Q4C –Kapitaal voor bedrijven
ADVIES VERSTERKING EIGEN VERMOGEN MKB

NEDERLANDS COMITÉ VOOR ONDERNEMERSCHAP
28-06-2021
0

Q4C – Kapitaal voor bedrijven
Voor duurzame groei zijn investeringen cruciaal, maar het investeringsvermogen van het Nederlandse mkb is al jaren te laag. Structurele
knelpunten op het gebied van mkb-financiering blijven een belemmerende factor. De problemen zijn bekend en er zijn al verschillende
maatregelen genomen, maar met name voor het kleinere mkb komen vraag en aanbod nog steeds niet goed bij elkaar.
Dit is het moment voor structurele verbeteringen, zowel aan de vraag- als aan de aanbodzijde. Versterking van het eigen vermogen is cruciaal,
om de weerbaarheid en wendbaarheid van het mkb te vergroten. Daarvoor kunnen fiscale maatregelen worden ingezet, maar er zijn meer
maatregelen nodig om ervoor te zorgen dat investeerders en ondernemers elkaar vinden. Daarom neemt het Nederlands Comité voor
Ondernemerschap het initiatief voor een nieuw privaat fonds ter versterking van het eigen vermogen. Het Comité richt zich op het brede mkb met
een financieringsbehoefte waarin de markt nog niet of onvoldoende voorziet.
De komende maanden wordt dit initiatief verder uitgewerkt, in samenwerking met vertegenwoordigers van bedrijven, financiers en overheid. De
werkttitel is Q4C (Qapital for Companies). Daarbij komen onder meer de volgende vragen aan de orde:
•
Hoe kan het best aan de behoefte van het mkb tot versterking van het eigen vermogen worden tegemoetgekomen?
•
Hoe kan Q4C interessant zijn voor private investeerders?
•
Hoe kan Q4C interessant zijn voor ondernemingen?
•
Hoe kan de distributie worden georganiseerd?
Dit advies op hoofdlijnen is als volgt opgebouwd:
1.
2.
3.
4.
5.

Voor duurzame groei van het mkb zijn investeringen cruciaal
Er zijn hardnekkige knelpunten op het gebied van mkb-financiering
Dit is het moment voor structurele verbeteringen.
Versterking van het eigen vermogen van bedrijven is cruciaal
Een fonds ter versterking van het eigen vermogen biedt perspectief voor ondernemers, investeerders en overheid

1

1. Voor duurzame groei van het mkb zijn investeringen cruciaal
De investeringen in het mkb blijven al jaren achter. De
verwachting is dat de investeringen van het bedrijfsleven in 2021 weer
toenemen1, maar structureel zijn de investeringen binnen het mkb in de
afgelopen jaren achtergebleven. Uit de Staat van het mkb bleek eerder
dat bijna twee derde van de bedrijven niet in product- of procesinnovatie
investeert. Digitalisering en Leven Lang Ontwikkelen (LLO) komen in het
mkb moeilijk op gang. Het achterblijven van investeringen zorgde al
voor een stagnatie in de productiviteitsgroei, en daarmee van het succes
van bedrijven en de Nederlandse economie. Kansen op herstel en groei
dreigen niet of onvoldoende te worden benut.

Met gerichte investeringen kunnen ondernemers de weg omhoog
vinden. Uit onderzoek van de Rotterdam School of Management (RSM)
blijkt dat bedrijven die in een bepaalde fase van hun bestaan stilstaan of
krimpen, later alsnog productiever kunnen worden. Van de bedrijven in
stagnatie blijkt gemiddeld 65% in staat om weer te gaan groeien.
Gerichte investeringen zijn hierbij de sleutel; vooral investeringen in
internationalisering en immateriële vaste activa (R&D, software,
kennisontwikkeling) zijn doorslaggevend voor het behalen van groei.3
Groeisegmenten 2010-2017 van alle mkb-bedrijven (Micro, klein en
midden)

Herstel en groei na de crisis vragen om een investeringsagenda.
Veel mkb-bedrijven zijn hard geraakt door de coronacrisis. Tussen en
binnen sectoren zijn de verschillen groot; het ene bedrijf kampt met
stagnerende omzetten, het andere laat juist een groeiversnelling zien.
Voor herstel en groei zijn investeringen nodig. De investeringsbehoefte
van ondernemers is aanzienlijk.2

Het is belangrijk om de investeringen van het mkb structureel op
een hoger peil te krijgen. Uit de Staat van het mkb blijkt telkens weer
1

CPB, Juniraming 2021
https://www.stichtingmkbfinanciering.nl/uitslag-peiling-6-kwart-bedrijven-nog-steeds-inliquiditeitsproblemen-37-zoekt-externe-aandeelhouder/
2

3

Jaarbericht Staat van het mkb 2020, www.staatvanhetmkb.nl

2

dat meer investeringen nodig zijn om de productiviteit te versterken en
om de duurzame groei van het mkb te bevorderen. Investeringen zijn
dus niet (alleen) nodig voor herstel, maar zeker ook voor duurzame
groei.

