecteren? Kan de Minister aangeven waarop bureau heeft
gebaseerd dat er een leemte in de handhaving is, terwijl zij dit in haar
onderzoek buiten beschouwing heeft gelaten?
Kan de Minister aangeven wat zij in haar brief bedoelt met de opmerking
«alle bedrijfsmatig gehouden gezelschapsdieren»? Is de versterking van
het niveau van bescherming van gezelschapsdieren bij mensen thuis nu
ook geregeld? Zo ja, wat wordt bedoeld met het bedrijfsmatig houden?
De leden van de VVD-fractie vragen of de Minister kan aangeven waarom
zij een verschil hanteert in het bedrijfsmatig houden van gezelschapsdieren en andere gezelschapsdieren? Welke (wetenschappelijke) oordelen
liggen hieraan ten grondslag?
Wanneer zal de werkgroep de gedragscode voor hulp- of interventiedieren
gereed hebben en welke kaders heeft deze werkgroep meegekregen?
Heeft bureau hier een actieve bemoeienis mee? En de leden van de
VVD-fractie hebben dezelfde vragen over de vraag van de Minister aan de
Faculteit Diergeneeskunde om onderzoek te doen naar voederdieren.
Wanneer is dit onderzoek gereed en welke kaders zijn hiervoor meegegeven? En ook hier de vraag of bureau actieve bemoeienis heeft? Klopt
het dat de NVWA ook toezicht houdt op bijvoorbeeld dierentuinen en in
die rol daar ook kennis over zou moeten hebben?
Kan de Minister artikel 1.3 van de Wet dieren en de zienswijze van het
Bureau Berenschot nader toelichten? De leden van de VVD-fractie lezen
dat dit artikel volgens respondenten van toezichthoudende instanties niet
een adequate basis vormt voor handhavingsbeschikkingen. Welke
toezichthoudende instanties worden hier bedoeld?
De leden van de VVD-fractie vragen of de Minister kan aangeven of de
evaluatie van de Wet dieren voldoende gericht is op de handhaving van
de wet. Zo nee, is de Minister bereid hier aanvullend onderzoek naar te
doen? In de bevindingen van het Bureau Berenschot wordt geduid dat de
mate van effectiviteit af hangt van de mogelijkheid tot invulling van de
bewijslast. In de bevindingen en de reactie van de Minister wordt vooral
ingegaan op de open normen en het ontbreken van een concrete
invulling. Deze leden zijn verbaasd dat de Minister geen aandacht heeft
voor de kwaliteit van het aanleveren van bewijslast die ook door andere
oorzaken negatief in het nieuws is geweest. Kan de Minister aangeven
waarom dit niet is meegenomen in haar reactie als onderdeel van een
aanpak waar verbeteringen moeten plaatsvinden?
De leden van de VVD-fractie vragen of de Minister kan toelichten wat
wordt bedoeld met het overnemen van het advies van bureau om te kijken
naar de open normen ten aanzien van het management en vakbekwaamheid van de veehouder vanwege de grote invloed op het welzijn
van het dier. Aan welke normen die de Minister nader wil invullen wordt
gedacht? Op welke manier wordt de sector en bijvoorbeeld het praktijkonderwijs betrokken bij deze overweging?

3

De leden van de VVD-fractie vragen om bij de uitwerking van een aantal
open normen niet zonder meer verder te gaan dan de Europese lidstaten
en in ieder geval in overleg te treden met de overige lidstaten om
gezamenlijke afspraken te maken. Als Nederland een aantal open normen
strenger invult zal dit leiden tot een ongelijk speelveld wat weer gevolgen
heeft op andere onderdelen. Deze leden vragen de Minister hier rekenschap van te geven. Er zijn te veel voorbeelden waar Nederland hogere
eisen op het gebied van dierenwelzijn of diergezondheid heeft gesteld,
waarbij dieren geïmporteerd worden uit andere landen waar het minder is
gesteld. Het verhogen van dierenwelzijn wordt alleen bereikt met een
gezamenlijke aanpak. Deelt de Minister deze lijn?
De leden van de VVD-fractie lezen dat het Bureau Berenschot constateert
dat de handhaving van open normen in het bestuursrecht als lastiger
wordt ervaren dan handhaving via het strafrecht. Omdat dit niet verder
onderbouwd wordt, gaat de Minister hier verder niet op in. Dat bevreemdt
deze leden. Als deze constatering wordt gedaan, is het toch zaak om
boven tafel te krijgen waarom handhavers dit op deze manier ervaren.
Ook hier merken zij op dat de bewijslast aangeleverd door de NVWA niet
altijd op orde is. Wellicht kan deze bevinding aanleiding zijn om de
handhavers een aanvullende opleiding aan te bieden. Graag een reactie
van de Minister.
Overig
De leden van de VVD-fractie hebben nog een enkele andere vraag die
indirect verband houdt met de Wet dieren. Deze leden zijn gewezen op
een door de NVWA verleende ontheffing om runderen zonder oormerken
– niet zijnde grazers binnen natuurgebieden – te vervoeren naar
aanleiding van een faillissement van de betreffende melkveehouder (zie
verslag faillissement met insolventienummer F.03/20/199, 23-12-2020). De
Minister van LNV, de NVWA en anderen zijn zeer scherp als melkveehouders zich niet aan wet- en regelgeving houden. Terecht, want regels
zijn er om nageleefd te worden. Zij vragen waarom er in deze situatie wel
een ontheffing verleend is en er blijkbaar geen strafmaatregelen genomen
zijn terwijl er voorbeelden zijn waar dit wel het geval is. Zij ontvangen
graag een uitgebreide toelichting en het afwegingskader waarom de
NVWA in deze situatie gehandeld heeft zoals gehandeld is. En kan de
Minister daarbij ook uitgebreid ingaan op het gelijkheidsbeginsel?
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de achterliggende stukken ten behoeve van het schriftelijk overleg Evaluatie Wet
dieren en willen de Minister nog enkele vragen voorleggen.
Inleiding
De leden van de CDA-fractie constateren dat Nederlanders houden van
dieren, maar dat zij ook verschillend denken over de verhouding tussen
dier en mens. Deze verschillen in levensfilosofie respecteren deze leden.
Dat betekent dat niet de meest extreme denkrichting leidend moet zijn.
Dieren zijn noch dingen, noch mensen. In de ogen van deze leden zijn
dieren levende schepselen waarvoor mensen verantwoordelijk zijn. Dat
laatste geldt zeker als zij de dieren onder hun hoede hebben. Mensen
hebben belang bij dieren. Mensen houden of gebruiken dieren met een
bepaald doel. Nederland is een land waar huisdieren, gezelschapsdieren
en landbouwdieren worden gehouden om te kunnen voorzien in
behoeften van de mens. Dat kunnen materiële behoeften zijn, zoals
voedingsmiddelen, maar het kunnen ook immateriële behoeften zijn, zoals

