Als verrekeneneen beperking 1

Eindrapport UWV-subsidie
Suzanne de Visser, Marthe van Ommeren (Optimalistic)
Sanne Kistemaker, Lotte Salomé, Petra Doelen (Muzus)
Frans Kuiper (Stimulansz)
Februari 2021

011
optimalisflc

Alk" Eal WI Ria da
US II
•w.w■■MI
■/

t'

stirau
tansz
la 1

Interactieve PDF
Deze PDF is interactief. Dat betekent dat er verschillende links in
zijn verwerkt naar locaties binnen dit document, maar ook naar
websites daarbuiten. Als je op een link klikt, krijg je daarvoor een
beveiligingswaarschuwing. Wanneer je deze accepteert, kun je de links
gebruiken.
Als je dit document opent in een beveiligde omgeving, kan het zijn dat de
links niet werken. Open het document in een thuisomgeving, of mail naar
info@optimalistic.nl om de links in het document op te vragen.
Dit icoon verwijst naar achtergrondinformatie binnen dit docment
Dit icoon verwijst naar een audiofragment via een externe link

Colofon
Eindrapport 'Als verrekenen een beperking is'.
Onderzoek en inhoud:
Optimalistic, Muzus, Stimulansz
www.optimalistic.nl
www.muzus.nl
www.stimulansz.nl
Februari 2021

0

optimalistic

4

"II aa aa aa da
ra CO d; LA 10
1

Als verrekenen een beperking is

Inleiding

4

Bijlagenrapport

Verdieping en achtergrond bij het rapport

77

Aard en omvang van het probleem vanuit
klantperspectief

Hoe werkt werken met een arbeidsbeperking?
Lezen met de juiste bril

78

1. Geld speelt (g)een rol?
De financiële gevolgen van een stap richting werk

Context
Het landschap waarin dit onderzoek zich afspeelt

80

Deel

2. Niet weten waar je aan toe bent
Hoe onduidelijkheid van invloed is op werk

18

Omvang van de doelgroep
Kwantitatieve oriëntatie

82

3. Buigen of barsten
De effecten van knelpunten in de verrekening

22

Omvang van het probleem
Verrekenproblemen in kwantitatief perspectief

84

Onderzoeksverantwoording
Hoe dit onderzoek is uitgevoerd

86

Vragenlijst
Gebruikt voor de enquête in dit onderzoek

93

Beschrijving respondenten
Achtergrondkenmerken deelnemers enquête

100

Mechanismen die leiden tot onbedoelde effecten
Hoe wetgeving, beleid en uitvoering op elkaar ingrijpen en
knelpunten veroorzaken

102

Deel II

Het ontstaan van knelpunten in de
inkomstenverrekening

27

4. Hoe werkt verrekenen?
Wettelijke verrekenregels op hoofdlijnen

28

5. Aan de andere kant van de tafel
De werkwijze van gemeente en UWV

31

6. Hoe ontstaan knelpunten?
Knelpunten in verrekening verklaard

40

Deel III

Conclusies en aanbevelingen

54

7. Conclusie en oplossingsrichtingen
8. Onderweg naar meer bestaanszekerheid
Oplossingsrichtingen om de inkomstenverrekening te verbeteren

55
59

Nawoord

76

3

103

Inleiding

Als verrekenen een beperking is

Inleiding

mensen'. Naar schatting hebben minimaal 25.000 - 33.000 van hen een
arbeidsbeperking.
Klik hier om meer te lezen over
de omvang van de doelgroep

Deze inkomstenverrekening gaat niet altijd zonder slag of stoot. De
"Leven met een beperking is niet makkelijk. Ik denk dat de meeste mensen
aanvullende uitkering moet aan het eind van de maand of snel daarna
zich niet realiseren hoe makkelijk het is dat ze gewoon de trein naar hun
worden uitbetaald, maar vaak is dan nog niet duidelijk wat iemand heeft
werk kunnen pakken, overal bij kunnen in de supermarkt, of kunnen
verdiend: de maand is nog niet voorbij en/of de werkgever heeft het
verhuizen zonder bang te zijn dat ze hun voorzieningen niet geregeld
loon nog niet doorgegeven. Vooral als iemand geen vaste inkomsten
krijgen. Ik heb me daarbij neergelegd. Wie moet ik daar de schuld van
heeft, is het voor gemeenten en UWV een lastige taak om op tijd de
geven? (...) Wat ik onverteerbaar vind, is dat het me zo moeilijk wordt
juiste uitkering te berekenen en te betalen. Bij wisselende uren, loon dat
gemaakt om arbeidsmatig mee te draaien in de maatschappij. Ik heb
wekelijks of vierwekelijks wordt uitbetaald of flexibel werk is die uitdaging
een baan gevonden waar ik heel blij mee ben. Waar ik mijn ei in kwijt
In een flexibiliserende arbeidsmarkt lopen mensen die
.
kan. Waar ik een werkgever heb die rekening met me houdt. Maar het
-Klik hier om meer te lezen over
itkering gaan werken steeds vaker tegen problemen met de
ongelooflijke gedoe dat het geeft met mijn uitkering... Het is alsof die
de omvang van het probleem
inKomstenverrekening aan. Hun uitkering komt niet op tijd, of er wordt
inkomstenverrekening de echte arbeidsbeperking is."
niet direct het goede bedrag uitbetaald. Mensen moeten dan rondkomen
van te weinig geld, of krijgen juist te veel geld dat ze later weer moeten
Aanleiding: als verrekenen een beperking is
terugbetalen.
Wie in Nederland door een arbeidsbeperking niet in staat is om zelf genoeg
geld te verdienen, kan een beroep doen op een uitkering. Als je vóór je 18e
Inkomstenverrekening kan zo de financiële stabiliteit van mensen die
of tijdens je studie een ziekte of handicap hebt gekregen, kun je Wajong
vanuit de uitkering gaan werken in gevaar brengen. Die signalen zijn niet
aanvragen. Sinds 2015 is de Wajong alleen nog toegankelijk voor mensen
nieuw.3,4 Regelmatig komen casussen in het nieuws waaruit blijkt dat het
die duurzaam en volledig arbeidsongeschikt zijn. Kun je nog wel werken,
financieel makkelijker is om volledig in de uitkering te blijven dan om vanuit
of is de verwachting dat dit in de toekomst weer kan? Of ben je op latere
de uitkering te gaan werken.' Dat bleek ook uit het Interdepartementaal
leeftijd arbeidsongeschikt geraakt terwijl je niet in loondienst was? Dan
Beleidsonderzoek naar deeltijdwerk: de onzekerheid en administratieve
ben je aangewezen op de Participatiewet voor een bijstandsuitkering.
lasten die gepaard gaan met de inkomensverrekening zorgen er soms
Wie tijdens werk in loondienst ziek of gehandicapt raakt, kan na 2 jaar
voor dat bijstandsgerechtigden met een deeltijdbaan niet meer uren gaan
in de ziektewet een beroep doen op de WIA, die sinds 2004 voor nieuwe
werken.'
instroom de WAO vervangt.
De regels en criteria voor deze uitkeringen verschillen, maar één ding is
in alle regelingen hetzelfde: wie kan werken, moet dit ook zoveel mogelijk
doen. Als je inkomen daarbij te laag is om van te kunnen leven, krijg je een
aanvullende uitkering. Het UWV of de gemeente bekijkt dan hoeveel je hebt
2 Bron: Divosa Benchmark
verdiend, en berekent op basis daarvan hoe hoog je aanvullende uitkering
3 Oomkens, R.; Linssen, C. e.a. (2018), Schulden & Werk, Bijstandsgerechtigden met
schulden. Panteia, Zoetermeer.
moet zijn. Dit noemen we de inkomstenverrekening.
Klik hier om meer te lezen over
4
https://www.sannenvoordeklant.nl/sites/default/files/bestandsbijlage/10072019%20
en WAO kregen in 2018 144.000 mensen met deze inko de inkomstenverrekening
muzus-klantreis-parttime-werken-vanuit-de-bijstand.pdf
te maken'. In de Participatiewet ging het in 2019 om ruim 82.UUU
5 Bijvoorbeeld: https://demonitor.kro-ncrv.nl/artikelen/tipgever-suzanne-flexwerk-enbijstand-dat-bijt-elkaar

1

6 Ministerie van Financiën (2020), IBO Deeltijd: De(el)tijd zal het leren

Bron: Bron UWV monitor arbeidsparticipatie 2019

4

Als verrekenen een beperking is

lrleiding

Deze toenemende uitdaging rondom de inkomstenverrekening vormden
voor de Landelijke Cliëntenraad en UWV de aanleiding om dit onderzoek te
agenderen. Vanuit deze onderzoekssubsidie van UWV hebben Optimalistic,
Muzus en Stimulansz het afgelopen jaar gewerkt aan het in kaart brengen
van de aard en omvang van dit probleem.

3. Wat zijn mogelijke oplossingsrichtingen?
a. Hoe ontstaan problemen rondom inkomstenverrekening?
b. Welke oplossingsrichtingen kunnen we identificeren?

Aanpak van het onderzoek

Doelstelling en vraagstelling van het onderzoek -

Om deze vragen te beantwoorden, hebben we een mix van kwalitatieve en
kwantitatieve onderzoeksmethoden gebruikt. 0 Klik hier om meer te lezen over

Met dit onderzoek brengen we in kaart tegen welke problemen mensen
met een arbeidsbeperking aanlopen als hun inkomen verrekend wordt met
de uitkering. We willen zicht krijgen op de effecten van deze problemen
op hun leven en hoe dit doorwerkt in de keuzes die ze maken om te gaan
werken, te blijven werken, of te switchen naar een nieuwe baan of een
ander loon. We zoeken ook naar zicht op de omvang van het probleem:
komen de problemen incidenteel voor, of speelt dit breder voor een grote
doelgroep? Het doel van dit onderzoek is niet alleen om het probleem in
aard en omvang in beeld te brengen: we willen ook graag dat dit onderzoek
aanzet tot verbetering.

de onderzoeksverantwoording

Oriëntatie
We zijn het onderzoek gestart met een korte oriëntatie om de context van
het probleem in kaart te brengen. We hebben bestaand cijfermateriaal
over de omvang van de doelgroep op een rij gezet. In een serie interviews
met het ministerie van SZW en de Landelijke Cliëntenraad hebben we ons
verdiept in de wetgeving en de regels voor inkomstenverrekening die voor
de verschillende wetten gelden?
Belevingsinterviews
Het veldonderzoek startte met 29 belevingsinterviews met mensen uit de
doelgroep. Deze interviews waren meer dan een simpel vraaggesprek. Met
een vragenlijst of standaard interview vertellen mensen vooral over hoe ze
nu over iets denken. Een verzameling interviews geeft dan een verzameling
indrukken. Wij vonden het belangrijk om dieper te gaan dan dat. We wilden
zicht op de achterliggende drijfveren voor gedrag. We hebben daarom
belevingsinterviews uitgevoerd via de contextma_pping-methodiek.8 De
methode werkt met opdrachten in plaats van vragen en exploreert op
een open en rijke manier welke behoeften er bestaan bij de doelgroep
rondom specifieke thematiek. De deelnemer wordt hierbij geholpen door
praatplaten. Dat brengt latente kennis en behoeften naar boven die mensen
bezitten maar die ze moeilijk kunnen uiten of waar ze zich niet eens zelf
van bewust zijn.

Het onderzoek geeft antwoord op de volgende onderzoeksvragen:
1. Wat is de aard van het probleem?
a. Tegen welke knelpunten lopen mensen met een
arbeidsbeperking aan als hun inkomen wordt verrekend met
de uitkering?
b. Wat zijn de effecten van deze knelpunten op het leven van
deze mensen?
c.
Hoe werkt dit door in de keuzes die deze mensen maken
rondom werk?
2. Wat is de omvang van het probleem?
a. Hoe vaak komen problemen rondom inkomstenverrekening
voor?
b. Hoe groot is het effect van problemen rondom
inkomstenverrekening?
i.
Effect op niet willen werken
ii. Effect op stoppen met werken
iii. Effect op niet meer uren willen werken
c. Wat is er te winnen als problemen rondom
inkomstenverrekening worden opgelost?

7

De wetgeving rondom de Vereenvoudiging Wajong is in dit onderzoek niet meegenomen.

8 https://studiolab.ide.tudelft.nlistudiolab/contextmapping/files/201 3/01 /R19-2.Kistemaker-hoe-werkt-het.pdf

5

Inleiding

Als verrekenen een beperking is

onder de doelgroep. We wilden de uitkomsten daarom kwantitatief
valideren onder een zo groot mogelijke groep respondenten uit de
doelgroep. We hebben daarvoor gebruik gemaakt van een webbased
enquête die via belangenorganisaties, gemeenten, social media,
influencers en ons eigen netwerk zoveel mogelijk onder de doelgroep is
verspreid. Met deze aanpak hebben we ingezet op een zo groot mogelijke
respons. Dat is gelukt: in totaal hebben 914 respondenten aan de enquête
meegedaan.
Klik hier om de vragenlijst te
bekijken

Respons
Onderstaande tabel geeft inzicht in de respons van de enquête.

Het resultaat van deze ronde van belevingsinterviews zijn 29
indrukwekkende, diepgaande en rijke ervaringsverhalen waarin
we nauwgezet hebben kunnen volgen hoe knelpunten rondom
inkomstenverrekening ingrijpen op het gedrag, de handelingsruimte en
de beslissingen van de respondenten. We nodigen u als lezer graag uit
om deze interviews mee te beleven. Met toestemming van de betreffende
respondenten, zijn twee van deze interviE Klik hier om één van de
Klik hier om één van de
interviews te beluisteren

interviews te beluisteren

Processcans
De belevingsinterviews brengen drempels die mensen ervaren en hoe deze
doorwerken in hun houding en gedrag aan het licht. We weten daarmee wat
er speelt, maar niet hoe dat komt en wat mogelijke oplossingsrichtingen
zijn. Om dat te achterhalen, heeft Optimalistic samen met Divosa een eigen
onderzoeksmethode ontwikkeld: de processcan In.korpstenyerrekening.
Met de processcan hebben we bij 20 gemeenten en 3 UWV-vestigingen het
hele werkproces vanaf de melding van de start op parttime of tijdelijk werk
tot aan de uitbetaling van de (aanvullende) uitkering in kaart gebracht.
Een processcan bestaat uit interviews met alle betrokken medewerkers,
intervisiegesprekken aan de hand van praktijkcasussen, observaties op de
werkvloer en interviews met klanten.

Omschrijving

Aantal

Aantal respondenten

914

Geen doelgroep
Niet uitkeringsgerechtigd (geweest)
•
WW-uitkering
•

85
42

Totaal respondenten behorend tot de doelgroep
Werksituatie
Heeft op dit moment betaald werk
•
Had in het verleden betaald werk
•

331
166

Totaal doelgroep met ervaring met inkomstenverrekening
•
•

Heeft geen betaald werk (gehad)
Geen antwoord

Totaal doelgroep zonder ervaring met verrekening

243
47
290

De primaire doelgroep van dit onderzoek bestaat uit mensen met een
arbeidsbeperking die een (aanvullende) uitkering (hebben) ontvangen.
Niet alle respondenten behoren tot deze doelgroep: 85 respondenten
hebben geen uitkering (gehad) en 42 respondenten hebben een WWuitkering (gehad). De totale relevante respons bestond daarmee uit 787
respondenten. De figuren en tabellen die in dit rapport zijn opgenomen
hebben betrekking op deze groep.

Enquête
Naast zicht op de aard en oorzaken voor het probleem, wilden we ook
weten hoe breed de problemen rondom inkomstenverrekening spelen

6

inleiding

Als verrekenen een beperking is

maar wel een afstand tot de arbeidsmarkt die leidt tot een vergelijkbare
uitgangssituatie.

Werkervaring
In de routing van de vragenlijst is een onderverdeling gemaakt in drie
subgroepen: een groep die op het moment van de enquête betaald werk
had (331 respondenten), een groep die op dat moment niet werkte, maar
in het verleden wel betaald werk heeft gehad (166 respondenten) en een
groep die geen betaald werk heêft of heeft gehad (243 respondenten).
Respondenten die deze vraag niet wilden beantwoorden zijn in de routing
aan deze laatste groep toegevoegd (47 respondenten).
Waar we in dit rapport spreken over ervaringen van respondenten
met inkomstenverrekening, hebben deze uitspraken betrekking op de
groep respondenten die nu werken of hebben gewerkt: in totaal 497
respondenten. Alle onderliggende tabellen en analyses zijn beschikbaar
gemaakt en hier te raadplegen.
Klik hier om de onderliggende

Representativiteit van de respons
Dat zoveel mensen met een arbeidsbeperking de tijd hebben genomen
om hun ervaringen te delen is uniek: nog nooit eerder is er in Nederland zo
grootschalig onderzoek gedaan naar inkomstenverrekening. En nog nooit
eerder gaven zoveel mensen met een arbeidsbeperking (doorgaans een
lastige doelgroep om met onderzoek te bereiken) gehoor aan een oproep
om mee te doen aan een onderzoek.
Deze onderzoeksmethode betekent wel dat de resultaten van de enquête
niet zonder meer te generaliseren zijn naar de doelgroep als geheel. Omdat
er geen representatieve steekproef is getrokken, kan er sprake zijn van een
selectie-effect. Als we kijken naar de ker K ,., h
lik ier om meer te lezen over de
dan is er reden om aan te nemen dat dit kenmerken van de respondenten 1 dat
er relatief veel hoogopgeleiden en mensen met een tysieKe DeperKing aan
de enquête hebben meegedaan.9 Hoe deze selectiviteit doorwerkt in de
onderzoeksresultaten, is niet met zekerheid te zeggen. Aan de ene kant zijn
mensen die ontevreden zijn wellicht sneller geneigd om aan een onderzoek
deel te nemen dan mensen die geen klachten hebben over de verrekening.
Dat kan een overschatting van het probleem betekenen. Aan de andere kant
kan de selectiviteit net zo goed zorgen voor een onderschatting. Als we
kijken naar de kenmerken van respondenten (relatief vaak hoogopgeleid
en fysiek beperkt), dan zijn het waarschijnlijk de meer mondige, en
vaak ook meer zelfredzame mensen die hebben meegedaan. De kans
dat zij een uitweg weten te vinden uit problemen die ontstaan rondom
inkomstenverrekening, is waarschijnlijk groter dan voor mensen die minder
mondig of zelfredzaam zijn. Bovendien werken hoogopgeleiden vaker in
vaste contracten met vaste inkomsten'', en hebben zij daardoor doorgaans

tabellen te raadplegen

Bij verschillende figuren in dit rapport is net aantal respondenten (de N)
lager dan 497. De verklaring hiervoor is tweeledig. Om de doelgroep niet te
overvragen is er in de samenstelling van de enquête voor gekozen vragen
niet verplicht te maken. Waar nodig konden respondenten dus een vraag
overslaan, om zo een te hoge non respons over de hele lijst te voorkomen.
Ook zien we dat een deel van de respondenten voortijdig met de vragenlijst
is gestopt. Wanneer de N lager is dan 497 is dit steeds bij de figuren
vermeld.
Arbeidsbeperking
Van de 787 respondenten hebben er 93 aangegeven geen arbeidsbeperking
te hebben, maar wel een uitkering van UWV of de gemeente te ontvangen
(geen WW). Ondanks deze zelfrapportage zijn deze 93 respondenten
wel opgenomen in de analyses. Het is goed mogelijk dat een deel van de
respondenten zichzelf niet beschouwt als arbeidsbeperkt, maar wanneer
zij een uitkering ontvangen van UWV dan hebben zij naar de beoordeling
van UWV wél een arbeidsbeperking (dit geldt voor 34 respondenten).
Na overleg met vertegenwoordigers van gemeenten is besloten ook de
respondenten vanuit gemeenten die aangeven geen beperking te hebben te
includeren in de respons (dit zijn 61 respondenten). Gemeenten hanteren
immers geen apart proces voor mensen met en zonder arbeidsbeperking.
De ervaring van gemeenten is bovendien dat voor een deel van de mensen
in de bijstand geldt dat ze niet een vastgestelde arbeidsbeperking hebben

9 We hebben geen cijfers van het opleidingsniveau en het type beperking van mensen met
een arbeidsbeperking in de Participatiewet (sterker nog: er worden i berhaupt geen gegevens
bijgehouden over het aantal mensen met een arbeidsbeperking in de Participatiewet), dus hoe
groot de oververtegenwoordiging van hoger opgeleiden en mensen met een fysieke beperking
precies is, weten we niet. Het ontbreken van deze gegevens maakt een her- of terugweging
van de onderzoeksresultaten onmogelijk.
10 Bron: CBS Statline, Werkzame beroepsbevolking; positie in de werkkring.

7

Inleiding

Als verrekenen een beperking is

knelpunten in de inkomstenverrekening voor klanten kunnen uitwerken,
hebben twee belevingsmodules ontwikkeld. Deze belevingsmodules zijn te
vinden op www.loontwerken.nu.

ook minder last van de inkomstenverrekening dan mensen met wisselende
inkomsten. In die zin zouden de resultaten van de enquête wel eens slechts
het topje van de ijsberg kunnen zijn.
Voor het doel van dit onderzoek is de representativiteit van de
onderzoeksresultaten hoe dan ook niet het meest belangrijk. De enquête
maakt duidelijk dat de problemen rondom inkomstenverrekening die wij
zijn tegengekomen geen incidenten zijn, maar dat een brede doelgroep
in alle uitkeringsregelingen hiermee te maken heeft. Dat beeld kunnen
we vanuit de processcans verder onderbouwen: we zien dat veel van de
problemen die in de enquête worden benoemd — uitkeringen die te laat
worden uitbetaald, te weinig uitkering ontvangen, of juist geld moeten
terugbetalen — verweven zijn in de werkwijzen van UWV en gemeenten.
Dat bevestigt het beeld dat knelpunten geen incidenten zijn, maar dat een
brede groep mensen die met een arbeidsbeperking vanuit de uitkering
aan het werk gaat hiermee geconfronteerd wordt. Hoe groot die groep
precies is, is voor de cali to action in dit rapport minder relevant: dát dit veel
voorkomende problemen zijn, is een constatering die op zichzelf genoeg
zou moeten zijn om aan de slag te gaan. Dat dit gevolgen zijn die diep
ingrijpen in de levens van mensen met een arbeidsbeperking, zou een extra
aansporing moeten zijn om daarmee ook snél aan de slag te gaan.

.211 ,1•1“.4,...
1.1

Pit i1i Fin rixtra
Mem
flartma hoot1 nol
èseen. whn Wij". unenno tm vee, treft. Ze n».
l Mom, roloteran voort. NW1war or1.4.~
t•p•ep Tenry t.IMu Werplomp, Ie no rim Nen
ver* 1.1 UVN men raalw• van Nor o4le
werkporm om m.n.:mek« Ww.; M.M.
41 10.11.11......•11,4 don new. am Art han to Wan
14111.1.1431.... wlwMp1.

CtlY villtrowan In heten. heNt to Mrt me« Dow *I h«
pedno onel
gbe4e n.m.,.n a bad
remt 24 (1.11~werk Oere

Dit Is Johau
Jehan .eon1 gr. kon Op ne.11.1.heett ~Non In eren
Aep hla ren
hij *Me

Opbrengsten van het onderzoek

MprMek Ordarlumon a.1 hol1.11.0,

paraM 1•4 men,

lonork. .at nog Ne.111 .4 won. 011.noween
...kl wea.4 011«... 10.1,11 hel wel.' Ir.. h
drn hun

Dit rapport is de hoofdopbrengst van het onderzoek. In dit rapport hebben
we de belangrijkste onderzoeksresultaten gebundeld. Daarnaast heeft het
onderzoek een aantal concrete deelproducten opgeleverd.

Das smeed r M me« bepornon .1~4. oren 4» aa
»ww. eo ~len en oen te «do te heb», 01,1».14
doreprepowon mr.
5114 ntund ns. ou pin
ka.. am bon doorproon.
Na oen Nlljaat~I le neem& wedJtlWMNM drein
1,1 w.11.0o.en /net Care la. bun

Kwantitatieve tabellen en analyses
Voor wie dieper wil graven en meer wil weten, hebben we alle tabellen
en analyses uit de enquête als apart onderzoeksproduct beschikbaar
te downloaden
gemaakt. De tabellen en analyses zijn

••

In de verhalen van Barbara en johan is te volgen hoe diep problemen met
de inkomstenverrekening kunnen ingrijpen op het leven van mensen met
een arbeidsbeperking.

Belevingsmodules: www.loontwerken.nu
In het onderzoek hebben we gezien dat problemen rondom
inkomstenverrekening niet alleen te maken hebben met de techniek van
het verrekenen zelf, maar ook met houding en gedrag van de professionals
die de verrekening uitvoeren. Om professionals te laten meebeleven hoe

Serious game: één uur in de bijstand
Het verhaal van een klant meebeleven is één ding: het zelf meemaken is
nog iets anders. Om professionals te laten ervaren hoe het is om vanuit
de uitkering te gaan werken, hebben we als onderdeel van dit onderzoek

8

Inleiding

Als verrekenen een beperking is

een seriou_sgame ontwikkeld,. Tijdens de serious game kruipen teams
van professionals in de huid van Tirsa en Leon: een stel dat in de bijstand
terechtkomt. De game wordt vanuit Simpel Switchen doorontwikkeld en
digitaal beschikbaar gemaakt.

Wat gebeurt er ure u gut Redon?

U gaat geld
verdienen naast uw
uitkering. Wat nu?

Lot op! Houdt u her rekening mot?
•••••••••••••

.110•••••••1

=2"

Waar u op nagit luim N 4 stuggen

LOZN

®E
Even voorstellen

••=toc
."..r..

D« zijn jullie
• Leon uit Ronvneldent Je Wt•• met veel plezier 0i3 ZZ,er in de
bouw. Dat zijn lento dagen, maar le vindt ie werk leuk en ab ZZP'et
verdient bet toen een stuk beter dan vroeder . loondienst.

•
awww•Nesenair •

• rue; de vrouw van Loon. Vroeg« werkt. j• in de zon. Maar met
de komaf van de handelen was dot niet io hand., meet. De Zorg
voor de kinderen was moeilijk te combineren met jouw
onreocknattge diensten. Toet, zes war Orden overat...uien
ben lo•oluopt met uwken
7ó/51 nu fuittirnemtw
lndoran.
• Jullie zoon Michael van 0 en jullie dochter Ayta van 6jaar.

U gaat geld
verdienen naast uw
uitkering. Wat nu?
Ga door

Lat op! Houdt u Nur ~dog mee?

Wet gebeurt sr 04 u gut werken?

===mo ==ms
=Zr. •
=== rat=

e áfb

Waar u op moet aften N 4 nappen

1==i

LOON

Procesvisuals
We hebben in dit onderzoek gezien dat problemen met minder diep
zouden ingrijpen op het leven van mensen met een arbeidsbeperking,
als zij beter weten waar ze aan toe zijn. Informeren en voorbereiden zijn
daarbij sleutelwoorden. Op basis van de inzichten uit dit onderzoek (waar
loopt het vaak mis met de verrekening?) hebben we twee procesvisuals
ontwikkeld waarmee gemeenten en UWV mensen die gaan werken kunnen
voorbereiden op wat hen te wachten staat.

De procesvisual voor gemeenten is hier te downloaden. Die voor UWV is
hier te vinden.

9

Inleidling

Als verrekenen een beperking is

Leeswijzer

we aan het hoofdrapport een bijlagenrapport toegevoegd met verdiepende
achtergrondinformatie bij dit onderzoek. Om rond bepaalde onderwerpen
meer verdieping aan te brengen, verwijzen we op specifieke plaatsen in het
hoofdrapport naar onderdelen van dit bijlagenrapport. Via de links is het
mogelijk om heen en weer te klikken tussen de verschillende onderdelen
van het rapport.

Het hoofdrapport bestaat uit drie delen.
Deel 1 beschrijft de ervaringen van mensen met een arbeidsbeperking met
de inkomstenverrekening. In deze hoofdstukken beschrijven we vanuit
klantperspectief de aard en omvang van het probleem (onderzoeksvragen
1 en 2)
Het hoofdstuk 'Geld speelt (g)een rol?' beschrijft de financiële
knelpunten waar mensen tegenaan lopen als ze vanuit de uitkering
gaan werken. Het gaat hierbij om knelpunten die mensen direct in hun
portemonnee voelen, en de gevolgen die dat heeft voor hun financiële
situatie.
Het hoofdstuk 'Niet weten waar je.agn toe bent' beschrijft knelpunten
•
rondom het gebrek aan goede informatie en voorbereiding. Het
gaat hier om knelpunten die niet direct gevolgen hebben voor de
portemonnee, maar die diep ingrijpen op het welbevinden van mensen.
Het hoofdstuk leitigen.olharsten_beschrijft de effecten van de
knelpunten uit de vorige twee hoofdstukken. Hoe werken deze
knelpunten door in keuzes die mensen maken in gaan werken, stoppen
met werken, blijven werken en arbeidsmobiliteit?

Voor wie zich verder in de context van dit onderzoek wil verdiepen,
hebben we aan het hoofdrapport een bijlagenrapport toegevoegd met
verdiepende achtergrondinformatie bij dit onderzoek. @link toevoegen Om
rond bepaalde onderwerpen meer verdieping aan te brengen, verwijzen
we op specifieke plaatsen in het hoofdrapport naar onderdelen van dit
bijlagenrapport. Via de links is het mogelijk om heen en weer te klikken
tussen de verschillende onderdelen van het rapport.
In dit rapport gebruiken we de term 'deeltijder' als we het hebben over
mensen met een arbeidsbeperking die vanuit de uitkering aan het
werk zijn. We realiseren ons dat mensen vanuit de Wajong en WIA
ook fulltime kunnen werken, en toch met inkomstenverrekening te
maken krijgen. Waar er in het rapport 'deeltijder' staat, bedoelen we
ook deze groep.

In deel 2 zoomen we uit vanuit het klantperspectief en analyseren we hoe
knelpunten ontstaan (onderzoeksvraag 3a).
•
In het hoofdstuk 'Hoe werkt verrekenen'beschrijven we op hoofdlijnen
hoe de wettelijke regels voor verrekenen er in de verschillende
regelingen uitzien.
In het hoofdstuk `Aan de andere kant van de tafel'beschrijven
•
we hoe die regels door UWV en gemeenten worden vertaald in de
inkomstenverrekening
Het hoofdstuk 'Hoe ontstaan knelpunten?' gaan we op zoek naar
hoe knelpunten in het samenspel van wetgeving, beleid en uitvoering
kunnen ontstaan

Lezen met de juiste bril
Tot slot van deze inleiding: dit rapport beschrijft waar mensen met een
arbeidsbeperking tegenaan lopen als ze vanuit de uitkering gaan werken.
Het is belangrijk om u tijdens het lezen bewust te blijven van de verschillen
tussen werknemers met en zonder een beperking. Om u daarbij te
helpen, zijn in de tekst zoveel mogelijk voorbeelden en praktijkverhalen
opgenomen van mensen met een arbeidsbeperking". Mensen met een
arbeidsbeperking komen in hun werk allerlei uitdagingen tegen. Soms
hebben die uitdagingen te maken met hun beperking, soms met de manier
waarop de werkvloer is ingericht, en soms vormen de reacties van collega's
een heel eigen uitdaging. We nodigen u graag uit om in de verdieping bij
dit rapport een aantal verdiepende casussen te lezen die deze uitdagingen
beschrijven.
Klik hier om meer te lezen over

Het laatste deel van het rapport bevat conclusies en aanbevelingen_
(onderzoeksvraag 3b).
Voor wie zich verder in de context van dit onderzoek wil verdiepen, hebben

11

— 10 —

wèrken met een arbeidsbeperking
De namen die in de voorbeelden zijn genoemd, zijn gefingeerd.

Deel I

Aard en omvang van
het probleem vanuit
klantperspectief

Als verrekenen een beperking is
Het verhaal van 497 respondenten die ervaring hebben met inkomstenverrekening

92% ervaart onzekerheid:
Het is onvoorspelbaar wat er met
mijn uitkering gebeurt als er iets
verandert in mijn inkomen.

4ei

61% kwam in
betalingsproblemen:
Ik kwam in de
financiële
problemen
door de
verrekening.

op de 3:
Door dit gedoe wil ik
niet (meer) werken.

De onzekerheid is
eigenlijk erger dan de
financiële problemen.-

-.4111

(00,
10

."
o

MEI
MEI
glieL

Deel I - Aard en omvang van het probleem vanuit klantperspectief

Als verrekenen een beperking is

1. Geld speelt (g)een
rol?

minder geld overhoudt. De grafiek hieronder laat de meest voorkomende
financiële knelpunten zien.
Financiële knelpunten werk en uitkering
Ik kreeg teveel uitkering en moest geld terugbetalen

De financiële gevolgen van een
stap richting werk

41,3%

Ik moest toeslagen of studiefinanciering terugbetalen

"Als het maar goed gaat, als het maar goed gaat. Zo zat ik. Schuiven
met rekeningen. Dan moest ik echt een beetje schuiven. Dan zit je met
rekeningen dat je moet bellen naar de woningbouw. Dat het niet ging. Dat
je het later moest storten. Dat is het irritante ervan. Dat je met rekeningen
op achterstand kwam. Dat je met beetjes kunt betalen. Dat is heel irritant.
Heel irritant. Stress is het dan. Overleven."

36,0%

Ik ging er financieel op achteruit

32,1%

Ik heb te weinig uitkering ontvangen

31,9%

Mijn uitkering wordt te laat uitbetaald

21,2%
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Figuur 1 - Deze vraag naar knelpunten is beantwoord door N=458 respondenten die ervaring
hebben met inkomstenverrekening. De antwoordcategorie in een afwijkende kleur heeft een
respons van N=476. Onderbouwing is hier te vinden.

Klik hier om naar het
geluidsfragment te luisteren

Eén van de respondenten uit dit onderzoek die hiermee te maken heeft
gehad is Job.

Maak kennis met Job

Werk betekent voor de meeste mensen een bron van inkomsten. (Meer)
werken betekent (meer) geld verdienen. Voor mensen met een uitkering
gaat die vlieger lang niet altijd op. Sterker nog: werken vanuit de uitkering
levert soms forse financiële problemen op. Dit hoofdstuk beschrijft de
financiële knelpunten die mensen met een arbeidsbeperking tegenkomen,
vanuit de basis van de resultaten van de enquête en de persoonlijke
verhalen tijdens de diepte-interviews.

Job heeft een verstandelijke beperking en werkt in het magazijn van
een bedrijf dat zendmasten aanlegt. Hij is trots op zijn werk. In het
weekend doet hij trots in zijn bedrijfskleding boodschappen. Iedereen
mag zien dat hij aan het werk is. Minder fijn is dat Job deze maand
hoorde dat hij ruim 1.800 euro aan UWV moet terugbetalen. De vader
van Job vertelt:
"Job is enorm gegroeid sinds hij aan het werk is. Hij hoort er ook
helemaal bij. Heel leuk. Ik ben ook heel blij voor hem, maar over zijn
financiën maak ik me grote zorgen. Vorige maand kregen we een brief
van UWV. De uitkering van Job is vastgesteld, en die bleek veel lager
dan UWV dacht. Hij heeft zes maanden lang meer dan 300 euro te
veel uitkering gekregen. Dat moet nu worden terugbetaald. Het

1. Knelpunten door de inkomstenverrekening

Een groot deel van de deelnemers aan de enquête die werken naast hun
uitkering voelt de stap naar werk in de portemonnee — en helaas niet altijd
op een positieve manier. Soms omdat ze onverwacht veel geld moeten
terugbetalen. Maar soms ook omdat het UWV of de gemeente de uitkering
later uitbetaalt, omdat het uitbetaalde bedrag te lager is dan het bedrag
waar iemand recht op heeft, of omdat gaan werken kan betekenen dat je
— 13 —

Als verrekenen een beperking is

Deel - Aard en omvang van het probleem vanuit klantperspectief

"Je krijgt een domino-effect. Mijn uitkering was te hoog, en daardoor
klopte mijn jaaropgave van UWV niet. Bij DUO, maar bijvoorbeeld ook
bij het vaststellen van de eigen bijdrage van mijn persoonsgebonden
budget, wordt gekeken naar mijn fiscale verzamelinkomen. Dus als mijn
jaaropgave niet klopt, klopt ook mijn studiefinanciering en mijn eigen
bijdrage niet meer. En het heeft ook gevolgen voor je toelagen. UWV
corrigeert dat dan achteraf wel, maar DUO, de belastingdienst en de
gemeente niet. Dan tvord je dus driedubbel gepakt, want het teveel aan
uitkering moet ik dan terugbetalen, terwijl ik wel blijf zitten met een
lagere studiefinanciering en een hogere eigen bijdrage."

stomme is: ik had al die tijd al het gevoel dat de uitkering niet
helemaal klopte. Ik heb daar zelfs een paar keer over gebeld. Maar
toen kreeg ik te horen dat ze na 6 maanden zouden kijken hoe of wat.
Niemand kon me precies vertellen hoe hoog de uitkering eigenlijk
echt zou moeten zijn. De arbeidsdeskundige gaf eerlijk toe dat ze
daar zelf te weinig van af weet. Maar ook een medewerker van de
uitkeren kon me niet echt verder helpen. Ze konden nu nog niet
zien hoeveel hij echt had verdiend, en dat verschilt ook per maand.
En verder moest ik me geen zorgen maken, zeiden ze. Nou, dat
hebben we gezien. Ik weet niet, maar Job heeft echt geen 1.800 euro
ergens op de plank liggen. Ik heb geen idee hoe dat moet worden
terugbetaald".

In het verhaal van Barbara is te lezen wat dit voor gevolgen kan hebben.
Werken kost geld
Voor een op de drie respondenten betekende werken minder inkomen. Zij
gingen dus werken, en hielden hierdoor per maand minder geld over dan
toen ze nog niet werkten. Aan de enquête hebben ook mensen meegedaan
die wel gewerkt hebben vanuit de uitkering, maar daar inmiddels mee zijn
gestopt. Opvallend is dat van deze respondenten een nog veel groter deel
(bijna de helft) er financieel op achteruit ging toen ze gingen werken. Dit
kan dus meespelen in de beslissing om te stoppen met werken.

Terugbetalen komt onverwacht en gaat om forse bedragen
Achter deze cijfers gaat een hele wereld schuil. Mensen begrijpen
bijvoorbeeld best dat ze te veel betaalde uitkering moeten terugbetalen.
Net als Job, Barbara en Johan weten ze alleen vaak niet dát ze te veel
uitkering ontvangen. Ze zien een terugbetaling dan niet aankomen, en zo
ontstaat een knelpunt: het geld is dan al uitgegeven en dat betekent vaak
dat er een aantal erg krappe maanden voor de deur staan waarin zij het te
veel ontvangen bedrag alsnog moeten terugbetalen. Dit speelt vooral voor
werkende respondenten12 met een uitkering van UWV: bijna de helft van
hen heeft wel eens een deel van de uitkering moeten terugbetalen. En dan
gaat het niet om kleine bedragen: het gaat vaak (in 63% van de gevallen)
om meer dan €500,- of - in ruim een kwart van de gevallen - zelfs om meer
dan €1.000,- per verrekencyclus.

"Ik werd er volstrekt armer van, nog lager inkomen dan de
bijstandsuitkering al is, als gevolg van opgetuigde systemen, waarbij je
aan de ene kant wat krijgt en het aan de andere kant teruggehaald wordt.
Bijv. je mag van de consulent een bepaald percentage van loon houden
gedurende 6 maanden, betaal daar je reiskosten voor werk maar van en
dan komt de belastingdienst omdat je totale bruto op papier hoger was,
terwijl je nog minder overhield om te kunnen besteden. Werken KOST dan
geld, geld wat je niet hebt."

Een verandering van uitkering en inkomen kan ook doorwerken in
bedragen die mensen van andere instanties ontvangen: 36% van de
werkende respondenten moest hierdoor - vaak onverwacht - toeslagen of
studiefinanciering terugbetalen.

"Ik volgde een MBO1 opleiding als assistent. Toen kreeg ik een brief dat ik
1 dag per week op een sociale werkplaats kon gaan werken. Ik had tegen
UWV gezegd dat ik was gaan werken. Toen kreeg ik het maandelijkse
strookje van UWV. Toen bleek ik er financieel op achteruit te gaan. Hier
kwam ik achter toen ik mijn nieuwe strookjes van werk en UWV, naast

12 In de enquête is een deel van de vragen alleen voorgelegd aan respondenten die ervaring
hebben met inkomstenverrekening. Dit zijn respondenten die nu werken of die in het verleden
hebben gewerkt. Wanneer we spreken over werkende respondenten bedoelen we deze groep
(N=497).

— 14

Deel - Aard en omvang van het probleem vanuit klantperspectief

Als verrekenen een beperking is

mijn oude strookje van UWV legde. M'n totale inkomsten waren lager.
Hier was ik niet van op de hoogte gebracht. En uiteindelijk bleek dat
wanneer ik 7 uur en een kwartier zou werken per week, dan zou ik er
financieel wel op vooruit gaan. En nog best wel veel ook, dan praat je
over een paar tientjes per maand."

verdiend. Dat komt aan het eind van het jaar weer goed, zeggen ze.
In mei krijg ik vakantiegeld, dat mag ik dan houden. En in november
krijg ik 2 keer loon, en die 13e periode mag ik ook houden. Maar
ja ik moet wel nu boodschappen doen hè. En ik kan moeilijk tegen
de woningbouwvereniging zeggen dat ze die huur in november wel
krijgen."

Het andere geluid
Voor 28% van de werkende respondenten loont de stap naar werk
juist wel: zij gingen er financieel op vooruit toen ze gingen werken.
Voor werkende respondenten met een UWV-uitkering is dit aandeel
met 37% nog een stuk hoger.