2. Er zijn hardnekkige knelpunten op het gebied van mkbfinanciering
Voor investeringen is het belangrijk dat er voldoende
financieringsmogelijkheden zijn, maar er zijn in Nederland
structurele belemmeringen. De afhankelijkheid van bankfinanciering
is van oudsher groot, de keuze daarbinnen is beperkt. De
kredietverlening van Nederlandse grootbanken aan het mkb is in de loop
der jaren afgenomen.4 De rol van non-bancaire financiers groeit, maar
kan nog verder worden verbeterd. Daarbij gaat het om vormen van
eigen vermogen (zoals venture capital en vormen van crowdfunding),
vreemd vermogen (bv. leasing en factoring), en hybride instrumenten.

Als Nederlandse bedrijven investeringen niet uit eigen middelen
financieren, maken zij veelal gebruik van vreemd vermogen,
zoals bankleningen. De solvabiliteit van ondernemingen lag voor de
crisis boven het Europese gemiddelde, maar een financieringsaanvraag
wordt in Nederland relatief vaak afgewezen. Door het gebrek aan
financieringsmogelijkheden van het mkb (groei en innovatie kapitaal) is
er in de afgelopen jaren veel economische groei laten liggen.
Net als in de rest van Europa speelt eigen vermogen een beperkte rol bij
de financiering van investeringen.7 Financiering in de vorm van eigen
vermogen, zonder zeggenschap op te geven, is beperkt beschikbaar.

Er zijn belemmeringen aan de vraag- en de aanbodkant. Er zijn
knelpunten voor zowel het ‘brede’ mkb als de innovatieve ‘kopgroep’. Zo
is de eerste groep te veel gericht op bancaire financiering, terwijl de
tweede minder voorkeur heeft voor het delen van zeggenschap5. Uit een
recente peiling blijkt zo’n tweederde van de ondernemers niet open te
staan om andere mee te laten investeren als medeaandeelhouder:6

De structurele belemmeringen remmen innovatie en groei. Een
beperkt eigen vermogen maakt dat een bedrijf minder weerbaar is en
moeilijker een lening kan krijgen. Dit remt de ontwikkeling van het mkb.
De afhankelijkheid van banken maakt bedrijven kwetsbaar als ze
liquiditeit nodig hebben of willen groeien met virtuele kapitaalgoederen
als onderpand (in plaats van fixed assets zoals gebouwen of grond).
4

https://longreads.cbs.nl/financieringsmonitor-2020/ontwikkelingen-op-de-markt-voorbedrijfsfinanciering/
5
Dialogic (2019), Onderzoek beleidsaanpak MKB-financieringsmarkt

6

https://www.stichtingmkbfinanciering.nl/contentfolder/uploads/2021/04/SMF_ONLPeiling_Co
rona_Liquiditeit_April_2021.pdf
7
S&P Global (2020), The EU Capital Markets Union, Turning the Tide.

3

Juist voor investeringen die belangrijk zijn voor groei – in
internationalisering en immateriële vaste activa (R&D, software,
kennisontwikkeling) – bieden traditionele bankleningen onvoldoende
soelaas.

aandachtspunt. Op verzoek van het ministerie van EZK werkt het Comité
aan een advies over het versterken van de samenhang en
samenwerking tussen relevante partijen op het gebied van informatie en
advies aan ondernemers.

3. Dit is het moment voor structurele verbeteringen

Investeren in innovatie vraagt om innovatie in investeren. De
financieringsmogelijkheden in brede zin, inclusief de distributie, moeten
worden verbeterd. Zo dient de markt van non-bancaire financiering
verder te worden versterkt. Denk daarbij ook aan manieren om nietmateriele investeringen (digitalisering) te financieren.