4

gezelschap. Denk maar aan onze ouderen die eenzaam kunnen zijn en
voor wie zijn of haar hond of kat hun beste vriend is. Dieren kunnen ook
diensten leveren ten behoeve van de mens. Wij denken dan bijvoorbeeld
aan bewakingshonden. Zonder de domesticatie van dieren zou onze
geschiedenis er anders hebben uitgezien. Dat moeten wij ook beseffen. De
meningen over wat dieren dan wel zijn, lopen sterk uiteen. Datzelfde geldt
voor de vraag hoe wij met dieren behoren om te gaan. Er bestaan grote
meningsverschillen over de positie van het dier in onze samenleving. In
onze geürbaniseerde samenleving is het rechtstreekse contact met dieren
enorm verminderd. Er lopen geen paarden meer door de straten. Koeien
zien wij vanuit de trein of auto. Huisdieren nemen een belangrijke plaats
in ons dierbeeld in.
De leden van de CDA-fractie constateren dat het samenbrengen van vijf
wetten is gelukt. Bij de totstandkoming van de wet werd ook gestreefd
naar vereenvoudiging en een verlaging van de administratieve lasten. In
hoeverre is de Minister van mening dat dit ook voldoende is bereikt? Deze
leden vragen speciale aandacht voor professionals die namens de
Nederlandse samenleving dieren houden en verzorgen volgens normen
die de wetgever hun oplegt. Boeren leveren een essentiële bijdrage aan
onze voedselvoorziening en dragen bij aan onze economie. Zij produceren
in een internationale omgeving en kunnen dus niet te veel uit de pas
lopen. Ook boeren kunnen niet zonder maatschappelijke acceptatie van de
manier waarop dieren worden gehouden. Deze leden zijn van mening dat
eventuele aanpassingen van regels over dierenwelzijn in Europees
verband moeten worden afgesproken. Het doel van de voorliggende
wetgeving was ook te komen tot de positieflijst. Kan de Minister aangeven
waarom dit onderdeel in de evaluatie niet of nauwelijks aan bod is
gekomen?
NVWA geen beleidsmaker
De leden van de CDA-fractie constateren dat open normen steeds vaker
verduidelijkt worden door het instellen van beleidsregels door handhavende instanties. Deze leden zijn van mening dat, en zij hebben hier vaker
op gewezen, het niet de taak van bijvoorbeeld de NVWA is om beleidsregels vast te stellen maar dat dit de taak is van de Minister van LNV.
Waarom duurt de opvolging van het advies van het rapport «De NVWA:
bewaker, ook beleidsmaker?», dat dit ook vaststelde, zo lang?
Wet dieren en handhaving op dierenwelzijn (onderdeel open normen)
De leden van de CDA-fractie merken op dat diverse reacties van de
Minister op de bevindingen de indruk wekken dat meer middelvoorschriften zullen worden gemaakt betreffende de Wet dieren. Kan de
Minister uitgebreid aangeven waarom ze de voorkeur heeft voor
middelvoorschriften boven doelvoorschriften?
Bescherming mens en milieu
De leden van de CDA-fractie zouden graag een overzicht ontvangen van
de meldingen die gedaan zijn bij het Agroloket. Met name die meldingen
die zien op tegenstrijdigheid in regelgeving in de praktijk en meldingen
die zien op onnodige regeldruk en/of die innovatie belemmeren.
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met veel interesse kennisgenomen
van de Evaluatie Wet dieren. Helaas herkenden deze leden veel van de
knelpunten die werden aangedragen in de evaluaties van bureau en

5

Berenschot, aangezien zij al langer hun zorgen uiten over het tekort aan
een positieve definitie van dierenwelzijn, het bestaan van de open normen
en het ontbreken van een eenduidige definitie van de intrinsieke waarde
van het dier. Hier hebben zij ook een Actieplan voor opgesteld, dat is
overhandigd aan de Minister. Zij zien door deze evaluaties dan ook alleen
maar meer reden om deze tekortkomingen in de wet aan te pakken. De
reactie van de Minister op sommige van de tekortkomingen die zijn
aangekaart door de onderzoeksbureaus stellen deze leden niet volledig
gerust dat deze tekortkomingen voldoende zullen worden aangepakt om
het welzijn van dieren daadwerkelijk te beschermen. Zij leggen de
Minister daarom graag nog wat kritische vragen en opmerkingen voor.
Intrinsieke waarde van het dier
De leden van de D66-fractie zijn van mening dat voor het beschermen en
verbeteren van het welzijn van het dier, het van essentieel belang is dat
dieren een goede juridische positie hebben in ons rechtssysteem. Deze
positie mag wat deze leden betreft niet te afhankelijk zijn van de maatschappelijke of politieke houding ten opzichte van het welzijn van het dier,
maar moet vooral ook gebouwd zijn op een sterk juridisch fundament van
een intrinsieke waarde. Door zowel bureau als Berenschot wordt in de
evaluatie geconcludeerd dat de erkenning van de intrinsieke waarde van
het dier in de wet op dit moment onvoldoende handvatten biedt voor de
praktijk om het juiste beschermingsniveau voor dieren te kunnen borgen.
In de praktijk, zo concludeerde Berenschot, doet artikel 1.3 van de Wet
dieren niet meer om het welzijn van het dier te borgen dan het voortschrijdend maatschappelijk en wetenschappelijk inzicht. Bureau
adviseerde zelfs dat niet eens goed vastgesteld kon worden of dat artikel
nut heeft, omdat de intrinsieke waarde niet voldoende gedefinieerd is. De
Minister lijkt haar reactie echter te concluderen in dat het in werking
treden van de zorgplicht voldoende zal zijn om de intrinsieke waarde van
het dier voldoende te borgen. Een wijziging van de definitie is niet nodig,
zo wordt gesteld, omdat er geen eenduidige definitie van de intrinsieke
waarde bestaat en de huidige beschrijving van het begrip geen belemmering vormt om mee te waaien met de winden van het publieke debat.
Hoe beoordeelt de Minister deze discrepantie tussen het oordeel van de
Minister en dat van bureau? Alhoewel deze leden de hoop delen dat de
zorgplicht zo snel mogelijk in werking treedt, vinden zij de redenering
krom. De constatering dat een eenduidige definitie op dit moment niet
bestaat, betekent niet dat niet getracht kan worden om een definitie te
vinden die de lading zo goed mogelijk dekt. Bovendien zijn zij van mening
dat de wet niet alleen geen belemmering moet vormen om tot betere
bescherming te komen, maar ook een garantie moet bieden dat een
betere bescherming gegeven wordt. Deelt de Minister deze mening? Zo
nee, waarom niet? Hoe kijkt de Minister bijvoorbeeld aan tegen de
definitie die de Raad voor Dieraangelegenheden (RDA) aandroeg in de
Staat van het Dier van 2019, namelijk dat het respecteren van de intrinsieke waarde van het dier een moreel vereiste inhoudt dat menselijk
ingrijpen in het dier of zijn leefomgeving niet leidt tot structurele of
substantiële aantasting van dierenwelzijn, diergezondheid en integriteit
van het dier? Is de Minister bereid dergelijke definities tegen het licht te
houden om te kijken of een gewijzigde definitie alsnog mogelijk is? Zo
nee, waarom niet? En gaat zij ook nog andere stappen ondernemen om te
zorgen dat de intrinsieke waarde structureel onderdeel wordt van elke
belangenafweging tussen mens en dier?
Met betrekking tot de intrinsieke waarde van het dier stelden beide
onderzoeksbureaus ook vast dat de bescherming die aan dieren wordt
geboden onder de Wet dieren kan verschillen per diersoort en diercategorie. De wet discrimineert daarmee tussen verschillende diersoorten en

