Cahier 2014-20

Voorwaardelijke beëindiging van de tbsdwangverpleging: contrair versus conform
de adviserende instantie(s)
Aantal, relatie met recidive en betekenis voor de praktijk

M.H. Nagtegaal
C. Boonmann

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 1

Cahier
De reeks Cahier omvat de rapporten van onderzoek dat door en in opdracht van het
WODC is verricht.
Opname in de reeks betekent niet dat de inhoud van de rapporten het standpunt
van de Minister van Veiligheid en Justitie weergeeft.

Alle rapporten van het WODC zijn gratis te downloaden van www.wodc.nl

2 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Inhoud
Afkortingen — 5
Samenvatting — 7
1
1.1
1.2
1.3
1.3.1
1.3.2
1.3.3
1.3.4
1.3.5
1.4

Inleiding en methoden — 11
Aanleiding onderzoek — 11
Doelstelling en onderzoeksvragen — 13
Onderzoeksmethoden — 14
Rechterlijke beslissingen — 14
Contrair en conform — 15
Veldonderzoek — 16
Reclasseringsgegevens tenuitvoerlegging VB — 18
Recidive-analyses — 19
Leeswijzer — 20

2
2.1
2.1.1
2.1.2
2.1.3
2.1.4
2.2
2.2.1
2.2.2
2.2.3
2.2.4
2.3
2.3.1
2.3.2
2.3.3
2.3.4
2.3.5

Achtergrond voorwaardelijke beëindiging — 23
Geschiedenis voorwaardelijke beëindiging — 23
Invoering VB 1997 — 23
Wetswijziging 2008 — 25
Wetswijziging 2013 — 26
Huidige en toekomstige VB — 28
Verlenging van de tbs-maatregel en de relatie met VB — 29
Vordering van de OvJ/het advies van de AG — 29
Verlengingsadvies fpc — 30
Maatregelrapport reclassering — 31
Tenuitvoerlegging VB — 32
Eerder onderzoek naar contraire (on)voorwaardelijke beëindiging — 33
Aantal beslissingen tot contraire VB — 33
Aantal beslissingen tot contraire OO — 33
Relatie contraire/conforme beëindiging en recidive — 33
Relatie contraire/conforme beëindiging en behandelfase — 35
Kortom — 36

3
3.1
3.1.1
3.1.2
3.1.3
3.2
3.2.1
3.2.2
3.2.3
3.2.4
3.2.5
3.2.6

Rechterlijke beslissingen tot VB — 37
Aantal contraire voorwaardelijke beëindigingen — 38
Onderscheid schriftelijk(e) en mondeling(e) advies/vordering — 38
Onderscheid sterk en zwak contrair — 39
Aantal contraire VB’s — 40
Adviezen van het fpc — 42
Inleiding — 42
Achtergrondgegevens — 42
Mate van overeenstemming adviezen fpc — 44
Verloop van het reclasseringstoezicht — 45
Relatie met recidive — 46
Kortom — 49

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 3

4
4.1
4.1.1
4.1.2
4.2

Uitvoering van de contraire VB in de praktijk — 51
Tenuitvoerlegging contraire VB — 51
Algemeen — 51
Knelpunten en mogelijke oplossingen — 52
Kortom — 56

5
5.1
5.2
5.3
5.4

Conclusies en discussie — 57
Aantal contraire voorwaardelijke beëindigingen — 57
Fpc-adviezen nader beschouwd — 58
De contraire VB in de praktijk — 59
Conclusie — 60
Summary — 63
Literatuur — 69
Bijlage
1 Samenstelling begeleidingscommissie — 73
2 Lijst met bezochte overleggen en gehouden interviews — 75
3 Risico-inschattingen per partij — 77
4 Specificatie van schriftelijk uitgebrachte beslissingen, vorderingen en
adviezen — 79
5 Mate van overeenstemming over contraire en conforme adviezen en
vorderingen — 81

4 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Afkortingen
3RO
AG
AO
AVT
BOPZ
CVS
DJI
DForZo
EVRM
fpa
fpc
fpt
GGz
IBM SPSS
IFZ
IRIS
NIFP
OO
OvJ
OM
PV
RIBW
RM
RN
Rvt
SVG
tbs
TCO
VB
WODC
WvSr
WvSv

3 reclasseringsorganisaties
advocaat-generaal
Algemeen Overleg
Adviescollege Verloftoetsing tbs
bijzondere opneming in psychiatrische ziekenhuizen
cliëntvolgsysteem
Dienst Justitiële Inrichtingen
Directie Forensische Zorg
Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en
de fundamentele vrijheden
forensisch psychiatrische afdeling
forensisch psychiatrisch centrum
forensisch psychiatrisch toezicht
Geestelijke Gezondheidszorg
International Business Machines corporation Statistical Package for
the Social Sciences
Indicatiestelling Forensische Zorg
Integraal Reclassering Informatie Systeem
Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie
Onvoorwaardelijk Ontslag
officier van justitie
Openbaar Ministerie
proefverlof
Regionale Instelling voor Beschermd Wonen
Rechterlijke Machtiging
Reclassering Nederland
Reglement verpleging ter beschikking gestelden
Stichting Verslavingsreclassering
terbeschikkingstelling
tbs-casuïstiek overleg 3RO
Voorwaardelijke beëindiging van de verpleging van overheidswege
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
Wetboek van Strafrecht
Wetboek van Strafvordering

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 5

Samenvatting
Aanleiding onderzoek
Sinds 1988 bestaat in Nederland de maatregel terbeschikkingstelling (tbs) in – min
of meer – haar huidige vorm. De tbs-maatregel wordt in eerste instantie voor twee
jaar opgelegd en eindigt na die termijn van rechtswege. Mocht dit (nog) niet
wenselijk worden geacht, dan vordert de officier van justitie (OvJ) een verlenging
van de maatregel. In dergelijke gevallen wordt tijdens een verlengingszitting door
de rechter bepaald of de tbs moet voortduren of moet worden beëindigd. Tevens
kunnen al dan niet voorwaarden worden verbonden aan de beëindiging van de tbsmaatregel. In het geval van een voorwaardelijke beëindiging (VB) wordt
verondersteld dat het recidiverisico zodanig is verminderd dat de dwangverpleging
niet langer noodzakelijk is en dat het stellen van voorwaarden aan de
invrijheidstelling het recidiverisico afdoende ondervangt. Het onderhavige onderzoek
richt zich specifiek op deze VB.
In het geval van een verlengingszitting kan de rechter besluiten tot een VB in
overeenstemming met (conform) de adviserende instanties (bijvoorbeeld het
forensisch psychiatrisch centrum [fpc] en/of de reclassering) of tegen het advies
van (ten minste één van) de adviserende instanties (contrair). Uitvoeringsinstanties
in het forensische veld, met name de reclassering, geven aan dat er problemen
worden ervaren bij de tenuitvoerlegging van (vooral) de contraire VB. Zo ervaren zij
meer moeite in de begeleiding van tbs-gestelden met een contraire dan met een
conforme VB; essentiële zaken zoals woning en werk zijn in dergelijke gevallen niet
altijd goed geregeld. Deze problemen vormen de directe aanleiding voor het
onderhavige onderzoek. Daarnaast is op 1 juli 2013 een wetswijziging in werking
getreden waarbij alle tbs-gestelden met dwangverpleging voor wie een verlenging
van de tbs-maatregel is gevorderd, ten minste één jaar VB moeten hebben gehad
voordat de rechter kan beslissen tot onvoorwaardelijk ontslag (OO). Indien de OvJ
geen verlengingsvordering indient, en de rechter dus niet hoeft te beslissen over het
al dan niet verlengen van de tbs-maatregel, hoeft er geen verplicht jaar VB vooraf
te gaan aan het eindigen van de tbs-maatregel. Met de wetswijziging wordt
verwacht het aantal contraire onvoorwaardelijke ontslagen terug te dringen.
Anderzijds is een mogelijk gevolg dat er een toename van het aantal contraire VB’s
zal zijn. Informatie omtrent tbs-gestelden met een contraire VB is dus van belang
om het beleid en de zorg optimaal te kunnen afstemmen.
Doelstelling, onderzoeksvragen en onderzoeksmethoden
De doelstelling van het onderhavige onderzoek luidt als volgt:
Inzicht geven in verschillende vragen met betrekking tot de contraire beslissing tot
voorwaardelijke beëindiging van de tbs-dwangverpleging.
Een contraire VB is als volgt gedefinieerd:
Een contraire voorwaardelijke beëindiging is een voorwaardelijke beëindiging van de
tbs-dwangverpleging door de rechter, terwijl de adviserende partij(en)
adviseert/adviseren de dwangverpleging voort te zetten.
De (hoofd)vragen bij het onderzoek zijn:
1 Bij hoeveel tbs-gestelden is in het verleden sprake geweest van een contraire
voorwaardelijke beëindiging? En om welke vormen van contraire voorwaardelijke
beëindiging ging het? Hierbij wordt in navolging van eerder onderzoek naar
contraire onvoorwaardelijke ontslagen door De Kogel en Den Hartogh (2005)

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 7

– indien mogelijk – onderscheid gemaakt naar verschillende typen contraire VB’s
(sterk versus zwak contrair en schriftelijke versus mondelinge vordering/advies).
2 Welke relatie bestaat er tussen de contraire en conforme beslissing tot
voorwaardelijke beëindiging van de tbs-dwangverpleging en recidive? Het gaat
hierbij om recidive tijdens de periode van voorwaardelijke beëindiging en recidive
na afloop van de tbs-maatregel.
3 Op welke wijze gaan de uitvoerende instanties (reclassering en forensische
zorgaanbieders) om met de contraire voorwaardelijke beëindiging?
De eerst twee vragen zijn op kwantitatieve wijze onderzocht. Hiervoor is bij de
Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) een overzicht opgevraagd van alle tbs-gestelden
met een VB tussen oktober 1997 (invoering van de VB) en juli 2013 (invoering van
de wetswijziging tot verplichte VB). In deze periode hebben 949 tbs-gestelden een
VB gehad. Door middel van een steekproeftrekking is een groep van 447 tbsgestelden vastgesteld waarop de resultaten in het onderhavige onderzoek
betrekking hebben. Van deze groep zijn de rechterlijke beslissingen tot VB
opgezocht en is nagegaan of de VB contrair of conform aan (ten minste één van) de
adviserende instanties tot stand is gekomen. De vorderingen en adviezen over de
wenselijkheid van de VB en over de risico-inschatting in geval van een VB van alle
verschillende partijen die betrokken zijn bij de verlengingszitting zijn opgezocht en
geanalyseerd. Dit zijn de vordering van de OvJ of het advies van de advocaatgeneraal (AG; in de behandeling van een zaak in hoger beroep), de adviezen van
het fpc, in voorkomende gevallen de reclassering, en de onafhankelijke zesjaarsdeskundigen.1 Alle informatie is verzameld vanuit deze rechterlijke beslissingen tot
VB, er is geen andere dossierinformatie bekeken. Gezien de centrale rol van het fpc
in de verlengingszitting waarin tot VB wordt besloten, wordt in het onderhavige
onderzoek aan dit advies de meeste aandacht besteed. De recidive-analyses zijn tot
stand gekomen met behulp van de WODC-Recidivemonitor.
De derde onderzoeksvraag is op meer kwalitatieve wijze onderzocht. Hiervoor zijn
verschillende Tbs-Casuïstiek Overleggen (TCO’s) van de reclassering bezocht. Het
TCO is een arrondissementaal overleg waarin het toezicht op alle tbs-gestelden uit
dat arrondissement in een multidisciplinair overleg wordt besproken. Daarnaast zijn
gesprekken gehouden met verschillende andere belangrijke forensische ketenpartners.
Resultaten
Rechterlijke beslissingen tot VB
Voorafgaande aan de analyses is onderzocht of de aselecte steekproefgroep op basis
waarvan het onderzoek is verricht, representatief was voor de totale populatie tbsgestelden in de onderzoeksperiode (oktober 1997 tot en met juni 2013). De steekproefgroep en de niet-steekproefgroep verschilden alleen van elkaar voor wat
betreft sekse, maar gezien de overrepresentatie van mannen in de tbs-populatie,
worden de resultaten van de steekproefgroep generaliseerbaar geacht naar de
gehele groep tbs-gestelden met een VB in de onderzoeksperiode.
Ten eerste is onderzocht hoe vaak de beslissing van de rechter tot VB contrair was
aan de verschillende vorderende en adviserende instanties. De rechter beslist in
ongeveer 25% van de VB-zaken, contrair aan een vordering of advies (van OvJ/AG,
fpc, of een zesjaarsdeskundige). In het geval van 3RO lag dit percentage met 15%
iets lager. Wanneer specifieker wordt gekeken naar de vorderingen/adviezen van de

1

Dit zijn een psychiater en een andere gedragsdeskundige, veelal een psycholoog. De zesjaarsdeskundigen
worden geconsulteerd indien de tbs-maatregel in geval van verlenging langer dan (een veelvoud van) zes jaar
gaat duren.

8 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

OvJ/AG komt naar voren dat het percentage contraire VB beduidend hoger is bij de
schriftelijke vorderingen/adviezen (71%) dan bij de mondelinge vorderingen/adviezen (16%). Het was in het onderzoek niet mogelijk een vergelijking te maken
tussen de schriftelijke/mondelinge adviezen van de andere adviserende partijen,
vanwege een groot aantal ontbrekende schriftelijke adviezen. Daarnaast konden we
geen sterk versus zwak contrair van elkaar onderscheiden, omdat de risicoinschattingen voor de VB veelal niet waren te herleiden uit de rechterlijke uitspraak.
Ten tweede is een subgroep van tbs-gestelden over wie een fpc-advies is
uitgebracht (N=334) nader onderzocht. Ten opzichte van tbs-gestelden bij wie de
VB conform aan het advies van het fpc tot stand is gekomen, hebben tbs-gestelden
met een contraire VB-zaak vaker een zedendelict of vermogensdelict als
uitgangszaak, een uitgebreidere justitiële voorgeschiedenis, vaker proefverlof
voorafgaand aan de VB, en is de uitspraak tot VB vaker tot stand gekomen na een
aanhouding en in hoger beroep. Dit laatste betekent dat een contraire VB vaker
wordt uitgesproken indien er nog geen VB is voorzien door het fpc en er nog geen
maatregelrapport is opgemaakt. Ook wordt een contraire VB vaker uitgesproken
indien niet alle partijen het met elkaar eens zijn ter zitting in eerste aanleg en één
van de partijen in hoger beroep gaat. Er werden geen verschillen tussen beide
groepen gevonden voor wat betreft leeftijd (aan het begin van de tbs-maatregel,
aan het einde van de tbs-maatregel en bij de start van de VB), sekse, geboorteland,
IQ, persoonlijkheidsstoornis, psychotische stoornis en behandelduur voorafgaand
aan de VB. Ook werd er geen verschil gevonden in door de reclassering
geregistreerde overtredingen van het toezicht, hoewel dit resultaat als voorlopig
moet worden beschouwd. In VB-zaken met een fpc-advies contrair aan de beslissing
van de rechter is het fpc meestal de enige partij die contrair adviseert. Er zijn geen
VB-zaken contrair aan het advies van het fpc waarin alle andere partijen eveneens
contrair hebben geadviseerd. In VB-zaken met een fpc-advies conform aan de
beslissing van de rechter zijn het fpc, de OvJ en 3RO het in de meeste gevallen eens
over de wenselijkheid van de VB. Er waren 12 VB-zaken met een fpc-advies conform
aan de beslissing van de rechter waarin alle andere partijen eveneens conform
hadden geadviseerd. Dit toont aan dat de contraire beslissing eigenlijk niet bestaat:
de verschillende betrokken partijen zijn het regelmatig niet met elkaar eens.
Ten derde is zowel recidive tijdens de VB als na onvoorwaardelijk ontslag
onderzocht, bij tbs-gestelden die een VB hebben gehad. Recidive tijdens de VB komt
zeer weinig voor. Met betrekking tot recidive na onvoorwaardelijk ontslag uit de tbs
komt naar voren dat zowel de algemene en ernstige 2-jarige recidive, als de
ernstige 5-jarige recidive hoger ligt bij tbs-gestelden met een contraire VB dan bij
tbs-gestelden met een conforme VB. Voor tbs-waardige recidive worden bij beide
observatieperioden (2 jaar en 5 jaar) geen verschillen gevonden tussen beide
groepen. Het zijn dus de relatief mildere vergrijpen waarvoor tbs-gestelden met een
contraire VB in het verleden vaker worden veroordeeld dan degenen met een
conforme VB. Echter, wanneer naast de contraire versus conforme totstandkoming
van de VB ook andere voorspellers van recidive worden meegenomen, draagt de
wijze van beslissing niet meer significant bij aan de voorspelling van recidive. Het
zijn dan andere, meer algemene voorspellers van recidive die de hoogte van
recidive het beste voorspellen, zoals leeftijd aan het einde van de tbs-maatregel en
strafrechtelijk verleden.
Uitvoering van de contraire VB in de praktijk
Uit het kwalitatieve deel van dit onderzoek komt naar voren dat men in de
uitvoeringspraktijk bij 3RO vooral problemen met de contraire VB ervaart, wanneer
de reclassering zelf negatief heeft geadviseerd over de wenselijkheid tot VB. Dit in
tegenstelling tot wanneer de VB contrair aan bijvoorbeeld het advies van het fpc is

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 9

opgelegd. Toch lijkt het mogelijk een contraire VB effectief vorm te geven indien er
meer inspanningen worden verricht. De suggesties hiertoe van de respondenten
zijn: 1) het maatregelrapport en het reclasseringstoezicht door verschillende
reclasseringsmedewerkers te laten uitvoeren, om hiermee een valse start van een
contraire VB tot een minimum te beperken, 2) het intensiveren van de
samenwerking met het fpc in geval van een contraire VB, bijvoorbeeld door middel
van een nadere kennismaking met de tbs-gestelde en een uitgebreidere
(kennis)overdracht, en 3) de begeleiding van de tbs-gestelde alsnog zo geleidelijk
mogelijk te laten plaats vinden, bijvoorbeeld door een geleidelijke overgang van de
verantwoordelijkheden van fpc naar reclassering; 4) het tijdig betrekken van 3RO,
zeker in het geval van een mogelijke contraire VB, zodat de voorbereiding en
uitvoering van de VB beter kunnen worden voorbereid. Ook worden er enkele
suggesties gedaan die buiten de huidige wet-, regel- en/of vormgeving vallen: 5)
het verruimen van de mogelijkheden voor een flexibele heen en weer plaatsing
tussen het fpc en de reclassering, om zo beter aan te sluiten op het behandeltraject
van de tbs-gestelde, 6) het creëren van de mogelijkheid tot het opleggen van de VB
voor minder dan de verplichte periode van minimaal één jaar, en 7) het creëren van
de mogelijkheid om in geval van ernstige schending van de voorwaarden de VB om
te zetten naar proefverlof in plaats van naar een hervatting van de
dwangverpleging, om zo de vertraging in de behandeling te beperken.
Conclusie
Op basis van het onderhavige onderzoek kunnen de volgende conclusies worden
getrokken.
1 In ongeveer 25% van de VB-zaken beslist de rechter contrair aan de vordering of
het advies, onafhankelijk van welke partij als vorderende/adviserende partij
wordt bekeken (OvJ/AG, fpc en zesjaarsdeskundigen). Uitzondering hierop is de
reclassering met een percentage van 15% contraire VB-zaken.
2 De contraire VB bestaat niet, er zijn maar weinig VB-zaken waarin alle vorderende en adviserende partijen het met elkaar eens zijn over de wenselijkheid van de
VB.
3 Tbs-gestelden met een VB contrair aan het advies van het fpc recidiveren vaker
dan tbs-gestelden met een VB conform aan het advies van het fpc. Echter,
wanneer andere bekende voorspellers van recidive bij tbs-gestelden ook worden
meegenomen, is, net als bij contrair onvoorwaardelijk ontslag, de totstandkoming
van de VB (contrair dan wel conform) niet meer voorspellend voor de recidive.
Andere, algemene recidivevoorspellers (leeftijd ten tijde van ontslag uit de tbs en
het strafrechtelijk verleden) blijken in dat geval de sterkste voorspellers van
recidive.
4 In de reclasseringspraktijk wordt geconstateerd dat er vooral meer problemen
zijn bij de tenuitvoerlegging van de VB indien deze contrair het eigen advies van
de reclassering tot stand is gekomen. Een intensivering van reeds bestaande
kaders van samenwerking en een flexibelere insteek van de VB zou ertoe kunnen
bijdragen dat desondanks ook de contrair tot stand gekomen VB effectief ten
uitvoer wordt gelegd.

10 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

1

Inleiding en methoden

1.1

Aanleiding onderzoek

Sinds 1988 bestaat in Nederland de maatregel terbeschikkingstelling (tbs) in –min
of meer – haar huidige vorm. Deze maatregel kan worden opgelegd aan daders bij
wie tijdens het begaan van het gepleegde feit een gebrekkige ontwikkeling of
ziekelijke stoornis van de geestvermogens bestond en die (1) een delict hebben
gepleegd waar bij wet een strafdreiging van vier jaar of meer voor geldt (of één van
enkele opgesomde specifieke delicten) en (2) de veiligheid van anderen dan wel de
algemene veiligheid van personen of goederen het opleggen van die maatregel
vereist (art. 37a Wetboek van Strafrecht [WvSr]). Tijdens de terbeschikkingstelling
wordt behandeling geboden. Indien verpleging van overheidswege (ook wel
dwangverpleging genoemd) wordt opgelegd (art. 37b WvSr), wordt deze behandeling meestal geboden in een forensisch psychiatrisch centrum (fpc). Als er geen
dwangverpleging wordt opgelegd, kan de behandeling bijvoorbeeld ambulant
plaatsvinden.
De tbs-maatregel wordt in eerste instantie voor twee jaar opgelegd (art. 38d lid 1
WvSr) en eindigt na die termijn van rechtswege (een gevolg dat automatisch
intreedt op grond van de wet), tenzij de tbs-maatregel wordt verlengd. De tbsmaatregel kan op vordering van het Openbaar Ministerie (OM) telkens met één of
met twee jaar worden verlengd, indien de veiligheid van anderen, dan wel de
algemene veiligheid van personen of goederen die verlenging eist (art. 38d lid 2
WvSr). De tbs-maatregel met bevel tot verpleging van overheidswege duurt niet
langer dan vier jaar, tenzij de maatregel is opgelegd voor een misdrijf dat gericht is
tegen of gevaar veroorzaakt voor de onaantastbaarheid van het lichaam van een of
meerdere personen (art. 38e lid 1 WvSr).
Bij het aflopen van de tbs-maatregel wordt onderscheid gemaakt naar twee
situaties: (1) de maatregel eindigt van rechtswege na het verlopen van de
opgelegde termijn, (2) de rechter beëindigt de tbs-maatregel in een verlengingszitting. Het onderhavige rapport gaat in principe telkens uit van de tweede situatie:
de officier van justitie (OvJ) is van mening dat de tbs-maatregel moet voortduren en
heeft verlenging gevorderd, de zaak komt voor de verlengingsrechter en deze
rechter beslist of de tbs-maatregel al dan niet moet worden verlengd. De tbsmaatregel kan vanuit verschillende fasen in de behandeling eindigen of beëindigd
worden, zoals direct vanuit het fpc, volgend op proefverlof (PV) of volgend op
voorwaardelijke beëindiging (VB) van de verpleging van overheidswege (art. 38g
WvSr). In het geval van een VB wordt verondersteld dat het recidiverisico zodanig is
verminderd dat de dwangverpleging niet langer noodzakelijk is en dat het stellen
van voorwaarden aan de invrijheidstelling het recidiverisico afdoende ondervangt.
Zowel OM als reclassering2 spelen een belangrijke rol in het formuleren, adviseren
en uitvoeren van de voorwaarden. De rechter stelt de definitief op te leggen
voorwaarden vast. De VB kan voor één of twee jaar worden opgelegd. De betrokken
tbs-gestelde dient zich bij een VB aan deze voorwaarden te houden. De voorwaardelijke beëindiging van de tbs-dwangverpleging, en dan met name de contraire
voorwaardelijke beëindiging is het onderwerp van het onderhavige rapport.
2

Reclassering Nederland (RN), de Stichting Verslavingsreclassering GGZ (SVG), en de Reclassering van het Leger
des Heils. De termen ‘de reclassering’ en 3RO worden in dit rapport door elkaar heen gebruikt om deze drie
reclasseringsorganisaties aan te duiden. Indien alleen over één van de reclasseringsorganisaties wordt
gesproken, wordt dit aangegeven met de betreffende naam.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 11

Uitvoeringsinstanties in het forensische veld, met name de reclassering, geven aan
problemen te ervaren bij de tenuitvoerlegging van (vooral) de contraire
voorwaardelijke beëindiging. Met een contraire voorwaardelijke beëindiging van de
tbs-dwangverpleging wordt een voorwaardelijke beëindiging van de dwangverpleging door de rechter bedoeld, terwijl de adviserende partij(en) adviseert/adviseren
de dwangverpleging voort te zetten.3 De adviserende instantie is vaak het fpc (DJI,
2005, 2008, 2013, 2014; Van Emmerik, 1989; De Kogel & Den Hartogh, 2005;
Leuw, 1995, 1999) en in voorkomende gevallen de reclassering, zesjaarsdeskundigen4 of andere externe deskundigen. De reclassering geeft aan dat de begeleiding
van tbs-gestelden met een contraire VB meer moeite kost dan de begeleiding van
tbs-gestelden van wie de VB conform (overeenkomstig) met de vordering of de
adviezen tot stand is gekomen. Ook komt het vaker voor dat bepaalde essentiële
zaken nog onvoldoende zijn vormgegeven, zoals huisvesting of inkomen, omdat met
een contraire VB de tbs-gestelde vaker onverwacht onder begeleiding van de
reclassering komt te staan. Deze problemen die in het forensische veld worden
ervaren met de contraire VB, met name door de reclassering, vormen de directe
aanleiding voor het onderhavige onderzoek. Daarnaast is op 1 juli 2013 een
wetswijziging in werking getreden waarbij een periode van minimaal één jaar VB
een noodzakelijk (uitstroom)vereiste is geworden voor alle tbs-gestelden met
dwangverpleging voor wie een verlenging van de tbs-maatregel wordt gevorderd
(art. 509t lid 2 Wetboek van Strafvordering [WvSv]). De rechter kan de tbsmaatregel in deze gevallen niet meer beëindigen indien de betreffende tbs-gestelde
nog geen jaar VB heeft gehad. Deze wetswijziging is mede aanleiding voor het
onderhavige onderzoek. Sinds die dag kan de beëindiging van de tbs-maatregel
door de rechter alleen nog plaatsvinden nadat de dwangverpleging gedurende
tenminste één jaar voorwaardelijk beëindigd is geweest. Het eindigen van de tbsmaatregel van rechtswege (door tijdsverloop), waarbij geen vordering door de OvJ
wordt ingediend en zonder tussenkomst van de rechter, blijft daarbij gehandhaafd.
De origine van deze wetswijziging ligt in de wens om het aantal contraire
onvoorwaardelijke ontslagen (OO) terug te dringen (zie verder hoofdstuk 2). 5 Door
de wetswijziging is namelijk ook het contraire onvoorwaardelijke ontslag niet meer
mogelijk: indien de rechter de tbs-maatregel contrair aan de adviezen van de
adviserende instanties onvoorwaardelijk wil beëindigen en de betrokken tbsgestelde heeft nog geen jaar VB gehad, moet eerst dit jaar VB worden opgelegd.
Door beleidsmakers van het ministerie van Veiligheid en Justitie wordt verwacht dat
het aantal contraire voorwaardelijke beëindigingen zal toenemen door deze
wetswijziging (zie bijvoorbeeld Mulder, 2012). Aangezien de reclassering aangeeft
moeilijkheden te ervaren bij de tenuitvoerlegging van contraire VB-zaken, zou een
stijging van het aantal contraire VB-zaken tot een stijging van de problemen kunnen
leiden. Deze en mogelijke andere gevolgen van een toename van het aantal
contraire VB’s voor de uitvoeringspraktijk zijn onduidelijk. Meer zicht op eventuele

3

Strikt genomen klopt het niet om over een contraire voorwaardelijke beëindiging te spreken: de rechter heeft een
beslissing genomen en deze kan al dan niet contrair zijn aan één of meerdere adviserende instantie(s), de
beslissing van de rechter an sich is niet contrair. In de tbs-praktijk is dit echter een gangbare term, vandaar dat
deze term in dit rapport in voorkomende gevallen ook wordt gehanteerd.

4

Indien door de verlenging de duur van de tbs-maatregel langer zou gaan duren dan (een veelvoud van) zes jaar,
is een onafhankelijke rapportage van zowel een psychiater als van een andere gedragsdeskundige (meestal een
psycholoog) noodzakelijk (art. 509o lid 4 WvSv). Deze deskundigen worden ook wel aangeduid als
‘zesjaarsdeskundigen’.

5

Met een contrair onvoorwaardelijk ontslag uit de tbs-maatregel wordt de definitieve beëindiging van de tbsmaatregel bedoeld, contrair aan het advies van de adviserende instantie en zonder dat er voorwaarden aan de
beëindiging van de tbs-maatregel worden gesteld.