Te weinig of te late uitkering: de klant als buffer
Het overkomt respondenten regelmatig dat ze de uitkering niet op tijd
krijgen, of slechts gedeeltelijk. Het UWV en gemeente passen dit achteraf
weer aan, maar tot die tijd moet de klant dit tekort zelf opvangen. Dit lijdt
soms tot nijpende situaties, omdat klanten de vaste lasten wel op tijd
moeten betalen en vaak geen buffer hebben.

De wet vereenvoudiging Wajong, die in 2021 is ingevoerd, moet
voorkomen dat Wajongers er door te werken financieel op achteruit
gaan. De situatie zoals in de quote hierboven komt daarmee in de
Wajong niet meer voor.

"En dan betaal je deze maand huur, en dan betaal je geen gas en elektra.
Dus volgende keer moet je twee keer gas en elektra betalen en betaal je
1,5 maand huur. (...) Dat ik tweedehands schoenen moet kopen, daar heb
ik geen problemen mee. Maar dat ik geen idee heb hoe ik gas en elektra
moet betalen, dat wil ik nooit meer. Dat is iets vreselijks. Dat is iets echt
vreselijks."

Eén van de respondenten die er financieel op achteruit ging, was Ferd.

Maak kennis met Ferd
Ferd heeft chronische pijnklachten en heeft daardoor zijn baan als
wetenschapper moeten opgeven. Na een periode in de WW kwam
hij in de bijstand terecht. Via de gemeente heeft hij een half jaar als
bewaker van een fietsenstalling gewerkt. Ferd zat daar niet goed op
zijn plek en zijn contract werd niet verlengd. Sinds een paar maanden
werkt hij via een uitzendbureau als administratief medewerker op een

Klik hier om naar het
geluidsfragment te luisteren

Dit overkwam ook Ina.

hogeschool. Dat past hem een stuk beter. Inhoudelijk is Ferd blij met
zijn werk, maar financieel wordt hij er minder blij van.

Maak kennis met Ina
Ina heeft een chronische ziekte en zit sinds haar scheiding in
de bijstand. Sinds een jaar werkt ze als schoonmaakster bij een
bouwbedrijf. Het is niet het leukste werk: "soms gaan ze gewoon
naast me staan plassen als ik aan het schoonmaken ben", maar Ina
geniet er toch van. Het is fijn om het huis uit te komen en iets om

"Bij de fietsenstalling kreeg ik een vrijlating. Toen hield ik dus wat geld
over. Ik wist dat ik die vrijlating niet meer zou krijgen, maar het was
een nare verrassing dat ik nu opeens geld moet inleveren. Toen ik nog
alleen een uitkering had, kreeg ik elke maand 1.000 euro. Nu houd ik
elke maand maar 940 euro over. Ze verrekenen altijd meer dan ik heb

handen te hebben. Plassende bouwvakkers neemt ze op de koop toe.
Wat Ina tot wanhoop drijft, is dat de uitkering altijd te laat wordt

15

Deel I - Aard en omvang van het probleem vanuit klantperspectief

Als verrekenen een beperking is

2. De gevolgen van financiële knelpunten in de

verrekening

uitbetaald. Dit geeft ontzettend veel stress.

Niet alle klanten kunnen deze financiële knelpunten rondom de verrekening
zelf opvangen. Voor 61% van de respondenten met ervaring met
inkomstenverrekening heeft dit wel eens financiële problemen opgeleverd:
zij konden hun vaste lasten (18%) of andere rekeningen (23%) niet meer
betalen, of konden geen of minder boodschappen doen (38%). Een derde
van deze respondenten moest hierdoor geld vragen aan vrienden of familie,
terwijl 13% hierdoor in de schulden raakte.

"Sinds ik werk, zijn mijn financiën een puinhoop. Ik houd in mijn
agenda precies bij wanneer ik mijn loon krijg. Hoeveel dat is, verschilt
per maand. Ik heb vierwekenloon, dus wanneer het komt verschilt
ook per maand. Maar dat vind ik niet het ergste. Het ergste is dat ik
mijn uitkering echt nooit op tijd krijg. De sociale dienst betaalt pas
als ik mijn loonstrook heb ingeleverd. Maar die krijg ik zelf altijd pas
de volgende maand. En dan betaalt de sociale dienst altijd alleen op
dinsdag en donderdag, dus als ik op vrijdag mijn loonstrook inlever,
moet ik alsnog een halve week wachten voor ik mijn geld krijg. Soms
verdien ik een maand genoeg om van mijn loon de huur te betalen.
Maar in andere maanden is het schrapen, schrapen. De huur in
beetjes betalen. Bellen met de woningbouw, bellen met de gemeente:
wanneer komt hij nou? Gek word ik ervan."

Financiële gevolgen van verrekening
Ik heb financiële gevolgen ervaren

60,7%

Ik kon geen/minder boodschappen doen

1' 1•11111.11•1111111M1 138,0%1

Ik moest familie/vrienden om geld vragen

1.1111~ '28,2°/,;

Ik kon mijn rekeningen niet betalen

22,5%

Ik kon mijn vaste lasten niet betalen
Ik moest spullen verkopen om rond te komen
Andere financiele gevolgen
Ik moest geld lenen en kreeg schulden
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Figuur 2 - Deze vraag naar gevolgen is beantwoord door N=432 respondenten die ervaring
hebben met inkomstenverrekening. Onderbouwing is hier te vinden.

Een deel van de respondenten is gestopt met werken. Respondenten
die zijn gestopt met werken (N=141), hebben vaker te maken gehad met
deze financiële gevolgen. 69% van hen kreeg betalingsproblemen door
problemen met het verrekenen van de uitkering.

"Het experiment werk: dat was eens, maar never nooit meer. Niks dan
financiële stress leverde het op. Ik heb steeds geprobeerd duidelijkheid te
krijgen van UWV over de gevolgen voor mijn WAO-uitkering. Uiteindelijk
werd ik een arbeidsongeschiktheidsklasse teruggezet, en kreeg ik dus
minder geld. En toen moest ik na een half jaar ook nog heel veel geld
terugbetalen. Ik moet al heel veel regelen met mijn ziekte. Ik kan dit er
gewoon niet bij hebben."
16

Als verrekenen een beperking is

Vooral het te laat ontvangen van de uitkering, het moeten terugbetalen van
toeslagen en het krijgen van een uitkering die lager is dan waar iemand
recht op heeft leiden tot financiële problemen. Hoe vaker respondenten
deze specifieke oorzaken hebben aangekruist, hoe meer financiële
gevolgen zij ervaren. Het verhaal van Ronnie, één van de respondenten in
dit onderzoek, laat zien hoe financiële gevolgen doorwerken na het einde
van een baan.

Maak kennis met Ronnie
Ronnie heeft een stofwisselingsziekte en zit in de bijstand. Hij zit ook
in de schulden, sinds hij op een tijdelijk project van de gemeente ging
werken.
"Het is verschrikkelijk. Echt verschrikkelijk. De gemeente regelt een
baan voor je. Maar dat geven ze dan zelf niet door aan de afdeling
inkomen. Ik heb dus 3 maanden veel te veel uitkering gekregen.
Maar niemand die me dat heeft verteld. Ik dacht: de gemeente heeft
die baan zelf voor mij gevonden. Ik wérk notabene bij de gemeente.
En toen kreeg ik opeens geen uitkering meer. Dus ik bellen. Blijkt
dat ze alles wat ik heb verdiend op mijn uitkering inhouden. Ik heb
3 maanden geen uitkering gekregen. Maar ik moet ook ergens van
leven he. Nu dus een dikke huurschuld."

Deel - Aard en omvang van het probleem vanuit klantperspectief

Als verrekenen een beperking is

2. Niet weten waar je

aan toe bent
Hoe onduidelijkheid van invloed
is op werk
"Ik was supertrots dat ik weer een baan had. Voor het geld had ik het niet
hoeven doen: uiteindelijk heeft het me niets dan schulden opgeleverd. Dat
niemand me verteld had dat het zo zou gaan, dat vind ik het ergste. En als
ik het ging vragen, dan was het altijd van ja meneer, dat weet ik ook niet,
maar ik ga het uitzoeken hoor.' Je weet gewoon niet waar je aan toe bent,
je kan je er niet op voorbereiden, dat is het ergste."

Deel - Aard en omvang van het probleem vanuit klantperspectief

Helaas schort het regelmatig aan deze voorbereiding. Vrijwel alle
respondenten van wie de inkomsten verrekend worden hebben last van
onduidelijkheid over hun inkomen. De figuur hieronder geeft weer waar die
onduidelijkheid mee te maken had.
Onduidelijkheid
92,0%
72,2%
Ik heb geen uitleg gehad over de hoogte van de uitkering
61,1%
Het is lastig een goed antwoord te krijgen als ik een vraag heb
11.111~11.1~1 61,0%
De informatie die ik kreeg is niet duidelijk
011.1.111.1111.1i~.11.111 60,8%
Het is lastig om de goede persoon aan de telefoon te krijgen
56,9%
Het duurde lang voor ik zeker wist hoe hoog mijn uitkering was
34,3%
De hoogte van mijn uitkering verandert vaak
32,8%
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
Ik heb last gehad van de onduidelijkheid

Ik snap de berekening van de uitkering niet

Figuur 3 - Deze figuur is gebaseerd op meerdere vragen uit de enquête. De respons is per kleur
antwoordcategorie aangegeven. Donker: N=411, midden: N=413, licht: N=458. Onderbouwing is
bier te vinden.

Werk brengt meer dan een inkomen. Werken brengt bijvoorbeeld structuur,
sociale contacten en ontplooiing. Voor wie een arbeidsbeperking heeft
komt daar vaak nog iets bij: werken betekent onzekerheid over je inkomen.

1. Knelpunten
Soms resulteert de stap naar werk in financiële problemen. Dat is in alle
gevallen vervelend. Toch geven de deelnemers in de interviews aan dat
financiële onregelmatigheden niet altijd een probleem hoeven te zijn,
zolang zij zich hier maar op kunnen voorbereiden.

"Ik vind het niet meer dan normaal dat ik geld moet terugbetalen als ik
te veel uitkering heb gehad. De uitkering is een aanvulling, dus dat is
logisch, toch? Toen ik begon met werken heeft mijn arbeidsdeskundige
uitgelegd hoe het werkt met je uitkering. Dat ze een schatting maken. En
dat je geld moet terugbetalen als je loon hoger is dan die schatting. Geen
probleem. Ik had het geld al opzijgezet. Dat gesprek is belangrijk. Dan
weet je wat er komt. Het is een fijne mevrouw, mijn arbeidsdeskundige."

De respondenten die zijn gesproken in dit onderzoek, hebben behoefte aan
grip op hun situatie. Dat betekent concreet dat zij zich graag voorbereiden.
Dat kan met een goede uitleg of goede informatie. Ook willen mensen
graag weten wie ze kunnen bellen wanneer ze een vraag hebben over hun
inkomen en uitkering.
Aan het werk zonder uitleg
Bijna twee derde van de werkende respondenten heeft geen uitleg gehad
over wat de stap naar werk voor gevolgen heeft voor de uitkering. Wanneer
respondenten informatie kregen toegestuurd, was deze vaak niet duidelijk.
Die onzekerheid duurde soms lang.
Als mensen wel een startgesprek hebben gehad waarin is uitgelegd hoe de
verrekening werkt, dan zijn ze daarover vaak heel positief, zeker als dit een
persoonlijk face-to-face gesprek is geweest. Het geeft rust en vertrouwen.

Deel I - Aard en omvang van liet probleem vanuit klantperspectief

Als verrekenen een beperking is

antwoord, nog een bericht, na de 2e mail krijg ik antwoord: nee dat is
een automatisch bericht, als je het invult met pen en opstuurt naar het
antwoordnummer. How should i know..."

"Dat gesprek is belangrijk. Ik snap nog steeds niet helemaal wat er
gebeurt, maar ik vertrouw er daardoor op dat het goed komt en dat de
gemeente weet wat ze doet."

Klik hier om naar het
geluidsfragment te luisteren

Belangrijk daarbij is dat dit gesprek mensen goed voorbereid op hoe de
verrekening gaat verlopen, wat ze daarbij kunnen verwachten en wat
aandachtspunten zijn waar ze zich op kunnen voorbereiden. UWV heeft
bijvoorbeeld het beleid dat iedereen die start op parttime werk wordt
opgebeld. Toch ervaren mensen dat lang niet altijd als een startgesprek,
omdat het tijdens dit gesprek vooral gaat over de hoogte van het
voorschot. Over de implicaties van het werken met voorschotten wordt
vaak niet gesproken. Daardoor weten mensen niet dat de uitkering
mogelijk te hoog of te laag is en dat zij alles wat zij meer verdienen dan de
schatting van het inkomen opzij moeten zetten omdat zij dit later moeten
terugbetalen.

"Mijn klantmanager had me per ongeluk een keer gebeld, toen had ik
haar o6. Op het algemene nummer is het van: je wordt teruggebeld, want
degene zit niet op haar plek. Daarna ben ik gaan bellen op de o6. 'Ik ben
nu niet aan het werk' ja ik ook niet'. Als je er niet achteraangaat bel ik
je vanmiddag weer. Dat was niet de bedoeling. Ik ging haar gewoon op
haar o6 bellen. Daarvoor zat ik steeds andere mensen aan de telefoon.
Dan moet je aangeven welke afdeling je wilt hebben. Wie wilt u spreken?
Die is niet aanwezig, die is alleen morgen aanwezig. U wordt teruggebeld.
Dan word je ook niet teruggebeld."
Klik hier om naar het
geluidsfragment te luisteren

Van het kastje naar de muur
Tweederde van de werkende respondenten geeft aan dat het lastig is van
UWV of de gemeente een goed antwoord te krijgen op een vraag. Dat
begint al met weten wie je kunt bellen of mailen. Van alle respondenten die
ervaring hebben met inkomstenverrekening zegt 49% van de gemeentelijke
klanten en bijna twee derde van de werkende UWV-klanten (63%) dat zij dit
niet weten.'3

De 'muur' van het KCC
Als een klant de gemeente of UWV belt, is het eerste contact vaak
met het klantcontactcentrum (KCC). Het KCC moet zoveel mogelijk
vragen van klanten afvangen. Een medewerker van UWV: "De klant
heeft geen contactgegevens, alle vragen vanuit de klant lopen via het
KCC in Groningen of Goes. Het KCC handelt 87% van de vragen af, bij
andere vragen noteren ze een terugbelverzoek."

"Je mailt bepaalde dingen en dan verwacht je een antwoord en dan krijg
je geen mail of je krijgt een mail waarvan je weet dat het een algemene
mail is. Het is niet een persoonlijke mail. Je hebt zorgen, en dan stuur je
mails. Ik had het ingevuld en opgestuurd en zou antwoord krijgen binnen
2 weken, kreeg geen antwoord, toen heb ik weer een mail gestuurd, en
kreeg ik weer het antwoord: "we hebben je mail ontvangen", niemand die
je belt. Soms sturen ze ook nog een formulier dat je al eens hebt ingevuld
sturen ze nog een keer terug. Want blijkbaar is dat een automatisch
systeem dat ze hebben, dus ik denken: wat heb ik weer fout ingevuld?
Dus ik vul het weer in, stuur het weer op, krijg er weer eentje, maar
zonder uitleg over wat ik moet aanvullen. Dus ik stuur een bericht, geen

Het grootste deel van de vragen komt dus niet direct bij
de uitkeringsadministratie terecht. Bij het maken van een
terugbelverzoek krijgt een klant te horen dat het streven is om binnen
een aantal werkdagen te worden teruggebeld. Als een klant belt met
een acuut probleem, is dat erg stressvol. Klanten geven aan het KCC
als een muur te ervaren: "het voelt alsof ze je buiten de deur willen
houden." "Het is een bedreigend gevoel dat je niet meteen bij de
goede persoon terechtkomt."

13 Gemeentelijke klanten: N=95. Klanten UWV: N=297

— 19 —

Als verrekenen een beperking is

Deei - Aard er omvang van het probleem vanuit klantperspectief

2. Welke gevolgen heeft onzekerheid over het

Als mensen wel een vaste contactpersoon hebben, ervaren ze dit vaak als
heel positief:

inkomen?

De onduidelijkheid die mensen die werken naast een uitkering ervaren
weegt zwaar. In de grafiek hieronder is te zien dat de onduidelijkheid in
informatie en communicatie leidt tot angst en onzekerheid.

"Ik denk dat 1 contactpersoon heel erg belangrijk is. Dat je dat
vertrouwen, dat mensen vertrouwen kunnen krijgen in een persoon en
niet allerlei verschillende mensen krijgen en die weten ook allemaal niet
wat er precies besproken is. (...) Het creëert rust om 1 persoon te hebben,
ja, dat vind ik wel."

Gevolgen van onduidelijkheid
Ik ben bezorgd wat er mel mijn uitkering gebeurt als ik een
(andere) baan krijg

Klik hier om naar het
geluidsfragment te luisteren

"87.5%

Ik ben bang dat ik dan minder geld overhoud

"Het contact met de gemeente was best wel fijn. Ik heb een paar keer in
paniek gebeld omdat ik de dingen niet voor de deadline kon inleveren.
Toen waren ze echt superchill. Ik heb altijd goed contact gehad. Het was
duidelijk genoeg. Nuchter. Rustig en ik voelde me begrepen. Ik voelde niet
alsof ik op een stapel terecht kwam. Gewoon goed."

Ik weet niet wat er dan met mijn uitkering en toeslagen gebeurt

49.7%
I

i

Ik ben bang dat ik dan geld moet terugbetalen

•
Ik weet dan niet zeker of ik het geld dat ik krijg, mag houden

Klik hier om naar het
geluidsfragment te luisteren

"Weet je wat ik echt heel fijn vind? Ik kan mun klanttnanager altijd bellen.
Dat mag eigenlijk niet hoor, van de gemeente. Zij mag haar directe
nummer eigenlijk niet aan mij geven. Maar dat ze dat toch heeft gedaan:
dat geeft zoveel vertrouwen. Een soort rust. Dat je weet dat je altijd kunt
bellen als er iets is."

•

•

47,9%
i
!46,9%I

I 137,8%
11.111.1.11
" I "
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Figuur 4 - De vraag naar de gevolgen van onduidelijkheid is beantwoord door N=616
respondenten met een uitkering. Onderbouwing is hier te vinden.

Een mens lijdt dikwijls het meest, aan het lijden dat men vreest
Vrijwel alle respondenten (N=616) maken zich zorgen om wat er gebeurt
met de uitkering bij een verandering in het inkomen, door een andere baan
of door uitbreiding in uren. Veel van de toelichting die respondenten met
een uitkering hebben gegeven in de open velden, beginnen dan ook met 'ik
ben bang...'.

"Ik heb angst voor een boete als ik een fout maak, angst dat ik iets niet
goed heb begrepen of verkeerd ben geïnformeerd. Of dat de overheid de
uitkeringen gaat verminderen."
In het vorige hoofdstuk is al gebleken dat die financiële consequenties
geen uitzonderingen zijn. Een deel van de respondenten merkt ook op
dat ze voorzichtig zijn geworden na een ervaring uit het verleden: een
inhouding of vordering door de uitkeringsinstantie, of een onverwachte
naheffing van bijvoorbeeld de belastingdienst.

20

Als verrekenen een beperking is

Afhankelijk van anderen
Daarnaast geeft 27% van de werkende respondenten (N=401) aan dat zij,
door alle onduidelijkheid, ook afhankelijk zijn van de hulp van anderen om
de zaken rond de uitkering te regelen.

"Mijn zus controleert maandelijks de uitkering, vakantiegeld,
nabetalingen en de definitieve vaststelling. Ook belt ze en schrijft ze
brieven als dat moet."
"Ik werk als coach voor mensen met een licht verstandelijke beperking.
De gemeente koopt onze dienstverlening in om mensen te helpen die
het systeem niet snappen. Ik vind het bizar dat ik nodig ben. Dat er
belastinggeld wordt gebruikt om een soort van kluchtig systeem in de
lucht te houden. Soms snap ik het zelf niet eens. Ik heb nu een cliënt met
een schuld van meer dan 2.000 euro omdat hij is gaan werken. Ik begrijp
echt niet waar dat vandaan komt. Voor mij is het mijn werk. Hoe moeten
mijn cliënten het dan begrijpen?"
Een nog groter deel (39%) van de werkende respondenten voelt zich
overbelast door alle onduidelijkheid.

"Je moet altijd voorbereid zijn op het onverwachte. Het kost je dan altijd
extra energie om het te regelen."
"Omdat je alles zo paranoïde bij moet houden, krijg ik soms erg last van
stress als iets vreemd of onduidelijk is."

Lees hier het verhaal van Johan, die verstrikt raakte in de
onduidelijkheid rond zijn situatie.

Deel 1 - Aard en omvang van het probleem vanuit klantperspectief

Deel - Aard en omvang van het probleem vanuit klantperspectief

Als verrekenen een beperking is

3. Buigen of barsten

mocht houden. Nu weet ik dat er blijkbaar een maximaal bedrag is,
dat iemand mag bijverdienen."

De effecten van knelpunten in de
verrekening

Ashanka krijgt bericht dat het UWV in november de uitkering gaan
verrekenen. En dat er geen rente wordt berekend als ze alles vóór
december heeft terugbetaald.
"Je krijgt eerst een brief waarin staat dat je teveel hebt gekregen.
Daar staat in, dat gaan we verrekenen. Toen dacht ik nog niet, oh, dat
is erg. Totdat in de volgende brief een bedrag van 2.400 euro staat dat
ik terug moest betalen. Toen begreep ik het pas."
In december kan ze extra werkten gezien de drukte. "Toen
dacht ik: Yes, fijn. Maar daarmee begon de ellende pas echt. De
verrekening van UWV lag wel bij mij op de mat, maar was niet
verwerkt in allerlei systemen. Daardoor stopte de gemeente de
collectieve zorgverzekering en in januari kwam het bericht dat ik
de gemeentelijke heffingen zelf moest betalen omdat ik boven de
bijstandsnorm kwam."

Werken vanuit de uitkering gaat vaak niet zonder slag of stoot. Het
brengt onzekerheid en angst over het inkomen met zich mee, en niet
zonder reden: vaak voelen mensen de negatieve gevolgen hiervan in de
portemonnee. Hoe werkt dit door in hun keuzes rond werk?

Maak kennis met Ashanka

"Als je gaat werken, word je keihard gepakt. Door de belastingen, door
de gemeente. Je kan beter bij je ouders blijven wonen. Als ik niet
zoveel moet afhandelen, dan had ik op 100% van mijn uren kunnen
zitten. Dan had ik gewoon kunnen doen wat ik leuk vind. Bij gebrek
aan advies van mensen die er verstand van hebben, weet ik niet waar
ik aan toe ben. Ze hadden me beter moeten vertellen wat de nadelen
zijn van gaan werken met een Wajong. Niemand legt uit waar je mee
moet kunnen omgaan als je gaat werken. Dat had ik van tevoren
willen weten. Wel leuk zo'n organisatie, maar ik trap er niet meer in."

Ashanka is psychisch beperkt en heeft een Wajong-uitkering. Toen
ze net begon met werken, had ze een klein contract van minder dan
12 uur. Daardoor had ze geen recht op een jobcoach, terwijl ze juist
met iemand wilde sparren over het omgaan met haar beperking in
werksituaties. Wat moest ze bijvoorbeeld doen met een collega die
de kantjes eraf liep? Ze liep heel erg vast in haar denken daarover. Ze
vertelt wat er daarnaast met haar inkomen gebeurde.
"In mijn eerste baan kreeg ik een volledige uitkering en volledig
salaris. Ik kreeg 2 maanden een proefperiode om te checken of ik
het kon. Niemand heeft me uitgelegd hoe het zat met het salaris.
Na 3 maanden kreeg ik ineens een brief van het UWV dat ze ik te
veel uitkering kreeg. Dat was totale paniek, want het UWV gaat de
uitkering dan meteen bijstellen. Ik wist gewoon ook niet tot hoeveel ik
eigenlijk mocht verdienen. Ik dacht dat ik alles wat ik erbij verdiende

1. Gedragseffecten van knelpunten in de verrekening
Ashanka is niet de enige die onzekerheid en angst over het inkomen heeft
ervaren, en waarbij de negatieve gevolgen in de portemonnee doorwerken
in haar motivatie om te werken. Knelpunten in de verrekening zorgen
ervoor dat een op de drie respondenten niet (meer) wil werken.

22

Deel I - Aard en omvang van het probleem vanuit klantperspectief

Als verrekenen een beperking is

Ook bonussen en extraatjes worden om deze reden door een derde van de
werkende respondenten liever afgeslagen.

Effecten op arbeidsdeelname
Werkenden: Ik wil niet meer uren werken of meer
salaris krijgen.

31,1%

Ex-werkenden: Ik ben hierdoor gestopt met werken

29.6%

Niet-werkenden: Ik wil hierdoor geen betaald werk
doen

MEM 28,5%

In een situatie waarin de overheid graag wil dat mensen zoveel mogelijk
werken naar vermogen is dit een opmerkelijke uitkomst. Het laat zien dat
een belangrijke sleutel om deze ambitie te realiseren bij de overheid zelf
ligt. In verschillende projecten om uren uit te breiden (bijvoorbeeld 'vandeel-naar-heel-projecten) gaat de aandacht nu vaak uit naar werkgevers
('kunnen jullie deze klant niet meer uren geven?') of naar werknemers
(motivatie, regelen van praktische zaken zoals kinderopvang, dreigen met
sancties, etc.). Dit onderzoek wijst erop dat de overheid zelf een belangrijke
sleutels in handen heeft: zorgen voor duidelijkheid en een stabiel en
voorspelbaar inkomen.

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Figuur 5 - Respons: werkenden: N=264, ex-werkenden: N=125, niet-werkenden: N=214.
Onderbouwing is hier te vinden

Werkenden: blijven werken
Er is ook goed nieuws: veruit de meeste respondenten die nu werken
(63,3%), willen dit blijven doen.

Werkenden: geen extra uren, geen extra inkomen
Wie werkt en een stabiel inkomen ontvangt, wil dit graag zo houden. De
uitkering is dan meestal goed ingesteld en de verrekening geeft minder
problemen. Een verandering in inkomen zet deze stabiele situatie onder
druk: het is vaak onduidelijk wat dit voor gevolgen heeft op de uitkering en
of en wanneer de gemeente of UWV de wijziging goed verwerkt. Een derde
van de werkende respondenten ziet hier zo tegenop, dat zij hierdoor niet
meer uren willen werken en geen salarisverhoging willen.

"Ik voel me vrij wanneer ik werk."
"Ik krijg vaak de vraag waarom ik nog werk omdat het ziet voor zoveel
gedoe en stress. Ik krijg zelfs van instanties zoals het wijkteam te horen
"het lijkt haast beter om te stoppen met werken". (...) Maar het levert ook
heel veel op aan sociale contacten en het gevoel nuttig bezig te zijn."

"Elke verandering van je inkomen geeft steeds een ongelooflijk
gedonder met de uitkering. Ik zeg dus nee tegen elke loonsverhoging
of urenuitbreiding die me wordt aangeboden. Dat heb ik ook met mijn
werkgever afgesproken. Liever de stabiliteit die ik nu heb, dan die
onzekerheid en dat gedoe. Dat is me die paar euro's extra gewoon echt
niet waard."

Werkenden: van ervaring leert men
Toch mist de problematiek rondom de verrekening ook voor deze groep
zijn uitwerking niet. De meeste respondenten geven aan dat ze een
stuk kieskeuriger zouden zijn als ze een nieuwe baan zouden moeten
kiezen. Die kieskeurigheid gaat dan niet over de inhoud van de baan:
een eventuele toekomstige baan moet vooral beter aansluiten bij de
verrekeningssystematiek.
Zo zegt bijna de helft van de werkende respondenten dat zij alleen maar
willen werken in een baan met vaste uren en een vast salaris. Tijdelijk werk
of werk met wisselende uren willen ze niet meer. Dat geeft te veel gedoe
met de uitkering. Er is ook een deel dat liever switcht naar vrijwilligerswerk
(14%) of helemaal niet meer wil werken als de huidige baan stopt (16%).

"Nu ik me niet meer zo'n zorgen hoef te maken over het geld heb ik wat
meer ritme, zie ik weer mogelijkheden, om me heen komen dingen ook
wat meer op gang, dus ik zie nu ook dat dit niet voor altijd hoeft te duren.
Nieuwe hoop. En ik kan ook weer een beetje helder nadenken. Als mijn
inkomen verandert, is dat weer helemaal weg. Dat wil ik echt niet."

— 23 —

Als verrekenen een beperking is

"Ik durf geen betaalde baan meer te nemen, dat vertrouwen heb ik niet
meer. Ik word er heel onrustig van alles met mijn uitkering weer van voor
af aan begint."
Ex-werkenden: reden om te stoppen
De effecten gaan verder dan alleen het niet meer uren willen werken.
Regelmatig is dit voor respondenten, net als voor Ashanka, een reden om
helemaal met werken te stoppen. Eén op de drie respondenten die niet
meer werken zegt te zijn gestopt met werken door problemen met het
verrekenen van de uitkering.

"De eerste twee maanden dat ik werkte, betaalden ze mijn hele uitkering
uit. Dat klopte niet. Dat te veel betaalde deel zette ik dan apart. Toen
gingen ze het goede bedrag uitrekenen. Dat bleek minder te zijn dan
wat ik had. Ze baseerden zich op de verkeerde grondslag, of zoiets. Het
systeem kon niet werken met de grondslag die voor mij van toepassing
was. Maar wat heb ik daarmee te maken? Toen heb ik mijn moeder in die
maand gevraagd om even voor te schieten. Het heeft zolang geduurd om
die grondslag goed in mijn dossier te krijgen, dat ik nu maar even geen
betaald werk doe. Ik richt me op mijn vrijwilligerswerk. Terwijl deze
baan, volgens vrienden, op mijn lijf was geschreven."

Deel i - Aard er omvang van het probleem vanuit klantperspectief

geen vervolgopleiding heb gedaan," zegt hij. "Anders zou dat zonde zijn
geweest. Hij weet veel van de regels rondom de Wajong en wat je mag
verdienen. Hij heeft precies uitgerekend wat dat voor hem verdient: hij
moet zorgen dat hij in een eventuele baan maximaal 328 euro verdient.
-Als ik namelijk 329 euro ga bijverdienen, dan korten ze mijn uitkering
met 60o euro. En de kans is klein er ooit een baan voorbijkomt met een
salaris dat onder de 328 euro
"Het is natuurlijk niet zeker dat ik mijn recht op uitkering verlies, maar
alleen al het idee... Het gaat nu relatief goed met mij, dus ik zou wat
kunnen werken, maar alleen al het risico en het gedoe
"Veel onzekerheid, geen idee wat voor gevolgen het voor mijn uitkering
heeft en of ik terug kan vallen als het niet goed gaat."
Bijna de helft van de respondenten die niet werken, geeft aan dit wel te
willen doen als werken geen gedoe zou geven met de uitkering.

2. Onzekerheid erger dan financiële problemen

Niet werkenden: reden om niet te werken
Soms zijn deze problemen zelfs een reden om helemaal niet aan werken
te beginnen. Een derde van de respondenten die nog nooit hebben
gewerkt, zegt dat zij niet willen werken omdat ze bang zijn voor gedoe
met de uitkering. Vooral mensen met een uitkering van UWV kiezen er
hierdoor voor om op de bank te blijven zitten (35%, tegenover 19% van de
respondenten met een bijstandsuitkering).

De financiële gevolgen van problemen met de inkomstenverrekening zijn
niet mis. Toch zijn het uiteindelijk niet eens de financiële knelpunten, maar
vooral de onduidelijkheid en onvoorspelbaarheid die zorgen voor een
breekpunt. Respondenten leggen in de interviews uit dat een zekere mate
van financiële instabiliteit bij de stap naar werk wel op te vangen is. "Ik
snap ook wel dat het lastig is om direct de goede uitkering te berekenen. Als
mijn inkomen nog niet duidelijk is, is dat natuurlijk ook lastig." Maar dat die
instabiliteit vaak totaal niet voorspelbaar is, en dat nadelige effecten vaak
als donderslag bij heldere hemel komen: dát is een groot probleem. "Prima
dat ze mijn inkomen in het begin moeten schatten. Maar leg dan tenminste
heel duidelijk uit dat ik elke euro die ik meer verdien dan die schatting opzij
moet zetten. Nu werd ik totaal overvallen door een brief waarin ik opeens
duizenden euro's moest terugbetalen." Dat het vervolgens keihard werken
is om van de gemeente of UWV toch iets van duidelijkheid en zekerheid te
krijgen, drijft respondenten soms bijna letterlijk tot waanzin:

Walter hoort in het nieuws dat de nieuwe plannen er vanuit gaan dat
je nooit boven het minimumloon uitkomt. "Dan is het maar goed dat ik

"Mijn spaargeld ging op aan vaste lasten. Ik had gemaild, nog niks
gehoord over mijn uitkering, krijg ik hem iiberhaupt nog? (...) Dus op

Een kwart wil hierdoor nu ook geen nieuwe baan meer zoeken. De helft
zegt alleen opnieuw te willen werken als dat kan in een baan met een vast
salaris, zodat het gedoe met de uitkering minimaal blijft.

Deel I - Aard en omvang van het probleem vanuit klantperspectief

Als verrekenen een beperking is

een gegeven moment had ik een mail met aan het einde een naam, dus ik
stuurde een mail op naam van die persoon, hopen dat die bij hem kwam.
Dus ik 2-3 keer gemaild, dus om de 3 dagen ging ik mailen. Ik heb een
bord achter mijn laptop hier en daar schrijf- ik gewoon: om de 2 weken
gemeente mailen, als ik geen antwoord krijg. Zo moet je het vasthouden.
Nou na 2 keer kreeg ik een antwoord van die mail: je krijgt je uitkering
pas eind mei (...). Waarom heeft niemand mij een mail gestuurd? Dat is
slecht nieuws, maar het is tenminste nieuws, dan weet je dat. Je blijft hier
maar wachten."

regelwerk dat daaruit voortkomt. Zo zwaar zelfs, dat dit voor een deel van
de respondenten reden is om te (willen) stoppen met werken.

"In het begin werkte ik deeltijd, en dan werd dat gekort op de uitkering.
Toen ik uitstroomde: kreeg geen huurtoeslag en zorgtoeslag meer,
eind van de rit hield ik er hetzelfde aan over. Als het zo moet, dan is het
helemaal niet handig om te werken. Als je er zoveel weer aan moet doen
om je leven weer op de rit te krijgen nadat je gewerkt hebt, en je bent er
financieel niets beter van geworden, dan denk je wel: in mijn hoofd ben ik
er niet beter van geworden. Dan denk je doei, ik hoef helemaal niet meer
te werken. Dat is maar even, als ik nu een vaste baan krijg dan doe ik het.
Dat proces: dat ontmoedigt wel heel erg. Daar stap je niet gauw weer
overheen. Ik heb wel gedacht: dat heeft geen nut. Als je zoveel werk moet
doen om je uitkering te krijgen waar je dan recht op hebt, dan kun je beter
stil blijven zitten en je armen over elkaar houden."

Klik hier om naar het
geluidsfragment te luisteren

"Mailen beantwoorden ze niet. Bellen sturen ze je door naar een persoon
maar dan zeggen ze: we weten het momenteel niet en we sturen wel een
mail als het zo ver is. Ik heb gemerkt dat mail beter werkt dan bellen,
want ze sturen je telkens weer naar iemand anders en ben je alweer bij 3
mensen geweest voordat je eindelijk bij de correcte komt. En die correcte
zegt dan ook nog eens: nee, we weten het nog niet, we sturen je een mail.
En dan beginnen de zorgen, dan beginnen de zorgen: word ik uitbetaald?
Ik moet betalen aan het einde van de maand. Ik heb huur te betalen,
elektriciteit, gas, weet je wel."

fi

Klik hier om naar het
geluidsfragmentteluisteren

Klik hier om naar het
geluidsfragment te luisteren

Deze ervaringen bevestigen het beeld uit cie enquete De enquete toont
significant aan dat, als respondenten (willen) stoppen met werken, dat
verklaard wordt door het regelwerk en de onzekerheid." Zo'n verband is
niet gevonden met de financiële knelpunten die zijn uitgevraagd. Hoewel
de financiële gevolgen dus fors zijn, en 61% van de respondenten hierdoor
zelfs in de betalingsproblemen komt, is het voor mensen nog zwaarder
om niet te weten wat er gaat gebeuren, en te moeten omgaan met het
14 Voor deze analyse hebben we uit vraag 11b, 11c, 12a en 13a van de vragenlijst een
nieuwe samengestelde variabele gemaakt die betrekking heeft op mensen die zijn gestopt
met werken, zijn gestopt met werken of geen betaald werk willen doen. Vervolgens hebben
we met regressieanalyse onderzocht of deze variabele verklaard kan worden door vraag
7 (dichotoom: wel of geen financiële gevolgen) en door vraag 9 (dichotoom: wel of geen
gevolgen rondom onzekerheid/niet weten waar je aan toe bent). Er bleek geen significant
verband te bestaan met vraag 7. Wel kon de nieuwe samengestelde variabele significant
worden verklaard door vraag 9. De verklaarde variantie is 0,023. Onderbouwing is bier te
vinden

— 25 —

Deel II

Het ontstaan van
knelpunten in de
inkomstenverrekening

Als verrekenen een beperking is

Deel - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

4. Hoe werkt
verrekenen?

zijn geraakt, terwijl ze niet in loondienst waren. Of omdat ze minder dan
35% arbeidsongeschikt zijn en dus geen recht hebben op WIA. Sinds
2015 is de Wajong bovendien alleen nog toegankelijk voor mensen die
duurzaam en volledig arbeidsongeschikt zijn. Kun je nog wel werken, of is
de verwachting dat dit in de toekomst weer kan? Dan ben je aangewezen
op de Participatiewet voor een bijstandsuitkering. De Participatiewet
wordt voor mensen met een arbeidsbeperking sinds 2015 daardoor
steeds belangrijker, en dat geldt des te meer voor mensen met een
arbeidsbeperking die vanuit de uitkering gaan werken.

Wettelijke verrekenregels op
hoofdlijnen

In de Participatiewet geldt de regel dat het inkomen wordt aangevuld tot de
bijstandsnorm.15 Hoofdregel is dus dat alle inkomsten die lager zijn dan de
bijstandsnorm worden verrekend met de uitkering. Verdient iemand meer
dan de bijstandsnorm, dan vervalt het recht op uitkering.
Iedereen die vanuit de bijstand deeltijd werkt, en niet genoeg verdient
om uit te stromen, krijgt dus te maken met inkomstenverrekening.16 De
bijstandsuitkering wordt dan verlaagd met het bedrag dat iemand heeft
verdiend.

> Kijj< hier pm terug te gaan naar 'Inleiding'

> Klik hier om terug te gaan naar Deel II - '5. Aan de andere kant van de tafel'

De gemeente mag wettelijk eenmalig 6 maanden lang 25% van de
inkomsten vrijlaten, tot een maximum van €203,- per maand. Dat
betekent dat tijdens de vrijlatingsperiode niet 100%, maar 75% van het
inkomen wordt verrekend. De resterende 25% van het inkomen mag de
deeltijder dan zelf houden. Deze vrijlating mag maar één keer worden
ingezet in de periode dat iemand een bijstandsuitkering krijgt. Zodra de
vrijlatingsperiode is afgelopen, worden alle inkomsten verrekend. Werken in
deeltijd is vanaf dat moment in financiële zin niet meer lonend.
Uitzondering hierop zijn alleenstaande ouders. Zij hebben na de eerste
vrijlatingsperiode van 6 maanden nog 30 maanden recht op een vrijlating
van 12,5%. Voor mensen met een medische urenbeperking geldt een
structurele vrijlating van 15% van de inkomsten. Deze structurele vrijlating

> Klik hier om terug te gaan naar Bijlagenrapport - 'Context'

In de vorige hoofdstukken vertelden we over de ervaringen van
respondenten met de inkomstenverrekening. Om te begrijpen hoe deze
knelpunten ontstaan, is het goed om eerst meer te weten over hoe de
inkomstenverrekening er in de verschillende regelingen uitziet. In dit
hoofdstuk beschrijven we op hoofdlijnen de wettelijke verrekenregels.
In het volgende hoofdstuk beschrijven we hoe UWV en gemeenten deze
verrekenregels door UWV en gemeenten vertalen naar de uitvoering.

1. Inkomstenverrekening in de Participatiewet

15 De bijstand kent aparte normen voor alleenstaanden en alleenstaande ouders,
gehuwden, kostendelers, jongeren en alleenstaanden in een inrichting.

De Participatiewet wordt uitgevoerd door gemeenten. Mensen met een
arbeidsbeperking komen langs verschillende routes in de Participatiewet
terecht. Bijvoorbeeld omdat ze na hun 18e (deels) arbeidsongeschikt

16 Bij een hoog inkomen en/of een lage bijstandsnorm,.kan iemand ook met parttime werk
al meer verdienen dan zijn/haar uitkering. In dat geval heeft iemand geen recht meer op een
bijstandsuitkering.

— 28 —

Deel II - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

Als verrekenen een beperking is

is alleen beschikbaar voor mensen die door een arbeidsbeperking niet
fulltime kunnen werken.. Niet alle mensen met een arbeidsbeperking
hebben daarom recht op deze structurele vrijlating: er zijn ook mensen
met een arbeidsbeperking die medisch gezien wel in staat worden geacht
om een volledige werkweek te werken, maar die bijvoorbeeld minder
productief zijn dan gezonde werknemers in de uren die ze werken. Als zij
toch in deeltijd werken, worden na de eerste 6 maanden al hun inkomsten
verrekend.
2. Inkomstenverrekening in de Wajong
De Wajong wordt uitgevoerd door UWV. Wie vóór zijn 18e of tijdens de
studie een ziekte of handicap hebt gekregen, kan Wajong aanvragen. Sinds
2015 is de Wajong voor nieuwe instroom alleen nog toegankelijk voor
mensen die duurzaam en structureel niet kunnen werken.