6

houderijtypes. Zeker in het licht van de erkenning van de intrinsieke
waarde van het dier, vinden de leden van de D66-fractie dit verwonderlijk.
Alhoewel deze leden begrijpen en onderschrijven dat het komen tot
specifiekere regelgeving bij voorkeur op EU-niveau gebeurt, vragen zij
zich af of het in elk geval per diersoort niet rechtgetrokken kan worden, dit
gezien de doeleinden van het dier volgens de intrinsieke waarde van het
dier toch ten minste losgekoppeld zouden moeten zijn van de welzijnseisen van het dier. Deelt de Minister deze constatering en is zij bereid te
kijken naar hoe zij dit eventueel recht kan trekken? Zo nee, waarom niet?
Welke uitzonderingen zou de Minister willen blijven maken en wat is
daarvan de reden? Bureau stelde bovendien vast dat de intrinsieke
waarde onvoldoende naar voren komt in de ««nee, tenzij»»-bepalingen,
omdat bijvoorbeeld voor ingrepen die nu zijn toegestaan niet genoeg is
afgewogen of ze daarmee de integriteit en daarmee intrinsieke waarde
van het dier niet schenden. De keuze om tot uitzonderingsgronden te
komen moet volgens bureau voortdurend worden gerechtvaardigd op
basis van voortschrijdend wetenschappelijk inzicht. De Minister gaf in
haar reactie aan deze kritiek niet goed te kunnen plaatsen, omdat de
intrinsieke waarde juist altijd voorop staat en omdat het streven van de
Minister is om lichamelijke ingrepen zoals het couperen van staarten uit te
faseren zodra de wetenschap laat zien dat dit verantwoord kan. Deze
leden willen daarbij ten eerste de kritische noot plaatsen dat de wetenschap volgens de Minister moet laten zien dat dit onder omstandigheden
van de huidige houderijsystemen kan, aangezien problemen zoals
staartbijten bewezen minder vaak voorkomen bij bijvoorbeeld biologische
houderijsystemen en het gedrag daarmee afhangt van het type houderijsysteem. Zij merken op dat het hierbij dus voornamelijk om een economische afweging lijkt te gaan en vragen de Minister waardoor zij de
conclusie trekt dat dit juist een voorbeeld is van een situatie waar de
intrinsieke waarde van het dier goed wordt meegenomen. Is het bij het
maken van dergelijke belangenafwegingen volgens de Minister nu goed
duidelijk hoe de belangenafweging wordt gemaakt? Zo nee, is dit iets wat
volgens de Minister duidelijker zou moeten worden gemaakt? Zo nee,
waarom niet? Ook zijn deze leden nog benieuwd hoe geborgd wordt dat
het voortschrijdend wetenschappelijk inzicht zorgvuldig en tijdig wordt
omgezet in beleidsregels of de wet zelf. Wordt bijvoorbeeld een standaard
tijdpad gehanteerd waarbij voorschriften om de zoveel tijd worden
getoetst aan de nieuwste wetenschappelijke inzichten?
Positieve definitie dierenwelzijn
De leden van de D66-fractie delen de conclusie van beide onderzoeksbureaus dat een betere, positieve definitie van dierenwelzijn nodig is waarbij
ook positieve ervaringen voor dieren centraal komen te staan, zoals de
vrijheid om sociaal gedrag te kunnen uiten. De Minister gaf in haar reactie
aan dat zij in haar beleid via de definitie van Bracke et al. al ruimte biedt
aan deze positieve definitie en dat zij een wijziging van de wet niet nodig
acht, omdat de huidige definitie positieve ervaringen niet uitsluit. Weer
vinden deze leden deze redenering erg krom. De wet moet er volgens hen
nogmaals niet alleen zijn om positieve ervaringen niet uit te sluiten, maar
ook om ze te garanderen en de ervaringen waar mogelijk ook toetsbaar te
maken zodat ze ook resultaat opleveren. Deelt de Minister de constatering
dat als twee onderzoeksbureaus tot dezelfde conclusie en aanbeveling
komen, dit reden is om de aanbeveling op te volgen en de positieve
definitie van het dierenwelzijn ook te borgen in de wet? Zo ja, wat gaat zij
doen om hier zorg voor te dragen? Zo nee, waarom besluit zij de adviezen
zo makkelijk terzijde te schuiven? Deze leden hebben vernomen dat
inmiddels een aantal modellen zijn ontwikkeld die de positieve aspecten
van het dierenwelzijn meetbaarder kunnen maken, waaronder het Welfare
Quality Model dat gebruik maakt van «animal-based» indicatoren die

7

ruimte bieden aan de specifieke gedragingen van de diersoort. Is de
Minister op de hoogte van dit model, en zo ja, hoe kijkt zij aan tegen de
toepassing van dit soort modellen om de positieve staat van welzijn van
dieren beter te borgen? Is zij het met hen eens dat welke definitie ook
gekozen wordt, de vertaling naar de praktijk moet gebeuren met
ethologen en biologen die specifieke aandacht hebben voor de verschillende diersoorten en hun natuurlijke gedrag en welzijnspatronen?
Open normen
Ook de open normen kwamen terug in beide evaluaties, wat de mening
van de leden van de D66-fractie sterkte dat deze samen met ethologen zo
spoedig en zo goed mogelijk moeten worden ingevuld. Deze leden zijn
verheugd dat de Minister een aantal open normen al heeft ingevuld en
heeft besloten er nog meer in te vullen. Wanneer verwacht zij dat het
proces dat zij samen met de NVWA en LNV heeft ingericht om open
normen in te vullen, tot concrete resultaten zal leiden? Zal dit proces met
de Kamer worden gedeeld voor inspraak en zo ja, wanneer zal de Kamer
worden geïnformeerd? Hoe worden diergeneeskundigen en ethologen
structureel meegenomen in dit proces? Binnen welke termijn hoopt de
Minister alle zorgelijke open normen te hebben ingevuld? Waarom is
gekozen voor deze termijn? Indien geen concrete termijn bestaat, deelt de
Minister dan de mening van deze leden dat deze gezien het belang dat
aan deze open normen wordt gehangen door beide evaluaties, wel vereist
is? De Minister noemt in haar reactie bovendien dat er verschillende
manieren zijn om open normen in te vullen, waaronder deskundigenverklaringen en gidsen voor goede praktijken. Dat laatste is volgens
Berenschot echter weinig tot stand gekomen tot nu toe. Hoe verklaart de
Minister dat dit instrument tot nu toe weinig is toegepast? Wordt de sector
op dit moment wel voldoende actief aangemoedigd om deze gidsen op te
stellen en bestaan er minimumeisen voor het opstellen voor deze gidsen?
Zo ja, is een van deze minimumeisen ook dat de inhoud van deze gidsen
getoetst wordt op de laatste wetenschappelijke inzichten? Zo nee, waarom
niet?
Het doden van dieren
De leden van de D66-fractie willen afsluitend hun zorgen uitdrukken over
het feit dat artikel 2.10 van de Wet dieren over het verbod op het doden
van dieren, op dit moment alleen geldt voor ganzen, honden en katten.
Klopt het dat door deze opzet, het op dit moment juridisch mogelijk is om
gezonde dieren zoals cavia’s en konijnen te doden voor absoluut
onredelijke doelen, zoals het hebben van de verkeerde kleur vacht of het
niet hebben van het juiste geslacht (culling)? Klopt het dat dit vooral bij
fokkers ook regelmatig voorkomt? Zo ja, kan de Minister toelichten hoe
vaak dit gebeurt, hoe dit juridisch mogelijk is en waarom dit zo is? Kan de
Minister bovendien toelichten hoe zich dit verhoudt tot de intrinsieke
waarde van het dier?
Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met veel interesse de
evaluatie van de Wet dieren door Bureau Berenschot en bureau gelezen.
Deze leden hebben nog wel enkele vragen over het verbod op het zelf
doden van alle huis- en hobbydieren, de intrinsieke waarde van het dier
als uitgangspunt in de toepassing van de Wet dieren en de handhaving.
Als eerste willen de leden van de GroenLinks-fractie aandacht vragen voor
de uitbreiding van het verbod op het zelf doden van huis- en hobbydieren.
Dit verbod geldt momenteel slechts voor honden, katten en ganzen. Deze