12 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

aandachtspunten in het toezicht op tbs-gestelden met een contraire VB is derhalve
wenselijk. Daarnaast is het voor beleidsmakers van het ministerie van Veiligheid en
Justitie onduidelijk hoe de groep tbs-gestelden met een contraire VB er uit ziet: wat
zijn hun achtergrondkenmerken en in hoeverre verschillen zij van tbs-gestelden met
een conforme voorwaardelijke beëindiging. In het onderhavige rapport worden deze
en andere vragen onderzocht. In het huidige hoofdstuk worden eerst de doelstellingen en onderzoeksvragen beschreven (paragraaf 1.2), waarna de onderzoeksmethoden nader worden toegelicht (paragraaf 1.3). Het hoofdstuk eindigt met de
leeswijzer voor het rapport (paragraaf 1.4).

1.2

Doelstelling en onderzoeksvragen

Tot op heden is het onderzoek naar het aantal en de aard van contraire VB’s
beperkt. Ook de relatie tussen contraire versus conforme beslissingen tot VB en
recidive is niet eerder onderzocht. Voor beleidsmakers, reclassering en forensische
zorgaanbieders is informatie omtrent het aantal VB’s en de relatie met recidive van
belang om het beleid en de zorg optimaal te kunnen afstemmen op deze groep
justitiabelen. Daarnaast zijn de mogelijke gevolgen van een toename van het aantal
VB’s voor de uitvoeringspraktijk, met name voor de reclassering, onduidelijk.
Daarom luidt de doelstelling van het onderhavige onderzoek als volgt:
Inzicht geven in verschillende vragen met betrekking tot de contraire beslissing tot
voorwaardelijke beëindiging (VB) van de tbs-dwangverpleging:
1 Het in kaart brengen van de aard en het aantal contraire beslissingen tot
voorwaardelijke beëindiging van de tbs-dwangverpleging;
2 Het onderzoeken van de relatie tussen de contraire beslissing tot voorwaardelijke
beëindiging van de tbs-dwangverpleging en recidive, zowel tijdens als na
beëindiging van de tbs-dwangverpleging;
3 Het beschrijven en analyseren van de manier waarop uitvoerende instanties
(reclassering en forensische zorgaanbieders) omgaan met de (tenuitvoerlegging
van de) contraire beslissing tot voorwaardelijke beëindiging van de tbsdwangverpleging en de knelpunten en mogelijke oplossingen hierbij.
De onderzoeksvragen hierbij zijn:
1 Bij hoeveel tbs-gestelden is in het verleden sprake geweest van een contraire
voorwaardelijke beëindiging? En om welke vormen van contraire voorwaardelijke
beëindiging ging het? Hierbij wordt in navolging van eerder onderzoek naar
contraire onvoorwaardelijke ontslagen door De Kogel en Den Hartogh (2005) –
indien mogelijk – onderscheid gemaakt naar de volgende typen contraire VB’s:
a Contrair aan de schriftelijke vordering van de OvJ;
b Contrair aan de schriftelijke én de mondelinge vordering ter zitting van de OvJ;
c Contrair aan het schriftelijke advies van de adviserende instantie(s) (zoals het
fpc of de reclassering);
d Contrair aan het schriftelijke advies van de adviserende instantie(s) en de
vordering ter zitting, terwijl de rechter en de adviserende instantie ook van
inzicht verschillen over de risico-inschatting (= ‘sterk’ contrair);
e Contrair aan het schriftelijke advies van de adviserende instantie en vordering
ter zitting, terwijl de rechter en de adviserende instantie niet van inzicht
verschillen over de risico-inschatting (= ‘zwak’ contrair).
2 Welke relatie bestaat er tussen de contraire en conforme beslissing tot
voorwaardelijke beëindiging van de tbs-dwangverpleging en recidive? Het gaat
hierbij om twee typen recidive-onderzoek:

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 13

a Contraire versus conforme voorwaardelijke beëindiging en recidive tijdens de
periode van voorwaardelijke beëindiging;
b Contraire versus conforme voorwaardelijke beëindiging en recidive na afloop
van de tbs-maatregel.
3 Op welke wijze gaan de uitvoerende instanties (reclassering en forensische
zorgaanbieders) om met de contraire voorwaardelijke beëindiging?
a Hoe vertaalt een contraire voorwaardelijke beëindiging zich in de voorwaarden
en in de invulling van het toezicht?
b Wat betekent de contraire voorwaardelijke beëindiging voor de samenwerking
tussen reclassering en fpc?
c Welke knelpunten worden hierbij aangegeven?
d Welke mogelijke oplossingen worden hierbij voorzien?

1.3

Onderzoeksmethoden

1.3.1

Rechterlijke beslissingen

Voor het verkrijgen van de benodigde informatie over de totstandkoming van de VB,
contrair dan wel conform, worden de rechterlijke beslissingen tot VB onderzocht. Bij
DJI is gevraagd om een databestand met alle tbs-gestelden met een VB in de
periode oktober 1997 tot en met 30 juni 2013. Het startjaar 1997 is gekozen, omdat
de voorwaardelijke beëindiging van de tbs-maatregel in oktober van dat jaar werd
ingevoerd. De einddatum 30 juni 2013 is gekozen zodat alle beslissingen tot een VB
op min of meer vergelijkbare manier tot stand zijn gekomen.6 Op deze manier zijn
949 tbs-gestelden met een VB in beeld gekomen. Gezien het grote aantal
beslissingen tot VB was het niet haalbaar om deze allemaal te analyseren. Om die
reden is besloten om ongeveer de helft van alle beslissingen tot VB mee te nemen in
het onderzoek. Naar verwachting is deze groep van voldoende grootte om op
betrouwbare wijze analyses te kunnen verrichten (zie hieronder voor
steekproeftrekking).
Data-aanlevering en steekproeftrekking
In totaal zijn er 949 tbs-gestelden in beeld gekomen die in de onderzoeksperiode
oktober 1997 tot en met juni 2013 een VB opgelegd hebben gekregen.7 Om de
onderzoeksgroep te bepalen is een aselecte gewogen steekproef getrokken waarbij
rekening is gehouden met het aantal VB’s dat er per jaar is opgelegd. Indien er in
een bepaald jaar meer VB’s zijn opgelegd, komen meer casussen uit dat jaar in de
steekproef terecht. De steekproef is verricht met behulp van een syntax die

6

Gezien de nieuwe wet is het mogelijk dat beslissingen tot VB vanaf 1 juli 2013 op een andere manier tot stand
zijn gekomen dan de beslissingen tot VB van vóór deze datum. Namelijk, de rechter wordt hiertoe verplicht
indien de OvJ verlenging heeft gevorderd, de tbs-gestelde nog geen jaar VB heeft gehad en de rechter de tbsmaatregel wil beëindigen. Voorheen kon de rechter kiezen voor een VB, nu is het in voorkomende gevallen een
verplichting. Om eventuele kleuring van de resultaten om die reden te voorkomen, is de einddatum 30 juni
gekozen. De invloed van kleinere wetswijzigingen in de onderzoeksperiode, zoals de verlenging van de maximale
termijn van de VB in 2008 van 3 naar 9 jaar (zie ook hoofdstuk 2), is daarbij niet geheel uit te sluiten, maar
wordt niet heel groot geacht. Volgens recente cijfers verblijven er anno 2014 ongeveer 80 tbs-gestelden langer
dan 3 jaar in de VB (persoonlijke communicatie Ada Andreas, dd. 3 juli 2014) en is de gemiddelde duur van de
VB 537 dagen DJI (2014).

7

Hierbij zijn personen die tijdens de VB zijn overleden niet meegenomen. Ook bleken enkele personen dubbel in
de bestanden voor te komen, dit is gecorrigeerd zodat er alleen unieke personen met een beslissing tot VB in de
bestanden overbleven.

14 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

beschikbaar is voor het softwareprogramma International Business Machines
corporation Statistical Package for the Social Sciences (IBM SPSS), versie 21. Met
deze syntax wordt aan elke tbs-gestelde een ranknummer toegekend. Op basis van
deze steekproef zijn de tbs-gestelden ingedeeld in twee groepen:
1 de tbs-gestelden die binnen de steekproef vallen, in het vervolg aangeduid als de
steekproefgroep (N = 478; degenen met een ranknummer van 0 tot en met 0,5);
2 de tbs-gestelden die buiten de steekproef vallen, in het vervolg aangeduid als de
niet-steekproefgroep (N = 471; degenen met ranknummers 0,51 tot en met 1,0).
Lichten van dossiers en uitspraken tot VB
Na de steekproeftrekking zijn de dossiers van de tbs-gestelden in de
steekproefgroep opgezocht. De justitiële dossiers van tbs-gestelden worden door
DJI vanaf 2008 in een elektronisch dossier gearchiveerd. De dossiers van de tbsgestelden in de steekproefgroep die vóór 2008 zijn afgesloten, bevinden zich in een
papieren archief. Aan de hand van de door DJI aangeleverde datums van de
uitspraken tot VB zijn de beslissingen tot VB opgezocht (in het digitale systeem of
het papieren archief). Hierbij bleek dat er van 31 tbs-gestelden in de
steekproefgroep geen (volledige) beslissing tot VB te vinden was. Om die reden zijn
deze beslissingen niet (volledig) te analyseren en zijn deze tbs-gestelden uitgesloten
van het verdere onderzoek. Op deze manier zijn er in de steekproef 447 personen
overgebleven met een VB (zie ook Figuur 1 op pagina 22).
1.3.2

Contrair en conform

Een contraire voorwaardelijke beëindiging van de tbs-dwangverpleging is in het
huidige onderzoek als volgt gedefinieerd:
Een contraire voorwaardelijke beëindiging is een voorwaardelijke beëindiging van
de tbs-dwangverpleging door de rechter, terwijl de adviserende partij(en)
adviseert/adviseren de dwangverpleging voort te zetten.
Er zijn verschillende adviserende partijen die een rol spelen tijdens de
verlengingszitting waarin het al dan niet verlengen van de tbs-maatregel aan de
orde is. De vordering van de OvJ of het advies van de advocaat-generaal (AG; in de
behandeling van een zaak in hoger beroep) is de basis voor de verlengingszitting.
De verlengingszitting vindt alleen plaats op vordering van de OvJ en de rechter dient
het gevorderde al dan niet toe te wijzen. Daarnaast geven het fpc en de reclassering
vrijwel altijd advies over de wenselijkheid van de verlenging van de tbs-maatregel
en een eventuele voorwaardelijke beëindiging van de dwangverpleging. Indien door
de verlenging de duur van de tbs-maatregel langer zou gaan duren dan (een
veelvoud van) zes jaar, is tevens een onafhankelijke rapportage van zowel een
psychiater als van een andere gedragsdeskundige (meestal een psycholoog)
noodzakelijk (zie eerder). Ten slotte kan de verdediging een (gedrags)deskundige
inschakelen om advies uit te brengen. Aan de hand van de rechterlijke beslissing tot
VB zijn alle adviezen en vorderingen die zijn uitgebracht per VB-zaak in kaart
gebracht. Ook de inschattingen van het recidiverisico in geval van een VB van alle
genoemde partijen zijn door de onderzoekers uit de rechterlijke beslissing gehaald.
In eerder onderzoek naar contrair onvoorwaardelijk ontslag wordt alleen het fpc
betrokken in het bepalen van de mate van contrair (Van Emmerik, 1989; Leuw,
1995, 1999; De Kogel & Den Hartogh, 2005; zie verder hoofdstuk 2). In het
onderhavige onderzoek worden zoals gezegd alle genoemde partijen meegenomen,
maar het fpc wordt ook in het onderhavige onderzoek beschouwd als de centrale
adviserende partij. Dit betekent dat de beslissing van de rechter als contrair wordt

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 15

beschouwd indien het fpc heeft geadviseerd nog geen VB op te leggen. Daarnaast
wordt in secundaire analyses gekeken naar de vorderingen en adviezen van de
andere genoemde partijen die, in voorkomende gevallen, een rol kunnen spelen
tijdens de verlengingszitting.
Scoreformulier
Om te bepalen welke uitspraken tot VB contrair dan wel conform tot stand zijn
gekomen, is door de onderzoekers een scoreformulier ontwikkeld. Hierin is op
gestructureerde wijze vastgelegd wat de vordering van de OvJ of het advies van de
AG is, wat de beslissing van de rechtbank is en welke adviezen daarbij worden
uitgebracht door de adviserende partijen ten aanzien van de wenselijkheid van de
VB (het fpc, de drie reclasseringsorganisaties, de zesjaarsdeskundigen en de
deskundige ingeschakeld door de advocaat van de verdediging). Van al deze
partijen is ook de risico-inschatting in geval van een VB opgezocht. Verder is
bekeken of de beslissing is uitgesproken in een reguliere verlengingszitting of dat de
beslissing tot VB volgt op een aanhouding.8 Ook is gedocumenteerd of de uitspraak
in hoger beroep is gedaan. Zowel de schriftelijke als de mondelinge adviezen en
vorderingen zijn vastgelegd. Alle informatie is verzameld vanuit de beslissing tot VB,
er is geen andere dossierinformatie meegenomen.
Om te kunnen komen tot een definitief scoreformulier hebben de onderzoekers vier
keer onafhankelijk van elkaar 10 beslissingen tot VB gescoord, waarna telkens
overleg plaatsvond over de manier waarop de informatie het beste was vast te
leggen in het scoreformulier. Na vaststelling van het scoreformulier hebben beide
onderzoekers onafhankelijk van elkaar nog eens 10 dossiers gescoord, hierover is
de interbeoordelaarsbetrouwbaarheid berekend. In totaal zijn er 180 scores voor
deze 10 beslissingen tot VB vastgelegd. In 11 van de 180 scores kwam het oordeel
van de onderzoekers niet (helemaal) overeen. Dat betekent een interbeoordelaarsbetrouwbaarheid van 94%.
In totaal werd op bovenstaande manier 11% van alle beslissingen tot VB dubbel
gescoord (50/447). De resterende beslissingen tot VB zijn door één van beide
onderzoekers gescoord (54% door de eerste auteur, 36% door de tweede auteur).
Hierbij is rekening gehouden met de verdeling in elektronische en papieren dossiers:
ongeveer de helft van de beslissingen tot VB die per onderzoeker zijn gescoord, is
elektronisch en de andere helft is op papier beschikbaar.
1.3.3

Veldonderzoek

Om onderzoeksvraag 3 te kunnen beantwoorden, is veldonderzoek verricht.
Hiervoor zijn 7 van de 16 Tbs-Casuïstiek Overleggen 3RO (TCO’s) bezocht en zijn
gesprekken gehouden met andere forensische zorgaanbieders. Ook is de
behandeling van een aantal zaken in hoger beroep van de Penitentiaire Kamer van
het hof Arnhem-Leeuwarden (hierna: het hof) met daarin VB-zaken bijgewoond en
is een landelijke vergadering van de voorzitters van de TCO’s bezocht (een overzicht
van alle bijgewoonde overleggen en gehouden bezoeken en interviews is te vinden

8

Een aanhouding kan om meerdere redenen plaatsvinden. Veelal ontbreekt het in geval van een aanhouding in
ieder geval aan een maatregelrapport en gedurende de drie maanden dat de zitting wordt aangehouden, kan dit
alsnog worden opgesteld. Een maatregelrapport kan ontbreken omdat de VB niet was voorzien door het fpc en/of
de OvJ of omdat de reclassering te weinig tijd heeft gehad het maatregelrapport te schrijven. Ook andere
redenen kunnen een rol spelen. De OvJ kan de rechtbank verzoeken de zitting voor drie maanden aan te houden
om een maatregelrapport te laten opstellen door de reclassering. Ook de rechter kan de zitting aanhouden,
indien hij wil dat de mogelijkheden voor een VB worden onderzocht, maar het fpc en/of de OvJ dit nog niet
hadden voorzien. De overige partijen kunnen om een aanhouding verzoeken.

16 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

in bijlage 2). Het TCO is een arrondissementaal overleg waarin het toezicht op alle
tbs-gestelden uit dat arrondissement multidisciplinair wordt besproken (3RO & GGZ
Nederland, 2012a). Over het algemeen vindt een dergelijk overleg ten minste eens
in de twee weken plaats. Tijdens deze overleggen worden onder meer de volgende
zaken besproken:
 de maatregelrapporten die de reclassering opstelt in het kader van de VB, waarbij
onder meer specifiek wordt gekeken naar de geformuleerde voorwaarden, die
waar nodig worden aangepast;
 casuïstiek waarbij een incident of een crisis is geweest;
 voortgangsverslagen in het kader van een VB;
 nieuwe aanmeldingen;
 beleidswijzigingen vanuit 3RO.
Aanwezig zijn in ieder geval vertegenwoordigers vanuit 3RO en in vele gevallen ook
een rapporteur/psychiater van het Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie
en Psychologie (NIFP; 3RO & GGz Nederland, 2012b). Vanuit 3RO worden seniorreclasseringswerkers die speciaal zijn opgeleid om complexe casussen te
begeleiden, afgevaardigd naar dit overleg. Van Reclassering Nederland (RN) hebben
de onderzoekers een lijst ontvangen van alle zestien TCO’s van 3RO die in het land
worden gehouden. Het was binnen de reikwijdte van het onderzoek niet haalbaar
om alle TCO’s te bezoeken. Om die reden zijn 7 van de 16 TCO’s geselecteerd. Om
de selectie van TCO’s te bepalen, zijn de voorzitters van alle TCO’s vooraf gemaild
met de volgende vragen:
 Hoeveel zaken worden er in uw TCO per jaar behandeld (eventueel, hoe verhoudt
dit aantal zich ten opzichte van het totale aantal zaken dat binnen de regio van
uw TCO valt)?
 Hoeveel voorwaardelijke beëindigingen van de tbs-maatregel met
dwangverpleging (VB) worden er in uw TCO per jaar behandeld?
 Hoeveel contraire voorwaardelijke beëindigingen van de tbs met dwangverpleging
(contrair VB) worden er in uw TCO per jaar behandeld?
 Hoeveel reclasseringsmedewerkers houden zich in uw regio met VB’ers bezig?
Aan de hand van de antwoorden op deze vragen is besloten de zeven geselecteerde
TCO’s te bezoeken. Bij deze selectie werd rekening gehouden met de ervaring in het
begeleiden van tbs-gestelden met een VB als ook met de regionale spreiding. Op
deze manier wordt beoogd de gevonden resultaten zo veel mogelijk representatief
te laten zijn voor de landelijke situatie. De onderzoekers zijn bij een regulier TCO in
elk van deze zeven regio’s aangeschoven, waarbij zij de vergadering hebben
geobserveerd zoals deze – zo veel als mogelijk gezien de aanwezigheid van de
onderzoekers – op natuurlijke wijze plaatsvond. Vooraf is afgesproken dat de
onderzoekers na afloop van het TCO een aanvullend rondetafelgesprek zouden
hebben met (enkele van) de aanwezigen. Dit rondetafelgesprek was een semigestructureerd gesprek, waarbij in ieder geval de volgende vragen aan de orde zijn
gekomen:
 Hebben jullie te maken met tbs-gestelden van wie de VB contrair tot stand is
gekomen?
 In welke gevallen zien jullie problemen in de tenuitvoerlegging van de contraire
VB en welke problemen zijn dat?
 Zien jullie mogelijke oplossingen/verbeteringen in de tenuitvoerlegging van de
VB?
 Biedt de wetswijziging van 1 juli 2013 (extra) mogelijkheden aan
uitvoeringsinstanties (bijvoorbeeld in de begeleiding van tbs-gestelden) en zo ja,
welke?
 Wordt er een toename in de knelpunten voorzien naar aanleiding van de
wetswijziging van 1 juli 2013 en zo ja, welke?

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 17

 Zijn er oplossingen voor deze eventuele knelpunten?
Bij het rondetafelgesprek was daarnaast veel ruimte voor de bespreking van
specifieke casuïstiek aangedragen door de deelnemers.
Naast het bijwonen van de TCO’s zijn, zoals eerder vermeld, verschillende andere
zorgaanbieders bezocht en geïnterviewd. Hiervoor werd door DJI een lijst met
forensische zorgaanbieders aangeleverd die met enige regelmaat tbs-gestelden met
een voorwaardelijke beëindiging in begeleiding hebben. Uit deze lijst zijn de
forensische zorgaanbieders geselecteerd en benaderd voor medewerking aan het
onderzoek. Hierbij is gekozen voor de forensische zorgaanbieders die uit dezelfde
regio als de bijgewoonde TCO’s komen. Op deze manier is geprobeerd een beeld te
krijgen van die regio’s vanuit verschillende invalshoeken.
1.3.4

Reclasseringsgegevens tenuitvoerlegging VB

Om het verloop van de VB in de reclasseringspraktijk verder in kaart te brengen,
zijn tevens uitvoeringsgegevens van de reclassering verzameld. In 2002 startte de
reclassering met een cliëntvolgsysteem (CVS), om haar activiteiten met betrekking
tot de cliënten die zij begeleidt vast te leggen. In 2009 werd dit systeem opgevolgd
door het Integraal Reclassering Informatie Systeem (IRIS). Hierin staat alle
relevante informatie van justitiabelen, inclusief tbs-gestelden met een VB, die
worden begeleid door de reclassering. Van cliënten voor wie zeven jaar of langer
geen nieuwe reclasseringscontacten zijn geweest, worden de gegevens verwijderd
uit het systeem. In de reclasseringspraktijk is een gedragscode ‘Reageren op
ongewenst gedrag tijdens toezicht’ opgesteld (3RO, 2013). Dit is een hiërarchisch
opgebouwd systeem, waarbij de mate van ernst van de reactie toeneemt. Eerst
wordt volgens de richtlijn een berisping gegeven, vervolgens een waarschuwing en
ten slotte een ‘advies aan opdrachtgever’. Een berisping is een aankondiging van
een aanstaande aanwijzing indien de betrokkene zich nogmaals niet aan de
afspraken houdt. In een aanwijzing wordt bepaald gedrag aangeduid dat de
betrokkene moet doen of laten in het verlengde van de uitvoering van bijzondere
voorwaarden. Met een officiële waarschuwing wordt de cliënt erop gewezen dat er
contact zal worden opgenomen met de opdrachtgever van het toezicht indien hij
zich nogmaals niet aan de voorwaarden houdt. In een ‘advies opdrachtgever’ ten
slotte, wordt omschreven wat de (on)mogelijkheden zijn om het toezicht in de
huidige vorm voort te zetten. Het is voor de reclassering verplicht om berispingen,
waarschuwingen en advies opdrachtgever in IRIS te registreren. In het onderhavige
onderzoek is nagegaan hoeveel tbs-gestelden met een VB een berisping,
waarschuwing of negatief advies hebben gehad in de periode dat zij (ten tijde van
hun VB) onder toezicht stonden van de reclassering. Tevens is onderzocht of tbsgestelden van wie de dwangverpleging contrair voorwaardelijk is beëindigd vaker
berispingen, waarschuwingen en/of een negatieve advies hebben gehad dan tbsgestelden van wie de dwangverpleging conform voorwaardelijk is beëindigd. Deze
uitkomstmaten zeggen iets over het verloop van de VB in de praktijk. Voor de
analyses van de data van 3RO is van het uitgangsbestand van de personen in de
steekproef bekeken hoeveel tbs-gestelden met een VB konden worden
teruggevonden in hun databases én over wie een fpc-advies voor de VB aanwezig is.
Dit zijn 180 tbs-gestelden.

18 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

1.3.5

Recidive-analyses

De recidive-analyses in het onderhavige onderzoek zijn uitgevoerd volgens de
richtlijnen van de WODC-Recidivemonitor (Wartna, Blom & Tollenaar, 2011). De
recidivegegevens zijn afkomstig uit de Onderzoek- en Beleidsdatabase Justitiële
Documentatie (OBJD) en bewerkt via vaste procedures. De OBJD is een
gepseudonimiseerde versie van het Justitieel Documentatie Systeem (JDS), het
wettelijke documentatiesysteem voor de afdoening van strafzaken. In het OBJD
staat alleen de criminaliteit die onder de aandacht komt van het OM. Voor het
meten van recidive gelden vaste criteria. Algemene recidive is een nieuw geldig9
justitiecontact naar aanleiding van enig misdrijf, ongeacht de aard en ernst van de
gepleegde delicten; ernstige recidive is een nieuw geldig justitiecontact naar
aanleiding van een misdrijf met een maximale straf dreiging van vier jaar of meer,10
en tenslotte tbs-waardige recidive: een nieuw geldig justitiecontact naar aanleiding
van een misdrijf waarvoor een nieuwe tbs-maatregel kan worden opgelegd. Een
uitgebreide toelichting op de werkwijze van de Recidivemonitor is te vinden op
www.wodc.nl/recidivemonitor.
Voor de recidive-analyses is uitgegaan van alle tbs-gestelden in de steekproef over
wie een fpc-advies is uitgebracht. Voor de recidive tijdens de voorwaardelijke
beëindiging worden tbs-gestelden geïncludeerd met een afgeronde VB voor 30 juni
2013, dit zijn 256 tbs-gestelden. Om de recidive na afloop van de tbs-maatregel te
kunnen bepalen, moet rekening worden gehouden met extra vereisten vanuit de
WODC-Recidivemonitor. Dit zijn een periode van minimaal twee jaar time-at-risk,
verblijf in de maatschappij en een periode van zes maanden die benodigd is voor
opname in de registratie- en databestanden. Iemand die bijvoorbeeld na 1 jaar en
360 dagen voor het eerst recidiveert, zal vijf dagen later nog niet in alle
registratiebestanden opgenomen zijn. Voor het onderhavige onderzoek wordt
gebruikgemaakt van de twee- en vijfjarige recidive-informatie zoals bekend bij de
WODC-Recidivemonitor op 1 januari 2014. Gezien bovenstaande kan van tbsgestelden die uiterlijk 1 juli 2011 zijn uitgestroomd de recidive na afloop van de
maatregel worden bepaald. Voor 165 tbs-gestelden in de steekproefgroep is dit het
geval. De prevalentie van recidive wordt bepaald met behulp van survival analyses,
zodat er rekening kan worden gehouden met onderlinge verschillen in de tijd die na
afloop van de tbs-maatregel in de maatschappij is doorgebracht (de
observatietermijn). Volgens elk van bovenstaande recidivecriteria (algemene,
ernstige en tbs-waardige recidive), wordt berekend welk percentage van de groep
tbs-gestelden met een VB opnieuw in aanraking is gekomen met Justitie. Voor beide
typen recidive (recidive tijdens de VB en recidive na afloop van de tbs-maatregel)
wordt daarnaast onderzocht welke relevante achtergrondvariabelen van tbsgestelden de relatie tussen contraire/conforme voorwaardelijke beëindiging van de
tbs-dwangverpleging en recidive kunnen beïnvloeden (cf. Wartna, El Harbachi, &
Van der Knaap, 2005; zie ook hoofdstuk 2). Hierbij wordt (in ieder geval) gedacht
aan sekse, leeftijd en het geboorteland van de justitiabele, het type delict waarvoor
hij/zij werd vervolgd, of er sprake is geweest van proefverlof en gegevens over
eerdere justitiecontacten (het strafrechtelijke verleden). Voor het vaststellen van
deze achtergrondgegevens wordt gebruik gemaakt van een multiple cox-regressie
(zie bijvoorbeeld Wartna et al., 2005).
Zoals hierboven aangeduid, zijn de adviezen van het fpc het uitgangspunt in de
meeste analyses, zo ook in de recidive-analyses. Allereerst wordt onderzocht of er

9

Zaken die niet eindigen in een vrijspraak, een technisch sepot of een andere technische beslissing.

10

Delicten met een lagere strafdreiging maar waarvoor wel voorlopige hechtenis kan worden opgelegd, vallen ook
in deze categorie.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 19

een verschil is in de recidive van contraire VB’s versus conforme VB’s, waarbij
contrair/conform is gebaseerd op het advies van het fpc (1e analyse). Van de
overige adviserende partijen, namelijk 3RO (2e), de zesjaarspsycholoog (3e), de
zesjaarspsychiater (4e) en de vordering van de OvJ of het advies van de AG (5e)
zijn we – secundair – eveneens geïnteresseerd in de eventuele verschillen per partij
voor wat betreft recidive en de contraire versus de conforme VB. Ook verschillende
combinaties van contraire adviezen van de adviserende partijen zullen in het
onderhavige onderzoek worden meegenomen. Dit zijn het fpc en 3RO (6e ), het fpc
plus één of meer contraire adviezen (7e) en het fpc plus alle contraire adviezen (8e
analyse).
In figuur 1 staan de aantallen tbs-gestelden per subonderdeel van het onderzoek op
een rij.
Figuur 1

Personen meegenomen in het onderzoek
949 tbs-gestelden met een VB in periode okt. 1997 t/m juni 2013

478 tbs-gestelden in de steekproef

447 tbs-gestelden in steekproef met vindbare uitspraak tot VB

334 tbs-gestelden in steekproef met fpc-advies

256 tbsgestelden:
recidive
tijdens VB

165 tbsgestelden:
recidive na
afloop tbsmaatregel

180 tbsgestelden:
3RO-analyses

De data in het onderhavige onderzoek zijn verwerkt met behulp van IBM SPSS 21
en Stata 12. Om te bepalen in hoeverre er verschillen zijn in de
achtergrondkenmerken tussen de verschillende groepen (bijvoorbeeld tussen tbsgestelden met een contraire en met een conforme VB) is voor categorische
variabelen (bijvoorbeeld geboorteland) gebruikgemaakt van de chikwadraattoets (of
Fisher Exacttoets waar nodig). Voor continue variabelen (bijvoorbeeld leeftijd in
jaren) zijn t-toetsen gebruikt. Hierbij is voor statistische significantie een
grenswaarde van 0,05 gehanteerd.