De coronacrisis heeft structurele kwetsbaarheden aan het licht
gebracht. De coronacrisis zorgt voor een verslechtering van de
solvabiliteitspositie van veel – ook in de kern gezonde – bedrijven.
Internationale onderzoeken van IMF en ECB laten zien dat meer
bedrijven hun solvabiliteitspositie zien verslechteren en dat een aantal
daarvan dreigt insolvent te worden. De impact is meer geconcentreerd
bij de dienstensector en mkb-bedrijven.
Door de coronacrisis worden ook bedrijven geraakt die een
belangrijke bijdrage kunnen leveren aan de Nederlandse
economie en werkgelegenheid. De impact op de solvabiliteit van het
Nederlandse mkb is dan ook groot. De crisis confronteert veel bedrijven
met een boeggolf van schulden, en zorgt niet alleen voor een
‘natuurlijke’ selectie. Het CPB betoogt dat het beter is om maatregelen
te treffen die deze bedrijven met potentieel weer laten groeien dan om
ze failliet te laten gaan.8
De structurele knelpunten vragen nu om structurele
verbeteringen in het financieringsklimaat. In de afgelopen
kabinetsperiode is een nieuwe visie op mkb-financiering ontwikkeld. Er
zijn verschillende maatregelen genomen, maar het werk is nog niet af.
Zo moet een volgend kabinet beslissen over een kredietregister, dat de
toegang van ondernemers tot financiering kan versterken.9 Ook kan de
mogelijkheid van een meer verbindende rol voor de overheid worden
verkend (zie bv. de British Business Bank, die zich in het Verenigd
Koninkrijk richt op verbetering van de financieringsmarkt voor kleinere
bedrijven). Daarnaast is ook de dienstverlening aan het mkb een

8

CPB (2021), Balansherstel bedrijven na corona.
https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/CPB-Coronapublicatie-Balansherstelbedrijven-na-corona.pdf

4. Versterking van het eigen vermogen van het mkb is cruciaal
Versterking van het eigen vermogen was al noodzakelijk, nu is er
urgentie. Juist nu de financiële positie van veel bedrijven is verzwakt.
Indien bedrijven beschikken over meer eigen vermogen kunnen zij zelf
meer investeren en gemakkelijker leningen krijgen. Kleine
ondernemingen kunnen zo worden geholpen om schulden weg te werken
en om de noodzakelijke investeringen te doen voor herstel en groei.
De Nederlandse economie is gebaat bij versterking van het eigen
vermogen. Versterking van hun eigen vermogen zorgt voor een
structurele versterking van het Nederlandse mkb en de Nederlandse
economie in brede zin; de werkgelegenheid en werknemers zijn hierbij
gebaat, net als de belastingopbrengsten. Ook ontstaat er meer ruimte
voor bijvoorbeeld het financieren van transities zoals verduurzaming en
digitalisering.
De OESO wijst op de voordelen van versterking van het eigen
vermogen. In verschillende landen, zoals Frankrijk en Spanje, worden
nu equity en quasi-equity instrumenten nu ingezet. In vergelijking met
leningen, die schulden vergroten, bieden deze instrumenten bedrijven
betere vooruitzichten om te investeren en te groeien als herstel is
ingezet. Zij lopen minder het risico om failliet te gaan en krijgen
gemakkelijker toegang tot krediet. De instrumenten kunnen
9

Kamerstukken II 2020/2021, 32637, nr. 447.

4

gebruikmaken van private cofinanciering, waardoor meer geld
beschikbaar komt voor het mkb. Daarbij moet volgens de OESO wel
worden bedacht dat equity instrumenten vaak beperkt worden opgepakt
(buiten veelbelovende startups en middelgrote bedrijven).10
Het is belangrijk dat investeerders en ondernemers elkaar weten
te vinden. Het actieplan voor de Europese Kapitaalmarktunie stelt dat
verzekeraars en banken moeten worden aangemoedigd om te investeren
in equity and other long-term assets. Ook andere maatregelen kunnen
bijdragen aan de bereidheid om geld te steken in het mkb, bijvoorbeeld
veranderingen in de fiscale behandeling van eigen en vreemd vermogen.
Doel is de solvabiliteitspositie te versterken. Een lening die geldt
als vreemd vermogen verslechtert de solvabiliteitspositie van bedrijven
en draagt juist bij aan de ‘schuldenberg’ waarmee ondernemers
worstelen. Aandelenkapitaal is eigen vermogen, maar de ‘appetite’ van
mkb’ers om aandelen uit te geven lijkt beperkt, terwijl de uitvoering
uiterst ingewikkeld is.
Om het eigen vermogen te versterken kan een speciaal fonds
worden opgericht. In een publicatie van het IMF wordt het voorstel
gedaan om een dreigende debt trap te vermijden door te focussen op
het verstrekken van financiering in de vorm van quasi-equity, ter
versterking van het van eigen vermogen.11 Frankrijk en Spanje bieden
voorbeelden van fondsen om het eigen vermogen te versterken.
Een nieuw fonds kan achtergestelde leningen verstrekken die
gelden als eigen vermogen. Het IMF beargumenteert dat quasi-equity
investeringen onder de juiste omstandigheden een effectieve
mogelijkheid kunnen zijn om dalende solvabiliteit tegen te gaan. De
10