8

leden zien dat deze beperking veel invloed heeft op de wet, hoewel dit
nauwelijks in de evaluatierapporten is meegenomen. En dit terwijl artikel
2.10 van de Wet dieren in beginsel het doden van dieren verbiedt die niet
voor de bedrijfsmatige productie van dierlijke producten gehouden
worden (de «niet-productiedieren»). Kan de Minister toelichten waarom
deze beperking, waardoor het verbod slechts voor drie diersoorten geldt,
en de gevolgen daarvan nauwelijks zijn meegenomen in de evaluaties?
De leden van de GroenLinks-fractie wijzen de Minister erop dat het nog
steeds toegestaan is om als hobbyfokker of hobbyhouder gezonde dieren,
behalve honden, katten en ganzen, te doden. Dit wordt bijvoorbeeld
gedaan omdat ze niet het juiste geslacht hebben, niet mooi genoeg zijn,
niet verkoopbaar zijn et cetera. Een dierenarts hoeft hierbij niet vast te
stellen dat het doden in het belang van het dier is. Deze leden zien dat het
zelf en vaak ondeskundig doden door een houder die hiertoe niet
gekwalificeerd is, zorgt voor angst en ernstig lijden in het stervensproces
van het dier. Is de Minister het met hen eens dat dit echt niet kan en
onethisch is? Kan de Minister uitleggen hoe dit te verenigen is met de
intrinsieke waarde van elk dier die centraal staat in de Wet dieren? Deze
leden vinden het van belang dat het zelf doden door particulieren en
hobbyfokkers van huis- en hobbydieren verboden moet worden. Zeker
wanneer de reden hiervoor is dat deze dieren niet voldoen aan de
verwachtingen van de houder. Kan de Minister uitleggen wat zij van een
dergelijk verbod vindt en wat de redenen zijn dat dit nu nog niet in de Wet
dieren is opgenomen? Kan de Minister toezeggen toe te werken naar een
dergelijk verbod? Zo nee, waarom niet, en zo ja, op welke termijn kan zij
dit doen?
De leden van de GroenLinks-fractie zijn tevreden over het feit dat de
intrinsieke waarde van het dier centraal staat in de Wet dieren en in artikel
1.3 expliciet erkend wordt. Er moet altijd uitgegaan worden van het
belang van het dier zonder de «gebruikswaarde» voor de mens. Toch blijkt
uit de evaluatie dat erkenning in de praktijk te weinig handvatten geeft om
voldoende bescherming van dieren te waarborgen. Deze leden zien dat
open normen in het kader van handhaving vaak negatief uitvallen voor
het dier. Wanneer een dier voldoende eten en drinken heeft, wordt al snel
gedacht dat het met het dierenwelzijn wel goed zit. Daarom een vraag aan
de Minister: Hoe wordt hier nu op gehandhaafd? Kan de Minister
toelichten in hoeverre de open normen het welzijn van de dieren
daadwerkelijk beschermen? Zouden meer gesloten normen zorgen voor
een betere bescherming van dierenwelzijn? Deze leden zien nu dat vrijwel
nooit handhaving plaatsvindt wanneer een dier zich niet natuurlijk kan
gedragen, als groepsdier alleen gehuisvest zit of in een veel te kleine
ruimte gehouden wordt. De regels zijn daar te open voor. Er moet dus
gebruik worden gemaakt van per diersoort specifieke kwantitatieve
doelvoorschriften in plaats van kwalitatieve doelvoorschriften. De Minister
schrijft dit ook zelf in haar brief van 18 november 2020 (Kamerstuk 28 286,
nr. 1139). Zij ziet dat een nadere invulling van de normen noodzakelijk is
om goed te kunnen handhaven. De Minister zegt dat LNV en NVWA
samen gaan werken aan een proces om de open normen nader in te
vullen. Daarover enkele vragen: kan de Minister benoemen om welke
open normen het hier precies gaat? Kan zij beschrijven hoe dit proces van
LNV en NVWA wordt ingevuld? Wat vindt de Minister van het idee om
deze erkenning aan te vullen met algemene regels per diersoort? Dit kan
bijvoorbeeld in samenwerking met wetenschappers worden gedaan. Is de
Minister bereid voor alle toegestane ingrepen opnieuw de afweging te
maken of de intrinsieke waarde en daarmee de integriteit van het dier
voldoende is gewaarborgd? Kan de Minister hierbij toezeggen dat zij
hierbij ook voldoende probeert te voorkomen dat er hiaten ontstaan in de
wet? Zowel Berenschot als bureau stellen namelijk vast dat de bescher-

9

ming die aan dieren wordt toegekend in de Wet dieren wisselt per
diersoort of houderijtype en dat kan leiden tot verwarring bij zowel
houders als handhavers. Een voorbeeld van de verschillende eisen bij
eenzelfde diersoort is de normering voor voldoende dag- en kunstlicht in
de stal en lichtdoorlatend materiaal in de wanden of daken: Voor
vleeskalveren is de hoeveelheid lichtdoorlatend materiaal minimaal 2%
van de vloeroppervlakte van de stal. Voor andere kalveren is het minimaal
5% van de vloeroppervlakte van de stal. Kan de Minister uitleggen waar
dit specifieke verschil vandaan komt, aangezien de behoefte van het kalf
uiteraard hetzelfde is? Deze verschillen bestaan echter ook tussen
bijvoorbeeld leghennen en vleeskuikens. Kan de Minister reflecteren op
deze bestaande verschillen tussen eisen binnen dezelfde diersoort in het
algemeen? En is zij het met deze leden eens dat wettelijke voorschriften
zouden moeten gelden voor een diersoort, onafhankelijk van de economische waarde van het dier of de reden waar deze voor gehouden wordt?
De leden van de GroenLinks-fractie zien daarnaast dat particulieren harder
worden aangepakt dan bedrijven. Deze leden vragen zich af wat hier de
reden voor is, want zij zien bij particulieren ook vaak onkunde, geen onwil,
terwijl bedrijven die dieren verzorgen wel over de juiste kennis en
vaardigheden zouden moeten beschikken. Dit geldt ook voor gemeenten
of andere overheden die vergunningen verlenen voor activiteiten waar
dieren bij betrokken zijn. Denk hierbij aan de haan bij het evenement
Kallemooi op Schiermonnikoog die drie dagen aan de kerk gehangen
wordt. Het belang van het dier werd bij het afgeven van de evenementenvergunning helemaal niet door de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO) en de gemeente meegewogen. Toen dierenorganisaties
dit aanvochten bleek dat zij dit evenement met de haan wel hadden willen
verbieden vanwege de intrinsieke waarde en de algemene regels voor het
houden van het dier, maar hier niet bevoegd voor waren omdat dit geen
weigeringsgrond betreft in de toepasselijke Algemene plaatselijke
verordening (APV). Deze leden vinden dit een zorgelijke ontwikkeling. Kan
de Minister hierop reageren? Is de Minister het met hen eens dat artikel
1.3 van de Wet dieren over de intrinsieke waarde van het dier ook van
toepassing zou moeten zijn op alle vergunningen die door hen verleend
worden? Op welke manier en in welke procedure worden de belangen van
de dieren afgewogen tegen andere belangen? Wordt dit vastgelegd in een
rapportage en is deze belangenafweging in te zien? Zij vinden het
ontzettend belangrijk dat de intrinsieke waarde van het dier niet in het
geding komt en er handhavend opgetreden kan worden.
Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
de evaluatie van de Wet dieren. Deze leden hebben hierbij nog enkele
vragen en opmerkingen aangaande het stuk.
De leden van de SP-fractie lezen dat Berenschot concludeert dat weinig
respondenten een integraal beeld hebben van de wet. Deze leden
herkennen het beeld dat stakeholders slechts met een deel van de
geldende regelgeving bekend zijn. Zij vragen zich af wat de reden is
geweest dat bureau zich bij de evaluatie niet heeft geconcentreerd op het
aspect van handhaving. Zij kunnen zich voorstellen dat bureau’s eigen
takenpakket dit niet toelaat. Wellicht kan de Minister dit nader toelichten.
Deze leden zijn verheugd dat de wet integraal wordt beoordeeld, maar zij
vinden het aspect van handhaving van te groot belang om te negeren. Er
zijn het afgelopen decennium veel gevallen geweest waarbij de
handhaving onvoldoende is gebleken en zij menen dat hier nog grote
uitdagingen liggen.