1.4

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 wordt de achtergrond van de voorwaardelijke beëindiging van de
tbs-dwangverpleging geschetst. Hierbij bespreken we achtereenvolgens de invoering
van de mogelijkheid tot voorwaardelijke beëindiging van de dwangverpleging en de
verschillende wetswijzigingen hierbij (paragraaf 2.1), de gang van zaken tijdens
verlengingszittingen (paragraaf 2.2) en eerder onderzoek naar de (contraire)

20 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

(on)voorwaardelijke beëindiging (paragraaf 2.3). Deze informatie dient als
achtergrond bij de beantwoording van de onderzoeksvragen. In hoofdstuk 3 worden
de analyses van de rechterlijke beslissingen tot VB gepresenteerd, ter
beantwoording van onderzoeksvragen 1 en 2. Daarbij worden eerst eventuele
verschillen in (demografische) achtergrondgegevens tussen de steekproefgroep en
de niet-steekproefgroep onderzocht. Daarna wordt het aantal contraire
voorwaardelijke beslissingen getoond (paragraaf 3.1) en worden de fpc-adviezen
over de voorwaardelijke beëindiging nader bekeken (paragraaf 3.2). In hoofdstuk 4
staat de uitvoeringspraktijk centraal en komt onderzoeksvraag 3 aan bod. Het
rapport eindigt met de conclusies en discussie (hoofdstuk 5).

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 21

2

Achtergrond voorwaardelijke beëindiging

2.1

Geschiedenis voorwaardelijke beëindiging

2.1.1

Invoering VB 1997

Het is in het verleden niet altijd mogelijk geweest om de tbs-dwangverpleging
voorwaardelijk te beëindigen. Hoewel de tbs-maatregel al sinds 1928 bestaat, is de
mogelijkheid tot VB bijna 70 jaar later, in 1997, geïntroduceerd.11 De invoering van
de mogelijkheid om de verpleging van overheidswege voorwaardelijk te beëindigen
hangt van origine samen met het voorkomen van contrair onvoorwaardelijk ontslag
(OO) uit de tbs-maatregel. Hiermee wordt de definitieve beëindiging van de tbsmaatregel bedoeld, contrair aan het advies van de adviserende instantie, zonder dat
er voorwaarden aan de beëindiging van de tbs-maatregel worden gesteld. In deze
situatie kwam het voor dat de betreffende tbs-gestelde zonder verdere begeleiding
onverwacht in de maatschappij terugkeerde. Begin jaren negentig van de vorige
eeuw werd geconstateerd dat het steeds moeilijker werd om het resocialisatieproces
geleidelijk en begeleid te laten verlopen. Zo besliste de rechter steeds vaker tot een
beëindiging van de tbs-maatregel contrair aan het advies van de behandelinrichting
(Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 329, nr. 5). In de uitstroomcohorten
van de WODC-recidivemonitor is deze stijging duidelijk te zien: in het
uitstroomcohort 1974-1978 was 17,9% van de onvoorwaardelijke beëindigingen
contrair en dit percentage steeg naar 59,5% in het uitstroomcohort 1989-1993
(Bregman & Wartna, 2011). Er werden verschillende verklaringen aangedragen voor
deze stijging van het aantal contraire beëindigingen. De Commissie-Fokkens (1993)
stelde dat de fpc’s en het departement in de loop der jaren ‘voorzichtiger waren
geworden in hun adviserings- en beëindigingsbeleid en de uiteindelijke beoordeling
van de risico’s aan de rechter wilden laten’ (p. 17). Hiermee wordt bedoeld dat deze
partijen mogelijke risico’s zo veel mogelijk zouden willen vermijden en zich daarmee
terughoudend opstelden ten aanzien van beëindigingen van de tbs-maatregel in hun
verlengingsadvies. Aangezien de rechter bij zijn uitspraak onder meer in
ogenschouw neemt of de verlenging van de tbs in redelijke verhouding staat tot het
gevaar voor de maatschappij, zou deze bij een voorzichtiger verlengingsadvies
vaker contrair aan het advies van de adviserende instantie hebben besloten dan bij
een reëel of onvoorzichtig verlengingsadvies, aldus de Commissie-Fokkens (1993).
Een contrair onvoorwaardelijke ontslag werd echter onwenselijk geacht, omdat hier
een abrupte overgang naar de maatschappij mee kan samenhangen (Leuw &
Mertens, 2001). Om die reden werd rechters vanaf 2 oktober 1997 de mogelijkheid
geboden tot voorwaardelijke beëindiging van de verpleging van overheidswege.
Rechters kregen hiermee de beschikking over een tussenvorm: de dwangverpleging
kon onder bepaalde voorwaarden worden opgeheven, terwijl de tbs-maatregel zelf
werd verlengd. De verwachting was dat met de invoering van de VB het aantal
contraire onvoorwaardelijke ontslagen van de tbs-maatregel zou dalen. Immers, de
rechter kreeg met de VB een alternatief voorhanden wanneer hij anders over de
verlenging dacht dan de OvJ en/of de adviserende instantie(s) (Commissie-Fokkens,
1993). Om te kunnen bekijken of deze verwachting is uitgekomen, hebben we het
11

De wetswijziging (Staatsblad, 1997b) is naar Koninklijk besluit (Staatsblad, 1997d) in werking getreden op 2
oktober 1997. Voor een overzicht van de verschillende wijzigingen ten aanzien van de Wet tot voorwaardelijke
beëindiging van de tbs-dwangverpleging, wordt verwezen naar: Staatsblad (1997a, 1997c) en Staatscourant
(2006, 2010, 2013).

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 23

aantal contraire onvoorwaardelijke ontslagen op een rij gezet (zie tabel 1). Omdat
het ruwe aantal contraire OO’s niet zoveel zegt gezien schommelingen in het totale
aantal OO’s, is daarbij ook het percentage van de contraire OO’s op het totale aantal
OO’s berekend. Uit de tabel blijkt dat voor invoering van de VB (in 1996) het
aandeel contraire OO’s op het totale aantal beëindigingen 40% bedroeg. Daarna is
het gedaald naar 17% in 2013. Ook in de uitstroomcohorten van de WODCrecidivemonitor is de daling van het aantal contraire OO’s te zien: van 51,7% van
de beëindigingen in het uitstroomcohort 1994-1998 naar 41,2% in 1999-2003
(Bregman & Wartna, 2011). In de periode na invoering van de mogelijkheid tot
voorwaardelijke beëindiging is dus het absolute aantal contraire OO’s redelijk stabiel
gebleven, maar is het relatieve aantal contraire OO’s inderdaad afgenomen.
Tabel 1

Aantal contraire onvoorwaardelijke ontslagen 1995-2013
Aandeel contraire onvoorwaardelijk ontslag/totaal

Jaar

a
b
c
d

Aantal contraire onvoor-

Totale onvoorwaardelijke

onvoorwaardelijke ontslag

waardelijke ontslagen (N)

ontslagen (N)

(%)

a

1995

31

73

42%

1996a

23

57

40%

1997a

34

73

47%

1998a

29

69

42%

1999a

24

84

29%

2000a

18

79

23%

2001a

25

88

28%

2002a

38

80

48%

2003a

26

83

31%

2004b

35

120

29%

2005b

33

98

34%

2006b

27

111

24%

2007b

36

101

36%

2008c

24

97

25%

2009c

30

96

31%

2010c

32

109

29%

2011c

32

151

21%

2012c

37

179

21%

2013d

30

178

17%

Bron: DJI (2005)
Bron: DJI (2008)
Bron: DJI (2013)
Bron: DJI (2014)

Echter, om te onderzoeken of bovenstaande daling van het.0 aandeel contraire OO’s
te maken heeft met een stijging van het aantal voorwaardelijke beëindigingen, de
belangrijkste reden achter de invoering ervan, is gekeken naar het aantal
opleggingen van de VB. Ook wordt hierbij gekeken naar het relatieve aandeel van
de VB op het totale aantal beëindigingen (zie tabel 2). Te zien is dat er in de eerste
twee volledige jaren na invoering van de VB ongeveer 40 opleggingen zijn
(gemiddeld 36% van het totale aantal beëindigingen). Dit aantal daalt echter met
schommelingen naar slechts 16 (14%) in 2007. Dit betekent dat na een eerste
periode van succesvolle invoering van de VB, deze beëindigingsmodaliteit van de
tbs-maatregel daalde in populariteit in de jaren daarna. In 2008 is een nieuwe
wetswijziging doorgevoerd, deze wordt in de volgende paragraaf besproken.

24 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Tabel 2

Aantal (gestarte) voorwaardelijke beëindigingen 1997-2013
Aandeel
voorwaardelijke

a
b
c
d
e
f
g

Aantal

Aantal

voorwaardelijke

onvoorwaardelijke

Totaal

beëindigingen/
totaal

Jaar

beëindigingen

ontslagen

beëindigingen

beëindigingen (%)

1997

2a

73f

75

3%

1998

a

43

69f

112

38%

1999

42a

84f

126

33%

2000

b

28

79f

107

26%

2001

35b

88f

123

29%

2002

34b

80f

114

30%

2003

51b

83f

134

38%

2004

42b

120b

162

26%

2005

50b

98b

148

34%

2006

34b

111b

145

23%

2007

16b

101b

117

14%

2008

58c

97e

155

37%

2009

75c

96e

171

44%

2010

119d

109e

228

52%

2011

115d

151e

266

43%

2012

132e

179e

311

42%

2013

177g

178g

355

50%

Bron: Van Emmerik (2001)
Bron:DJI (2008)
Bron:DJI (2011)
Bron: DJI (2012a)
Bron: DJI (2013)
Bron: DJI (2005)
Bron: DJI (2014)

2.1.2

Wetswijziging 2008

In 2008 is er een wijziging in de wet voorwaardelijke beëindiging ingegaan.
Aanleiding hiervoor was het parlementaire onderzoek naar de tbs-maatregel, nadat
de maatregel onder druk was komen te staan na een aantal ernstige recidives van
ex-tbs-gestelden. Het onderzoek werd verricht door de Commissie-Visser (2006). Zij
concludeerde in haar rapport onder meer dat een blijvende terughoudendheid bij
zowel de fpc’s als het OM om tot een VB over te gaan, veroorzaakt leek te zijn door
de beperkte duur van de voorwaardelijke beëindiging van destijds maximaal drie
jaar (art. 38j WvSr oud). Over het algemeen luidde een VB voor de betreffende tbsgestelde het einde van de tbs-maatregel in (Abraham, van Dijk & Zwaan, 2007;
Brouwer & Elzinga, 2003). Vanwege deze door de Commissie-Visser geconstateerde
terughoudendheid bij zowel de fpc’s als het OM om een VB in gang te zetten en om
de uitstroom van tbs-gestelden te verbeteren, stelde de Commissie-Visser (2006)
voor om de maximale duur van de VB te verlengen van drie naar negen jaar. Met
deze wijziging zou meer maatwerk het resocialisatieproces van tbs-gestelden
mogelijk worden, waarmee tbs-gestelden met een grotere zorg- en controlebehoefte
gedurende een langere periode kunnen worden begeleid. Naast een grotere
bereidheid van de tbs-klinieken om een VB te adviseren, zou deze wijziging tevens
de recidive van tbs-gestelden kunnen verminderen, aldus de Commissie-Visser
(2006). De wetgever kon zich vinden in deze aanbeveling en per 1 januari 2008

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 25

werd de maximale duur van de VB verlengd van drie naar negen jaar. 12 Sinds de
invoering van de nieuwe regeling is er inderdaad een aanzienlijke stijging van het
aantal VB’s te zien: van 16 in 2007 (het jaar voorafgaand aan de aanpassing in de
VB) naar 177 in 2013 (een toename van 1.106%; zie tabel 2). Indien naar het
aandeel voorwaardelijke beëindigingen op het totale aantal beëindigingen wordt
gekeken, is eveneens een stijging te zien, zij het lager: 36%-punt (van 14% in
2007 naar 50% in 2013; deze stijging gaat met schommelingen gepaard). Hoewel
er dus een duidelijke stijging in het aantal VB’s is te zien, zowel in absolute zin als
procentueel, is niet bekend of dit (enkel) het resultaat is van de wetswijziging of dat
andere verklaringen hierbij (ook) een rol spelen.
2.1.3

Wetswijziging 2013

Zoals eerder vermeld, is per 1 juli 2013 opnieuw een wijziging in de wet voor de
voorwaardelijke beëindiging van de dwangverpleging in werking getreden
(Staatsblad 2013, nr. 99). De wetswijziging heeft betrekking op artikel 509t WvSv
(Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 32 337, nr. 7), waarbij vooral lid 2 voor
het onderhavige onderzoek van belang is: Beëindiging van de terbeschikkingstelling
vindt niet plaats dan nadat de verpleging van overheidswege gedurende minimaal
een jaar voorwaardelijk beëindigd is geweest.13 Het gaat hierbij om de situatie
waarin de OvJ van mening is dat de tbs-maatregel moet voortduren, omdat de
betreffende tbs-gestelde nog een gevaar vormt en om die reden een vordering tot
verlenging van de tbs-maatregel heeft ingediend (zie eerder). Deze wetswijziging is
(net als ten tijde van de oorspronkelijke invoering van de VB in 1997) doorgevoerd
naar aanleiding van de wens om contraire onvoorwaardelijke beëindigingen (OO’s)
onmogelijk te maken en komt voort uit een kamertoezegging van de toenmalige
Staatssecretaris van Justitie tijdens een Algemeen Overleg (AO, d.d. 14 mei 2009,
Tweede Kamer, 29 452, nr. 124). Tijdens dit AO werd de contraire
onvoorwaardelijke beëindiging van de tbs-dwangverpleging besproken. In het
overleg werd gesteld dat de contraire OO onwenselijk is, omdat bij sommige
contraire OO’s de tbs-gestelde per direct en zonder verdere begeleiding in vrijheid
werd gesteld. Aangezien er aanwijzingen zijn dat een contraire OO het recidiverisico
vergroot (zie bijvoorbeeld De Kogel & Den Hartogh, 2005), werd een meer
geleidelijke resocialisatie van belang geacht, bijvoorbeeld middels een VB. Hierop
zegde de Staatssecretaris toe te onderzoeken of het wenselijk en haalbaar zou zijn
om de contraire OO om te zetten in een voorwaardelijke beëindiging van de
verpleging van overheidswege.14 Het wetsvoorstel hiertoe is bij nota van wijziging
(Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 32 337, nr. 7) in februari 2011
toegevoegd aan het bredere wetsvoorstel tot de Wijziging van de Beginselenwet
verpleging ter beschikking gestelden, de Penitentiaire beginselenwet en de
Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen in verband met de verruiming van de
mogelijkheid onvrijwillige geneeskundige behandeling te verrichten (Tweede Kamer,
vergaderjaar 2009-2010, 32 337, nr. 2).

12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2005-2006, 28 238, nr. 6; Staatsblad 2007, nr. 523.

13

Het gehele artikel 509t lid 2 komt daarmee op de volgende tekst: De rechtbank kan, indien zij beslist tot
verlenging van de terbeschikkingstelling voor de tijd van een jaar dan wel voor de tijd van twee jaren dan wel
voor de tijd van twee jaren, hetzij ambtshalve, hetzij op vordering van de officier van justitie of op verzoek van
de ter beschikking gestelde of diens raadsman tevens de verpleging van overheidswege voorwaardelijk
beëindigen. Beëindiging van de terbeschikkingstelling vindt niet plaats dan nadat de verpleging van
overheidswege gedurende minimaal een jaar voorwaardelijk beëindigd is geweest.

14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 32 337, nr. 7.

26 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

In de periode waarin het wetsvoorstel werd behandeld zijn er vanuit de rechterlijke
macht kritische geluiden te horen geweest over de manier waarop de wetswijziging
aan een bestaand wetsvoorstel is toegevoegd en over het vervallen van de
mogelijkheid voor de rechter om te besluiten tot een contrair onvoorwaardelijk
ontslag (Balkema, 2012; Raad voor de rechtspraak, 2011). Volgens de Raad voor de
Rechtspraak dient bij een wetswijziging waarbij de vrijheid van de rechter in deze
mate wordt beperkt ten eerste een duidelijk en welomschreven ernstig probleem te
worden opgelost en ten tweede de rechter voldoende ruimte te worden geboden om
in concrete gevallen tot een passende beslissing te kunnen komen. Aan beide
punten wordt naar de mening van de Raad voor de Rechtspraak niet voldaan (Raad
voor de Rechtspraak, 2011).
In de algemene beraadslaging van de Tweede Kamer over het wetsvoorstel is het
onderdeel van de contraire OO nauwelijks aan bod gekomen. Hieronder zijn alle
gemaakte opmerkingen die betrekking hebben op dit onderdeel weergegeven. Door
de CDA-fractie en de VVD-fractie is in de Tweede Kamer uitgesproken dat zij vooral
verheugd zijn dat de tbs-gestelde in geval van een contrair OO niet meer van de
een op de andere dag, zonder begeleiding, buiten komt te staan. De overige partijen
spraken zich in dit overleg niet uit over de wijziging van artikel 509t WvSv
(Handelingen Tweede Kamer, vergaderjaar 2011-2012, vergaderingnummer 45,
vergaderdatum 25 januari 2012). In hetzelfde overleg wordt ten slotte de vraag van
de CDA-fractie beantwoord of er niet gevreesd moet worden dat nu eerder of vaker
contrair wordt beëindigd. De Staatssecretaris had die vrees niet en verwachtte dat
het wetsvoorstel juist zal bijdragen aan minder contraire beëindigingen
(Handelingen Tweede Kamer, vergaderjaar 2011-2012, vergaderingnummer 45,
vergaderdatum 25 januari 2012).
In de vaste Kamercommissie van Veiligheid en Justitie in de Eerste Kamer bij de
behandeling van het wetsvoorstel stelt de GroenLinks-fractie ‘verbaasd te zijn over
de manier waarop de wijzigingen bij artikel 509t WvSv zijn toegevoegd aan het
wetsvoorstel over dwangbehandeling’ (Eerste Kamer, vergaderjaar 2011-2012, 32
337, nr. B, p. 10). Ook stelt de GroenLinks-fractie een aantal inhoudelijke vragen
over de wijziging van art. 509t WvSv, onder meer over hoe vaak het voorkomt dat
de rechter de tbs beëindigt terwijl er om verlenging is gevraagd. Verder wordt de
vraag gesteld of het ook wel gebeurt dat het OM om verlenging vraagt terwijl de
behandelend psychiater van oordeel is dat er geen gevaar meer is en of het ook in
die gevallen wenselijk is dat de rechter de tbs niet zonder meer kan beëindigen
(Eerste Kamer, vergaderjaar 2011-2012, 32 337, nr. B). De Staatssecretaris heeft
hierop geantwoord dat de nota van wijziging in zijn ogen geen ingrijpende wijziging
van het wetsvoorstel vormt en dat om die reden een advies van de afdeling
Advisering van de Raad van State niet nodig was (Eerste Kamer, vergaderjaar
2011-2012, 32 337, nr. C). Bovendien verwachtte de Staatssecretaris dat de
wijziging geen ingrijpende verandering van de praktijk met zich mee zou brengen,
gezien het beperkte aantal contraire beëindigingen dat tot op dat moment jaarlijks
werd uitgesproken (rond de 30; Eerste Kamer, vergaderjaar 2011-2012, 32 337, nr.
C). De wetswijziging is per 1 juli 2013 in werking getreden (Staatsblad 2013, nr.
99).
In jurisprudentie na invoering van de wetswijziging is de reikwijdte van de wijziging
aan de orde gekomen. In een verlengingszitting op 23 juli 2013 diende de zaak van
een tbs-gestelde die sinds enige maanden met VB in de maatschappij verbleef. De
rechtbank Limburg zag zich vanwege de wetswijziging van 1 juli 2013 genoodzaakt
de voorwaardelijk beëindigde tbs-maatregel met 1 jaar te verlengen, ondanks dat
naar het oordeel van de rechtbank niet was komen vast te staan dat de algemene

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 27

veiligheid van personen of goederen de verlenging vereiste.15 Tegen deze beslissing
heeft de betrokken tbs-gestelde hoger beroep ingesteld, waarin het hof ArnhemLeeuwarden op 9 januari 2014 uitspraak heeft gedaan.16 Het hof komt in deze zaak
tot dezelfde uitspraak als de rechtbank voor wat betreft de verlengingsvordering: 1
jaar verlenging van de VB. Echter, het hof trekt deze conclusie omdat zij, in
tegenstelling tot de rechtbank, nog wel grond voor verlenging ziet op basis van een
onacceptabel risico op gevaar voor de samenleving (art. 38d lid 2 WvSr). Verder is
deze zaak voor het hof aanleiding zich uit te spreken over de onverkorte toepassing
van artikel 509t lid 2 (WvSv). Het concludeert hierin dat hoewel het de bedoeling
van de wetgever was om met de wijziging van artikel 509t lid 2 (WvSv) een einde te
maken aan de contraire OO, de wijziging een wijdere strekking heeft gekregen. De
bepaling kán (accent in oorspronkelijke uitspraak) daarbij volgens het hof in strijd
zijn met het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de
fundamentele vrijheden (EVRM).17 Indien aan het gevaarscriterium (de grond voor
verlenging van de tbs-maatregel; art. 38d. lid 2 WvSr), niet langer wordt voldaan,
moet volgens het hof door de rechtbank worden onderzocht of de voorwaarden die
bij de VB worden gesteld niet te zeer vrijheid beperkend zijn. 18 Het hof is van
mening dat in een dergelijk geval slechts enkele algemene voorwaarden moeten
worden gesteld. Met name voorwaarden over het recht zich vrij te verplaatsen en
het recht om vrij woonplaats te kiezen leveren mogelijk schending met het EVRM
op, aldus het hof. In de beslissing van 20 februari 2014 is deze uitspraak in de
praktijk gebracht. In die beslissing besluit het hof zelf de voorwaarden bij een VB te
formuleren, onder referentie aan bovenstaande beslissing van het hof, die naar
oordeel van het hof niet of nauwelijks vrijheidsbeperkend zijn en derhalve geen
strijd opleveren met het EVRM: 1) de terbeschikkinggestelde verleent medewerking
aan het reclasseringstoezicht en 2) de terbeschikkinggestelde werkt mee aan de
vaststelling van zijn identiteit.19
2.1.4

Huidige en toekomstige VB

Volgens de nu geldende wetgeving kan de VB maximaal negen jaar duren. De
voorwaardelijke beëindiging van de dwangverpleging kan – op vordering van het OM
– voor de duur van één of voor de duur van twee jaar worden beëindigd en, indien
de VB wordt opgelegd, kan deze daarna telkens met één of twee jaar worden
verlengd. Dit is mogelijk tot een maximale duur van negen jaar, dan eindigt de
voorwaardelijk beëindigde tbs-maatregel van rechtswege. Tijdens de
voorwaardelijke beëindiging is 3RO de belangrijkste toezichthoudende partij. De tbsgestelde verblijft veelal in de maatschappij, al dan niet in een beschermde
woonvorm. Gemiddeld genomen duurt de VB momenteel 537 dagen, een kleine 1,5
jaar (zie tabel 3). Het aantal VB’s op peilmoment (ultimo september van elk jaar) is
de laatste jaren enorm toegenomen: van 35 in 2007 naar 229 in 2013.
Op het moment van schrijven van dit rapport is een wetsvoorstel aanhangig in de
Tweede Kamer, dat erin voorziet de wettelijke maximale duur van de VB te laten

15

Rechtbank Limburg 23 juli 2013, ECLI:NL:RBLIM:2013:4439. Gezien de feiten dat de OvJ een verlenging had
gevorderd, de verpleging van overheidswege zeven maanden voorafgaande aan de onderhavige
verlengingszitting voorwaardelijk was beëindigd, en de VB sinds de wijziging van art. 509t lid 2 tenminste 1 jaar
moet duren, zag de rechtbank geen andere keuze dan de tbs-maatregel te verlengen.

16

Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden 9 januari 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:67.

17

Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden 9 januari 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:67.

18

De rechter stelt de uiteindelijke voorwaarden vast, maar laat zich hierover adviseren door de reclassering.

19

Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden 20 februari 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:1669.

28 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

vervallen.20 Daarmee kunnen tbs-gestelden langduriger, indien noodzakelijk
levenslang, onder toezicht worden gehouden. De eventuele verlenging van de VB in
dit wetsvoorstel zal net als de huidige tbs-maatregel elk jaar of elke twee jaar door
de rechter worden bekeken, indien de vordering tot verlenging wordt ingediend en
aan de voorwaarden voor verlenging wordt voldaan. Indien dit niet het geval is,
eindigt de tbs-maatregel van rechtswege. Op deze manier wordt verwacht dat de VB
niet langer dan strikt noodzakelijk en in verhouding tot de gepleegde daad zal zijn
(Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 33 816, nr. 3).
Tabel 3

Gemiddelde duur van de VB en aantal VB’s op peilmoment
(ultimo september; 2007-2013)

Jaar

Duur VB (in dagen)
a

Aantal lopende VB’s

*

2007

Niet gerapporteerd

2008a

478

2009a

343

78

2010a

497

126

2011a

476

190

2012b

513

220

2013c

537

229

*

Over de duur van de VB vóór 2008 wordt door DJI niet gerapporteerd.

a

Bron: DJI (2012a)

b

Bron: DJI (2013)

c

Bron: DJI (2014)

2.2

Verlenging van de tbs-maatregel en de relatie met VB

2.2.1

Vordering van de OvJ/het advies van de AG

35
43

Zoals beschreven in hoofdstuk 1 kan de tbs met dwangverpleging elk jaar of elke
twee jaar tijdens een verlengingszitting al dan niet worden verlengd door de
rechter. Deze verlengingszitting vindt alleen plaats indien de OvJ van mening is dat
verlenging van de maatregel noodzakelijk is en moet voortduren. Indien er geen
verlenging wordt gevorderd, eindigt de tbs-maatregel van rechtswege: deze
verloopt automatisch op de dag waarop de voorgaande verlengingsbeslissing stopt.
Dit is één van de meest voorkomende manieren waarop de tbs-maatregel kan
eindigen: in 22% van de beëindigingen van de tbs-maatregel in 2013 (DJI, 2014).
De verlengingszitting wordt altijd gehouden bij de rechtbank die de zaak in eerste
aanleg heeft behandeld. Verder is er één instantie waar een eventueel hoger beroep
dient: de Penitentiaire Kamer van het hof Arnhem-Leeuwarden. Van deze kamer
maken twee gedragsdeskundigen deel, meestal een psychiater en een psycholoog.
De tbs-gestelde kan zich tijdens de verlengingszitting in verschillende fasen van zijn
behandeling bevinden, intramuraal (in een fpc), transmuraal (geheel of gedeeltelijk
wonend in de maatschappij, maar onder vrij intensieve begeleiding van het fpc),
onder proefverlof (meestal geheel of gedeeltelijk al dan niet begeleid wonend in de
20

Het voorstel tot wijziging van de maximale duur van de VB is onderdeel van een groter wetsvoorstel waarbij
langdurig toezicht voor verschillende groepen justitiabelen mogelijk wordt gemaakt, voluit het ‘Voorstel tot
wijziging van het Wetboek van Strafrecht en Wetboek van Strafvordering in verband met het laten vervallen van
de maximale duur van de voorwaardelijk beëindiging van de verpleging van overheidswege, het verlengen van de
proeftijd van de voorwaardelijke invrijheidsstelling en de invoering van een langdurige gedrag beïnvloedende en
vrijheid beperkende maatregel voor ter beschikking gestelden en zeden- en geweldsdelinquenten’ (Tweede
Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 33 816, nr. 2).

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 29

maatschappij, onder toezicht van 3RO)21 of onder VB (meestal geheel wonend in de
maatschappij en onder begeleiding van 3RO).22 In de vordering van de OvJ wordt
onderscheid gemaakt naar de verlenging van de tbs-maatregel en naar het al dan
niet voortduren van de dwangverpleging. Zo kan de OvJ vorderen dat de tbsmaatregel en de dwangverpleging voortduren, maar ook dat de tbs-maatregel
voortduurt terwijl de dwangverpleging voorwaardelijk wordt beëindigd. In de
vordering staat tevens vermeld of de tbs-maatregel in de ogen van de OvJ met één
of met twee jaar moet worden verlengd. Bij beide termijnen kan gelijktijdig een
voorwaardelijke beëindiging van de verpleging van overheidswege worden
gevorderd. De vordering moet wettelijk gezien niet eerder dan twee maanden en
niet later dan één maand voordat de tbs-maatregel eindigt, worden ingediend. Is de
OvJ niet tijdig met zijn of haar verlengingsvordering, dan wordt de OvJ niet
ontvankelijk verklaard in zijn vordering: niet vatbaar voor berechting (art. 509o lid
1 WvSv).23
Bij de verlengingsvordering van de OvJ dient een recent opgemaakt, met redenen
omkleed en ondertekend advies afkomstig van het hoofd van de inrichting worden
overgelegd en een afschrift van de aantekeningen over de lichamelijke en
geestelijke gesteldheid van de tbs-gestelde (art. 509o lid 2 WvSv). Indien de tbsgestelde niet van overheidswege wordt verpleegd, wordt bij de vordering van de
OvJ een recent advies van de reclassering en een advies van een psychiater
overlegd (art. 509o lid 3 WvSv). Indien het OM een verlenging vordert waardoor de
totale duur van de terbeschikkingstelling een (veelvoud van een) periode van zes
jaar te boven gaat, legt het bij de vordering tevens een recent opgemaakt advies
van twee gedragsdeskundigen over (een psychiater en een andere
gedragsdeskundige, meestal een psycholoog; art. 509o lid 4 WvSv).
2.2.2

Verlengingsadvies fpc

Tijdens de verlengingszitting komt het verlengingsadvies ondertekend door het
hoofd van het fpc aan de orde. Hierin wordt de ontwikkeling van de tbs-gestelde in
de voorgaande periode beschreven en wordt aandacht geschonken aan het
delictgevaar zowel binnen de gesloten setting als in de vrije maatschappij. De mate
waarin de stoornis nog een rol speelt in het gedrag van de tbs-gestelde komt hierin
eveneens aan de orde. Naast een advies over een mogelijke verlenging dienen
verantwoorde alternatieven, zoals bijvoorbeeld een proefverlof of een VB te worden
beschreven (Staatscourant, 2010). Als het hoofd van de inrichting een VB tot de
mogelijkheden rekent, dan moet worden beschreven onder welke voorwaarden dit
zou kunnen.