Hoogte aanvullende uitkering

25-35%

21% van de grondslag;

35-45%:

28% van de grondslag;

45-55%:

35% van de grondslag;

55-65%:

42% van de grondslag;

65-80%:

50,75% van de grondslag;

80% of meer:

70% van de grondslag.

Anders dan in de bijstand, is de hoogte van de aanvullende uitkering dus
maar deels afhankelijk van de hoogte van het inkomen. Zolang je binnen
dezelfde arbeidsongeschiktheidsklasse blijft, wordt elke euro die je meer
verdient niet verrekend (die euro mag je dan dus zelf houden). Maar: kom
je boven de grens van een arbeidsongeschiktsheidsklasse uit, dan wordt
de uitkering schoksgewijs verlaagd, en kunnen mensen er in inkomen
(loon plus aanvullende uitkering) op achteruit gaan. Dat gebeurt als de
schoksgewijze verlaging van de uitkering groter is dan het extra inkomen
dat iemand verdient. Onder de streep houdt iemand dan minder geld over.

De Wajong kent drie verschillende verrekenregimes. Zonder in te gaan op
alle uitzonderingsposities die er zijn, beschrijven we hier op hoofdlijnen
de verreken-regels die daarbij gelden. We beschrijven hier de geldende
regelingen ten tijde van het onderzoek (eind 2020). Per 1 januari 2021 is
de Vereenvoudiging Wajong ingegaan.17 Dit valt buiten de scope van het
onderzoek.

Wajong201 0
Wie tussen 2010 en 2015 in de Wajong instroomde, valt onder de
Wajong2010. In de Wajong2010 gelden, afhankelijk van het inkomen,
de arbeidsmogelijkheden en hoe lang iemand recht heeft op
arbeidsondersteuning, verschillende rekenregels. We geven hier een
overzicht van de meest voorkomende situaties voor de doelgroep van dit
onderzoek:

oWajong
Wie voor 2010 in de Wajong is ingestroomd, valt onder de oude Wajong
(oWajong). De oWajong werkt met arbeidsongeschiktheidsklasses.
Iedereen die gaat werken werd op basis van het eigen inkomen en/of het
maatmaninkomen" ingeschaald in een arbeidsongeschiktheidsklasse. In
de oWajong bepaalde de arbeidsongeschiktheidsklasse de hoogte van de
aanvullende uitkering (zaagtandmodel):

17

AO-klasse

Werkregeling
•
Inkomen lager dan 20% WML: alles wordt verrekend (ofwel: de uitkering
wordt verlaagd met het bedrag dat je hebt verdiend)
•
Inkomen tussen 20% en 80% WML: de eerste 20% WML wordt volledig
verrekend met de uitkering. Het inkomen boven 20% WML wordt voor
de helft verrekend.
•
Inkomen hoger dan 80% WML: inkomen wordt aangevuld tot 100%
WML (ofwel: uitkering = 100%WML — inkomen)

Meer informatie is te vinden op de website van de Rijksoverheid.

18 Het maatmaninkomen is een door UWV vastgesteld bedrag. Startniveau 100% WML
en door maatmanwissel kan deze hoger worden. Een maatmanwisseling vindt plaats bij het
afronden van een HBO/WO-opleiding voor het 30e levensjaar. Het maatmaninkomen wordt
dan 150% WML. Een maatmanwissel vindt ook plaats bij het vervullen van een functie met
een hoger functieloon dan WML. In dat geval wordt het maatmaninkomen gelijkgesteld aan
het functieloon.

— 29 —

Deel - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

Als verrekenen een beperking is

Voortgezette werkregeling (minimaal 7 jaar recht op arbeidsondersteuning
en minimaal 27 jaar oud)
Inkomen lager dan 20% WML: alles wordt verrekend (ofwel: de uitkering
•
wordt verlaagd met het bedrag dat je hebt verdiend)
Inkomen hoger dan 20% WML: inkomen wordt aangevuld tot 100%
•
WML (ofwel: uitkering = 100%WML — inkomen)

De hoofdregel van de nieuwe wet is dat 70% van het inkomen wordt
verrekend." Ofwel: van elke euro die je verdient, mag je 30 cent houden.
Dat geldt tot een inkomen van 100% WML. Wie meer verdient dan 100%
WML, krijgt geen aanvullende uitkering en heeft dus ook niet meer te
maken met de inkomstenverrekening. Voor wie werkt met loondispensatie
geldt een andere regel, zij kunnen meer dan 30 cent per euro overhouden.

In de Wajong2010 is werken dus lonend vanaf een inkomen dat hoger
ligt dan 20% WML. Tegelijkertijd is méér werken niet méér lonend bij
een inkomen vanaf 80% WML (in de werkregeling), of 20% WML (in de
voortgezette werkregeling). In die gevallen geldt dat de uitkering — of
iemand nu 80% WML of 99% WML verdient — sowieso wordt aangevuld
tot 100% WML. Pas wanneer iemand meer dan 100% WML verdient,
wordt méér werken ook meer lonend, maar in dat geval is er geen
aanvullende uitkering meer en is er dus ook geen sprake meer van
inkomstenverrekening.
De Wajong 2010 kent ook een studieregeling. In die gevallen geldt een
uitkering van 25%. Inkomen uit werk wordt volledig verrekend.

3. Inkomstenverrekening in de WAO
De WAO wordt uitgevoerd door UWV.
De WAO werkt, net als de oWajong met arbeidsongeschiktheidsklas-ses.
Ook hier geldt: zolang je niet over de grenzen van je
arbeidsongeschiktheidsklasse heen gaat, mag je elke euro die je verdient
houden. Maar ook de WAO kent het zaagtandprincipe van de oWajong: als
je over je arbeidsongeschiktheidsklasse heen gaat, wordt de hoogte van de
uitkering schoksgewijs aangepast. Dat kan ervoor zorgen dat mensen er in
inkomen (loon plus aanvullende uitkering) op achteruit gaan.

4. WIA
Wie tijdens werk in loondienst ziek of gehandicapt raakt, kan na 2 jaar
in de ziektewet een beroep doen op de WIA, die sinds 2004 voor nieuwe
instroom de WAO vervangt.

Wajong201 5
Sinds 2015 is de Wajong alleen nog toegankelijk voor mensen die
duurzaam en volledig geen mogelijkheden hebben om te werken. Van wie
vanuit die situatie toch gaat werken, wordt het inkomen volledig verrekend.
De uitkering wordt dan verlaagd met het bedrag dat is verdiend. Werken is
financieel dan dus niet lonend.

De WIA kent een grote verscheidenheid aan regelingen die elk een eigen
uitkeringshoogte en verrekenregime kennen. Hoe lang iemand al in de WIA
zit, de mate van arbeidsongeschiktheid, en de mate waarin iemand zijn
restverdiencapaciteit weet te benutten, bepalen samen onder welk WIAregime iemand valt en hoe dat uitwerkt wanneer iemand gaat werken. Het
voert te ver om deze regimes in dit rapport allemaal uit te werken.2° Dat
het verkrijgen van overzicht in alle regels zo ingewikkeld is laat eens te
meer zien hoe complex de taak van UWV is — en hoe ondoorgrondelijk de
verrekening is voor de inwoners die daarmee te maken krijgen.

Geharmoniseerde regeling
Vanaf 2021 komt hier met de wet vereenvoudiging Wajong één
geharmoniseerde regeling voor in de plaats. Doel van de harmonisering
is om meer eenduidigheid en eenvoud te brengen in alle verschillende
rekenregels zoals hierboven omschreven. Daarnaast moet deze wijziging
van de Wajong voorkomen dat mensen er door te gaan werken financieel
op achteruit gaan. Werken moet lonen, en méér werken moet ook méér
lonen.

19 Voor mensen die duurzaam geen arbeidsvermogen hebben geldt dat 75% van het
inkomen wordt verrekend.
20

— 30 —

Meer informatie hierover is te vinden op de site van UWV.

Als verrekenen een beperking is

Deel - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

5. Aan de andere kant
van de tafel

Dit is geen stabiele groep: mensen hebben niet elke maand inkomsten
uit deeltijdwerk. Het aantal verrekeningen dat een gemeente per maand
uitvoert ligt dus een stuk lager: per maand heeft gemiddeld ruim 8% van
de uitkeringsgerechtigden inkomsten uit arbeid. Dat betekent dat in een
gemeente met 100.000 inwoners elke maand ca. 200 mensen in deeltijd
werken. Het contact tussen gemeente en deeltijder loopt meestal via een
klantmanager en/of een inkomensconsulent. Die heeft een 'caseload' van
tussen de 60 en de 200 klanten waarvoor hij/zij eerste aanspreekpunt
is. Een uitkeringsadministratie van een gemeente die 5000 uitkeringen
verstrekt heeft ca. 10 fte aan administratief medewerkers in dienst. Dus
ca. 1 medewerker per 500 uitkeringen, waarvan er 45-50 deeltijd inkomsten
hebben.

De werkwijze van gemeente en
UWV

De werkwijze
In de meeste gemeenten houden speciale klantmanagers contact met
uitkeringsgerechtigden met een beperking. In de voorbereiding op werk
en het begeleiden tijdens de baan is er dan meer specialistische kennis
aanwezig. Bij het verrekenen van de inkomsten is dit onderscheid er
niet meer: de werkwijze van de gemeente verschilt niet tussen 'gewone'
deeltijders en deeltijders met een arbeidsbeperking.

In het vorige hoofdstuk zijn de wettelijke verrekenregels op hoofdlijnen
beschreven. Wetgeving dicteert voor een belangrijk deel hoe de inkomsten
verrekend moeten worden. Om te begrijpen hoe knelpunten ontstaan, is het
daarnaast goed om te kijken naar de manier waarop gemeenten en UWV
deze wettelijke regels naar de uitvoeringspraktijk vertalen. In dit hoofdstuk
gaan we daarom in op de werkwijze van gemeenten en UWV bij het
berekenen van de aanvullende uitkering. Omdat die twee nogal van elkaar
verschillen, vertellen we hier eerst over hoe gemeenten werken, en daarna
vertellen we over de werkwijze bij het UWV. Dit hoofdstuk is gebaseerd op
20 processcans bij gemeenten. en 3 scans bij UWV-vestigingen.

Wanneer iemand vanuit een uitkeringssituatie begint met werken, verloopt
het proces van inkomstenverrekening op hoofdlijnen als volgt:
1.

1. Uitvoering door gemeenten
Eerst wat cijfers
Een gemeente met 100.000 inwoners heeft een gemiddeld bestand van ca.
2.000 bijstandsgerechtigden. Als je over een periode van twee jaar kijkt,
dan heeft 21,4% van deze uitkeringsgerechtigden heeft op enig moment
in die periode inkomsten uit deeltijd werk.21 Bijstandsgerechtigden met
inkomsten uit werk verdienden daarmee in 2019 gemiddeld 556 euro per
maand.22
21

Divosa Benchmark Werk en Inkomen. Jaarrapportage 2019.

22

Divosa Benchmark Werk en Inkomen. Jaarrapportage 2019.

— 31 —

Wijziging doorgeven: zodra je begint met werken moet je
die mutatie doorgeven aan de gemeente, vaak met een
wijzigingsformulier. Gemeenten informeren klanten over deze
verplichting als ze een uitkering aanvragen. Deeltijders zijn
zich daar zodra ze starten op werk niet altijd meer van bewust,
vooral niet wanneer de gemeente zelf iemand naar werk heeft
begeleid. Dan is het een medewerker van de gemeente die
je voorstelt op een baan, waardoor mensen veronderstellen
dat de wijziging al bekend was. Het wijzigingsformulier is ook
niet altijd op de website te vinden. Gemeenten ontvangen via
het Inlichtingenbureau achteraf een signaal dat er een nieuw
dienstverband is: wie het vergeet te melden komt zo achteraf toch
altijd bij de administratie in beeld.

Deel H - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

Als verrekenen een beperking is

2.

Informatie over de inkomstenverrekening: de meeste gemeenten
hanteren één standaardmethode van inkomstenverrekening.
Wie voor de eerste keer inkomsten uit deeltijdwerk heeft,
ontvangt meestal een brief met uitleg over het proces. Steeds
vaker zijn gemeenten zich ervan bewust dat dit een belangrijk
contactmoment is. Sommige gemeenten sturen de deeltijder eerst
een kaartje of een bloemetje om ze te feliciteren met de baan.

Goed voorbeeld

Steeds meer gemeenten, zoals GR IJsselgemeenten, Almelo en
Amersfoort, voeren een persoonlijk startgesprek met deeltijders
om hen over de verrekening te informeren. In dit gesprek bespreken
ze samen hoe de verrekening in zijn werk gaat en welke gevolgen
dit heeft voor de financiële situatie van de deeltijder. In Amersfoort
is dit zelfs een uitgebreid inkomstengesprek, waarin de gemeente
ook meedenkt over een eventueel effect op toeslagen of andere
regelingen. Simpel Switchen in de Participatieketen heeft een
rekentool én een werkblad ontwikkeld, waarmee de financiële
gevolgen van een stap richting werk inzichtelijk worden en dit
gesprek goed gevoerd kan worden. Daarmee wordt de werkwijze van
Amersfoort aangemoedigd als standaard werkwijze.
3.

Figuur 6 - Een aantal gemeenten, zoals Almelo en 's Hertogenbosch, feliciteren de klant met de
nieuwe baan

"Als de klant ons belt om te vertellen dat hij of zij een baan heeft, staan
ze vaak nog niet open voor informatie over alle rechten en plichten. We
merkten dat ze de informatie gewoon niet in zich opnemen over welke
papieren ingevuld moeten worden en wat de voorwaarden zijn. We
sturen klanten daarom nu eerst een kaartje, waarmee we ze uitnodigen
voor een gesprek om daar op een later moment rustig over te praten. Zo
zeggen we eerst alleen iets positiefs, en komt de informatie later, als de
klant daar meer voor openstaat."

Loonstroken inleveren: De bijstand is een netto-uitkering. Dat
betekent dat de uitkeringsadministratie ook het netto loonbedrag
moet vaststellen om de aanvullende uitkering te kunnen
berekenen. Daardoor heeft de gemeente de loonstrook nodig
van iedereen die deeltijd werkt. Wie parttime werkt, zal dus elke
loonstrook (ook bij wekelijkse of vier wekelijkse inkomsten)
moeten inleveren bij de gemeente. Veel gemeenten sturen daarom
halverwege de maand een inkomstenformulier, dat eind van de
maand samen met de loonstrook weer teruggestuurd moet zijn. Is
de loonstrook nog niet beschikbaar, dan moet de deeltijder vaak
een schatting van het verdiende loon opgeven. Het invullen van dit
formulier en het berekenen van een goede inschatting van wat je
gaat verdienen, vraagt ook rekenvaardigheden. De groep mensen
die lage basisvaardigheden heeft in Nederland is groot. Veel
mensen gaan de mist in bij deze vraag.
Een aantal gemeenten, zoals Leeuwarden en Arnhem, zet dit
formulier juist in als reminder, om klanten te ondersteunen.

"Onze gemeente ziet het inkomstenformulier echt als een herinnering
voor de klant. We versturen die herinnering halverwege de maand. Het
gaat ons erom: de looninformatie hebben we nodig, maar hoe die bij
ons terecht komt maakt ons niet uit. We geven klanten daar ook ruim
32

Deel fl - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

Als verrekenen een beperking is

de tijd voor: tot het eind van de volgende maand. We vertrouwen erop
dat mensen dat doen en blokkeren de uitkering dus ook niet. Zodra de
loonstrook er is, betalen we de uitkering. Krijgen we de loonstrook niet
op tijd, dan gaan we bellen: kun je nog rondkomen? Heb je een voorschot
nodig?"

U kunt het inkomstenformulier inleveren kan bij de balie van Werk
Inkomen en Zorg. Vraag bij de balie om een bewijs van indiening.
De balie is op werkdagen geopend van 09.00 tot 17.00 uur. Geen
inkomstenformulier ontvangen? Neem dan direct, tijdens de
spreekuren, telefonisch contact op met uw contactpersoon. Uw
contactpersoon is bereikbaar via 14 0**

Goed voorbeeld
De gemeente Delft stuurt zo'n reminder niet via een formulier, maar
heeft een app ontwikkeld die deeltijders herinnert aan het inleveren,
én het inleveren makkelijker maakt.

Toelichting op methoden van verrekenen
Gemeenten verrekenen parttime inkomsten met verschillende methoden:
Op de maand verrekenen: de gemeente blokkeert de uitkering tot de
loonstrook is ontvangen. De deeltijder krijgt de uitkering van januari
pas als het inkomen over januari bekend is. Dit betekent concreet
dat de uitkering van de maand januari pas wordt gestort wanneer het
inkomen over de maand januari bekend is. Zolang de loonstrook er niet
is, ontvangt de deeltijder dus ook geen uitkering. Looninformatie komt
vaak laat binnen: het is niet ongewoon dat een loonstrook zo'n drie
weken na het verstrijken van de maand wordt ontvangen. In sommige
gemeenten moeten mensen deze weken op eigen kracht overbruggen.
In andere gemeenten kunnen zij een voorschot aanvragen. Deze
methode heeft ook een voordeel voor de deeltijder: wanneer de
uitkering wordt uitbetaald ontvangen zij wel direct het goede bedrag
aan aanvullende uitkering.

Daar tegenover staat een (grote) groep gemeenten waarbij de toon van de
formulieren en brieven streng is, en waarbij geldt: is óf het formulier óf de
loonstrook niet binnen, dan blokkeert de gemeente de uitkering.

Voorbeeld van een toelichting op een gemeentelijke website

Inkomsten
Heeft u inkomsten, bijvoorbeeld uit arbeid, dan moet u iedere maand
een inkomstenformulier inleveren. Daarmee wordt berekend welk
bedrag aan bijstand de gemeente aan u moet overmaken:
Het inkomstenformulier wordt iedere maand thuisgestuurd. Het
inkomstenformulier heeft de kleur groen
Bij het inkomstenformulier moet u een kopie van uw
salarisspecificatie(s) van die maand inleveren
Heeft u nog geen specificatie? Neem dan contact op met uw
contactpersoon
Levert u het inkomstenformulier zonder specificatie(s) in? Dan
zijn wij genoodzaakt deze aan u terug te sturen
Op het inkomstenformulier staat een uiterste inleverdatum. Te
laat inleveren betekent dat de gemeente uw uitkering niet kan
overmaken. Zijn er bijzonderheden waardoor u het formulier
niet op tijd kunt inleveren? Neem dan contact op met uw
contactpersoon

Achteraf verrekenen: om te voorkomen dat mensen een periode
moeten overbruggen zonder inkomsten, verrekenen sommige
gemeenten achteraf. Begin je met werken in januari, dan worden
de inkomsten van de maand januari verrekend met de uitkering
van februari. Over januari ontvangt de deeltijder dan een volledige
uitkeringsnorm. In februari wordt het salaris van januari verrekend,
en in maart het salaris van februari — en zo verder. Voordeel van deze
methode is dat er geen financiële druk is op de burger. Nadeel van deze
methode is dat er nog een vordering openstaat wanneer de baan of
de uitkering stopt: dan moet er dus nog een bedrag aan de gemeente
worden terugbetaald. Een ander nadeel van deze methode zijn de soms
grote schommelingen in inkomen bij wisselende inkomsten. Is het loon
in januari hoog, dan is de uitkering in februari laag. Als het loon dan ook
laag is, heeft een klant in deze maand maar weinig te besteden.
33

Als verrekenen een beperking is

•

•

Een derde optie is het schatten van inkomsten (fictief verrekenen). Dit
mag alléén wanneer de klant aangeeft wat de hoogte van de schatting
moet zijn — dus in goed overleg met de klant. Als in ons voorbeeld
de loonstrook van januari nog is ontvangen, kan de deeltijder wel
doorgeven hoeveel uur er in die maand is gewerkt. Op basis daarvan
schat de uitkeringsadministratie dan het inkomen van januari. Die
schatting wordt verrekend met de uitkering. Wanneer in februari
blijkt dat de schatting te laag of te hoog was, wordt dit gecorrigeerd.
Tegelijkertijd wordt dan een nieuwe schatting gemaakt voor de maand
februari, wat het uiteindelijke plaatje voor de deeltijder ingewikkeld en
moeilijk controleerbaar kan maken.
Een vierde optie, die op het moment van schrijven op kleine schaal
wordt toegepast, is de methode Surplus. Hierbij ontvangt de deeltijder
in januari op een vast afgesproken datum een vast bedrag van de
gemeente, dat gelijk is aan de uitkeringsnorm. De werkgever stort het
salaris van januari op rekeningnummer van de gemeente. De gemeente
voert de administratieve verrekening van het salaris uit wanneer de
loonstrook ook is ontvangen. Hiermee wordt de bufferfunctie verlegd
van de burger naar de gemeente. Het nadeel van deze methode is dat
de deeltijder het eigen salaris niet op de eigen rekening ontvangt. De
methode is voor de gemeente bovendien iets arbeidsintensiever.

Complicerende factoren
Wanneer mensen vierwekelijkse inkomsten hebben, loopt de betaling van
de uitkering (per maand) niet gelijk aan de ontvangst van het salaris (per
vier weken). In veel gevallen rekent de gemeente dan het inkomen om van
vier weken naar de maand. Dat betekent dat er in de eerste 11 maanden
van het jaar steeds meer inkomsten worden. verrekend met de uitkering dan
de deeltijder van de werkgever ontvangt. In december trekt de gemeente
dit recht, doordat de deeltijder dan twee periodes salaris ontvangt (voor 8
weken) terwijl er maar één periode wordt verrekend.
Lastig is ook de verrekening van een eventuele eindejaarsuitkering. Deze
moet wettelijk gezien verrekend worden naar rato van het aantal maanden
dat iemand een bijstandsuitkering heeft gehad. Tegelijkertijd mag deze
wettelijk nog niet worden verrekend als de deeltijder deze nog niet van de

Deel U - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

werkgever heeft ontvangen. Soms doen gemeenten dat toch, en houdt
de deeltijder maandelijks dus minder geld over. Het alternatief is dat de
eindejaarsuitkering wordt verrekend in de maand waarin hij is ontvangen.
Als de eindejaarsuitkering hoger is dan de bijstandsuitkering, lukt dat niet
in een keer, en krijgt de deeltijder soms meerdere maanden geen of een
heel lage uitkering.
Hetzelfde dilemma speelt rondom het vakantiegeld dat de werkgever
uitbetaalt. Ook dat moet wettelijk gezien volledig met de uitkering worden
verrekend. Hiervoor heeft de wetgever bepaalt dat gemeenten verplicht
zijn om dit maandelijks alvast op de uitkering in te houden. Als de
werkgever het vakantiegeld in mei dan uitbetaald, mag de deeltijder dit
houden. Nadeel is dat hij tot die tijd een lagere uitkering heeft gehad en er
maandelijks dus financieel op achteruit gaat.
Contact tussen gemeente en deeltijder
Er zijn grote verschillen tussen gemeenten in de toon en de mate van
contact met de deeltijder. We zien grote verschillen in:
Hoe de gemeente contact opneemt met de deeltijder. Soms gaat dit
•
indirect: de uitkeringsadministratie heeft dan zelf geen klantcontact.
Een klantmanager moet in die gevallen een herberekening uitleggen
die is gemaakt door zijn collega op de uitkeringsadministratie - terwijl
de klantmanager deze berekening zelf ook niet altijd begrijpt. In andere
gemeenten heeft de uitkeringsadministratie zelf klantcontact.
Hoe proactief medewerkers contact opnemen om uitleg te geven aan
•
deeltijders over wat er verandert in hun inkomen op het moment dat ze
doorgeven te gaan werken.
Hoe begrijpelijk de teksten zijn. De meeste brieven zijn formeel en niet
•
in een keer te begrijpen. Onderstaand voorbeeld laat dit zien.

Deel II - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

Als verrekenen een beperking is

Uw kenmerk
Ons kenmerk 442563
onder•.erp Betreft uw aanvraag of melding met zaaknummer

Verzenddatum 18 februan 2020

figaaknummerll Inkomsten periode 2

Geachte mevrouw
Wij zijn bezig met uw aanvraag of melding met zaaknummer 442563

/Of Ital.

BIJSTANDS
UITKERING

U hebt periode 1 met het inkomstenbnefje over februari meegestuurd.
Ik heb de inkomsten over periode 2 nodig voor de aanvullende uitkering over
februari.
Wilt u deze in bijgaande envelop alsnog toesturen
Indien u de melding of aanvraag ingediend heeft via DigiD. kunt u de voortgang

Figuur 7 - Voorbeeld van een herinnering om looninformatie aan te leveren
Figuur 8 - Still uit het filmpje van de gemeente Amsterdam

Goede voorbeelden
Gelukkig zijn er ook goede voorbeelden. Zo hebben de gemeenten
Deventer, Enschede, Groningen en Zwolle op basis van een
onderzoek naar de meest voorkomende vragen van deeltijders het
online platform Maximaal jezelf ontwikkeld waar de antwoorden
op die vragen in begrijpelijke taal te vinden zijn. De sociale dienst
Drechtsteden heeft een infographic ontwikkeld waarmee deeltijders
worden geïnformeerd over de verschillende manieren van verrekenen
die mogelijk zijn.
De gemeente Amsterdam maakte een filmpje met een uitleg over
de inkomstenverrekening. En andere gemeenten, zoals Renkum,
Leeuwarden, Krimpenerwaard en Almelo hebben juist een heel
actief contact tussen de uitkeringsadministratie en de deeltijder. Zij
bellen bijvoorbeeld met alle nieuwe deeltijders om kennis te maken
(Almelo), nemen altijd contact op bij ingewikkelde berekeningen
(Krimpenerwaard), of zijn heel benaderbaar voor vragen waardoor
deeltijders altijd het gevoel hebben dat ze bij moeilijkheden kunnen
terugvallen op de administratie van de gemeente (Renkum en
Leeuwarden).

Verder lezen
Op basis van een deel van de uitgevoerde scans is voor Divosa een
uitgebreide beschrijving gemaakt van de verschillende methoden van
verrekening. Deze werkwijzer inkomstenverrekening is te vinden op de
website van Divosa. Gemeenten kunnen tips en goede voorbeelden rond
het verrekenen van parttime inkomsten vinden en met elkaar uitwisselen
in de Toolkit Parttime Werk, die is ontwikkeld vanuit Simpel Switchen in de
Participatieketen.

• Deel Il - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

Als verrekenen een beperking is

2. Uitvoering door UWV
Eerst wat cijfers

3 pogingen geen contact is, kiest de medewerker zelf de beste
verrekening op basis van de informatie die beschikbaar is. Als er
wisselende inkomsten worden gezien, dan wordt er een kortere
termijn gekozen. Bij vaste inkomsten wordt een verrekencyclus
van 12 maanden aangehouden.

De divisie uitkeren van UWV werkt vanuit regiokantoren. Een regiokantoor
heeft in vergelijking met een gemiddelde gemeente een groot aantal
uitkeringsgerechtigden onder de hoede. Deze zijn verdeeld in teams.
Zo heeft een Team Wajong zo'n 15.000-20.000 dossiers. De WAO/WIA
is iets kleiner, met ca. 10.000-15.000 dossiers per team. De meeste
regiokantoren kennen daarnaast nog een Team Samenloop, waar
medewerkers complexere dossiers behandelen van mensen met meerdere
uitkeringsregelingen tegelijkertijd. De capaciteit van de teams is beperkt:
ca. 10 FTE voor 15.000 dossiers. Een UWV-administratief medewerker
beheert dus zo'n 1500 uitkeringsdossiers per medewerker.

Vastleggen van het voorschot: de medewerker verwerkt deze
keuzes in het uitkeringssysteem. Dit geschatte bedrag staat
standaard vast voor een periode van 6 of 12 maanden. Zolang
krijg je als uitkeringsgerechtigde hetzelfde voorschot. Afwijken
van deze hoofdregel is mogelijk bij sterk wisselende inkomsten
Dan zet de medewerker het bedrag vast voor 3 maanden, en is
sneller aanpassen van bedragen mogelijk. Om terugvorderingen
te voorkomen, schatten sommige medewerkers de inkomsten
10% hoger in. Mensen krijgen zo een lager voorschot. Bij de
definitieve berekening volgt dan meestal een nabetaling en geen
terugvordering.

De werkwijze
In het werkproces maakt UWV onderscheid tussen de verrekening van
inkomsten bij de WW (Werkloosheidswet) en de AW (IA, WAO, Wajong,
ERD WGA). Hieronder geven we het proces weer voor de AW-uitkeringen,
aangezien dit de uitkeringen zijn waar mensen met een arbeidsbeperking
het meest mee te maken hebben.
1.

Ontvangst gegevens: de administratie van UWV krijgt via het
systeem een melding dat een uitkeringsgerechtigde is gaan
werken. Die melding kan ontstaan doordat iemand dat zelf heeft
gemeld, doordat een collega binnen UWV die melding heeft
gemaakt, of door gegevenskoppeling met de polisadministratie
(de gegevens uit de loonaangifte van bedrijven die via de
belastingdienst met UWV wordt gedeeld).
De medewerker beoordeelt of de melding voldoende gegevens
bevat om de hoogte van de verdiensten te kunnen beoordelen.
Is dat niet zo, dan neemt de medewerker contact op met de
klant. De afspraak is dat medewerkers drie keer proberen om
de klant te bereiken. Bij contact schatten ze samen welk bedrag
aan verdiensten ze registreren in het systeem en hoe lang deze
schatting wordt vastgezet: 3, 6 of 12 maanden. Ook spreken
ze af of ze gaan verrekenen met loonstroken die mensen zelf
aanleveren, of met gegevens uit de polisadministratie. Als er na

"Standaard is dat we het 6 of 12 maanden vastzetten, 3 maanden
is bij uitzondering bij heel erg wisselende inkomsten. Als het hele
vaste inkomsten zijn dan zelfs nog per jaar. Daar wil UWV naar
toe, maar zo ver zijn wij nog niet."
2.

Verrekening
Na de vastgestelde cyclus van 3, 6 of 12 maanden komt de klant
via een melding weer in beeld bij de uitkeringsadministratie.
De medewerker vergelijkt het werkelijk verdiende loon met de
ingevoerde schattingen in het systeem.

"In maar 40% van de gevallen zitten we meteen goed met het
voorschot. Behalve als het een vast loner is, daar zitten we wel
vaker goed."
Tijdens de verrekening blijkt vrij vaak dat de schatting afwijkt van
het daadwerkelijke loon. Omdat steeds meer mensen wisselende
inkomsten hebben, is het lastig om tot een goede schatting te
komen. Bovendien worden klanten bij de start op werk in de

Deel II - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

Als verrekenen een beperking is

"Als ik dan nog een mutatie verwacht, houd ik de uitkering soms
nog even vast. Als de gegevens dan een week later wel binnen
zijn, kan ik tenminste meteen het goede bedrag betalen."

praktijk niet altijd gebeld of bereikt. In dat geval maakt UWV zelf
een schatting.
Het resultaat van die definitieve berekening kan een nabetaling
zijn. De klant krijgt dan nog extra uitkering nabetaald over de
voorbije periode. Die nabetaling wordt doorgaans binnen 3 of 4
werkdagen gestort op rekening van de klant.
Er kan ook een terugvordering uit volgen. De klant heeft dan te veel
uitkering ontvangen en moet terugbetalen. De interne afspraak
bij UWV is om te bellen bij elke beslissing die financiële gevolgen
heeft voor wie werkt naast de uitkering. De medewerker doet dan
drie pogingen tot contact.

Bijzondere situaties
Een bijzondere situatie is het ontvangen van vierwekelijks loon. Het UWV
rekent deze vier weken om naar een maand. Ook al krijgt de klant in 13
periodes zijn salaris, het voorschot komt in 12-maandelijkse periodes. Dit
werkt soms door in de definitieve berekening. Een herberekening over 3
maanden is pas in de 5e maand beschikbaar, doordat UWV moet wachten
tot alle looninformatie beschikbaar is.
Ook van de eindejaarsuitkering, die meestal in november wordt uitbetaald,
wordt elke maand alvast een gedeelte ingehouden op de uitkering of het
voorschot. In deze situaties kan het dus voorkomen dat er maandelijks
meer inkomen wordt gekort dan dat de klant aan salaris ontvangt.

Er mag tot maximaal 380 euro in één keer worden gecorrigeerd
op de volgende uitkeringsbetaling. Medewerkers van UWV geven
in de interviews aan dat dit in de praktijk niet zo vaak gebeurt:
meestal wordt een bedrag in meerdere termijnen verrekend
met de uitkering. Hogere bedragen worden niet verrekend,
maar overgedragen aan de afdeling invordering. Die kan een
betalingsregeling treffen met de klant. Het wordt extra lastig
wanneer de aflostermijn van een vordering over de jaargrens heen
gaat (dus wanneer de vordering is opgebouwd in 2020, maar pas
in de loop van 2021 helemaal is afgelost) omdat het openstaande
bedrag dan bruteert.

De werkwijze van UWV is uniform, op wat accenten na. Er zijn geen
grote verschillen in de uitvoering tussen de verschillende regiokantoren.
Individuele medewerkers of afdelingshoofden hebben daarbij weinig
ruimte tot maatwerk. Wanneer uitbetaalde bonussen onderdeel zijn van het
belastbaar loon, moeten medewerkers deze bijvoorbeeld altijd meenemen
in de berekening, er is geen enkele ruimte om daarvan af te wijken. Dat
vloeit voort uit wet- en regelgeving.

"Soms schrijnt dat. Vooral wanneer we te maken hebben met de overgang
in inkomensklassen. Dan hoor ik wel eens een verhaal dat iemand een
loonsverhoging heeft gehad van wo euro in de maand, en er daardoor
in een andere klasse komt en er een paar honderd euro op achteruit
gaat. We hebben nu de ruimte niet om daar iets aan te doen. Als ik die
mogelijkheid had gehad, dan had ik dat wel gedaan. Maar die hebben
we nu een keer niet, dus dan houdt het voor ons ook op. We hebben ons
gewoon te houden aan de wet."

"Wij kijken daarom altijd: zijn er al vorderingen in behandeling?
Wat staat er nog open? Als na overleg met de klant blijkt dat
hij het niet binnen 12 maanden kan aflossen, dan moeten we
overdragen naar invordering. Maar ik probeer dat te voorkomen.
Dan vraag ik aan de klant: wat kun je missen?"
UWV betaalt de uitkeringen rond de 22e van de maand op rekening
van de klant. Mutaties op deze betalingen moeten tijdig worden
aangeleverd: medewerkers hebben daarvoor tot het 2e weekend
van de maand. In sommige maanden is dat lastig, vooral wanneer
het 2e weekend al vroeg in de maand valt.

Contact tussen UWV en de klant
Vanuit de administratie is het telefonisch contact met de klant een
belangrijk onderdeel van het proces. De gulden regel is dat medewerkers
altijd bellen wanneer iets ingrijpt op de financiële situatie van de burger.

— 37 —

Als verrekenen een beperking is

Deel - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

Wanneer een klant voor het eerst inkomsten heeft, dan neemt de
medewerker contact op. Neemt die de telefoon niet op, dan heeft de
medewerker de mogelijkheid een SMS te sturen met het tijdstip waarop
nog een keer wordt gebeld. Ook bij een gewijzigd voorschot of een
definitieve berekening die gevolgen heeft voor de klant, wordt er gebeld.

"Je zou eigenlijk altijd moeten bellen. In de drukte lukt dat niet altijd.
Ik probeer dat in elk geval wel altijd te doen bij een nabetaling of
terugvordering."
De klant zelf heeft geen contactgegevens van het team dat zijn of haar
uitkering beheert. Wanneer een klant vragen heeft, gaat dit via het Klant
Contact Centrum, dat centraal georganiseerd is in Groningen en Goes. Het
KCC handelt 87% van alle vragen af. Voor de overige vragen maken zij een
terugbelverzoek, waarbij een professional de deeltijder terugbelt.
Goed voorbeeld: meer aandacht voor klantperspectief
Bewustwording van het perspectief van de burger heeft binnen UWV
de aandacht. Zo heeft UWV recent een `no escaperoom' ontwikkeld,
waarmee deelnemers via verschillende opdrachten ervaren hoe het
is om te lijden aan een specifieke taalstoornis, autisme of een visuele
beperking. Het spelen van deze game kan bijdragen aan meer begrip
voor de positie van de klant. Ook is persoonlijke service 1 van de
pijlers in de huidige visie die gevolgd wordt. De uitwerking hiervan is
binnen het Domein Uitkeren van UWV op steeds meer punten terug te
vinden.

Figuur 9 - De No Escape Room, ontwikkeld door UWV

Deel

Als verrekenen een beperking is

6. Hoe ontstaan
knelpunten?

Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

met inkomstenverrekening tot financiële problemen en bij 92% van die
respondenten tot onzekerheid. In de sociologie wordt hiervoor ook wel de
term 'onbedoelde effecten van sociaal beleid 23 gebruikt: beleid heeft dan
effecten die tegenovergesteld zijn aan de oorspronkelijke bedoelingen.
Het opsommen van alle ongewenste, averechtse effecten van sociaal
beleid (in dit geval op het gebied van inkomstenverrekening) brengt
het gevaar met zich mee dat de gedachte ontstaat dat het beleid
alleen maar negatieve effecten tot gevolg heeft. Dat zou een onjuiste
conclusie zijn. De basis van het stelsel van sociale zekerheid en de
aanvulling van inkomsten met een uitkering voor wie niet een volledig
inkomen kan verdienen draagt bij aan de mogelijkheden van iedereen
in Nederland om te werken én een decent bestaan op te bouwen. Er is
daarin veel gerealiseerd, bedoeld en per ongeluk.

Knelpunten in verrekening
verklaard
"Je kunt er echt wel van op aan dat de meeste mensen die hier werken dat
doen vanuit goede bedoelingen. We willen het allemaal zo goed mogelijk
doen. En toch gaat het niet altijd goed en daar hebben klanten last van. Ik
vraag me als manager dan af:• hoe komt dat? Is dat wetgeving, komt het
door onze beleidskaders, of zijn mensen in de uitvoering niet in staat om
maatwerk te leveren? Als jij het antwoord hebt... "

We hebben in dit onderzoek gezien dat zich ook op het terrein van de
inkomensverrekening onbedoelde effecten voordoen — en dat er helaas
veel mensen met een arbeidsbeperking zijn die daar de gevolgen van
ervaren. In dit hoofdstuk rafelen we uiteen hoe deze onbedoelde effecten
ontstaan.
We bouwen hierin voort op eerdere studies naar onbedoelde effecten van
beleid. De literatuur over onbedoelde effecten van beleid benoemt diverse
onderliggende mechanismen die kunnen leiden tot onbedoelde effecten.24
Klik hier om meer te lezen over
onbedoelde effecten

In dit rapport ontmoetten we verschillende mensen met een
arbeidsbeperking. Werken is voor hen niet persé vanzelfsprekend, en het
behouden van die baan evenmin. De financiële gevolgen en de onzekerheid
die het voortkomt uit de inkomstenverrekening helpen daarbij zeker niet
mee.

Doelverschuiving aan de basis van knelpunten
Een mechanisme dat behulpzaam is bij het verklaren van dergelijke
onbedoelde effecten van beleid is de doelverschuiving die is opgetreden
bij zowel de wetgever als bij uitvoerende organisaties. Dit houdt in dat
een interventie is gestart met een bepaald doel in gedachte, maar in de
uitvoering van het sociaal beleid zijn deze oorspronkelijke doelen uit het

Het staat buiten kijf dat het niet de bedoeling is van de wetgeving
of van de uitvoerend instanties dat een stap naar werk uitmondt in
problemen voor de wie werkt naast een uitkering, zoals ook blijkt uit
bovenstaande quote van een teamleider bij een gemeente. En toch leidt de
inkomstenverrekening bij 61% van de respondenten die ervaring hebben

23 Engbersen, prof. dr. G.B.M., (2009) Fatale Remedies. Over onbedoelde effecten van
beleid en kennis. Pallas Publicaties, Rotterdam.
24 .Engbersen (2009), (Merton 1968; vgl. ook Blau 1963). Van der Veen et al. 1992

40 —

Deel II - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

Als verrekenen een beperking is

1. Doelverschuiving 1: Efficiëntie boven doelmatigheid

zicht geraakt.25 We zien in dit onderzoek doelverschuiving op vier manieren
voorkomen.
1. Efficiëntie boven doelmatigheid: 'we willen de klant zo efficiënt
mogelijk helpe'n'
2. Rechtmatigheid boven doelmatigheid: `de Participatiewet is een
vangnet, we voorkomen onrechtmatigheid'
3. Communiceren boven informeren: 'we communiceren in
begrijpelijke taal'
4. Participatie boven inkomenszekerheid: 'werk boven inkomen'

We willen de klant zo efficiënt mogelijk helpen

Sturen op efficiëntie
In de afgelopen jaren heeft UWV strak gestuurd op het efficiënter uitvoeren
van zijn dienstverlening. Hiermee is het gelukt om taakstellingen van
opeenvolgende kabinetten in te vullen.26 Ook gemeenten zijn de afgelopen
jaren gericht geweest op efficiëntie, mede ingegeven door de bezuinigingen
die samengingen met de decentralisatie van de Participatiewet. We hebben
in de processcans gezien hoe de focus op efficiëntie van invloed is op de
inkomstenverrekening.

In de paragrafen hieronder laten we zien hoe deze doelverschuiving aan de
basis liggen van de knelpunten die respondenten ervaren als ze vanuit de
uitkering gaan werken.

Doorwerking 1: voorschotten langdurig vastzetten
Eén van de methoden waarmee UWV en enkele grote gemeenten efficiëntie
realiseren, is het werken met voorschotten. Dit is één van de grotere
pijnpunten waar mensen met een arbeidsbeperking tegenaan lopen. UWV
schat het inkomen van de klant, maar zet deze schatting pas na 3, 6 of 12
maanden om in een definitieve verrekening. Door een voorschot voor een
langere periode vast te zetten wordt het aantal mutatie-momenten per
uitkeringsdossier beperkt. Dat scheelt afhandelingstijd en voorkomt grote
administratieve achterstanden. UWV stuurt er landelijk op om voorschotten
zoveel mogelijk minstens 6 of 12 maanden vast te zetten.

"Standaard zetten we een voorschot 6 maanden vast. We kunnen kiezen
voor 3 maanden bij uitzondering, als het gaat om heel erg wisselende
inkomsten. Als vaste inkomsten zijn dan kiezen we zelfs nog voor een
periode van een jaar. Daar wil UWV landelijk naar toe, zoveel mogelijk
schattingen 12 maanden vastzetten."
"Dan hebben we minder vaak een dossier in handen. Soms kán dat ook,
als iemand hele vaste inkomsten heeft. Maar mensen vinden het toch
prettiger als het iets vaker is. Anders moeten ze een jaar wachten op een
nabetaling, dat willen ze toch liever eerder hebben. Wij hanteren daarom
toch nog meer 6 maanden als standaard."
25 Engbersen, prof. dr. G.B.M., (2009) Fatale Remedies. Over onbedoelde effecten van
beleid en kennis. Pallas Publicaties, Rotterdam.

26 UWV, Jaarplan 2020. file:///ClUsers/marti/Downloads/bijlage-21-uwv-jaarplan-2020.pdf

— 41 —

Als verrekenen een beperking is

Deel il - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

Gevolgen voor mensen met een arbeidsbeperking
Nadeel van deze methode is dat klanten soms lang op hun uitkering
moeten wachten. Gemeenten geven in de processcans aan dat de
loonstrook in 70%-90% van de gevallen nog niet binnen is op de
uitbetaaldatum van de uitkering. Dat betekent dat het merendeel van de
klanten de uitkering niet op tijd ontvangt als er op de maand verrekend
wordt. Soms gaat het daarbij om enkele dagen, maar soms ook om
meerdere weken. Zeker in die gevallen ontstaan makkelijk de financiële
betalingsproblemen die we in hoofdstuk 1 van dit rapport hebben gezien.

Medewerkers proberen daarbij terugvorderingen te voorkomen door bij het
vaststellen van het voorschot de inkomsten 10% hoger te schatten dan
de reële inkomsten op dat moment. Ook bij een stijging van het inkomen
volgt zo eerder een nabetaling dan een vordering. Keerzijde hiervan is dat
klanten maandenlang een te laag inkomen ontvangen.
Gevolgen voor mensen met een arbeidsbeperking
Deze manier van werken met voorschotten die maandenlang vaststaan
sluit niet goed aan op de dynamiek van de flexibiliserende arbeidsmarkt.
Vooral mensen met wisselende inkomsten en zzp'ers krijgen te maken met
de keerzijde van deze efficiëntie. Pas maanden na de start van de baan is
duidelijk wat de gevolgen voor de uitkering nu precies zijn. Soms moeten
mensen dan, net als Job en Ashanka die we in eerdere hoofdstukken
leerden kennen, onverwacht (veel) geld terugbetalen. Soms krijgen klanten
hierdoor maandenlang een te lage uitkering en moeten ze zien rond te
komen van (te) weinig geld. Als de afrekening over de jaargrens heen gaat,
klopt de jaaropgave van UWV niet, en werkt dit door op toeslagen van de
belastingdienst en regelingen van DUO (zie ook het verhaal van Barbara).
Maar ook als deze problemen zich niet voordoen, levert deze werkwijze
veel onzekerheid op. En in de vorige hoofdstukken hebben we gezien dat
juist deze onzekerheid ervoor zorgt dat klanten bevriezen en niet (meer)
willen werken.

Doorwerking 3: grote caseloads
De sturing op efficiëntie vertaalt zich op uitvoeringsniveau bij UWV in grote
caseloads. Gemiddeld heeft een medewerker uitkeren van UWV 1.500
uitkeringsdossiers in beheer. Ook dit stuurt medewerkers in de richting van
het zo lang mogelijk vastzetten van het voorschot:

"Het is lastig, want ik wil echt maatwerk leveren. Maar er liggen ook
altijd zoveel dossiers op me te wachten, dat het eigenlijk niet mogelijk
is om iedereen bijvoorbeeld elke 3 maanden te verrekenen. Dus zet je
sommige klanten toch langer vast dan eigenlijk misschien handig is. "
"We mogen daar in uitzonderingsgevallen wel van afwijken. Maar de
tijd die we krijgen is wel op deze richtlijn afgestemd. Het is echt niet de
bedoeling dat we dat voor veel klanten maandelijks gaan vaststellen.
Dat is soms best lastig, want soms zie je de problemen al aankomen. Ik
probeer altijd wel te zoeken naar maatwerk. Maar niet iedereen doet dat.
Daar wordt ook niet echt op gestuurd."
Effect doelverschuiving: weinig maatwerk, weinig persoonlijk
contact

Doorwerking 2: uitkering blokkeren
Ook gemeenten spannen zich — mede ingegeven door de bezuinigingen
die samengingen met de decentralisatie van de Participatiewet — in om
hun proces zo efficiënt en lean mogelijk in te richten. Dat uit zich in de
keuze van verschillende gemeenten om de uitkering pas uit te betalen als
duidelijk is wat iemand in een maand heeft verdiend. Bij deze methode van
'op de maand verrekenen', blokkeert de gemeente de uitkering geblokkeerd
tot de loonstrook is ontvangen.

Sturing op efficiëntie kan leiden tot het inrichten van werkprocessen die
'voor de grote groep' zouden moeten voldoen. Men veronderstelt dat een
werkproces passend is voor 80% van de groep en dat een minderheid
maatwerk nodig heeft.27 In meerdere processcans kwam aan de orde dat
er gezocht is naar een manier om efficiënt te werken voor de grote groep,
om zo meer aandacht te kunnen besteden aan de klanten met complexere

"Wij hebben als gemeente de keuze gemaakt om alleen nog op de maand
te verrekenen. Vroeger deden we ook wel achteraf of fictief verrekenen.
Maar dat was voor ons heel veel werk: we hebben nu veel minder
herberekeningen. Met op de maand verrekenen ben je maar één keer met
een klant bezig. Dat scheelt enorm veel tijd."

27

— 42 —

Pareto, Vilfredo. Cours d'économie politique. Vol. 1. Librairie Droz, 1964.

Deel II - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

Als verrekenen een beperking is

verrekeningen. De gedachte dat het aantal complexere gevallen beperkt is
wordt in beleid en uitvoering algemeen gedeeld.
Dit onderzoek laat op het gebied van inkomstenverrekening een radicaal
ander beeld zien. We zien hier dat wie daadwerkelijk naar vermogen in
beweging komt, een grote kans heeft om te maken te krijgen met negatieve
prikkels. Dit schept een situatie waarin het voor uitkeringsgerechtigden
financieel beter kan zijn om helemaal niet te werken. Voor 61% van de
werkende respondenten aan dit onderzoek functioneert de wetgeving
als een fuik: juist doordat zij participeren naar vermogen, komt de
inkomenszekerheid in het gedrang.
Dit in de uitvoering compenseren met maatwerk is nagenoeg onmogelijk.
Binnen het UWV is maatwerk leveren zelfs geheel uitgesloten:

`We hebben de ruimte niet voor maatwerk. Had ik dat anders gewild? Als
ik die mogelijkheid zou hebben gehad, dan had ik dat wel gedaan, maar
die heb je nu een keer niet, dus dan houdt het voor ons ook op en dan
hebben we ons gewoon te houden aan de wet, hoe sneu het ook af en toe
is.'
En ook bij gemeenten is er onvoldoende capaciteit voor het bieden van
maatwerk bij dermate grootschalige nadelige effecten.

2. Doelverschuiving 2: Rechtmatigheid boven

doelmatigheid

De bijstand is een vangnetvoorziening: we willen onrechtmatigheid
voorkomen

Doorwerking: transactiesysteem
Anders dan de regelingen die UWV uitvoert, is de bijstand geen
inkomensverzekering, maar een vangnetregeling. Dat betekent dat het de
bedoeling is dat er alleen aanspraak op bijstand wordt gemaakt als het
echt niet anders kan.
Deze vangnetgedachte is zichtbaar in het transactiesysteem
(Participatiewet artikel 32 lid 2) dat sterk bepalend is voor de werkwijze in
de inkomstenverrekening bij gemeenten. Het transactiesysteem bepaalt
dat gemeenten inkomsten zoveel mogelijk moeten toerekenen aan de
periode waarop ze betrekking hebben. Tegelijkertijd mogen inkomsten
alleen worden verrekend als die ook echt zijn ontvangen.
Het transactiesysteem waarborgt zo de vangnetfunctie van de bijstand.
Een klant mag in een maand niet minder dan het sociaal minimum krijgen,
maar de bijstand mag op maandbasis ook niet boven het sociaal minimum
uitkomen. Dat heeft consequenties voor de juridische basis onder elk van
de eerdergenoemde methoden voor verrekening:
•
Bij op de maand verrekenen kan het blokkeren van de uitkering ertoe
leiden dat een klant in die maand minder dan het sociaal minimum
ontvangt.
•
Bij achteraf verrekenen leidt doorbetalen van de eerste maand van de
uitkering terwijl een klant ook parttime inkomsten krijgt ertoe dat een
klant in die maand (ruim) meer dan het sociaal minimum krijgt. Als de
baan of de uitkering stopt, staat er nog een vordering open, en kan een
klant juist onder het sociaal minimum uitkomen. Ook bij wisselende
inkomsten komt het inkomen de ene maand boven, en de andere
maand onder het sociaal minimum uit.
Schatten lijkt een middenweg maar daarbij is nooit helemaal zeker of
een klant precies het sociaal minimum ontvangt. Sterker nog: de kans
is groot dat dit maandelijks (iets) meer of juist (iets) minder is.

Als verrekenen een beperking is

Elk van de methoden kan dus op gespannen voet staan met het
transactiesysteem. Toch is het transactiesysteem voor veel gemeenten
een belangrijk argument om inkomsten op de maand te verrekenen. Op
die manier weet de gemeente precies hoeveel inkomen er in een maand is
verdiend voor de uitkering wordt verstrekt. Dat betekent dat er nooit te veel
of te weinig uitkering wordt uitbetaald. Zoals we hierboven hebben gezien,
betekent het vaak wel dat de uitkering te laat wordt uitbetaald.
In de uitvoering gaat dit nog een stap verder: de interpretatie van het
transactiesysteem leidt er vaak toe dat mensen er financieel op achteruit
gaan bij een stap van uitkering naar werk. Dit gebeurt als gemeenten het
transactiesysteem interpreteren als een verplichting om inkomsten toe
te rekenen naar de maand waarin ze zijn verdiend. Dat betekent dat de
gemeente op maandbasis vaak meer geld verrekent dan de deeltijder op
zijn rekening binnenkrijgt.
Waarom wordt er op grond van het transactiesysteem maandelijks
meer verrekend dan een parttimer binnenkrijgt?
Gemeenten interpreteren het transactiesysteem vaak als een
verplichting om inkomsten toe te rekenen naar de maand waarin ze
zijn verdiend. Oftewel: inkomen dat hoort bij de maand januari, moet
worden verrekend met de uitkering van de maand januari. Ook als
de deeltijder dat inkomen pas in februari betaald krijgt. Voor bij de
werkgever opgebouwd vakantiegeld betekent dit bijvoorbeeld dat dit
maandelijks alvast verrekend wordt. Omdat vakantiegeld vaak pas in
mei wordt uitbetaald, verrekent de gemeente alle andere maanden
dus meer dan een deeltijder aan inkomen ontvangt. In mei wordt het
vakantiegeld van de werkgever dan vrijgelaten, maar alle maanden
daarvoor heeft een deeltijder dan minder geld te besteden dan zijn
bijstandsnorm (namelijk: zijn bijstandsnorm minus het gereserveerde
(maar nog niet uitbetaalde) vakantiegeld).
Dit effect wordt versterkt als mensen (vier)wekelijkse inkomsten
hebben. Op grond van het transactiebeginsel kiezen veel gemeenten
ervoor om (vier)wekelijkse inkomsten om te rekenen naar de maand,

De.?ei - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

bijvoorbeeld met de formule te verrekenen loon = ontvangen
loon*13/12. Het effect is dat de gemeente elke maand 8% meer loon
verrekent dan een deeltijder daadwerkelijk ontvangt. In de laatste
maand van het jaar wordt de dertiende periode dan vrijgelaten, maar
het betekent wel dat mensen in alle andere maanden minder geld
overhouden dan toen ze nog niet werkten.
Voor klanten met (vier)wekelijkse inkomsten én een
vakantiegeldreservering kan dit effect behoorlijk oplopen, zoals
eerder al bleek uit het verhaal van Ferd.

Gevolgen voor deeltijders
Dit alles zorgt ervoor dat de bijstand op rechtmatige wijze wordt verstrekt,
vanuit de vangnetgedachte die aan de Participatiewet ten grondslag ligt.
Voor deeltijders kent deze doelverschuiving een keerzijde. Het betekent dat
werken niet rendabel is.
Het transactiesysteem betekent voor parttimers zoals Ferd dat de
gemeente maandelijks meer verrekent dan zij binnenkrijgen. Dat betekent
dat zij op maandbasis minder geld overhouden als ze gaan werken. Daar
komt nog bij dat werken soms ook geld kost:

"Ik moet kleren hebben waarin ik een beetje voor de dag kan komen. Ik
maak reiskosten die mijn werkgever niet vergoedt. Maar ook: toen ik nog
niet werkte, kon ik toe met twee maaltijden. Ik sta nu veel vroeger op, dus
dat lukt niet meer. Dat ontbijt heb ik nu echt nodig. En misschien nog wel
het meest belangrijk: ik heb nu geen tijd meer om alle koopjes na te jagen.
Waar is deze week het goedkoopste brood te koop, waar is de groente
in de aanbieding? Ik werk op woensdag, dus ik kan niet meer naar de
markt. Dat maakt werken gewoon best duur."

Deel II - Het ontslaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

Als verrekenen een beperking is

3. Doelverschuiving 3: Communiceren boven
informeren

optreden in het inkomen. Een klant krijgt een bonus of een
eindejaarsuitkering, er is een loonsverhoging, of er vindt een
definitieve verrekening plaats die financiële gevolgen heeft voor de
klant.

We communiceren in begrijpelijke taal
In hoofdstuk 2 en 3 hebben we gezien dat het voor mensen belangrijk is
om te weten waar ze aan toe zijn. De onzekerheid over de gevolgen van
deeltijd werken op inkomen, kan er voor zorgen dat mensen niet (meer)
willen werken. Informatie en een goede voorbereiding zijn dus belangrijk.
Dit gebeurt onvoldoende. We zien een doelverschuiving waarbij gemeenten
en UWV veel communiceren, maar weinig informeren. Mensen ontvangen
veel brieven en mails, maar die informatie is naar vorm en inhoud vaak niet
afgestemd op wat zij nodig hebben. En dat is een probleem: eerder hebben
we gezien dat onzekerheid en het niet weten waar je aan toe bent sterk
samenhangen met de keuze om niet (meer) te werken.

Op beide aspecten laat de communicatie vaak te wensen over.
Algemene informatie over inkomstenverrekening is maar mondjesmaat
te vinden. Een enkele gemeente heeft de informatievoorziening op de
website of in brieven goed op orde, zoals de gemeente Enschede die
het platform Maximaal Jezelf heeft ontwikkeld. Maar doorgaans is een
inkomstenformulier, een formele beschikking of een uitkeringsspecificatie
de eerste 'informatie' die de klant ontvangt van de gemeente. Mensen
krijgen zelden schriftelijk uitgelegd dat er soms meer wordt verrekend dan
wat ze in een maand binnenkrijgen. Ook informeren de meeste gemeenten
niet proactief over de verrekening van bonussen en extraatjes.

Doorwerking 1: inhoud van de communicatie: communiceren
over het eigen proces

Op de website van UWV is evenmin een toelichting op de
inkomstenverrekening te vinden. De brieven die hierover worden verstuurd
aan klanten informeren over de processtappen waar zij mee te maken
krijgen, maar geven geen antwoord op vragen die bij de klant kunnen leven.

Uitvoeringsinstanties zijn zich bewust van het belang van begrijpelijke
taal. Veel brieven zijn aangepast op B2-taalniveau. In de interviews geven
deelnemers aan dat ze soms wel kunnen begrijpen wat er staat in een brief
van een instantie, omdat het taalniveau begrijpelijk is, maar dat ze nog
steeds niet snappen wat er nu precies gebeurt, omdat de inhoud van de
boodschap niet op hen is afgestemd.

Onderstaand voorbeeld laat een modelbrief zien die UWV gebruikt bij
het informeren van klanten over het vaststellen van een voorschot bij
de inkomstenverrekening. Uit de gesprekken met deelnemers aan dit
onderzoek blijkt dat zij dan graag willen weten wat ze moeten doen.
Bijvoorbeeld: zet alles apart wat je meer verdient dan de schatting, want
dit moet je terugbetalen. Of: geef de hoogte van deze schatting door aan
de belastingdienst, want die baseren je recht op toeslag hierop. Deze
informatie ontbreekt in deze brief: het is in plaats daarvan een verslag van
de stappen die UWV heeft en zal doorlopen. Informatie over wat daarbij
aandachtspunten voor de klant zijn, mist.

De communicatie volgt niet de informatiebehoefte van de klant, maar is
voornamelijk volgend op het eigen interne proces van UWV en gemeenten.
Er worden naar de klant mededelingen gedaan over het interne proces "wij
hebben uw uitkering omgezet in een voorschot" of "wij hebben uw uitkering
in afwachting van uw loonstrook geblokkeerd".
De ruimte tussen wat een klant aan informatie nodig heeft, en waarover
instanties daadwerkelijk communiceren, is vooral zichtbaar rond twee
momenten de klantreis van een klant die inkomsten gaat verdienen:
1. Het eerste moment is de start op parttime werk. Op dat moment
hebben mensen behoefte aan informatie over hoe de verrekening
werkt, en waar ze op moeten letten.
2. Het tweede moment is wanneer er wijzigingen of bijzonderheden

— 45 —

Deel - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

Als verrekenen een beperking is

Onderwerp

Beslissing: wij betalen uw uitkering voorlopig als voorschot

Geachte heer/mevrouw,
U ontvangt op dit moment een Wajong-uitkering. Daarnaast werkt u. Uw inkomsten
verrekenen wij met uw uitkering.
gaan wij één keer per - KEUZE - maanden de hoogte van uw
Vanaf <datum>
uitkering berekenen.
Wij gebruiken hiervoor de gegevens die wij krijgen van de Belastingdienst.
Wat betekent dit voor u?
per maand. Vanaf
Wij houden rekening met inkomsten van €
voorschot op uw uitkering van €
bruto per maand.

krijgt u een

Op <datum> hebben wij u hierover telefonisch gesproken.
<datum>
tot en met
stellen wij uw inkomsten over de periode
In <periode>
<datum>
definitief vast.
Was uw, voorschot lager dan uw uitkering? Dan krijgt u een nabetaling. Was uw voorschot
te hoog? Dan moet u een bedrag aan ons terugbetalen.
Figuur 10 - Modelbrief van UWV voor het informeren over het vaststellen van een voorschot bij
de inkomstenverrekening

Doorwerking 2: vorm van de communicatie
Niet alleen de inhoud van de communicatie is niet voldoende afgestemd op
wat klanten nodig hebben: dat geldt ook voor de vorm van de boodschap.
Veruit de meeste communicatie-uitingen zijn sterk tekstueel: brieven en
websites zijn de belangrijkste communicatiemiddelen. Dat sluit niet altijd
goed aan bij de doelgroep.

"Het contact is eenzijdig. Oftewel: je krijgt een brief en daar staat
precies in wat de gemeente van je wilt, en op geen enkele manier wordt
er empathie getoond of wordt er rekening gehouden met de persoon
in kwestie waar je mee te maken hebt, want iedereen krijgt dezelfde
brief. Dus je mist de persoonlijke benadering, dus het is een eenzijdige
grammofoonplaat die wordt afgespeeld. En elke brief bevat dan de nodige
dreigementen erbij, want als ik niet voldoe aan alle vragen, en als ik niet
snel genoeg reageer, nou dan kan dat wel eens gevolgen hebben voor
de uitkering. Die staan onder elke brief van de gemeente, van de sociale
dienst, daar staat onder elke brief een dreigement."

"Kijk, dit zijn al mijn papieren. Als je dan gebeld hebt sturen ze je een
papiertje toe, en dan doen ze dus YY dagen tussen de dagtekening van
de brief en dat je hem daadwerkelijk hebt. Dan zijn het allemaal voor en
achterkantjes, het zijn er 12. Ik heb maar een paar fragmenten kunnen
lezen, want ik trek dit gewoon niet. Als ik dit lees gaat mijn hartslag als
een malle omhoog. Ik wil het gewoon niet. Ik lees het wel, maar dan weet
ik nog niet echt wat erin staat."
"Mijn zoon snapt niks van brieven. Hij is wat ze zo mooi noemen
laaggeletterd. En dat geldt echt niet alleen voor hem. Dat ze dan toch
steeds alleen met brieven communiceren is echt belachelijk. Probeer het
eens met filmpjes, met plaatjes. Echt bizar dat ze daar nog niks op hebben
gevonden."

Doorwerking 3: geen vast contactpersoon, geen adequate tools
voor directe communicatie
De respondenten die in dit onderzoek gesproken zijn, geven aan dat het
veel verschil maakt wanneer zij persoonlijk contact hebben gehad rond de
start van hun (deeltijd) baan. Ook helpt het om een vast contactpersoon
te hebben waar je vragen aan kunt stellen. Voor de meeste klanten is dit
nu niet georganiseerd. Van alle respondenten die ervaring hebben met
inkomstenverrekening zegt 49% van de gemeentelijke klanten en bijna
twee derde van de werkende UWV-klanten (63%) dat zij niet weten wie zij
kunnen bellen bij vragen.
De meeste professionals onderkennen het belang van een goede uitleg en
informatie aan klanten op het moment dat zij starten op (parttime) werk.
Bij de meeste gemeentelijke organisaties is die taak echter niet belegd:
het is onduidelijk wie moet informeren. Bij UWV is dit contactmoment
weliswaar opgenomen in het standaard-werkproces, maar in de praktijk
verloopt dit niet altijd even soepel. Wat daarbij niet helpt, is dat UWVmedewerkers weinig tools in handen hebben om direct met klanten
te communiceren. Ze kunnen bellen, maar moeten dit doen zonder
nummerherkenning, zodat klanten vaak niet opnemen. E-mailen is niet
mogelijk. Medewerkers mogen hun directe contactgegevens niet met
klanten delen, waardoor klanten hen ook niet direct kunnen bereiken.

Als verrekenen een beperking is

Deel II Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

"We proberen een klant altijd 3 keer te bellen. Maar vaak nemen klanten
niet op, omdat we bellen met een onbekend nummer. En als ik een klant
niet te pakken krijg, heb ik geen keus: dan moet ik zelf de hoogte van het
voorschot bepalen. En dan is er dus de kans dat ik ernaast zit."
"Wij bellen met een onbekend nummer, heel veel mensen nemen dan niet
op. Dan moet je altijd een tweede keer bellen of een voicemail inspreken,
SMS sturen. Onbelangrijke dingen afdoen met een mail of een SMS, dat
zou fijn zijn. Mailen mag nu niet maar is wel het snelste kanaal. Maar dat
mag niet."
Bij gemeenten zijn de mogelijkheden tot telefonisch contact iets ruimer.
In een aantal gemeenten zijn uitkeringsadministraties ook gewend om
actief contact op te nemen met de deeltijders wanneer een verrekening
ingrijpende gevolgen heeft voor de klant. Maar in veel gemeenten
hebben administratief medewerkers geen klantcontact: zij voeren alleen
administratieve handelingen uit. Klanten moeten dan zelf aan de bel
trekken wanneer ze vragen hebben.

Gevolgen voor werkgevers
Instanties laten zo een gat vallen in de communicatie, waardoor mensen
vaak nog rondlopen met vragen over hun inkomen. Dit heeft zijn weerslag
op de werkvloer, en dat merken werkgevers ook op.

"We merken dat mensen bij ons komen met vragen over de huur en
vragen over reiskosten: die kunnen ze dan niet voorschieten, daar
moeten we dan bijspringen. Het zijn sowieso al medewerkers uit de meer
kwetsbare doelgroep. Daar besteden we al extra tijd en aandacht aan, en
het is belangrijk om ze hierbij ook extra te begeleiden. Want er komen echt
regelmatig situaties voor waarbij ik denk: dat is niet hoe we het zouden
moeten willen."
Verschillende werkgevers proberen dit op te vangen door klanten hier zelf
over te informeren. Grote werkgevers hebben hiervoor vaak een aparte
afdeling, en/of sturen hierover hun eigen communicatie-uitingen, zoals het
voorbeeld hieronder.

Beste medewerker,
Zoals je weet stoot het einde von het jaar alweer voor de deur. Dat betekent dot er d
het UWV en de Belastingdienst wordt bekeken hoeveel salaris je hebt ontvangen en o
je wel/niet recht hebt gehad op diverse toeslagen (denk hierbij aan bijvoorbeeld
zorgtoeslag, huurtoeslag maar ook je aanvulling vanuit het UWV).
Volgens onze gegevens ontvang jij je salaris per periode (4 weken). Tempo-Team
betaalt, geheel volgens de wet, jouw salaris per periode uit. Uit ervaring is gebleken dat
de Belastingdienst jouw periodeloon noteert als maandloon. Hierdoor lijkt het voor de
Belastingdienst dat je in bepaalde maanden een hoger loon ontvangt. Over deze
maanden moet je aan het UWV Wajang terug betalen. Wij begrijpen dat dit absoluut
niet wenselijk is en willen je middels deze brief adviseren hoe je dit in de toekomst kun
voorkomen.
Tip 1: Zorg dat je bij het doorgeven van de wijziging bij het UWV aangeeft dat je jouw
salaris per 4 weken ontvangt. Het UWV maakt dan met behulp hiervan een berekening
voor de hoogte van de uitkering die jij dan nog van hen ontvangt.
Tip 2: Probeer iedere maand een bedrag opzij te zetten, zodat je hiermee een buff
opbouwt voor het bedrag wat je volgend jaar eventueel terug moet betalen.
Tip 3: Mocht je over het jaar 2019 geld terug moeten betalen, geef dan bij je
belastingaangifte aan dat er sprake is van terugbetaling bij het kopje 'Inkomsten uit
loondienst'. Zet een minteken voor het bedrag dat je terug moet betalen. Misschien
krijg je belasting terug over de terugbetaalde inkomsten. Eventueel meer informatie
vind je
via https://www.belastinadienst.ni/wps/wcm/connect/bldcontentnI/belastingdienst/pri
ve/werk en inkomen/werken/negatief-loon
unnen ons voorstellen dat bovenstaande informatie voor veel vragen en
erwarring zorgt. We willen benadrukken dat we de situatie erg vervelend vinden, maar
we het wel belangrijk vinden om je juist te informeren. Macht je vragen hebben, kun je
contact opp riQ-met jouw contactpersoon van ,

Figuur 17 - Tempo-Team ontwikkelde eind 2019 een flyer over de verrekening van het 13e
periodesalaris door UWV

Deel - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

Als verrekenen een beperking is

4. Doelverschuiving 4: Taakopvatting: inkomen
aanvullen

Gevolgen voor mensen met een arbeidsbeperking
Klanten hebben geen grip op de inkomstenverrekening. Het systeem is
ondoorzichtig, en de communicatie bereidt hen niet voor op wat ze kunnen
verwachten. Zonder deze voorbereiding ontstaat een probleem, want dan
komt een eventuele terugbetaling, een te late uitkering, of een aanvulling
die lager is dan verwacht als een complete verrassing. Dit leidt bij deze
mensen die ervaring hebben met inkomstenverrekening tot onrust en
onduidelijkheid. Eerder hebben we gezien dat deze onduidelijkheid eraan
bijdraagt dat zij (willen) stoppen met werken.

Werk boven inkomen
In de Nederlandse sociale zekerheid zit functionele ontwrichting bijna
ingebakken in het systeem.28 Aan de ene kant moeten gemeenten en
UWV zorgen voor voldoende inkomensvoorziening, zodat iedereen als
volwaardige burger kan participeren. Aan de andere kant hebben ze de
opdracht om het beroep op deze inkomensvoorziening zo kort mogelijk
te laten duren, en mensen zoveel mogelijk te stimuleren richting te
arbeidsmarkt. Het is lastig om beide opdrachten met elkaar in evenwicht te
brengen.
Toch is dat evenwicht belangrijk. Een stelsel dat te weinig gericht is
op inkomensvoorziening werkt armoede in de hand, een stelsel dat te
genereus is leidt tot langdurige uitkeringsafhankelijkheid. We zien een
doelverschuiving waarbij de focus op werk de overhand heeft gekregen
boven de inkomensvoorziening: 'werk boven inkomen'.29 Het ironische
is dat deze doelverschuiving soms negatief doorwerkt voor uitgerekend
degenen die vanuit de uitkering de stap naar werk zetten.

Doorwerking 1: doelverschuiving in de wetgeving
De huidige Participatiewet streeft naar een inclusieve arbeidsmarkt,
door mensen met en zonder beperking ondersteuning te bieden gericht
op arbeidsinschakeling, en waar nodig ook inkomensondersteuning.3°
Ook de Wet Wajong en de wijzigingen hierop zijn erop gericht mensen
aan het werk te krijgen én te houden. Het bevorderen van het vinden van
werk31 en het wegnemen van belemmeringen richting werk32 zijn steeds
de uitgangspunten geweest van wijzigingen in de Wajong. Hetzelfde
geldt voor de WIA als opvolger van de WAO. Hiermee lijkt het stimuleren
28 Engbersen (2009), (Merton 1968; vgl. ook Blau 1963), Van der Veen et al. 1992
29 Zie bijvoorbeeld de website van de Programmaraad: https://www.samenvoordeklant.nl/
wetten/participatiewet (bezocht december 2020)
30 Echteld, van (P) e.a. (2019), Eindevaluatie Participatiewet. SCP, Den Haag.
31 Euwals, R. e.a. (2014). Werken in goede gezondheid. CPB Policy Brief.
32 Wetsvoorstel Wijziging van de Wet arbeidsongeschiktheidsvoorziening
jonggehandicapten

— 48 —

Deel II - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

Als verrekenen een beperking is

Deze overtuiging is bij veel uitvoeringsorganisaties neergeslagen in visie,
beleid en uitgangspunten. Daarin begint de redenering met het salaris dat
een klant met een arbeidsbeperking verdient. Als dit niet toereikend blijkt
voor een voldoende inkomensvoorziening, dan volgt daarna de aanvulling
met een uitkering. Hoewel dit een logische redenering lijkt, blijkt de praktijk
in dit onderzoek weerbarstiger: het salaris van klanten is lang niet altijd
stabiel, de datum van uitbetaling door de werkgever kan onvoorspelbaar
zijn en het bedrag is vaak niet toereikend voor het betalen van vaste lasten.
De aanvullende uitkering is vaak noodzakelijk voor de inkomenszekerheid
- maar door de taakopvatting van de uitvoerende organisaties staat ook
voor dit bedrag de datum van uitbetaling niet vast. Ook de hoogte van het
bedrag is onzeker, zowel tijdens de lopende maand als achteraf: er kan
altijd nog een terugvordering of een nabetaling volgen.

van participatie het voornaamste doel van de wetgeving. Dit is een
doelverschuiving ten opzichte van de oorspronkelijke doelstellingen van
de sociale zekerheid. Zo is de Wajong na de Tweede Wereldoorlog in het
leven geroepen als regeling om vroeg gehandicapten inkomenszekerheid
te bieden. Iedereen moest zich financieel verzekerd weten tegen
arbeidsongeschiktheid, ook wie nooit had kunnen werken en zich daarom
niet kon verzekeren.
Met het stimuleren van participatie als primaire doel - 'werk boven
inkomen' - is er ingeboet aan inkomenszekerheid voor wie in deeltijd
werkt. Het is van belang hierin het evenwicht weer te herstellen en te
zoeken naar ruimte in wetgeving en uitvoering om te voorkomen dat een
stap naar werk samengaat met financiële zorgen en onzekerheid over het
inkomen.

"Ik ging dus per 1 juli van 10 naar 14 uur en toen was mijn loon nog
een hele tijd onduidelijk omdat ik nog in onderhandeling was. Dus ik
had al wel bij het UWV aangegeven van goh ik ga van 10 naar 14 uur.
telefonisch. Nog niet online gedaan, want ik wist mijn loon nog niet. Voor
23 juni doorgegeven, gebeld. Mijn tijdelijke contract liep af per 3o juni,
dus ik had vooraf laten weten wat het zou worden. Toen had het UWV
bedacht. 0, we hebben nog niks gehoord, dus dan zou het wel stoppen.
Dus toen kreeg ik die maand, mijn volledige uitkering. Dit kreeg ik per
brief Dus ben ik gaan bellen, dit wil ik helemaal niet, want mijn baan
stopt niet, ik weet alleen nog niet wat mijn loon is. Dus daarom nog niet
doorgegeven.
Toen zeiden ze, maar wij hebben dit nu al ingevoerd, dus daar kunnen wij
niks meer aan doen. Dus als je dit nu even zelf verrekent. Dus kan je het
bedrag wat je nu te veel krijgt apart zetten en dan in december gaan we
dat terug innen."

Doorwerking 2: doelverschuiving in visie, beleid en
uitgangspunten van gemeenten en UWV
In vrijwel iedere processcan die voor dit onderzoek is uitgevoerd, onderbrak
een medewerker het gesprek om te benadrukken:

"Het is belangrijk dat we het niet hebben over inkomstenverrekening, of
over het korten van inkomsten. Het is de bedoeling dat mensen zoveel
werken als ze kunnen, en het is onze taak om dat inkomen aan te vullen
met een uitkering als dat nodig is. Laten we het dus hebben over inkomens
aanvullen, en niet over verrekenen."
Zowel UWV als gemeenten formuleren de eigen opgave rond
inkomstenverrekening als het aanvullen van inkomen. Het jargon waarbij
medewerkers spreken over het aanvullen van eigen inkomsten, illustreert
de grote nadruk die er ligt op de prikkel tot het verrichten van arbeid:

Zowel UWV als gemeenten benoemen zo het salaris als eerste inkomen.
Als dit bekend is, wordt aan de hand van de hoogte van het inkomen het
recht op uitkering vastgesteld. Immers, als het salaris hoog genoeg is, dan
vervalt het recht op uitkering. Als dit eerste inkomen niet voldoende is, is
het aan de klant om de periode te overbruggen en te budgetteren tot het
moment dat de aanvullende uitkering definitief is berekend. Deze opvatting
legt zo een bufferfunctie neer bij de klant met een arbeidsbeperking.

"We vinden dat de stap naar werk belangrijk is. Natuurlijk is
inkomenszekerheid ook belangrijk. Als mensen er financieel niet beter
van worden, of er op achteruit gaan, dan is dat natuurlijk jammer.
Daar zouden we iets aan willen doen. Maar zelfs áls mensen erop
achteruitgaan, dan vinden we toch nog steeds werk zo belangrijk dat
mensen dat moeten doen."
— 49 —

Als verrekenen een beperking is

Hier treedt doelverschuiving op, aangezien dit tegengesteld is aan het
oorspronkelijke doel van de wetgever: inkomenszekerheid bieden.

Doorwerking 3: doelverschuiving op de werkvloer bij
gemeenten en UWV
De opvatting dat werk boven inkomeng gaat, en dat de uitkering een
aanvulling is, werkt door in een zeer taakgerichte uitvoering bij gemeenten
en UWV. Uitvoerend professionals bij uitkeringsadministraties zijn vaak
sterk gefocust op het uitvoeren van hun opdracht: het inkomen vaststellen,
en daarna de aanvulling. Hierdoor missen ze soms het bredere perspectief
van de mens die hierachter schuilgaat.
We illustreren dit met een voorbeeld dat bij gemeenten regelmatig
voorkomt. Wanneer een deeltijder het salaris wekelijks uitbetaald krijgt,
kan het gebeuren dat hij eind januari de loonstroken van week 1 t/m 4
wel heeft ingeleverd, maar de loonstrook van week 5 nog niet, omdat hij
zich niet realiseert dat deze loonstrook deels ook bij de maand januari
hoort. We zagen dat in deze gevallen de uitvoerend professional meestal
geen contact opneemt met de klant. De medewerker is gericht op het
verzamelen van de eigen informatie. Wanneer er onvoldoende informatie
is om het inkomen van januari vast te stellen en aan te vullen met een
uitkering, dan wordt een casus geparkeerd in afwachting van het moment
dat deze informatie er wel is. Sommige uitvoerend professionals spreken
hierbij van een 'piepsysteem': als de klant problemen krijgt omdat de
uitkering geblokkeerd staat, piept hij vanzelf wel. Deeltijders weten
daardoor vaak niet dát de uitkering te laat wordt uitbetaald en kunnen zich
hier financieel dus niet op voorbereiden.
Ook als een klant te veel uitkering heeft ontvangen en dit bedrag verrekend
moet worden, neemt een medewerker hierover meestal geen contact op.
Medewerkers gaan ervan uit dat de klant het te veel ontvangen bedrag
apart heeft kunnen zetten, waarna zonder overleg dit bedrag wordt
ingehouden op de volgende uitkering(en). Klanten worden dan opeens
geconfronteerd met een uitkering die niet wordt uitbetaald, en kunnen dat
eventueel achteraf terugzien op de uitkeringsspecificatie.

"Ik heb toevallig in november een 13e maand gekregen. Ik wist nergens
iets van. Ik snapte de berekeningen van de gemeente niet. Ik dacht dat

Deel - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

ik recht had op die 13e maand. Ik snap dat ik die maand niks kreeg.
Maar ik kreeg de maand daarop ook niks. Dus ik gemaild, toen belde
mijn casemanager op, die is wel heel aardig. Die zei: voor anderen is het
inderdaad een extraatje, maar niet als je in de bijstand zit. (...) Ik wist
nergens wat van. Ik dacht: daar kan ik eens lekker een winterjas kopen.
Ik vind dat de gemeente je daar best over mag informeren. Ze hadden
best een brief kunnen schrijven. Ik bedoel: ik werk al, dat is al meer dan
wat andere mensen doen. Het is net alsof mensen die onderaan de richel
zitten er nooit bovenop kunnen komen. Nu heb ik al 2 maanden geen
uitkering gekregen, waardoor ik op een boterham moet kauwen, en geen
boodschappen kan doen. Ik heb een kind he: hoe dan?"
Ook bij UWV gaat de prikkel om werk te stimuleren soms ten koste van de
inkomenszekerheid. De beleidslijn is dat werk altijd goed is, als het binnen
de fysieke en psychische mogelijkheden ligt. Werken levert immers niet
alleen geld op, maar ook structuur, sociale contacten, zingeving. In de
communicatie en voorlichting ligt hier ook in de uitvoering de nadruk op.
De behoefte aan inkomenszekerheid lijkt daarbij van secundair belang.

"Als iemand een concreet bedrag noemt, dan mogen we dat berekenen.
Maar we mogen niet de vraag beantwoorden: vanaf welk bedrag aan
inkomen verandert mijn recht? (...) Soms zeggen mensen wel eens: ik zou
zo graag willen weten wat er gebeurt. Dan zeggen wij: daar kunnen we
geen antwoord op geven."
"Ik vind ook niet dat we dat moeten doen. De volgorde is: mensen moeten
zoveel mogelijk werken als ze kunnen. We zien dan welk salaris daarbij
hoort, en dan bepalen we op basis daarvan de aanvulling."

Gevolgen voor de uitvoering: compensatie
Hoewel de inkomstenverrekening voor een groot deel van de respondenten
in dit onderzoek negatieve consequenties had — onzekerheid, angst en
financiële problemen — is de meerderheid wel bereid te blijven werken.
Toch zagen we dat er onbedoelde effecten ontstaan: de problemen rond
inkomstenverrekening leiden bij ca. één derde van de deelnemers aan dit
onderzoek tot een afgenomen participatiebereidheid.

Deel II - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

Als verrekenen een beperking is

kunnen coachen en hen te begeleiden bij de vragen en problemen die zij
tegenkomen wanneer zij deeltijd gaan werken.

Professionals in de uitvoering bij gemeenten en UWV hebben dagelijks
te maken met die afgenomen participatiebereidheid. Deze professionals
hebben een ingewikkelde taak te vervullen. Aan de ene kant is de focus van
hun organisatie voornamelijk gericht op het stimuleren van participatie.
Tegelijkertijd krijgen zij in toenemende mate te maken met gedemotiveerde
uitkeringsgerechtigden. Een accountmanager die bij een gemeente
verantwoordelijk is voor de begeleiding van deeltijders vertelt hoe hij dit
compenseert:

Dat het werkgevers en uitvoeringsprofessionals regelmatig lukt om de
nadelige effecten van de inkomstenverrekening te compenseren, zegt iets
over de kwaliteit van deze werkgevers en professionals in de uitvoering,
maar deze inspanning zou niet nodig moeten zijn.

