Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

29 237

Afrika-beleid

Nr. 122

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 juli 2010
Graag bied ik u hierbij mijn reactie aan op het verzoek van de vaste
commissie voor Buitenlandse Zaken van 24 juni 2010 (kenmerk
2010Z09878/2010D26900) om informatie over de politieke situatie in
Rwanda in aanloop naar de verkiezingen.
In deze brief treft u een overzicht aan van de opvolgende gebeurtenissen
en omstandigheden in Rwanda gevolgd door een appreciatie mijnerzijds.
De verkiezingen en kieswet
Op 9 augustus 2010 worden in Rwanda presidentsverkiezingen gehouden.
Tot op heden hebben zich hiervoor President Kagame (Rwandan Patriotic
Front); Jean Damascène Ntawukuliryayo (Social Democratic Party);
Prosper Higiro (Liberal Party); en Alivera Mukabaramba (Parti pour le
Progrès et la Concorde) officiëel kandidaat gesteld. In aanloop naar en ten
tijde van de verkiezingen zal een EU verkiezingsexpertmissie het proces
volgen. Nederland en een aantal andere EU partners hadden eerder
aangedrongen op een volwaardige EU-waarnemingsmissie, maar de
Europese Commissie is hier niet op ingegaan. Een Commonwealth
waarnemingsmissie zal de verkiezingen monitoren en een officieel rapport
uitbrengen. De Rwandese autoriteiten hebben overigens de aanbevelingen van de EU waarnemingsmissie naar aanleiding van de Rwandese
parlementsverkiezingen in 2008 bijna in hun geheel opgenomen in de
nieuwe nationale kieswet.
Oppositiepartijen
Twee van de drie nieuwe oppositiepartijen, de United Democratic
Forces-Inkingi (UDF-Inkingi) en de Democratic Green Party of Rwanda
(DGPR) zijn er tot op heden niet in geslaagd zich te laten registreren voor
deelname aan de presidentsverkiezingen. Volgens de Rwandese regering
voldoen de betreffende partijen niet aan de wettelijke voorwaarden
waaraan partijen moeten voldoen om in aanmerking te komen voor

kst-29237-122
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 237, nr. 122

1

registratie. De UDF-Inkingi van mw. Victoire Umuhoza Ingabire, ondervindt problemen bij de registratie nu zij zelf wordt verdacht van het
overtreden van de wet op ontkenning van de genocide van 1994,
divisionisme en het onderhouden van banden met de Democratic Forces
for the Liberation of Rwanda (FDLR), een rebellenbeweging in Oost-Congo
waar ook verdachten van de genocide in Rwanda deel vanuit maken. Als
gevolg hiervan zal mw. Ingabire niet kunnen deelnemen aan de presidentsverkiezingen. Mw. Ingabire is op borgtocht vrijgelaten maar mag
vooralsnog Kigali niet verlaten in verband met verder onderzoek. De
Amerikaanse advocaat, Peter Erlinder, werd op 28 mei j.l. gearresteerd op
verdenking van genocide ontkenning maar is inmiddels ook op borgtocht
vrijgelaten en teruggekeerd naar de Verenigde Staten.
De DGPR lijkt na enkele eerdere pogingen geen initiatief meer te nemen
om geregistreerd te worden. De derde nieuwe oppositiepartij, de Social
Party-Imberakuri (PSI), is weliswaar geregistreerd, maar heeft te kampen
met grote interne problemen. De afgezette leider van de PSI, de DGPR en
UDF- Inkingi hebben de Permanent Consultative Council of Opposition
Parties (PCC) gevormd om gezamenlijk als oppositie hun stem te laten
horen. Daarin worden zij niet gehinderd door de Rwandese overheid.
Veiligheid
In de aanloop naar de verkiezingen heeft zich een aantal ernstige
veiligheidsincidenten voorgedaan. Sinds februari 2010 hebben vier
granaataanslagen plaatsgevonden in Kigali met een aantal dodelijke
slachtoffers tot gevolg. De laatste vond medio mei plaats. De aanslagen
zijn tot op heden niet opgeëist, maar zijn volgens de Rwandese regering
het werk van de FDLR. In Burundi zijn enkele personen opgepakt die in
verband worden gebracht met de aanslagen. Op 19 juni jl. werd in
Zuid-Afrika een aanslag gepleegd op oud-generaal Kayumba Nyamwasa,
de voormalige Rwandese ambassadeur in India. Deze vluchtte eerder dit
jaar naar Zuid-Afrika, nadat hij was ondervraagd naar aanleiding van de
granaataanslagen. Kayumba, voorheen een vertrouweling van president
Kagame, geldt thans als zijn grote criticaster. De Zuid-Afrikaanse overheid
heeft vier verdachten aangehouden, wier nationaliteit nog niet bekend is
gemaakt (maar geen van hen heeft de Zuid-Afrikaanse nationaliteit). De
Rwandese autoriteiten hebben zich van de aanslag gedistantieerd. Op
24 juni j.l. werd Jean-Leonard Rugambe, onderzoeksjournalist van de
verboden krant Umuvuzigi, met pistoolschoten om het leven gebracht. De
mogelijke dader werd reeds aangehouden en zou hebben bekend. De
moord zou een persoonlijke wraakactie zijn.
Vrijheid van meningsuiting
Medio april van dit jaar werd door de Hoge Raad voor de Media twee
onafhankelijke kranten, de Umuseso en de Umuvuzigi een publicatieverbod opgelegd voor een periode 6 maanden vanwege opruiende
teksten. Inmiddels is volledige sluiting van de kranten geëist, hetgeen via
de rechter zal moeten worden bekrachtigd.
Ook neemt de kritiek onder de Rwandese oppositie en diaspora op enkele
ruim geformuleerde wetten toe. Zo zouden vooral de wet op divisionisme
en genocide-ontkenning als vehikel worden gebruikt door de autoriteiten
om oppositie en kritische media monddood te maken. De Rwandese
minister van Justitie heeft daarom besloten om aan de hand van de
relevante veroordelingen te onderzoeken of de wetten terecht zijn
toegepast en uitgevoerd. Het onderzoek is thans nog gaande.
Begin dit jaar kwam de jaarlijkse herregistratie van Human Rights Watch
(HRW) tijdelijk in gevaar vanwege een geweigerde werkvergunning voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 237, nr. 122