21

In circa een derde deel van de gevallen volgt een VB op proefverlof (DJI, 2014).

22

Meestal doorloopt de tbs-gestelde in de intra- en transmurale behandelfasen verschillende soorten verlof, waarbij
geleidelijk aan meer vrijheden in de maatschappij worden geboden. De verlofvormen zijn: (1) begeleid verlof
(art. 8 Verlofregeling tbs), (2) onbegeleid verlof (art. 9 Verlofregeling tbs), (3) transmuraal verlof (art. 10
Verlofregeling tbs) en (4) proefverlof (art. 11 Verlofregeling tbs). Het is niet de rechterlijke macht die over de
verlofvormen beslist, maar de minister van Veiligheid en Justitie. Hij laat zich hierbij adviseren door het
Adviescollege Verloftoetsing TBS (AVT). In geval van een negatief advies (er wordt geadviseerd de gevraagde
verlofvorm niet toe te kennen), is de minister verplicht dit advies over te nemen. In geval van een positief
advies, er wordt geadviseerd de gevraagde verlofvorm wel toe te kennen, mag de minister van dit advies
afwijzen. In 2013 adviseerde het AVT 1.868 keer over een verlofaanvraag en in 88% van de aanvragen was het
advies positief (AVT, 2014).

23

Voor uitzonderingen hierop zie art. 509oa WvSv.

30 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

2.2.3

Maatregelrapport reclassering

De omschrijving van de voorwaarden voor een VB gebeurt door middel van een
maatregelrapport dat wordt opgesteld door 3RO. In dit rapport wordt een advies
gegeven over de VB en worden voorwaarden geformuleerd waaronder de VB naar
de mening van 3RO zou moeten plaatsvinden. Ook wanneer 3RO van mening is dat
de VB nog niet tot de mogelijkheden behoort, moet zij voorwaarden formuleren. Dit
is het geval sinds een uitspraak van het hof in 2001.24 Hierin zit een bepaalde
tegenstrijdigheid: ook indien de reclassering tegen een VB adviseert, moet zij toch
voorwaarden formuleren. Verder is het van belang dat er voorafgaand aan de
verlengingszitting heldere afspraken zijn gemaakt over welke instanties welke
voorwaarde(n) gaan uitvoeren en dus worden betrokken bij de begeleiding en
behandeling van de tbs-gestelde tijdens de VB. Mocht er voor de voorbereidingen
voor de VB en het vormgeven van de voorwaarden meer tijd nodig zijn dan kan de
OvJ de rechtbank vragen de zitting voor drie maanden aan te houden teneinde een
nader maatregelrapport te bewerkstelligen (Staatscourant, 2010). Ook zonder een
dergelijk verzoek kan de rechter de verlengingszitting voor ten hoogste drie
maanden aanhouden, wanneer hij een VB tot de mogelijkheden rekent, maar deze
niet voorzien was door de OvJ en/of het fpc of wanneer hij zich nader wil laten
voorlichten over de mogelijkheden hiertoe (art. 509t lid 5 WvSv). De overige
partijen kunnen om een aanhouding verzoeken. In dergelijke gevallen wordt de
beslissing tot verlenging van de tbs-maatregel wel genomen (deze wordt verlengd),
maar de zitting wordt aangehouden en de beslissing over de VB wordt drie maanden
uitgesteld. De tbs-gestelde moet met de voorwaarden instemmen, maar in de
praktijk kan er onenigheid ontstaan over de voorwaarden, ondanks deze
instemming. Wanneer de beslissing tot voorwaardelijke beëindiging van de
verpleging van overheidswege onherroepelijk is geworden, wordt de
terbeschikkinggestelde zo spoedig mogelijk een kennisgeving gezonden. Deze
kennisgeving bevat de gestelde voorwaarden en de datum van ingang van de
voorwaardelijke beëindiging van de verpleging van overheidswege (art. 509u bis
WvSv). Vaak zal de datum waarop de uitspraak onherroepelijk is geworden, gelden
als ingangsdatum van de VB. Het is echter ook mogelijk dat de VB pas ingaat op het
moment dat aan een bepaalde van belang geachte voorwaarde kan worden voldaan,
bijvoorbeeld plaatsing in een bij naam genoemde instelling.25 De rechter bepaalt
dan in zijn uitspraak dat de VB in gaat op het moment dat er plek is in de
desbetreffende instelling. Indien een tbs-gestelde met een tbs-maatregel met
dwangverpleging in hoger beroep gaat en de dwangverpleging in hoger beroep
alsnog voorwaardelijk wordt beëindigd, dan gaat de VB in op het moment dat de
beslissing onherroepelijk is geworden (en niet met terugwerkende kracht naar het
moment van behandeling van de zaak in eerste aanleg). De beslissing wordt
onherroepelijk op het moment waarop de beslissing in hoger beroep wordt
uitgesproken, meestal 14 dagen na de zitting in hoger beroep. In geval van een
verlenging van een reeds bestaande VB in hoger beroep kan deze wel met
terugwerkende kracht gelden (persoonlijke communicatie Expertisecentrum
Bijzondere Penitentiaire Zaken, mei 2014).

24

In de uitspraak van de rechter staat (letterlijke weergave): ‘Aan de reclassering als uitvoeringsorganisatie staat
het vrij om bedenkingen te formuleren tegen een voorwaardelijke beëindiging van de verpleging, maar deze
vrijheid laat de verplichting onverlet om vervolgens voorwaarden voor de optimalisering van een dergelijke
beëindiging te formuleren indien de rechter daartoe opdracht geeft’. Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden 28 mei
2001, ECLI:NL:GHARN:2001:AB1827.

25

Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden 12 september 2014, ECLI:NL:GHARL:2013:7286.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 31

2.2.4

Tenuitvoerlegging VB

Tijdens de tenuitvoerlegging van de VB heeft de OvJ het formele toezicht op de
naleving van de gestelde voorwaarden (art. 38g WvSr), maar 3RO is de
belangrijkste uitvoerende partij in de praktijk. Daarnaast is het fpc enigszins
betrokken. De taken en verantwoordelijkheden van de reclassering en het fpc
tijdens de VB staan beschreven in het beleidskader over forensisch psychiatrisch
toezicht (FPT; DJI, 2012b).26 Er wordt in deze procesbeschrijving onderscheid
gemaakt naar de conforme en de contraire VB en naar drie fasen in de VB: de
voorbereiding, de uitvoering en het einde van de VB. Vooral de voorbereidende fase
is enigszins anders bij de contraire VB in vergelijking met de conforme VB, de
uitvoerende fase is identiek. Tijdens de (contraire) VB heeft het fpc voor de
reclassering en/of de behandelinstellingen een consulterende taak en is het mogelijk
om voor een crisisopname in de kliniek te worden opgenomen voor maximaal twee
keer een periode van zeven weken (art. 509j bis, eerste lid, WvSv). Andere
contacten met het fpc tijdens de VB, bijvoorbeeld overleg over het
verlengingsadvies of over incidenteel contact tussen fpc en de tbs-gestelde, kan op
verzoek van de reclassering plaatsvinden (DJI, 2012b).27 Het fpc krijgt een
vergoeding voor een tbs-getelde onder FPT (€48,32 in 2014, €28,94 in 2015, per
tbs-gestelde per dag; Nederlandse Zorgautoriteit, 2014). Er bestaan meestal geen
tot weinig contactmomenten tussen het fpc en de tbs-gestelde. De reclassering
rapporteert in ieder geval elke drie maanden en indien nodig vaker, over de
voortgang van de tbs-gestelde aan de OvJ alsmede aan het ministerie van Veiligheid
en Justitie (i.c. de Directie Forensische Zorg van DJI; art. 69 Reglement verpleging
ter beschikking gestelden [Rvt]). In dit voortgangsverslag gaat het vooral over de
naleving van gestelde voorwaarden en over de vraag of de veiligheid van anderen,
dan wel de algemene veiligheid van personen of goederen die verlenging vereist.
Indien de tbs-gestelde zich niet aan de voorwaarden houdt, kan de reclassering
formeel reageren op dit gedrag. Hiervoor is de gedragscode ‘Reageren op
ongewenst gedrag tijdens toezicht’ opgesteld (3RO, 2013; zie paragraaf 1.3.4). Het
niet naleven van de voorwaarden kan daarnaast leiden tot de eerder genoemde
crisisopname (art. 509jbis WvSv), wijziging van de voorwaarden (art. 38i WvSr) of
– in het uiterste geval – tot intrekking van de voorwaardelijke beëindiging en
hervatting van de dwangverpleging in het fpc (art. 38k WvSr). Ook als de algemene
veiligheid van personen en/of goederen in gevaar is, kan tot hervatting van de
dwangverpleging worden besloten (art. 38k WvSr). De voorwaarden kunnen ook
worden gewijzigd indien de uitvoering ervan in de praktijk op beperkingen stuit, ook
al houdt de betreffende tbs-gestelde zich aan de voorwaarden. Het is de rechter die
over deze wijzigingen beslist.

26

Bij Forensisch Psychiatrisch Toezicht (FPT) is sprake van een nauw multidisciplinair samenwerkingsverband
tussen de fpc’s en reclassering in het resocialisatieproces van tbs-gestelden. Zodra de tbs-gestelde meer
vrijheden geniet en niet langer (vrijwel) fulltime in het fpc verblijft, wordt de reclassering ook ingeschakeld in het
behandeltraject. De expertise van beide partijen wordt gebundeld, in plaats van dat beide partijen een apart
deeltraject van de behandeling voor hun rekening nemen (zie bijvoorbeeld ministerie van Veiligheid en Justitie,
2011).

27

Deze wettelijke mogelijkheid bestaat sinds 2010 en de crisisopname hoeft sinds die tijd niet meer als bijzondere
voorwaarde te worden benoemd in het maatregelrapport (3RO en GGZ Nederland, 2012b). Zie artikel 509jbis
WvSv voor de exacte bepalingen waaronder deze wettelijke mogelijkheid bestaat en zie 3RO en GGZ Nederland
(2012b) voor meer informatie over de werkwijze en taakverdeling bij de tijdelijke crisisopname.

32 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

2.3

Eerder onderzoek naar contraire (on)voorwaardelijke beëindiging

2.3.1

Aantal beslissingen tot contraire VB

Tot op heden is er weinig onderzoek naar de contraire voorwaardelijke beëindiging
bekend, er zijn alleen ruwe aantallen over vier jaren beschikbaar. In 2012 is door de
Directie Forensische Zorg onderzoek gedaan naar het vóórkomen van de contraire
VB in de jaren 2004, 2005, 2009 en 2010.28 In deze jaren is het aantal contraire
VB’s toegenomen van 6 in 2004 naar 28 in 2010 (zie ook tabel 4). Het aandeel
contraire VB’s van het totale aantal VB’s is eveneens toegenomen in die jaren: van
14% in 2004 naar 27% in 2010 (gemiddeld 22% in die jaren). Binnen de contraire
VB is door Mulder (2012) ook onderscheid gemaakt naar sterk en zwak contrair.
Sterk contrair werd hierbij gedefinieerd als een beslissing waarbij het recidiverisico
door de adviserende instantie als hoog wordt ingeschat, terwijl de rechtbank dit niet
(of onvoldoende) bewezen acht. In het geval van zwak contrair schatten zowel de
adviserende instantie als de rechtbank het recidiverisico als laag in (Mulder, 2012).
Het aantal sterk contraire VB’s tussen 2004 en 2011 is in absolute zin vrij sterk
toegenomen (van 5 naar 20), maar procentueel gezien is het percentage sterk
contraire VB’s ten opzichte van het aantal contraire VB’s licht gedaald, van 83% in
2004 naar 71% in 2010.
Tabel 4. Contraire voorwaardelijke beëindigingen
Aandeel sterk
Totale aantal

Contraire VB’s2

VB’s1

Aandeel contraire

Sterk contraire

contraire VB’s/

VB’s/totaal VB’s

VB’s2

totaal contrair

2004

42

6

14%

5

83%

2005

50

9

18%

7

78%

2009

69

20

29%

16

80%

2010

103

28

27%

20

71%

1
2

zie tabel 2
Mulder (2012)

2.3.2

Aantal beslissingen tot contraire OO

Ten opzichte van het beperkte onderzoek naar de contraire VB, is het onderzoek
naar het contraire OO iets uitgebreider. De Kogel en Den Hartogh (2005) brachten
contraire OO van 2001 tot en met 2004 in kaart.29 Alle beslissingen tot
onvoorwaardelijk ontslag die door DJI als contrair waren geclassificeerd zijn door
deze onderzoekers nader bekeken. Van de 91 zaken die konden worden
geanalyseerd, werden door hen 45 zaken als contrair aan het advies van de
adviserende instantie geclassificeerd (49,5% van de contraire OO’s). Het aandeel
contraire onvoorwaardelijke ontslagen op het totale aantal onvoorwaardelijke
ontslagen ligt op 14-28% (De Kogel & Den Hartogh, 2005).
2.3.3

Relatie contraire/conforme beëindiging en recidive

De aanleiding voor de wetswijziging van 1 juli 2013 is dat een abrupte terugkeer in
de maatschappij van tbs-gestelden van wie de terbeschikkingstelling contrair
28

Mulder (2012) specificeert niet welke adviserende instantie is bekeken, maar het is aannemelijk dat dit het fpc is
geweest. Dit gezien het feit dat in eerder onderzoek altijd (alleen) deze operationalisatie van contrair werd
gehanteerd.

29

Ook De Kogel en Den Hartogh (2005) gaan er hierbij van uit dat de adviserende instantie het fpc is.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 33

onvoorwaardelijk is beëindigd, het recidivepercentage zou verhogen (zie ook
paragraaf 2.1.3). Deze relatie is in het verleden in verschillende onderzoeken
bekeken. Onderzoek heeft aangetoond dat tbs-gestelden met een contraire OO
vaker en ernstiger recidiveerden dan tbs-gestelden van wie de tbs-maatregel
conform is beëindigd. Van Emmerik (1989) liet zien dat tbs-gestelden
(uitstroomcohort 1979-1983) met een OO (contrair aan het advies van de
inrichting) vaker recidiveerden dan tbs-gestelden met een conform onvoorwaardelijk
ontslag, zowel direct vanuit de instelling als vanuit proefverlof (zie tabel 5). In
navolging van Van Emmerik (1989), vond Leuw (1995; 1999) dezelfde resultaten,
waarbij contrair werd geoperationaliseerd als contrair aan het advies van de
behandelaars. Deze zijn te vinden in tabellen 6 en 7, over de uitstroomcohorten
1984-1988 en die van 1989-1993, respectievelijk.
Ook De Kogel en Den Hartogh (2005) onderzochten de prevalentie van de recidive
voor contrair versus conform beëindigde OO’s. Hieruit blijkt dat voor het percentage
algemene recidivisten, ernstige recidivisten, ernstige gewelds- en zedenrecidivisten
en zeer ernstige recidivisten na tien jaar voor de uitstroomcohorten 1974-1978,
1979-1983, 1984-1988, 1989-1993 en 1994-1998 hoger ligt bij contraire dan bij
conforme OO’s. Cijfers van het uitstroomcohort 1994-1998 laten bijvoorbeeld zien
dat 40% van de contraire OO’s en 25% van de conforme OO’s na tien jaar ernstige
recidive heeft gepleegd. Voor zeer ernstige recidive is dit 20% voor de contraire
OO’s en 5% voor de conforme OO’s (De Kogel en Den Hartogh, 2005).
Tabel 5

Recidivepercentage volgens vier criteria naar de situatie van
waaruit de maatregel is beëindigd (vanuit proefverlof c.q.
inrichting en conform c.q. contrair het advies) (cohort 19791983; recidivetermijn 3 tot 8 jaar)
Opnieuw
Opnieuw

veroordeeld met

Nieuw proces

Opnieuw

veroordeeld met

vrijheidsbeneming

Wijze beëindiging

verbaal

veroordeeld

vrijheidsbeneming

≥ 6 mnd.

Proefverlof conform

64%

45%

24%

16%

Proefverlof contrair

69%

58%

31%

23%

Inrichting conform

58%

43%

40%

28%

Inrichting contrair

73%

64%

48%

32%

Totaal

64%

50%

32%

22%

Bron: Van Emmerik (1989)

Tabel 6

Recidive volgens vier criteria naar de wijze van beëindiging van
de tbs in % (cohort 1984-1988; recidivetermijn 3 tot 8 jaar)
Opnieuw
Opnieuw

veroordeeld met

Nieuw proces

Opnieuw

veroordeeld met

vrijheidsbeneming

Wijze beëindiging

verbaal

veroordeeld

vrijheidsbeneming

≥ 6 mnd.

Proefverlof conform

52%

45%

20%

13%

Proefverlof contrair

77%

60%

29%

23%

Inrichting conform

59%

46%

36%

25%

Inrichting contrair

71%

58%

42%

25%

Bron: Leuw (1995)

34 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Tabel 7

Recidive volgens vier criteria naar de modaliteit van beëindiging
van de tbs, in % (cohort 1989-1993; recidivetermijn 3 tot 8
jaar)
Opnieuw
Opnieuw

veroordeeld met

Nieuw proces

Opnieuw

veroordeeld met

vrijheidsbeneming

Wijze beëindiging

verbaal

veroordeeld

vrijheidsbeneming

≥ 6 mnd.

Proefverlof conform

32%

24%

12%

6%

Proefverlof contrair

38%

31%

19%

16%

Inrichting conform

54%

38%

31%

18%

Inrichting contrair

69%

57%

43%

30%

Bron: Leuw (1999)

Hoewel een hogere prevalentie van de recidive bij contrair in vergelijking met
conform beëindigde tbs-maatregelen verschillende keren in de literatuur wordt
beschreven, zijn er indicaties dat deze relatie genuanceerder ligt. Over het
algemeen lijkt het verband tussen het type beslissing (contrair of conform) en
recidive grotendeels te verdwijnen indien ook andere karakteristieken (zoals
persoons-, delict- en verblijfskenmerken) in de analyses worden meegenomen
(Leuw, 1995, 1999; Wartna et al., 2005). Dit zijn bijvoorbeeld geslacht,
geboorteland, leeftijd en justitiële voorgeschiedenis (Wartna et al., 2005; zie ook
tabel 8). Het verschil in recidive van contrair versus conform beëindigde tbsmaatregelen is daarmee geheel te verklaren door deze algemene
achtergrondkenmerken. Daarbij hangt ongeoorloofde afwezigheid tijdens de tbsbehandeling samen met een hogere kans op recidive (Wartna et al., 2005), terwijl
ontslag vanuit proefverlof samenhangt met een lagere kans op recidive (Wartna, et
al., 2005; Leuw, 1999). Voor zover bekend bestaat er geen eerder onderzoek naar
de relatie tussen contraire/conforme voorwaardelijke beëindiging van de tbsdwangverpleging en recidive.
Tabel 8

Achtergrondvariabelen en de relatie met recidive
Relatie met ernstige recidive (= strafdreiging 4 jaar

Variabele

of meer)

Sekse

Vrouwen minder R

Geboorteland

Minder R bij ander geboorteland dan Nederland

Leeftijd bij uitstroom

Minder R bij hogere leeftijd

Dadertype (veelpleger of niet)

Meeste R bij zeer hoogfrequente veelpleger

Aantal eerdere middelzware justitiecontacten

Iets meer R bij meer middelzware justitiecontacten

Aantal eerdere zware justitiecontacten

Meer R bij meer eerdere zware justitiecontacten

Ongeoorloofd afwezig

Meer R bij vaker ongeoorloofd afwezig

Proefverlof

Minder R na PV

Vermogen met geweld component

Minder R

Agressiecomponent

Minder R

Zedencomponent

Minder R

Noot: R = recidive
Bron: Wartna et al. (2005)

2.3.4

Relatie contraire/conforme beëindiging en behandelfase

Over de relatie tussen contraire/conforme beëindiging, de fase van behandeling ten
tijde van de beëindiging (intramuraal of proefverlof) en recidive is de
wetenschappelijke literatuur eveneens niet eenduidig. Enerzijds recidiveerden tbs-

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 35

gestelden van wie de tbs-maatregel contrair was beëindigd vaker dan tbs-gestelden
van wie de tbs-maatregel conform was beëindigd ongeacht de fase van behandeling
(Leuw, 1995; Van Emmerik, 1989). Anderzijds recidiveerden tbs-gestelden die
vanuit intramuraal verblijf werden ontslagen vaker dan tbs-gestelden die vanuit
proefverlof werden ontslagen, betrekkelijk onafhankelijk van het type beëindiging
(Leuw, 1995, 1999). Naar aanleiding van deze bevindingen stelde Leuw (1999): ‘het
lijkt erop dat op zichzelf niet de contraire beëindiging van de tbs meer recidive
'voorspelt', maar dat dit effect optreedt voor zover contraire beëindiging ertoe leidt
dat de behandeling van de patiënt wordt afgebroken zonder voorafgaande
resocialisatiefase’ [proefverlof] (p. 102).
2.3.5

Kortom

Er is weinig eerder onderzoek naar de contraire voorwaardelijke beëindiging verricht
(en ook eerder onderzoek naar contrair OO is beperkt). Wel is er enig onderzoek
bekend naar het vóórkomen van de contraire VB in de jaren 2004, 2005, 2009 en
2010. In deze jaren is het aandeel contraire VB’s van het totale aantal VB’s
toegenomen van 14% in 2004 naar 27% in 2010 (Mulder, 2012). Het aandeel
contraire OO’s op het totale aantal OO’s ligt op 14-28% (De Kogel & Den Hartogh,
2005).
Verder is uit eerder onderzoek bekend dat het recidivepercentage van ex-tbsgestelden van wie de tbs-maatregel onvoorwaardelijk is beëindigd contrair aan de
adviezen van de behandelaars hoger ligt dan dat van tbs-gestelden van wie de tbsmaatregel conform is beëindigd (Van Emmerik, 1989; Leuw, 1995, 1999; De Kogel
& Den Hartogh, 2005). Echter, het verband tussen het type beslissing (contrair of
conform) en recidive lijkt grotendeels te verdwijnen indien ook andere bekende
voorspellers van recidive (zoals persoons-, delict- en verblijfskenmerken) in de
analyses worden meegenomen. In lijn met het eerdere onderzoek zoals hierboven
beschreven, wordt in hoofdstuk 3 de relatie tussen de contraire/conforme
voorwaardelijke beëindiging van de tbs-dwangverpleging en recidive nader
onderzocht.

36 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

3

Rechterlijke beslissingen tot VB

In het onderhavige hoofdstuk worden de cijfers gepresenteerd over tbs-gestelden
die in de periode oktober 1997 tot en met juni 2013 een voorwaardelijke
beëindiging hebben gehad. Hiertoe zijn analyses verricht van de rechterlijke
beslissingen tot VB, van het reclasseringstoezicht en van de recidives. Daarbij
worden eerst eventuele verschillen in (demografische) achtergrondgegevens tussen
de steekproefgroep en de niet-steekproefgroep onderzocht (paragraaf 3.1). Daarna
wordt in paragraaf 3.1 het aantal contraire voorwaardelijke beslissingen getoond.
Ten slotte wordt in paragraaf 3.2 het fpc-advies voor de voorwaardelijke beëindiging
nader bekeken: de mate van overeenstemming met de andere vorderende en
adviserende partijen, de werking van het reclasseringstoezicht in de praktijk en de
relatie met recidive.
Achtergrondfactoren
Zoals reeds vermeld in de methodesectie, bestaat de totale groep tbs-gestelden met
een VB in de periode oktober 1997 tot en met juni 2013 uit 918 personen. De
steekproefgroep (N=447)30 en de niet-steekproefgroep (N=471) zijn hierbij op
aselecte wijze tot stand gekomen. Om de mate van generalisatie van de uitkomsten
van de steekproef naar de gehele groep van tbs-gestelden met een VB te kunnen
bepalen, zijn eventuele verschillen in achtergrondgegevens tussen beide groepen
onderzocht. Indien er geen significante verschillen in achtergrondgegevens tussen
de steekproefgroep en de niet-steekproefgroep worden gevonden, kan worden
verondersteld dat de resultaten van de steekproef te generaliseren zijn naar de
totale groep tbs-gestelden met een VB in de periode oktober 1997 tot en met juni
2013. Als eerste is gekeken naar het jaar van oplegging van de VB (zie tabel 9). De
steekproefgroep en de niet-steekproefgroep verschilden niet van elkaar voor wat
betreft jaar van oplegging van de VB (χ2=13,09; p=0,83).
Tabel 9

Jaar van oplegging VB
Steekproefgroep

Niet-steekproefgroep

(N=447)

(N = 471)

Jaar van oplegging VB

Totale groep
(N = 918)

N

%

N

%

N

%

Voor 1997

-

-

3

0,2

3

0,3

1997

-

-

3

0,6

3

0,3

1998

15

3,4

26

5,5

41

4,5

1999

19

4,3

26

5,5

45

4,9

2000

11

2,5

16

3,4

27

2,9

2001

16

3,6

16

3,4

32

3,5

2002

15

3,4

15

3,2

30

3,3

2003

21

4,7

22

4,7

43

4,7

2004

18

4,0

20

4,2

38

4,1

2005

20

4,5

25

5,3

45

4,9

2006

14

3,1

16

3,4

30

3,3

2007

8

1,8

6

1,3

14

1,5

30

Zoals in de methodesectie naar voren is gekomen, is van 31 personen geen of geen volledige uitspraak tot VB
terug gevonden. Om die reden zijn deze personen verder uitgesloten van de analyses in het onderhavige onderzoek. Deze personen kunnen echter wel zijn opgenomen in de cijfers van DJI over het aantal VB’s per jaar (zie
tabel 2); de cijfers in tabel 2 en tabel 9 komen daarom niet helemaal overeen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 37

Steekproefgroep

Niet-steekproefgroep

(N=447)

(N = 471)

Jaar van oplegging VB

Totale groep
(N = 918)

N

%

N

%

N

%

2008

28

6,3

29

6,2

57

6,2

2009

38

8,5

33

7,0

71

7,7

2010

56

12,5

59

12,5

115

12,5

2011

61

13,6

51

10,8

112

12,2

2012

71

15,9

66

14,0

137

14,9

2013a

36

8,1

39

8,3

75

8,2

a

*

tot en met 30 juni 2013.
In de niet-steekproefgroep bleken drie personen met een startjaar van de VB van voor 1997 te zitten. Bij Ministerieel
besluit was dit bij uitzondering in die jaren mogelijk (art 38i oud WvSr).