Gevolgen voor parttimers
De sterk gefocuste taakopvatting gaat ten koste van de inkomenszekerheid
voor parttimers. De uitkering is vaak noodzakelijk voor de
inkomenszekerheid, maar door de focus op het aanvullen van inkomsten
komt de uitkering niet altijd op tijd, en is de hoogte van het bedrag
onzeker. Daarbij dragen parttimers in de huidige taakopvatting zelf veel
verantwoordelijkheid om de verrekening goed te laten verlopen. Ze moeten
er zelf voor zorgen dat ze weten welke looninformatie ze wanneer moeten
aanleveren. Ze moeten zelf informatie over de inkomstenverrekening
opzoeken of onthouden. En ze zijn op zichzelf aangewezen als ze willen
weten hoe de verrekening voor hen financieel uitpakt. Iets vergeten of iets
niet weten kan grote financiële consequenties hebben. In de praktijk is het
niet altijd realistisch die verantwoordelijkheid bij de klant neer te leggen.
Het is maar de vraag of alle klanten die verantwoordelijkheid kunnen
dragen. Daarnaast is het soms een onmogelijk verzoek: een loonstrook die
je niet hebt ontvangen, kun je ook niet inleveren; en als je niet weet waar je
op moet letten kun je dat ook niet doen.

"Deeltijdwerk was altijd al een uitdaging. Je zegt tegen mensen: kom
op, in inkomen ga je er niet op vooruit, maar het is wel goed voor je
toekomst. Maar steeds vaker zeggen mensen: ik wil wel, maar ik durf het
niet. Mijn uitkering is zeker, ik begin er dus niet aan. Laatst had ik een
mevrouw toch zo ver gekregen het te proberen. Ze begon met parttime
werk en kwam binnen een paar maanden gigantisch in de financiële
moeilijkheden. Ik moet dan praten als Brugman om te zorgen dat ze blijft
werken. Nu is dat gelukt, en na een halfjaar was ze zover dat ze uit de
uitkering was. Dát is pas een veilige zone, zeg ik dan. Maar het kost me
enorm veel tijd, die ik eigenlijk niet heb. Ik ben al te druk. Mijn manager
zegt dan: inkomensissues, dat is vaak de belastingdienst, daar gaan wij
niet over. Ik krijg er dus geen tijd voor. Maar ik snap dat niet. Dit is toch
de rol van ons als gemeente? We moeten toch een compleet plaatje hebben
voor de klant? Maar dat doen we niet. Ik mis vaak een goed beleid voor
parttimers. Terwijl ik zelf liever twee mensen deeltijd actief heb, dan één
voltijds. Want hoe meer mensen betrokken zijn op de arbeidsmarkt, hoe
beter. Dat dat goed gaat, daar moeten wij voor zorgen. Ook al kost dat
me mijn weekenden."
De mensen die het persoonlijke contact voeren in de uitvoering, zoals
deze accountmanager, zijn zo belast met de haast onmogelijke taak om
al coachend en motiverend de negatieve onbedoelde effecten van de
inkomstenverrekening te compenseren.
Deze compensatie zien we ook bij werkgevers die mensen met een
arbeidsbeperking een dienstverband bieden. Veel werkgevers nemen een
deel van de administratieve lasten en financiële zorgen voor hun personeel
over. Grotere werkgevers, zoals Tempo-Team en ISS, hebben zelfs een
aparte afdeling ingericht om werknemers met een arbeidsbeperking te

— 51 —

Als verrekenen een beperking is

5. Tot slot: Gezamenlijke verantwoordelijkheid
'Het ministerie gaat over het 'wat, gemeenten en UWV over het 'hoe"
In de voorgaande vier paragrafen zijn doelverschuivingen beschreven die
kunnen verklaren hoe knelpunten voor klanten zijn ontstaan. Wat deze
analyses steeds weer laten zien, is dat de problemen die dit onderzoek
beschrijft vaak het gevolg zijn van een samenspel tussen wetgeving, beleid
en uitvoering.
Klik hier om meer te lezen over het samenspel
tussen wetgeving, beleid en uitvoering

In vrijwel alle interviews die voor dit onderzoek zijn gedaan, blijkt dat
de professionals die zich bezighouden met deze thematiek zich hard
maken voor een zo eerlijk mogelijke wetgeving en een zo goed mogelijke
uitvoering van die wet. Dat geldt voor ambtenaren bij het ministerie van
SZW, gemeentelijk beleidsmedewerkers, uitvoeringsprofessionals en
medewerkers uit allerlei lagen van de organisatie bij UWV. Hoe komt het
dat deze situatie dan nog niet is verbeterd? Hoe kan het dat wie een stap
zet richting werk een grote kans heeft op onzekerheid, angst en financiële
problemen?

Wetgeving en uitvoering grijpen op elkaar in...
De eerste constatering is dat wetgeving en uitvoering sterk op elkaar
ingrijpen. Dat maken de doelverschuivingen in dit hoofdstuk zichtbaar. De
regelgeving is complex en gedetailleerd. Dat werkt door in de uitvoering
van inkomstenverrekening: ook de uitvoering is complex en gedetailleerd
en vereist precisie. Dat betekent dat elke inkomstenverrekening tijd
kost. De complexe regelgeving staat een geautomatiseerde vorm van
inkomstenverrekening vaak in de weg: het dossier moet altijd door de
handen van een medewerker om ervoor te zorgen dat alles klopt en
de daadwerkelijke verrekening komt vaak neer op handwerk van de
professional.
Deze complexiteit in combinatie met een toenemende druk op budgetten,
zorgt ervoor dat er steeds minder tijd en ruimte is om maatwerk te leveren.
Dat is kwalijk, omdat het belang van maatwerk juist toeneemt als de
verrekening complex is. Wanneer een goede afhandeling van een dossier
veel tijd kost, zoeken uitvoeringsorganisaties naar manieren om het aantal
momenten dat zij een dossier bekijken te verminderen. Dat kan leiden tot

Deel II - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

(hoge) terugbetalingen of navorderingen en onjuiste jaaropgaves. Zo komt
efficiëntie voor rekening van de klant.

... Maar er is weinig coordinatie tussen wetgeving en uitvoering
Hoewel wetgeving en uitvoering sterk op elkaar ingrijpen, ontbreekt het aan
een gecoOrdineerde aanpak om het probleem gezamenlijk aan te pakken.
Ten eerste wordt er veel naar elkaar gewezen, vanuit de gedachte dat het
ministerie gaat over het 'wat' en gemeenten en UWV over het 'hoe'. In de
interviews is dit regelmatig aan de orde gekomen. Uitvoeringsprofessionals
benoemen dat ze schrijnende situaties zien, waarbij het voor hen niet
mogelijk is om de inkomstenverrekening zo uit te voeren dat klanten daar
geen last van hebben. Professionals bij UWV hebben daarbij zelfs vrijwel
geen ruimte tot het leveren van maatwerk wanneer zij stuiten op een
schrijnende situatie.
Maar ook bij gemeenten is het niet eenvoudig maatwerk toe te passen. Een
teammanager van een gemeente verwoordde dat zo:

"Om maatwerk goed toe te kunnen passen moeten je de wet en de
uitvoeringspraktijk van haver tot gort kennen, én dan ook nog de
argumenten om accountants en controllers goed weerwoord te kunnen
bieden. Want een te grote afwijking op het BUIG-budget kan financiële
gevolgen hebben voor de hele gemeente. Het ministerie stuurt strak op
toepassing van de regels."
Aan de andere kant verwijst het ministerie vaak naar de beleidsvrijheid
van UWV en de gemeente om knelpunten aan te pakken. In gesprekken
en interviews met het ministerie in het kader van andere projecten die wij
hebben uitgevoerd, is daarover het volgende opgemerkt:

"De wet biedt veel ruimte. In de uitvoering is er veel mogelijk, als de wil er
maar is. Maar de uitvoering moet die ruimte wel gebruiken. "
"De Participatiewet biedt juist heel veel ruimte voor maatwerk.
Gemeenten maken daar alleen niet altijd gebruik van. Wij gaan niet over
hoe gemeenten het doen. Dat is ook niet de bedoeling: daarvoor hebben
gemeenten juist beleidsvrijheid gekregen."

Deel II - Het ontstaan van knelpunten in de inkomstenverrekening

Als verrekenen een beperking is

maatwerk." Binnen het gemeentelijk domein wordt er de laatste jaren veel
ontwikkelkracht geïnvesteerd in het verminderen van de administratieve
last van het aanleveren van looninformatie door deeltijders en het
zorgen dat klanten sneller meer inzicht hebben in de uitkomst van de
inkomstenverrekening. Hoewel dit goede ontwikkelingen zijn, missen deze
projecten ook deels het doel. Immers, niet de administratieve last, maar
de onduidelijkheid, financiële instabiliteit en financiële gevolgen van de
inkomstenverrekening wegen het zwaarst voor de doelgroep.

Op hun beurt merken UWV en gemeenten daarbij op dat de beleidsvrijheid
wel in praktische zin wordt beperkt door de beschikbaarheid van financiële
middelen die vanuit het ministerie worden toegekend. Het resultaat is dat
de inspanning om de dienstverlening te verbeteren geïsoleerd blijven tot
één niveau: wetgeving of uitvoering. Daarmee ontstaat een patstelling,
waarbij het resultaat uiteindelijk is dat er voor de klant niet veel verbetert.
Communicatie over onuitvoerbaarheid
Ten tweede zien we dat er onderling niet altijd over de juiste boodschap
wordt gecommuniceerd. Gemeenten en UWV kunnen stelliger bij
het Rijk aangeven waar het beleid onuitvoerbaar is. Zo hebben we
gesignaleerd dat het transactiesysteem in de Participatiewet leidt tot
onuitvoerbare tegenstrijdigheden: het is niet mogelijk om een deeltijder
inkomenszekerheid te bieden én het transactiesysteem te volgen. Ook
de complexe rekenregels in de Wajong en WIA zijn hier een voorbeeld
van. Daar waar in de uitvoering het doel van de wet onherroepelijk
sneuvelt, moeten uitvoeringsorganisaties de wetgever op de vingers
tikken. Dat geldt ook voor de toenemende druk op budgetten. Hoewel
uitvoeringsorganisaties meermalen hebben aangegeven dat de budgetten
tekortschieten voor een goede uitvoering,33 is zelden of nooit specifiek
aandacht gevraagd voor budget voor een goede uitvoering van de
inkomstenverrekening. UWV stimuleert intern het langdurig vastzetten
van schattingen, voor een periode van 6 of liefst 12 maanden, om zo
het aantal keren dat medewerkers een dossier in handen hebben te
kunnen verminderen. Dat geldt ook voor een aantal grote gemeenten.
Andere gemeenten kiezen om dezelfde reden voor het blokkeren van de
uitkering tot de looninformatie beschikbaar is. In alle gevallen is richting
het ministerie niet (openbaar) aangekaart dat dit een noodzakelijke, maar
ongewenste maatregel is die uiteindelijk contraproductief werkt op de
arbeidsparticipatie van mensen met een arbeidsbeperking.

Ook werken ministerie en ketenpartners steeds vaker samen. Met
het Breed Offensief" werken ministerie en ketenpartners aan het
aantrekkelijker maken van werk voor mensen met een arbeidsbeperking.
Ook in het project Simpel Switchen in de Participatieketen werkt het
ministerie samen met de uitvoering, om te inventariseren welke drempels
burgers belemmeren bij het zetten van stappen in de participatieketen.
Simpel Switchen inventariseert waar knelpunten in de keten liggen, wat
oplosbaar is op uitvoeringsniveau en waar wet- en regelgeving in de weg
zit.36 Eén van de knelpunten die uit het project Simpel Switchen naar voren
kwam is dat mensen met een Wajonguitkering de stap naar werk niet
durven te zetten, uit vrees Wajongrechten te verliezen mocht het in een
baan toch niet lukken.
Dit knelpunt wordt geadresseerd in de recente herziening van de Wajong,
waardoor de termijn waarbinnen het recht op Wajong kan herleven is
uitgebreid van 'binnen vijf jaar' naar 'tot de AOW-gerechtigde leeftijd'. Dit
is per 1 januari 2021 in werking getreden met de invoering van de Wet
Vereenvoudiging Wajong.37 Deze wet moet voorkomen dat Wajongers
er door te werken financieel op achteruit gaan. Daarnaast zorgt de wet
voor meer eenduidigheid en eenvoud in het woud van regels rondom
de inkomstenverrekening die de Wajong nu kenmerken. Hoewel de
vernieuwing van de Wajong een goed begin is, laat dit rapport zien dat er
meer en diepgaandere oplossingen nodig zijn.

Het kan anders — en het gaat ook steeds vaker anders
Gelukkig is de laatste jaren het besef ingedaald dat dit anders moet
en ook anders kan. Vanuit uitvoeringsorganisaties is er steeds meer
aandacht voor het 'werken vanuit de bedoeling' en het leveren van

34 https://www.divosa.nl/verslag-divosa-najaarscongres-2019
35 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/werken-met-arbeidsbeperking/plannen-om.
meer-mensen-met-een-beperking-aan-werk-te-helpen
36 https://www.divosa.nl/onderwerpen/simpel-switchen-de-participatieketen
37 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/11/09/pdv149207-tkstand-van-zaken-simpel-switchen-in-de-participatieketen

33 https://socfin.nl/sociaal-domein-meer-geld-of-anders-organiseren/

— 53 —

Deel III

Conclusies en
aanbevelingen

Deel III - Conclusies en aanbevelingen

Als verrekenen een beperking is

7. Conclusie en
oplossingsrichtingen

lasten niet kunnen betalen of geld moeten lenen bij familie of vrienden.
92% van de werkende respondenten met een arbeidsbeperking ervaart
onzekerheid en angst door problemen met de inkomstenverrekening.
Mensen zijn afhankelijker geworden van hun omgeving, minder
zelfredzaam of bang dat hun werkgever ze beloont met een bonus.
Problemen met inkomstenverrekening hebben ook effect op de groep die
(nog) niet werkt. Zij zijn bang om een stap te zetten op de arbeidsmarkt.

2. Knelpunten in inkomstenverrekening hebben een
averechts effect op arbeidsparticipatie
Hierdoor gaat arbeidspotentieel verloren. Veel mensen die we in dit
onderzoek hebben gesproken werken graag. Werk betekent ook voor hen
veel meer dan alleen inkomen. Maar voor één op de drie werkenden is de
financiële stress en onzekerheid rond de inkomstenverrekening zo erg, dat
zij niet meer uren zouden willen gaan werken of niet meer opnieuw willen
werken als hun huidige baan stopt. Voor een derde van de ex-werkenden
was dit een reden om te stoppen met werken. En voor een derde van de
respondenten die nooit hebben gewerkt, is dit de belangrijkste reden om
niet te willen werken.
De Participatiewet, de Wajong en de WIA hebben als doel de
arbeidsparticipatie te stimuleren. De respondenten met een
arbeidsbeperking die deelnamen aan dit onderzoek doen precies
wat de wetgever beoogt. Dit onderzoek laat zien dat de wet voor
hen averechts werkt: de gevolgen van de inkomstenverrekening
werken bestaansonzekerheid in de hand en ontmoedigen daardoor
arbeidsparticipatie.

1. Problemen met inkomstenverrekening zijn
omvangrijk en hebben zowel financiële als psychische
gevolgen
Gemeenten en UWV stimuleren mensen met een uitkering om te gaan
werken. Ook als dit in deeltijd is en niet voldoende oplevert om helemaal
uit de uitkering te raken. In die gevallen worden de inkomsten verrekend
met de uitkering. Al langere tijd zijn er signalen dat deze verrekening
de financiële stabiliteit in gevaar kan brengen.38,39 Regelmatig komen
casussen in het nieuws waaruit blijkt dat het makkelijker is een volledige
uitkering te ontvangen dan deeltijdwerk te combineren met een uitkering."
Uit dit onderzoek blijkt dat dit geen incidenten zijn. Voor veel respondenten
in dit onderzoek gaat (deeltijd) werken samen met problemen met de
inkomstenverrekening door UWV of de gemeente. Voor 61% van de
werkende respondenten zijn dat hele concrete financiële problemen, zoals .
minder geld beschikbaar hebben voor boodschappen, rekeningen of vaste

3. Doelverschuiving
Het is duidelijk niet de bedoeling van de wetgever of van de uitvoerend
instanties dat een stap naar werk uitmondt in deze problemen voor
de klant. En toch ontstaan deze knelpunten. Allereerst zien we dat er
rond inkomstenverrekening sprake is van functionele ontwrichting.
Gemeenten en UWV moeten een bijna onvindbaar evenwicht zoeken
tussen twee tegenstrijdige wetsdoelstellingen: het bieden van een
voldoende inkomensvoorziening enerzijds, en anderzijds de opdracht om
participatie te stimuleren om het beroep op die inkomensvoorziening te
minimaliseren. In de laatste jaren is daarbij, ook in de formulering in de

38 Oomkens, R.; Linssen, C. e.a. (2018), Schulden & Werk, Bijstandsgerechtigden met
schulden. Panteia, Zoetermeer.
39 https://www.samenvoordeklant.nl/sites/default/fi les/bestandsbij lage/10072019%20
muzus-klantreis-parttime-werken-vanuit-de-bijstand.pdf
40 https://demonitor.kro-ncrv.nl/artikelen/tipgever-suzanne-fiexwerk-en-bijstand-dat-bijtelkaar

— 55 —

Als verrekenen een beperking is

Deel III - Conclusies en aanbevelingen

wet, de nadruk komen te liggen op participatie. Dit onderzoek laat zien
dat juist wie deeltijd werkt - en dus doet wat de bedoeling is van de wet
- te kampen krijgt met inkomensonzekerheid. Met het stimuleren van
participatie als primaire doel - 'werk boven inkomen' - is er dus ingeboet
aan inkomenszekerheid voor wie in deeltijd werkt. Het is van belang hierin
het evenwicht weer te herstellen en te zoeken naar ruimte in wetgeving
en uitvoering om te voorkomen dat een stap naar werk samengaat met
financiële zorgen en onzekerheid over het inkomen.

de klanten waarbij een inkomstenverrekening plaatsvindt. UWV probeert
complexere casussen vanuit een apart team Samenloop te behandelen.
Gemeenten hebben meer ruimte om maatwerk toe te passen wanneer het
standaard werkproces niet voldoet. Maar deze standaard werkprocessen
sluiten niet meer aan op de praktijk. Een belangrijke reden hiervoor is
dat huidige systeem is ingericht op een werkelijkheid waarin er vooral
veel vast werk is met voorspelbare inkomens. Dat is ook nog zichtbaar
in hoe de organisaties werken. Gemeenten verwachten bijvoorbeeld
dat een loonstrook ingeleverd kan zijn vóór de datum dat de uitkering
berekend moet worden, terwijl een groot deel van de loonstroken niet op
tijd beschikbaar is, én 21,9% van alle loonstroken niet klopt.42 En UWV zet
een schatting van het inkomen bij voorkeur 6 of 12 maanden vast, in een
arbeidsmarkt waar 36% van de werknemers geen contract met vaste uren
meer heeft.43

We zien in dit onderzoek ook dat er op een aantal vlakken doelverschuiving
is opgetreden. Dit houdt in dat in de uitvoering van het sociaal beleid de
oorspronkelijke doelen van de wet/ interventie uit het zicht zijn geraakt.41
Zo zijn uitvoeringsorganisaties de afgelopen jaren gefocust geweest
op een efficiënte uitvoering, mede ingegeven door de taakstellingen en
bezuinigingen vanuit opeenvolgende kabinetten. In die efficiëntie zijn
uitvoeringskeuzes gemaakt die leiden tot inkomensonzekerheid. Zo zet
het UWV schattingen van het inkomen bij voorkeur 6 of 12 maanden vast.
Veel gemeenten kiezen ervoor om de uitkering te blokkeren totdat alle
looninformatie beschikbaar is. Bij gemeenten en UWV is er daarnaast
veel aandacht geweest voor rechtmatigheid, boven doelmatigheid.
Het bieden van inkomenszekerheid aan uitkeringsgerechtigden werd
daarin ondergeschikt aan het (eerst) willen vaststellen van het recht op
uitkering. Daarbij ging 'werk boven inkomen': voor wie deeltijd werkt is
het salaris het vertrekpunt. Als het salaris bekend is, wordt daarna de
aanvullende uitkering berekend. In een flexibele arbeidsmarkt met flexibele,
wisselende lonen, leidt dat zeer regelmatig tot late, onjuiste of te lage
uitkeringsbedragen. Zo nam de bestaanszekerheid voor mensen met een
arbeidsbeperking af, als gevolg van hun arbeidsparticipatie.

Vergelijkbare situaties zijn besproken door de tijdelijke commissie
uitvoeringsorganisaties, die ook ziet dat het uitvoeringsorganisaties niet
altijd lukt om vragen te beantwoorden of problemen op te lossen en te
voorkomen dat burgers vastlopen in wetten, regels en overheidssystemen.
Wanneer het beleid functioneert voor 80% van de doelgroep, is het nog
mogelijk om voor de groep waar - bijvoorbeeld door samenloop van
regelingen - complexe situaties ontstaan, te varen op de praktische
wijsheid van uitvoeringsprofessionals om maatwerk toe te passen." Zo
zijn het nu de klantmanagers, arbeidsdeskundigen en werkgevers die
klanten begeleiden bij de knelpunten die ontstaan bij het werken naast een
uitkering.
Dit onderzoek laat zien dat de (standaard) werkprocessen rond
inkomstenverrekening negatieve consequenties hebben voor 92% van
de werkende respondenten met een arbeidsbeperking. Wanneer beleid

4. Uitvoering is gebaseerd op onjuiste
veronderstellingen
Het huidige systeem van uitvoering is gebaseerd op onjuiste
veronderstellingen. Gemeenten en UWV hebben standaard werkprocessen
ontwikkeld vanuit de gedachte dat deze voldoen voor het merendeel van

42 https://www.pwnet.nl/personeelsmanagement/nieuws/2017/12/eenop-de-vijf-loonstroken-klopt-niet-10125945?io_source=www.google.com&_
ga=2.190940394.1141831085.1608545799-329552717.1608545799
43 Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2020), Het betere werk. De nieuwe
maatschappelijke opdracht, wrr-Rapport 102, Den Haag: WRR

41 Engbersen, prof. dr. G.B.M., (2009) Fatale Remedies. Over onbedoelde effecten van
beleid en kennis. Pallas Publicaties, Rotterdam.

44 https://debatgemist.tweedekamer.nl/debatten/hoorzitting-tijdelijke-commissieuitvoeringsorganisaties-met-de-heer-kruiter

— 56

Deel III - Conclusies en aanbevelingen

Als verrekenen een beperking is

"Het is niet alleen het UWV of de gemeente. Het is ook de belastingdienst,
de toeslagen, de gemeente, de hulpmiddelen die ik nodig heb, en pgb-zorg .
En al het geregel met het uitzendbureau. Het is allemaal zo ingewikkeld.
Het is niet alleen de administratieve last van de uitkering en deze
aanpassingen, er zijn honderdduizend van deze administratieve lasten
en het is een parttime baan if not a fulltime baan om die dingen bij te
houden. Het is een administratieve hel."

negatieve consequenties heeft voor een dusdanig grote groep, is het
oplossen daarvan niet meer neer te leggen bij uitvoeringsprofessionals.
Gemeenten en UWV kunnen stelliger bij het Rijk aangeven waar het beleid
onuitvoerbaar is. Dit onderzoek laat daar een aantal voorbeelden van zien.
Zo hebben we gesignaleerd dat het transactiesysteem in de Participatiewet
leidt tot onuitvoerbare tegenstrijdigheden: het is niet mogelijk om een
deeltijder inkomenszekerheid te bieden én het transactiesysteem te
volgen. Ook de complexe rekenregels in de Wajong en WIA zijn hier een
voorbeeld van. Wanneer in de uitvoering het doel van de wet onherroepelijk
sneuvelt, moeten uitvoeringsorganisaties de wetgever op de vingers tikken
en de inhoudelijke dialoog openen over hoe dat anders kan. Ambtenaren
moeten op hun beurt niet alleen trouw zijn aan de wet, maar ook aan een
verantwoorde toepassing van die wet in de uitvoering."

Deze samenloop van regelingen vanuit verschillende instanties is niet goed
in beeld bij uitvoeringsorganisaties. Uit de evaluatie van de decentralisaties
blijkt dat 7% van de klanten een voorziening gebruikt uit meer dan
één gemeentelijk domein." Hoeveel gemeentelijke cliënten naast een
gemeentelijke voorziening ook afhankelijk zijn van andere instanties, zoals
de belastingdienst of UWV, blijft onvermeld. Het UWV kent in elke regio een
team Samenloop, waar complexe casussen samenkomen die inkomen
betrekken vanuit meerdere UWV-regelingen. Wanneer er samenloop
optreedt met een gemeentelijke voorziening, is niet in beeld.

5. Licht aan de horizon
Hierin gloort wel wat licht aan de horizon. De laatste jaren ontstaat het
besef dat dit anders moet en ook anders kan. Met het Breed Offensief"
werken ministerie en ketenpartners aan het aantrekkelijker maken van
werk voor mensen met een arbeidsbeperking. Met het project Simpel
Switchen in de Participatieketen47 heeft het ministerie van SZW de ambitie
uitgesproken om obstakels die tussen uitkeringsgerechtigden en werk in
staan uit de weg te ruimen. Deels door te kijken wat er mogelijk is binnen
de bestaande wet- en regelgeving, maar waar nodig ook door aanpassing
van wet- en regelgeving. Een belangrijke stap is daarnaast de wet
vereenvoudiging Wajong die in 2021 is ingevoerd.

Het is cruciaal daar meer inzicht in te krijgen. In de belevingsinterviews
hebben we gezien dat een mutatie bij een uitkeringsverstrekker vrijwel
altijd doorwerkt in (het recht op) een toeslag of voorziening van een
andere partij. Alle instanties hanteren andere inkomensbegrippen, en
kennen (semi-)automatisch toe op basis van de inkomensgegevens van de
belastingdienst. Wanneer een uitkeringsinstantie het inkomen niet correct
schat, kan het bedrag aan ontvangen uitkering op je jaaropgave te hoog
zijn. Dit te hoge bedrag moet de klant in de loop van het volgende boekjaar
terugbetalen, terwijl de te hoge jaaropgave nog lang doorwerkt in het recht
op voorzieningen van andere instanties.

6. Oplossingen tussen domeinen
Uit de interviews met mensen met een arbeidsbeperking bleek dat zij voor
hun inkomen zelden met maar één instantie te maken hebben:

Dit onderzoek heeft een aantal van deze samenloopsituaties aan het licht
gebracht, maar er zijn er ongetwijfeld nog veel meer. Het heeft urgentie om
de samenloop tussen deze instanties, de verschillende inkomensbegrippen
die daar worden gehanteerd en het domino-effect dat ontstaat wanneer
inkomen niet goed is geregistreerd nader onder de loep te nemen.

45 Zie ook: Brenninkmeijer, A.F.M. (2021). De grondbeginselen van de rechtsstaat zijn
geschonden als verschrikkelijk ongeluk. Nederlands Juristenblad, aflevering 1 2021.
46 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/werken-met-arbeidsbeperking/plannen-ommeer-mensen-met-een-beperking-aan-werk-te-helpen
47 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/participatiewet/flexibel-wisselen-tussenuitkering-en-werk

48 Kromhout, M., Echteld, P. van & Feijten, R (2020), Sociaal domein op koers.
Verwachtingen en resultaten van vijf jaar decentraal beleid. SCP, Den Haag

— 57 —

Als verrekenen een beperking is

Wetgever en uitvoeringsorganisaties moeten actief op zoek gaan om deze
op te sporen en de onderliggende mechanismen aan te passen.

7. Werk in uitvoering

Aan de beleidsafdelingen dus de taak om met de wetgever in gesprek te
gaan over inconsistenties in de wet. Aan de wetgever de taak om die op te
sporen en ermee aan de slag te gaan. Dat is een proces dat tijd zal vergen.

De uitvoering hoeft niet af te wachten tot hierin door de wetgever een
verbeterslag is gemaakt. Daarvoor zijn de aantallen respondenten die
negatieve effecten ondervinden van de inkomstenverrekening te groot.
Een deel van de verwachtingen die zij hebben zijn heel concreet: betere
voorbereiding, betere informatie, persoonlijk contact en meer coulance bij
negatieve financiële gevolgen.
In de processcans die zijn uitgevoerd hebben we tal van goede
voorbeelden gezien van hoe de uitvoering op korte termijn de pijn
kan verzachten. In het volgende hoofdstuk delen we deze concrete
oplossingsrichtingen, zodat zoveel mogelijk partijen daar navolging aan
kunnen geven om, in afwachting van een structurele verbetering, te zorgen
dat inkomstenverrekening geen extra beperking hoeft te zijn.

Deel III - Conclusies en aanbevelingen

Deel 111 - Conclusies en aanbevelingen

Als verrekenen een beperking is

8. Onderweg
naar meer
bestaanszekerheid

systeemproblemen niet op, het zijn pleisters op een grote wond.
Maar ook op korte termijn kan actie worden ondernomen om de situatie
voor klanten te verbeteren. En dat kan niet wachten, gezien de omvang
en ernst van de problemen van de mensen die in dit onderzoek zijn
aangetoond.
In dit hoofdstuk plaatsen we daarom tegenover elke doelverschuiving
een helpend oplossingskader. We geven daar een korte toelichting op,
en vatten daarna voor politici en wetgever, de uitvoeringsinstanties en
uitvoerders alle tips en suggesties samen die we in dit onderzoek zijn
tegengekomen.

Oplossingsrichtingen om de
inkomstenverrekening te
verbeteren
"Als ik een gesprek heb met een klant die een uitkering aanvraagt, dan
ben ik vaak het eerste half uur bezig met het wegnemen van angsten en
vooroordelen. Maar bij ons is het echt beter geregeld. Het imago dat een
sociale dienst problemen veroorzaakt, helpt niet om mijn tijd goed te
investeren in het leren kennen van de klant, en in het samen werken aan
een beter perspectief voor de toekomst. Dat is echt een gemiste kans. We
zouden zoveel meer kunnen realiseren met elkaar."

Doelverschuiving

Oplossingskader

Elke klant zo efficiënt mogelijk helpen

Elke klant inkomenszekerheid bieden

De Participatiewet is een vangnet: we
voorkomen onrechtmatigheid

De Participatiewet biedt een basisniveau van
bestaanszekerheid

We communiceren in begrijpelijke taal

We communiceren tot de klant het snapt

Taakopvatting: inkomen aanvullen
(taakgericht)

Taakopvatting: inkomensstabiliteit bieden
(mensgericht)

Het ministerie gaat over het 'wat',
gemeenten en UWV gaan over het 'hoe'

We hebben een gezamenlijke
verantwoordelijkheid om inkomenszekerheid
en inkomensstabiliteit te bieden

Een deel van deze tips en suggesties kan budgetneutraal worden
uitgevoerd, maar voor een belangrijk deel geldt: aan betere dienstverlening
hangt een kostenplaatje. Dat stelt eisen aan de budgetten die vanuit het
Rijk aan gemeenten en UWV beschikbaar worden gesteld. Om structureel
aan de slag te kunnen gaan met deze oplossingsrichtingen, is ook
structureel meer budget nodig.

In hoofdstuk 6 zagen we hoe doelverschuiving kan leiden tot knelpunten
voor klanten. Deze analyse laat zien dat er grote, structurele herzieningen
nodig zijn in de wetgeving en in de verhouding tussen wetgever en
uitvoeringsorganisaties.
Tegelijkertijd blijkt uit de analyse van deze doelverschuiving ook dat
wetgever en uitvoeringsorganisaties niet kunnen wachten op deze
herzieningen. Dit onderzoek geeft aanknopingspunten om - ook
binnen de bestaande kaders - verbeteringen door te voeren. Dit lost de

— 59 —

OPLOSSINGSKADER 1: AW-REGELINGEN

Elke klant
bestaanszekerheid
bieden

HUIDIGE SITUATIE

Elke klant zo efficiënt
mogelijk helpen
- 60

Deel III - Conclusies en aanbevelingen

Als verrekenen een beperking is

HUIDIGE SITUATIE

NIEUW KADER

Elke klant zo efficiënt
mogelijk helpen

Elke klant bestaanszekerheid
bieden

Aanpak

Nieuwe aanpak

Door de wetgever is aan de burger beloofd dat
werken loont, en dat wie productiever wordt of
meer gaat werken, er financieel ook op vooruit
gaat. Tegelijkertijd hebben instanties niet de
wettelijke ruimte en de middelen gekregen om
deze belofte waar te maken. Dat heeft geleid tot
een uitvoeringssysteem waarin organisaties zich
richten op efficiënt werken: veel dossiers per
medewerker, voorschotten lange tijd vastzetten, en
contact met de klant beperken.

We stellen een nieuw kader voor waarbij de focus verschuift van efficiëntie naar
het bieden van bestaanszekerheid. Leidend uitgangspunt is dat een klant niet in de
financiële problemen mag komen als hij gaat werken.

Gevolg voor de klant
Klanten moeten daardoor soms onverwacht geld
terugbetalen, of lang rondkomen van te weinig
geld

"Ik kom in de problemen door• de verrekening"

Dat heeft implicaties op alle niveaus:
De wetgever financiert uitvoeringsorganisaties (mede) op basis van een goede
uitvoering, en niet alleen op basis van efficiëntie.
UWV en gemeenten sturen op een stabiele inkomensstroom voor de klant, door
voorschotcycli te verkorten en door het benoemen van nieuwe KPI's voor de
uitvoering.
In de uitvoering is dit alleen haalbaar bij kleinere caseloads, waarbij er vaker en
directer contact is tussen professionals en klanten

Deel III - Conclusies en aanbevelingen

Als verrekenen een beperking is

Tips en oplossingen AW-regelingen: van 'elke klant zo efficiënt mogelijk helpen' naar 'elke klant bestaanszekerheid bieden'
Wettelijk (voor Kamerleden,

•

bewindspersonen en
beleidsmedewerkers SZW):

•

Beleid (voor bestuurders en
beleidsmedewerkers UWV):

•

•

•
•

Uitvoering (voor teammanagers en
uitvoerend professionals UWV):

•
•
•

Overweeg een financieringsstructuur waarbij de financiering wordt gekoppeld aan inhoudelijke doelen,
zoals klanttevredenheid.
Het verbreden van de KPI's waarover UWV rapporteert kan helpen om de interne focus te verbreden.
Bijvoorbeeld: niet alleen rapporteren over aantal verstrekte uitkeringen en aantal deeltijd werkende
klanten, maar ook over aantal en hoogte van terugbetalingen, en accuratesse van de schattingen
(definieer daarvoor acceptabele marges).
Een maandelijkse verrekening van parttime inkomsten neemt veel knelpunten voor klanten weg.
Overweeg een verplichte maandelijkse verrekening voor klanten met wisselende inkomsten. Overweeg
een verplichte maandelijkse verrekening in de eerste drie maanden van elke nieuwe parttime baan.
Dit is arbeidsintensief, en dat kost geld. Het is dus belangrijk hiervoor voldoende financiële middelen
beschikbaar te stellen.
Het Inlichtingenbureau heeft samen met een aantal gemeenten een interessante pilot uitgevoerd om op
basis van de polisadministratie automatisch te verrekenen. Het verdient aanbeveling om hier vanuit UWV
aansluiting bij te zoeken. Een verdere automatisering maakt een meer frequente inkomstenverrekening
mogelijk.
Het toevoegen van nieuwe/aanvullende KPI's kan medewerkers helpen om de focus te verbreden.
Bijvoorbeeld: maximaal aantal terugbetalingen, maximale hoogte van terugbetalingen, minimaal aantal
accurate schattingen (definieer daarvoor acceptabele marges), klanttevredenheid.
Een aantal gemeenten werkt met maatwerkbudgetten voor professionals. Dit kan ook de regiokantoren
van UWV helpen. Een maatwerkbudget kan bijvoorbeeld worden ingezet als een schatting toch verkeerd
uitkomt. Dit budget kan de nadelige gevolgen voor de klant (deels) compenseren. Senior medewerkers
kunnen dit budget beheren. Ervaring bij gemeenten leert dat een klein bedrag voldoende kan zijn. Zie voor
inspiratie de doorbraak- of overbruggingsbudgetten die sommige gemeenten hiervoor al inzetten.
Communiceer niet alleen over regels naar de uitvoering, maar ook over de ruimte die een medewerker
heeft om van die regels af te wijken om maatwerk te leveren
Overweeg het instellen van een compensatieregeling zoals gemeenten die ook hebben: neem financiële
problemen die voor klanten ontstaan door verrekeningen over de jaargrens heen voor eigen risico
Bepaal samen met de klant hoe lang voorschot wordt vastgezet en bespreek daarbij de voors en tegens
(zoals in een hypotheekgesprek)
Geef de klant een vast contactpersoon
Bel met nummerherkenning

Deel III - Conclusies en aanbevelingen

Als verrekenen een beperking is

Tips en oplossingen AW-regelingen: van 'elke klant zo efficiënt mogelijk helpen' naar 'elke klant bestaanszekerheid bieden'
Uitvoering (voor teammanagers en
uitvoerend professionals UWV):

•
•

•

Zorg dat medewerkers ook kunnen e-mailen met klanten
Richt een chatbot in die vragen kan beantwoorden en die gericht informatie kan uitvragen, zodat
medewerkers die bellen de benodigde gegevens al op een rij hebben
Geef klanten de mogelijkheid om direct contact op te nemen met medewerkers uitkering (niet alleen via
KCC)
Laat klanten weten wanneer je belt

OPLOSSINGSKADER 2: PARTICIPATIEWET

De bijstand biedt
een basisniveau van
bestaanszekerheid

HUIDIGE SITUATIE

De Participatiewet
is een vangnet:
we voorkomen
onrechtmatigheid
- 64 -

Deel III - Conclusies en aanbevelingen

Als verrekenen een beperking is

HUIDIGE SITUATIE

NIEUW KADER

De bijstand is een
vangnetvoorziening

De bijstand biedt
een basisniveau van
bestaanszekerheid

Aanpak

Nieuwe aanpak

De Participatiewet is een vangnetregeling. Dit
is zichtbaar in de aandacht die uitgaat naar het
voorkomen van onrechtmatigheid, maar ook in (de
interpretatie van) wettelijke bepalingen. Zo schrijft
het transactiesysteem voor dat gemeenten en
UWV inkomsten én extra's zoals vakantiegeld en
een dertiende periode, moeten toerekenen naar de
maand waarop ze betrekking hebben — waardoor
het vaak voorkomt dat het bedrag dat klanten op
hun rekening ontvangen lager is dan het bedrag
dat de administratie inhoudt op de uitkering. De
wet kent ook geen structurele voorziening om
werken rendabel te maken.

De focus verschuift van het voorkomen dat er te veel geld aan de klant wordt
uitbetaald naar het zorgen dat klanten een stabiel inkomen op het niveau van het
bestaansminimum ontvangen.

Gevolg voor de klant
Werken betekent maandelijks minder geld
overhouden, en de uitkering wordt vaak niet op tijd
uitbetaald

"Ik kom in de problemen door de verrekening"

Wettelijk kan dit een aantal consequenties hebben, zoals het verwijderen of
wijzigen van de bepalingen rond het transactiesysteem. Voeg daarnaast een
wettelijke bepaling toe die ruwer verrekenen mogelijk maakt, op basis van
bankafschriften of de polisadministratie (de loonaangifteketen). Tot slot is het
nodig deeltijd werken rendabel te maken, zodat werken geen geld kost.

In de uitvoering is meer flexibiliteit nodig: gebruik alternatieven zoals
bankafschriften of de polisadministratie als (voorlopige) basis voor verrekening
wanneer de loonstrook laat is. Pas maatwerk toe in de verrekening. Stop het
blokkeren van een uitkering wanneer de gegevens niet volledig aanwezig zijn.

Als verrekenen een beperking is

Deel III - Conclusies en aanbevelingen

Tips en Oplossingen: van Onrechtmatigheid Voorkomen naar een Basisniveau van Bestaanszekerheid
Wettelijk (voor Kamerleden,

bewindspersonen en
beleidsmedewerkers SZW):

Beleid (voor bestuurders en

beleidsmedewerkers gemeenten):

• Mogelijkheid van ruwer verrekenen: door wettelijke bepalingen kunnen gemeenten nu alleen verrekenen
op basis van de loonstrook. Dat geeft veel administratief gedoe voor de klant en bovendien is de
loonstrook vaak te laat. Benoem een marge waarbinnen gemeenten ruwer mogen verrekenen, zodat ze
makkelijker kunnen verrekenen op basis van de polisadministratie of een bankafschrift (evt. i.c.m. een
vorige loonstrook)
Herbezinning op transactiesysteem: het transactiesysteem verplicht gemeenten om alle inkomsten
toe te rekenen naar de maand waarin ze verdiend zijn. Klanten komen hierdoor in de problemen, omdat
verdienen niet hetzelfde is als ontvangen. Biedt gemeenten de ruimte om in overleg met de klant
inkomsten te verrekenen in de maand waarin ze zijn ontvangen. Een combinatie met onderstaande
smeerolie-regeling is aanbevolen: als een klant bij uitbetaling vakantiegeld of dertiende periode boven de
norm uit komt, kan een vordering die daardoor ontstaat met het smeeroliebudget worden afgelost
Maak werken rendabel (voorkom dat werken geld kost):
•
Dit kan via een premieregeling, waarbij mensen die deeltijd werken bijvoorbeeld 8% van hun
•
inkomen in 2 betaaltermijnen als premie krijgen uitbetaald. Doordat de uitbetaling niet maandelijks
is maar in de vorm van een halfjaarlijkse bonus wordt een armoedeval voorkomen. Klanten
gaan er zo bij uitstroom op maandbasis wel op vooruit. De premie voor arbeidsinschakeling
(Participatiewet artikel 31, tweede lid, onderdeel j) kan hiervoor worden benut, als het mogelijk
wordt gemaakt deze structureel in te zetten
Een variant hierop is de smeerolie-regeling. Voor iedereen die parttime gaat werken wordt
•
een jaarlijks budget van bijvoorbeeld 1.500 euro beschikbaar gemaakt. Hiermee kunnen
onregelmatigheden in de inkomstenverrekening (vb.: terugvordering, overbrugging bij te late
loonstrook, etc.) worden opgevangen. Het bedrag dat aan het eind van het jaar overblijft, kan als
jaarlijkse premie aan de klant worden uitgekeerd
Maatwerk in verrekening: van one size fits all naar de best passende methode per klant:
Op de maand verrekenen voor mensen met vaste maandelijkse inkomsten, van wie de loonstrook
op tijd is.
Fictief verrekenen voor mensen met voorspelbare inkomsten van wie de loonstrook laat
beschikbaar is. Let op: fictief verrekenen is wettelijk alleen toegestaan na toestemming van de
klant.
Achteraf verrekenen voor mensen met vaste inkomsten van wie de loonstrook laat beschikbaar
is. Bereid klanten hierbij goed voor op de vordering die ontstaat bij het stoppen van de baan of
uitkering
Surplus voor mensen met wisselende of (vier)wekelijkse inkomsten

66

Deel III - Conclusies en aanbevelingen

Als verrekenen een beperking is

Tips en Oplossingen: van Onrechtmatigheid Voorkomen naar een Basisniveau van Bestaanszekerheid
Beleid (voor bestuurders en
beleidsmedewerkers gemeenten):

Een smeerolie-regeling met wettelijke basis kan veel zorgen rond inkomstenverrekening wegnemen. Tot
de wettelijke basis er is, kan elke gemeente zelf besluiten tot het openen van een 'smeerolie-budget'. Dit
is een budget dat door professionals kan worden ingezet wanneer dat voor een klant nodig is. Meerdere
gemeenten werken hier al mee. Een dergelijk budget blijkt het meest effectief wanneer het benutten
daarvan heel regelluw kan: zonder aanvraagcriteria of uitgebreide formulieren, maar vanuit vertrouwen
op de inschatting van de uitvoerend professional. Zie hiervoor bijvoorbeeld het Doorbraakbudget
Alblasserwaard-Vijfherenlande of de overbruggingspremie van de gemeente Amersfoort.

Uitvoering (voor teammanagers en
uitvoerend professionals UWV):

Zoek naar alternatieven als de loonstrook nog niet beschikbaar is. Vraag om een schatting van de klant
of gebruik een bankafschrift of SUWINET om de inkomsten in overleg met de klant te schatten (evt. i.c.m.
de vorige loonstrook).
Blokkeer NOOIT de uitkering zonder overleg met de klant
Bespreek met de klant hoe (vier)wekelijkse inkomsten het best verrekend kunnen worden
Bespreek met de klant hoe de eindejaarsuitkering het best verrekend kan worden

•
•

OPLOSSINGSKADER 3

Communiceren tot
de klant het snapt
(klantgericht)

HUIDIGE SITUATIE

Communiceren in
begrijpelijke taal
(procesgericht)
- 68

Deel III - Conclusies en aanbevelingen

Als verrekenen een beperking is

HUIDIGE SITUATIE

NIEUW KADER

We communiceren in
begrijpelijke taal

We communiceren tot de
klant het snapt

Aanpak

Nieuwe aanpak

Communicatie van gemeenten en UWV informeert
klanten vaak over het interne proces, maar is niet
gericht op het voorbereiden van klanten op wat ze
kunnen verwachten, of het beantwoorden van de
vragen die bij hen kunnen leven. Communicatie
is vaak schriftelijk en tekstueel: een vorm die niet
persé aansluit bij de doelgroep.

Wanneer de klantreis en de informatiebehoefte van de klant centraal komt te staan,
verschuift het doel van de communicatie van het communiceren in begrijpelijke
taal, naar het informeren van de klant tot hij/zij voldoende inzicht heeft in de
verrekening en wat de gemeente of UWV er daarbij van hem/haar verwacht.

Gevolg voor de klant
Mensen zijn niet voorbereid op (knelpunten in)
de inkomstenverrekening. Zij kunnen knelpunten
daardoor niet opvangen.

"Ik heb geen idee wat er gaat gebeuren

Dat is een grote uitdaging voor uitkeringsinstanties, maar gelukkig zijn er al
goede voorbeelden die laten zien dat dit wel degelijk mogelijk is. Er verandert al
veel ten goede wanneer er meer persoonlijk contact is over de gevolgen van een
stap naar werk, en wanneer uitkeringsspecialisten beter bereikbaar zijn voor het
beantwoorden van vragen.

Deel III - Conclusies en aanbevelingen

Als verrekenen een beperking is

Tips en Oplossingen: van Communiceren in begrijpelijke taal naar Communiceren tot de klant het snapt
Voor gemeenten en UWV:

•
•

•
Voor gemeenten:

•
•
•
•

•

Voor UWV:

•

•
•

Focus niet alleen op functioneel contact: neem periodiek tussentijds contact op met klanten om te
vragen hoe ze de verrekening ervaren
Vorm een groepje klanten en bespreek met hen de klantreis. Identificeer in die klantreis de
sleutelmomenten waarop communicatie nodig is (gezien vanuit de klant, niet vanuit het interne proces).
Loop vanuit deze sleutelmomenten je brieven en website door: geven zij antwoord op de vragen die
klanten hebben? Zo niet: pas aan.
Maak communicatie (ook) visueel.
Maak een checklist met een overzicht van alles dat een klant moet regelen
Voer een telefonisch of persoonlijk startgesprek met alle klanten die starten op werk.
Het Goed Geregeld Gesprek dat is ontwikkeld vanuit het project Simpel Switchen in de Participatieketen
is hierbij een goed hulpmiddel
Voor dit onderzoek is een procesvisual ontwikkeld die klanten informeert over de (aandachtspunten bij)
de inkomstenverrekening. Stuur deze mee met de beschikking die de administratie verstuurt bij de start
op parttime werk. Maak de procesvisual ook beschikbaar op de website
Communiceer elk jaar in oktober naar alle parttimers over de manier waarop de gemeente de dertiende
periode en de eindejaarsuitkering verrekent.
Breidt bestaande belscripts voor het telefoongesprek dat professionals voeren als iemand start
met parttime werken uit. Focus daarin niet alleen op het vaststellen van de schatting, maar ook op
aandachtspunten bij de verrekening
Laat een versie van het Goed Geregeld Gesprek ontwikkelen toegespitst op situatie UWV
Voor dit onderzoek is een procesvisual ontwikkeld die klanten informeert over de (aandachtspunten
bij) de inkomstenverrekening. Verstuur deze naar klanten als ze starten op parttime werk. Maak de
procesvisual ook beschikbaar op de website

OPLOSSINGSKADER 4

Taakopvatting:
inkomensstabiliteit
aan deeltijdwerkende
klanten bieden
(mensgericht)

~1111111111111111~~~~....mma

1i

<Ik 1-11

.""
(

1.

HUIDIGE SITUATIE

Taakopvatting:
inkomen van
deeltijdwerkende
klanten aanvullen
(taakgericht)
71

trr

,

Deel III - Conclusies en aanbevelingen

Als verrekenen een beperking is

HUIDIGE SITUATIE

NIEUW KADER

We moeten het
inkomen aanvullen

We bieden inkomensstabiliteit aan wie deeltijd
werkt

Aanpak

Nieuwe aanpak

Wetgeving heeft uitkeringsinstanties in de
afgelopen jaren steeds meer gericht op de
prikkel naar werk. De focus ligt op eigen
verantwoordelijkheid en het realiseren van eigen
inkomen. Pas als dit niet toereikend blijkt wordt
dit aangevuld. Dit legt veel verantwoordelijkheid
bij de klant zelf: iets vergeten of iets niet weten,
kan grote financiële consequenties hebben.
Het is maar de vraag of alle klanten deze
verantwoordelijkheid kunnen dragen.

Gevolg voor de klant
De klant voelt zich niet ondersteund en
overvraagd. Werken leidt tot onzekerheid.
"Ik voel me een nummer"

De focus verschuift van taakgericht naar mensgericht als het bieden van
inkomensstabiliteit voor wie deeltijd werkt centraal komt te staan. Het berekenen
van de juiste aanvullende uitkering is een middel om dit doel te bereiken.
Deze verschuiving kan worden bereikt door te investeren in het leren kennen van de
deeltijder die achter de taak schuilgaat. Dit is niet alleen belangrijk voor uitvoerders,
maar ook voor politici en beleidsmakers bij uitvoeringsinstanties.

Deel III - Conclusies en aanbevelingen

Als verrekenen een beperking is

Tips en Oplossingen: van taakgericht (we moeten het inkomen aanvullen) naar mensgericht (we bieden stabiliteit)
Voor politici, beleidsmedewerkers en
uitvoerders:

•

•

Voor UWV en gemeenten:
•
•

•

Voor UWV:

•
•

Voor dit onderzoek is een experience-game (zie hier voor meer informatie) ontwikkeld waarmee politici,
beleidsmedewerkers en uitvoerders in de huid kruipen van een koppel dat in de bijstand terechtkomt. Zij
ervaren zo zelf waar klanten tegenaan lopen. De eerste testrondes laten zien dat dit een begin kan zijn
van (gedrags)verandering. Speel deze game met alle medewerkers die voor of met de doelgroep werken.
Voor dit onderzoek zijn twee belevingsmodules ontwikkeld waarin het verhaal van twee klanten die te
maken hebben met inkomstenverrekening gevolg worden
Voeg de experience-game (zie hier voor meer informatie) en belevingsmodules toe aan het
inwerkprogramma voor nieuwe medewerkers (van bestuur tot uitvoering)
Ontwikkel een pop-up-programma op de computer, waarmee medewerkers regelmatig herinnerd worden
aan de klant achter de taak (zoals een anti-RSI-programma)
Eén van de respondenten van dit onderzoek heeft een Doos van Pandora ontwikkeld om de onderzoekers
te laten beleven hoe zij de verrekening ervaart. Neem deze doos in productie en zet deze bij de
koffieautomaat op de uitkeringsadministratie
Bespreek casussen tijdens regelmatige intervisie-momenten, zodat medewerkers onderling kennis
uitwisselen en van elkaars ervaringen leren
Nodig periodiek een klant uit bij het teamoverleg zodat medewerkers uit eerste hand kunnen horen over
de ervaringen van klanten met inkomstenverrekening
Nodig periodiek een KCC-medewerker uit bij het teamoverleg en bespreek welke klachten daar
binnenkomen
Laat klanten een rondleiding geven door hun eigen beleving
Neem ervaringsdeskundigen aan in de uitvoering
Laat de experience-game doorontwikkelen tot een speelversie die is toegespitst op de UWV-regelingen
Beperk de caseloads en geef medewerkers van de uitkeringsadministratie een vaste(re) caseload, zodat
ze 'hun' dossiers kunnen leren kennen

OPLOSSINGSKADER 5

We zijn samen
verantwoordelijk
voor de
inkomenszekerheid
en -stabiliteit

HUIDIGE SITUATIE

Het ministerie
gaat over het 'wat',
gemeenten en UWV
over het 'hoe'
- 74

Deel III - Conclusies en aanbevelingen

Als verrekenen een beperking is

HUIDIGE SITUATIE

NIEUW KADER

Het ministerie gaat over
het 'wat', gemeenten en
UWV over het 'hoe'

We zijn samen
verantwoordelijk voor de
inkomenszekerheid en
-stabiliteit

Aanpak

Nieuwe aanpak

Knelpunten ontstaan in een samenspel tussen
wetgeving, beleid en uitvoering.
Er wordt hard gewerkt aan de verbetering van
de dienstverlening, maar dat gebeurt vaak
geïsoleerd op één niveau. Knelpunten worden
daarom niet volledig opgelost. Daarbij ontstaat
een tendens dat ministerie, gemeenten en UWV
de verantwoordelijkheid voor het 'echte probleem
bij elkaar neerleggen. Gemeenten en UWV wijzen
daarbij op de complexiteit van wet- en regelgeving.
Het ministerie wijst op de beleidsvrijheid van
gemeenten en UWV.

Dit rapport is een oproep aan ministerie, gemeenten én UWV om samen aan de slag te gaan om klanten
meer inkomenszekerheid en -stabiliteit te bieden. Om niet te blijven focussen op het 'wat' of het 'hoe', maar
op het 'waarom'. Dat vraagt een geco&dineerde inspanning van alle betrokken partijen. Het vraagt ook om
een minder scherp onderscheid tussen de wetgever aan de ene kant, en de beleidsvrijheid van gemeenten en
UWV aan de andere kant.

Gevolg voor de klant
Voor klanten ontstaat zo een patstelling waarin
knelpunten niet (voldoende) worden aangepakt.

Ons advies is om deze gecoCirdineerde aanpak op de starten langs twee lijnen:
Geef UWV en gemeenten meer ruimte om mee te denken over aanpassing van wet- en regelgeving. Zoek
•
naar mogelijkheden waarbij UWV en gemeenten vaker tussentijds input kunnen geven op waar de huidige
wet- en regelgeving in de weg zit.
Andersom moet het ministerie meer ruimte krijgen (en nemen) om mee te denken over de manier waarop
de wetgeving wordt vertaald in beleid en uitvoering. Ontwikkel samen een set van verrekenstandaarden
(bijvoorbeeld: een voorschot mag bij wisselende inkomsten maximaal 3 maanden worden vastgezet, en:
op de maand verrekenen mag alleen voor mensen van wie de loonstrook op tijd binnen is). Zo ontstaat
een menukaart met duidelijke kaders waaruit gemeenten en UWV vanuit hun beleidsvrijheid keuzes
kunnen maken die de inkomenszekerheid en -stabiliteit van klanten waarborgen. Het ministerie voert
nadrukkelijker regie om dat wat nu goed gaat tot de standaard te maken.

Als verrekenen een beperking is

Deel III - Conclusies en aanbevelingen

Nawoord
Werken vanuit de uitkering valt vaak niet mee, zoveel is duidelijk. Het
vinden en houden van een fijne baan is vaak al niet makkelijk voor
mensen met een arbeidsbeperking, maar dit rapport illustreert dat de
inkomstenverrekening daarbij vaak nog een extra beperking is.
We hebben in dit project het uiterste gegeven om goed in beeld te brengen
wat er speelt, want als onderzoekers zijn we tijdens dit project telkens weer
geraakt door alle verhalen over onzekerheid, financiële stress en zorgen bij
mensen met een beperking.
We hopen dat u als lezer de tijd heeft genomen dit rapport grondig te lezen.
Dat u zich heeft verdiept in de achterliggende documenten en de cijfers,
en in de verhalen van mensen die hier dagelijks mee leven. En als u in de
positie bent om te werken aan oplossingen, dan dagen we u uit om aan de
slag te gaan met de oplossingsrichtingen die genoemd staan. Omdat het
wat ons betreft onbestaanbaar is als we mensen met een arbeidsbeperking
veroordelen tot een leven in financiële onzekerheid, omdát ze werken.
Als u dit leest, en u bent zo iemand die werkt,
het hoofd boven water houdt en dealt met de
onzekerheid: we hopen dat u in dit rapport
uw stem terugvond. We hebben gezien hoe
de inkomstenverrekening soms een extra
beperking kan zijn, en uw inspanning verdient
niet alleen groot respect, maar ook het
commitment van alle lezers van dit rapport om
de situatie voor u makkelijker, voorspelbaarder
en stabieler te maken.

"Geen mens kiest
voor een beperking.
Dat overkomt je. Het
zou fijn zijn als de
overheid dit zou willen
begrijpen, en het niet
langer afstraft."

Aan alle ruim 900 respondenten van dit onderzoek: dank jullie wel! Bedankt
voor het vertrouwen in ons om aan dit onderzoek mee te werken, en om
ons te vertellen wat er gebeurt. We hopen écht dat er dit het begin is van
verandering.

Naast alle mensen met een arbeidsbeperking zijn er nog veel anderen
die hebben meegewerkt aan dit onderzoek. We willen hier bedanken:
de begeleidingscommissie, de 'influencers' uit de doelgroep en de
belangenorganisaties die hun netwerk hebben ingezet om de enquête
onder de doelgroep te verspreiden, de gemeenten en UWV-vestigingen
die aan de scan hebben meegedaan, en de werkgevers die we hebben
gesproken. Heel veel dank! Zonder jullie was dit rapport niet mogelijk
geweest.
Leusden, januari 2021
Onderzoeksteam Optimalistic, Muzus en Stimulansz

Bijlagenrapport

Verdieping en
achtergrond bij het
rapport

Bijiagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Als verrekenen een beperking is

Hoe werkt werken met
een arbeidsbeperking?

met een arbeidsbeperking. Zodat u, bij uw eigen analyse van de
onderzoeksresultaten in dit rapport, dat steeds doet tegen de volgende
achtergrond: het gaat hier niet zomaar om doorsnee werknemers. Het gaat
om mensen die zich hard moeten inspannen om te kunnen werken - en
daarvoor regelmatig het openbaar vervoer moeten trotseren, in spanning
leven of hun werkgever bereid blijft om hun toegevoegde waarde te zien
- ook als ze niet altijd present kunnen zijn op de werkvloer, hulp moeten
vragen aan collega's om naar het toilet te kunnen gaan - en duizend
andere ongemakken. We nodigen u uit om deze achtergrond beter te leren
kennen via de verhalen van Maartje, Patricia en Pascal.

Lezen met de juiste bril

Maartje:

> Klik om terug te gaan naar 'Inleiding'

Gezien worden als waardevol
Maartje is 34 jaar en is chronisch ziek. Een zeldzame aandoening
die maakt dat haar gezicht soms plotseling opzwelt en dat haar
mondhoek gaat hangen. Ze heeft dan moeite met spraak en veel
hoofdpijn. Daar komt nog bij dat Maartje zich soms slecht kan
concentreren en dat nadenken moeilijk gaat. De ziekte is chronisch
progressief wat betekent dat haar gezondheid steeds slechter
wordt. Flexibele uren zijn belangrijk voor haar. Ze kan heel veel,
maar ze valt ook vrij vaak uit met ziekte. "Dan is het lekker als ik
op maandag echt niet kan werken, dat ik dat dan op donderdag in
kan halen. En er zullen tijden zijn in het jaar dat het heel goed gaat
en dat ik dan 32 uur kan werken. Maar er zijn ook momenten in
het jaar dat het veel minder goed gaat en dan zit ik al met 21 uur
aan mijn taks." Een rustige omgeving is belangrijk voor Maartje:
als er te veel omgevingsgeluiden zijn, is het lastig om zich op het

Starten met een nieuwe baan is voor iedereen spannend. De eerste
ontmoeting met je nieuwe team, de nieuwe routines in de reis van huis naar
werk - de meesten van ons zullen daar wel herinneringen aan hebben. Ook
als je geen arbeidsbeperking hebt, kun je knap zenuwachtig zijn voor zo'n
nieuwe stap. Maar zonder beperking hoef je niet na te denken of je wel
met de trein naar je nieuwe werk kan reizen. Het is niet spannend of je het
gebouw wel in komt, en je hoeft niet na te denken over de vraag wie van
je nieuwe collega's je zal moeten vragen om je te helpen bij de dingen die
voor jou moeilijk zijn.
Dit rapport gaat over mensen met een arbeidsbeperking. Omdat zij
gaan werken, krijgen ze te maken met inkomstenverrekening. Maar die
inkomstenverrekening is niet de enige uitdaging waar ze bij hun stap naar
werk tegenaan lopen. Er zijn vaak nog heel veel meer zaken waar zij zich
door hun arbeidsbeperking op en rond de werkvloer mee bezig moeten
houden. Zaken waar de meeste gezonde werknemers niet eens over
nadenken.

gesprek te focussen. Ze heeft ontzettend veel geluk gehad met haar
werkervaringsplek. "Dat ik zo waardevol was dat ik mocht blijven.
Ze zeiden wel, we moeten allerlei potjes bij elkaar schrapen om je
te kunnen behouden. Als je voor de klas kunt staan kunnen we je
sowieso behouden, maar zolang dat niet kan, zullen het dit soort
constructies zijn. Dus toen heb ik de baan gekregen. Ik werd braaf
voor elke vakantie ontslagen en na de vakantie weer aangenomen."

Bij het lezen van dit rapport is het daarom belangrijk om u bewust te
blijven van de verschillen tussen werknemers met en zonder beperking.
Om u daarbij te helpen, schetsen we hier drie portretten van mensen

78

Bijlagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Als verrekenen een beperking is

Patricia:

Pascal:

Spontaan met de trein naar je werk kunnen
Patricia is 28 jaar. Ze is slechthorend, zit in een rolstoel en heeft
verminderd vermogen in haar handen. Ze is universitair geschoold
met het idee dat ze zo genoeg geld kan verdienen om de kosten van
haar gezondheid te kunnen betalen. Ze vindt van zichzelf dat ze nogal

Als je afwijkt van de norm
Pascal kwam er na heel veel verschillende uitzendbaantjes achter
dat hij door autisme niet in staat was om zijn werk te houden. Na een
traject van 2,5 jaar kreeg hij via het UWV deze diagnose bevestigd,
toen hij werd opgenomen in het doelgroepenregister.
AI die jaren was Pascal in zijn hoofd vooral bezig met zijn diagnose.
Het lukt hem niet prioriteit te geven aan werk. Hij hoopt dat zijn
werkgever hem een contract aanbiedt in plaats van hem op
uitzendbasis aan te houden. "Het heeft geen zin om me zorgen te
maken, het enige wat ik kan doen is hard werken en goede prestaties
te leveren." Waar hij in zijn werk tegenaan loopt is pestgedrag van
collega's. Voor Pascal zijn regels en voorschriften heel belangrijk om
houvast te hebben. En, dat zijn collega's daar niet moeilijk over doen.
"Er zijn collega's die het bewust verkeerd gaan doen om mij te laten
zien hoe het vlug kan. Daar krijg ik het heen en weer van." Als ook
managers niet consequent de regels volgens is dit lastig voor Pascal.
Pascal vraagt zich dan af, of ze hem voor de gek houden of dat het
gewoon zo hoort.
De verhoudingen op de werkvloer werden lastig toen Pascal aan zijn
baas een eigen gereedschapskoffer vroeg, omdat hij vond dat zijn
collega's onveilig met gereedschap omgingen. Zijn collega's voelden
zich daardoor aangevallen, en weigerden op Pascals verzoek in te
gaan. De baas van Pascal gaf hem wel gelijk, en gaf zijn collega's
op hun kop. In de ogen van Pascals collega's heeft hij hen verklikt.
Volgens Pascal zelf deed hij niets verkeerd: hij vroeg alleen maar
aandacht voor de regels. Toch was de band met zijn collega's blijvend
beïnvloed.

ambitieus is. Ze heeft geluk gehad, vindt ze zelf: ze vond een baan
bij een overheidsorganisatie die haar op het lijf geschreven is. Dat ze
deze uitspraak niet te letterlijk moest nemen, bleek op haar eerste
werkdag: hoewel de toegangspoortjes wel aangepast waren op
rolstoelen, paste de rolstoel van Patricia er niet doorheen. Een nogal
stressvol begin van haar eerste baan. Sinds vorig jaar rijdt er gelukkig
een gelijkvloerse sprinter tussen haar woon- en werkplaats. Dit geeft
haar de vrijheid om spontaan en zelfstandig met de trein te gaan.
Anders had ze ook nog extra gedoe gehad met het aanvragen van een
taxivergoeding en het plannen van de taxi.
Op het werk ging veel tijd verloren aan contact met de HR-afdeling.
De HR-adviseur moest ineens afwegen of automatische deuren nodig
waren, wat te doen met Patricia tijdens een brandoefening en kreeg
onverwachts toch geen vergoeding van UWV voor het aannemen van
Patricia.
Fijn zijn wel de behulpzame collega's. "Er waren wel 10 collega's die
me wilden helpen met het toilet."
Naast haar werk heeft Patricia een bijna fulltime taak aan
het regelwerk met instanties. Schakelen met UWV over de
inkomstenverrekening en werkplekaanpassing, het aanvragen van
voorzieningen bij de gemeente, schakelen met de thuiszorg om op
tijd de deur uit te komen: het levert soms veel stress op: "Ik heb veel
meer regelwerk dan gezonde mensen. Zoals verzorging, hulpmiddelen
en vergoedingen voor tolken bijvoorbeeld. Alles kost tijd en energie
omdat het contact zo moeizaam verloopt. Het gaat bij iedere instantie
ZO.

Meer horen over hoe het is om te werken met een arbeidsbeperking?
Luister hier en hier naar één van de belevingsinterviews.

Als verrekenen een beperking is

Context
Het landschap waarin dit
onderzoek zich afspeelt

Bijlagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

2. Inkomstenverrekening
De regels en criteria voor deze uitkeringen verschillen, maar één ding is
in alle regelingen hetzelfde: wie kan werken, moet dit ook zoveel mogelijk
doen. Als het inkomen daarbij te laag is om van te kunnen leven, wordt
dit aangevuld vanuit de uitkering. Het UWV of de gemeente bekijkt dan
hoeveel iemand heeft verdiend, en berekent op basis daarvan hoe hoog je
aanvullende uitkering moet zijn. Dit noemen we de inkomstenverrekening.
In Nederland hebben elk jaar naar schatting minimaal 169.000 — 177.000
mensen met een arbeidsbeperking met deze inkomstenverrekening te
maken. Het gaat om 144.000 mensen vanuit de Wajong, WIA en WAO, en
nog eens minimaal 25.000 — 33.000 mensen met een bijstandsuitkering.

3. Het probleem van inkomstenverrekening

1. Regelingen voor mensen met een arbeidsbeperking
Wie in Nederland door een arbeidsbeperking niet in staat is om zelfstandig
het wettelijk minimumloon (WML) te verdienen, kan een beroep doen
op een uitkering. De belangrijkste regelingen voor mensen met een
arbeidsbeperking zijn:
• Wajong: voor wie vóór zijn 18e of tijdens zijn studie een ziekte
of handicap heeft gekregen. Sinds 2015 is de Wajong alleen nog
toegankelijk voor mensen die duurzaam en volledig arbeidsongeschikt
zijn. De Wajong wordt uitgevoerd door UWV. De vereenvoudiging van de
Wajong is niet meegenomen.
• WIA/WAO: voor wie tijdens werk in loondienst ziek of gehandicapt
raakt, en niet binnen 2 jaar beter is. De WIA vervangt sinds 2004 voor
nieuwe instroom de WAO. WIA en WAO worden uitgevoerd door UWV.
• Participatiewet: voor wie na zijn 18e of na de studie een
arbeidsbeperking heeft gekregen terwijl hij niet werkzaam was in
loondienst, voor jonggehandicapten met arbeidsvermogen sinds 2015,
en voor wie een te laag arbeidsongeschiktheidspercentage heeft om
voor WIA/WAO in aanmerking te komen. De Participatiewet wordt
uitgevoerd door gemeenten.

Deze inkomstenverrekening verloopt niet altijd zonder slag of stoot. De
aanvullende uitkering moet aan het eind van de maand of snel daarna
worden uitbetaald, maar vaak is dan nog niet duidelijk wat iemand heeft
verdiend: de maand is nog niet voorbij en/of de werkgever heeft het loon
nog niet doorgegeven. Vooral als iemand geen vaste inkomsten heeft, is
het voor gemeenten en UWV een lastige taak om op tijd de juiste uitkering
te berekenen en te betalen. Bij wisselende uren, loon dat wekelijks of
vierwekelijks wordt uitbetaald of flexibel werk is die uitdaging het grootst.
In een arbeidsmarkt die steeds flexibeler wordt, lopen mensen die
vanuit de uitkering gaan werken steeds vaker tegen problemen met de
inkomstenverrekening aan. Hun uitkering wordt niet op tijd betaald, of
er wordt niet direct het goede bedrag uitbetaald. Mensen moeten dan
rondkomen van te weinig geld, of krijgen juist te veel geld dat ze later weer
moeten terugbetalen.
De ruimte voor UWV en gemeenten om hierin maatwerk te leveren is
beperkt. De regelgeving is strikt: er moet tot op de cent nauwkeurig worden
verrekend en inkomsten moeten worden verrekend met uitkering van de
maand waarop ze betrekking hebben. Daarnaast is de regelgeving ook
behoorlijk complex. Het laat zich daarom moeilijk uitleggen wat mensen
precies kunnen verwachten als ze de stap naar werk zetten.

Bijlagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Als verrekenen een beperking is

Het gevolg is, zo constateerde voormalig staatssecretaris Tamara van Ark
al in 2018, "dat mensen met een arbeidsbeperking soms de zekerheid van
een uitkering verkiezen boven de onzekerheid van een baan met salaris."49
Ofwel: drempels in de inkomstenverrekening zorgen ervoor dat mensen
niet meer willen bewegen.

4. Werken aan oplossingen
Het ministerie van SZW, UWV en gemeenten en ketenpartners zijn zich
hiervan bewust. In verschillende projecten wordt al gewerkt aan het
wegnemen van drempels in de stap naar werk voor mensen met een
arbeidsbeperking. Met het project Simpel Switchen in de Participatieketensp
heeft het ministerie van SZW de ambitie uitgesproken om obstakels die
tussen uitkeringsgerechtigden en werk in staan uit de weg te ruimen. Deels
door te kijken wat er mogelijk is binnen de bestaande wet- en regelgeving,
maar waar nodig ook door aanpassing van wet- en regelgeving. Met
het Breed Offensief51 werken ministerie en ketenpartners aan het
aantrekkelijker maken van werk voor mensen met een arbeidsbeperking.
Een belangrijk resultaat daarvan is de wet vereenvoudiging Wajong die
in 2021 wordt ingevoerd. Deze wet moet voorkomen dat Wajongers er
door te werken financieel op achteruit gaan. Daarnaast zorgt de wet
voor meer eenduidigheid en eenvoud in het woud van regels rondom de
inkomstenverrekening die de Wajong nu kenmerken.
Het landschap is dus in beweging. Het probleem komt steeds beter op
het netvlies, en de ambitie om hier iets aan te doen wordt steeds groter.
Maar alle positieve inspanningen en resultaten ten spijt: dit onderzoek laat
zien dat we er nog niet zijn. De problemen zijn nog steeds te groot, en een
deel van de problemen blijft nog onbeantwoord. We hopen dat dit rapport
een bouwsteen kan zijn om vanuit het momentum van bovengenoemde
inspanningen te bouwen aan verdere verbetering.

49 Kamerbrief project Simpel Switchen in de participatieketen, dd 27-12-2018.
50 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/participatiewet/flexibel-wisselen-tussenuitkering-en-werk
51 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/werken-met-arbeidsbeperking/plannen-ommeer-mensen-met-een-beperking-aan-werk-te-helpen

— 81 —

Bijlagen:rapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Als verrekenen een beperking is

Omvang van de
doelgroep

arbeidsbeperking dat vanuit de bijstand deeltijd werkt. Wel kunnen we
op basis van de cijfers die er wel zijn een indruk geven van de minimale
omvang van de doelgroep.
Doeigroepenregister
Bijstandsgerechtigden met een vastgestelde arbeidsbeperking én
arbeidsvermogen kunnen worden aangemeld voor het doelgroepenregister.
Het doelgroepenregister is dus een eerste vindplaats voor mensen met
een arbeidsbeperking in de bijstand. In het tweede kwartaal van 2020
stonden er 89.791 mensen uit de doelgroep Participatiewet geregistreerd
in het doelgroepenregister." 40.280 van hen waren op dat moment via
de Wet Banenafspraak aan het werk. Driekwart van hen heeft echt een
bijstandsachtergrond.54 Dat betekent dat 30.210 mensen met een indicatie
Banenafspraak vanuit de bijstand aan het werk is.

Kwantitatieve oriëntatie

> Klik om terug te gaan naar 'Inleiding'

Indicatie beschut werk
Niet alle bijstandsgerechtigden met een arbeidsbeperking worden
aangemeld voor het doelgroepenregister. Als iemand door zijn
arbeidsbeperking niet kan werken bij een gewone werkgever maar wel in
een beschutte omgeving, kan iemand een indicatie Beschut Werk krijgen.
In het tweede kwartaal van 2020 waren er 7.232 mensen met een indicatie
Beschut Werk. Hiervan waren er 4.488 aan het werk." Ongeveer 5 op de 6
komen bij de gemeente vandaan en heeft dus een bijstandsuitkering." Dat
betekent dat er ongeveer 3.740 bijstandsgerechtigden met een indicatie
Beschut Werk aan het werk waren.

Dit onderzoek gaat over mensen met een arbeidsbeperking die vanuit
de uitkering aan het werk gaan en daardoor te maken krijgen met
inkomstenverrekening. In de inleiding beschreven we al dat het daarbij
jaarlijks gaat om minimaal 169.000 — 177.000 mensen. In dit hoofdstuk
onderbouwen we hoe we aan dit cijfer komen. De cijfers die in dit
hoofdstuk worden genoemd, zijn gebaseerd op data uit de Benchmark
Werk en Inkomen van Divosa. Daarnaast zijn data van het CBS en het UWV
gebruikt.

1. UWV: Wajong, WAO, WIA
Loonkostensubsidie
Gemeenten hebben de mogelijkheid om werkgevers een
loonkostensubsidie te geven als zij iemand met een arbeidsbeperking in
dienst nemen. Ook het aantal loonkostensubsidies geeft dus een indicatie
van het aantal mensen met een arbeidsbeperking dat minimaal vanuit de

We weten dat vanuit de Wajong, WAO en WIA jaarlijks zo'n 144.000
mensen met een arbeidsbeperking gaan werken en dus te maken krijgen
met inkomstenverrekening. In 2018 ging het om 39.600 mensen met een
WIA-uitkering, 44.100 mensen vanuit de WAO en 60.300 Wajongers.52

2. Gemeenten: Participatiewet
Vanuit de Participatiewet zijn dit soort cijfers niet beschikbaar. Er zijn
geen harde data over het aantal mensen met een arbeidsbeperking in de
bijstand. Er zijn daarmee ook geen cijfers over het aantal mensen met een

53

Bron: Trendrapportage Banenafspraak UWV

54 Onder de doelgroep Participatiewet vallen ook mensen die geen bijstandsuitkering
hebben (gehad), zoals leerlingen pro/vso, afgewezen Wajong-aanvragen en tijdelijke
registraties.
55

52 Bron: UWV-monitor arbeidsparticipatie 2019.

Bron: Trendrapportage Banenafspraak UWV

56 Bron: Divosa Benchmark

82 —

Bijiagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Als verrekenen een beperking is

Aantal deeltijders met een arbeidsbeperking vanuit de bijstand
Dat betekent nog niet dat al deze 33.950 mensen ook daadwerkelijk te
maken krijgen met inkomstenverrekening. Dat geldt alleen voor de mensen
met een inkomen onder bijstandsniveau. Hoe hoog het inkomen is, wordt
niet geregistreerd, dus van het aantal mensen dat te maken krijgt met
inkomstenverrekening kunnen we hooguit een schatting maken.

bijstand aan het werk is. Landelijk ligt het percentage loonkostensubsidies
ten opzichte van het BUIG-budget op 7,7%.57 Als we dat percentage
doortrekken naar het totaal aantal uitkeringen dat gemeenten
verstrekken (390.000 in september 2020), komt dat neer op 30.000
loonkostensubsidies.
Minimale omvang werkenden met een arbeidsbeperking vanuit de
bijstand
Wat zeggen deze gegevens nu over het aantal mensen met een
arbeidsbeperking dat vanuit de bijstand aan het werk is? We weten dat
de doelgroepen uit het doelgroepenregister en de indicatie Beschut Werk
elkaar niet overlappen. Dat betekent dat we de 30.210 mensen uit het
doelgroepenregister en de 3.740 mensen met een indicatie beschut werk
bij elkaar kunnen optellen.
Loonkostensubsidie kan overlappen met een indicatie banenafspraak. We
weten niet hoeveel mensen die vanuit het doelgroepenregister aan het
werk gaan dit doen met een loonkostensubsidie, maar het is aannemelijk
dat dit voor een groot deel van deze groep geldt. Veiligheidshalve gaan we
er voor deze schatting daarom van uit dat de ruim 30.000 mensen uit het
doelgroepenregister overlappen met de 30.000 mensen die werken met
een loonkostensubsidie.

Vanuit de Divosa Benchmark weten we dat ongeveer de helft van de
werkenden een baan heeft met een omvang van maximaal 0,5 FTE. Van
deze mensen weten we vrij zeker dat hun inkomen niet hoog genoeg is om
uit te stromen," en dat zij dus met inkomstenverrekening te maken krijgen.
Mensen die meer dan 0,5 FTE werken, kunnen nog steeds te maken krijgen
met inkomstenverrekening. Bij een loon ter hoogte van WML stroomt een
alleenstaande pas uit bij een werkweek van 0,7 FTE, en een gehuwde bij
een volledige werkweek.
Als we de gegevens uit de Divosa Benchmark dus doortrekken naar
de doelgroep mensen met een arbeidsbeperking in de bijstand, dan
hebben naar schatting minimaal 15.000 — 20.000 mensen met een
arbeidsbeperking vanuit de bijstand te maken met inkomstenverrekening.
Over een heel jaar gezien, zijn dat er waarschijnlijk nog iets meer: waar
maandelijks 8% van het totale bijstandsbestand deeltijd werkt, is dat over
een heel jaar 15%." Als we die dynamiek toepassen op onze schatting, dan
gaat het op jaarbasis dus minimaal op 25.000 — 33.000 mensen.

Dat brengt ons op een minimale omvang van de doelgroep werkenden met
een arbeidsbeperking vanuit de bijstand van 33.950 (optelsom van mensen
uit het doelgroepenregister en mensen met een indicatie Beschut Werk).
Dit is nadrukkelijk de minimale omvang: het werkelijk aantal werkenden
met een arbeidsbeperking vanuit de bijstand ligt waarschijnlijk hoger,
omdat niet alle bijstandsgerechtigden met een arbeidsbeperking zijn
geregistreerd in het doelgroepenregister of een indicatie Beschut Werk
heeft. Er gaan vanuit de bijstand ook mensen met een arbeidsbeperking
aan het werk zonder indicatie Banenafspraak of Beschut Werk. Daarnaast
zal de overlap tussen de groep die een loonkostensubsidie krijgt en in het
doelgroepenregister geregistreerd staat geen 100% zijn.
Hoe groot de groep dan wel is weten we niet. Zeker is wel dat het in elk
geval gaat om minimaal 33.950 mensen.

Met het afsluiten van de Wajong in 2015 voor mensen die (op termijn)
arbeidsvermogen hebben, zal dit aantal de komende jaren waarschijnlijk
gaan toenemen. Immers: alle jonggehandicapten die (op termijn) kunnen
werken, zijn voor een uitkering aangewezen op de Participatiewet. Dat
betekent dat het aantal mensen met een arbeidsbeperking dat vanuit
de bijstand parttime werkt, zeer waarschijnlijk zal gaan toenemen de
komende jaren.

57 Bron: Divosa Benchmark

59 Bron: Divosa Benchmark

58 Dat zou alleen het geval zijn als iemand een heel hoog inkomen, of een heel lage
bijstandsnorm heeft. Een gehuwde zou dan bijvoorbeeld meer dan 2 keer WML moeten
verdienen. Dat komt in de praktijk onder de bijstandspopulatie nauwelijks voor.

— 83 —

Bijiagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Als verrekenen een beperking is

Omvang van het
probleem

oproepcontracten, en is vooraf dus niet goed te voorspellen hoeveel
iemand in een maand gaat verdienen. Omdat looninformatie van de
werkgever meestal nog niet beschikbaar is als de uitkering moet worden
uitbetaald, is het voor UWV en gemeenten dan erg lastig om op tijd de
juiste uitkering te betalen. Dat geldt ook als iemand veel wisselt van werk,
zoals bij uitzendwerk of flexibele banen.

Verrekenproblemen in
kwantitatief perspectief

Aan de onderkant van de arbeidsmarkt wordt door werkgevers ook steeds
vaker wekelijks of vierwekelijks uitbetaald. Dat kan voor werkenden
vervelend zijn, omdat de betaalcyclus van de werkgever dan geen gelijke
tred houdt met de betaalcyclus van de vaste lasten. Ook voor UWV en
gemeenten is dit een extra uitdaging, omdat inkomsten dan moeten
worden omgerekend naar de maand. Op het moment dat de uitkering
betaald moet worden, is dan vaak de loonperiode die hoort bij het laatste
deel van de maand nog niet afgelopen. Er is dan nog geen informatie over
dit deel van het loon. Dat betekent een extra onzekerheidsmarge in de
inkomstenverrekening.

> Klik om terug te gaan naar 'Inleiding'

Hoe vaak komt dit voor onder de doelgroep van dit
onderzoek?

In het vorige hoofdstuk hebben we onderzocht hoe groot de groep mensen
met een arbeidsbeperking die te maken krijgen met inkomstenverrekening
is. Dat wil nog niet zeggen dat al deze mensen ook in dezelfde mate tegen
problemen aanlopen in de inkomstenverrekening.

2.

Er zijn geen cijfers bekend over hoe vaak mensen met een
arbeidsbeperking in dit soort flexibele banen werken en hoe groot het
risico op structurele problemen met de inkomstenverrekening dus is. Wel
is bekend dat flexibel werk aan de onderkant van de arbeidsmarkt veel
vaker voorkomt dan bij functies met een hoger opleidingsniveau. Van alle
laagopgeleide werknemers heeft 35% een flexibel contract, werkt 14% op
oproepbasis en is 30% werkzaam als uitzendkracht. Onder hoogopgeleiden
zijn deze percentages met 14%, 2% en 2% een stuk lager.6° Omdat mensen
met een arbeidsbeperking vaker zijn aangewezen op werk met een laag
opleidingsniveau, is te verwachten dat zij vaker dan gemiddeld te maken
krijgen met wisselingen in hun inkomen en de verrekenproblematiek die
hieruit voortvloeit.

1. De uitdaging van inkomstenverrekening
Als iemand vanuit de uitkering gaat werken, is het aan UWV en gemeenten
om vast te stellen hoe hoog het verrekenbare inkomen is en welke
aanvullende uitkering daarbij hoort. In een flexibiliserende arbeidsmarkt is
dat soms een pittige uitdaging.
Als iemand een vast maandelijks inkomen heeft, is het in het begin soms
even zoeken naar het op de juiste manier instellen van de uitkering. in
deze aanloopperiode is het soms lastig om op tijd de juiste uitkering uit te
betalen. Na de eerste verrekenperiode is er vaak een evenwicht gevonden,
en verloopt de inkomstenverrekening zolang de inkomsten stabiel blijven
zonder al te grote problemen.

Van de werkenden die de enquête van dit onderzoek hebben ingevuld,
heeft minder dan de helft (46%) een vaste baan met een vast aantal

Steeds vaker werken mensen echter in wisselende uren op

60 Bron: CBS Statline, Werkzame beroepsbevolking; positie in de werkkring.

84

Als verrekenen. een beperking is

Bijlagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

uur per week. Een kleine meerderheid werkt op een tijdelijk-, oproep-, of
uitzendcontract of werkt als zelfstandige. Ruim een kwart geeft aan elke
maand een ander loon te hebben. Nog eens 28% geeft aan dat het loon af
en toe verandert. Onder respondenten aan dit onderzoek komt flexibel werk
dus relatief vaak voor.
Als we iets dieper het bestaande cijfermateriaal induiken, dan wordt dat
beeld bevestigd voor de bredere doelgroep. We zien dat deeltijders in de
bijstand relatief vaak van baan wisselen. Waar maandelijks 8% van het
bijstandsbestand deeltijd werkt, is dat over een periode van 2 jaar 21%.61
Dat betekent dat deeltijd werk in de bijstand vaak van tijdelijke aard is en
dat mensen dus te maken krijgen met wisselingen in hun inkomen.
In het algemeen zien we dat de arbeidsmarkt in zijn geheel sterk
flexibiliseert. Daarmee neemt het probleem van de inkomstenverrekening
hoe dan ook aan urgentie toe.

3. Tot slot
Dit onderzoek gaat over mensen met een arbeidsbeperking. Het is
belangrijk om op te merken dat verrekenproblematiek niet alleen voorkomt
onder mensen met een arbeidsbeperking. Uit projecten als Simpel
Switchen in de Participatieketen, klantreizen parttime werk van VNG-R en
Muzus en de processcans die voor Divosa hebben uitgevoerd, blijkt dat
knelpunten in de inkomstenverrekening ook op grote schaal voorkomen
onder mensen in de Participatiewet die geen arbeidsbeperking hebben.
De urgentie is in de praktijk dus nog groter dan alleen de doelgroep van dit
onderzoek.

61 Bron: Divosa Benchmark

— 85 —

Bijlag eerapport - Verdieping en achtergrond hij het rapport

Als verrekenen een beperking is

Onderzoeksverantwoording
Hoe dit onderzoek is uitgevoerd

> Klik om terug te gaan naar 'Inleiding'

Dit onderzoek is uitgevoerd door Optimalistic en Muzus, met medewerking
van Stimulansz met een onderzoekssubsidie van UWV.

1. Doelstelling en vraagstelling
Met dit onderzoek willen we in kaart brengen tegen welke problemen
mensen met een arbeidsbeperking aanlopen als hun inkomen verrekend
wordt met de uitkering. We willen zicht krijgen op de effecten van deze
problemen op hun leven en hoe dit doorwerkt in de keuzes die ze maken
om te gaan werken, te blijven werken, of te switchen naar een nieuwe baan
of een ander loon. We willen ook zicht op de omvang van het probleem:
komen de problemen incidenteel voor, of speelt dit breder voor een grote
doelgroep? We willen hiermee de urgentie om het probleem aan te pakken
onderbouwen. Want het doel van ons onderzoek is niet alleen om het
probleem in aard en omvang in beeld te brengen: we willen ook graag dat
dit onderzoek aanzet tot verbetering.
Het onderzoek moet daarom antwoord geven op de volgende
onderzoeksvragen:
1. Wat is de aard van het probleem?
a. Tegen welke knelpunten lopen mensen met een
arbeidsbeperking aan als hun inkomen wordt verrekend met

de uitkering?
Wat zijn de effecten van deze knelpunten op het leven van
deze mensen?
c. Hoe werkt dit door in de keuzes die deze mensen maken
rondom werk?
2. Wat is de omvang van het probleem?
a. Hoe vaak komen problemen rondom inkomstenverrekening
voor?
b. Hoe groot is het effect van problemen rondom
inkomstenverrekening?
Effect op niet willen werken
i
ii. Effect op stoppen met werken
iii. Effect op niet meer uren willen werken
c. Wat is er te winnen als problemen rondom
inkomstenverrekening worden opgelost?
3. Wat zijn mogelijke oplossingsrichtingen?
a. Hoe ontstaan problemen rondom inkomstenverrekening?
b. Welke oplossingsrichtingen kunnen we identificeren?
b.

2. Onderzoeksopzet
Het onderzoek is opgebouwd uit 5 stappen: een kwantitatieve oriëntatie,
een kwalitatieve verdieping, een kwantitatieve validatie, een ontwerplab en
de disseminatie en toepassing van de resultaten.

Oriëntatie

Verdieping

Validatie

Ontwerp

Disseminatie

Stap 1: Oriëntatie
We zijn het onderzoek begonnen het onderzoek met een korte
kwantitatieve oriëntatie op basis van bestaand cijfermateriaal om de
contouren van de omvang van de problematiek in kaart te brengen. Voor
deze oriëntatie is gebruik gemaakt van data uit de Benchmark Werk en
Inkomen van Divosa. Daarnaast zijn data van het CBS en het UWV gebruikt.

Bijlagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Als verrekenen een beperking is

In een serie interviews met het ministerie van SZW en de Landelijke
Cliëntenraad hebben we ons verdiept in de wetgeving en de regels voor
inkomstenverrekening die voor de verschillende wetten gelden.
Stap 2a: Belevingsinterviews
Daarna zijn 29 belevingsinterviews uitgevoerd met de doelgroep op basis
van contextmapping-methodiek.62 Contextmapping maakt gebruik van
Make&Say technieken uit de cognitieve psychologie waarmee deelnemers
reflecteren op hun eigen context en ervaringen, en drempels en drijfveren
expliciet kunnen worden gemaakt. De methode werkt met opdrachten
in plaats van vragen en exploreert op een open en rijke manier welke
behoeften er bestaan bij de doelgroep rondom specifieke thematiek. De
deelnemer wordt hierbij geholpen door praatplaten. Dat brengt latente
kennis en behoeften naar boven die mensen bezitten maar die ze moeilijk
kunnen uiten of waar ze zich niet eens zelf van bewust zijn. Het geeft een
rijk zicht op wat mensen echt beweegt en dus ook een dieper inzicht in
problematiek en vraagstukken.

Omschrijving

Aantal

Aantal respondenten

29

Wetgeving
•
Wajong
Participatiewet
•
•
Wajong / participatiewet
•
Ziektewet / participatiewet
•
Ziektewet / WIA
•
WGA
•
WAO

13
7
1
1
2
4
1

Werksituatie
•
Heeft op dit moment betaald werk
•
Had in het verleden betaald werk

21

8

Stap 2b: Processcan Inkomstenverrekening
Om zicht te krijgen op hoe knelpunten ontstaan, hebben we 8 processcans
uitgevoerd bij gemeenten van verschillende grootte en in verschillende
regio's:
Arnhem
•
Delft
Den Haag
IJsselgemeenten
•
Krimpenerwaard
•
Renkum
Senzer
Sittard-Geleen
Vanuit eerdere projecten hebben we een dergelijke scan al bij 12 andere
gemeenten uitgevoerd. De inzichten in dit rapport zijn dus gebaseerd op 20
scans bij gemeenten.
Bij UWV hebben we processcans uitgevoerd op de vestigingen Breda en
Hengelo. Eerder hebben we al een scan uitgevoerd in Utrecht.
Met de processcan hebben we het hele werkproces vanaf de melding
van de start op parttime of tijdelijk werk tot aan de uitbetaling van de
(aanvullende) uitkering in kaart gebracht. De scans bestonden uit:

62 https://studiolabide.tudelft.nl/studiolab/contextmapping/files/201 3/01 /R19-2.Kistemaker-hoe-werkt-het.pdf

— 87 —

Bijlagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Als verrekenen een beperking is

•
•
•
•

Interviews met beleidsmedewerkers, teammanagers, consulenten werk
en inkomen en medewerkers van de uitkeringsadministratie
Intervisiegesprekken met professionals aan de hand van
praktijkcasussen
Observaties op de werkvloer (alleen bij gemeenten: bij UWV was dit
niet mogelijk)
Interviews met 3 klanten per scan (alleen bij gemeenten: bij UWV
was dit niet mogelijk). Deze interviews komen bovenop de 32
belevingsinterviews uit stap 2a.

De inzichten vanuit de scans zijn aangevuld met interviews met 14
werkgevers:
•
Aafje
Amstelring
•
Asito
Buitengewoon (onderdeel van Facilicom)
•
Cordaan
•
•
ISS
Medipoint Harting-bank
•
Multiservice
•
•
PO Scholen
•
Randstad
•
Start People
Sustainalize
Taxi Stam
Tempo Team
•
Stap 3: Kwantitatieve validatie
In een webbased online enquête zijn de inzichten uit stap 2
gekwantificeerd. De vragenlijst is vooraf op begrijpelijkheid getest op een
panel van mensen met verschillende arbeidsbeperkingen. De vragenlijst is
als bijlage bij dit rapport opgenomen.
De enquête is langs verschillende kanalen onder uitkeringsgerechtigden
met een arbeidsbeperking verspreid:
Via belangenorganisaties van mensen met een arbeidsbeperking
•
(Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN), Landelijk Federatie

Belangenverenigingen Onderling Sterk (LFB), Landelijke Cliëntenraad
(LCR), Stichting Studeren en Werken Op Maat (SWOM), lederin en
Onbeperkt aan de Slag)
Via het netwerk van 'influencers' onder de doelgroep
Via gemeenten
Via het netwerk van de begeleidingscommissie en de onderzoekers
Via het netwerk van deelnemers aan de belevingsinterviews en
klantinterviews in de scans

•

Met deze aanpak hebben we ingezet op een zo groot mogelijke respons.
Dat is gelukt: 914 respondenten zijn aan de enquête begonnen.
Respons
Onderstaande tabel geeft inzicht in de respons van de enquête.
Omschrijving

Aantal

Aantal respondenten

914

Geen doelgroep
•
•

Niet uitkeringsgerechtigd (geweest)
WW-uitkering

85
42

Totaal respondenten behorend tot de doelgroep

787

Werksituatie
Heeft op dit moment betaald werk
•
Had in het verleden betaald werk
•

331
166

Totaal doelgroep met ervaring met inkomstenverrekening

497

•
•

Heeft geen betaald werk (gehad)
Geen antwoord

Totaal doelgroep zonder ervaring met verrekening

243
47
290

De primaire doelgroep van dit onderzoek bestaat uit mensen met een
arbeidsbeperking die nu of in het verleden inkomsten uit arbeid hebben
(gehad) en een aanvullende uitkering (hebben) ontvangen. Niet alle
respondenten behoren tot deze doelgroep: 85 respondenten hebben geen
uitkering (gehad) en 42 respondenten hebben een WW-uitkering (gehad).
De totale relevante respons bestond daarmee uit 787 respondenten. De

Bijlagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Als verrekenen een beperking is

De ervaring van gemeenten is bovendien dat voor een deel van de mensen
in de bijstand geldt dat ze niet een vastgestelde arbeidsbeperking hebben
maar wel een afstand tot de arbeidsmarkt die leidt tot een vergelijkbare
uitgangssituatie.

figuren en tabellen die in dit rapport zijn opgenomen hebben betrekking op
deze groep.
Werkervaring
In de routing van de vragenlijst is een onderverdeling gemaakt in drie
subgroepen: een groep die op het moment van de enquête betaald werk
had (331 respondenten), een groep die op dat moment niet werkte, maar
in het verleden wel betaald werk heeft gehad (166 respondenten) en een
groep die geen betaald werk heeft of heeft gehad (243 respondenten).
Respondenten die deze vraag niet wilden beantwoorden zijn in de routing
aan deze laatste groep toegevoegd (47 respondenten).
Waar dit rapport spreekt over ervaringen van respondenten met
inkomstenverrekening, hebben deze uitspraken betrekking op de
groep respondenten die nu werken of hebben gewerkt: in totaal 497
respondenten. Alle onderliggende tabellen en analyses zijn beschikbaar
gemaakt en hier te raadplegen.
Klik hier om de onderliggende

Representativiteit van de respons
Dat zoveel mensen met een arbeidsbeperking de tijd hebben genomen
om hun ervaringen te delen is uniek: nog nooit eerder is er in Nederland zo
grootschalig onderzoek gedaan naar inkomstenverrekening. En nog nooit
eerder gaven zoveel mensen met een arbeidsbeperking (doorgaans een
lastige doelgroep om met onderzoek te bereiken) gehoor aan een oproep
om mee te doen aan een onderzoek.
Deze onderzoeksmethode betekent wel dat de resultaten van de enquête
niet zondermeer te generaliseren zijn naar de doelgroep als geheel. Omdat
er geen representatieve steekproef is getrokken, kan er sprake zijn van een
selectie-effect. Als we kijken naar de kenmerken van de respondenten,
dan is er reden om aan te nemen dat dit inderdaad is gebeurd. We zien
dat er relatief veel hoogopgeleiden en mensen met een fysieke beperking
aan de enquête hebben meegedaan." Hoe deze selectiviteit doorwerkt
in de onderzoeksresultaten, is niet met zekerheid te zeggen. Aan de ene
kant zijn mensen die ontevreden zijn wellicht sneller geneigd om aan een
onderzoek deel te nemen dan mensen die geen klachten hebben. Dat kan
een overschatting van het probleem betekenen. Aan de andere kant kan
de selectiviteit echter net zo goed zorgen voor een onderschatting. Als we
kijken naar de kenmerken van respondenten (relatief vaak hoogopgeleid
en fysiek beperkt), dan zijn het relatief vaak de meer mondige, en vaak
ook meer zelfredzame mensen die hebben meegedaan. De kans dat zij
met hun mondigheid en zelfredzaamheid een uitweg weten te vinden uit
problemen die ontstaan rondom inkomstenverrekening, is waarschijnlijk
groter dan voor mensen die minder mondig of zelfredzaam zijn.

tabellen te raadplegen

Bij een aantal figuren is het aantal respondenten (de N) lager dan 497. De
verklaring hiervoor is tweeledig. Om de doelgroep niet te overvragen is er
in de samenstelling van de enquête voor gekozen vragen niet verplicht te
maken. Waar nodig konden respondenten dus een vraag overslaan, om
zo een te hoge non respons over de hele lijst te voorkomen. Toch zien we
dat een deel van de respondenten voortijdig met de vragenlijst is gestopt.
Wanneer de N lager is dan 497 is dit steeds bij de figuren vermeld.
Arbeidsbeperking
Van de 787 respondenten hebben er 93 aangegeven geen arbeidsbeperking
te hebben, maar wel een uitkering van UWV of de gemeente te ontvangen
(geen WW). Ondanks deze zelfrapportage zijn deze 93 respondenten
wel opgenomen in de analyses. Het is goed mogelijk dat een deel van de
respondenten zichzelf niet beschouwt als arbeidsbeperkt, maar wanneer
zij een uitkering ontvangen van UWV dan hebben zij naar de beoordeling
van UWV wél een arbeidsbeperking (dit geldt voor 34 respondenten).
Na overleg met vertegenwoordigers van gemeenten is besloten ook de
respondenten vanuit gemeenten die aangeven geen beperking te hebben te
includeren in de respons (dit zijn 61 respondenten). Gemeenten hanteren
immers geen apart proces voor mensen met en zonder arbeidsbeperking.

63 We hebben geen cijfers van het opleidingsniveau en het type beperking van mensen met
een arbeidsbeperking in de Participatiewet (sterker nog: er worden iiberhaupt geen gegevens
bijgehouden over het aantal mensen met een arbeidsbeperking in de Participatiewet), dus hoe
groot de oververtegenwoordiging van hoger opgeleiden en mensen met een fysieke beperking
precies is, weten we niet. Het ontbreken van deze gegevens maakt een her- of terugweging
van de onderzoeksresultaten onmogelijk.

— 89 —

Als verrekenen een beperking is

Bijiagerrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

we de verschillende knelpunten verkend en zijn we aan de slag gegaan met
het ontwerpen van oplossingen. De oplossingen werden live gevisualiseerd
door een tekenaar (zie de tekeningen op de volgende pagina's)

Bovendien werken hoogopgeleiden vaker in vaste contracten met vaste
inkomsten,64 en hebben zij daardoor doorgaans ook minder last van de
inkomstenverrekening dan mensen met wisselende inkomsten. In die zin
zouden de resultaten van de enquête wel eens slechts het topje van de
ijsberg kunnen zijn.

Het onderzoeksteam heeft twee ideeën uit het ontwerplab uitgewerkt tot
concrete producten:
• Procesvisual gemeente
Procesvisual UWV
Experience game

Voor het doel van dit onderzoek is de representativiteit van de
onderzoeksresultaten hoe dan ook niet het meest belangrijke. De enquête
maakt duidelijk dat problemen rondom inkomstenverrekening geen
incidenten zijn, maar dat een brede doelgroep in alle uitkeringsregelingen
hiermee te maken heeft. Dat beeld kunnen we vanuit de processcans
verder onderbouwen: we zien dat veel van de problemen die in de enquête
worden benoemd - uitkeringen die te laat worden uitbetaald, te weinig
uitkering ontvangen, of juist geld moeten terugbetalen - verweven zijn
in de werkwijzen van UWV en gemeenten. Dat bevestigt het beeld dat
knelpunten geen incidenten zijn, maar dat een brede groep mensen die
met een arbeidsbeperking vanuit de uitkering aan het werk gaat hiermee
geconfronteerd wordt. Hoe groot die groep precies is, is voor de call to
action in dit rapport minder relevant: dát dit veel voorkomende problemen
zijn, is een constatering die op zichzelf genoeg zou moeten zijn om aan
de slag te gaan. Dat dit gevolgen zijn die diep ingrijpen in de levens van
mensen met een arbeidsbeperking, zou een extra aansporing moeten zijn
om daarmee ook snél aan de slag te gaan.

Stap 5: Disseminatie en implementatie
De laatste stap van het onderzoek begint nu. We vinden het essentieel
dat de onderzoeksresultaten landen in het veld, en dat de resultaten ook
echt worden gebruikt. Met dat doel hebben we niet alleen ingezet op een
rapport, maar ook op concrete producten (zie de stap hierboven), die direct
door UWV en gemeenten kunnen worden gebruikt.
Verder hebben we de resultaten niet alleen gerapporteerd in dit rapport
(dat, hoe interessant ook, in de praktijk zeker niet van kaft tot kaft door
iedereen zal worden gelezen). We hebben de belangrijkste resultaten ook
samengevat in een interactieve belevingsmodule, waarin lezers het verhaal
van 2 persona's kunnen beleven.
Deze producten en de resultaten van het onderzoek worden verspreid
via het netwerk van Stimulansz en worden ingebracht in het programma
Simpel Switchen in de participatieketen. Daarnaast doen we een
beroep op u als lezer van dit rapport: wij denken dat dit rapport een
belangrijke boodschap vertelt. We doen graag een beroep op u om deze
boodschap verder te verspreiden. En: als u in de positie bent om met de
verbeterpunten uit dit rapport aan de slag te gaan: kom in actie!

Een beschrijving van de respondenten die aan het onderzoek hebben
deelgenomen is te vinden in de bijlage.
De tabellen en analyses hebben we als apart onderzoeksresultaat
opgeleverd. Deze zijn hier te raadplegen.
Stap 4: Oplossingsrichtingen: Ontwerplab
In de vierde stap van het onderzoek zijn we in een co-creatiesessie
met stakeholders aan de slag gegaan met het ontwerpen van
oplossingsrichtingen. In een actieve werksessie samen met klanten uit de
doelgroep, gemeenten, UWV, het ministerie van SZW en werkgevers hebben
64 Bron: CBS Statline, Werkzame beroepsbevolking; positie in de werkkring.

— 90

Als verrekenen een beperking is

Bijiagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

W\)IN cmeae- f

';1

Ik 'r\J

GEVOLGEN WISSELENDE
INKOMSTEN
‘2,(5\s EEN Uil-KW/A/6

Nit-r

hn bfb-eA

Ir

Pv

0

tJaT

rr

U.A9rc ki-TA.<,_7

tAWV

•;-.,

Doe

4-

L

CASES

rYte'Vel

.tot V EEINFro
iS

ENORn!

Gooi t.

p,

SC41,1776-ij,
Nok7•
OA 7'

12013>

u GR-0742
..---.3
Be-oer

BELE«) vvR8neam

ua art;Et GEv soG

rte44.4

S

Oog.-1
Com

optersi

Op°

KA M
oC
tglt.
j Cent

Z-c• (....44.4 (.
G IJ WZI-Ce-V i)‘:J4 .

Is KgriireJE

CONTACT

pitoFF.S.SioNitt

cE,mm A c

"IsTEefri

Optimalistic

LOT_

Q.-rt I, c

SNEU-WIP
MENSEUI (C. CO NI/A Cr
O VE 2~~CH~--

GEVOLGEN
ISSELENDE
INKONS
WTEIV
\\\N\S\ EEN UITKERING

M

C

Sst s
NO

DE N

V

70ESICKM(06kt."-Nrr

-4-- VAST
CoNTTA

voogAr

~FR
AGfAtila
144~

t(t DUOT H e-T

COT,
11, ,14+,,-e

NIEIJSM

FAQ

PilAf

1 o

" a- HE A c.-TH
?.iNct"pe

[z.re..DEP

MEErz
IA/ Wort)

•

Gat) UNFoRnEepv
c:22

•

CC0 NTA C Ti
le-ZW\ L'1'4
f›, rv

O

C T

vS
cikS g,
Jor"

WIN ND\.(0e-r2..roaaj

ot-f

<AAN)

LOT-

ANPASMIJC^
k_Lf4krT

91

Bijlagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Als verrekenen een beperking is

it&EV v,"~
EN

M1,027.0" DAT F}t4AU6IfiE
510&/fgcBlEiVe4 oNTST*Atj?

712

\ "---•
HOE 2~1

fiwiffa
.)r.'g.,ur
(...

W2) FOADA DAT

KOZ4/EnC42 01511ftlikAL

IdAN16{421CHT Et

~Ma Pg1"

0

Moder ge,,-- ---

4*—
0.62..VP
6

rk-f!
) Tarkigia,

AISTWVX affx 5

HKJ INLEVEN?

.i)

.--\) . w

‘1,7

rest,' nv---,.iii
wer
4,
or!, 0,4409-,

OOM WI
Mae
yarl CO OFT
- 7p)

---T 7'

4
CoverAgicateNalr'".±.

ErigA ~ae
91910 je
AAKPloir,
:. .. k ragt{

/

--------_____,

/

kgozo

,py

mimew
.13

fí

&Mart
Apodr~
Nttke~'-vilf
inuri nar.

ijKj

HK3
•
bewastwardeh.

C) +Ik Conikkit
PTT kterm
PC,17XY
WOW fiZ

greielalp
9

kerl*COnvalaviaire
eaimpsk wrawmaariE

ne.
Aamimat~ IVa~
intaall15 ger*.
(NV ritryd• kie(

40AliAlirreArikt- auar.gr

Ji

MINISTMT7
fiApATHIt/

--JadOkomarfr

Bijiagenrapport - Verdieping en achtergrond hij het rapport

Ais verrekenen een beperking is

Vragenlijst
2.

Gebruikt voor de enquête in dit
onderzoek

> Klik om terug te gaan naar 'Inteiding'•
3.
1.

Heb je een uitkering? (meerdere antwoorden mogelijk)
a. Ja, een uitkering van de sociale dienst (bijstand,
participatiewet)
b. Ja, een uitkering van het UWV
i. Oude Wajong (oWajong)
ii. Wajong 2010
iii. Wajong 2015
iv. Wajong: weet niet welke
v. WAO
vi. WIA: IVA
vii. WIA: WGA
viii. WIA: weet niet welke
ix. Ziektewet
x. WW -> einde vragenlijst
xi. Anders, namelijk....
Nu niet meer, maar wel gehad -> deel 3 overslaan
c.
i. Uitkering van de gemeente (Bijstand/participatiewet)
ii. Uitkering van UWV
1. Wajong
2. WAO
3. WIA
4. Ziektewet

5. Anders, namelijk...
6. Anders, namelijk....
d. Nee, ik heb nooit een uitkering gehad -> einde vragenlijst
Heb je een arbeidsbeperking? (meerdere antwoorden mogelijk)
Toelichting: een arbeidsbeperking is een ziekte of handicap die het
lastiger maakt om te werken.
a. (Licht) verstandelijke beperking
b. Psychisch (zoals autisme, adhd, depressie, angststoornis,
etc)
c. Lichamelijk (zoals: visueel, auditief, chronisch ziek of
motorisch)
d. Anders, namelijk ....
e. Nee
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier:....
Heb je werk? En word je voor dit werk betaald?
Toelichting: Vrijwilligerswerk valt hier niet onder, ook niet als je een
vrijwilligersvergoeding krijgt.
a. Ja
b. Nu niet meer. Ik heb wel werk gehad toen ik ook een uitkering
had.
c. Nee. Ik heb geen werk gehad sinds ik een uitkering heb. ->
naar deel 2.3

Deel 2: Veranderingen in je uitkering
Mijn werk en mijn uitkering — geldzaken
4.

— 93 —

Als je gaat werken kan je uitkering veranderen. Dat kan ook
gebeuren als je meer of minder gaat verdienen of een andere baan
krijgt. Dat heeft soms invloed op het geld dat je elke maand krijgt.
Wat gebeurde er bij jou?
Toelichting: we bedoelen hier het geld dat je in totaal krijgt. Dus je
uitkering + toeslagen + loon
a.
Ik kreeg in totaal minder geld Toelichting: bijvoorbeeld
omdat je minder uitkering kreeg, of minder toeslagen
b. Ik hield (ongeveer) evenveel over Toelichting: bijvoorbeeld
omdat je meer geld ging verdienen, maar je uitkering
(ongeveer) met hetzelfde bedrag werd verlaagd

Als verrekenen een beperking is

Ik kreeg in totaal meer geld Toelichting: bijvoorbeeld omdat
je meer geld ging verdienen, maar je uitkering niet (zoveel)
werd verlaagd
d.
Weet ik niet
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier ....
Wat gebeurde er bij jou toen je ging werken, toen je loon
veranderde, of toen je een andere baan kreeg? Kies de plaatjes die
bij jou passen. (kies zoveel plaatjes als je wilt)
a. Ik wist hoeveel uitkering ik elke maand kreeg
b. Ik wist niet hoeveel uitkering ik in een maand kreeg. Mijn
uitkering veranderde vaak.
c. Het duurde lang voor ik zeker wist hoe hoog mijn uitkering
was
d. Ik kreeg mijn uitkering elke maand op dezelfde datum
e. Ik kreeg mijn uitkering wel eens te laat -> indien niet gekozen,
vraag 15 overslaan
f. De gemeente/UWV betaalde het goede bedrag aan uitkering
g. Ik kreeg wel eens te weinig uitkering, terwijl ik recht heb op
meer ->. indien niet gekozen, vraag 16 overslaan
h. Ik kreeg wel eens te veel uitkering. Daardoor moest ik wel
eens geld aan de gemeente/UWV terugbetalen. Toelichting:
terugbetalen betekent niet altijd dat je letterlijk geld aan de
gemeente/UWV moet betalen. Het kan ook dat de gemeente/
UWV dit bedrag aftrekt van je volgende uitkering. Je krijgt
dan minder uitkering tot dat het bedrag is terugbetaald. Ook
dat telt hier mee. -> indien niet gekozen, vraag 6 en vraag 17
t/m 19 overslaan
Ik moest wel eens toeslagen van de belastingdienst of
i.
studiefinanciering terugbetalen
De gemeente/UWV heeft me goed uitgelegd hoeveel
j.
uitkering ik kreeg
k. De gemeente/UWV heeft niet uitgelegd hoeveel uitkering
ik kreeg toen ik ging werken, of toen er iets in mijn werk of
salaris veranderde. Ik wist daardoor niet hoeveel uitkering ik
nog kreeg.
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier:....
Hoeveel geld moest je terugbetalen?
c.

5.

6.

Bijlagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Toelichting: als je vaker dan 7 keer geld terug moest betalen, tel dan
de bedragen bij elkaar op. Weet je het bedrag niet precies? Maak
dan een schatting.
a. Minder dan 100 euro
b. Tussen de 100 en 500 euro
c. Tussen de 500 en 1000 euro
d. Meer dan 1.000 euro, namelijk .... euro
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier ....
7. -> alleen voor mensen die bij vraag 5 één of meerdere rode buttons
hebben aangeklikt Je hebt soms problemen met je uitkering. Dit
zijn problemen die jij hebt gehad: <...>. Welke gevolgen had dit? (je
kunt hier meer dan 1 antwoord kiezen)
Ik kon mijn vaste kosten (huur, gas, water, licht, stroom) niet
a.
betalen.
b. Ik kon andere rekeningen (internet, verzekering, krant, auto,
etc.) niet betalen
Ik kon geen/minder boodschappen doen
c.
d. Ik moest familie of vrienden om geld vragen, of ik kreeg geld
van familie of vrienden
Ik moest geld lenen en kreég schulden
e.
f.
Ik moest spullen verkopen om rond te komen
g. Anders, namelijk
h. Het had geen gevolgen
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier:....
Mijn werk en mijn uitkering — je zaken regelen
8. Als je werkt en een uitkering krijgt, moet je veel regelen. Hoe is dit
voor jou? Klik op de plaatjes die voor jou van op jou van toepassing
zijn (kies zoveel plaatjes als je wilt)
a. Het is makkelijk om inkomsten of wijzigingen aan de
gemeente/UWV door te geven
b. Het is moeilijk om inkomsten of wijzigingen aan de
gemeente/UWV door te geven
Het is veel werk om inkomsten of wijzigingen aan de
c.
gemeente/UWV door te geven
d. De informatie van De gemeente/UWV over mijn uitkering
is duidelijk Toelichting: met informatie bedoelen we

Bijlagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Als verrekenen een beperking is

9.

je uitkering veranderen. Waar maak jij je zorgen om als je denkt
aan een ander loon of een andere baan krijgen? (je mag hier meer
dan 1 antwoord kiezen)
a.
Ik maak me geen zorgen
b. Dat ik het overzicht over mijn inkomsten en uitgaven
kwijtraak
c. Dat ik niet weet wat er met mijn uitkering en toeslagen
gebeurt
d. Dat ik geen recht meer heb op uitkering en/of toeslagen
e. Dat ik veel geld aan de gemeente/UWV of de belastingdienst
moet terugbetalen
f.
Dat ik minder geld overhoud
g. Dat de overheid de uitkeringen gaat veranderen
h. Dat ik niet zeker weet of ik het geld dat ik van de gemeente/
UWV krijg, mag houden. Dat maakt me onzeker
i.
Dat ik een boete krijg
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier ....
11. -> alleen voor mensen die werken (antwoord 3a) Werken naast
een uitkering kan soms lastig zijn. Soms geeft het problemen
met de uitkering. Wat heeft dit voor invloed op jou? (kies alle
antwoorden die bij jou passen)
Stoppen of doorgaan
a. Geen invloed: ik wil gewoon blijven werken
b. Ik ben van plan om mijn baan op te zeggen
c. Als deze baan stopt, ga ik geen nieuwe baan zoeken
d. Ik wil vrijwilligerswerk doen. Dan heb ik geen gedoe met mijn
uitkering.
Meer werken of verdienen
e.
Ik wil niet meer uren werken of meer salaris krijgen. Dit geeft
misschien gedoe met mijn uitkering.
f.
Ik wil geen bonussen of extra'tjes . Dat geeft misschien
gedoe met de uitkering
g- Ik wil geen nieuwe baan. Die verandering geeft gedoe met de
uitkering.
h. Ik wil alleen maar werken in een baan met een vast salaris. Ik
wil niet dat mijn loon de ene maand anders is dan de andere
maand. Dat geeft gedoe met de uitkering.

bijvoorbeeld brieven, folders en de website van de
gemeente/UWV
e. De informatie van De gemeente/UWV over mijn uitkering
is niet duidelijk Toelichting: met informatie bedoelen
we bijvoorbeeld brieven, folders en de website van de
gemeente/UWV
f.
Ik snap hoe De gemeente/UWV mijn uitkering berekent
g- Ik vind het moeilijk te begrijpen hoe De gemeente/UWV mijn
uitkering berekent
h. Als ik een vraag heb over veranderingen in mijn uitkering,
weet ik wie ik daarvoor bij De gemeente/UWV kan bellen of
mailen
Als ik een vraag heb over veranderingen in mijn uitkering, is
i.
het lastig om bij De gemeente/UWV de goede persoon aan
de telefoon te krijgen
j.
Als ik een vraag heb over veranderingen in mijn uitkering,
krijg ik daarop van De gemeente/UWV een goed antwoord
k. Als ik een vraag heb over veranderingen in mijn uitkering,
is het lastig om daarop van De gemeente/UWV een goed
antwoord te krijgen
I.
geen van deze
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier:....
Als je werkt en een uitkering krijgt, moet je veel regelen. Wat zijn de
gevolgen voor jou?
a. Ik moet steeds controleren of mijn uitkering klopt
b. Ik moet veel bellen of mailen met de gemeente/UWV om te
zorgen dat het goed gaat met de uitkering.
c.
Ik heb hulp van anderen nodig om te helpen bij het regelen
van de uitkering.
d. Ik voel me overbelast
e. Anders, namelijk..
Geen gevolgen
f.
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier:....

Mijn werk en mijn uitkering — mijn zelfvertrouwen en enthousiasme om te
werken
10. Als je gaat werken of een ander loon of een nieuwe baan krijgt, kan

- 95 —

Als verrekenen een beperking is

Ik probeer zoveel te verdienen dat ik geen uitkering meer
nodig heb
Overig
j.
k. Ik geef anderen het advies om niet te gaan werken.
Anders, namelijk...
I.
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier ....
12. -> alleen voor mensen die niet meer werken (antwoord 3b) Werken
naast een uitkering kan soms lastig zijn. Soms geeft dit problemen
met de uitkering. Wat had dit voor invloed op jou?
a. Ik ben hierdoor gestopt met werken
b. Ik wil hierdoor geen nieuwe baan zoeken
c. Ik wil vrijwilligerswerk doen. Dan heb ik geen gedoe met mijn
uitkering.
d. Ik geef anderen het advies om niet te gaan werken.
Ik wil alleen maar werken in een baan met een vast salaris. Ik
e.
wil niet dat mijn loon de ene maand anders is dan de andere
maand. Dat geeft gedoe met de uitkering.
Ik probeer een baan te vinden met zoveel mogelijk salaris,
f.
zodat ik geen uitkering meer nodig heb
g. Anders, namelijk...
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier ....
13. -> alleen voor mensen die nooit hebben gewerkt (antwoord 3c)
Werken naast een uitkering kan soms lastig zijn. Soms geeft dit
problemen met de uitkering. Wat heeft dit voor invloed op jou?
a. Ik wil hierdoor geen betaald werk doen
b. Ik wil alleen maar werken in een baan met een vast salaris. Ik
wil niet dat mijn loon de ene maand anders is dan de andere
maand. Dat geeft gedoe met de uitkering.
c. Ik probeer een baan te vinden met zoveel mogelijk uren,
zodat ik geen uitkering meer nodig heb
d. Ik wil vrijwilligerswerk doen. Dan heb ik geen gedoe met mijn
uitkering.
Ik geef anderen het advies om niet te gaan werken.
e.
Anders, namelijk...
f.
14. Wil je nog iets anders kwijt over jouw ervaringen met werken naast
een uitkering? Toelichting: misschien ervaar jij lastige dingen die
nog niet zijn genoemd, of is er juist iets dat je juist heel goed vind.
i.

Bijlagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Dat kun je hier kwijt.
15. -> alleen voor mensen die vraag 5-e hebben gekozen Jouw
uitkering wordt wel eens te laat uitbetaald. Hoe vaak is dat
gebeurd?
Toelichting: De gemeente/UWV betaalt jouw uitkering elke maand
op een vaste datum. Je uitkering is niet op tijd als je de uitkering
later dan deze datum krijgt.
a. 1 keer
b. Niet zo heel vaak, maar vaker dan 1 keer
c. Vaak
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier ....
16. -> alleen voor mensen die vraag 5g hebben gekozen Je hebt wel
eens te weinig uitkering gekregen. Hoe vaak is dat gebeurd?
a. 1 keer
b. Niet zo heel vaak, maar vaker dan 1 keer
c. Vaak
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier:....
17. -> alleen voor mensen die vraag 5h hebben gekozen Je moest
wel eens een deel van je uitkering terugbetalen. Hoe vaak is dat
gebeurd?
Toelichting: terugbetalen betekent niet altijd dat je letterlijk geld aan
de gemeente/UWV moet betalen. Het kan ook dat de gemeente/
UWV dit bedrag aftrekt van je volgende uitkering. Je krijgt dan
minder uitkering tot dat het bedrag is terugbetaald. Ook dat telt hier
mee.
a. 1 keer
b. Niet zo heel vaak, maar vaker dan 1 keer
c. Vaak
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier ....
18. -> alleen voor mensen die vraag 5h hebben gekozen Waarom
moest je geld terugbetalen? (je kunt hier meer dan 1 antwoord
kiezen)
a. Het kwam door mijzelf Toelichting: bijvoorbeeld: je hebt een
wijziging niet goed doorgegeven,
b. Het kwam door gemeente/UWV: Toelichting: bijvoorbeeld: De
gemeente/UWV heeft de uitkering verkeerd of niet meteen
goed berekend

Bijlagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Als verrekenen een beperking is

overslaan
b. Mijn loon verandert af en toe. Bijvoorbeeld door een
loonsverhoging, een nieuwe functie of nieuwe baan of door
seizoenswerk
c. Nee, Ik heb elke maand een ander loon. Ik werk soms meer,
en soms minder uren
24. Wil je meer uren werken dan je nu doet?
a. Ja
b. Nee -> volgende vraag overslaan
25. Waarom doe je dat nog niet? Kies maximaal 3 antwoorden->
volgende vraag overslaan
a. Kan niet door mijn gezondheid en/of persoonlijke situatie
b. Ik kan geen werk vinden waar ik meer uur kan werken
c.
Ik vind mijn werk niet leuk
d. Ik ben bang voor gedoe met mijn uitkering
e. Meer werken loont niet: ik houd niet meer geld over als ik
meer ga werken
f.
Ik houd minder geld over als ik meer ga werken
g. Anders, namelijk ...
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier ....
26. Waarom niet? Kies maximaal 3 antwoorden
a. Kan niet door mijn gezondheid en/of persoonlijke situatie
b. Ik kan op mijn werk niet meer uren krijgen
c.
Ik vind mijn werk niet leuk
d. Ik ben bang voor gedoe met mijn uitkering
e.
Meer werken loont niet: ik houd niet meer geld over als ik
meer ga werken
f.
Ik houd minder geld over als ik meer ga werken
g. Anders, namelijk ...
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier ....

c. Anders, namelijk...
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier ....
19. -> alleen voor mensen die vraag 5h hebben gekozen Wat heb je
gedaan toen je geld terug moest betalen? (je kunt hier meer dan 1
antwoord kiezen)
a. Ik was het niet eens met de beslissing en heb bezwaar
gemaakt
i.
Ik heb gelijk gekregen -> volgende vraag
ii. Ik kreeg geen gelijk
b. Ik heb het in één keer terugbetaald
c. Ik heb geld bij anderen geleend om het terug te betalen
d. Ik heb het in delen terugbetaald
e. De gemeente/UWV heeft het van mijn uitkering afgehaald
f.
Anders, namelijk...
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier ....
Deel 3: Inhoud en houding tov werk Hoe belangrijk is werken voor
jou?
3.1
-> Alleen voor Mensen die werken (vraag 3a)
Mijn werk
20. Wat voor werk doe je?
.... <Geen maximering op aantal tekens>
21. Wat voor contract heb je? (meerdere antwoorden mogelijk)
a. Vast, met een vast aantal uur
b. Tijdelijk, met een vast aantal uur
c. Oproepcontract of uitzendwerk voor een wisselend aantal
uur
d: Eigen bedrijf
e. Anders, namelijk...
22. Hoe vaak krijg je loon? (meerdere antwoorden mogelijk)
a. Elke maand
b. Elke vier weken
c. Elke week
d. Weet ik niet
Anders, namelijk...
e.
23. Is jouw loon elke maand hetzelfde?
a. Ja, ik heb elke maand hetzelfde loon-> volgende vraag

3.2 -> Alleen voor Mensen die niet meer werken (vraag 3b)
Mijn werk
27. Wat voor werk deed je?
.... <Geen maximering op aantal tekens>
28. Wat voor contract had je? (meerdere antwoorden mogelijk)
a. Vast, met een vast aantal uur

— 97 —

Bijiagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Als verrekenen een beperking is

Tijdelijk, met een vast aantal uur
Oproepcontract of uitzendwerk voor een wisselend aantal
uur
d. Eigen bedrijf
Anders, namelijk...
e.
29. Hoe vaak kreeg je loon? (meerdere antwoorden mogelijk)
a. Elke maand
b. Elke vier weken
c. Elke week
d. Weet ik niet
Anders, namelijk...
e.
30. Was jouw loon elke maand hetzelfde?
a. Ja -> volgende vraag overslaan
b. Mijn loon veranderde af en toe.
c. Nee, Ik had elke maand een ander loon. Ik werkte soms meer,
en soms minder uren
d. Nee, Ik had elke maand een ander salaris
31. Waarom ben je gestopt met werken? (maximaal 3 antwoorden
mogelijk: kies de 3 belangrijkste redenen)
a. Het lukte niet door mijn gezondheid of persoonlijke situatie
b. Mijn baan stopte
c. Ik vond het werk niet leuk
d. Werken loonde niet: ik hield niet meer geld over
e. Ik hield minder geld over door te werken
Werken gaf gedoe met mijn uitkering.
f.
g. Anders, namelijk....
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier ....
32. Ben je van plan op weer opnieuw te gaan werken?
a. Nee
b. Ja, ik ben op zoek naar een baan
c. Ja, maar zoek nog niet actief naar een baan
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier ....
-> Alleen voor mensen die nooit hebben gewerkt (vraag 3c)
3.2
Werken en niet werken
33. Waarom werk je niet? (kies de 3 belangrijkste antwoorden)
a. Lukt niet met mijn gezondheid of persoonlijke situatie
b. Ik kan geen werk vinden dat bij mij past
b.
c.

Ik kan geen werk vinden waar ze rekening houden met mijn
beperkingen
d. Werken levert niet meer geld op
e. Werken geeft gedoe met mijn uitkering
Werken geeft gedoe met toeslagen/studiefinanciering
f.
De
gemeente/UWV geeft me het advies om niet te gaan
g.
werken.
h. Anders, namelijk...
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier:....
34. Als je gaat werken verandert je uitkering. Misschien verwacht je
hierdoor problemen. Welke problemen zijn dit?
Als ik werk, verlies ik mijn recht op uitkering
a.
b. Ik weet niet hoeveel uitkering ik krijg als ik ga werken. Dat
maakt me onzeker
c. Ik ben bang dat de gemeente/UWV fouten maakt met mijn
uitkering. Ik ben bang dat ik daardoor te veel of te weinig
uitkering krijg.
d. Het kost me te veel tijd, energie en stress om het met De
gemeente/UWV te regelen
Ik moet toeslagen/studiefinanciering terugbetalen als ik ga
e.
werken
Ik houd minder geld over als ik ga werken
f.
g. Ik kan mijn inkomsten en uitgaven niet goed meer regelen
als ik ga werken
h. Geen: deze problemen spelen voor mij niet
Anders, namelijk, .....
i.
Als je hierover nog iets wil uitleggen, kan dat hier ....
35. Wanneer zou wel willen werken? (meerdere antwoorden mogelijk)
a. Ik wil sowieso niet werken
b. Als ik door te werken meer geld zou overhouden
c. Als werken geen gedoe geeft met mijn uitkering
d. Als werken geen gedoe geeft met toeslagen
e. Als ik werk kan vinden dat past bij mijn beperking
Als ik leuk werk kan vinden
f.
g. Anders, namelijk ...
c.

Bijlagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Als verrekenen een beperking is

Deel 4: Segmenten
-> voor iedereen

Deel 5 — Afronding
Laatste vragen
42. Ik ben een:
a. Vrouw
b. Man
c.
Anders of wil ik niet zeggen
43. Mijn leeftijd
... jaar
44. Naar welke school ben jij gegaan? Kies de laatste school waar je
op hebt gezeten.
a. Schoolgebouw met op de gevel Basisschool
b. Schoolgebouw met op de gevel Praktijkonderwijs/VSO
c. Schoolgebouw met op de gevel LBO/VBO/VMBO/MAVO
d. Schoolgebouw met op de gevel Havo/VWO/ULO/HBS/MMS
e. Schoolgebouw met op de gevel MBO/ROC
f. Schoolgebouw met op de gevel HBO
g. Schoolgebouw met op de gevel Universitair
45. Welke tip heb jij voor anderen die gaan werken naast een uitkering?
46. Welke tip heb je voor de gemeente/UWV om werken naast een
uitkering makkelijker te maken?
47. Mogen we je nog benaderen voor verdere vragen? Vul dan hier je
naam en emailadres in. We gebruiken dit alleen om jou te bereiken.
De antwoorden op jouw vragen worden nog steeds anoniem
verwerkt.
a. Naam
b. Emailadres

Wat past bij jou?
Hoe meer je het schuifje naar links of rechts verplaatst, hoe meer je de
uitspraak bij jou vindt passen.
36. Toelichting: Zet het schuifje op de plaats die bij jou past. Wil je
heel graag begrijpen hoe de uitkering werkt? Sleep het schuifje dan
helemaal naar links. Vind je dat helemaal niet belangrijk? Sleep het
schuifje dan helemaal naar rechts. Is het iets daar tussenin? Zet
het schuifje dan in het midden.
Ik wil begrijpen hoe mijn uitkering en de regelingen daaromheen
werken
Ik vind het niet nodig om (precies) te begrijpen hoe mijn uitkering
en de regelingen daaromheen werken
37.
Dingen overkomen mij: ik heb geen invloed op wat er in mijn
leven gebeurt
Ik heb grip op mijn leven en onderneem actie om richting te
geven aan wat mij overkomt
38.
•
Ik vertrouw erop dat de gemeente/UWV het goed voor mij regelt
•
Als ik wil dat de gemeente/UWV het goed voor mij regelt, moet ik
daar zelf voor zorgen
39.
•
Als de gemeente/UWV mij vraagt iets te doen (zoals een
wijziging doorgeven), dan doe ik dat
•
Als de gemeente/UWV mij vraagt om iets te doen, dan wil ik
eerst weten waarom ze dit willen
40.
•
Ik accepteer de regels die horen bij werken naast een uitkering
•
Ik wil de regels die horen bij werken naast een uitkering
veranderen
41. Zo ga ik om met verandering.
•
Als er iets verandert, privé of op het werk, dan voel ik me onzeker
•
Als er iets verandert, privé of op het werk, dan ga ik daar goed
mee om.
— 99 —

Als verrekenen een beperking is

Bijlagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Beschrijving
respondenten

Achtergrond van non-respons
Een groot deel van de 914 respondenten heeft de vragen naar
achtergrondkenmèrken niet ingevuld. Deze non-respons is weergegeven in
de figuren. Deze non-respons heeft een aantal logische verklaringen:
127 respondenten behoorden niet tot de doelgroep van het onderzoek
(85 geen uitkering, 42 ww-uitkering). De vragenlijst is voor hen
voortijdig beeindigd.
•
De belangrijkste kenmerken (type uitkering, uitkeringsinstantie en type
beperking) zijn vooraan in de vragenlijst geplaatst. Deze zijn door een
groot deel van de doelgroep beantwoord.
Om de doelgroep niet te overvragen is er in de samenstelling van de
enquête voor gekozen de overige vragen niet verplicht te maken. Waar
nodig konden respondenten dus een vraag overslaan, om zo een te
hoge non respons over de hele lijst te voorkomen.
Aangezien de achtergrondkenmerken geslacht, leeftijd en
opleidingsniveau slechts dienden om een indruk te krijgen van
de respondenten, en niet cruciaal waren in de analyses, is bij het
samenstellen van de vragenlijst is er bewust voor gekozen de vragen
naar achtergrondkenmerken aan het eind van de vragenlijst te plaatsen
(vanaf vraag 42). Gezien de doelgroep verwachtten we tussentijdse
uitval. We zien inderdaad dat een deel van de respondenten
tussentijds met de vragenlijst is gestopt. Bij de eerste vraag naar
achtergrondkenmerken in de respons gedaald tot 539 deelnemers.
Uit de open antwoorden bij de vragen naar achtergrondkenmerken
blijkt dat een deel van de respondenten deze vragen bewust niet heeft
ingevuld. Sommige mensen waren bang dat de enquête niet anoniem
was en hebben daarom deze vragen niet beantwoord.

Achtergrondkenmerken
deelnemers enquête

> Klik om terug te gaan naar <Inleiding'

Een totaal aantal van N=914 respondenten is aan de vragenlijst begonnen.
Niet alle deelnemers aan de enquête behoren tot de doelgroep van het
onderzoek: 85 deelnemers zijn niet uitkeringsgerechtigd en 42 deelnemers
maken aanspraak op een WW-uitkering. Dit rapport beschrijft de ervaringen
van de 787 deelnemers aan de enquête die tot de doelgroep van dit
onderzoek behoren. Deze bijlage geeft inzicht in de achtergrondkenmerken
van deze deelnemers.
Navolgend presenteren we in enkele figuren de volgende
achtergrondkenmerken:
•
Uitkeringsinstantie (vraag 1, N = 914)
Type uitkering (vraag 1, N = 914)
•
Type arbeidsbeperking (vraag 1, N = 787)
Geslacht (vraag 42, N=914)
•
•
Leeftijd (vraag 43, N=914)
Opleidingsniveau (vraag 44, N=914)

— 100 —

Bijlagenrapport - Verdieping en achtergrond hij het rapport

Als verrekenen een beperking is

Leeftijd respondenten (N=914)

Uitkeringsinstantie (N=914)

1-•

• Bijstandsuitkering (N=193)
• Een uitkering van het UWV (N=526)

• 20 t/m 27 jaar • 28 t/m 35 jaar • 36 t/m 45 jaar 46 t/m 55 jaar • 56 t/m 67 jaar • Niet ingevuld

• Een uitkering van de gemeente en het UVVV (N=15)
Nu geen uitkering meer, maar wel gehad (N=114)
• Nog nooit een uitkering gehad (N=85)

Opleidingsniveau respondenten (N=914)

Uitkering die respondenten hebben (gehad)
Wajong

42%

285

Bijstandsuitkering

240

WIA

162

Geen uitkering gehad 1111111111~11.~1 85,
WAO ~Ma .46
Anders .1111111111111•111 44
WW

• Lager geschoold

4,
1

• Middelbaar geschoold

• Hoger geschoold

Niet ingevuld

42

Ziektewet

30
0

50

100

150

200

250

300

Soort arbeidsbeperking (N=787)
4%

Geslacht respondenten (N=914)

41%

0%J
• (Licht) verstandelijke beperking
• Lichamelijke beperking

• Vrouw

• Man

• Anders / wil niet zeggen

Niet ingevuld

— 101 —

• Psychische beperking
Verstandelijke, psychische en lichamelijke beperking

• Verstandelijke en psychische beperking

• Psychische en lichamelijke beperking

• Verstandelijke en lichamelijke beperking

• Andere beperking

• Geen beperking

• Niet ingevuld

Eijlagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Als verrekenen een beperking is

Mechanismen die
leiden tot onbedoelde
effecten

2. Over-Commitment

Een ander mechanisme is over-commitment: wanneer beleid niet effectief
is, komt dat vaak doordat de gestelde doelen moeilijk of zelfs onmogelijk te
realiseren zijn. Eén van de manieren waarop dit gebeurt is onderfinanciering:
het stellen van hoge doelen zonder daarbij toereikende middelen beschikbaar
te stellen. We zien dat in deze context ook optreden, waarbij politiek en
beleidsmatig de belofte is gedaan dat werken loont, en dat werken altijd
beter is dan niet werken - terwijl dit in de praktijk vaak niet zo is. Burgers
en uitvoerende professionals kunnen gefrustreerd raken wanneer hun
verwachtingen, als gevolg van de gedane beloften, niet aansluiten bij de
realiteit. De negatieve gevolgen voor burgers en uitvoerende organisaties
kunnen dan groter zijn dan de positieve effecten.
De toereikendheid van middelen gaat niet alleen over geld, maar ook
over zeggenschap. Wanneer uitvoerend organisaties wel een opdracht
hebben, maar geen macht, dan kan dat ertoe leiden dat ze niet in staat zijn
tot effectieve coordinatie, met als gevaar dat ze een rem worden op de
effectiviteit - meer overleg, meer bureaucratie - in plaats van een verbetering
te bewerkstelligen.

> Klik om terug te gaan naar '6. Hoe ontstaan knelpunten?'

In de literatuur over onbedoelde effecten van beleid worden diverse
onderliggende mechanismen benoemd die kunnen leiden tot onbedoelde
effecten."

1. Functionele ontwrichting

3. Doelverschuiving

Een veel voorkomend mechanisme is functionele ontwrichting, waarbij
een sociaal systeem wordt verstoord door de beleidsinterventie. Zo
leidde een actieprogramma om meer diversiteit op de werkvloer te
stimuleren er in de jaren '80 toe dat de (leidinggevende) elite wegtrok
uit migrantengemeenschapen." Soms zit functionele ontwrichting bijna
ingebakken in een systeem, zoals ook in de Nederlandse sociale zekerheid,
waar organisaties steeds een bijna onvindbaar evenwicht moeten zoeken
tussen enerzijds de doelstelling tot voldoende inkomensvoorziening,
zodat iedereen als volwaardige burger kan participeren - en anderzijds de
opdracht voldoende prikkels in te bouwen om niet-werkenden te stimuleren
tot het verrichten van arbeid. Een stelsel dat te weinig gericht is op
inkomensvoorziening werkt armoede in de hand, een stelsel dat te genereus
is leidt tot langdurige uitkeringsafhankelijkheid.

65

Elementen van deze - en andere - mechanismen zien we terug in regelgeving
en uitvoering rond het verrekenen van inkomsten. Dat maakt het belangrijk
om als organisaties regelmatig het eigen functioneren te spiegelen - en te
blijven spiegelen - aan deze mechanismen. Een laatste mechanisme, dat
een belangrijk deel van de knelpunten in inkomstenverrekening verklaart, is
doelverschuiving. Dit houdt in dat een interventie is gestart met een bepaald
doel in gedachte, maar in de uitvoering van het sociaal beleid zijn deze
oorspronkelijke doelen uit het zicht geraakt.

Engbersen (2009), (Merton 1968; vgl. ook Blau 1963). Van der Veen et al. 1992

66 Wilson, 1987.

— 102 —

Bijlagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

Als verrekenen een beperking is

Hoe wetgeving,
beleid en uitvoering
op elkaar ingrijpen
en knelpunten
veroorzaken

Voorbeeld Ministerie en UWV
Maak kennis met Mallory
Mallory werkt als ervaringsdeskundige bij een cliëntenorganisatie. Ze
werkt daar nu zoveel dat ze geen Wajong-uitkering meer nodig heeft.
Mallory is daar heel blij om. De aanloop om hier te komen liep niet
bepaald soepel.
"Ik kon hier eerst parttime aan de slag. Mijn moeder regelt mijn
geldzaken, en samen met haar heb ik UWV gebeld. We wisten niet wat
dit voor mijn uitkering zou betekenen. Ik had al van anderen gehoord
dat de rekenhulpen op de site van UWV niet altijd kloppen. Dat heeft
iets te maken met hoe arbeidsongeschikt je bent of zo. Mijn moeder
wilde het in elk geval zeker weten. We hebben gebeld met een dame
van UWV. Die zei dat we ons geen zorgen hoefden te maken. UWV
zou echt niet zomaar mijn uitkering stopzetten. Ze kon niet zeggen
hoeveel uitkering ik zou krijgen. Maar ze zei ook dat werken altijd
een goed idee is. Ik wilde het ook heel graag. Toen ik eenmaal aan
het werk was, werd mijn uitkering heel veel lager. Zelfs met mijn loon
erbij hield ik veel minder geld over dan daarvoor. Ik snap nog steeds
niet hoe dat kan. Ik had mijn eigen huisje, maar ik hield opeens zo
weinig geld over dat het lastig was om de huur en de boodschappen
te betalen. Mijn ouders hebben toen geholpen. Gelukkig kon ik hier na
een half jaar zoveel werken dat ik nu geen uitkering meer nodig heb.
Het is dus goed gekomen. Maar het was in het begin wel heel erg
schrikken. Als ik mijn ouders niet had gehad, weet ik niet hoe ik het
had moeten doen. Ik zou ook niet snel meer een andere baan durven
zoeken. Ik weet gewoon niet wat er dan gebeurt."

De oorsprong van een knelpunt kan niet uitsluitend op één van deze
niveaus worden gevonden: er is een gedeelde verantwoordelijkheid tussen
wetgever, uitvoeringsinstanties en uitvoerend medewerkers. Hoewel die
gedeelde verantwoordelijkheid wel wordt gezien, is er nog geen sprake van
een gecoiirdineerde aanpak om de onderliggende problemen op te lossen.
Het ministerie wijst regelmatig op de beleidsvrijheid of uitvoeringskeuzes
van gemeenten en UWV. Aan de andere kant voelen deze instanties zich
vaak gebonden door de wet- en regelgeving, of door de verantwoording
die zij moeten afleggen over ontvangen budgetten. Dat werkt ook door
op de werkvloer waar het contact met de klant plaatsvindt: uitvoerders
ervaren niet altijd de vrijheid en ruimte die zij nodig hebben om maatwerk
toe te kunnen passen. En het indekken tegen eventuele onrechtmatigheid
verklaart ook de waarschuwende toon in veel schriftelijke communicatie.

Op wettelijk niveau speelt in deze casus de ingewikkelde regelgeving rond
het verrekenen van parttime inkomsten in AW-regelingen: er wordt gewerkt
met maatmanloon, verdiencapaciteit, arbeidsongeschiktheidsklasse,
Bremannregelingen. Voor een gemiddelde beleidsmedewerker is dit al niet
te doorzien, laat staan voor klanten. Bij een UWV-vestiging wordt de zaak
van Mallory behandeld door een medewerker uitkeren, die naast Mallory

— 103 —

Als verrekenen een beperking is

nog 1499 andere dossiers in portefeuille heeft. In de beperkte tijd van deze
medewerker moet een zo goed mogelijke berekening worden gemaakt, en
daarover moet Mallory worden geïnformeerd.
De medewerker maakt dus een schatting van het inkomen van Mallory,
waarna de uitkering wordt omgezet in een voorschot. Op beleidsniveau is
bij UWV de regel vastgelegd dat die schatting liefst voor een periode van 6
maanden wordt vastgesteld. "Voorheen moest je het voorschot per maand
vaststellen. Nu is het veel beter. Het was echt veel meer werk eerst." In het
geval van Mallory kon dit leiden tot een forse correctie na die zes maanden.
Als de afrekening over de jaargrens heen gaat, klopt de jaaropgave van
UWV niet, en kan dit voor Job ook doorwerken op toeslagen van de
belastingdienst ensegelingen van DUO (zie ook het verhaal van Barbara).
Maar het probleem van Mallory kent ook een uitvoeringscomponent. Een
te lage schatting (en daarmee dus een te hoge uitkering die deels moet
worden terugbetaald) hoeft niet per se een probleem te zijn als klanten
wéten dat de uitkering te hoog is en dat ze alles wat ze meer verdienen dan
de schatting uiteindelijk moeten terugbetalen. Voor klanten zoals Mallory
is dit vaak niet duidelijk. Zij en haar ouders konden dit ook niet opmaken uit
de brieven die zij ontvingen.

Voorbeeld Ministerie en gemeenten
Eenzelfde samenspel vindt plaats bij de Participatiewet, bijvoorbeeld rond
het transactiesysteem. Dit werkte onder andere door in de casus van Ferd,
die we eerder in dit rapport al tegenkwamen.

Maak kennis met Ferd
Ferd heeft chronische pijnklachten en heeft daardoor zijn baan als
wetenschapper moeten opgeven. Na een periode in de WW kwam
hij in de bijstand terecht. Via de gemeente heeft hij een half jaar als
bewaker van een fietsenstalling gewerkt. Ferd zat daar niet goed op
zijn plek en zijn contract werd niet verlengd. Sinds een paar maanden
werkt hij via een uitzendbureau als administratief medewerker op een
hogeschool. Dat past hem een stuk beter. Inhoudelijk is Ferd blij met

Bijlagenrapport - Verdieping en achtergrond bij het rapport

zijn werk, maar financieel wordt hij er minder blij van.
"Bij de fietsenstalling kreeg ik een vrijlating. Toen hield ik dus wat
geld over. Ik wist dat ik die vrijlating niet meer zou krijgen, maar het
was een nare verrassing dat ik nu opeens geld moet inleveren. Toen
ik nog alleen een uitkering had, kreeg ik elke maand 1.000 euro. Nu
houd ik elke maand maar 940 euro over. Ze verrekenen altijd meer
dan ik heb verdiend. Dat komt aan het eind van het jaar weer goed,
zeggen ze. In mei krijg ik vakantiegeld, dat mag ik dan houden. En in
november krijg ik 2 keer loon, en die 13e periode mag ik ook houden.
Maar ja ik moet wel nu boodschappen doen hè. En ik kan moeilijk
tegen de woningbouwvereniging zeggen dat ze die huur in november
wel krijgen."
Toen Ferd begon met deeltijd werken, ging hij er financieel op vooruit:
hij mocht 25% van zijn verdiende salaris houden. Na 6 maanden stopte
deze wettelijke vrijlating. Daardoor ontving hij per maand vanaf dat
moment precies evenveel geld binnenkrijgen als toen hij nog niet werkte.
Tegelijkertijd kostte werken hem wel geld: zo moet hij nu zorgen dat hij
representatief gekleed is en goede schoenen draagt.
Het tweede wettelijke obstakel is het transactiesysteem. Het vakantiegeld
dat Ferd opbouwt bij zijn werkgever, wordt elke maand alvast op zijn
bijstandsuitkering ingehouden. Daardoor wordt er elke maand meer
verrekend dan hij aan inkomen ontvangt. Op beleidsniveau wordt dit
effect voor Ferd nog versterkt, omdat zijn gemeente ervoor kiest zijn
vierwekelijkse inkomsten om te rekenen naar een maandbedrag. Het effect
is dat er elke maand 8% meer loon wordt verrekend dan Ferd daadwerkelijk
ontvangt. Dit wordt in de laatste maand van het jaar weer rechtgetrokken,
maar het betekent wel dat hij in alle andere maanden minder geld
overhoudt.
In het eerste jaar dat Ferd werkte, kwam hij hier door ervaring achter. Op
uitvoeringsniveau is er gen contact geweest over deze verrekening tussen
Ferd en de gemeente. Als hij zich hierop had kunnen voorbereiden, was de
situatie voor hem misschien beter te hanteren geweest.

ALS VERREKENEN EEN BEPERKING IS
9 2% HEEFT Ei.l P11!).BLEEM : f : : f : : : : : t

914 filittittftftfititttfttfttftfffift,

I

rk

Respondenten

hebben deelgenomen aan dit

onderzoek. 59% ontvangt een
uitkering via UWV, 21% vla de

titittittffittflittffittirttittrum

gemeente.

NIET DE SCHULD, MAAR DE ONZEKERHEID

70% IN GELDNOOD DOOR VERREKENING

De financiële gevolgen als gevolg van de inkomstenverrekening zijn
niet mis. Maar niet weten wat er gaat gebeuren is voor mensen de
reden om te stoppen met werken.

Uitkeringen worden te laat betaald, of deeltijders krijgen het verkeerde

bedrag overgemaakt. Dat heeft financiële gevolgen:
40

20

32% I 44%
1 21%

10
0

t

gabd mop

atlIbittat

grap geel 41,31. 03502104100

90% HEEFT ZORGEN OVER DE UITKERING
Vee deeltijd werkt krijgt geen goede uitleg over het gevolg van toon voor de uitkering

1 16%

Brieven zijn niet te begrijpen, er is vaak geen vast contactpersoon. Daardoor voett men

schulden

zich afhankelijker van anderen. Dat leidt tot overbelasting en onzekerheid..

boodschappen mat ootabon

EFFECT:
GEMIST
POTENTIEEL

mensen taken af, or
witten Met meer werken

i

wenenden ir
MI niet neer
waswater

lat akemleat
be Wart re
gespt Meren

10144014/1200214
litl0431
idiperit .

L

"Rommass~~ Als verrekenen
een beperking is

Als Verrekenen een beperking is
Een onderzoek naar de gevolgen van
inkomstenverrekening voor mensen met een
arbeidsbeperking
"Leven met een beperking is niet makkelijk. Ik denk dat de meeste mensen zich niet realiseren
hoe makkelijk liet is dat ze gewoon de trein naar hun werk kunnen pakken, overal bij kunnen
in de supermarkt, of kunnen verhuizen zonder bang te zijn dat ze hun voorzieningen niet
geregeld krijgen. Ik heb me daarbij neergelegd. Wie moet ik daar de schuld van geven? (...)
Wat ik onverteerbaar vind, is dat het me zo moeilijk wordt gemaakt om arbeidsmatig mee te
draaien in,de maatschappij. Ik heb een baan.gevonden waar ik heel blij mee ben. Waar ik mijn
ei in kwijt kan. Waar ik een werkgever heb die rekening met me houdt. Maar het ongelooflijke
gedoe dat liet geeft met mijn uitkering... Het is alsof die inkomstenverrekening de echte
arbeidsbeperking is."
Gemeenten en UWV stimuleren mensen met een uitkering om te gaan werken. Ook als
dit niet voldoende oplevert om helemaal uit de uitkering te raken. In die gevallen
worden de inkomsten verrekend met de uitkering. Al langere tijd zijn er signalen dat
deze verrekening de financiële stabiliteit in gevaar kan brengen.1,2 Regelmatig komen
casussen in het nieuws waaruit blijkt dat het makkelijker is een volledige uitkering te
ontvangen dan deeltijdwerk te combineren met een uitkering.3
Vanuit een onderzoekssubsidie van UWV hebben Optimalistic, Muzus en Stimulansz
het afgelopen jaar gewerkt aan het in kaart brengen van de aard en omvang van dit
probleem. Dit onderzoek is het eerste grootschalige onderzoek naar deze problematiek:
914 respondenten met een arbeidsbeperking hebben meegedaan aan een enquête en 29
deeltijders hebben hun verhaal gedeeld in een belevingsinterview. Daarnaast bestond
dit onderzoek uit ca. 125 interviews met professionals bij gemeenten en UWV en 15
interviews met werkgevers.

Problemen met inkomstenverrekening zijn omvangrijk en hebben zowel
financiële als. psychische gevolgen
Uit dit onderzoek blijkt dat problemen met de inkomstenverrekening geen incidenten
zijn. Voor een overweldigende meerderheid van de respondenten aan dit onderzoek
gaat (deeltijd) werken samen met problemen met de inkomstenverrekening door UWV
of de gemeente. Voor 70% zijn dat hele concrete financiële problemen, zoals minder
geld beschikbaar hebben voor boodschappen, rekeningen of vaste lasten niet kunnen

2

Oomkens. R.; 1.inssen, C. e.a. (2018), Schulden Werk, Bijstandsgerechtigden met schulden. Panteia, Zoetermeer.
hups" / tvww.samenvoordektant.nli sites/ default/ files/ bestandsbijlagel 0072019"20muzus-kla nt reis:parttime-werken-vanu ite-bijstand.pcl t
h ttps:/ / demoni tor.kro-ncre.nll artikelen/ tipgever-su/Anne-..
flexwerk-en-hijtand-ctat-hijt-elkaar

PAGINA 2

Als verrekenen
een beperking is

betalen, geld moeten lenen bij familie of vrienden of zelfs in de schulden raken. 90% van
de respondenten met een arbeidsbeperking ervaart onzekerheid en angst door
problemen met de inkomstenverrekening. Mensen zijn afhankelijker geworden van hun
omgeving, minder zelfredzaam, bang om een stap te zetten op de arbeidsmarkt of bang
dat hun werkgever ze beloont met een bonus.

Knelpunten in inkomstenverrekening hebben een averechts effect op
arbeidsparticipatie
Hierdoor gaat arbeidspotentieel verloren. Veel respondenten die we in dit onderzoek
hebben gesproken werken graag. Werk betekent ook voor hen veel meer dan alleen
inkomen. Maar voor één op de drie is de financiële stress en onzekerheid rond de
inkomstenverrekening zo erg, dat zij niet meer uren zouden willen gaan werken of niet
meer opnieuw willen werken als hun huidige baan stopt. Voor een derde van de exwerkenden was dit een reden om te stoppen met werken. En voor een derde van de
respondenten die nooit hebben gewerkt, is dit de belangrijkste reden om i berhaupt niet
aan werken te beginnen.
De Participatiewet, de Wajong en de WIA hebben als doel de arbeidsparticipatie te
stimuleren. De respondenten met een arbeidsbeperking die deelnamen aan dit
onderzoek doen precies wat de wetgever beoogt. Dit onderzoek laat zien dat (de
uitvoering van) de wet voor hen averechts werkt: de gevolgen van de
inkomstenverrekening werken bestaansonzekerheid in de hand en ontmoedigen
daardoor arbeidsparticipatie.

Ontdek het verhaal van

Barbara

voor een dieper inzicht in de
effecten op deeltijders: lees de
belevingsmodules van Barbara
en Johan.
Of speel de experience game '1
uur in de bijstand' @link
toevoegen

Ontdek het verhaal van

Johan

Doelverschuiving
Het is duidelijk niet de bedoeling van de wetgever of van de uitvoerend instanties dat
een stap naar werk uitmondt in deze problemen voor de deeltijder. En toch ontstaan
deze knelpunten. Allereerst zien we dat er rond inkomstenverrekening sprake is van
functionele ontwrichting. Gemeenten en UWV moeten een bijna onvindbaar evenwicht
zoeken tussen twee tegenstrijdige wetsdoelstellingen: het bieden van een voldoende
inkomensvoorziening enerzijds, en anderzijds de opdracht om participatie te stimuleren
om het beroep op die inkomensvoorziening te minimaliseren. In de laatste jaren is
PAGINA 3

Als verrekenen
een beperking is

daarbij, ook in de formulering in de wet, de nadruk komen te liggen op participatie. Dit
onderzoek laat zien dat juist wie (deeltijd) werkt - en dus doet wat de bedoeling is van
de wet - te kampen krijgt met inkomensonzekerheid. Met het stimuleren van
participatie als primaire doel - 'werk boven inkomen - is er dus ingeboet aan
inkomenszekerheid voor wie vanuit de uitkering werkt. Het is van belang hierin het
evenwicht weer te herstellen en te zoeken naar ruimte in wetgeving en uitvoering om te
voorkomen dat een stap naar werk samengaat met financiële zorgen en onzekerheid
over het inkomen.
We zien in dit onderzoek ook dat er op een aantal vlakken doelverschuiving is
opgetreden. Dit betekent dat in de uitvoering van het sociaal beleid de oorspronkelijke
doelen van de wet/ interventie uit het zicht zijn geraakt.` Zo zijn
uitvoeringsorganisaties de afgelopen jaren gefocust geweest op een efficiënte
uitvoering, mede ingegeven door de taakstellingen en bezuinigingen vanuit
opeenvolgende kabinetten. In die efficiëntie zijn uitvoeringskeuzes gemaakt die leiden
tot inkomensonzekerheid. Zo zet het UWV schattingen van het inkomen bij voorkeur 6
of 12 maanden vast. Het gevolg is dat mensen soms maandenlang een te lage of juist te
hoge uitkering krijgen, die ze later moeten terugbetalen. Veel gemeenten kiezen ervoor
om de uitkering te blokkeren totdat alle looninformatie beschikbaar is. De uitkering
wordt dan vaak te laat uitbetaald, waardoor mensen hun vaste lasten niet op tijd
kunnen betalen. Bij gemeenten en UWV is er daarnaast veel aandacht geweest voor
rechtmatigheid, boven doelmatigheid. Het bieden van inkomenszekerheid aan
uitkeringsgerechtigden werd daarin ondergeschikt aan het (eerst) willen vaststellen van
het recht op uitkering. Daarbij ging 'werk boven inkomen': voor wie deeltijd werkt is
het salaris het vertrekpunt. Als het salaris bekend is, wordt daarna de aanvullende
uitkering berekend. In een flexibele arbeidsmarkt met flexibele, wisselende lonen, leidt
dat zeer regelmatig tot late, onjuiste of te lage uitkeringsbedragen. Zo nam de
bestaanszekerheid voor wie werkt vanuit een uitkering af, als gevolg van hun
arbeidsparticipatie.

Uitvoering is gebaseerd op onjuiste veronderstellingen
Het huidige systeem van uitvoering is gebaseerd op onjuiste veronderstellingen.
Gemeenten en UWV hebben standaard werkprocessen ontwikkeld vanuit de gedachte
dat deze voldoen voor het merendeel van de deeltijders waarbij een
inkomstenverrekening plaatsvindt. UWV probeert complexere casussen vanuit een
apart team Samenloop te behandelen. Gemeenten hebben meer ruimte om maatwerk
toe te passen wanneer het standaard werkproces niet voldoet. Maar deze standaard
werkprocessen sluiten niet meer aan op de praktijk. Een belangrijke reden hiervoor is
dat huidige systeem is ingericht op een werkelijkheid waarin er vooral veel vast werk is
met voorspelbare inkomens. Dat is ook nog zichtbaar in hoe de organisaties werken.
Gemeenten verwachten bijvoorbeeld dat een loonstrook ingeleverd kan zijn vóór de
datum dat de uitkering berekend moet worden, terwijl een groot deel van de

4 Engbersen, prof. dr. G.B.M., (2009) Fatale Remedies. Over onbedoelde effecten van beleid e►n kennis. Pallas Publicaties, Rotterdam.

PAGINA 4

Als verrekenen
een beperking is

loonstroken niet op tijd beschikbaar is, én 21,9% van alle loonstroken niet klopt.5 En
UWV zet een schatting van het inkomen bij voorkeur 6 of 12 maanden vast, in een
arbeidsmarkt waar 36% van de werknemers geen contract met vaste uren meer heeft.6
Vergelijkbare situaties zijn besproken door de tijdelijke commissie
uitvoeringsorganisaties, die ook ziet dat het uitvoeringsorganisaties niet altijd lukt om
vragen te beantwoorden of problemen op te lossen en te voorkomen dat burgers
vastlopen in wetten, regels en overheidssystemen. Wanneer het beleid functioneert voor
80% van de doelgroep, is het nog mogelijk om voor de groep waar - bijvoorbeeld door
samenloop van regelingen - complexe situaties ontstaan, te varen op de praktische
wijsheid van uitvoeringsprofessionals om maatwerk toe te passen.? Zo zijn het nu de
klantmanagers, arbeidsdeskundigen en werkgevers die deeltijders begeleiden bij de
knelpunten die ontstaan bij het werken naast een uitkering. Dit onderzoek laat zien dat
de (standaard) werkprocessen rond inkomstenverrekening negatieve consequenties
hebben voor 90% van de respondenten met een arbeidsbeperking. Wanneer beleid
negatieve consequenties heeft voor een dusdanig grote groep, is het oplossen daarvan
niet meer neer te leggen bij uitvoeringsprofessionals.
Gemeenten en UWV kunnen stelliger bij het Rijk aangeven waar het beleid
onuitvoerbaar is. Dit onderzoek laat daar een aantal voorbeelden van zien. Zo hebben
we gesignaleerd dat het transactiesysteem in de Participatiewet leidt tot onuitvoerbare
tegenstrijdigheden: het is niet mogelijk om een deeltijder inkomenszekerheid te bieden
én het transactiesysteem te volgen. Ook de complexe rekenregels in de Wajong en WIA
zijn hier een voorbeeld van. Wanneer in de uitvoering het doel van de wet
onherroepelijk sneuvelt, moeten uitvoeringsorganisaties de wetgever op de vingers
tikken en de inhoudelijke dialoog openen over hoe dat anders kan. Ambtenaren moeten
op hun beurt niet alleen trouw zijn aan de wet, maar ook aan een verantwoorde
toepassing van die wet in de uitvoering.8

Licht aan de horizon
Hierin gloort wel wat licht aan de horizon. De laatste jaren ontstaat het besef dat dit
anders moet en ook anders kan. Met het project Simpel Switchen in de
Participatieketen9 heeft het ministerie van SZW de ambitie uitgesproken om obstakels
die tussen uitkeringsgerechtigden en werk in staan uit de weg te ruimen. Deels door te
kijken wat er mogelijk is binnen de bestaande wet- en regelgeving, maar waar nodig
ook door aanpassing van wet- en regelgeving. Met het Breed Offensieflo werken
ministerie en ketenpartners aan het aantrekkelijker maken van werk voor mensen met
een arbeidsbeperking. Een belangrijk resultaat daarvan is de wet vereenvoudiging

; h tt ps:,/ I vn n.pwnet.nl/ personeelsmanagement/ nieuw s." 20 I 7., 12 een-op-de-vijf-loonstroken-klopt-niet10 l 25045?io_source=www.google.com&-__ga=2.190g40394.1141$3 W85. 1o08545799-329552717.1608545799
(7, tVetenschappelijkk.. Raad voor het Regeringsbeleid (2020). I let betere werk. De nieuwe maatschappelijke opdracht. wrr-Rapport
102. Den Haag: WIER
7 h ttps:/ /della tgem ist.tweedekamer.nlidebatten/ hoorzitting-tijdelijke-commissie-uitvoeringsorganisaties-met-de-heer-kruiter
$ /ie ook: Brenninkmeijer,
I. (2021). 1)e grondbeginselen van de rechtsstaat zijn geschonden als verschrikkelijk ongeluk.
Nederlands 1 uristenblad. aflevering -1 202-1.
hit ps:/ / w ‘v.rijksoverheitinlionden.verpen/ pa rtic ipatiewet/ flexibel-wisselen-tussen-uitkering-en-werk
ti's" ww 1,-. rijksoverheid .01/ onderwerpen/ %verken-met-a rbeidsbeperki ng/ pla nnen-om-meer-mensen-met-een-beperki n g-aa 0werk-te-helpen
PAGINA 5

alig.frammimEw

~~5~0~§/§2~ Als verrekenen
een beperking is
Wajong die in 2021 is ingevoerd. Dat is een goed en hoopvol begin, maar nog niet het
halve werk.

Oplossingen tussen domeinen
Uit de interviews met deeltijders met een arbeidsbeperking bleek dat zij voor hun
inkomen zelden met maar één instantie te maken hebben:
"Het is niet alleen het UWV of de gemeente. Het is ook de belastingdienst, de toeslagen,
de gemeente, de hulpmiddelen die ik nodig heb, en pgb-zorg. En al liet geregel met liet
uitzendbureau. Het is allemaal zo ingewikkeld. Het is niet alleen de administratieve last
van de uitkering en deze aanpassingen, er zijn honderdduizend van deze administratieve
lasten en liet is een parttime baan if not a ficlltime baan om die dingen bij te houden. Het
is een administratieve hel."
Deze samenloop van regelingen vanuit verschillende instanties is niet goed in beeld bij
uitvoeringsorganisaties. Uit de evaluatie van de decentralisaties blijkt dat 7% van de
klanten een voorziening gebruikt uit meer dan één gemeentelijk domein.11 Hoeveel
gemeentelijke cliënten naast een gemeentelijke voorziening ook afhankelijk zijn van
andere instanties, zoals de belastingdienst of UWV, blijft onvermeld. Het UWV kent in
elke regio een team Samenloop, waar complexe casussen samenkomen die inkomen
betrekken vanuit meerdere UWV-regelingen. Wanneer er samenloop optreedt met een
gemeentelijke voorziening, is niet in beeld.
Het is cruciaal daar meer inzicht in te krijgen. In de belevingsinterviews hebben we
gezien dat een mutatie bij een uitkeringsverstrekker vrijwel altijd doorwerkt in (het
recht op) een toeslag of voorziening van een andere partij. Alle instanties hanteren
andere inkomensbegrippen, en kennen (semi-)automatisch toe op basis van de
inkomensgegevens van de belastingdienst. Wanneer een uitkeringsinstantie het
inkomen niet correct schat, kan het bedrag aan ontvangen uitkering op je jaaropgave te
hoog zijn. Dit te hoge bedrag moet de deeltijder in de loop van het volgende boekjaar
terugbetalen, terwijl de te hoge jaaropgave nog lang doorwerkt in het recht op
voorzieningen van andere instanties.
Dit onderzoek heeft een aantal van deze samenloopsituaties aan het licht gebracht, maar
er zijn er ongetwijfeld nog veel meer. Het heeft urgentie om de samenloop tussen deze
instanties, de verschillende inkomensbegrippen die daar worden gehanteerd en het
domino-effect dat ontstaat wanneer inkomen niet goed is geregistreerd nader onder de
loep te nemen. Wetgever en uitvoeringsorganisaties moeten actief op zoek gaan om
deze op te sporen en de onderliggende mechanismen aan te passen.

Werk in uitvoering
Aan de beleidsafdelingen dus de taak om met de wetgever in gesprek te gaan over
inconsistenties in de wet. Aan de wetgever de taak om die op te sporen en ermee aan de
slag te gaan. Dat is een proces dat tijd zal vergen.
Kromhout,
Vchteld, P. van & Feijten, P. (2020), Sociaal domein op koers. Verwachtingen en resultaten van vijf jaar decentraal
beleid. SCP„ Den 1 laag

PAGINA 6

Als verrekenen
een beperking is

De uitvoering kan ondertussen niet wachten tot hierin door de wetgever een
verbeterslag is gemaakt. Daarvoor zijn de aantallen respondenten die negatieve effecten
ondervinden van de inkomstenverrekening te groot. Een deel van de verwachtingen die
zij hebben zijn daarnaast heel concreet: betere voorbereiding, betere informatie,
persoonlijk contact en meer coulance bij negatieve financiële gevolgen.
In de processcans die zijn uitgevoerd hebben we tal van goede voorbeelden gezien van
hoe de uitvoering op korte termijn de pijn kan verzachten. In dit rapport delen we deze
concrete oplossingsrichtingen, zodat zoveel mogelijk partijen daar navolging aan
kunnen geven om, in afwachting van een structurele verbetering, te zorgen dat
inkomstenverrekening geen extra beperking hoeft te zijn.

PAGINA 7