10

De leden van de SP-fractie lezen dat Berenschot de open normen
beschrijft als een belangrijk aandachtspunt. Dit is voor deze leden een zeer
herkenbaar punt en wat hen betreft verreweg de grootste zwakte in de
huidige wetgeving. Open normen zorgen voor onduidelijkheid en
interpretatieverschillen en kunnen zelfs in het geval van de allerbeste
intenties leiden tot uitvoering die in strijd is met de intrinsieke waarde van
het dier en daarmee tevens tegen de geest van de regelgeving. Het
kritiekpunt van dierenbeschermingsorganisaties dat de wet voor
verschillende diersoorten uiteenlopende beschermingsniveaus biedt is
deze leden uit het hart gegrepen. Het is goed dat de Minister dit erkent.
Hetzelfde geldt wat hen betreft ten aanzien van de «nee-tenzij»-bepalingen. Fysieke ingrepen die zorgen voor pijn en/of stress bij dieren horen
niet thuis in een beschaafde veehouderij. Wet- en regelgeving dienen
uitzonderingen hierop tegen te gaan in plaats van mogelijk te maken.
Ten aanzien van de open normen wensen de leden van de SP-fractie op te
merken dat het hoge gehalte aan zelfregulering door de diverse sectoren
hen al jaren een doorn in het oog is. Vele misstanden in de veehouderij
leverden de afgelopen jaren goedbedoelde convenanten, overgangstermijnen en verbeterplannen op. In het slechtste geval werden misstanden
gebagatelliseerd door te wijzen op gebrekkigere welzijnscondities in
andere lidstaten of landen van buiten de EU. Een bekend voorbeeld
hiervan vormt de varkensbaron die na herhaaldelijke overtredingen in een
andere lidstaat zijn bedrijfsactiviteiten in Nederland kon voortzetten. De
door deze leden bepleitte zwarte lijst voor veroordeelde beroepshouders
komt ondertussen in Europees verband niet van de grond waardoor de
interne markt een vrijplaats lijkt te worden voor dierhouders die de regels
aan hun laars lappen. In het beste geval werden problemen erkend door
de betreffende sectoren, waarna stuurgroepen zich bogen over mogelijke
verbeteringen. Dikwijls werden deze vrijblijvende inspanningen omarmd
vanuit de wetgever. In de ogen van deze leden is dat een ontwikkeling die
ten principale verkeerd is. Wanneer verbetering nodig wordt geacht
behoort een wetgever hier dwingende en bindende regelgeving voor op
te stellen of bestaande regels aan te scherpen. Een overheid behoort niet
afhankelijk te zijn van de goede wil en de goede bedoelingen van
ondernemers met een commercieel belang. Ook niet als deze slechts ten
doel heeft om het dierenwelzijn te verbeteren. Als voorbeeld hiervan
noemen deze leden graag de pluimveesector die van mening is geweest
dat aansluiting bij hitteprotocollen voor transport niet nodig of onuitvoerbaar zou zijn. Dit terwijl juist de pluimveesector veel slachtoffers
maakt tijdens haar transporten en de zomers steeds heter worden. Ook de
toegang tot zwem- en badwater voor dieren in de eendenhouderij is al
jaren aan discussie onderhevig. Deze leden vinden het onbestaanbaar dat
een professionele dierhouderijsector dit niet als minimumstandaard hoeft
te garanderen. Aquatische dieren hebben vrije toegang tot water nodig.
Dat zou geen luxe moeten zijn, maar een fundamenteel recht. Een
diersector die een dergelijk bestaansminimum voor dieren niet kan
garanderen verdient wat deze leden betreft geen bestaansrecht.
Landbouwhuisdieren
De leden van de SP-fractie lezen dat uitvoering van gemeenschappelijke
Europese regelgeving heeft gezorgd voor een relatief grote mate van
regulering voor landbouwhuisdieren. Gezien de enorme aantallen
landbouwhuisdieren binnen de Europese Unie – en zeker ook in
Nederland – is dit helaas geen overbodige luxe. De interne markt kan
alleen functioneren met basisregels die voor alle lidstaten van toepassing
zijn. Het is voor deze leden van groot belang dat lidstaten de mogelijkheid
houden om betere en scherpere regels te stellen met betrekking tot
dierenwelzijn dan «Europa» verplicht. Nationale koppen op Europese