Vervolgens is gekeken naar demografische achtergrondgegevens van de tbsgestelden met een VB: sekse, de gemiddelde leeftijd ten tijde van het begin van de
tbs-maatregel, de gemiddelde leeftijd ten tijde van het begin van de VB, de
gemiddelde leeftijd aan het einde van de tbs en het geboorteland (zie tabel 10). Uit
de analyses blijkt dat er alleen een significant verschil is tussen de steekproefgroep
en de niet-steekproefgroep in sekse: in de steekproefgroep zitten significant minder
mannen. Aangezien de tbs-populatie voor het merendeel uit mannen bestaat, kan
worden verondersteld dat de resultaten in het huidige onderzoek in ieder geval
generaliseerbaar zijn naar de mannelijke tbs-gestelden en in enigszins mindere
mate naar het vrouwelijke deel. Voor de andere (demografische)
achtergrondvariabelen werden geen significante verschillen gevonden, waarmee de
resultaten van de steekproef generaliseerbaar zijn naar de gehele groep van tbsgestelden met een VB in de periode oktober 1997 tot en met juni 2013.
Tabel 10

Achtergrondkenmerken

Achtergrondkenmerk

Steekproefgroep

Niet-steekproefgroep

Toets statistiek

Gemiddelde (SD)

Gemiddelde (SD)

t; p

Leeftijd begin tbs (jaren)

31,9

(9,5)

31,8

(9,4)

-0,19; 0,85

Leeftijd begin VB (jaren)

41,0

(10,0)

40,7

(9,8)

-0,43; 0,67

Leeftijd eind tbs (jaren)

41,7

(10,2)

41,6

(10,0)

-0,21; 0,84

N (%)

N (%)

χ 2; p

Geslacht (mannen)

92,8 (414)

96,0 (451)

4,3; 0,04

Geboorteland Nederland

74,4 (332)

76,8 (361)

0,70; 0,40

3.1

Aantal contraire voorwaardelijke beëindigingen

De eerste onderzoeksvraag luidde: Bij hoeveel tbs-gestelden is in het verleden
sprake geweest van een contraire beslissing tot voorwaardelijke beëindiging van de
tbs-dwangverpleging? (zie paragraaf 1.2). Hierbij zou – indien mogelijk – in ieder
geval onderscheid worden gemaakt naar verschillende typen contraire beslissingen
zoals besproken door De Kogel en Den Hartogh (2005). In hoeverre dit op basis van
onze gegevens mogelijk is, wordt hieronder nader uitgewerkt.
3.1.1

Onderscheid schriftelijk(e) en mondeling(e) advies/vordering

In het onderhavige onderzoek zijn, zoals beschreven in paragraaf 1.3.2, zowel de
schriftelijke als ook de mondelinge adviezen over de wenselijkheid van de VB van de
adviserende partijen (het fpc, 3RO en de zesjaarsdeskundigen) overgenomen vanuit
de beslissing van de rechter tot VB. Hetzelfde is gedaan voor de vordering van de

38 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

OvJ/het advies van de AG over het al dan niet opleggen van een VB. Voor de
adviezen van de adviserende instanties bleek veelal alleen het mondelinge advies
ter zitting uit de beslissing van de rechter tot VB af te leiden. Deze mondelinge
adviezen ter zitting zijn meegenomen in het verdere onderzoek. De vordering van
de OvJ/het advies van de AG werd in een groter aantal VB-zaken zowel schriftelijk
als mondeling in de beslissing van de rechter vermeld: in 221 van de 447 zaken
(49,4% van alle VB-zaken in de steekproef). De mondelinge vordering/het
mondelinge advies en de schriftelijke vordering/het schriftelijke advies van de
OvJ/AG zijn om die reden apart bekeken in het verdere onderzoek. Daarnaast
hebben de onderzoekers de definitieve vordering/het definitieve advies van de
OvJ/AG bepaald, waarmee in het vervolg van de analyses is gerekend. Hierin zijn zo
veel mogelijk vorderingen/adviezen van de OvJ/AG meegenomen. Indien alleen een
schriftelijke vordering/advies aanwezig was, is deze overgenomen. Indien alleen een
mondelinge vordering/advies aanwezig was, is die overgenomen en indien zowel
een schriftelijke als mondelinge vordering aanwezig was, is de mondelinge vordering
overgenomen. Van alle zaken met zowel een schriftelijke als ook een mondelinge
vordering (221 VB-zaken), wijzigde de OvJ/AG de vordering/het advies 162 keer
(73,3%) ter zitting. In de meeste gevallen werd een schriftelijke vordering tot
verlenging van de tbs-dwangverpleging ter zitting veranderd in een voorwaardelijke
beëindiging van de dwangverpleging (144 keer; 88,9% van het totale aantal
gewijzigde vorderingen).31
3.1.2

Onderscheid sterk en zwak contrair

In het onderhavige onderzoek is ook gekeken naar de risico-inschatting van de
adviserende en vorderende instanties. Dit is gedaan om aan te sluiten bij eerder
onderzoek van De Kogel en Den Hartogh (2005) waarin op basis van de risicoinschatting het onderscheid tussen sterk en zwak contrair is gemaakt (zie ook
paragraaf 1.2).32 De risico-inschatting is alleen gescoord indien uit de beslissing tot
VB duidelijk naar voren kwam dat het een risico-inschatting betrof voor de situatie
waarin de dwangverpleging voorwaardelijk zou worden beëindigd. In tabel 11 wordt
een samenvatting van de risico-inschattingen per partij gegeven. Hieruit blijkt dat
het aantal ontbrekende oordelen over de risico-inschatting hoog is: tussen 74,5%
(voor het fpc) en 96,4% (voor de OvJ/AG; voor een overzicht van alle risicoinschattingen zie bijlage 3). Gezien het hoge percentage ontbrekende scores over de
risico-inschattingen voor de VB in de beslissing van de rechter, is het in het
onderhavige onderzoek niet mogelijk om onderscheid te maken naar sterk versus

31

Onderzoek naar de redenen voor dit vrij hoge aantal wijzigingen in de vorderingen/adviezen van de OvJ/AG viel
buiten de reikwijdte van het onderhavige onderzoek. Wel is het zo dat er soms geruime tijd zit tussen het
moment van indienen van de schriftelijke vordering en de behandeling ter zitting. Dit is des te meer het geval in
hoger beroep zittingen, waarbij de schriftelijke vordering voor de behandeling van de zaak in eerste aanleg geldt
en de mondelinge vordering ten tijde van het hoger beroep wordt uitgesproken. In de tussengelegen periode
kunnen er ontwikkelingen zijn die ertoe bijdragen dat de OvJ/AG de vordering/het advies ter zitting wijzigt. Ook
komt het voor dat de adviserende instantie voor of tijdens de verlengingszitting terugkomt op het schriftelijke
advies (De Kogel & Den Hartogh, 2005) en in navolging hiervan is het mogelijk dat de OvJ dit overneemt. Deze
en andere mogelijke verklaringen zijn echter op basis van het huidige onderzoek niet hard te maken en nader
onderzoek is nodig om hierover definitieve uitspraken te kunnen doen.

32

Met sterk contrair wordt een beslissing tot VB bedoeld die contrair is aan het schriftelijk advies van de
adviserende instantie(s) en de vordering ter zitting, waarbij de rechter en de adviserende instantie ook van
inzicht verschillen over de risico-inschatting. Zwak contrair wordt gedefinieerd als een beslissing tot VB contrair
aan het schriftelijk advies van de adviserende instantie en vordering ter zitting, waarbij de rechter en de
adviserende instantie niet van inzicht verschillen over de risico-inschatting.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 39

zwak contrair. Een mogelijke verklaring voor het hoge aantal ontbrekende scores is
dat er in het onderhavige onderzoek geen onderliggende (originele) stukken van de
adviserende instanties zijn bestudeerd.
Tabel 11

Risico-inschattingen per partij vermeld in de beslissing van de
rechter

Partij

Risico-inschatting
Aanwezig

Afwezig

%

(N)

%

(N)

Fpc

25,5%

(110)

74,5%

(322)

3RO

20,1%

(85)

79,9%

(337)

Zesjaars psychiater

22,5%

(18)

77,5%

(62)

Zesjaars psycholoog

25%

(20)

75,0%

(60)

OvJ/AG

3,6%

(16)

96,4%

(430)

Rechtbank/hof

29,4%

(102)

77,2%

(345)

3.1.3

Aantal contraire VB’s

Gezien bovenstaande uitkomsten waarbij geldt dat er in het onderhavige onderzoek
geen nader onderscheid in het aantal VB’s is te maken aan de hand van schriftelijke
versus mondelinge adviezen en sterk versus zwak contraire beslissingen, wordt
alleen het aantal contraire VB’s gepresenteerd. Hierbij wordt onderscheid gemaakt
in contrair per partij (zie tabel 12). Niet alle partijen hebben in alle
verlengingszittingen een advies over de wenselijkheid van de VB uitgebracht, zie
voor het percentage ontbrekende scores de laatste kolom in tabel 12.33 De mate van
contrair en conform is bepaald over de VB-zaken waarin de betreffende partij
daadwerkelijk een advies heeft uitgebracht (voor een specificatie van alle
uitgebrachte beslissingen, vorderingen en adviezen, zie bijlage 4). Uit de resultaten
blijkt dat indien de rechter beslist tot een voorwaardelijke beëindiging van de
verpleging van overheidswege, dit per partij in ongeveer 25% van de gevallen
contrair is. Het maakt daarbij weinig uit wie deze partij is: het aandeel beslissingen
tot VB contrair aan het advies van het fpc op het totale aantal adviezen van het fpc
is 24,9%, dat van de zesjaarspsychiater 23,7%, dat van de zesjaarspsycholoog
26,2% en dat van de definitieve vorderingen/adviezen van de OvJ/AG is 23,2%. Het
percentage contrair aan de schriftelijke vordering/het advies van de OvJ/AG
(70,8%) is daarbij aanzienlijk hoger dan aan het percentage contrair aan de
mondelinge vordering/het advies van de OvJ/AG (16,3%). Voor 3RO ligt het aandeel
contraire VB’s op het totale aantal adviezen van 3RO lager: in 14,9% van de
adviezen van 3RO beslist de rechter tot een VB contrair aan het advies van 3RO. Er
bestaat overlap tussen deze percentages contraire VB’s, deze kunnen niet
zondermeer worden opgeteld. Uit nadere analyses blijkt dat in 37,1% van de VBzaken de beslissing van de rechter contrair aan ten minste één vordering of advies
is.

33

Het percentage ontbrekende adviezen is redelijk hoog: 25,3% voor het fpc, 41,4% voor de reclassering en ruim
86% voor de zesjaarsdeskundigen. De hoge percentages ontbrekende adviezen voor de zesjaarsdeskundigen zijn
te verklaren vanuit het feit dat deze deskundigen alleen worden ingeschakeld indien de verlenging van de tbsmaatregel ertoe leidt dat deze langer dan (een veelvoud van) zes jaar duurt. De overige hoge waarden hebben
ermee te maken dat alleen de rechterlijke beslissingen zijn onderzocht en geen nadere dossierinformatie is
bekeken.

40 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Tabel 12

Aantal contraire en conforme vorderingen/adviezen per partij
Aandeel
contrair op
Contrair aan

Conform aan

totale aantal

Totale aantal

rechtbank/

rechtbank/ho

adviezen/

adviezen/vorderinge

adviezen/

hof

f

vorderingen

n

vorderingen

N

N

%

%

(N)

Fpc

83

251

24,9%

100%

(334)

25,3%

(113/447)

3RO

39

223

14,9%

100%

(262)

41,4%

(185/447)

Zesjaars

14

45

23,7%

100%

(59)

86,8%

(388/447)

16

45

26,2%

100%

(61)

86,4%

(386/447)

98

325

23,2%

100%

(423)

5,4%

(24/447)

213

88

70,8%

100%

(301)

32,7%

(146/447)

56

287

16,3%

100%

(343)

23,3%

(104/447)

162

275

37,1%

100%

(437)

2,2%

(10/447)

Partij

Ontbrekende

%

(N)

psychiater
Zesjaars
psycholoog
OvJ/AG
definitief
OvJ/AG
schriftelijk
OvJ/AG
mondeling
1 van de
partijen

Kortom
De bevindingen voor de steekproefgroep blijken grotendeels generaliseerbaar te zijn
naar de gehele groep tbs-gestelden met een VB in de onderzoeksperiode, aangezien
de steekproefgroep en de niet-steekproefgroep niet van elkaar verschilden voor wat
betreft jaar van oplegging van de VB, de gemiddelde leeftijd (begin tbs, begin VB en
einde tbs) en het geboorteland. Er waren relatief gezien minder mannen in de
steekproefgroep in vergelijking met de niet-steekproefgroep, maar gezien de
overrepresentatie van mannen in de tbs heeft dit de resultaten waarschijnlijk niet
enorm gekleurd. In het onderhavige onderzoek is het niet mogelijk gebleken het
aantal contraire voorwaardelijke beslissingen uit te splitsen naar mondelinge en
schriftelijke contraire adviezen. Wel is onderscheid naar schriftelijke versus
mondelinge vordering van de OvJ mogelijk, deze partij blijkt in 73,3% van de VBzaken haar vordering te wijzigen. Ook is het niet mogelijk gebleken sterke en
zwakke contraire beslissingen (op basis van de risico-inschattingen voor de VB) te
onderscheiden. Dit komt doordat er alleen rechterlijke beslissingen tot VB zijn
onderzocht en geen andere onderliggende (oorspronkelijke) dossierstukken zijn
ingezien. Het aantal contraire VB-zaken dat is vastgesteld, is ongeveer 25% per
partij. Dat wil zeggen, indien er in een VB-zaak is geadviseerd door een bepaalde
partij, beslist de rechtbank ten opzichte van die partij in ongeveer 25% van de VBzaken tot een contraire VB. Dit percentage is ongeveer gelijk voor elk van de
adviserende en/of vorderende partijen, behalve voor 3RO: de rechter beslist in
14,9% van de VB-zaken met een 3RO-advies contrair aan dat advies. Ten slotte is
het percentage contrair aan de schriftelijke vordering/advies van de OvJ (70,8%)
aanzienlijk hoger dan het percentage contrair aan de mondelinge vordering
(16,3%).

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 41

3.2

Adviezen van het fpc

3.2.1

Inleiding

In deze paragraaf worden de adviezen van het fpc nader onderzocht, aangezien het
fpc als behandelverantwoordelijke instantie in de meeste verlengingszittingen de
centrale adviserende partij is (zie eerder). Dit betreft een subgroep van tbsgestelden uit de steekproef (N=447), omdat het fpc-advies niet in alle VB-zaken uit
de beslissing van de rechter was af te leiden (in 98 VB-zaken; 21,9%) of ontbrak (in
15 VB-zaken; 3,4%). Als uitgangspunt voor de analyses in deze paragraaf worden
de 334 overgebleven tbs-gestelden met een beslissing tot VB meegenomen. Eerst
wordt bekeken in hoeverre de tbs-gestelden met een contraire VB verschillen van
tbs-gestelden met een conforme VB op (demografische) achtergrondgegevens
(paragraaf 3.2.2). Vervolgens wordt gekeken naar de mate van overeenstemming
over de adviezen van het fpc met die van de andere partijen (paragraaf 3.2.3). De
mate waarin het fpc-advies overeenstemt met de adviezen van de andere partijen
zegt iets over de mate waarin er onder de verschillende professionals gelijk wordt
gedacht over de tbs-gestelde en dus de mate waarin contrair aan de visies van de
verschillende professionals wordt besloten. Hierna komen het reclasseringstoezicht
(paragraaf 3.2.4) en de recidive aan de orde (paragraaf 3.2.5). De uitkomsten van
deze analyses kunnen inzicht geven in de manier waarop contraire versus conforme
VB’s in de praktijk verlopen: zijn er verschillen in het reclasseringstoezicht of de
recidive tussen beide groepen tbs-gestelden? Bij de analyses in paragrafen 3.2.4 en
3.2.5 zijn de aantallen tbs-gestelden die kunnen worden meegenomen kleiner,
gezien de vereisten en kenmerken van de datasystemen waarmee een koppeling
moest worden gemaakt (zie ook paragraaf 1.3.4).
3.2.2

Achtergrondgegevens

De tbs-gestelden met een contraire VB (N=83) worden eerst vergeleken met de tbsgestelden met een conforme VB (N=251) voor wat betreft de (demografische)
achtergrondgegevens (zie tabel 13). Uit deze tabel komt naar voren dat tbsgestelden met een contraire VB en degenen met een conforme VB niet van elkaar
verschillen voor wat betreft leeftijd. Dit geldt voor leeftijd bij het begin van de tbsmaatregel (gemiddeld ongeveer 32 jaar), leeftijd bij het begin van de VB (gemiddeld
ongeveer 41 jaar) en leeftijd bij het einde van de tbs-maatregel (in vele gevallen
ook het einde van de tbs-maatregel; gemiddeld ongeveer 42 jaar). Er wordt ook
geen verschil in sekse en in geboorteland gevonden: het merendeel van de tbsgestelden met een VB is man (gemiddeld ongeveer 95%) en geboren in Nederland
(gemiddeld ongeveer 72%). Met betrekking tot het uitgangsdelict (de zaak
waarvoor de tbs-maatregel is opgelegd) zien we wel een verschil: tbs-gestelden met
een contraire VB hebben in vergelijking met tbs-gestelden met een conforme VB
vaker een zedendelict of een vermogensdelict gepleegd en minder vaak een
geweldsdelict. Tevens valt op dat tbs-gestelden met een contraire VB meer
justitiecontacten hebben gehad dan tbs-gestelden met een conforme VB. Er is ook
gekeken naar IQ en stoornissen ten tijde van oplegging van de tbs-maatregel.
Indien wordt gekeken naar tbs-gestelden met een IQ onder de 80 in vergelijking
met degenen met een IQ van boven de 80, wordt geen verschil gevonden in contrair
versus conform. Er is geen significant verschil in het aantal tbs-gestelden met een
contraire versus conforme VB en het voorkomen van een persoonlijkheidsstoornis
(niet nader te specificeren vanuit de data) noch het voorkomen van een
psychotische stoornis, hoewel voor de laatste stoornis een trend in de data wordt
gevonden (t=3,43; p=0,06). De tbs-gestelden met een contraire VB hebben minder

42 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

vaak een psychotische stoornis. Ten slotte heeft de tbs-gestelde met een contraire
VB significant minder vaak proefverlof gehad (19,3%) dan tbs-gestelden met een
conforme VB (49,0%).
Tabel 13

Omschrijving achtergrondkenmerken

Achtergrondkenmerk

Contrair (N = 83)

Conform (N = 251)

Toets statistiek

Gemiddelde (SD)

Gemiddelde (SD)

t; p (totale N)

Leeftijd begin tbs (in jaren)

32,3 (9,6)

31,8 (9,1)

-0,49; 0,63 (333)

Leeftijd begin VB (in jaren)

41,0 (10,0)

41,0 (9,9)

-0,08; 0,94 (333)

Leeftijd eind tbs (in jaren)

42,0 (10,3)

41,9 (10,1)

-0,14; 0,89 (247)

Duur tbs voorafgaand VB (in

8,2 (3,7)

8,9 (4,4)

1,19; 0,24 (334)

jaren)
Aantal eerdere justitiecontacten 15,4 (21,7)

10,2 (15,7)

-2,35; 0,02* (328)

% (N)

% (N)

χ2; p (totale N)

Sekse (mannen)

95,2 (79)

93,9 (230)

0,19; 0,79 (334)

Geboorteland (Nederland)

71,1 (59)

72,7 (178)

0,08; 0,78 (334)

Type delict van de

13,2; 0,00** (296)

uitgangszaak
Geweld

27,0 (20)

50,9 (113)

Zeden

20,3 (15)

12,2 (27)

Vermogen (met of zonder

29,7 (22)

19,4 (43)

geweld)
Overig

23,0 (17)

17,6 (23)

IQ < 80

5,4% (3)

8,9% (14)

0,71; 0,57 (218)

Persoonlijkheidsstoornis

83,9% (47)

73,3% (118)

2,66; 0,10 (217)

Psychotische stoornis

16,1% (9)

28,6% (46)

3,54; 0,06+ (217)

Proefverlof

19,3% (16)

49,0 (123)

21,41; 0,00** (334)

**

significant, p<0,01
*
significant, p<0,05
+
trend
SD = standaard deviatie

Vervolgens hebben we gekeken naar de behandelduur voorafgaand aan de VB van
beide groepen (tbs-gestelden met een contraire VB versus degenen met een
conforme VB). De gemiddelde behandelduur voorafgaand aan de VB is 8,2 jaar
(SD=3,7) voor tbs-gestelden met een contraire VB en 8,8 jaar (SD=4,4) voor tbsgestelden met een conforme VB. Dit verschil is niet significant (zie ook tabel 13).
Gezien de hoge standaarddeviatie op de gemiddelde verblijfsduur is op een tweede
manier naar de behandelduur gekeken, aan de hand van het percentage tbsgestelden dat na een bepaald aantal jaren VB heeft (zie tabel 14; zie ook Nagtegaal,
Van der Horst, & Schönberger, 2011). Uit de analyses blijkt dat er ook aan de hand
van deze rekenmethode geen verschil is in de behandelduur voorafgaand aan de VB
indien tbs-gestelden met een contraire VB worden vergeleken met degenen met een
conforme VB.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 43

Tabel 14

Percentage tbs-gestelden dat na 1 tot en met na 16 jaar of meer
behandelduur een VB krijgt

Behandelduur (in jaren)

Contrair
%

Conform

(N)

Na 1 jaar

-

Na 2 jaar

-

%

(N)
-

1,2

(3)

Na 3 jaar

3,6

(3)

1,2

(3)

Na 4 jaar

9,6

(8)

5,3

(13)

Na 5 jaar

7,2

(6)

9,0

(22)

Na 6 jaar

18,1

(15)

18,8

(46)

Na 7 jaar

13,3

(11)

9,0

(22)

Na 8 jaar

10,8

(9)

11,0

(27)

Na 9 jaar

10,8

(9)

8,6

(21)

Na 10 jaar

4,8

(4)

10,2

(25)

Na 11 jaar

7,2

(6)

6,5

(16)

Na 12 jaar

4,8

(4)

6,5

(16)

Na 13 jaar

-

1,6

(4)

Na 14 jaar

1,2

(1)

1,6

(4)

Na 15 jaar

3,6

(3)

2,0

(5)

Na 16 jaar of meer

4,8

(4)

7,3

(18)

Ten slotte hebben we gekeken naar twee kenmerken van de verlengingszittingen:
het aantal aanhoudingen en het aantal behandelingen van een zaak in hoger beroep
(zie ook methodensectie). In tabel 15 zijn deze percentages te zien. Uit de tabel
blijkt een significant verschil in beide kenmerken: in zaken waarbij de rechter beslist
tot een contraire VB is significant vaker een aanhouding geweest voorafgaand aan
de beslissing tot VB en is significant vaker hoger beroep ingesteld dan in zaken
waarbij de rechter in overeenstemming met het advies van het fpc beslist. Dit
betekent dat een contraire VB vaker wordt uitgesproken indien er nog geen VB is
voorzien door het fpc en er nog geen maatregelrapport is opgemaakt. Ook wordt
een contraire VB vaker uitgesproken indien niet alle partijen het met elkaar eens
zijn ter zitting in eerste aanleg en één van de partijen in hoger beroep gaat.
Tabel 15

Kenmerken van de zitting

Kenmerk van de zitting

Contrair (N = 83)

Conform (N =251)

Toets statistiek

%

(N)

%

(N)

χ 2; p

(N)

Aanhoudingen

60,2%

(50)

40,2%

(101)

10,07; 0,00**

(251)

Hoger beroep

32,5%

(27)

8,4%

(21)

29,60; 0,00**

(251)

**

Significant, p<0,01

3.2.3

Mate van overeenstemming adviezen fpc

In de onderhavige paragraaf is de mate van overeenstemming over de adviezen van
het fpc bekeken: in hoeveel VB-zaken het fpc in combinatie met een andere partij
contrair dan wel conform aan de beslissing van de rechtbank adviseert. De mate
van overeenstemming wordt naar twee situaties uitgesplitst: fpc-adviezen contrair
aan de beslissing van de rechtbank en fpc-adviezen conform aan de beslissing van
de rechtbank (zie tabel 16). Te zien is (bijvoorbeeld) dat in de meeste VB-zaken
met een contrair fpc-advies het fpc de enige partij is die contrair heeft geadviseerd
(45,8%). Het fpc contrair in combinatie met de OvJ/AG contrair komt ook geregeld
voor: in 28,9% van de contraire VB-zaken. Er zijn geen VB-zaken contrair aan het
advies van het fpc waarin alle andere partijen eveneens contrair hebben

44 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

geadviseerd. Voor wat betreft de VB-zaken met een conform fpc-advies, is het fpc
het samen met 3RO en de OvJ/AG het het meeste eens (in 38,2% van de conforme
VB-zaken). Er waren slechts 12 VB-zaken waarin de rechter zowel conform het fpc
als ook conform alle overige partijen heeft besloten (4,8% van de VB-zaken conform
aan het fpc). Uit deze cijfers blijkt dat de contraire beslissing eigenlijk niet bestaat,
maar genuanceerder ligt: per beslissing tot VB adviseren niet alle partijen gelijk en
er zijn geen beslissingen tot VB contrair aan het fpc die eveneens contrair zijn aan
alle andere partijen. De mate van overeenstemming tussen de vorderingen en
adviezen van de andere partijen is te vinden in bijlage 5.
Tabel 15

Contraire (N=83) en conforme (N=251) adviezen fpc
Partijen

Contraire adviezen fpc: %

Conforme adviezen fpc: %

(aantal/totale aantal) genoemde

(aantal/totale aantal) genoemde

partij(en) eveneens contrair

partij(en) eveneens conform

Alleen fpc

45,8%

(38/83)

13,9%

(35/251)

Fpc plus 3RO

4,8%

(4/83)

6,4%

(16/251)

Fpc plus OvJ/AG

28,9%

(24/83)

28,3%

(71/251)

Fpc plus zesjaarspsychiater

4,8%

(4/83)

0,8%

(2/251)

Fpc plus zesjaarspsycholoog

6,0%

(5/83)

-

Fpc, 3RO en OvJ/AG

13,3%

(11/83)

38,2%

Fpc, 3RO, zesjaarspsychiater en

1,2%

(1/83)

-

(96/251)

OvJ/AG
Fpc, 3RO, zesjaarspsycholoog, OvJ

-

0,8%

(2/251)

Fpc, 3RO, zesjaarspsychiater,

-

0,8%

(2/251)

zesjaarspsycholoog
Fpc, zesjaarspsychiater en

1,2%

(1/83)

0,8%

(2/251)

2,4%

(2/83)

5,2%

(13/251)

zesjaarspsycholoog
Fpc, zesjaarspsychiater,
zesjaarspsycholoog en OvJ/AG
Fpc en alle andere partijen
Totaal

3.2.4

100%

4,8%
(83)

100%

(12/251)
(251)

Verloop van het reclasseringstoezicht

Om te kijken naar het verloop van het reclasseringstoezicht in de praktijk, het
aantal berispingen, waarschuwingen en negatieve adviezen dat tbs-gestelden onder
begeleiding van de reclassering hebben gehad in kaart gebracht (zie ook paragraaf
1.3.3). Dit onderdeel van het onderzoek wordt bemoeilijkt door het feit dat de
reclassering een aantal jaren geleden is overgestapt naar een nieuw informatiesysteem (IRIS) en sommige cliënten wel en andere cliënten niet zijn meegenomen
naar het nieuwe informatiesysteem. Daarnaast wordt de data van tbs-gestelden bij
de reclassering maximaal zeven jaar bewaard en wordt een aantal personen om die
reden niet teruggevonden. Het is niet mogelijk om te zeggen om welk deel dit
precies gaat. Hierdoor kunnen de gevonden gegevens onvolledig zijn. Aan de hand
van de hier genoemde cijfers zijn dan ook alleen voorlopige conclusies te trekken
over de invloed van contrair/conform op het verloop van het (officieel geregistreerde
deel van het) toezicht (zie ook paragraaf 1.3.4). Van de 334 tbs-gestelden met een
VB en een fpc-advies in de steekproef is van 180 personen dergelijke informatie
teruggevonden in IRIS (53,9%).34 Van deze 180 personen in IRIS heeft:
34

Dit betekent niet per definitie dat de overige tbs-gestelden geen advies voortijdige negatieve beëindiging,
berisping of waarschuwing heeft gehad.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 45

 2,8% (N=5) ten minste 1 advies voortijdige negatieve beëindiging/partiële
tenuitvoerlegging gehad;
 4,4% (N=8) ten minste 1 berisping gehad;
 1,1% (N=2) ten minste 1 voortijdige negatieve beëindiging gehad;
 16,1% (N=29) ten minste 1 waarschuwing door toezichthouder gehad.
Indien de adviezen over voortijdige negatieve beëindiging/partiële
tenuitvoerlegging, berispingen, en waarschuwingen door toezichthouder, worden
onderverdeeld naar tbs-gestelden met een contraire dan wel conforme beslissing tot
VB, ziet de onderverdeling er als volgt uit (zie tabel 17): voor 45 personen geldt dat
de beslissing tot VB contrair het advies van het fpc tot stand is gekomen en voor
135 personen is dit conform het advies van het fpc. Uit tabel 17 blijkt verder dat
geen van de onderzochte kenmerken van een negatief verlopen toezicht door de
reclassering significant verschilt tussen de contraire versus de conforme
voorwaardelijke beëindigingen. Het maakt dus (voor de subgroep van onze
steekproef) niet uit of de VB contrair of conform tot stand is gekomen voor wat
betreft het aantal geregistreerde schendingen.
Tabel 17

Percentage (aantal) negatieve beoordelingen, adviezen
negatieve beëindiging, berispingen en waarschuwingen
toezichthouder
Contrair

Conform

(N=45)

(N=135)

% (N)

% (N)

Advies voortijdige negatieve beëindiging

4,4% (2)

2,2% (3)

0,617

0,600

Berisping

0,0% (0)

5,9% (8)

2,791

0,204

Voortijdige negatieve beëindiging

0,0% (0)

1,5% (2)

0,674

1,000

Waarschuwingen toezichthouder

13,3% (6)

17,0% (23)

0,343

0,558

Actie reclassering

3.2.5

Chi-square

p-waarde

Relatie met recidive

Recidive tijdens de voorwaardelijke beëindiging
Voor het bepalen van de recidive tijdens de VB is uitgegaan van twee voorwaarden
(zie ook paragraaf 1.3.3): er moet een fpc-advies over de VB zijn uitgebracht en de
tbs-maatregel moet zijn beëindigd. Deze twee voorwaarden bleken van toepassing
te zijn voor 256 tbs-gestelden. In 71 gevallen is de VB contrair aan het advies van
het fpc door de rechtbank opgelegd, terwijl dit in 185 gevallen conform het fpcadvies is geweest. De recidive tijdens de VB is zeer beperkt: er zijn vier recidivisten
tijdens de VB in contraire VB-zaken en vijf in conforme VB-zaken. Deze aantallen
zijn te klein om nadere betekenisvolle analyses over te verrichten.
Recidive na afloop van de tbs-maatregel
Voor het bepalen van de recidive na afloop van de VB is eveneens uitgegaan van
twee voorwaarden, echter iets anders dan voor de recidive tijdens de VB (zie ook
paragraaf 1.3.3). Er moet een fpc-advies over de VB zijn uitgebracht en de tbsmaatregel moet tijdig zijn beëindigd. Deze twee voorwaarden bleken van toepassing
te zijn voor 165 tbs-gestelden.35 In tabel 18 is de prevalentie van de 2-jarige
recidive te zien, aan de hand van drie recidivecriteria: algemene, ernstige en tbs-

35

Van deze tbs-gestelden is bekend dat zij een VB hebben gehad voorafgaande aan de definitieve beëindiging van
hun tbs-maatregel én dat de tbs-maatregel ten minste 2,5 jaar onvoorwaardelijk beëindigd is geweest.