OECD (2021), SME and Entrepreneurship Papers No. 25, An in-depth analysis of one year
of SME and entrepreneurship policy responses to COVID-19: Lessons learned for the path to
recovery https://www.oecd-ilibrary.org/docserver/6407deeeen.pdf?expires=1622819681&id=id&accname=ocid49027884&checksum=9EEF4B6C227A230
0F3276914A6964219.Zie ook Dialogic (2019), Onderzoek beleidsaanpak MKBfinancieringsmarkt.

bereidheid om equity en quasi-equity aan te trekken blijkt substantieel.
Het fonds kan achtergestelde leningen verstrekken die worden
aangemerkt als eigen vermogen. De ondernemer staat dan geen
zeggenschap af, maar krijgt wel meer financiële armslag.12
5. Een fonds ter versterking van het eigen vermogen biedt
perspectief voor ondernemers, investeerders en overheid
Het gaat niet vanzelf. Nederland heeft nog geen fonds dat gericht is
op versterking van het eigen vermogen van het brede mkb. Een nader
onderzoek naar de mogelijkheden is nodig om deze ontwikkeling op
gang te brengen.
Het Nederlands Comité voor Ondernemerschap werkt een plan
uit voor een nieuwe fonds dat investeert in kleine Nederlandse
bedrijven. Werktitel is Q4C, Qapital for Companies. Het fonds verstrekt
achtergestelde leningen die zo worden vormgegeven dat ze worden
beschouwd als eigen vermogen.13 Zo krijgen bedrijven meer
financieringsmogelijkheden en worden zij minder afhankelijk van
bankfinanciering.
Q4C is bedoeld als een structureel fonds, gericht op duurzame
groei. Q4C draagt bij aan de oplossing van een probleem dat al voor de
coronacrisis bestond. Er was al een noodzaak om het
investeringsvermogen te versterken, de coronacrisis brengt grote
urgentie.

11

Insolvency Prospects Among Small and Medium Enterprises in Advanced Economies:
Assessment and Policy Options: https://live.worldbank.org/economic-recovery-greenresilient-inclusive-future?intcid=WBW_XPL_LangSched_EN_EXT_sm2021
12
Ook de mogelijkheid van participatie in aandelen zou verder onderzocht kunnen worden.
13
Gedacht wordt aan een looptijd die afhankelijk is van het vermogen van de onderneming
om terug te betalen. Er worden geen zekerheden gesteld, de vergoeding voor de
achtergestelde lening is marktconform en resultaatafhankelijk. Een bedrijf moet de
mogelijkheid hebben om de lening te beëindigen als de omstandigheden veranderen.

5

Q4C richt zich op het brede mkb met een financieringsbehoefte
waarin de markt niet of onvoldoende voorziet. In eerste instantie
wordt gedacht wordt aan bedrijven tot 50 werknemers en 10 miljoen
omzet. Hun financieringsbehoefte is veelal te groot voor
microfinanciering en te klein voor banken en non-bancaire financiers.
Het fonds is bedoeld voor een gat in de markt, dus is inzicht nodig in
zowel de behoefte als de bestaande participatie- en investeringsfondsen.
Daarbij moet rekening worden gehouden met de specifieke
omstandigheden (risico en rendement, zekerheden) voor kleine en
middelgrote bedrijven.

De opzet van Q4C is zo laagdrempelig mogelijk. Met behulp van
digitale tools en zoveel mogelijk standaardvoorwaarden worden kosten
voor financier en ondernemer gedrukt.

De doelgroep bestaat uit bedrijven met perspectief op
productiviteits- en andere groei. Het gaat om bedrijven die in de
kern gezond zijn. Mogelijk worden zij belemmerd door een lage
solvabiliteit of zoeken zij financiering die relatief risicovol zijn. Door de
financiering kunnen deze bedrijven weer (noodzakelijke) investeringen
doen en nieuwe financiering aantrekken.