11

regelgeving zijn wat hen betreft bittere noodzaak om tot de koplopers op
het gebied van welzijn te blijven behoren. De Minister schrijft dat zij vanuit
het kader van een gemeenschappelijk speelveld waarde hecht aan het
verbeteren van de minimumstandaarden voor de gehele interne markt.
Deze leden delen dat met de Minister, maar zij zijn sceptisch over de
slagvaardigheid en het tempo waarin supranationale verbeteringen
kunnen worden afgedwongen. In de praktijk leidt juist het bestaan van de
interne markt tot stagnatie van betere regelgeving ten aanzien van
dierenwelzijn. Nederlandse bedrijven dienen immers te concurreren met
bedrijven uit lidstaten waar in sommige gevallen nog niet eens sprake is
van naleving van de minimale regelgeving. Dit zet de veehouders die op
de meest diervriendelijke wijze wensen te produceren op achterstand. Zij
maken immers kosten voor inspanningen die boeren elders niet hoeven te
plegen of voor wie het eenvoudiger is om regels te ontduiken vanwege
gebrekkigere handhaving.
Een belangrijk punt van zorg betreft de scheidingsleeftijd van dieren bij
hun moederdieren. Pasgeborenen dienen langere tijd bij ouderdieren te
kunnen verblijven. Deels vanwege fysieke behoeftes zoals moedermelk,
maar zeker ook omwille van het sociale aspect. Ziet de Minister kans om
de scheidingsleeftijden te verhogen en zo ja, wat is daarvoor volgens de
Minister de meest effectieve weg?
Gezelschapsdieren
De leden van de SP-fractie merken op dat minimumeisen voor de
huisvesting en de mogelijkheden tot het vertonen van soorteigen sociaal
gedrag voor vrijwel alle gezelschapsdieren ontbreken. Deelt de Minister
de mening dat hier sprake is van een hiaat in regelgeving en zo ja, hoe
beoogt zij dit probleem aan te pakken? De Minister onderkent dat er
sprake is van discriminatie tussen verschillende diercategorieën, maar
stelt tevens dat de noodzaak tot nadere invulling van regelgeving bij
gezelschapsdieren minder groot is dan bij de professionele houderij het
geval is vanwege de grotere gezondheidsrisico’s die laatstgenoemde met
zich meebrengt. Deze benadering toont volgens deze leden aan dat de
omvang van het aantal gehouden veehouderijdieren simpelweg te groot
is voor een klein land als Nederland. Zij vragen de Minister daarnaast wat
de reden is dat een verbod op het doden van gezelschapsdieren niet
uniform wordt verplicht? Alleen voor houders van ganzen, honden en
katten geldt thans een verbod en dat vinden zij een onbegrijpelijke
miskenning van de intrinsieke waarde van alle andere diersoorten.
Momenteel beschikken houders over de mogelijkheid om dieren te doden
op basis van onwenselijke fenotypische en genotypische eigenschappen.
Dat staat mijlenver af van de ethische benadering die deze leden hanteren
ten aanzien van het houden van dieren.
Andere diercategorieën
De leden van de SP-fractie zijn verheugd over de inzet die de Minister wil
plegen om hulp- en interventiedieren betere bescherming te bieden en de
beste methode te vinden voor het doden van voederdieren. Deze leden
vragen de Minister om toe te lichten waarom zij in het geval van de hulpen interventiedieren kiest voor het opstellen van een gedragscode in
plaats van bindende regelgeving. Zij zijn positief over het initiatief, maar
hechten zoals eerder opgemerkt veel waarde aan afdwingbare en
afrekenbare doelstellingen teneinde het welzijn naar een hoger niveau te
brengen.

12

«Nee tenzij»-beginsel en toegestane ingrepen
De leden van de SP-fractie merken op dat het «nee tenzij»-beginsel in hun
optiek (te) veelvuldig wordt toegepast. Helaas komt de «tenzij» daarbij
vaker aan bod dan de «nee». In het geval van risico’s voor de volks- of
diergezondheid valt dat wellicht nog te billijken, maar economische
belangen mogen volgens deze leden nooit reden zijn om uitzonderingen
op regels over fysieke ingrepen toe te staan. Berenschot constateert dit
dan ook terecht, zo menen zij. Zij vragen de Minister of zij een overzicht
kan geven van alle uitzonderingen die op verboden met betrekking tot
dierenwelzijn zijn toegestaan. Het aan banden leggen van fysieke
ingrepen gaat dikwijls traag en is momenteel veel te afhankelijk van de
goede wil van de sector. Deze leden achten dit buitengewoon onwenselijk.
Een voorbeeld hiervan betreft de voortgang van het actieplan stalbranden.
Het valt zeer te prijzen dat de sector hiermee aan de slag is gegaan, maar
in de ogen van deze leden volstaat het niet om vrijblijvende afspraken te
formuleren als jaarlijks honderdduizenden dieren levend verbranden. Dit
voorbeeld heeft weliswaar niet direct betrekking op het «nee tenzij»beginsel maar is volgens hen exemplarisch voor de trage wijze waarop de
wetgever poogt verbetering te bewerkstelligen. In dat kader zijn zij
benieuwd wat de Minister vindt van de suggestie van dierenbeschermingsorganisaties om bescherming tegen milieu en klimaatverandering
op te nemen in de wet.
Wet dieren en handhaving op dierenwelzijn
De leden van de SP-fractie herkennen zich niet in het beeld dat effectief
kan worden opgetreden tegen (vermoedelijke) overtredingen van de wet.
De boetes die kunnen worden opgelegd zijn weliswaar op sommige
terreinen aangescherpt, maar vormen voor de grootste misstanden nog
steeds geen oplossing. Vleesproducenten die werken met begrotingen
van tientallen miljoenen worden niet afgeschrikt met de huidige boetesystematiek en verbetering van bijvoorbeeld het slachtproces is daardoor
voor met name grotere slachters niet lucratief genoeg. De kritiek van
Berenschot dat het aantal gehouden dieren geen invloed heeft op de
hoogte van bestuurlijke boetes snijdt dan ook hout. Een progressief
boetesysteem zou hiervoor uitkomst kunnen bieden. De aanbevelingen
van bureau om concrete eisen te formuleren ten aanzien van het
handelen, management, kennis en vaardigheden van veehouders
onderschrijven deze leden van harte. Ook de getrokken conclusies ten
aanzien van de vele gestelde open normen delen zij. Zij zien dat de open
normen die deels ten doel hebben om de regeldruk tegen te gaan juist
leiden tot meer regeldruk vanwege de belemmeringen bij de handhaafbaarheid. Zij benadrukken dat zij veel verwachten van de nadere invulling
van de open normen waar LNV, NVWA en handhavings- en uitvoeringsorganisaties momenteel aan werken. Zij vragen de Minister hierbij nadrukkelijk om te onderzoeken hoe handhaving en monitoring effectief in de
praktijk kunnen worden gebracht.
Sanctiemaatregelenpakket
De leden van de SP-fractie zijn van mening dat het aangekondigde
voorstel voor een Wet aanpak dierenmishandeling en dierverwaarlozing
(houdverbod) veel te lang op zich heeft laten wachten. Het uitblijven van
deze maatregel is wat deze leden betreft het meest sprekende voorbeeld
van de machteloosheid die de wetgever typeert op het gebied van (grove)
welzijnsovertredingen of ernstige nalatigheid.

13

Vragen en opmerkingen van de leden van de Partij voor de
Dieren-fractie
De Nederlandse veehouderij draait om massa en zogenaamde efficiëntie.
Het hele systeem is zo ingericht dat dieren maximaal worden uitgebuit
tegen minimale kosten. Fokbeleid en voermanagement zijn in het
algemeen al jaren gericht op het alsmaar verder verhogen van de
«productie» per dier: extra biggetjes per worp, steeds extremere
melkproductie per koe, meer vlees bij kuikens, meer borstvlees bij
eenden, extra tepels bij zeugen, grotere bekkens bij koeien om te kunnen
bevallen van dikbilkalfjes, et cetera. Met ernstige gezondheidsproblemen,
structureel lijden en een schrikbarend hoge sterfte onder de dieren als
gevolg. Als het dier «op» is, wordt het afgevoerd naar het slachthuis: het
lot van zo’n 640 miljoen dieren per jaar. Daar tegenover staat slechts
minimale wettelijke bescherming voor dieren, vastgelegd in de Wet dieren
en onderliggende besluiten, vol uitzonderingen en open normen die niet
handhaafbaar zijn. Hierop moet vervolgens worden gecontroleerd en
gehandhaafd door een uitgeklede toezichthouder die door gebrek aan
capaciteit en kwaliteit twee derde van haar taken niet goed kan uitvoeren
volgens recent onderzoek van Deloitte1.
De Minister benadrukt in haar begeleidende brief bij de voorliggende
evaluatie dat de Wet dieren niet is ingevoerd om het beschermingsniveau
van het dier te verhogen. En dat is dan ook niet gebeurd.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren hebben kennisgenomen van de stukken over de evaluatie van de Wet dieren en gaan
hierover op een later moment graag in debat met de Minister. Allereerst is
het goed dat deze wet überhaupt is geëvalueerd. Dat was een grote
gemiste kans bij de voorganger van deze wet: de Gezondheids- en
welzijnswet voor dieren (GWWD). Deze kaderwet werd in 1992 ingevoerd
en bleef vervolgens voor een groot deel oningevuld. Zonder dat de
GWWD werd geëvalueerd en dus ook zonder dat er lessen uit getrokken
konden worden, werd deze wet vervangen door de Wet dieren, die in 2013
in werking trad. Mede hierdoor is er, zoals de Minister zelf ook schrijft, in
deze nieuwe wet niets veranderd om dieren in Nederland een betere
wettelijke bescherming te bieden. Deze leden vinden dit onbegrijpelijk.
Dierenwelzijn kan niet worden overgelaten aan de markt, daar maak je
heldere en handhaafbare regelgeving voor. Maar deze les lijkt bij het
Ministerie van LNV nog altijd niet te zijn doorgedrongen.
In de Wet dieren wordt de intrinsieke waarde van dieren erkend (artikel
1.3). Deze erkenning is echter een wassen neus zolang de wet verder
bestaat uit open normen, uitzonderingen voor bepaalde diergroepen en/of
uitzonderingen voor economische doeleinden. Dergelijke uitzonderingen
op geformuleerde regelgeving zijn vrijwel per definitie strijdig met de
intrinsieke waarde van dieren. Het artikel waarin de intrinsieke waarde
wordt erkend heeft ook slechts beperkte waarde omdat deze bepaling
geen zelfstandig handhaafbare norm is. Het verplicht slechts de overheid
om het belang van het dier expliciet mee te wegen bij het stellen van
regels bij of krachtens de wet en bij het nemen van op die regels
gebaseerde besluiten. Maar in de praktijk delft dit belang vaak het
onderspit wanneer dit wordt afgezet tegen economische belangen.
Dieren worden geofferd op het altaar van de economie. De wetgeving die
dieren zou moeten beschermen, staat veel te veel toe. De laatste jaren
verschenen verschillende undercover gemaakte beelden die de dagelijkse
realiteit laten zien in slachthuizen en in stallen met varkens, eenden of
1

Deloitte, 2020. Onderzoek of de capaciteit van de NVWA toereikend is voor het actuele en
toekomstige takenpakket.

14

legkippen. Hierop zijn vaak vreselijke dingen te zien. De meeste handelingen die te zien zijn, zijn gewoon toegestaan volgens de wet: het houden
van moederzeugen tussen stangen, waardoor ze nauwelijks kunnen
bewegen, het afknippen van staartjes en het vijlen van tandjes bij
pasgeboren biggetjes, het aan hun poten ophangen van spartelende
kippen aan slachthaken. Ingrepen worden nog altijd dagelijks uitgevoerd,
ondanks beloften van opeenvolgende bewindspersonen om hiermee te
stoppen. Zogende jongen in de zuivelindustrie mogen direct van hun
moeder worden gescheiden, terwijl dit bij andere zoogdieren verboden is.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vragen de Minister
dan ook om economische belangen te schrappen als uitzonderingsgrond.
Het «nee tenzij»-principe staat volgens de Minister voorop bij de Wet
dieren, maar in de praktijk worden economische belangen opgevoerd als
legitieme grond om alles te doen met dieren wat volgens dit principe in
beginsel juist verboden is. Dit staat haaks op de beloften van eerdere
kabinetten: uiterlijk in 2022 zouden het perspectief van het dier, het
natuurlijk gedrag en de natuurlijke behoeften van dieren leidend zijn.
Houderijsystemen zouden worden aangepast aan het dier in plaats van
andersom. De intrinsieke waarde van het dier en het natuurlijk gedrag van
dieren mogen niet langer opzij worden geschoven voor economische
belangen.
Een tweede fundamenteel probleem met de Wet dieren en onderliggende
besluiten vormen de open normen. Wetten en regels die dieren zouden
moeten beschermen zijn zo ruim geformuleerd dat ze op uiteenlopende
manieren kunnen worden uitgelegd. Dit zorgt voor onduidelijkheid en
discussie en maakt effectieve handhaving in de praktijk vaak onmogelijk.
Dit is ook bij het advies van bureau over de evaluatie van de Wet dieren
wederom een belangrijke conclusie: «Het ontbreekt aan handvaten in de
onderliggende regelgeving voor een goede beheersing van de risico’s
voor dierenwelzijn of voor vereisten voor goed dierenwelzijn.» Dit is een
groot en structureel probleem. Bureau: «Van de 109 beoordeelde
welzijnsconsequenties (ook wel welzijnsproblemen genoemd) uit de
risicobeoordelingen roodvlees, zuivel, pluimveevlees, eieren en plantaardige diervoederketen komt het merendeel – al dan niet direct
herleidbaar – terug in de wet- en regelgeving als een kwalitatief doelvoorschrift, ook wel een open norm.»
Een voorbeeld van zo’n open norm is de luchtkwaliteit in stallen. Daarvan
zegt de wet dat die niet schadelijk mag zijn voor de dieren, maar dit is niet
zomaar objectief vast te stellen. Het heeft tot medio 2018 geduurd tot er
kon worden gecontroleerd aan de hand van een protocol. Hier was wel
eerst een noodkreet voor nodig van een maatschappelijke organisatie die
constateerde dat varkens massaal ziek werden van de giftige staldampen,
gevolgd door een ruim 73.000 euro kostend onderzoek van de Universiteit
Wageningen. Dit terwijl de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid
(EFSA) al in 2011 concludeerde dat er een concreet, meetbaar maximum
van 20ppm moet worden gesteld aan de ammoniakconcentratie in stallen,
omdat een hogere concentratie nadelige gevolgen kan hebben op de
fysiologie en het gedrag van varkens2. Duitsland heeft deze norm wettelijk
vastgelegd.
Is dit de weg die de Minister voor zich ziet voor de invulling van alle
overige open normen in de Wet dieren en de onderliggende besluiten,
vragen de leden van de Partij voor de Dieren-fractie. En zo ja, wat is het
budget dat hiervoor wordt gereserveerd en wat is het beoogde tijdpad
daarbij?

2

https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.2903/sp.efsa.2011.EN-181

15

Onduidelijkheid over de wettelijke kaders zorgt niet alleen voor onvoldoende wettelijke bescherming voor dieren, het zorgt ook voor grote
spanningen op de werkvloer in slachthuizen, wanneer een welwillende
NVWA-dierenarts wil optreden tegen misstanden die eerder werden
goedgekeurd door een minder strenge collega, bleek uit het onderzoek
van 2Solve uit 2019.3 En ook sectorpartijen hebben behoefte aan
duidelijkheid over de open normen, schrijft Berenschot in het eindrapport
over de evaluatie van de Wet dieren. In dit rapport wordt tevens gesteld
dat het door toezichthouders en handhavers als lastig wordt ervaren om
bewijslast rond te krijgen vanwege de open normen. «Het nader invullen
van de open normen c.q. het «maken van jurisprudentie» door normen te
stellen door de toezichthouder levert volgens hen lange en heftige
discussies op met de bedrijven/sectoren.». De leden van de fractie van de
Partij voor de Dieren vragen de Minister hoeveel tijd de NVWA ter
beschikking heeft voor het opbouwen van dossiers en het verzamelen van
bewijslast.
Het probleem van open normen is niet nieuw. Bij de evaluatie van het
Dierentuinenbesluit die in 2008 werd uitgevoerd naar aanleiding van de
aangenomen motie van het lid Ouwehand, werd al geconstateerd dat de
werking en beoordeling van open normen heel sterk afhankelijk is van de
invulling door de dierhouder en de toezichthouder. Sindsdien is door
verschillende instanties, waaronder de NVWA, gewaarschuwd voor de
problemen die open normen met zich meebrengen. Zo schreef bureau in
2015 bijvoorbeeld: «Het open karakter van diverse voorschriften in de
vigerende dierenwelzijnswetgeving (artikel 1.6 en 1.7 Besluit houders van
dieren) bemoeilijkt de vaststelling van de naleving ervan en belemmert
daarmee effectief toezicht op en handhaving van deze regelgeving.4 Een
ambtsvoorganger van de Minister schreef in 2012: «Wel signaleer ik dat er
beperkingen en belemmeringen zijn bij de inzet van toezicht en handhaving voor welzijnsverbetering. Daarbij denk ik aan de handhaving van
open normen en aan het huidige handhavingsinstrumentarium dat de
NVWA ter beschikking staat. Er ligt hier een gezamenlijke uitdaging voor
de overheid en de sector om te bezien waar verbetering mogelijk is.»5
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vragen de Minister of
zij erkent dat dit probleem al jaren bekend is bij het ministerie. Kan de
Minister uiteenzetten welke open normen op dit moment nader worden
uitgewerkt door het ministerie en de NVWA en wat is hierbij het tijdpad?
Wat gaat de Minister doen met de constatering van bureau dat zeven
welzijnsproblemen uit de door hen opgestelde risicobeoordelingen
helemaal niet terugkomen in de wet- en regelgeving, zoals de gezondheidsproblemen als gevolg van fokkerij bij rundvee en afwijkingen van
skeletbouw bij eenden, vleeskuikens en (groot)ouderdieren? Hier komt
dierenleed rechtstreeks voort uit de wijze waarop deze dieren worden
gefokt en gebruikt en hier zal dan ook zo snel mogelijk de grondoorzaak
voor dit leed moeten worden aangepakt. Deze leden wijzen hierbij ook op
de conclusie van de oud-Inspecteur-Generaal van de NVWA in de
managementreactie bij het bureau advies over waterverstrekking in de
vleeskuikensector6: «Uit onderliggend onderzoek blijkt dat er in de
vleeskuiken(ouderdier)houderij sprake is van een problematiek die feitelijk
vraagt om een systeemwijziging. (...) Zolang het systeem van de vleeskuiken(ouderdier)houderij zo is ingericht dat hier links- of rechtsom voor het
3

2Solve, 2019, Feitenonderzoek toezichtsketen en tekortkomingen hierin kleine- en middelgrote
slachthuizen Noord-Nederland
4
Bureau, 2015. Risicobeoordeling roodvleesketen Rund, varken, paard, schaap en geit.
5
Kamerstuk 28 286, nr. 608
6
https://www.nvwa.nl/documenten/dier/dierenwelzijn/welzijn/publicaties/managementreactie-ignvwa-buro-advies-over-waterverstrekking-in-de-vleeskuikensector

16

dierenwelzijn belangrijke risico’s uit voortkomen, leidt dit tot een meer
dan gemiddeld benodigde inzet van toezichtcapaciteit om deze risico’s tot
aanvaardbare proporties terug te dringen.»
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren zien dat de Minister
erkent dat er nog altijd diersoorten zijn in Nederland die – onzichtbaar
weggestopt in stallen – nauwelijks wettelijke bescherming kennen en dat
ook voor deze diersoorten specifieke regelgeving nodig is. Dit geldt voor
bijvoorbeeld vleeskuikenouderdieren en opfokleghennen. Tegelijk wijst zij
hiervoor naar Europa om een gelijk speelveld te houden. Herinnert de
Minister zich dat zij eindverantwoordelijk is voor dierenwelzijn in
Nederland, vragen deze leden zich af.
Tot slot roepen de leden van de fractie van de Partij voor de Dieren de
Minister op om het verbod op het zelf doden van dieren uit te breiden
naar alle categorieën dieren die niet voor productie worden gehouden.
Het is niet te verantwoorden dat dit verbod momenteel slechts geldt voor
honden, katten en ganzen. In besloten internetgroepen voor «dierenliefhebbers» worden tips uitgewisseld hoe hobbyfokkers van «overtollige»
hamsters of cavia’s af kunnen komen. Tips als «slaan met een baksteen of
hamer» worden daar afgewisseld met tips om een stoeptegel op het
nestje te gooien. Deze methoden zijn volgens de verstrekkers van deze tip
niet strafbaar, omdat het niet strafbaar is om dieren te doden zolang dat
niet met pijn gepaard gaat. Is de Minister het met deze redeneertrant
eens? Zo nee, is zij bereid om het doden van dieren strafbaar te stellen,
zodat in voorkomende gevallen de politie niet eerst hoeft te bewijzen dat
de dieren geleden hebben door de gewelddadige en barbaarse dood?
Vragen en opmerkingen van de leden van de SGP- fractie
De leden van de SGP-fractie lezen dat dierenhouders en toezichthouders
aanlopen tegen het feit dat verschillende normen open geformuleerd zijn.
Toezichthouders gaan hier in de praktijk verschillend mee om. Het
ministerie zou zich afzijdig opstellen. De Minister geeft aan dat LNV en
NVWA samen hebben gewerkt om deze open normen nader in te vullen.
Kan de Minister een overzicht geven van de verschillende open normen
die in de praktijk vragen oproepen en hoe de nadere invulling hiervan
opgepakt wordt, zo vragen deze leden.
De leden van de SGP-fractie constateren dat er onduidelijkheid is over de
vraag wanneer bij het houden en fokken van gezelschapsdieren sprake is
van bedrijfsmatige activiteiten. In het verleden is in de toelichting bij het
Besluit houders van dieren aangegeven dat richtsnoeren opgesteld zullen
worden om enige duiding te geven wanneer bij de meest voorkomende
diersoorten sprake is van bedrijfsmatig handelen. Deze leden hebben
begrepen dat deze richtsnoeren er nog niet zijn. Zij horen graag of deze
richtsnoeren nog komen en wanneer.
De leden van de SGP-fractie hebben een vraag over de wijze waarop
recidive vastgesteld wordt. Deze leden ontvangen het signaal dat boetes
opeen worden gestapeld en als recidive worden behandeld, ook als
sprake is van boetes voor verschillende categorieën overtredingen. Zij
ontvangen graag een nadere toelichting. In hoeverre worden overtredingen voor verschillende onderdelen van de wetgeving bij hetzelfde
bedrijf als recidive gezien en behandeld? Kan de Minister een nadere
juridische onderbouwing hiervan geven?
II Antwoord/Reactie van de Minister

17