46 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

waardige recidive.36 Uit de analyses komt naar voren dat de prevalentie van de 2jarige algemene en van de 2-jarige ernstige recidive significant hoger ligt bij tbsgestelden met een contraire VB in vergelijking met de tbs-gestelden met een
conforme VB. Voor de 2-jarige tbs-waardige recidive is er geen significant verschil.
Het zijn dus de relatief mildere vergrijpen waarvoor tbs-gestelden met een contraire
VB vaker worden veroordeeld dan degenen met een conforme VB.
Tabel 18

Prevalentie 2-jarige recidive van ex-terbeschikkinggestelden
met een VB (uitstroomperiode 1997-2011)

Variabele

Contrair fpc (N=44)

Conform fpc (N=121)

Toetsgegevens

%

%

Algemene recidive

29,5

16,0

1,79;

z; p
0,04*

Ernstige recidive

29,5

9,3

2,90;

0,00**

Tbs-waardige recidive

9,1

5,1

0,92;

0,18

* Significant, p<0,05.
** Significant, p<0,01.

Uit analyses waarbij een wat langere observatietermijn wordt aangehouden,
namelijk van vijf jaar na beëindiging van de tbs-maatregel, komt naar voren dat er
alleen voor de ernstige recidive nog een significant verschil is tussen contraire
versus conforme VB’s. Voor het verschil in algemene recidive tussen contraire en
conforme VB’s wordt voor de 5-jarige recidive een trend gevonden (zie tabel 19).
Tabel 19

Prevalentie 5-jarige recidive van ex-terbeschikkinggestelden
met een VB (uitstroomperiode 1997-2011)

Variabele

Contrair fpc (N=44)

Conform fpc (N=121)

Toetsgegevens

%

%

z; p

Algemene recidive

46,4

26,7

1,57; 0,06+

Ernstige recidive

43,9

21,3

1,86; 0,03*

Tbs-waardige recidive

21,6

11,6

1,21; 0,11

*
+

Significant.
Trend.

Vervolgens is door middel van een multipele Cox regressie-analyse nagegaan welke
andere, uit de literatuur bekende, voorspellers van recidive het beste de recidive
kunnen voorspellen. In deze analyse worden meerdere voorspellers tegelijkertijd
meegenomen, dus niet alleen de totstandkoming van de beslissing van de rechter
(zie paragraaf 1.3.3). De volgende variabelen zijn meegenomen: de leeftijd ten tijde
van het ontslag uit de tbs, sekse, geboorteland, uitgangsdelict, strafrechtelijk
verleden, beslissing van de rechtbank tot VB en proefverlof. Als uitkomstmaten zijn
algemene recidive (tabel 20) en ernstige recidive (tabel 21) bekeken en is voor de
observatieperiode van twee jaar gekozen. Indien deze algemene voorspellers van
recidive worden meegenomen in de analyses komt naar voren dat de
totstandkoming van de beslissing tot VB (contrair of conform het advies van het fpc)
niet meer significant is. Dit geldt zowel voor de 2-jarige algemene recidive als voor
de 2-jarige ernstige recidive. Andere voorspellers zijn wel significant: voor zowel
algemene recidive als ernstige recidive zijn dit strafrechtelijk verleden en de leeftijd
36

Algemene recidive is een nieuw geldig justitiecontact (geen vrijspraak, technisch sepot of andere technische
beslissing) naar aanleiding van enig misdrijf, ongeacht de aard en ernst van de gepleegde delicten; ernstige
recidive is een nieuw geldig justitiecontact naar aanleiding van een misdrijf met een maximale strafdreiging van
vier jaar of meer (ook delicten met een lagere strafdreiging maar waarvoor wel voorlopige hechtenis kan worden
opgelegd); en tenslotte tbs-waardige recidive: een nieuw geldig justitiecontact naar aanleiding van een misdrijf
waarvoor een nieuwe tbs-maatregel kan worden opgelegd (Wartna et al., 2011).

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 47

ten tijde van het ontslag uit de tbs. Dat wil zeggen: hoe meer delicten in de
strafrechtelijke voorgeschiedenis en hoe jonger de tbs-gestelde bij uitstroom, hoe
hoger de kans op recidive. Voor ernstige recidive is de uitgangszaak/het indexdelict
van belang: indien tbs-gestelden met een geweldsdelict als indexdelict worden
vergeleken met andere categorieën indexdelicten, blijken tbs-gestelden met
vermogensdelicten (met of zonder geweld) en met ‘overige delicten’ significant
vaker te recidiveren. Al met al betekenen bovenstaande resultaten dat indien niet
alleen de totstandkoming van de beslissing van de rechter (contrair of conform),
maar ook andere bekende voorspellers van recidive worden meegenomen, de
totstandkoming van de beslissing van de rechter (contrair of conform) niet meer
significant bijdraagt aan significante verschillen in recidive.
Tabel 20

Samenhang achtergrondkenmerken ex-terbeschikkinggestelden
met VB en algemene recidive
eβ

p

95% BI

Leeftijd einde tbs

0,96

0,93

0,99

0,01*

Sekse (man)

0,96

0,29

3,25

0,95

Geboorteland (Nederland)

0,84

0,48

1,48

0,55

Zeden

1,27

0,63

2,57

0,51

Vermogen (met of zonder geweld)

1,95

0,97

3,91

0,06+

Overig

1,93

0,98

3,80

0,06+

Strafrechtelijk verleden

1,02

1,01

1,03

Beslissing rechtbank VB (contrair vs conform)

1,00

0,99

1,01

0,00**

Proefverlof

0,61

0,35

1,07

0,70

Delict categorie uitgangszaak (geweld):

0,08+
*

significant, p<0,05
**
significant, p<0,01
+
trend
BI betrouwbaarheidsinterval

Tabel 21

Samenhang achtergrondkenmerken ex-terbeschikkinggestelden
met VB en ernstige recidive
eβ

95% BI

p

Leeftijd einde tbs

0,95

0,92

0,99

0,01*

Sekse (man)

1,56

0,45

5,37

0,48

Geboorteland (Nederland)

0,79

0,43

1,43

0,43

Leeftijd einde tbs

1,66

0,77

3,57

0,19

Sekse (man)

2,41

1,13

5,13

0,02*

Geboorteland (Nederland)

2,57

1,23

5,36

0,01*

Beslissing rechtbank VB (contrair vs conform)

1,02

1,01

1,03

0,00**

Proefverlof

1,00

0,99

1,01

0,56

Delict categorie uitgangszaak (geweld):

Strafrechtelijk verleden

*

significant, p<0,05
**
significant, p<0,01
BI betrouwbaarheidsinterval

Ten slotte is gekeken naar de andere recidive-analyses in het plan van aanpak
(paragraaf 1.3.3), maar vanwege de te lage aantallen van VB-zaken in elk van de
overige categorieën bleek het niet mogelijk deze recidive-analyses te verrichten.

48 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

3.2.6

Kortom

Bij een subgroep van 334 tbs-gestelden uit de steekproefgroep in het onderhavige
onderzoek is een fpc-advies over de wenselijkheid van de VB uitgebracht. Deze
groep is nader bekeken, gezien de centrale rol die het fpc vervult bij het bepalen
van de mate waarin contrair aan de adviezen wordt besloten. Tbs-gestelden met
een VB contrair aan het advies van het fpc (contraire VB) blijken niet te verschillen
van tbs-gestelden met een VB conform aan het advies van het fpc (conforme VB)
voor wat betreft leeftijd (bij begin tbs, bij begin VB en bij einde tbs), sekse,
geboorteland, IQ, persoonlijkheidsstoornis, psychotische stoornis en behandelduur
voorafgaand aan de VB. Tbs-gestelden met een contraire VB hebben wel vaker een
ander indexdelict gepleegd dan degenen met een conforme VB: ze hebben vaker
een zedendelict en vaker een vermogensdelict gepleegd. Daarnaast hebben tbsgestelden met een contraire VB minder vaak een geweldsdelict gepleegd dan tbsgestelden met een conforme VB. Ook hebben tbs-gestelden met een contraire VB
meer justitiële contacten gehad in het verleden. Verder hebben tbs-gestelden met
een contraire VB minder vaak proefverlof gehad voorafgaande aan hun VB en de
uitspraak tot de contraire VB komt vaker tot stand na een aanhouding en in hoger
beroep. In de meeste VB-zaken met een contrair fpc-advies, is het fpc de enige
partij die contrair aan de beslissing van de rechter adviseert (45,8%). In de meeste
VB-zaken met een conform fpc-advies zijn het fpc, 3RO en de OvJ het met elkaar
eens (38,2%).
Er is geen verschil in het aantal officieel door de reclassering geregistreerde
overtredingen van het toezicht tussen tbs-gestelden met een contraire en een
conforme VB, hoewel definitieve uitspraken hierover gezien de beperkingen aan de
verzamelde gegevens niet kunnen worden gedaan. Recidive tijdens de VB komt
weinig voor en kan niet nader worden onderzocht. Na afloop van de tbs-maatregel
recidiveren tbs-gestelden met een contraire VB vaker dan tbs-gestelden met een
conforme VB. Op korte termijn (na twee jaar) is de algemene en de ernstige
recidive significant hoger en op middellange termijn (na vijf jaar) is alleen de
ernstige recidive significant hoger voor tbs-gestelden met een contraire VB dan voor
degenen met een conforme VB. Onder de algemene en ernstige recidive vallen de
relatief mildere vergrijpen. Voor de tbs-waardige recidive worden geen verschillen
gevonden tussen tbs-gestelden met een contraire versus tbs-gestelden met een
conforme VB. Indien naast de contraire versus conforme totstandkoming van de
beslissing van de rechter ook andere voorspellers van recidive worden
meegenomen, draagt de wijze van beslissing van de rechter niet meer bij aan
significante verschillen in recidive. Het zijn dan andere, algemene voorspellers van
recidive die de hoogte van recidive het beste voorspellen, met name leeftijd aan het
einde van de tbs-maatregel en strafrechtelijk verleden.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 49

4

Uitvoering van de contraire VB in de praktijk

In dit hoofdstuk worden de bevindingen van het praktijkonderzoek besproken,
waarmee antwoord wordt gegeven op onderzoeksvraag 3. Het betreft een
beschrijving en analyse van de contraire VB in de praktijk. Hierin is onderzocht op
welke wijze de uitvoerende instanties (reclassering en forensische zorgaanbieders)
omgaan met de contraire VB. Specifiek is nagegaan hoe een contraire VB zich
vertaalt in de voorwaarden en de invulling van het toezicht, en wat de contraire VB
betekent voor de samenwerking tussen reclassering en fpc. Ook eventuele
(knel)punten bij de tenuitvoerlegging van de contraire VB worden besproken en
mogelijke oplossingen voor deze knelpunten. Op verzoek van de onderzoekers
hebben vertegenwoordigers van alle TCO’s vooraf aangegeven hoeveel ervaring zij
hebben met het begeleiden van tbs-gestelden met een contraire VB (zie ook
paragraaf 1.3.3). Het aantal VB’s per TCO-regio varieert over het algemeen tussen
de 10 en 30 zaken op jaarbasis. De ervaring met contraire VB-zaken dat wordt
genoemd door de vertegenwoordigers van de TCO’s ligt gemiddeld genomen lager;
meestal onder de tien gemiddeld op jaarbasis. In paragraaf 4.1 wordt eerst de
beschrijving van de algemene bevindingen gegeven, waarna in paragraaf 4.1.2 de in
de praktijk gesignaleerde knelpunten en mogelijke oplossingen hiervoor aan de orde
komen. In paragraaf 4.2 worden de conclusies over het praktijkonderzoek
weergegeven.

4.1

Tenuitvoerlegging contraire VB

4.1.1

Algemeen

In het onderhavige onderzoek is vooral 3RO naar voren gekomen als de partij die in
de uitvoering van de contraire VB problemen ervaart. Dit in tegenstelling tot de
andere forensische zorgaanbieders die over het algemeen aangeven weinig gevallen
van contraire VB’s te zien en indien ze dit wel tegenkomen, dit volgens hen niet veel
problemen oplevert. De reclassering ervaart de omgang met tbs-gestelden met een
contraire VB over het algemeen als ingewikkelder en moeizamer dan wanneer de VB
conform de adviezen is opgelegd. Dit geldt in het bijzonder voor VB’s die contrair
aan het eigen advies van de reclassering zijn opgelegd, in vergelijking met VB’s die
contrair aan de adviezen van andere partijen tot stand zijn gekomen. Dit komt
mede doordat sommige van deze forensische zorgaanbieders klinisch werken en er
relatief weinig problemen zijn binnen een klinische setting, doordat de controle en
het toezicht in een dergelijke setting groot zijn. De problemen worden door de
forensische zorgaanbieders als groter ervaren in het ambulante traject. Hier krijgen
tbs-gestelden meer vrijheden en is er minder externe controle van zorgverleners.
Daarmee komen ook meer verantwoordelijkheden bij de tbs-gestelden te liggen in
het ambulante traject in vergelijking met het intramurale traject. Ook is het
belangrijk dat de tbs-gestelde ervaring heeft kunnen opdoen met verlof, omdat er
bij de overige forensische zorgaanbieders onvoldoende begeleidingsmogelijkheden
zijn om hiermee van voor af aan te beginnen. Verder valt het de forensische
zorgaanbieders op dat er meer tbs-gestelden met een VB worden aangemeld dan
vroeger37 en ook dat deze personen over het algemeen minder ver in hun
37

De cijfers in tabel 2 van het onderhavige rapport ondersteunen dit beeld, in absolute zin is het aantal nieuw
gestarte VB’s per jaar toegenomen van 58 in 2008 naar 177 in 2013 (zie paragraaf 2.1.1).

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 51

behandeling zijn dan vroeger. De tbs-gestelden hebben bijvoorbeeld hun verslaving
nog niet helemaal onder controle. In de volgende paragraaf worden de door de
respondenten gesignaleerde knelpunten en mogelijke oplossingen hiervoor
beschreven.
4.1.2

Knelpunten en mogelijke oplossingen

In de praktijk worden verschillende knelpunten in de tenuitvoerlegging van de
contraire VB genoemd. Bij deze knelpunten is ook naar mogelijke oplossingen
gevraagd. De gesignaleerde problemen in de uitvoeringspraktijk zijn terug te voeren
naar vijf verschillende thema’s: (1) Samenwerking/behandelrelatie tussen
reclassering en tbs-gestelde; (2) Contact en samenwerking tussen de reclassering
en de fpc’s; (3) Behoefte aan een geleidelijke weg; (4) Flexibiliteit en vormgeving
van de VB en (5) Planning en tijdgebrek. Deze thema’s komen hieronder
achtereenvolgens aan de orde.
1) Samenwerking/behandelrelatie tussen reclassering en tbs-gestelde
De reclassering geeft aan dat zij de meeste moeite heeft bij het begeleiden van tbsgestelden van wie de VB contrair hun eigen advies tot stand is gekomen. Dit komt
– onder meer – omdat 3RO bij de verlengingszitting haar negatieve advies heeft
gegeven en heeft toegelicht, en de tbs-gestelde hierbij in veel gevallen aanwezig
was. Enige tijd later zitten beide partijen met elkaar om tafel en dit kan soms
zorgen voor opstartproblemen (ook wel een ‘valse start’ genoemd door de
respondenten). Vaak komt de samenwerking en de behandelrelatie in dergelijke
gevallen moeizamer op gang. Dit probleem komt het sterkst naar voren wanneer de
reclasseringswerker die het maatregelrapport heeft opgesteld en dit ter zitting heeft
toegelicht, dezelfde persoon is die de begeleiding doet. De reclassering geeft verder
aan soms moeite te ondervinden met het formuleren van voorwaarden in een VBzaak waarin zij negatief adviseren, gezien de tegenstrijdigheid die hierin zit: het
advies tot VB is negatief, maar toch moeten voorwaarden worden geformuleerd
waaronder een VB wel zou kunnen worden uitgevoerd (zie ook paragraaf 2.2.3).
2) Contact en samenwerking tussen de reclassering en de fpc’s
Over het algemeen is de samenwerking tussen 3RO en de fpc’s volgens de
respondenten goed. In verschillende regio’s bestaan er – informele –
samenwerkingsverbanden tussen reclassering en medewerkers van de fpc’s tijdens
de tenuitvoerlegging van de VB, bij wie eerstgenoemde partij indien nodig terecht
kan. In sommige regio’s wordt wel genoemd dat de kwaliteit van het overleg en de
samenwerking kan afhangen van de individuele behandelaar. Het fpc is in de
praktijk als partij (formeel gezien) nauwelijks meer betrokken bij de begeleiding van
de tbs-gestelde met een VB. Ze zijn vooral beschikbaar voor de wettelijke bepaling
van maximaal twee keer zeven weken crisisopname, overig contact vindt plaats op
initiatief van de reclassering (zie ook paragraaf 2.2.4). Voor wat betreft de
samenwerking met het fpc is er in de ogen van de forensische zorgaanbieders in
geval van een contraire VB in voorkomende gevallen behoefte aan een intensievere
samenwerking met de fpc’s. De reclassering geeft aan een tbs-gestelde met een
contraire VB vaak minder goed te kennen dan een tbs-gestelde met een conforme
VB. In dergelijke gevallen is er behoefte aan een nadere kennismaking met de
betrokken tbs-gestelde en een uitgebreidere (kennis)overdracht vanuit het fpc,
inclusief eventuele hulp bij het opbouwen van een behandelrelatie met de tbsgestelde. Een meer geleidelijke overdracht en een intensievere samenwerking zou
de begeleiding hierbij ook ten goede kunnen komen volgens de respondenten.
Wanneer het fpc een negatief advies uitbrengt over de VB, maar er toch een VB

52 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

wordt uitgesproken, kan dit volgens 3RO soms ook frictie opleveren. Zeker indien
3RO wel een positief VB-advies heeft gegeven. Als 3RO en de kliniek met elkaar op
één lijn zitten, is dit volgens de respondenten prettiger werken. Er wordt hierbij
door de respondenten aangegeven dat zowel de overdracht als ook mogelijkheden
tot overleg bij vragen en onduidelijkheden in dergelijke zaken gemakkelijker gaan.
Ten slotte wordt door zowel 3RO als door de forensische zorgaanbieders
aangegeven dat het fpc in haar behandelaanpak steeds vaker zou kiezen om via een
VB een behandelimpasse in de kliniek te doorbreken of een niet toegekend
proefverlof (PV) te omzeilen. Een behandelimpasse kan soms ontstaan als het fpc en
de tbs-gestelde niet meer met elkaar verder kunnen komen. Soms wordt er in die
gevallen volgens 3RO door het fpc voor gekozen het resocialisatieproces middels
een VB een nieuwe impuls te geven. In dit verband wordt door de respondenten ook
het Adviescollege Verloftoetsing Tbs (AVT) genoemd, de partij die de minister
adviseert over het al dan niet toekennen van de verschillende verlofmachtigingen.
Zij wordt door verschillende respondenten als kritischer ervaren dan voorheen.
Volgens de respondenten zou het AVT vaker om aanvullende informatie verzoeken
en er zou vaker alleen voor een deel van het aangevraagde verlof een machtiging
worden afgegeven. Dit kan vertragingen opleveren, want het fpc moet de gevraagde
informatie eerst toesturen voordat het AVT kan adviseren en voordat de minister
definitief kan beslissen. Indien het AVT een negatief advies uitbrengt over het
proefverlof en het fpc daardoor niet op die manier verder kan met het
resocialisatietraject van een tbs-gestelde, kiest het fpc er soms voor om te proberen
een VB te verkrijgen. De beslissing over de VB ligt namelijk bij de rechter en het
AVT brengt hierover geen advies uit.38
3) Geleidelijke weg
Door verschillende respondenten wordt het als problematisch gezien dat bij de
contraire VB de ‘weg der geleidelijkheid’ veelal lijkt te ontbreken. Dit is min of meer
inherent aan een contraire voorwaardelijke beëindiging, aangezien deze per definitie
min of meer onverwacht en/of onvoorbereid voor één of meerdere partijen tot stand
komt. Tbs-gestelden met een contraire VB zouden vaker geen proefverlof hebben
gehad39 en ook met de andere vormen van verlof (onbegeleid verlof, transmuraal
verlof) zou minder vaak zijn geoefend, aldus de respondenten. Ook zijn de
voorbereidingen voor de VB, zoals woonruimte, werk en inkomen, meestal beter
geregeld indien de VB logisch volgt vanuit de geleidelijke weg van resocialisatie,
waardoor de begeleiding voor de forensische zorgaanbieders beter vorm kan worden
gegeven. De voordelen van de geleidelijke weg, bijvoorbeeld via proefverlof, zijn
volgens de respondenten dat 3RO bij de behandeling van de tbs-gestelde wordt
betrokken en reclassering en tbs-gestelde met elkaar kennismaken. Ook is het fpc in
die situatie nog duidelijk als partij betrokken bij de behandeling. Dit kan
bijvoorbeeld zijn in het kader van transmurale FPT. Ook de andere forensische
zorgaanbieders geven aan de geleidelijke weg van resocialisatie te prefereren boven
het zetten van te grote stappen. Zij ervaren het als problematisch als er een tbsgestelde moet worden opgenomen die nog geen of onvoldoende ervaring heeft
opgedaan met verlof. Deze forensische zorgaanbieders zijn er (in tegenstelling tot

38

De cijfers over de adviezen over verlofaanvragen van het AVT laten zien dat deze ervaring in de praktijk niet
wordt ondersteund door officiële cijfers. Hoewel het percentage aanhoudingen in 2008 zelfs iets hoger lag dan in
2013 (7,1% in vergelijking met 5%), is het absolute aantal aanhoudingen in beide jaren vrijwel gelijk (95 in
vergelijking met 92; AVT, 2009, 2014).

39

Dit beeld wordt ondersteund door cijfers uit het onderhavige onderzoek: de tbs-gestelde met een contraire VB
heeft significant minder vaak proefverlof gehad (19,3%) dan de tbs-gestelde met een conforme VB (48,2%; zie
paragraaf 3.2.2).

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 53

de fpc’s) qua middelen (personeel en geld) niet toe uitgerust om alsnog geleidelijke
verlofstappen met de betreffende patiënt te zetten. Indien in geval van een
contraire VB alsnog de geleidelijke weg zo veel mogelijk kan worden gevolgd,
bijvoorbeeld door een geleidelijke overgang van de verantwoordelijkheid voor de
tbs-gestelde van fpc naar reclassering, kan dit de tenuitvoerlegging van de contraire
VB ten goede komen.
4) Flexibiliteit en vormgeving VB
De rondetafelgesprekken en semi-gestructureerde interviews vonden plaats kort na
de invoering van de wetswijziging van 1 juli 2013 (met de invoering van een
verplicht jaar VB indien er verlenging is gevorderd). In deze maanden zijn in de
praktijk verschillende VB-zaken naar voren gekomen die volgens de respondenten in
de uitvoering daarvan problemen opleverden. Dit komt volgens de respondenten
doordat de invoering van de wetswijziging vrij kort van tevoren zou zijn
aangekondigd en er geen overgangsregeling zou zijn geweest voor tbs-gestelden die
hun behandeling bijna hadden afgerond. Ook is de nieuwe wet een generieke
maatregel, geldend voor iedereen voor wie verlenging is gevorderd. Hierdoor zijn
sommige tbs-gestelden min of meer verplicht in de VB terecht gekomen, voor wie
dit volgens de respondenten eigenlijk niet nodig was geweest. Dit zijn tbs-gestelden
bij wie de vordering tot verlenging van de tbs-maatregel al was ingediend voordat
men van het bestaan van de wetswijziging op de hoogte was. In deze gevallen was
het niet-vorderen van een verlenging en het laten verlopen van de tbs-maatregel
van rechtswege dus geen optie. Vooral voor een aantal subgroepen van tbsgestelden leverde de wetswijziging daardoor volgens de respondenten een onnodige
extra stap op in hun behandeling en is de begeleiding en het toezicht moeilijker
vorm te geven. De volgende concrete subgroepen van tbs-gestelden worden hierbij
genoemd:
 tbs-gestelden voor wie een Rechterlijke Machtiging (RM) beter zou zijn geweest,
waaronder tbs-gestelden met een ernstige psychose of schizofrenie: deze hadden
beter direct naar de GGz kunnen gaan40;
 tbs-gestelden die al een lang traject van proefverlof hebben gehad;
 tbs-gestelden die beter naar een niet-gecontracteerde zorginstelling zouden
worden overgeplaatst (met wie het ministerie geen inkoopcontract heeft);
 tbs-gestelden met een lage kans op recidive, bijvoorbeeld daders van (eigen)
kinderdoding;
 tbs-gestelden met voornamelijk persoonlijkheidsproblematiek, vooral antisociale
tbs-gestelden;
 tbs-gestelden die geen stoornis meer hebben, of die geen gevaar meer opleveren
voor de samenleving.
Twee voordelen die in de praktijk door de respondenten worden genoemd, zijn dat
sinds de invoering van de nieuwe wet de betaling van de werkzaamheden van 3RO
beter is geregeld en dat er nu geen tbs-gestelden meer abrupt en zonder

40

De RM wordt regelmatig genoemd in de praktijk, de groep tbs-gestelden voor wie een RM van toepassing zou
zijn, wordt als vrij groot gezien. Met een RM is het mogelijk patiënten gedwongen op te laten nemen in een
psychiatrische instelling. In de Wet Bijzondere Opnemingen in Psychiatrische Ziekenhuizen (BOPZ) worden de
rechten van patiënten die te maken hebben met dwang in de zorg geregeld. DJI rapporteert voor het eerst over
de BOPZ-titel als één van de mogelijke redenen voor een einde aan de tbs-maatregel in 2012 (DJI, 2012a). In
deze publicatie wordt de reden ‘einde tbs vanwege BOPZ-titel’ bekeken in de jaren 2007 tot en met 2011. In de
periode 2007-2009 komt de BOPZ-titel niet voor als reden einde maatregel, in 2010 gebeurt dit 2 keer (2% van
alle beëindigingen in die jaren) en in 2011 12 keer (8% van alle beëindigingen; DJI, 2012a). In 2012 is de tbsmaatregel 26 keer (15%) beëindigd vanwege een BOPZ-titel en in 2013 20 keer (11%; DJI, 2014). Uit deze
cijfers blijkt dat er inderdaad een redelijk grote groep ex-tbs-gestelden is die met RM de tbs verlaat.