2

de HRW-medewerker ter plaatse. HRW zal een vervanger sturen en het
werk op het gebied van mensenrechten voortzetten. Samen met een
aantal gelijkgezinde landen zoals het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde
Staten heeft Nederland zich actief ingezet ten behoeve van HRW.
Appreciatie
Het politiek landschap in Rwanda ziet er in aanloop naar de presidentsverkiezingen op 9 augustus 2010 onrustig uit. De vrijheid van meningsuiting
staat onder druk en de registratie van politieke partijen wordt nauwgezet
gecontroleerd. De Rwandese oppositiepartijen hebben herhaaldelijk
geklaagd over de ondervonden tegenwerking van de Rwandese autoriteiten bij de registratie van de partijen. Hoewel Nederland begrip heeft
voor het standpunt van de Rwandese autoriteiten dat de genocide van
1994 een streng beleid rechtvaardigt tegen het aanzetten tot (etnische)
verdeeldheid, bestaat er tegelijkertijd zorg over het politieke klimaat
voorafgaand aan de verkiezingen. Op 28 juni jl. heeft dan ook een
EU-démarche plaatsgevonden waarin bij de Rwandese regering is
aangedrongen op het belang van vrije en eerlijke verkiezingen, een tijdige
registratie van oppositiepartijen en het het faciliteren van een open
politieke samenleving waarin de vrijheid van meningsuiting en
persvrijheid worden gerespecteerd.
Tijdens het recente bezoek aan Rwanda van 19 tot 21 juni jl. heeft collega
Hirsch Ballin met leden van de Rwandese regering gesproken over de
ontwikkeling van de rechtsstaat en het belang van een transparant
democratiseringsproces. Met zijn collega Karugarama heeft hij
afgesproken om de samenwerking tussen Nederland en Rwanda op
justitieel gebied te versterken. Doel is een situatie te creëren waarin een
uitleveringsverdrag kan worden gesloten.
Nederland zal bij de Rwandese regering zowel in EU-kader als in bilateraal
verband aandacht blijven vragen voor het belang van politieke ruimte
voor de oppositie, van persvrijheid in het land en van versterking van de
rechtsstaat.
De minister van Buitenlandse Zaken,
M. J. M. Verhagen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 237, nr. 122

3