De verdere uitwerking van Q4C vraagt om een brede inbreng. Het
Nederlands Comité voor Ondernemerschap is bij de voorbereiding van
dit advies op hoofdlijnen bijgestaan door een team van het ministerie
van EZK. Nu wordt gewerkt aan de verdere uitwerking. MKB-Nederland
en ONL voor Ondernemers leveren graag een bijdrage aan het vervolg.
Bij de uitwerking worden vertegenwoordigers van ondernemers,
investeerders en ministeries betrokken. Daarbij komen onder meer de
volgende vragen aan de orde:

Q4C is een privaat fonds dat open staat voor alle investeerders.
In een goed werkende financieringsmarkt komen vraag en aanbod bij
elkaar. Het streven is daarom gericht op een oplossing in de markt;
private partijen moeten elkaar weten te vinden, waarbij institutionele
maar ook kleine beleggers de gelegenheid krijgen om te participeren. Zo
kunnen zij bijdragen aan herstel en groei van het brede mkb. Ook
schuldeisers kunnen worden uitgenodigd om mee te doen.

De distributie van de achtergestelde leningen dient goed te
worden georganiseerd. De ontwikkeling van een product is niet
genoeg, het moet ook worden gedistribueerd. Doel is dat de nieuwe
financieringsbron de juiste ondernemers bereikt, op een zo effectief en
efficiënt mogelijke manier. Er zijn bestaande en nieuwe
distributiekanalen denkbaar.

•

•
De overheid vervult een aanjaagfunctie. De markt is tot nu toe niet
in dit gat gesprongen. De voorwaarden van het fonds moeten
aantrekkelijk zijn voor ondernemingen en investeerders. De overheid
dient in de opstartfase ondersteuning te geven aan het (revolverende)
fonds. Deze ondersteuning dient uiteraard te blijven binnen de Europese
staatssteunkaders. Maatregelen in andere landen maken daarbij gebruik
van het tijdelijke regime voor corona-gerelateerde maatregelen.

•

•

Hoe kan het best aan de behoefte van het mkb tot versterking
van het eigen vermogen worden tegemoetgekomen? Hierbij
wordt een analyse gemaakt van het gat in de markt aan de hand
van de omvang van bedrijven (micro-, klein, middelgroot) en
financiering. Welke mogelijkheden zijn er al?
Hoe zou het fonds hierin kunnen voorzien, ook in relatie tot
andere mogelijkheden zoals een kredietregister,
doorverwijzingsplicht en versterking van de coördinatiefunctie
(zie bv. British Business Bank)?
Hoe kan Q4C interessant zijn voor private investeerders? Hoe
verhouden risico’s en rendementen zicht tot elkaar? Welke eisen
vloeien voort uit het regelgevend kader? Hoe kunnen de kosten
zoveel mogelijk worden gedrukt? De beoogde vergoeding is
marktconform en resultaatafhankelijk.
Hoe kan Q4C interessant zijn voor ondernemingen? Welke
financiële instrumenten komen beschikbaar? De vorm van

6

•

achtergestelde leningen maakt dat ondernemers hun eigen
vermogen kunnen versterken zonder zeggenschap in te leveren.
Zij dienen toegang te krijgen via een gebruikersvriendelijke
digitale tool.
Hoe kan de distributie worden georganiseerd? Wie gaat de
achtergestelde leningen verstrekken? Welke rol kunnen InvestNL en Qredits spelen?

Nederlands Comité voor Ondernemerschap
Het Nederlands Comité voor Ondernemerschap zet zich in voor
duurzame groei van het Nederlandse midden- en kleinbedrijf. Tot
de taken behoren het monitoren van de ontwikkelingen in het
midden- en kleinbedrijf en het doen van aanbevelingen. Op de
website www.staatvanhetmkb.nl worden de ontwikkelingen van het
midden- en kleinbedrijf door het CBS bijgehouden. In november zal
het Nederlands Comité voor Ondernemerschap hierover weer een
jaarbericht publiceren.
Het Nederlands Comité voor Ondernemerschap bestaat uit v.l.n.r.
Barbara Baarsma, Harold Goddijn (voorzitter), Diederik Laman Trip,
Hare Majesteit Koningin Máxima, Occo Roelofsen en Meiny Prins

7