54 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

begeleiding terugkeren in de maatschappij. In het verleden werd 3RO niet betaald
voor toezicht na een contrair OO, maar bood zij in de praktijk desondanks
begeleiding. Nu is het niet meer mogelijk contrair zonder voorwaarden in de
maatschappij terecht te komen en is de betaling van de werkzaamheden voor het
toezicht formeel geregeld. Daarmee kan het toezicht- en begeleidingstraject beter
worden vormgegeven. Het niet betaald krijgen voor reclasseringswerk na een
contraire OO lijkt overigens regionaal gebonden, aangezien in sommige regio’s door
de respondenten wordt gezegd dat 3RO ook via andere bronnen aan geld kon
komen voor dergelijke begeleiding, bijvoorbeeld via de gemeente of via de reguliere
gezondheidszorg. Verder is het onmogelijk om in de nieuwe situatie met een OO te
gaan zonder eerst begeleiding te hebben gehad in de vorm van een VB, wat als
gunstig wordt ervaren door de respondenten.
Verder wordt door de respondenten genoemd dat het in de vormgeving/het kader
van de VB en bij uitstek de contraire VB ook op andere manieren aan ruimte en
flexibiliteit ontbreekt. In tegenstelling tot een transmuraal verlof of een proefverlof,
beiden gekenmerkt door flexibiliteit in de begeleiding dan weer door de reclassering
en dan weer door het fpc, zijn de kaders binnen een VB voor een tbs-gestelde
strakker. Ten eerste, buiten de mogelijkheid om voor een periode van maximaal
twee keer zeven weken te worden teruggeplaatst in het fpc voor een crisisopname,
zijn er weinig andere mogelijkheden bij schending van de voorwaarden of
problemen in de tenuitvoerlegging van de VB en dreigt (snel) omzetting van de VB
naar een hervatting van de dwangverpleging. Bij de meer complexe, contraire VBzaken bestaat om die reden de wens om in de behandeling en begeleiding meer
ruimte te hebben voor een flexibele omgang met het fpc. Hierbij wordt bijvoorbeeld
gedacht aan tijdelijke terugplaatsing in het fpc, zonder dat direct de maximaal twee
keer zeven weken crisisopname ingaat. Indien de noodzaak tot opname in het fpc
weer is verdwenen, kan de betrokkene weer worden teruggeplaatst onder
verantwoordelijkheid van de reclassering. Ten tweede zou niet altijd per definitie
een minimale periode van een jaar VB noodzakelijk moeten zijn, maar ook een
periode van een aantal maanden in voorkomende gevallen zou kunnen volstaan,
zoals bijvoorbeeld met de PIJ-maatregel mogelijk is. Op die manier kunnen tbsgestelden die geen jaar VB nodig hebben, sneller uitstromen. Ten derde wordt
gesuggereerd de omzetting van de VB naar een hervatting van de tbs-dwangverpleging na ernstige schending van de voorwaarden anders in te richten. Momenteel is
het zo dat een ernstige schending van voorwaarden een terugplaatsing naar de
dwangverpleging inhoudt en dat de tbs-gestelde veelal in een ander fpc opnieuw
met zijn behandeling moet beginnen. Door verschillende respondenten wordt dit als
onwenselijk ervaren, omdat dit grote vertraging in de behandeling kan opleveren. Er
wordt gesuggereerd de tbs-gestelde in geval van ernstige overtreding van zijn
voorwaarden terug te plaatsen naar een proefverlof in het fpc van herkomst in
plaats van de dwangverpleging te hervatten. Bij een onhoudbare situatie tussen de
tbs-gestelde en het fpc van herkomst of bij een zeer ernstige overtreding van de
voorwaarden met een nieuw, ernstig delict, kan eventueel wel worden gedacht aan
een hervatting van de dwangverpleging. Hiermee zou de omzetting minder
vergaand worden en de behandeling minder vertraging oplopen.
5) Planning en tijdgebrek
De reclassering geeft aan in voorkomende gevallen niet tijdig te worden
ingeschakeld voor het opstellen van een maatregelrapport. Dit is vooral het geval
wanneer een tbs-gestelde nog geen proefverlof heeft gehad, want in die gevallen
kent 3RO de tbs-gestelde vaak niet, 3RO wordt veelal pas betrokken bij de
resocialisatie van de tbs-gestelde vanaf de proefverloffase. Indien 3RO (meer)
gelegenheid wordt geboden reeds mee te kijken in het fpc met een tbs-gestelde

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 55

voor wie een VB wordt voorzien (en die geen PV heeft gehad), kan dit helpen bij de
voorbereiding voor het maatregelrapport en het toezicht- en begeleidingstraject.
Ook wordt door de respondenten aangegeven dat er voor het opstellen van een VBadvies en de bijbehorende voorwaarden in het maatregelrapport voor de
reclassering niet altijd voldoende tijd beschikbaar is. In zulke gevallen moet het VBadvies worden geformuleerd zonder tijd voor gedegen onderzoek. Dit vindt de
reclassering niet wenselijk, vooral bij de meer complexe, contraire zaken,
bijvoorbeeld waarin het verhaal van de betrokken tbs-gestelde en het fpc van elkaar
afwijken. Een ander voorbeeld van een meer complexe zaak, is de VB-zaak waarin
in eerste instantie nog geen VB wordt voorzien, maar de rechter de zaak aanhoudt
voor onderzoek naar de mogelijkheid tot een VB. Bij dergelijke meer complexe
zaken is het bij uitstek van belang dat 3RO voldoende tijd krijgt haar onderzoek te
verrichten, aldus de respondenten. Als de VB goed wordt voorbereid en er genoeg
tijd is om de betrokkene te leren kennen, kan volgens de respondenten ook een
contraire VB succesvol zijn. Tot slot wordt door sommige respondenten aangegeven
dat een goede communicatie tussen 3RO en de OvJ van toegevoegde waarde kan
zijn om contraire VB-zaken zo goed mogelijk te laten verlopen. In één van de
onderzochte regio’s is het gebruikelijk dat de OvJ met enige regelmaat aansluit bij
het TCO-overleg. Dit voegt volgens de respondenten echt iets toe: de OvJ kan
belangrijke informatie vanuit het OM doorgeven, zoals het verduidelijken van een
ingenomen standpunt, of nieuws vanuit het OM. Daarnaast kan de OvJ 3RO tijdig
betrekken bij de voorbereiding van de VB.

4.2

Kortom

In de uitvoeringspraktijk is een contraire VB vooral ingewikkeld voor 3RO als zij zelf
negatief hebben geadviseerd over de wenselijkheid van de VB, maar deze wel wordt
opgelegd door de rechter. Dit in tegenstelling tot wanneer de VB contrair aan
bijvoorbeeld het advies van het fpc is opgelegd. Uit de gesignaleerde knelpunten en
mogelijke oplossingen komt naar voren dat het mogelijk zou kunnen zijn een
contraire VB toch effectief vorm te geven indien er meer inspanningen worden
verricht. De meeste suggesties hiertoe van de respondenten vallen binnen de
huidige wet-, regel- en vormgeving van de VB: (1) het reclasseringstoezicht kan in
geval van een contraire VB het best door een ander persoon dan de opsteller van
het maatregelrapport worden gehouden, om zo de valse start tot een minimum te
beperken; (2) de samenwerking met het fpc kan worden geïntensiveerd, om zo
nadere kennismaking met de tbs-gestelde en uitgebreidere (kennis)overdracht
tussen fpc en reclassering mogelijk te maken; (3) indien zo veel als mogelijk de
geleidelijke weg kan worden gevolgd, heeft een contraire VB minder vergaande
gevolgen; (4) en indien 3RO tijdig wordt betrokken als partij bij de voorbereiding en
uitvoering van de VB kunnen voorbereidingen voor woning, werk en inkomen beter
worden getroffen. Ten slotte werden enkele suggesties gedaan die buiten de huidige
wet-, regel- en/of vormgeving vallen: ten eerste het verruimen van de
mogelijkheden voor flexibele heen en weer plaatsing tussen het fpc en de
reclassering, om zo beter aan te sluiten op het behandeltraject van de tbs-gestelde
dat met vallen en opstaan gepaard gaat; ten tweede het creëren van de
mogelijkheid tot het opleggen van de VB voor minder dan de verplichte periode van
minimaal één jaar, bijvoorbeeld een aantal maanden, voor degenen die met minder
dan één jaar VB ook veilig kunnen terugkeren naar de maatschappij; en ten slotte
het creëren van de mogelijkheid om in geval van ernstige schending van de
voorwaarden de VB om te zetten naar proefverlof in plaats van naar een hervatting
van de dwangverpleging, zodat de vertraging in de behandeling minder vergaand is.

56 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

5

Conclusies en discussie

Het onderhavige onderzoek werd uitgevoerd met als doelstelling inzicht te geven in
de contraire voorwaardelijke beëindiging (VB) van de tbs-dwangverpleging. Deze
doelstelling bestond uit drie onderdelen:
1 het in kaart brengen van de aard en het aantal contraire beslissingen tot
voorwaardelijke beëindiging van de tbs-dwangverpleging;
2 het onderzoeken van de relatie tussen de contraire beslissing tot voorwaardelijke
beëindiging van de tbs-dwangverpleging en recidive, zowel tijdens als na
beëindiging van de tbs-dwangverpleging;
3 het beschrijven en analyseren van de manier waarop uitvoerende instanties
(reclassering en forensische zorgaanbieders) omgaan met de (tenuitvoerlegging
van de) contraire beslissing tot voorwaardelijke beëindiging van de tbsdwangverpleging en de knelpunten en mogelijke oplossingen hierbij.
In dit hoofdstuk worden de belangrijkste bevindingen samengevat, bediscussieerd
en worden de conclusies getrokken.

5.1

Aantal contraire voorwaardelijke beëindigingen

In de periode vanaf de invoering van de VB in oktober 1997 tot aan de laatste
wetswijziging in juli 2013 hebben 949 tbs-gestelden een voorwaardelijke
beëindiging (VB) gehad. Deze groep was te groot om geheel mee te nemen in het
onderzoek, om die reden is de groep op aselecte wijze verdeeld in een
steekproefgroep en een niet-steekproefgroep. Deze twee groepen verschilden niet in
jaar van oplegging van de VB, gemiddelde leeftijd begin van de tbs-maatregel,
gemiddelde leeftijd aan het einde van de tbs-maatregel, gemiddelde leeftijd aan het
begin van de VB en geboorteland. Er was wel een significant verschil in sekse: er
waren minder mannen in de steekproefgroep dan in de niet-steekproef. Gezien het
feit dat de tbs-populatie grotendeels uit mannen bestaat, is het niet aannemelijk dat
dit verschil veel invloed op de resultaten heeft gehad. Dit betekent dat de resultaten
die in het onderhavige onderzoek zijn gevonden, grotendeels te generaliseren zijn
naar de gehele groep van tbs-gestelden met een VB in de periode oktober 1997 tot
juni 2013.
Bij het analyseren van het aantal VB-zaken dat contrair dan wel conform aan de
beslissing van de rechter is, bleek het niet mogelijk alle van te voren bedachte
uitsplitsingen in het aantal contraire VB-zaken te verrichten. Zo worden in de
beslissing van de rechter weinig tot geen mondelinge adviezen van de adviserende
instanties (het fpc, de reclassering en de zesjaarsdeskundigen) teruggevonden.
Deze informatie is mogelijk wel beschikbaar in het onderliggende dossier, maar dat
is in dit onderzoek niet bekeken. Wel was de mondelinge vordering van de OvJ en/of
advies van de AG in ongeveer de helft van alle VB-zaken te achterhalen. Van alle
zaken met zowel een schriftelijke als een mondelinge vordering/advies van de
OvJ/AG, wijzigde de OvJ/AG de vordering/het advies in 73,3% van de zaken ter
zitting. Veelal werd een schriftelijke vordering tot verlenging van de
dwangverpleging gewijzigd in een mondelinge vordering tot voorwaardelijke
beëindiging van de dwangverpleging. Onderzoek naar de redenen achter dit hoge
percentage wijzigingen viel buiten de reikwijdte van het huidige onderzoek. Verder
worden in de rechterlijke beslissingen (lang) niet alle risico-inschattingen van de
adviserende instanties geëxpliciteerd, waardoor we geen onderscheid konden maken
naar sterk versus zwak contrair zoals dat in eerder onderzoek wel is gedaan (De

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 57

Kogel & Den Hartogh, 2005; Mulder, 2012). Twee mogelijke verklaringen voor het
hoge percentage ontbrekende risico-inschattingen zijn dat deze alleen zijn gescoord
indien duidelijk stond beschreven dat het een risico-inschatting betrof voor de
situatie waarin de dwangverpleging voorwaardelijk zou worden beëindigd. Verder
zijn zoals gezegd geen onderliggende (originele) stukken vanuit de adviserende
instanties bestudeerd.
Uit de resultaten blijkt verder dat indien de rechter beslist tot een voorwaardelijke
beëindiging van de verpleging van overheidswege, het aandeel contrair op het totale
aantal uitgebrachte adviezen gemiddeld in ongeveer 25% van de gevallen contrair
de adviserende of vorderende partij is, ongeacht wie de adviserende partij is
(uitgezonderd 3RO). Voor het onderhavige onderzoek geldt dat in 14,9% van de
adviezen van 3RO de rechter tot een VB contrair aan het advies van 3RO beslist.
Het percentage contrair komt bijna overeen met het gemiddelde aandeel contraire
voorwaardelijke beëindigingen op het totale aantal voorwaardelijke beëindigingen
dat werd gevonden door Mulder (2012), dat 22% is. Dit betekent dat het beeld
verkregen over de contraire VB over vier jaren (uit het onderzoek van Mulder, 2012)
bijna gelijk is aan beeld verkregen over de contraire VB wanneer alle jaren worden
meegenomen (het onderhavige onderzoek).

5.2

Fpc-adviezen nader beschouwd

De adviezen van het fpc stonden in het onderhavige onderzoek centraal, in lijn met
de operationalisatie van contrair van oudsher (Van Emmerik, 1989, DJI, 2005,
2008, 2013, 2014; Leuw, 1995, 1999). Om die reden zijn over deze adviezen
nadere analyses verricht. Voor wat betreft verschillende (demografische)
achtergrondgegevens verschillen tbs-gestelden met een contraire VB en degenen
met een conforme VB niet van elkaar (leeftijd, sekse, geboorteland, IQ,
persoonlijkheidsstoornis, psychotische stoornis, behandelduur voorafgaand aan de
VB). Het merendeel van de tbs-gestelden met een VB is man en geboren in
Nederland. Met betrekking tot het uitgangsdelict (de zaak waarvoor de tbs is
opgelegd) zien we wel een verschil: tbs-gestelden met een contraire VB hebben in
vergelijking met tbs-gestelden met een conforme VB vaker een zedendelict of
vermogensdelict gepleegd en minder vaak een geweldsdelict. Bij de verklaring van
dit verschil speelt proportionaliteit mogelijk een rol: het krachtenspel/samenspel
tussen de ernst van het gepleegde delict, de duur van de behandeling in vergelijking
met de duur van de gevangenisstraf en de kans op herhaling. Proportionaliteit is één
van de overwegingen die de rechter meeneemt in zijn beslissing tot het al dan niet
verlengen van de tbs-maatregel. Het is mogelijk dat de rechter vaker contrair aan
de adviezen beslist tot VB bij zedendelinquenten en vermogensdelinquenten omdat
hij van mening is dat proportionaliteit een rol gaat spelen, maar dit viel buiten de
reikwijdte van het huidige onderzoek en is dus niet met zekerheid vast te stellen.
Tevens valt op dat tbs-gestelden met een contraire VB meer justitiecontacten
hebben gehad in het verleden en aanzienlijk minder vaak proefverlof hadden dan
tbs-gestelden met een conforme VB. Uit eerder onderzoek is gebleken dat tbsgestelden die zijn uitgestroomd uit de tbs-maatregel en voorafgaand daaraan geen
proefverlof hebben gehad, vaker recidiveren (Wartna et al., 2005). Ten slotte
hebben we gekeken naar twee kenmerken van de verlengingszittingen: het aantal
aanhoudingen en het aantal zaken dat in hoger beroep wordt behandeld. In zaken
waarbij de rechter beslist tot een contraire VB is significant vaker een aanhouding
geweest en is significant vaker hoger beroep ingesteld dan in zaken waarbij de
rechter in overeenstemming met het advies van het fpc beslist. Bij een aanhouding
ontbreekt veelal het maatregelrapport of nadere informatie, dit om verschillende

58 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

redenen. In een zitting in hoger beroep is in elk geval een van de partijen het niet
eens met de uitspraak in eerste aanleg. Aanhoudingen en hoger beroep komen dus
vaker voor bij contraire VB’s. Ten slotte is de mate van overeenstemming over de
adviezen van het fpc onderzocht. Dit is apart gedaan over de contraire adviezen en
over de conforme adviezen van het fpc. Te zien is dat de meeste overeenstemming
over de contraire VB-zaken bestaat tussen het fpc en de OvJ (28,9% van de
contraire VB-zaken). Er zijn geen VB-zaken contrair aan het advies van het fpc
waarin alle andere partijen eveneens contrair hebben geadviseerd. Voor wat betreft
de VB-zaken waarin het fpc een conform advies heeft uitgebracht, komt de
combinatie van het fpc samen met 3RO en de OvJ/AG het meeste voor (in 38,2%
van de conforme VB-zaken). In slechts 4,8% van de VB-zaken conform aan het fpc
heeft de rechter besloten conform het advies/de vordering van alle partijen. Uit deze
cijfers blijkt dat ‘de contraire beslissing’ eigenlijk niet bestaat, maar genuanceerder
ligt: per beslissing tot VB adviseren niet alle partijen gelijk en er zijn geen
beslissingen tot VB die contrair zijn aan alle partijen.

5.3

De contraire VB in de praktijk

Cijfers
Wanneer wordt gekeken naar de werking van de VB in de reclasseringspraktijk,
worden in onze steekproef geen verschillen gevonden in het aantal officiële door de
reclassering geregistreerde schendingen tussen contrair versus conform tot stand
gekomen VB’s. Naast reclasseringscijfers zijn recidivecijfers van tbs-gestelden met
een VB bekeken. Het gaat daarbij om twee situaties: de recidive tijdens de VB en de
recidive na afloop van de tbs-maatregel. Voor de recidive tijdens de VB zijn er zo
weinig recidivisten (totaal 9 van de 256), dat er geen nadere analyses mogelijk zijn.
Bij de analyses van de recidive na afloop van de tbs-maatregel is gevonden dat de
algemene recidive en de ernstige recidive na twee jaar hoger is voor tbs-gestelden
met een contraire VB in vergelijking met tbs-gestelden met een conforme VB. Indien
naar een observatieperiode van vijf jaar wordt gekeken, is alleen de ernstige
recidive hoger voor tbs-gestelden met een contraire VB. Voor de tbs-waardige
recidive wordt geen significant verschil gevonden tussen tbs-gestelden met een
contraire of conforme VB (niet na twee jaar en niet na vijf jaar). Indien ook andere,
uit de literatuur bekende, voorspellers van recidive worden meegenomen in de
analyses, is de manier van totstandkoming van de beslissing van de rechter
(contrair dan wel conform de adviezen), geen significante voorspeller van recidive
meer. Andere voorspellers zijn wel significant: voor zowel algemene recidive en
ernstige recidive zijn dit strafrechtelijk verleden en de leeftijd ten tijde van het
ontslag uit de tbs. Dat wil zeggen: hoe meer delicten in de strafrechtelijke
voorgeschiedenis en hoe jonger de tbs-gestelde bij uitstroom, hoe hoger de kans op
recidive. Tbs-gestelden met vermogensdelicten (met of zonder geweld) en degenen
met ‘overige delicten’ plegen vaker ernstige recidive in vergelijking met tbsgestelden met een geweldsdelict als uitgangszaak. Deze bevindingen voor tbsgestelden met een contraire voorwaardelijke beëindiging lijken op eerder onderzoek
naar tbs-gestelden met een contraire onvoorwaardelijk ontslag: ook daar zijn het
vooral de algemene voorspellers van recidive die het verschil uitmaken (Wartna et
al., 2005). Deze algemene voorspellers van recidive verklaren een dergelijk groot
deel van de recidive, dat ook proefverlof, de variabele die uit ander eerder
onderzoek als belangrijker voorspeller naar voren kwam (Leuw, 1999), bij de
huidige subgroep van tbs-gestelden geen significante rol meer speelt. Dit betekent
dat bij het voorspellen van de recidive van tbs-gestelden met een VB eerder
gekeken moet worden naar de voorspellers strafrechtelijk verleden en leeftijd ten

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 59

tijde van ontslag uit de tbs en niet zozeer naar de vraag of de VB contrair of
conform tot stand is gekomen.
Kwalitatieve bevindingen
In de uitvoeringspraktijk is een contraire VB vooral ingewikkeld voor 3RO als zij zelf
negatief hebben geadviseerd over de wenselijkheid van de VB, maar deze wel wordt
opgelegd door de rechter. Dit in tegenstelling tot wanneer de VB contrair aan
bijvoorbeeld het advies van het fpc is opgelegd. Uit de gesignaleerde knelpunten en
mogelijke oplossingen komt naar voren dat het mogelijk is een contraire VB toch
effectief vorm te geven indien er meer inspanningen worden verricht. De meeste
suggesties hiertoe vallen binnen de huidige wet-, regel- en vormgeving van de VB,
enkele vallen er buiten. Binnen huidige kaders kan ervoor worden gekozen (1) het
reclasseringstoezicht in geval van een contraire VB door een ander persoon te laten
uitvoeren dan door de opsteller van het maatregelrapport, om zo de valse start tot
een minimum te beperken; (2) de samenwerking met het fpc te intensiveren, om zo
nadere kennismaking met de tbs-gestelde en uitgebreidere (kennis)overdracht
tussen fpc en reclassering mogelijk te maken; (3) de begeleiding van de tbsgestelde alsnog zo geleidelijk mogelijk te laten plaats vinden, bijvoorbeeld door een
geleidelijke overgang van de verantwoordelijkheden van fpc naar reclassering; (4)
3RO tijdig te betrekken als partij bij de voorbereiding en uitvoering van de VB
waardoor woning, werk en inkomen beter kunnen worden geregeld. De suggesties
buiten de huidige wet-, regel- en/of vormgeving zijn: (5) het verruimen van de
mogelijkheden voor flexibele heen en weer plaatsing tussen het fpc en de
reclassering, om zo beter aan te sluiten op het behandeltraject van de tbs-gestelde
dat met vallen en opstaan gepaard gaat; (6) het creëren van de mogelijkheid tot
het opleggen van de VB voor minder dan de verplichte periode van minimaal één
jaar, bijvoorbeeld een aantal maanden, voor degenen die met minder dan één jaar
VB ook veilig kunnen terugkeren naar de maatschappij; en ten slotte (7) het
creëren van de mogelijkheid om in geval van ernstige schending van de
voorwaarden de VB om te zetten naar proefverlof in plaats van naar een hervatting
van de dwangverpleging, zodat de vertraging in de behandeling minder vergaand
kan zijn.

5.4

Conclusie

Op basis van het onderhavige onderzoek kunnen de volgende conclusies worden
getrokken.
1 In ongeveer 25% van de VB-zaken beslist de rechter contrair aan de vordering of
het advies, onafhankelijk van welke partij als vorderende/adviserende partij
wordt bekeken (OvJ/AG, fpc en zesjaarsdeskundigen). Uitzondering hierop is de
reclassering met een percentage van 15% contraire VB-zaken.
2 De contraire VB bestaat niet, er zijn maar weinig VB-zaken waarin alle
vorderende en adviserende partijen het met elkaar eens zijn over de
wenselijkheid van de VB.
3 Tbs-gestelden met een VB contrair aan het advies van het fpc recidiveren vaker
dan tbs-gestelden met een VB conform aan het advies van het fpc. Echter,
wanneer andere bekende voorspellers van recidive bij tbs-gestelden ook worden
meegenomen, is, net als bij contrair onvoorwaardelijk ontslag, de totstandkoming
van de VB (contrair dan wel conform) niet meer voorspellend voor de recidive.
Andere, algemene recidivevoorspellers (leeftijd ten tijde van ontslag uit de tbs en
het strafrechtelijk verleden) blijken in dat geval de sterkste voorspellers van
recidive.

60 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

4 In de reclasseringspraktijk wordt geconstateerd dat er vooral meer problemen
zijn bij de tenuitvoerlegging van de VB indien deze contrair het eigen advies van
de reclassering tot stand is gekomen. Een intensivering van reeds bestaande
kaders van samenwerking en een flexibelere insteek van de VB zou ertoe kunnen
bijdragen dat desondanks ook de contrair tot stand gekomen VB effectief ten
uitvoer wordt gelegd.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 61

Summary
Conditional release of forensic psychiatric inpatients
contrarian to or conform hospital staffs’ advice
Recidivism rates and consequences for probation services

Introduction
The Dutch judicial order ‘terbeschikkingstelling’ (tbs) is a court ordered sentence for
people who have committed serious crimes and who have been declared (partially)
irresponsible of committing these crimes due to severe mental disorders. The tbsorder, or ‘disposal on behalf of the state’, mainly consists of mandatory treatment in
a closed forensic psychiatric hospital (fph). Towards the end of their treatment,
most patients are conditionally released back into society. Conditional release is a
way to more gradually reintegrate into society. It is a judicial order involving release
from the fph while living under certain mandatory conditions in the community. In
the Netherlands, a judge decides on conditional release for forensic psychiatric
inpatients. He is mainly advised by hospital staff, although other advisory parties
may be involved as well. The decision about conditional release is important, since
the judge has to determine whether or not a patient is ready for safe reintegration
into society. However, not much is known about the judges’ decision-making
process, the effects the judges’ decisions may have on the reintegration of former
forensic psychiatric inpatients into the community, and the recidivism rates of these
patients. The present study was set up to gain more knowledge about these issues
as this may decrease post-release recidivism rates. We examined possible
differences in forensic psychiatric inpatients (N=447) who have been conditionally
released by a judge 1) in line with hospital staffs’ advice (conform conditional
release) and 2) against hospital staffs’ advice (contrarian conditional release). These
two groups of patients were compared on demographic and criminal background
characteristics, as well as on recidivism rates. Furthermore, interviews were held
with professionals in forensic psychiatric practice, mostly probation staff members,
to gather recommendations on improving the conditional release process of those
patients released against hospital staffs advice.
The tbs-order is initially imposed for two years after which it ends automatically by
law unless the public prosecutor requests prolongation. When such a request for
prolongation has been submitted, the patient has to appear in court in a so-called
‘prolongation hearing’. It is up to the court (the judge) to decide if the order should
be continued or terminated. At this hearing, the judge may also decide to end the
tbs-order conditionally, in which case the forensic psychiatric patient is no longer
required to stay in the hospital but may reintegrate in society under certain
conditions (e.g. use of medication, regular visits to a psychiatrist, supervision by a
probation officer). In a prolongation hearing, the judge is advised by several
different parties about the necessity of prolongation of the in-patient treatment and
judgments about the risk of recidivism in case of conditional release are provided.
The most important advisory party is the hospital staff who have been treating the
patient. Secondarily, the public prosecutor and the probation services are involved
as advisory parties. Finally, there may be additional reports from an independent
psychiatrist and a second behavioral expert (often a psychologist), if by
prolongation the tbs-order would last longer than six years. The judge may decide
to end the tbs-order conditionally either in accordance with one or more advisory
parties or against the advice of one or more of these parties.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 63

The rationale behind the present study was two-fold. First, executive authorities in
the forensic field in the Netherlands, especially the probation services, indicated to
have more problems with supervising forensic psychiatric patients on contrarian
conditional release as compared to those on conform conditional release. These
problems include a more problematic and conflict filled supervision trajectory, and
lack of time to properly arrange living circumstances and income. Second, there was
a change in the Dutch law in 2013 making it mandatory for each forensic psychiatric
patient to be conditionally released for at least one year before final discharge. Due
to this change in law, an increase in the number of forensic psychiatric inpatients on
contrarian conditional release was expected. Since not much is known about these
patients and how the decision-making process may influence the outcome of the
period under conditional release, the Research and Documentation Centre of the
Dutch Ministry of Security and Justice was asked to perform the present study. The
aim of the study was to gather information and possibly develop new directives for
care that fit the needs of these patients.
Objective, research questions, and research methods
The objective of the present study was to gain more insight on several matters
relating to forensic psychiatric patients on contrarian conditional release.
A contrarian conditional release is defined as a conditional release of the tbs-order
by a judge, while the advisory bod(y/ies) recommend(s) prolongation of the
compulsory treatment.
The main research questions were:
1 How many forensic psychiatric inpatients have been sentenced to go on
conditional release and how many of these conditional release decisions were
contrarian to the advisory bod(y/ies)? Can conditional release decisions be
categorized into different subtypes and if so, what kind? In line with previous
research regarding the contrarian unconditional release, we will look into strong
versus weak contrarian release decisions (based on agreements about risk
judgments) and at possible differences with regards to written advice submitted
before the prolongation meeting as compared to oral statements given during the
hearing.
2 What is the relationship between a contrarian or a conform conditional releasedecision by a judge on the one hand, and reoffending on the other hand?
Reoffending during conditional release as well as after unconditional release will
be examined.
3 How do the executive authorities (i.e., probation services and forensic care
institutions) supervise forensic psychiatric patients on conditional release?
The first two research questions were examined in a quantitative manner. A list of
all tbs-patients who had been conditionally released between October 1997 (the
date the possibility to impose a conditional release order was introduced in Dutch
law) and July 2013 (the date the amendment of the law was introduced that sees to
a mandatory year of conditional release) was requested from the Dutch Custodial
Institutions Agency. In total, 949 unique tbs-patients had been ordered to go on
conditional release in this period. As this number was too large to examine in full,
these patients were randomly divided into either the research group (N=478) or the
control group (N=471). For the research group, all conditional release decisions
were retrieved from the patient files. Out of the 478 patients in the research group,
31 conditional release decisions (6.5%) could not be found or were incomplete in
the patients records, therefore, the final research group consisted of 447 patients. A
standardized code sheet was specifically designed for systematically charting the
decision-making process leading to the conditional release. All parties that had given

64 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

advice on the conditional release decision were noted, along with their advice in
favor of or against conditional release. Also, the risk assessment judgments about
the risk of recidivism of each advisory party were noted. All information was
collected directly from the judges’ decisions, no other records were studied. The
present study will focus on the advice of the forensic psychiatric hospital staff, given
their key role in the prolongation hearing in which the court decides on conditional
release. Recidivism data was obtained through the Recidivism Monitor of the
Research and Documentation Center of the Ministry of Security and Justice.
The third research question was investigated qualitatively. We attended several tbs
case study consultation meetings by the probation services (tbs-casuïstiek
overleggen [TCO]). A TCO is a multidisciplinary consult in which all tbs-patients
under the responsibility of the probation services are discussed. In addition, semistructured interviews were held with several other important forensic care
institutions.
Results
Beforehand, we examined possible differences between the research group and the
control group in order to determine the generalizability of the results. The only
significant difference between the research group and the control group was gender
(slightly more females were found in the research group as compared to the control
group). However, given the overrepresentation of males in the tbs-population, the
results in the present study can still be seen as representative to the population of
tbs-patients with a conditional release. The generalizability of the results to the
female tbs-patients, however, should be done with caution.
Conditional release decisions
First, we looked at how many contrarian release decisions had been made and if
these decisions could be divided into subtypes. Not all advisory parties were
involved in each prolongation hearing. Therefore, we determined the amount of
correspondence between the judges’ decision and the advice by an advisory party
per party and only when they had actually given advice in a certain hearing. In
about 25% of the cases (for each advisory party separately), the judge decided to
conditionally release a forensic psychiatric patient against the advice of that
advisory party. This was true for the advices given by the public prosecutor, the fph,
and the six-year experts. With regards to the recommendations of the probation
services, the rate of contrarian conditional release decisions was somewhat lower:
about 15% of the cases. We then looked into differences with regards to the written
advice submitted before the prolongation meeting as compared to oral statements
given during the hearing. Unfortunately, this information was only available for the
advice given by the public prosecutor. The percentage of contrarian release
decisions was much higher for written recommendations by the public prosecutor
(71%) as compared to the oral advice given during the prolongation hearing (16%).
Finally, we looked into information about risk assessment judgments while on
conditional release. This information also appeared to be too difficult to retrieve
from the judges’ decisions and large numbers of missing data were found. Hence,
we were not able to categorize the conditional release decisions into strong versus
weak contrarian conditional release decisions.
Second, since the recommendations by the forensic psychiatric hospital staff is
considered the central advice in a prolongation hearing, all judges’ decisions
involving an fph-advice were looked at more thoroughly (N=334). In these
analyses, those tbs-patients with a contrarian conditional release decision were
compared to those with a conform conditional release decision on demographic and
criminal characteristics, including recidivism rates. The index offense of tbs-patients

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 65

with a contrarian conditional release significantly more often was a sex offense or a
property offense, their criminal history was more comprehensive, they more often
had been sent on trial leave before their conditional release, the prolongation
hearing was more often adjourned in order to gather information from the probation
services on the possibilities of conditional release, and the conditional release
decision followed significantly more often after an appeal by one of the parties
involved (i.e. the patient and/or the public prosecutor). No significant differences
were found between patients with contrarian or conform conditional release
decisions regarding age, gender, country of birth, IQ, personality disorder, psychotic
disorder, and length of treatment prior to the conditional release. There were also
no significant differences between both groups in violations registered by the
probation services while the forensic psychiatric patients were on conditional
release, however, this last result should be considered preliminary due to data
concerns. Further, we looked at which advisory parties were involved in each
conditional release decision. In cases where the judges’ decision is contrarian to the
advice of the fph, the fph is generally the only advising body. There were no cases
where the judges’ decision was contrarian to all recommendations. In conditional
release cases where the court decision is compliant with the advice of the fph, all
other parties generally agree with the advice of the fph. However, only in twelve
cases all other parties agreed with the advice of the fph for a conditional release.
Hence, it can be concluded that the judges’ decision for conditional release contrary
to the recommendations of the involved parties is heterogeneous in nature, in which
the various parties hold different opinions on the possibilities of conditional release.
Third, both reoffending during conditional release as well as after unconditional
release (official discharge) were examined. Recidivism during conditional release is
rare, only nine patients recidivated. Results regarding recidivism after discharge
showed that both the general and severe violent two-year recidivism rates, as well
as the seriously violent five-year recidivism rates, were significantly higher for tbspatients on contrarian conditional release than for patients on conform conditional
release. No differences between both groups were found for very seriously violent
re-offenses. Hence, these results show that tbs-patients on contrarian conditional
release are convicted more often to less severe reoffending compared to patients
who have been conditionally released conform the fph advice. Finally, we examined
the strength of this association by including other known predictors of recidivism in
a Cox-regression analysis. The results of this analysis showed that the way the
judges’ decision has been reached (contrarian versus conform) is no longer a
significant predictor of recidivism when these other variables are included. These
more general predictors of recidivism, such as age at the time of unconditional
release and criminal history, are the significant predictors in those analyses. This
means that although significant differences may be found between recidivism rates
for patients on conform conditional release as compared to those on contrarian
conditional release, this difference is explained by other characteristics of these
forensic psychiatric patients.
Execution of contrarian conditional release
The qualitative part of the current study shows that problems concerning the
execution of the contrarian conditional release are particularly found in those cases
in which the probation services recommended against the conditional release. This
in contrast to those forensic psychiatric patients on conditional release in contrast to
the advice of other advisory parties. However, it is assumed that a contrarian
conditional release can still be implemented effectively. Respondents suggested
several solutions within the range of current Dutch law: 1) different probation
officers should be involved in writing the advisory report for the prolongation

66 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

hearing and the actual supervision trajectory; this might decrease the problems
regarding the execution of contrarian conditional release decisions, 2) the
collaboration between the probation services and the fphs in case of a contrarian
conditional release should be intensified (e.g. more detailed introduction of the
patient or a more extensive knowledge transfer), 3) a more gradual transition of
responsibilities from the fph to the probation services, and 4) in case of a potential
contrarian conditional release, the fph should already involve the probation services
to better prepare the implementation of the conditional release. Furthermore,
several suggestion have been made that fall outside the scope of current Dutch laws
and/or regulations: 5) more opportunities to transfer the tbs-patient back and forth
between the fph and the probation services to better fit the treatment process to
the needs of the patient, 6) the possibility to impose the obligatory conditional
release for less than a year, and 7) the opportunity to convert the conditional
release into a probationary release in case of serious violation of the consequences.
Currently, this is not possible, causing a delay in the treatment process.
Conclusions
Based on the current study, the following conclusions can be drawn:
1 In approximately 25% of the cases, the judge decides on conditional release
contrary to the advice of the various individual parties, regardless which party is
advising (i.e. public prosecutor, fph, six-year experts). The judge decides against
the probation services’ advice less often: 15%.
2 The judges’ decision on contrarian conditional release is a heterogeneous type of
decision: there are only a few cases where all advising parties mutually agree
about conditionally releasing a forensic psychiatric inpatient.
3 Tbs-patients who have been conditionally released contrarian to the fph advice
reoffend more often than patients who have been conditionally released conform
the fph advice. However, when other predictors for recidivism are also included in
the analyses, the type of decision (contrarian versus conform conditional release)
is no longer a predictor for recidivism. Other, more general predictors of
recidivism, such as age at unconditional release and criminal history, are then
found to predict the difference in recidivism rates.
4 Probation officers note that problems concerning the supervision of former
forensic psychiatric inpatients on contrarian conditional release are particularly
found in cases where the probation services advised against conditional release.
An intensification of the already existing framework between the fph and the
probation services, as well as a more flexible approach of the conditional release
process may ensure that contrarian conditionally released forensic psychiatric
inpatients can be effectively transferred into the community as well those patients
on conform conditional release.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 67

Literatuur
3RO (2013). Gedragscode reageren op ongewenst gedrag tijdens toezicht. Utrecht:
3RO.
3RO en GGZ Nederland (2012a). Ambulant forensisch psychiatrisch toezicht
(ambulant FPT): Samenwerking GGZ-Reclassering: Theorieboek. Utrecht: 3RO en
GGZ Nederland.
3RO en GGZ Nederland (2012b). Ambulant forensisch psychiatrisch toezicht
(ambulant FPT): Samenwerking GGZ-Reclassering: Werkboek. Utrecht: 3RO en
GGZ Nederland.
Abraham, M., van Dijk, B., & Zwaan, M. (2007). Inzicht in Toezicht: De uitvoering
van Toezicht door de Reclassering. Amsterdam: DSP– groep BV.
Adviescollege Verloftoetsing TBS (2009). Jaarverslag 2008. Utrecht: Verloftoetsing
TBS.
Adviescollege Verloftoetsing TBS (2014). Jaarverslag 2013. Utrecht: Verloftoetsing
TBS.
Balkema, J.P. (2012). Beëindiging tbs alleen na voorwaardelijke beëindiging: Een
kleine wijziging. Trema Straftoemetingbulletin, 2, 59-60.
Bregman, I.M., & Wartna, B.S.J. (2011). Recidive TBS 1974-2008: Ontwikkelingen
in de strafrechtelijke recidive van ex-terbeschikkingestelden. Den Haag: WODC.
Brouwer, C., & Elzinga, H.K. (2003). De TBS met voorwaarden en de rol van de
reclassering. Ontmoetingen: Voordrachtenreeks van het Lutje PsychiatrischJuridisch Gezelschap, 9, 41-50.
Commissie Visser (2006). Tbs, vandaag over gisteren en morgen. Den Haag: SDU
Uitgevers.
Commissie Fokkens (1993). Sancties op maat: Eindrapport van de Commissie TBS
en Sanctiepassing Geestelijk Gestoorde Delinquenten. Den Haag: Ministerie van
Justitie.
Dienst Justitiële Inrichtingen (2005). TBS in getal. Den Haag: DJI.
Dienst Justitiële Inrichtingen (2008). TBS in getal 2007. Den Haag: DJI.
Dienst Justitiële Inrichtingen (2011). Forensische Zorg in getal. 2006-2010. Den
Haag: DJI.
Dienst Justitiële Inrichtingen (2012a). Forensische Zorg in getal. 2007-2011. Den
Haag: DJI.
Dienst Justitiële Inrichtingen (2012b). Planning & Control 2013. Handleiding
Forensisch Psychiatrische Centra (Particuliere inrichtingen). Den Haag: DJI.
Dienst Justitiële Inrichtingen (2013). Forensische Zorg in getal. 2008-2012. Den
Haag: DJI.
Dienst Justitiële Inrichtingen (2014). Forensische Zorg in getal. 2009-2013. Den
Haag: DJI.
Emmerik, J.L. van (1989). Tbs en recidive: Een vervolgstudie naar de recidive van
ter beschikking gestelden van wie de maatregel is beëindigd in de periode 19791983. Gouda: Quint bv.
Emmerik, J.L. van (1993). De maatregel tbs, een overzicht in cijfers. Justitiële
verkenningen, 19(3), 9-38.
Emmerik, J.L. van (m.m.v. M. Brouwers) (2001). De Terbeschikkingstelling in Maat
en Getal: Een beschrijving van de tbs-populatie in de periode 1995-2000. Den
Haag: Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI).
Harte, J.M., Kalmthout, W.D. van, Knüppe, J.J.M.C. (2010). Forensisch Psychiatrisch
Toezicht: Evaluatie van de testfase van een vernieuwde vorm van toezicht op tbsgestelden. Amsterdam: Vrije Universiteit.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 69

Inspectie voor de Sanctietoepassing (2010). Reclasseringstoezicht bij proefverlof en
voorwaardelijke beëindiging van de tbs-maatregel. Den Haag: Inspectie voor de
Sanctietoepassing.
Kogel, C.H. de & Den Hartogh (2005). Contraire beëindiging van de TBS-maatregel:
Aantal, aard en verband met recidive. Den Haag: Boom juridische
uitgevers/WODC. Onderzoek en Beleid 236.
Kogel, C.H. de, & Nagtegaal, M.H. (2008). Toezichtprogramma’s voor delinquenten
en forensisch psychiatrische patiënten: Effectiviteit en veronderstelde werkzame
mechanismen. Den Haag: Boom Juridische uitgevers. Onderzoek en beleid 263.
Leuw, E. (1995). Recidive na ontslag uit tbs. Gouda: Quint bv.
Leuw, E. (m.m.v. M. Brouwers en J. Smit) (1999). Recidive na de tbs: Patronen,
trends en processen en de inschatting van gevaar. Den Haag: WODC. Onderzoek
en beleid 182.
Leuw, E., & Mertens, N.M. (2001). Tussen recht en ruimte. Eerste evaluatie van de
tbs-wetgeving van 1997. Den Haag: WODC. Onderzoek en beleid 191.
Ministerie van Veiligheid en Justitie (2011). Beleidskader Forensisch Psychiatrisch
toezicht (FPT). Den Haag: Ministerie van Veiligheid en Justitie.
Mulder, F. (2012). Contraire beslissingen tot voorwaardelijke beëindiging
(Presentatie). Den Haag: DJI, Directie Forensische Zorg.
Nagtegaal, M.H., Horst, R.P. van der, & Schönberger, H.J.M. (2011). Inzicht in de
verblijfsduur van tbs-gestelden: Cijfers en mogelijke verklaringen. Den Haag:
Boom juridische uitgevers. Onderzoek en beleid 290.
Nederlandse Zorgautoriteit (2014). Tariefbeschikking DBBC’s, en overige producten
forensische zorg. Kenmerk TB/FZ-0007.
Raad voor de Rechtspraak (2011). Advies Tweede Kamer: Nota van wijziging van
het wetsvoorstel Wijziging van de Beginselenwet verpleging ter beschikking
gestelden, de Penitentiaire beginselenwet en de Beginselenwet justitiële
jeugdinrichtingen in verband met de verruiming van de mogelijkheid onvrijwillige
geneeskundige behandeling te verrichten (32 337, nr. 7). Den Haag: Raad voor
de Rechtspraak.
Staatsblad (1997a). Besluit van 22 mei 1997, houdende regels omtrent de
tenuitvoerlegging van de terbeschikkingstelling en de verpleging van ter
beschikking gestelden en overige verpleegden strafrechtstoepassing (Reglement
verpleging ter beschikking gestelden). Staatsblad, nr. 217.
Staatsblad (1997b). Wet van 25 juni 1997 tot wijziging van het Wetboek van
Strafrecht en het Wetboek van Strafvordering omtrent de terbeschikkingstelling
en de sanctietoepassing ten aanzien van geestelijk gestoorde delinquenten.
Staatsblad, nr. 282.
Staatsblad (1997c). Besluit van 5 juli 1997, houdende vaststelling van het tijdstip
van inwerkingtreding van de Beginselenwet verpleging ter beschikking gestelden
en het Reglement verpleging ter beschikking gestelden. Staatsblad, nr. 295.
Staatsblad (1997d). Besluit van 5 juli 1997, houdende vaststelling van het tijdstip
van inwerkingtreding van de wet van 25 juni 1997 tot wijziging van het Wetboek
van Strafrecht en het Wetboek van Strafvordering omtrent de
terbeschikkingstelling en de sanctietoepassing ten aanzien van geestelijk
gestoorde delinquenten. Staatsblad, nr. 300.
Staatsblad (2007). Besluit van 11 december 2007 tot vaststelling van het tijdstip
van inwerkingtreding van de wet van 22 november 2007 tot verlenging van de
totale duur van de voorwaardelijke beëindiging van de verpleging van
overheidswege. Staatsblad, nr. 523.
Staatsblad (2013). Besluit van 8 maart 2013 tot wijziging van het Reglement
verpleging tot beschikking gestelden, de Penitentiaire maatregel en het
Reglement justitiële jeugdinrichtingen in verband met de verruiming van de
mogelijkheid onvrijwillige geneeskundige behandeling te verrichten. Staatsblad,
nr. 99.
70 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Staatscourant (2006). Aanwijzingen tbs met voorwaarden en voorwaardelijke
beëindiging dwangverpleging. Staatscourant, 17 oktober 2006, nr. 202.
Staatscourant (2010). Aanwijzingen tbs met voorwaarden en voorwaardelijke
beëindiging dwangverpleging. Staatscourant, 23 september 2010, nr. 14627.
Staatscourant (2013). Aanwijzingen TBS met voorwaarden en voorwaardelijke
beëindiging van het bevel tot verpleging van overheidswege. Staatscourant, 29
april 2013, nr. 11293.
Wartna, B.S.J., Blom, M., & Tollenaar, N. (2011). Brochure recidivemonitor, 4e
herziene versie. Den Haag: WODC.
Wartna, B.S.J., El Harbachi, S., & Van der Knaap, L.M. (2005). Buiten behandeling:
Een cijfermatig overzicht van de strafrechtelijke recidive van exterbeschikkinggestelden. Den Haag: WODC. Factsheet 2006-8.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 71

Bijlage 1 Samenstelling begeleidingscommissie
Voorzitter
Prof. dr. J.W. Hummelen

Leden
Mw. A. Andreas

Bijzonder hoogleraar forensische psychiatrie,
Rijksuniversiteit Groningen; Psychiater en hoofd
behandelzaken Forensisch Psychiatrische Afdeling
‘de Boog’, GGNet, Warnsveld

Senior beleidsmedewerker, Reclassering Nederland

Mr. Drs. F.A.M. Bakker

Senior raadsheer gerechtshof Arnhem-Leeuwarden;
plaatsvervangend algemeen voorzitter van de Raad
voor Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming
(RSJ)

Mr. A.G. van Bergen

Beleidsmedewerker Directie Sanctie- en
Preventiebeleid, ministerie van Veiligheid en Justitie

Mr. G.J. de Haas

Senior advocaat-generaal en coördinator
Expertisecentrum Bijzondere Penitentiaire zaken,
Ressortsparket Arnhem-Leeuwarden, locatie
Arnhem

Mw. Dr. N.H. Tenneij

Beleidsmedewerker Afdeling Kwaliteit, Forensische
Zorg, Dienst Justitiële Inrichtingen, ministerie van
Veiligheid en Justitie

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 73

Bijlage 2 Lijst met bezochte overleggen en gehouden
interviews
1 Semi-gestructureerde interviews
Expertisecentrum Bijzondere Penitentiaire Zaken, Arnhem
Gerard de Haas, Senior advocaat-generaal en coördinator Expertisecentrum
Bijzondere Penitentiaire zaken, Ressortsparket Arnhem en Fleur Baeten,
Beleidsmedewerker Expertisecentrum Bijzondere Penitentiaire Zaken, 21 oktober
2013
Resocialisatieafdeling Van der Hoeven kliniek, Utrecht
Ellen van den Broek, hoofd behandeling transmuraal team, Van der Hoevenkliniek,
7 november 2013
Forensische verslavingskliniek Bouman GGZ, Rotterdam
Ron van Outsem, Klinisch Psycholoog, 3 december 2013
Forensische polikliniek, Altrecht Aventurijn, Utrecht
Emiel van Lith, Afdelingspsychiater, 9 december 2013
Divisie Forensische Psychiatrie GGZ Noord-Holland-Noord, Heiloo
José. van Breukelen, Opname coördinator divisie Forensische Psychiatrie,
20 december 2013
Stichting beschermende woonvormen, Utrecht
Yvonne van Baardwijk, teamleider begeleid wonen, 23 december 2013
Resocialisatieafdeling De Kijvelanden, Rotterdam
Barbara Koudstaal, Klinische Psycholoog en manager behandeling en bedrijfsvoering
extramuraal, 23 december 2013
2 TCO’s 3RO
TCO 3RO De Kijvelanden (Rotterdam), 28 november 2013; 17 aanwezigen.
TCO 3RO Inforsa (Amsterdam), 3 december 2013; 14 aanwezigen.
TCO 3RO Woenselse poort (Eindhoven), 5 december 2013; 10 aanwezigen.
TCO 3RO Van der Hoeven kliniek (Utrecht), 9 december 2013; 15 aanwezigen.
TCO 3RO Veldzicht (Zwolle), 10 december 2013; 10 aanwezigen.
TCO 3RO De Rooijse Wissel (Maastricht), 17 december 2013; 9 aanwezigen.
TCO 3RO Oostvaarderskliniek (Lelystad), 18 december 2013; 8 aanwezigen.
3 Overig
Landelijk overleg contactfunctionarissen 3RO, 31 oktober 2013
RSJ-congres plaatsing tbs-gestelden, 21 november 2013
Bijwonen zittingen Penitentiaire Kamer hof Arnhem, 19 december 2013

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 75

Bijlage 3 Risico-inschattingen per partij
Tabel B1

Risico-inschattingen van alle partijen, geldende scores en
ontbrekende scores
Recht-

OvJ/AG

Fpc

3RO

bank/hof
Geldende scores
Nog niet verantwoord

% (N)
-

% (N)

% (N)

Zesjaars-

Zesjaars-

psychiater

psycholoog
% (N)

% (N)

% (N)

1,8% (8)

10,0% (11)

8,2% (7)

5,6% (1)

5,0% (1)

Laag

3,9% (4)

0,4% (2)

29,1% (32)

17,6% (15)

44,4% (8)

40,0% (8)

Laag-gemiddeld

4,9% (5)

0,2% (1)

15,5% (17)

25,9% (22)

27,8% (5)

10,0% (2)

0,2% (1)

0,9% (1)

4,7% (4)

-

1,2% (1)

-

-

1,8% (2)

-

-

5,0% (1)

Gemiddeld

-

Gemiddeld-laag

-

-

Gemiddeld-hoog

-

-

Hoog-gemiddeld
Hoog

1,0% (1)

0,2% (1)

-

-

0,9% (1)

1,2% (1)

-

-

9,1% (10)

5,9% (5)

-

5,0% (1)

Voldoende teruggedrongen

90,2% (92)

0,7% (3)

32,7% (36)

35,3% (30)

22,2% (4)

35,0% (7)

Subtotaal

100% (102)

100% (16)

100% (110)

100% (85)

100% (18)

100% (20)

% (N)

% (N)

% (N)

% (N)

uitgebrachte risicoinschattingen
Ontbrekende scores
Advies aanwezig, maar niet

77,2% (345) 96,2% (429) 72,0% (322) 75,4% (337)

% (N)

% (N)

13,9% (62)

13,4% (60)

uit beslissing af te leiden
Geen advies uitgebracht
Subtotaal ontbrekende

-

0,2% (1)

3,4% (15)

5,6% (25) 82,1% (367) 82,1% (367)

77,2% (345) 96,4% (430) 75,4% (337) 81,0% (362)

96% (429) 95,5% (427)

scores
Noot. Er wordt in de tabel onderscheid gemaakt naar ‘geldende scores’ en ontbrekende scores. Onder ‘geldende scores’ staan
de verschillende risico-inschattingen en bij ‘ontbrekende scores’ worden de redenen achter het ontbreken van enkele scores
verduidelijkt.
- = niet van toepassing

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 77

Bijlage 4 Specificatie van schriftelijk uitgebrachte
beslissingen, vorderingen en adviezen
Tabel B2

Specificatie van schriftelijk uitgebrachte beslissingen,
vorderingen en adviezen, geldende scores en ontbrekende
scores
Recht-

OvJ/AG

fpc

3RO

zesjaars

zesjaars

psychiater

psycholoog

% (N)

% (N)

% (N)

13,0% (34)

52,5% (31)

44,3% (27)

0,8% (2)

6,8% (4)

6,6% (4)

32,0 (107) 71,4% (187)

17,0% (10)

23,0% (14)

bank/hof
Geldende scores

% (N)

% (N)

% (N)

Conform:
Verlenging tbs-maatregel

89,5% (400) 45,6% (193) 40,7% (136)

met 1 jaar plus VB
Verlenging tbs-maatregel
met

Verlenging tbs-maatregel
plus

8,9% (40)

5,7% (24)

2,4% (8)

2 jaar plus VB
1,6% (7) 25,5% (108)

VB

Contrair:
Verlenging tbs-

-

7,1% (30)

5,4% (24)

13,0% (34)

1,7% (1)

1,6% (1)

-

14,2% (60)

12,6% (42)

1,1% (3)

18,6% (11)

21,3% (13)

-

1,7% (7)

4,5% (15)

0

1,7% (1)

1,6% (1)

Onvoorwaardelijk ontslag

-

0,2% (1)

0,3% (1)

0,4% (1)

1,7% (1)

0

Overgang

-

0

0,3% (1)

0,4% (1)

0

1,6% (1)

100% (447)

100% (423)

100% (334)

100% (262)

100% (59)

100% (61)

dwangverpleging
Verlenging tbsdwangverpleging 1 jaar
Verlenging tbsdwangverpleging 2 jaar
BOPZ/RM

Subtotaal
Ontbrekende scores
Advies aanwezig, maar niet

0

uit de beslissing af te leiden
Geen advies uitgebracht
Totaal

5,4%

21,9%

35,8%

4,9%

4,5%

(24/447)

(98/447)

(160/447)

(22/447)

(20/447)

0
447

0
447

3,4%

5,6%

81,9%

81,9%

(15/447)

(25/447)

(366/447)

(366/447)

447

447

447

447

- = niet van toepassing

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 79

Bijlage 5 Mate van overeenstemming over contraire
en conforme adviezen en vorderingen
In tabel B3.1 staat de mate van overeenstemming over contraire en conforme
adviezen van 3RO. Het advies van 3RO is hierbij het uitgangspunt, er wordt
gekeken in hoeverre de andere partijen overeenkomstig adviseren. Hieruit blijkt dat
over de conforme adviezen van 3RO meer overeenstemming bestaat dan over de
contraire: overeenstemming conform ligt rond de 70-80% en overeenstemming
over conform ligt tussen de 30,0% en 55,3%.
Tabel B3.1 Mate van overeenstemming over contraire en conforme
vorderingen en adviezen van: 3RO
3RO
Contrair
Fpc

Contrair

Fpc

Conform

Zesjaarspsychiater

Contrair

Zesjaarspsychiater

Conform

Zesjaarspsycholoog

Contrair

Zesjaarspsycholoog

Conform

OvJ/AG

Contrair

OvJ/AG

Conform

51,6% (16/31)
30,0% (3/10)
30,0% (3/10)
55,3% (21/38)
-

Conform
77,1%(131/170)
73,9% (17/23)
76,0% (19/25)
86,4% (185/214)

In tabel B3.2 staat de mate van overeenstemming over contraire en conforme
vorderingen van de zesjaarspsycholoog. Het advies van de zesjaarspsycholoog is
hierbij het uitgangspunt, er wordt gekeken in hoeverre de andere partijen
overeenkomstig adviseren. Hieruit blijkt dat over de conforme adviezen van de
zesjaarspsycholoog over het algemeen meer overeenstemming bestaat dan over de
contraire: overeenstemming conform ligt tussen de 70,5-95,3% en
overeenstemming over conform ligt tussen de 33,3% en 75%.
Tabel B3.2 Mate van overeenstemming over vorderingen en adviezen van:
zesjaarspsycholoog
Zesjaarspsycholoog
Contrair

Conform

Fpc

Contrair

33,3% (5/15)

-

Fpc

Conform

-

70,5% (31/44)

3RO

Contrair

33,3% (3/9)

-

3RO

Conform

-

73,1% (19/26)

Zesjaarspsychiater

Contrair

75% (12/16)

-

Zesjaarspsychiater

Conform

-

95,3% (41/43)

OvJ/AG

Contrair

53,3% (8/15)

-

OvJ/AG

Conform

-

70,5% (31/44)

In tabel B3.3 staat de mate van overeenstemming over contraire en conforme
vorderingen van de zesjaarspsychiater. Het advies van de zesjaarspsychiater is
hierbij het uitgangspunt, er wordt gekeken in hoeverre de andere partijen
overeenkomstig adviseren. Hieruit blijkt dat er wisselende overeenstemming bestaat
tussen de adviezen van de zesjaarspsychiater en de andere partijen. Met de

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2014-20 | 81

zesjaarspsycholoog bestaat de meeste overeenstemming: zowel over de contraire
(overeenstemming 85,7%) als over de conforme (overeenstemming 91,1%)
adviezen.
Tabel B3.3 Mate van overeenstemming over vorderingen en adviezen van:
zesjaarspsychiater
Zesjaarspsychiater
Contrair
Fpc

Contrair

30,8% (4/13)

Fpc

Conform

-

3RO

Contrair

33,3% (3/9)

3RO

Conform

-

Zesjaarspsycholoog

Contrair

Zesjaarspsycholoog

Conform

-

OvJ/AG

Contrair

53,8% (7/13)

OvJ/AG

Conform

-

Conform
70,5% (31/44)
70,8% (17/24)

85,7% (12/14)

91,1% (41/45)
68,2% (30/44)

In tabel B3.4 staat de mate van overeenstemming over contraire en conforme
vorderingen van de OvJ/AG. De vordering van de OvJ/AG is hierbij het
uitgangspunt, er wordt gekeken in hoeverre de andere partijen overeenkomstig
adviseren. Hieruit blijkt dat over de conforme adviezen van de OvJ meer
overeenstemming bestaat dan over de contraire: overeenstemming conform ligt
rond de 80-90% en overeenstemming over contrair ligt tussen de 33,3% en 44,7%.
Tabel B3.4 Mate van overeenstemming over contraire en conforme
vorderingen van: OvJ/AG
OvJ/AG
Contrair

Conform

Fpc

Contrair

44,7% (38/85)

Fpc

Conform

-

-

3RO

Contrair

42,0% (21/50)

3RO

Conform

-

Zesjaarspsychiater

Contrair

33,3% (7/21)

Zesjaarspsychiater

Conform

Zesjaarspsycholoog

Contrair

38,1% (8/21)

-

Zesjaarspsycholoog

Conform

-

81,6% (31/38)

81,2% (194/239)
91,6% (185/202)
83,3% (30/36)

Kortom, uit bovenstaande tabellen is af te leiden wat de mate van overeenstemming
is over contraire en conforme vorderingen en adviezen tussen de verschillende
partijen. De hoogste mate van overeenstemming over contraire
vorderingen/adviezen werd gevonden tussen de zesjaarspsychiater en de
zesjaarspsycholoog: indien de zesjaarspsychiater contrair aan de beslissing van de
rechtbank adviseerde, was de zesjaarspsycholoog het daar in 85,7% van de
gevallen mee eens. De laagste mate van overeenstemming over contraire
vorderingen en adviezen werd gevonden tussen het fpc en de zesjaarspsychiater:
wanneer het fpc contrair adviseerde, was de zesjaarspsychiater het daar in 23,5%
van de gevallen mee eens. Uit bovenstaande tabellen blijkt overigens ook de lage
aantallen VB-zaken waarover door verschillende combinaties van partijen werd
geadviseerd, bijvoorbeeld het aantal VB-zaken waarover zowel 3RO als ook de
zesjaarsdeskundigen een advies uitbrachten.

82 | Cahier 2014-20

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum