Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 526

Oog voor de toekomstige toegankelijkheid –
over kleine scholen

Nr. 5

VERSLAG VAN EEN NOTAOVERLEG
Vastgesteld 3 december 2008
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap1 heeft op
1 december 2008 overleg gevoerd met Jan Jacob van Dijk, initiatiefnemer,
en aansluitend met staatssecretaris Dijksma van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap over de initiatiefnota «Oog voor de toekomstige toegankelijkheid – over kleine scholen» (31 526, nr. 2).
Van het overleg brengt de commissie bijgaand stenografisch verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap,
Van de Camp
De griffier van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
De Kler

1

Samenstelling:
Leden: Van der Vlies (SGP), Van de Camp
(CDA), voorzitter, Depla (PvdA), Slob
(ChristenUnie), Remkes (VVD), Joldersma
(CDA), Jan de Vries (CDA), Van VroonhovenKok (CDA), Jan Jacob van Dijk (CDA), Leerdam
(PvdA), Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD),
Kraneveldt-van der Veen (PvdA), Roefs (PvdA),
ondervoorzitter, Verdonk (Verdonk), Van
Leeuwen (SP), Biskop (CDA), Bosma (PVV),
Pechtold (D66), Zijlstra (VVD), Langkamp (SP),
Jasper van Dijk (SP), Besselink (PvdA),
Ouwehand (PvdD) en Dibi (GroenLinks).
Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Ferrier (CDA),
Gill’ard (PvdA), Anker (ChristenUnie), Van
Miltenburg (VVD), Atsma (CDA), Sterk (CDA),
Vietsch (CDA), Schinkelshoek (CDA), Van
Dijken (PvdA), Elias (VVD), Hamer (PvdA), Van
Dam (PvdA), Van der Burg (VVD), Gesthuizen
(SP), Jonker (CDA), Fritsma (PVV), Van der
Ham (D66), Ten Broeke (VVD), Van Bommel
(SP), Leijten (SP), Timmer (PvdA), Thieme
(PvdD), Halsema (GroenLinks) en Gerkens
(SP).

KST126899
0809tkkst31526-5
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

1

Stenografisch verslag van een
notaoverleg van de vaste
commissie voor Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap

Voorzitter: Biskop
Aanwezig zijn 7 leden der Kamer, te weten:
Biskop, Depla, Dezentjé Hamming-Bluemink, Jan Jacob
van Dijk, Jasper van Dijk, Slob en Van der Vlies,
en mevrouw Dijksma, staatssecretaris van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap.
Aan de orde is de behandeling van:
- de initiatiefnota ’’Oog voor de toekomstige
toegankelijkheid – over kleine scholen’’ d.d. 8 juli
2008 (31526, nr. 2);
- de brief van de staatssecretaris van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap over de initiatiefnota ’’Oog
voor de toekomstige toegankelijkheid – over
kleine scholen’’ (31526, nr. 3).
De voorzitter: Hartelijk welkom bij dit notaoverleg over
de initiatiefnota ’’Oog voor de toekomstige toegankelijkheid – over kleine scholen’’. Ik heet in het bijzonder de
indiener van de initiatiefnota welkom, de heer Jan Jacob
van Dijk, en als toehoorder staatssecretaris Dijksma.
Aangezien ik op dit moment de functie van voorzitter
waarneem en ik ook nog een inhoudelijke bijdrage zal
leveren, doe ik dat als laatste. Ik geef het woord aan de
heer Slob van de ChristenUnie.
De heer Slob (ChristenUnie): Voorzitter. Ik spreek
allereerst mijn waardering uit voor de initiatiefnemer
voor de wijze waarop hij de problematiek, waarvan wij
weten dat die met name in de plattelandsgebieden
speelt, aan de Kamer voorlegt, zodat hierover inhoudelijk
gesproken kan worden. Het is plezierig dat er ook al een
brief van de staatssecretaris is, zodat beide in contrast
bezien kunnen worden. Wij weten dat kleine scholen
soms echt in de problemen kunnen komen door de
huidige regelgeving. Soms is de verwachting, bijvoorbeeld als er nieuwbouw wordt gepleegd, dat er meer
leerlingen komen. Er ontstaat daardoor een spanningsveld tussen de regelgeving en dat perspectief. Het
voorstel van de initiatiefnemer om de bewindspersoon
discretionaire bevoegdheid te geven, kan een oplossing
bieden voor dat probleem.
De initiatiefnemer heeft zich in de nota sterk gericht op
een specifieke situatie in Friesland. Heeft hij echt alleen
deze situatie op het oog of moet een bewindspersoon

Maandag 1 december 2008
Aanvang 11.00 uur

ook om andere redenen gebruik kunnen maken van de
speciale bevoegdheid om een school meer ruimte te
geven om het leerlingenaantal aan te trekken? Graag een
reactie op deze vraag.
De initiatiefnemer heeft er bewust voor gekozen, niet aan
het minimumaantal leerlingen te komen dat in de
regelgeving voor scholen geldt. Hij vraagt wel waar het
aantal van 23 vandaan komt. Heeft hij gekeken naar de
feitelijke omstandigheden van scholen en naar het effect
als dat aantal bijvoorbeeld naar 20 leerlingen zakt? Is het
probleem dan minder dan hij nu aangeeft, ook bezien in
percentages?
Voorzitter. Ten slotte wil ik weten wat de mening van de
initiatiefnemer is over de reactie van de staatssecretaris
op zijn nota. Het is aardig van hem te horen hoe hij die
beoordeelt.
Wij zijn overwegend zeer positief over deze nota. Ik hoop
dat daaraan een verder vervolg wordt gegeven, ook in
besluitvormende zin.
De heer Depla (PvdA): Voorzitter. Onze collega Jan Jacob
van Dijk van het CDA heeft een initiatiefnota gemaakt
over kleine scholen. Het is een degelijk stukje werk dat
wordt afgesloten met een aantal praktische voorstellen.
Allereerst complimenteer ik de heer Van Dijk daarmee.
Voordat ik inga op de nota sta ik nog even stil bij wat de
PvdA twee jaar geleden heeft geschreven, want dat
bepaalt ook enigszins onze inzet in dit debat. In maart
2006 heeft de PvdA het boekje ’’Menselijke maat in het
landelijk gebied’’ uitgebracht, waarin een opvatting werd
neergelegd over kleine scholen die als volgt luidt: ’’Een
basisschool in de buurt is een belangrijke voorwaarde
voor de leefbaarheid in een gebied. Het liefst kunnen
kinderen zelf veilig naar school lopen of fietsen. Door
samenwerking kunnen meerdere scholen op verschillende locaties blijven bestaan. Ook als een school iets
kleiner is dan de wettelijke minimumnorm moet de
school niet direct worden opgeheven. Wanneer een
school zich ontwikkelt tot een brede school, worden
combinaties met allerlei andere voorzieningen mogelijk,
zoals overblijven, voor- en naschoolse opvang, kinderopvang, maar ook culturele instellingen of sportieve
activiteiten.’’ Dat schreven wij in maart 2006. Het is dan
niet vreemd dat wij tegen die achtergrond het doel van
de initiatiefnota willen steunen.
In de initiatiefnota worden drie varianten om met kleine
scholen om te gaan, behandeld, in aanvulling op het
bestaande wettelijk instrumentarium. Wat ons betreft,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

3

kiezen wij voor de derde optie om analoog aan het
voortgezet onderwijs de minister discretionaire bevoegdheid te geven om in bijzondere omstandigheden af te
wijken van de opheffingsnorm. Toch hebben wij een
aantal vragen aan de initiatiefnemer. De staatssecretaris
stelt in haar reactie op de initiatiefnota dat in het primair
onderwijs eigenlijk geen discretionaire bevoegdheid
nodig is, omdat voor scholen in dunbevolkte gebieden al
een aparte norm bestaat: bij de opheffingsnorm wordt
rekening gehouden met de bevolkingsdichtheid. Kan de
initiatiefnemer aangeven of hij overtuigd is door dit
argument en zo nee, waarom niet?
De staatssecretaris verwijst in haar brief naar het feit dat
de discretionaire bevoegdheid begin jaren negentig is
afgeschaft, omdat toen geobjectiveerde criteria in de wet
zijn opgenomen. Kan de initiatiefnemer aangeven of dit
argument hem heeft overtuigd? Zo ja, wat betekent dat
voor zijn voorstel en zo nee, waarom niet?
De staatssecretaris heeft voorgesteld om de wet aan te
passen, zodat scholen die onder de opheffingsnorm
komen langer open kunnen blijven als er uitzicht is op
groei van het aantal leerlingen binnen drie jaar. Wat
vindt de initiatiefnemer van deze verruiming? Heeft hij
nu nog reden om vast te houden aan zijn voorstel om te
komen tot de discretionaire bevoegdheid? Als wij de
redenering van de staatssecretaris volgen, is er namelijk
geen redelijke reden te bedenken om een school die niet
binnen het wettelijk kader past open te houden. Kan de
initiatiefnemer voorbeelden geven waarin een school
onder de 23 leerlingen zakt, niet binnen drie jaar weer
gaat groeien en toch open zou moeten blijven?
De initiatiefnemer pleit er ook voor om aanvullende
criteria te maken voor het gebruik van de discretionaire
bevoegdheid. De vraag is wat die meer kunnen zijn dan
redelijkheid en billijkheid. Of is het een idee om
ruimhartiger te zijn als de kleine school zich ontwikkelt
tot een bredere voorziening? En hoe om te gaan met het
ontstaan van jurisprudentie? Is dat wel gewenst?
Daarnaast ga ik in op de keuzevrijheid van ouders. De
PvdA vindt dat een groot goed. Als in een dunbevolkt
gebied nog maar één school overblijft, moeten wij dan
niet ertoe overgaan om voor deze scholen een algemene
acceptatieplicht in te voeren voor kinderen van wie de
ouders de denominatie van de school respecteren?
Hoe zorgen wij ervoor dat dergelijke scholen voldoende
kwaliteit blijven bieden en niet te kwetsbaar en van één
persoon afhankelijk worden? Want wat betekent het als
die ene leraar ziek wordt?
Ik dank de initiatiefnemer nogmaals voor zijn werk. Wij
zijn vooralsnog ervan overtuigd dat het niet meer dan
redelijk is om in het primair onderwijs, net als in het
voortgezet onderwijs, de minister de discretionaire
bevoegdheid te geven om in specifieke situaties een
school die onder de opheffingsnorm zakt toch langer
open te houden.
De heer Jasper van Dijk (SP): De heer Depla stelt
vragen aan de indiener van de nota, maar ik wil graag
weten waar hij zelf staat. Is hij nu voorstander van de
nota van de heer Jan Jacob van Dijk of steunt hij het
voorstel van de staatssecretaris om een termijn van drie
jaar aan te houden?
De heer Depla (PvdA): Ik onderschrijf het voorstel om de
discretionaire bevoegdheid ook in het primair onderwijs
in te voeren. Ik heb echter wel een paar vragen gesteld

aan de initiatiefnemer, omdat in de brief van de staatssecretaris een paar voorstellen staan om de regelgeving
aan te passen. Hierdoor wordt de noodzaak voor die
discretionaire bevoegdheid volgens mij kleiner, omdat
een deel van de bestaande problemen binnen het nieuwe
voorgestelde kader opgelost zou worden. Vandaar dat ik
een paar kritische vragen stel. Ik wil weten hoe de
initiatiefnemer, die daar goed over nagedacht heeft,
daarop reageert. Vindt hij de brief van de staatssecretaris
alleen voldoende of vindt hij – en die mening deel ik
vooralsnog – daarbovenop die discretionaire bevoegdheid nog nodig?
De heer Jasper van Dijk (SP): Als de indiener of de
staatssecretaris uw voorstel voor de acceptatieplicht niet
wil overnemen, bent u dan bereid om met mij een
voorstel daartoe in te dienen? Het lijkt mij namelijk zeer
terecht dat zo’n school voor alle leerlingen openstaat.
De heer Depla (PvdA): Die vraag lijkt mij prematuur. Ik
wacht eerst de reactie en de argumenten van de
initiatiefnemer af. Wij kunnen daar in tweede termijn of
in het debat met de staatssecretaris conclusies aan
verbinden. Dat lijkt mij een ordentelijke volgorde.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Voorzitter. Ik vind het altijd zeer te prijzen als een
Kamerlid een initiatief neemt om tot betere wetgeving te
komen. Het is echt fantastisch dat de heer Jan Jacob van
Dijk dit initiatief heeft genomen. Ik wil hem daar van
harte mee complimenteren.
De toekomstige toegankelijkheid van kleine scholen is
een boeiend onderwerp. In de nota worden drie
mogelijke oplossingen geschetst: de termijn verlengen,
de opheffingsnorm verlagen en het invoeren van de
discretionaire bevoegdheid. Dat zijn drie interessante
opties, maar met zowel de verlenging van de termijn als
het verlagen van het leerlingenaantal wordt eigenlijk
uitstel van executie georganiseerd. In beide gevallen
wordt de kritische grens op enig moment bereikt en doet
het probleem zich opnieuw voor. Bovendien zijn er
andere omstandigheden denkbaar die nu nog niet
kunnen worden voorzien, maar waarin sluiting van een
school niet redelijk of billijk te noemen is. De conclusie
van de nota dat discretionaire bevoegdheid van de
minister de gewenste oplossing is, kan de VVD dan ook
steunen. Op deze manier kan het maatwerk worden
geboden dat nodig is en dat lijkt ons het allerbelangrijkste.
Ik wil ook aandacht vragen voor de acceptatieplicht. Een
basisschooltje op godsdienstige grondslag dat onder de
opheffingsnorm zit en door de minister van OCW open
kan worden gehouden, zou kinderen met een andere
levensbeschouwing kunnen weigeren. Dat vindt de VVD
geen goed idee. Wanneer uit de nieuwe wijken in het
voedingsgebied van de school kinderen inderdaad naar
de desbetreffende school willen gaan, is het voorspelbaar dat deze kinderen niet allemaal katholiek, protestants of islamitisch zijn. Deze kinderen mogen niet
geweigerd worden. De VVD wil dan ook het liefst dat de
wet zodanig wordt gewijzigd dat bijzondere scholen in
het algemeen een acceptatieplicht opgelegd krijgen. Ik
krijg hierop graag een reactie van de initiatiefnemer.
De heer Jasper van Dijk (SP): Begrijp ik nu dat de VVD

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

4

in het algemeen voorstander is van een acceptatieplicht
voor het bijzonder onderwijs?
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Dat is
correct.
De heer Jasper van Dijk (SP): Voorzitter. De SP steunt
het CDA met deze initiatiefnota om in bijzondere
gevallen een basisschool in stand te houden, ook al heeft
de school minder dan 23 leerlingen. De discretionaire
bevoegdheid van de minister om een school open te
houden lijkt ons een goede oplossing. Dat is ook al
praktijk in het voortgezet onderwijs. De SP is overigens
altijd geïnteresseerd, als het CDA met het getal 23 aan de
slag gaat en zeker als het iets gaat wijzigen in relatie tot
dat getal.
In dit geval zit er weinig verschil tussen het CDA en de
SP. Wij complimenteren de heer Jan Jacob van Dijk met
zijn nota om een oplossing te vinden voor deze kleine
scholen. Wij zien het vooral als een pleidooi voor het
behoud van kleinschalig onderwijs in dorp en buurt.
Belangrijke voorwaarde is uiteraard dat een school
kwalitatief goed onderwijs blijft bieden. Een school die
jarenlang zwak tot zeer zwak is, moet wat ons betreft op
die gronden worden uitgesloten van de regeling.
De initiatiefnota van het CDA is ook in lijn met de ideeën
van mijn partij over kleinschalige buurtvoorzieningen. De
SP lanceerde eerder dit jaar het plan ’’De buurt, de
schaal van de toekomst’’. Daarin stellen wij dat de buurt
een goede schaal is om de publieke zaak te organiseren.
Kleinschalige voorzieningen in de buurt brengen de
menselijke maat terug in de publieke sector. De buurten
worden ermee gerevitaliseerd. Een levende buurt met
voldoende voorzieningen waar mensen elkaar kennen en
tegenkomen, vergroot de betrokkenheid en vermindert
de anonimiteit. Een buurt waar bewoners meer invloed
en zeggenschap hebben, vergroot voor veel mensen het
gevoel van verantwoordelijkheid voor de eigen omgeving. Het belang van een buurt- of dorpsschool moet
daarbij niet worden onderschat. Behalve voor het geven
van goed onderwijs kan de buurtschool dienen als
cement voor de samenleving.
De SP is van mening dat eenzelfde wijze van redeneren
ook geldt voor scholenfusies. Scholen die te klein zijn en
wel financieel verantwoordelijk zijn, hebben de neiging te
fuseren op scholenniveau of op bestuurlijk niveau. Door
jarenlang door de overheid aangezwengelde fusies zijn
er grote scholen ontstaan waar ouders en jongeren zich
niet meer in herkennen en zich minder bij betrokken
voelen. Wij hebben afgelopen week het plan van de
regering ontvangen. De SP-fractie is hoopvol dat de
CDA-fractie ook onze plannen zal ondersteunen om de
gewenste kleinschaligheid in het onderwijs te bereiken.
Ik heb nog een aantal vragen aan de initiatiefnemer. Kunt
u reageren op de brief van VOO en VOS/ABB, onder
andere op het punt dat de scholen waarover het gaat
altijd openbaar dienen te zijn? In de nieuwbouwwijken
wonen immers mensen van verschillende achtergrond.
Hoe zit het met uw veronderstelling dat uw voorstel
weinig extra kosten zou behelzen? De staatssecretaris
denkt er wellicht anders over. Wat is meer algemeen uw
reactie op de reactie van de staatssecretaris?
De heer Van der Vlies (SGP): Voorzitter. Naast de kerk
en het gemeentehuis is de school vanouds een van de
beeldbepalende elementen van de lokale gemeenschap,

een belangrijke plaats waar onze cultuur wordt overgedragen. Het is goed dat dit gebeurt binnen de plaatselijke
context, dat heeft absoluut de voorkeur. Initiatieven die
erop gericht zijn, deze functie te waarborgen, genieten de
steun van de SGP-fractie.
Ik was jongstleden vrijdag nog op een vergadering van
de Landelijke Vereniging voor Kleine Kernen. Daar mocht
ik het rapport ’’Kleine kernen in beweging’’ in ontvangst
nemen, dat gaat over de vitaliteit van onze kleine kernen
en dat met medewerking van de Rabobank is opgesteld.
Een van de parameters in de studie is natuurlijk: hoe is
het precies gesteld met de onderwijsvoorzieningen?
Zeker, wij kunnen niet, koste wat het kost, die laatste
school in stand houden, los van het aantal leerlingen.
Iedereen beseft dat er ergens een ondergrens moet zijn,
maar het is de inzet van de SGP-fractie om zo ver
mogelijk te gaan in het aanbieden van onderwijs aan
jonge kinderen in een vertrouwde omgeving. Wij vinden
dat een wezenlijke factor. Maatregelen ter versoepeling
van de bestaande praktijk zijn ons dus welkom. In die
context wil ik de heer Jan Jacob van Dijk van het CDA
dan ook complimenteren met zijn initiatiefnota.
Dat er een absolute ondergrens moet zijn, staat op
zichzelf vast. Wanneer je die loslaat kom je, ultiem
geredeneerd, uiteindelijk bij privéonderwijs uit en dat is
niet de bedoeling geweest van de grondwetgever. Alle
controle door de overheid wordt dan namelijk gebrekkig.
Een belangrijke vraag is natuurlijk wel, wat de hoogte
van de absolute minimumnorm zou moeten zijn. De
norm van 23 is al oud, al heel oud en je vraagt je wel
eens af waar hij nu precies vandaan komt. Misschien dat
daarnaar toch eens onderzoek kan worden gedaan:
waarom verdient die norm het, aangehouden te blijven
worden? Het is een mooie gedachte, maar de vrijheid
van onderwijs hangt op zichzelf niet samen met 23
leerlingen. Die is wel verankerd in artikel 23 van de
Grondwet. De heer Jasper van Dijk moet geen appels
met citroenen vergelijken, of lekkere rijpe peren met rotte
tomaten. Dat speldenprikje mag toch wel even? Ik heb
wel eens een tomaat gezien in de context van zijn partij,
vandaar.
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik zit nog even te
bedenken waar die rotte tomaten dan voor staan. Voor
het grondwetsartikel of...
De heer Van der Vlies (SGP): Dat wil ik de heer Van Dijk
nog wel eens uitleggen, maar wij zullen de vergadering
nu niet ophouden. Iedereen begrijpt het, geloof ik,
behalve de heer Jasper van Dijk. Genoeg hierover.
De initiatiefnemer heeft geconstateerd dat 10% van de
scholen net boven de opheffingsnorm zit. Het zou
bijvoorbeeld aardig zijn om te bekijken hoeveel scholen
er binnen de 10% ónder de minimumnorm zitten en wat
er gebeurt als je die absolute norm van 23 leerlingen
naar beneden zou bijstellen. Dat is niet mijn voorstel,
maar het kan helpen om een beeld te krijgen van wat er
nu echt aan de hand is.
In de initiatiefnota worden drie oplossingsrichtingen
genoemd. Optie A is het verlengen van de termijn
waarbij het scholen toegestaan wordt om onder de
opheffingsnorm te blijven functioneren. Dit lijkt geen
oplossing te zijn. Het zal immers niet zelden uitstel van
executie betekenen. Je doet dan even iets, maar niet
definitief en de knoop moet te eniger tijd toch worden
doorgehakt. Als een school jaarlijks blijft slinken, kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

5

daartegen minder adequaat worden opgetreden als het
voedingsgebied niet verandert qua kenmerken. Een
structurele oplossing wordt dan dus niet geboden.
De bevoegdheid van de minister om rigiditeit van
wetgeving in bijzondere gevallen te voorkomen, is een
beter handvat. Het eenvoudig transplanteren van de
bevoegdheid binnen het voortgezet onderwijs naar het
primair onderwijs is niet zo gemakkelijk als het lijkt. De
problemen binnen het primair onderwijs zijn aanzienlijk
groter, zoals de nota duidelijk maakt. Binnen het
voortgezet onderwijs bestaat de discretionaire bevoegdheid slechts voor een paar scholen. In het primair
onderwijs daarentegen kan de minister bijna 15% van het
scholenbestand discretionair gaan bezien. De discretionaire bevoegdheid lijkt dan aanzienlijk aan uitholling te
gaan lijden. Een nadere beperking is wenselijk.
Voor mijn fractie geldt het uitgangspunt dat een
discretionaire bevoegdheid een uitkomst is voor scholen
die binnen afzienbare termijn structureel boven de
minimumnorm kunnen functioneren. Overigens valt over
de duur van de termijn te twisten. Het zal in die gevallen
wel om een zuivere onderwijsfunctie moeten gaan.
Uitzonderingen op grond van maatschappelijke doeleinden leveren waarschijnlijk een onhelder criterium op.
Hierbij valt te denken aan situaties waarin sprake is van
nieuwbouw of te verwachte nieuwbouw. Sluiting van een
school twee jaar voor de oplevering van een nieuwe wijk
is natuurlijk niet uit te leggen. Uiteraard zal aan deze
uitzonderingen altijd een gedegen analyse ten grondslag
moeten liggen.
Ik wil nog een aparte categorie onder de aandacht
brengen, namelijk scholen die nog zelfstandig zijn
wanneer zij onder de minimumnorm zakken. Het
voorbeeld van de Berenburcht in de gemeente Baarland
is ons allen bekend. Deze school krijgt niet, zoals gewoon
is, twee jaar de tijd om de norm te halen, al dan niet
door samenwerking, maar deze moet binnen een jaar
sluiten. Mijn fractie vindt dat hiervoor een passende
oplossing moet worden gevonden. Graag hoor ik een
reactie van de initiatiefnemer en van de staatssecretaris.
Om het nog even helder te maken: de gemeentelijke
opheffingsnorm is binnen dat gebied variabel. Voor de
genoemde gemeente is die norm 55 leerlingen. Als een
school voor het derde jaar onder deze norm zit, kan hij
worden beschermd door gebruik te maken van een
ontheffing op basis van de gemiddelde schoolgrootte in
die gemeente. Als ’’next best’’-oplossing bestaat de
mogelijkheid om een nevenvestiging van stal te halen.
Die bescherming geldt echter niet voor een zelfstandige
school die onder de gemeentelijke opheffingsnorm zit.
Daar zit wel een discrepantie die dorpsscholen in
kerkdorpen relatief zwaar treft. Dat lijkt mij een oneffenheid die wij moeten gladstrijken.
Vrijdag hoorde ik in de vergadering van de Landelijke
Vereniging voor Kleine Kernen dat er op het platteland
wel wat verbazing bestaat over de grote gefuseerde
eenheden. Zij voeren binnen die bestuurlijke eenheid een
beleid waarbij een school met bijvoorbeeld 50 leerlingen
om economische redenen, vanuit de lumpsumgedachte
enzovoorts, gemakkelijker wordt gesloten dan is
gewenst. Misschien moet de staatssecretaris ook eens
bekijken hoe dat proces zich nu precies ontwikkelt. Wij
zetten van alles in gang om de kleinere scholen op de
been te houden als er nog enig perspectief is, maar zij
door het beleid van grootschalige bestuurlijke eenheden

toch weer worden weggefiedeld, dan zijn wij contraproductief bezig.
Voorzitter: Van der Vlies
De voorzitter: Het woord is aan de heer Biskop.
De heer Biskop (CDA): Voorzitter. Ook de CDA-fractie
onderkent dat scholen vanwege verschillende ontwikkelingen in toenemende mate met opheffing worden
bedreigd. Daarbij gaat het niet alleen om zieltogende
schooltjes van matige kwaliteit, maar ook om scholen die
nog steeds goede kwaliteit kunnen leveren en die vaak
een belangrijke multifunctionele plek in de samenleving
innemen. Net als de indiener van de nota vind ik het een
heel goede zaak om hieraan aandacht te besteden,
omdat ouders voldoende keuze moeten hebben. Ouders
hebben recht op een keuze. Ik vind dat de positie van de
ouders zowel in de initiatiefnota als in de reactie van de
staatssecretaris wat onderbelicht is. Wellicht kan de
indiener hierop ingaan. Het in stand houden van een
school is niet alleen een onderwijskundige, maar ook een
sociale zaak. De school heeft vaak meerdere sociale
functies, als buurthuis, dorpshuis, bibliotheekvoorziening
of anderszins.
De collega’s hebben er al aan gerefereerd dat een drietal
voorstellen is gedaan in de nota. Het zal geen verrassing
zijn dat de CDA-fractie het meest voelt voor de discretionaire bevoegdheid, zoals beargumenteerd in de nota. De
staatssecretaris kiest ervoor om de huidige uitzonderingsmogelijkheden wat uit te breiden. Staat dit de indiener
ook voor ogen? In de uitvoering is de nota immers wat
mager gebleven. Is hetgeen de staatssecretaris voorstelt
voldoende?
Dan kom ik bij de kwaliteit. In de nota wordt regelmatig
de nadruk gelegd op de kwaliteit van het onderwijs. De
staatssecretaris voegt in haar oplossing ook het criterium
toe dat de school maximaal drie jaar de status van
’’zwak’’ of ’’zeer zwak’’ mag hebben. Maar wat gebeurt er
als een school een uitstekend plan van aanpak heeft om
de kwaliteit te verhogen? Wordt met zo’n rigide regel de
flexibiliteit juist niet teniet gedaan? Kan de indiener
nader ingaan op het aspect van de kwaliteit? Het gaat er
eigenlijk om wat kwalitatief goed onderwijs is en in
hoeverre kwaliteit en omvang met elkaar samenhangen.
In de nota wordt geconstateerd dat kwalitatief onderwijs
betekent dat er sprake is van een onderwijsstelsel waarin
wij elkaar kunnen aanspreken op wat een leerling moet
hebben geleerd aan het eind van zijn opleiding. Dit vind
ik echter een wat magere definitie van kwaliteit. Naar
mijn bescheiden mening hebben wij al zo’n stelsel en dit
garandeert zeker niet in ieder individueel geval voldoende kwaliteit.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Ik hoor
de heer Biskop spreken over een driejarig verbetertraject
voordat de zwakke of zeer zwakke school gesloten wordt.
Wij hebben onlangs een debat gevoerd waarin een
meerderheid van de Kamer zich uitsprak voor het eerder
sluiten van zeer zwakke scholen en het inkorten van
verbetertrajecten. Zo’n traject kan wat mij betreft nooit
drie jaar duren. Ik had ook niet gedacht dat de CDAfractie dit standpunt zou innemen, vooral omdat de
staatssecretaris ook aangaf dat er op korte termijn voor
in ieder geval het voortgezet onderwijs verbetering in
komt. Volgens mij was staatssecretaris Dijksma ook
aanwezig bij dat debat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

6

De heer Biskop (CDA): Dat ben ik absoluut met
mevrouw Dezentjé eens. Ik refereerde aan een zinsnede
uit de reactie van de staatssecretaris. Het gaat de
CDA-fractie er helemaal niet om dat zwakke scholen zo
lang mogelijk in stand worden gehouden. Het gaat de
fractie er juist om dat wij ervoor zorgen dat er kwalitatief
goede scholen zijn. Ik betoogde dat de kwalitatief goede
scholen ook kunnen zitten bij de heel kleine scholen, en
dat het van belang is dat scholen een goed plan hebben
om hun kwaliteit te verbeteren. Ik heb de indiener nog
even aangesproken op de definitie van kwaliteit.
De heer Van der Vlies heeft een en ander ingebracht over
het bestuurlijke kader. Kleine scholen hebben het in een
groter bestuurlijk verband vaak makkelijker dan de
zogenaamde eenpitters. Voor sommige kleine scholen
kan een fusie juist een redding zijn. Overigens is het
woord ’’fusie’’ hier bijna een heel vies woord geworden.
Hoe kijkt de indiener aan tegen het dilemma over een
fusie in dit verband?
Tot slot heb ik een opmerking over de laatste zinsnede
uit de nota over het ’’uiterste middel’’. Wat bedoelt de
indiener hier precies mee? Moet uit het ’’uiterste middel’’
worden afgeleid dat er nog bijzondere omstandigheden
zijn die van invloed zijn op het al dan niet indienen van
een verzoek? De indiener wil iets toevoegen aan de
wetgeving, maar hij veronderstelt dan direct dat het een
te ver doorgevoerd middel is. Komt hij daarmee dan toch
niet in de richting van de staatssecretaris?
Voorzitter: Biskop
De vergadering wordt van 11.30 uur tot 11.40 uur
geschorst.
De voorzitter: De indiener van de initiatiefnota zal nu
ingaan op de gestelde vragen en gemaakte opmerkingen.
Hij laat zich daarbij ondersteunen door de heer Quarré. Ik
ben vergeten om hem zojuist hartelijk welkom te heten,
maar dat doe ik dan bij dezen. Hij is directeur geweest
van de school in Hemrik, die onder de norm was gezakt
en van een school in Wijnjewoude.
De heer Jan Jacob van Dijk: Voorzitter. Ik wil allereerst
iedereen hartelijk bedanken voor de buitengewoon
vriendelijke woorden die in onze richting zijn uitgesproken. Het is een klus geweest die wij binnen de fractie en
met diverse medewerkers ter hand hebben genomen. Zij
zitten hier in belangrijke mate naast mij en straks wil ik
in ieder geval de heer Quarré aan het woord laten over
kwaliteitsnormen op kleine scholen.
Wij hebben de reden waarom wij met deze nota zijn
gekomen beschreven in de nota zelf: in het plaatsje
Goingarijp kwam de openbare basisschool in problemen
als gevolg van de opheffingsnorm. Wij hebben daar
indertijd vragen over gesteld. Naar aanleiding van de
antwoorden daarop kregen wij de indruk dat de
staatssecretaris aangaf met handen gebonden te zijn
omdat zij niet kon afwijken van de bestaande regels.
Toen wij dat antwoord kregen, ontstond bij ons het
gevoel dat het, als de staatssecretaris geen instrument
heeft, wellicht tijd werd om haar van een instrument te
voorzien om hiermee aan het werk te gaan. Bij ons
bestond immers de indruk dat het geen eenmalige
situatie was en dat het dit in de toekomst ook niet zal
zijn. Wij hebben te maken met demografische ontwikkelingen als gevolg van een terugloop van de bevolking. Er
is ook sprake van ontgroening op het platteland. Er

zullen steeds meer scholen in die gevarenzone terechtkomen. Voor sommige steden is dat nu al het geval,
bijvoorbeeld in Limburg. Ik zou echter nog extra willen
kijken naar wat er op het platteland gebeurt. Daar zie je
dat dit nog veel scherper naar voren komt.
De heer Van der Vlies heeft afgelopen vrijdag een mooi
rapport in ontvangst mogen nemen van de Landelijke
Vereniging voor Kleine Kernen. Daarin werd ingegaan op
plaatsen waar bijvoorbeeld de kruidenier, het postkantoor
en de bibliotheek al vertrokken zijn. Misschien staat er
nog een kerk en wellicht ook nog een kroeg, maar in
zulke plaatsen zijn de scholen de laatste institutie die de
leefbaarheid overeind houden. Als je die voorziening
weghaalt, weet je zeker dat de ontvolking van het
platteland doorzet en de leefbaarheid van het platteland
hard achteruitgaat. Dat waren voor ons redenen en
argumenten om na te gaan denken over hoe wij alsnog
zouden kunnen proberen te voorkomen dat deze tendens
zich voortzet. Hoe kunnen wij een antwoord verzinnen
om ervoor te zorgen dat dit soort dingen in de praktijk
opgelost kan worden?
Over de situatie van Friesland hebben wij het al gehad.
Toen wij deze nota in juli naar buiten brachten, viel mij
op dat in de dagen daarna in vrijwel iedere regionale
krant een voorbeeld werd aangehaald van een school die
gered zou kunnen worden met deze regel. Het is dus niet
iets wat alleen maar voorbehouden is aan de regio
Noord-Nederland, dus Friesland, Groningen en Drenthe.
Ook in Overijssel, bepaalde delen van Gelderland, de kop
van Limburg, de Zuid-Hollandse eilanden, Noord-Holland
en Zeeland speelt deze problematiek. Deze problematiek
is dus over het hele land zichtbaar en is niet alleen van
toepassing op Friesland. Dat waren voor ons redenen om
na te gaan denken over hoe wij die problematiek zouden
kunnen oplossen. Globaal gezien zijn er drie instrumenten.
Er zijn vragen gesteld over het aantal van 23 leerlingen
en er is geopperd dat onderzocht zou moeten worden of
het goed zou zijn om dit aantal te verlagen: heb je de
problematiek al niet in belangrijke mate opgelost als je
op 20 leerlingen uitkomt? Wij hebben even gekeken naar
hoe het op het moment zit met de omvang van scholen.
Dat deden wij aan de hand van een telling van 1 oktober
2007. Een school die onder de 23 leerlingen zit, moet
opgeheven worden. Die zult u dus niet meer aantreffen
in het lijstje dat ik hier nu aangeef. Er zijn op dit moment
in Nederland twee scholen met 23 leerlingen, twee met
25 leerlingen, twee met 26 leerlingen, zes die
27 leerlingen hebben en zeven die 28 leerlingen hebben.
Ik kan nog wel even doorgaan. Wij hebben het uitgezocht
voor alle scholen met minder dan 35 leerlingen. In totaal
zijn er op dit moment 55 scholen die onder de norm
zitten. Het overzicht dat u in de nota hebt gezien, is het
aantal scholen – het is 10% van de scholen – die onder
de gemeentelijke norm zit. Zij zitten dus niet onder de
absolute norm van 23 leerlingen, maar onder de gemeentelijke norm.
Het is interessant om na te gaan waar het getal van 23
op gebaseerd is. Wij hebben ook in de wetsgeschiedenis
gekeken waar dat getal van 23 vandaan komt. Wij
hebben daar geen nadere onderbouwing voor kunnen
vinden. Wij hebben ook nog eens gekeken of er in
wetenschappelijk onderzoek een onderbouwing is,
waarom een school 23 leerlingen zou moeten hebben.
Ook daarvan hebben wij geen nadere wetenschappelijke
onderbouwing kunnen vinden, noch in de zin dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

7

23 leerlingen te hoog is, noch in de zin dat het te laag is.
Er is geen eenduidige norm om te zeggen dat er
23 leerlingen moeten zijn of 20 leerlingen, of 25 of 26. Ik
ben geen tegenstander van nader onderzoek daarnaar.
Een van u vroeg – volgens mij was het de heer Slob – of
wij ook eens zouden kunnen kijken naar het getal van
20 leerlingen. De heer Van der Vlies vroeg daar ook naar.
Ik denk dat het op zichzelf best aardig is om daar
onderzoek naar te doen, maar ik vrees dat het probleem
daarmee niet echt opgelost wordt. Om die reden hebben
wij meer praktisch bekeken, op welke manier wij het
probleem wel kunnen oplossen. Dan komen wij toch vrij
snel uit bij een discretionaire bevoegdheid.
Wij hebben in de nota de stelling betrokken dat het niet
zo heel erg veel financiële gevolgen zou hebben als er
een discretionaire bevoegdheid was. Dat klopt. Dat
hebben wij niet heel nauwkeurig nader onderbouwd
door aan te geven wat de extra kosten zouden zijn.
Wellicht dat ik u wat dat betreft wat kengetallen zou
kunnen geven. Een leerling die op dit moment in het
primair onderwijs zit, op een school van normale
omvang – dat is tegenwoordig ongeveer 200 leerlingen –
kost ongeveer € 4000 tot € 5000 per jaar. Voor een kleine
school, en dan praat je dus over een situatie van 23 tot
circa 35, 40 leerlingen, zit je om en nabij de € 11.000.
Over het algemeen is een kleine school dus duurder.
Daar staat echter tegenover dat je, op het moment dat je
een kleine school hebt opgeheven, te maken hebt met de
liquidatie van een school en met behoorlijk wat kosten
op het terrein van het vervoer. Over het algemeen gaat
het om scholen die toch € 11.000 per jaar per leerling
kosten. Als je daar een leerling vanaf haalt, gaat de prijs
per leerling niet substantieel omhoog. Daarin vonden wij
geen belangrijke argumenten waarom je het zou moeten
doen. Buiten dat willen wij uiteindelijk ook de leefbaarheid op het platteland overeind houden. Met name in
dunbevolkte regio’s weet je wel zeker dat er, als je de
school weghaalt, een veel groter probleem ontstaat. Dat
is de reden geweest dat wij toch gezegd hebben: binnen
de financiële spelregels die wij hier in de Kamer hebben,
moet dit geen probleem opleveren.
Dan is er nog een ander element dat u ook in uw
achterhoofd moet houden. Er bestaat in de wetgeving
een verschil tussen stichtingsnormen en opheffingsnormen. De stichtingsnorm is substantieel hoger. Als je
dus een nieuwe school wilt stichten, moet je die
stichtingsnorm binnen afzienbare tijd – vijf jaar – behaald
hebben. Vaak ligt die norm voor het primair onderwijs bij
om en nabij 200 leerlingen. Een opheffingsnorm ligt
substantieel lager. De wettelijke norm, echt de absolute
ondernorm, is 23 leerlingen. De stelling dat een school
die gesloten wordt, omdat zij met bijvoorbeeld 20 of
21 leerlingen onder de norm uitkomt, zichzelf daarna
weer kan oprichten, is niet waar. Zo’n heroprichting lukt
gewoon niet, omdat daarvoor vervolgens de grens van
200 leerlingen moet worden gehaald. Perspectief op die
hoeveelheid leerlingen hebben deze scholen niet. Als er
dus een school wordt gesloten omdat men een of twee
leerlingen minder heeft dan het minimumaantal, is die
sluiting definitief en weten wij zeker dat er in de
desbetreffende plaats en op de desbetreffende plek geen
nieuwe school meer zal worden opgericht. Er wordt dan
dus een definitieve stap gezet. Dat was voor ons reden
om deze kwestie nog eens zeer serieus te bezien.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik heb een vraag over wat

zich feitelijk in het land voordoet. Over hoeveel scholen
hebben wij het? Weet de heer Jan Jacob van Dijk
hoeveel scholen de afgelopen twee of drie jaar daadwerkelijk zijn gesloten vanwege het feit dat men onder het
minimum van 23 leerlingen uitkwam?
De heer Jan Jacob van Dijk: Bij de quiz ’’Twee voor
Twaalf’’ zegt men in deze situaties altijd: dat zoeken wij
op. Ik zie echter dat staatssecretaris Dijksma het
antwoord weet. Zij reikt mij dat nu aan. In de afgelopen
vijf jaar zijn 21 scholen opgeheven vanwege te weinig
leerlingen. Ik dank de staatssecretaris voor dit mooie
antwoord.
Er wordt wel gesteld dat een school die onder de norm
zit en via de discretionaire bevoegdheid in stand wordt
gehouden, óf openbaar zou moeten zijn, óf een
acceptatieplicht zou moeten hebben Deze discussie is
ook min of meer naar voren gebracht door de Vereniging
voor Openbaar Onderwijs. Wellicht is het goed om te
benadrukken wat precies in de wet staat over de
verplichting van gemeenten om te zorgen voor openbaar
onderwijs. Gemeenten moeten ervoor zorgen dat
openbaar onderwijs wordt aangeboden. Als een
openbare school gesloten moet worden omdat hij onder
de minimumnorm uitkomt, moet binnen een straal van
tien kilometer om de op te heffen school openbaar
onderwijs worden aangeboden. Als er binnen deze straal
geen openbare school is, zijn gemeenten verplicht om dit
onderwijs toch aan te bieden. Om deze reden waren wij
eerlijk gezegd een beetje verbaasd over de reactie van de
Vereniging voor Openbaar Onderwijs. Men probeerde
hiermee om bijzondere scholen die onder de minimumnorm uitkwamen, direct even om te slaan in de
denominatie openbaar onderwijs. Wij vonden dit een wat
oneigenlijke gang van zaken. Bovendien kunnen wij
hierbij de mogelijkheid van samenwerkingsscholen
betrekken die in 2006 in de Grondwet is opgenomen.
Er hoeft in dit geval niet per se sprake te zijn van een
school voor openbaar onderwijs, want een zogenaamde
samenwerkingsschool is ook mogelijk. Op die manier kan
worden bezien hoe zowel het bijzonder als het openbaar
onderwijs overeind kan blijven.
De discussie over de acceptatieplicht voor bijzondere
scholen moeten wij mijns inziens niet vermengen met dit
debat. Hierover is voldoende jurisprudentie. Ik noem in
dit verband het Maimonidesarrest. Daarin staat helder
aangegeven dat een school een leerling kan weigeren als
deze leerling zich niet wil houden aan de grondslagen
van de school of de uitgangspunten van de school niet
wil onderschrijven. Er zijn dus mijns inziens voldoende
argumenten voorhanden om geen voorstander te zijn
van de acceptatieplicht. Het gaat ons er bovendien in
belangrijke mate om dat er voldoende openbaar
onderwijs is. De overheid is verplicht om daarvoor te
zorgen. Dit aspect moet veel nadruk blijven krijgen. Op
die manier kunnen wij ervoor zorgen dat wij niet in deze
problemen terechtkomen. Verder is dit onzes inziens een
element dat zich theoretisch wellicht zou kunnen
voordoen, maar dat zich, naar wij vermoeden, in de
praktijk eigenlijk niet zal voordoen.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): De
heer Jan Jacob van Dijk sprak over de verplichting van
gemeenten om binnen tien kilometer openbaar onderwijs
aan te bieden. Hij stelt dat hierover in de praktijk
waarschijnlijk geen problemen zullen ontstaan. Als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

8

binnen die tien kilometer geen openbaar onderwijs is,
terwijl gemeenten dat wel moeten aanbieden, kan ik mij
echter voorstellen dat weer een kleine school moet
worden opgericht. Wij hebben het hierbij met name over
plattelandsgemeenten. Mij is niet helemaal duidelijk hoe
de heer Van Dijk hier tegenaan kijkt. Ik zou nog steeds
voor een acceptatieplicht zijn. Dat zou ik er dus wel
degelijk mee willen vermengen.
De heer Jan Jacob van Dijk: Volgens mij gaat het niet
zozeer om het oprichten van een nieuwe school, maar
om de vraag of een openbare school opgeheven zou
moeten worden, dan wel dat er een acceptatieplicht zou
moeten zijn voor een bijzondere school. Laten wij de
zaken even uit elkaar trekken. In de wet staat dat er
voldoende openbaar onderwijs moet worden aangeboden. Die verplichting heeft de gemeentelijke overheid.
Stel nu, in een bepaalde plaats is er een school voor
openbaar onderwijs en een voor bijzonder onderwijs, en
deze laatste is een heel kleine school. Die zou opgeheven
moeten worden als wij de wettelijke regels zouden
volgen. Men verwacht echter dat in die plaats binnen
afzienbare tijd een nieuwe wijk komt of iets dergelijks.
Dat is voldoende reden om een beroep te doen op een
zogeheten discretionaire bevoegdheid van de staatssecretaris. In dat geval zou ik echter niet willen dat die
school verplicht is om iedere leerling aan te nemen die
zich er aanmeldt, en die tegelijkertijd kenbaar maakt dat
hij de grondslagen van de school niet wil erkennen. Ik
zou dus niet willen dat wij in één keer op dat terrein een
discretionaire bevoegdheid invoeren. Om die reden denk
ik dat mevrouw Dezentjé twee elementen ten onrechte
met elkaar vermengt.
De heer Jasper van Dijk (SP): Misschien is het goed als
de heer Jan Jacob van Dijk ingaat op de stelling van de
VOO. Als het gaat om een school die opengehouden
dient te worden omdat er een nieuwbouwwijk zit aan te
komen, waarvan gevoeglijk aangenomen kan worden dat
de inwoners ervan verschillende achtergronden hebben,
is het dan om die reden niet billijk en redelijk om te
zeggen dat die school algemeen toegankelijk moet zijn?
De heer Jan Jacob van Dijk: Daarover heb ik zojuist al
iets gezegd. Als daar bijvoorbeeld al een school voor
bijzonder onderwijs staat, zou ik het merkwaardig vinden
als niet meer naar de denominatie gekeken zou worden
en het per definitie een school voor openbaar onderwijs
zou moeten worden. Dat is min of meer de stelling die
door de Vereniging Openbaar Onderwijs wordt betrokken. Daarnaast heb ik aangegeven dat niet per definitie
naar het instrument van openbaar onderwijs gekeken
hoeft te worden. Er bestaat immers nog de mogelijkheid
om het instrument van de samenwerkingsschool te
gebruiken. Dat is in de Grondwet opgenomen. Als de
heer Jasper van Dijk zegt dat hij met belangstelling
wacht op een wetsvoorstel waarin dit verder wordt
uitgewerkt, ben ik het volstrekt met hem eens. Er zijn
echter al voldoende mogelijkheden om de samenwerkingsschool handen en voeten te geven. Het argument
dat door de Vereniging Openbaar Onderwijs naar voren
wordt gebracht, kan ik voor een deel begrijpen. De
vereniging brengt naar mijn mening echter net iets te
veel het belang van openbaar onderwijs naar voren, en
net iets te weinig het bredere scala van mogelijkheden.

De heer Jasper van Dijk (SP): Ik zou een kanttekening
willen plaatsen bij dit antwoord. Wij weten twee dingen
zeker. Ten eerste weten wij dat die bijzondere school
leerlingen verliest. Die raakt onder het getal van 23. Ten
tweede weten wij dat er een nieuwbouwwijk komt met
nieuwe inwoners van verschillende achtergrond. Ik vraag
mij af of dit in de optiek van de heer Jan Jacob van Dijk
niet een reden zou zijn om daarmee rekening te houden.
Toegankelijkheid is een belangrijk aspect.
De heer Jan Jacob van Dijk: Het karakter van een
samenwerkingsschool biedt al een bredere toegankelijkheid. De vraag is dus waarom het per se openbaar
onderwijs moet worden. Verder, stel je eens voor dat het
een school zou zijn met 26 leerlingen. Die school komt in
feite niet onder de benedengrens. Zou die school in een
keer in een heel andere positie moeten terechtkomen
dan een school met 23 leerlingen? Ik heb dus niet scherp
op mijn netvlies wat de heer Jasper Van Dijk naar voren
brengt.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): De
heer Jan Jacob van Dijk zegt dat wij hiervan geen
openbare school moeten maken. Maar een acceptatieplicht betekent niet per se dat het een openbare school
wordt. Het betekent dat je de grondslag respecteert. Die
overtuiging hoef je niet per se te delen, maar je moet de
grondslag respecteren. Je kunt dus nog steeds een
bijzondere school hebben, maar wel met een acceptatieplicht voor die leerlingen die de grondslag respecteren.
De heer Jan Jacob van Dijk: Laat ik beginnen met de
acceptatieplicht in zijn algemeenheid. Ik maak deel uit
van de CDA-fractie, die het regeerakkoord heeft
onderschreven en daarin heeft laten opnemen dat de
acceptatieplicht tijdens deze kabinetsperiode absoluut
niet aan de orde is. Verder heb ik zojuist ook gezegd dat
wanneer ouders de grondslagen van de desbetreffende
school onderschrijven en deze volledig respecteren, er
over het algemeen geen probleem zal ontstaan, zeker
niet op dit soort kleine scholen. Als mevrouw Dezentjé
Hamming een voorstander is van een zogeheten
acceptatieplicht, waarom zou zij dit alleen toepassen op
deze heel kleine scholen en niet in zijn algemeenheid? Ik
moet zeggen dat tot op dit moment in de redenering van
mevrouw Dezentjé Hamming en in de houding van de
VVD-fractie in de Kamer niet is gebleken dat zij groot
voorstander zijn van een acceptatieplicht. Ik verbaas mij
dus enigszins over deze vraag.
De voorzitter: Wij laten dit stukje nu achter ons en
vervolgen de beantwoording van de gestelde vragen.
De heer Jan Jacob van Dijk: Volgens mij heb ik
hiermee al heel veel vragen beantwoord. Op een paar
specifieke punten zou ik toch nog even willen ingaan.
Verscheidene personen hebben mij gevraagd om een
reactie op de reactie van staatssecretaris Dijksma. Ik heb
de reactie van de staatssecretaris met buitengewoon veel
belangstelling gelezen. Ik ben er blij mee dat de
staatssecretaris het probleem onderkent en bovendien
vindt dat er iets moet gaan gebeuren.
De staatssecretaris vult het alleen net iets meer in, door
een aantal beleidsregels. Zij wil graag een aantal
beleidsregels vaststellen, waardoor een school drie jaar
lang onder de opheffingsnorm kan gaan zitten. Rekenend

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

9

met de gemiddelde schoolgrootte en met de kwaliteit
van de school is zij bereid om een dergelijke school drie
jaar lang open te houden. Wij vinden dit een stapje in de
goede richting. Wij vinden het heel goed om dit te gaan
doen.
Tegelijkertijd willen wij een extra stapje zetten. Als zich
een situatie voordoet die net niet onder de regels past,
moeten wij nog de mogelijkheid hebben om af te wijken
van de regels. De discretionaire bevoegdheid bestaat op
dit moment niet voor het primair onderwijs, maar wel
voor het voortgezet onderwijs. Wij vinden dat deze
bevoegdheid de staatssecretaris ruimte kan bieden om in
uitzonderingssituaties af te kunnen wijken van wat in de
wet is opgenomen. Luisterend naar de eerste termijn van
de Kamer proef ik grote sympathie voor het voorstel om
dit instrument toe te voegen, los van wat de staatssecretaris al naar voren brengt.
De heer Slob (ChristenUnie): Wat is dan deze
uitzonderingssituatie volgens u? Heeft deze met name
betrekking op de situatie op de Friese school, of ligt deze
ook breder? Op een bepaald moment moet dit natuurlijk
wel ingekaderd worden. Waaraan denkt u dan?
De heer Jan Jacob van Dijk: Ik denk onder andere aan
de situatie in Friesland, waar er bij een dorp aan het
einde van het jaar een behoorlijke wijk zou worden
opgeleverd, zodat al helder was dat er een aantal
leerlingen extra naar die school zou komen. Dat is wat
mij betreft een klassieke situatie. Met uw welnemen,
voorzitter, geef ik straks het woord aan de heer Quarré,
om de situatie te schetsen waarmee hij in aanraking
kwam. Ook dat betrof een situatie die eronder te
rangschikken is. Ik kom daar zo meteen op terug.
De heer Depla (PvdA): Begrijp ik de heer Jan Jacob van
Dijk goed dat hij aan de ene kant meegaat met de
beweging die de staatssecretaris in de brief maakt en die
eigenlijk de grootste pijn wegneemt, maar dat hij aan de
andere kant de mogelijkheid wil openhouden omdat niet
alles in de toekomst valt te voorzien? Heeft hij zelf
concrete voorbeelden van situaties die ook in de
verruiming niet passen? Bouwen wij een soort zekerheid
in, of heeft hij nu al gevallen in zijn achterhoofd waarbij
hij het ook wil gebruiken?
De heer Jan Jacob van Dijk: Met datgene wat de
staatssecretaris naar voren brengt, kunnen wij echt een
belangrijk deel van de problemen ondervangen. Maar net
zo goed als de heer Depla niet weet hoe de toekomst er
precies uitziet, kan ik dat ook niet weten. Ik kan ook niet
bij iedere situatie volledig inschatten wat er in de
toekomst op ons af zal komen. Daarom wil ik in ieder
geval de staatssecretaris voorzien van een instrument
waarvan zij in de toekomst in specifieke situaties gebruik
kan maken. De heer Depla had het over een ’’soort
zekerheid’’, maar het is wat mij betreft net iets meer dan
dat. Ik wil ervoor zorgen dat de staatssecretaris een
volledig instrumentarium heeft om in toekomstige
situaties echt adequaat te kunnen inspelen op wat er op
dat moment op haar afkomt.
Voorzitter. Met uw welnemen vraag ik nu de heer Quarré
om een situatie te beschrijven waarmee hij in aanraking
is gekomen en waardoor uiteindelijk een school is
opgeheven. Daarna kom ik nog even terug op een paar
punten.

De voorzitter: Ik neem aan dat u dan snel tot een
afronding komt?
De heer Jan Jacob van Dijk: Ja.
De voorzitter: Het woord is aan de heer Quarré.
De heer Quarré: Bedankt, voorzitter. Op 1 oktober 2003
hadden wij binnen onze school 23 leerlingen. Een
daarvan was nog net geen 4 jaar; hij was op 12 oktober
jarig en kwam dus voor de telling op 1 oktober niet in
aanmerking. Dat is alleszins redelijk en was ook bekend.
Wij hadden op dat moment dus één leerling te weinig.
Dit kwam ook doordat er vlak voor de grote vakantie een
verhuizing had plaatsgevonden waardoor twee leerlingen
vertrokken waren. Binnen onze school hadden wij een
aantal zorgleerlingen. Als je een niet te grote school
bent, kun je namelijk binnen de mogelijkheden extra
aandacht schenken aan zorg. Wij werden toen geconfronteerd met het feit dat de school opgeheven moest
worden. Ook aangezien wij zorgleerlingen hadden,
hebben wij geprobeerd om die kinderen nog een aantal
jaren onderwijs te geven. Dat is inderdaad gelukt. In 2007
is het doek voor de school gevallen. Er waren toen 27
leerlingen.
Dit is heel misschien een signaal dat als een school op
één moment eventjes onder de norm komt, dit definitieve beëindiging van de bekostiging betekent. Dan is het
over en uit.
De voorzitter: Het woord is aan de heer Jan Jacob van
Dijk.
De heer Jan Jacob van Dijk: Ik moet nog ingaan op
enkele onderwerpen. Er is een discussie of het van
belang zou zijn om meer aandacht te besteden aan de
betrokkenheid van ouders. Wat mijn fractie betreft, geldt
voor onderwijs nog steeds artikel 23, keuzevrijheid van
ouders voor een schooltype. Dat is natuurlijk leidend.
Ouders willen over het algemeen dat de school dichtbij
is. De heer Van der Vlies had het in dit verband over de
natuurlijke omgeving. Vaak is dat een dorp. Om die
reden willen wij ervoor zorgen dat scholen in kleinere
gemeenschappen overeind kunnen blijven. Dat komt de
leefbaarheid ten goede.
De heer Van der Vlies sprak over de Berenburcht in de
gemeente Baarland. Een zogenaamde eenpitter kan vrij
snel onder de gemiddelde schoolgrootte uitkomen. Met
dit voorstel hebben wij dat probleem niet helemaal
opgelost. Je zou kunnen zeggen dat de staatssecretaris
ook op dit terrein gebruik kan maken van de discretionaire bevoegdheid, dus van de mogelijkheid om af te
wijken van de absolute regels uit de wet. Het lijkt mij
verstandig dat de staatssecretaris straks wat dieper op
deze problematiek ingaat. Dit element kan ik nog niet
volledig overzien.
De heer Depla (PvdA): Het heeft ook te maken met de
kwetsbaarheid van een school. Het maakt nogal wat uit
of een school een eenpitter is met 23 leerlingen of dat de
school een onderdeel is van een groter geheel. Als de
baas van de eerste school onder de trein komt, is de
school weg.
De heer Jan Jacob van Dijk: U maakt een mooi
bruggetje naar mijn volgende onderwerp, namelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

10

kwaliteit en kwetsbaarheid. Wij hebben met nadruk naar
voren gebracht dat scholen problemen kunnen hebben
met de kwaliteit. Wanneer keer op keer blijkt dat een zeer
kleine school zwak tot zeer zwak is, kunnen wij ons
voorstellen dat de staatssecretaris geen gebruikmaakt
van de discretionaire bevoegdheid. Daar moeten wij de
ogen niet voor sluiten. Wij willen niet via de discretionaire bevoegdheid een zwakke school overeind houden.
Dat lijkt ons een onterecht gebruik van dat instrument.
Op het eerste gezicht is een kleine school wat kwetsbaarder op het punt van de kwaliteit dan een grotere school.
In onze nota hebben wij al aangegeven dat er geen
duidelijke ’’evidence based’’ analyse is van de kwaliteit
van een school in relatie tot de omvang van die school.
Je kunt niet zeggen dat een kleinere school gemiddeld
van slechtere kwaliteit is dan een grotere school. Ik vraag
de heer Quarré om even aan te geven hoe met kwaliteit
kan worden omgegaan om te voorkomen dat de
kwetsbaarheid te groot wordt.
De heer Quarré: Kwaliteit is een breed begrip. Een van
de elementen daarvan is het leerrendement van de
leerlingen. Wij hebben gedurende een flink aantal jaren
met een zeer kleine school prima resultaten behaald. Ook
een kleine school kan qua leerrendement goed meekomen. Misschien kan daaraan het zorgelement nog
worden toegevoegd. In het samen-naar-schoolproces in
relatie tot het aantal leerlingen dat binnen onze school
heeft gefunctioneerd, is het rendement onder deze
omstandigheden minstens gelijk aan het rendement van
een school voor speciaal onderwijs vijftien à twintig
kilometer verderop. Een aantal leerlingen dat heel zwak
functioneerde of dat erg beperkte mogelijkheden had,
heeft toch heel goed gefunctioneerd. Dat mag je
natuurlijk niet veralgemeniseren, maar de mogelijkheden
van een kleine school op dit terrein zijn vrij groot. Wat de
tevredenheid van de ouders over de school betreft: zij
stonden vierkant achter de school en zij betreurden ten
zeerste dat het afgelopen moest zijn.
Er zijn meer aspecten, bijvoorbeeld het sociale aspect.
Dit is vrij gering, maar als je binnen een kleine school de
mogelijkheid creëert om op sommige onderdelen met
een andere, wat grotere school samen te werken, kunnen
de nadelen vrij gemakkelijk worden weggenomen. Ik geef
daarvan twee voorbeelden. De opening van de Boekenweek werd in samenwerking met een andere school
georganiseerd. Het behalen van het EHBO-diploma werd
in samenwerking met een grotere school geregeld. Als je
over die mogelijkheden beschikt, is het zeer aan te
bevelen om te bezien of scholen in de kleine kernen in
stand gehouden kunnen worden.
De heer Depla (PvdA): Voor mij is dit niet de kern. Ik
denk niet dat grote scholen per definitie een betere
kwaliteit hebben. In de brief van de staatssecretaris
wordt het volgende onderscheid gemaakt. Er wordt wel
een versoepeling aangebracht in de omvang van de
individuele school, maar niet van het gemiddelde,
gerelateerd aan het bestuur waar de school onderdeel
van uitmaakt. Ik kon mij daar iets bij voorstellen, omdat
een eenpitter van 27 leerlingen een andere kwetsbaarheid heeft dan een kleine school die onderdeel uitmaakt
van een groter geheel. Deelt de heer Van Dijk die
opvatting van de staatssecretaris of vindt hij dat dit
onderscheid eigenlijk niet mag worden gemaakt?

De heer Jan Jacob van Dijk: Ik kan mij heel goed de
analyse van de staatssecretaris voorstellen dat zij zich
afvraagt hoe kwetsbaar een school is. Een eenpitter is
kwetsbaarder dan een school die onderdeel uitmaakt van
een groter geheel waaronder meerdere scholen vallen.
Die redenering volg ik. De vraag is of ik daar de ultieme
consequentie uit trek dat een school die echt heel klein
is, maar nog steeds een eenpitter, in stand mag blijven
onder de voorwaarde dat de school fuseert. De vraag is
of je dat uiteindelijk op deze wijze wilt afdwingen.
De heer Depla (PvdA): Dit punt is van belang voor het
vervolgdebat. De staatssecretaris heeft een brief
gestuurd. De heer Van Dijk wil in aanvulling op haar
voorstel de discretionaire bevoegdheid overeind houden.
Er is nog een tweede aanvulling: de eis dat een school
die onder de 23 leerlingen zakt, binnen drie jaar mag
terugkomen, mits deze onderdeel is van een groter
geheel. Wil hij die eis ook niet of denkt hij daar in het
kader van discretionaire bevoegdheid wel uit te komen?
De heer Jan Jacob van Dijk: Ik denk dat wij daar in het
kader van de discretionaire bevoegdheid wel uitkomen.
Maar zeker gelet op wat er de afgelopen week naar
buiten is gebracht over fusies en het rapport van de
Onderwijsraad, moeten wij ons wel even achter de oren
krabben of wij niet op een oneigenlijke manier toch weer
min of meer die fusies beargumenteren en stimuleren.
Daarom huiver ik als het gaat om die verplichte eis die
op tafel wordt gelegd.
De voorzitter: U bent daarmee aan het einde van uw
beantwoording gekomen?
De heer Jan Jacob van Dijk: Ja, voorzitter.
Ik trek nog een slotconclusie. Er is echt nog wel een
aantal vragen dat later in de wet- en regelgeving helder
op tafel moet komen. Ik proef echter in belangrijke mate
steun en sympathie voor het opnemen van een
discretionaire bevoegdheid. Ik weet nog niet welke
antwoorden de staatssecretaris vanmiddag zal geven,
maar mocht zij niet direct aangeven dat zij een discretionaire bevoegdheid wil opnemen, dan ben ik eventueel
bereid om daarvoor een initiatiefwetsvoorstel in te
dienen.
De voorzitter: Ik begrijp dat de leden behoefte hebben
aan een korte tweede termijn.
De heer Slob (ChristenUnie): Voorzitter. Ik dank de
initiatiefnemer voor zijn beantwoording.
Wij maken een heel interessante discussie los, ook over
de ondergrenzen. Ik vraag mij in het kader van de
lumpsumfinanciering bijna af: moet er naar de toekomst
toe nog wel een ondergrens zijn als een schoolvereniging haar school overeind kan houden en de kwaliteit
afdoende is? Die discussie zal ik nu niet losmaken, maar
interessant is die wel.
Ik steun de initiatiefnemer dat wij deze discussie nu niet
moeten belasten met een discussie over de acceptatieplicht. Ik vind het in die zin ook een beetje flauw, want de
directe aanleiding om dit los te maken is zelfs een school
voor openbaar onderwijs geweest. Daaruit blijkt dat de
initiatiefnemer er oog voor heeft dat er in Nederland
voldoende openbaar onderwijs moet zijn. Dit is ook in
onze wetgeving goed geregeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

11

Als het gaat om het vervolg, dan steun ik de inzet van
collega Jan Jacob van Dijk. Deze ligt, zoals hij zelf zegt,
heel dicht bij wat de staatssecretaris wil. Het enige
verschil is volgens mij dat hij eventueel ook na drie jaar
nog ruimte wil hebben om een school met minder dan
23 leerlingen in een bepaalde situatie open te houden.
Dat lijkt mij wijs, maar misschien moet je dat wel aan
bepaalde criteria verbinden. Een daarvan is dat de
kwaliteit goed moet zijn, maar daarover is volgens mij
geen enkele discussie. Daarbij zou je zo’n school, net als
scholen die opgericht worden, kunnen vragen om een
directe meting te houden om aan te tonen wat het
beschikbare potentieel is, zodat wij naar de toekomst toe
een beetje zicht hebben op de ontwikkelingen. Op basis
daarvan kun je dan misschien concluderen dat het in een
bepaalde situatie niet zo erg is als het aantal leerlingen
in het vierde jaar ook nog even onder de 23 ligt, omdat
je ziet dat het oploopt en je daar alle vertrouwen in hebt,
ook als de kwaliteit gewoon goed is. Dat zou een goede
oplossing kunnen zijn. Ik vraag de initiatiefnemer, daar
nog op te reageren.
De heer Depla (PvdA): Voorzitter. Ik dank de initiatiefnemer voor zijn heldere beantwoording.
Ik kan nu tot de conclusie komen dat de door de
staatssecretaris voorgestelde uitbreiding een stap in de
goede richting is en dat daardoor de kans bestaat dat wij
de discretionaire bevoegdheid niet zo vaak meer hoeven
toe te passen. Het blijft evenwel verstandig om in het
primair onderwijs, net als in het voortgezet onderwijs, de
discretionaire bevoegdheid mogelijk te maken. De ideeën
van de heer Slob over criteria voor de kwaliteit en de
directe meting zijn interessant.
Interessant is ook dat aangegeven wordt dat het debat
over de acceptatieplicht in wezen een vreemde eend in
de bijt is. Wij kunnen en willen dit debat altijd voeren,
maar dan kunnen wij dit onderwerp wel in elk debat aan
de orde stellen over ’’genoeg openbaar onderwijs’’. Dat
is in de wet geregeld en valt of staat niet met de vraag of
een school onder de opheffingsnorm valt. Dit laat
onverlet dat wij het interessant vinden om over dit
onderwerp te discussiëren, maar wij vinden het niet
terecht om er nu een speciale voorziening voor op te
zetten.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Voorzitter. Hartelijk dank voor de beantwoording. Ik heb
nog grote twijfels over de acceptatieplicht, want het gaat
toch om een kleine school. Wij hebben ons uitgesproken
voor een discretionaire bevoegdheid, maar wij vinden
het geen goed idee om leerlingen buiten de deur te
houden, ook als zij de grondslag van de school respecteren. Stel dat er in die buurt op het dunbevolkte platteland ook een heel kleine school voor openbaar onderwijs
is. Dan krijg je toch de rare situatie dat er een heel kleine
school voor openbaar onderwijs is en een heel kleine
school voor bijzonder onderwijs. Dat vinden wij een
moeilijke situatie. De initiatiefnemer zegt dat de
gemeente dan verplicht is dat openbaar onderwijs aan te
bieden. Maar stel dat het ook een heel kleine school is
met minder dan 23 leerlingen. Wat moet ik mij daarbij
voorstellen?
De heer Jasper van Dijk (SP): Voorzitter. Dank voor de
beantwoording. Ik heb nog een vraag over de stichtingsnorm. De initiatiefnemer geeft terecht aan dat, als de

school wordt opgeheven, je niet zomaar een nieuwe
school kunt oprichten door de veel hogere stichtingsnorm. Heeft hij de hoogte van de stichtingsnorm ook
betrokken bij het opstellen van zijn nota? Daar zou je
wellicht ook naar kunnen kijken.
Mijn tweede vraag betreft de acceptatieplicht. De
Vereniging voor Openbaar Onderwijs noemt de
mogelijkheid dat een school verplicht openbaar is. Dat is
de meest radicale versie van het voorstel. Zoals
mevrouw Dezentjé terecht heeft opgemerkt, laat de
invoering van een acceptatieplicht de signatuur van de
school volledig in stand. Er wordt alleen gevraagd dat de
school toegankelijk wordt gemaakt voor alle leerlingen
met respectering van de grondslag. Het is eigenlijk een
heel bescheiden vraag. Dat zou kunnen in de vorm van
een samenwerkingsschool. Maar mocht de school in
kwestie daar geen trek in hebben, dan zou je het op deze
manier ook kunnen oplossen.
De heer Van der Vlies (SGP): Voorzitter. Ik wil de
initiatiefnemer graag dankzeggen voor zijn beantwoording. Die dank gaat uiteraard ook uit naar degene die via
hem het woord voerde.
De problematiek is helder, althans voor mijn fractie. Wij
steunen de zoektocht naar mogelijkheden om in
bepaalde nader te motiveren gevallen tot een oplossing
te geraken die inhoudt dat de onderwijsvoorziening ter
plekke in stand kan blijven. Er zijn heel veel goede
redenen voor die ik kortelings heb aangeduid in het
begin van mijn bijdrage.
Het is helder dat mijn fractie de discussie over de
acceptatieplicht toch een andere vindt. Ik ben de
initiatiefnemer er erkentelijk voor dat hij de Kamerleden
heeft voorgehouden die discussie niet vast te knopen
aan dit debat. Het is natuurlijk wel bij elkaar te brengen,
maar het is toch echt een andere discussie.
Wat is de discretionaire bevoegdheid? Het is een
mogelijkheid om in een allerindividueelste situatie tot
een afwijking te geraken van datgene wat de wet
voorschrijft; zo vat ik het maar even samen. Wij zoeken
dat maatwerk en ik steun dat, maar is dat ongelimiteerd?
Het verschil tussen de initiatiefnemer en de staatssecretaris lijkt te zijn dat de initiatiefnemer er meer ruimte
voor wil dan de staatssecretaris. Waar zit nu de crux? Die
zit toch in het zinnetje dat in de brief van de staatssecretaris staat. Dat houd ik de initiatiefnemer nu voor om te
kijken hoe hij erop reageert. Er moet op enigerlei wijze
een waarborging zijn dat er geen rechtsongelijkheid
ontstaat, want dat willen wij ook niet. Wij moeten geen
juridisering krijgen van de discretionaire bevoegdheid en
de toepasselijkheid ervan. Want wanneer doe je het dan
wél en laat je een school ervoor in aanmerking komen en
wanneer toch maar niet, in een ogenschijnlijk vergelijkbare situatie? Dat moet wel haarscherp te formuleren en
te verdedigen zijn, anders wordt het natuurlijk voor de
rechter gehaald.
De heer Biskop (CDA): Voorzitter. Ik dank de indiener van
de initiatiefnota voor de beantwoording van alle vragen.
Wij zien hier een heel goed voorbeeld van hoe de
politiek, en in dit geval individuele Kamerleden, kan
reageren op vragen die in de samenleving worden
gesteld. Ik zeg met de heer Van der Vlies dat er tal van
goede redenen zijn om kleine scholen in stand te
houden. Laten wij daar dan ook voor zorgen. Ik sluit me
ook graag aan bij de opmerking van de heren Slob en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

12

Depla, dat de voorstellen van de staatssecretaris afgetopt
kunnen worden met een discretionaire bevoegdheid.
De heer Jan Jacob van Dijk: Voorzitter. Ik wil allereerst
ingaan op de vraag van de heer Jasper van Dijk, namelijk
of wij ook hebben gekeken naar de stichtingsnorm. Er is
een groot verschil tussen de stichtingsnorm en de
opheffingsnorm. Wij zijn er niet voor om allemaal heel
kleine schooltjes op te richten. Dat is niet de bedoeling,
maar wij willen dat de kleine school daar waar hij
bestaat, wel kan overleven. Om die reden hebben wij de
stichtingsnorm in deze discussie buiten beschouwing
gelaten. Wil je namelijk echt soelaas bieden in de
situaties waarover wij het hier hebben, dan zul je de
stichtingsnorm namelijk substantieel moeten verlagen.
Dan komen wij in de discussie waarvan de heer Slob
terecht zei dat wij haar hier even niet moeten voeren.
Dan vraag je je namelijk af of er eigenlijk wel een
ondergrens moet zijn. Dat gaat zo ver, die discussie
moeten wij op dit moment niet willen voeren. In het
uiterste geval zou je dan zelfs, met een lumpsumfinanciering en een volledige vrijheid, bijna kunnen
uitkomen bij thuisonderwijs en dat is echt een andere
discussie.
Over de rechtsongelijkheid werd opgemerkt dat
discretionaire bevoegdheid niet moet leiden tot willekeur.
Daar ben ik het volledig mee eens, maar als wij die
bevoegdheid via allerlei beleidsregels weer gaan
inperken, komen wij in de situatie dat wij niet kunnen
inspelen op een uitzonderingssituatie. Wij hebben in
Nederland de systematiek dat wanneer een besluit wordt
genomen en een beroep wordt gedaan op een discretionaire bevoegdheid, beargumenteerd wordt aangegeven
waarom men wel of geen gebruik heeft gemaakt van die
discretionaire bevoegdheid. Op dat moment ontstaat een
soort jurisprudentie: mocht een school in een soortgelijke situatie terechtkomen en een ander besluit krijgen,
dan kan die school naar een bestuursrechter gaan en
zeggen dat hem onrecht wordt gedaan omdat hij in een
vergelijkbare situatie zit en geen gebruik mag maken van
de discretionaire bevoegdheid. Eerlijk gezegd ben ik niet
zo heel erg bang dat wij tegen willekeur op zullen lopen.
Mevrouw Dezentjé vroeg of het gewenst is als er in een
plaats twee heel kleine scholen bestaan. Ja, waarom
niet? Waarom zou het ongewenst zijn om twee kleine
scholen te hebben, mits zij aan de regels voldoen? In de
initiatiefnota staat dat wij moeten kijken of er omstandigheden zijn die het rechtvaardigen dat een school blijft
bestaan wanneer hij onder de 23 leerlingen uitkomt. Ik
zie niet in waarom het een wezenlijk andere situatie zou
zijn dan de situatie waarin er maar één heel kleine school
is, of de situatie waarin er naast een heel kleine school
een heel grote school is. Dat hoeft in de discussie niet zo
veel verschil te maken.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Misschien is het een theoretische situatie, maar stel dat
er geen ’’markt’’ is voor de kleine openbare school, wat
dan?
De heer Jan Jacob van Dijk: Volgens mij ben ik in
eerste termijn al op die situatie ingegaan. Er zijn twee
elementen die ik de Kamer wil voorhouden. Het eerste is
dat een gemeente er toch voor moet zorgen dat er
openbaar onderwijs is binnen een straal van tien
kilometer van de plek. Is dat er niet, dan wordt die norm

van 23 leerlingen ook al anders. Verder is er nog altijd de
mogelijkheid van een samenwerkingsschool: er kan op
dat moment worden gezocht naar samenwerking met
een school van een andere denominatie, die dan onder
dat ene schoolbestuur terechtkomt. Er wordt gesuggereerd dat dit met name van toepassing is op bijzondere
scholen. Uit de feiten die wij de afgelopen periode boven
tafel hebben gekregen, zien wij echter dat scholen voor
openbaar onderwijs heel vaak hiertegenaan lopen: een
school wordt opgeheven omdat het vaak de laatste
school binnen een kleine kern is die nog overeind is. De
acceptatieplicht in de richting van het bijzonder
onderwijs zou je nu moeten regelen, omdat je daarmee
problemen voorkomt, maar dat blijkt niet het geval te
zijn. Het openbaar onderwijs komt veel vaker in de knel
als gevolg van deze normering dan kleine bijzondere
scholen.
De vergadering wordt van 12.40 uur tot 13.15 uur
geschorst.
Voorzitter: Jan Jacob van Dijk
De voorzitter: Goedemiddag. Ik wil graag overgaan tot
het tweede deel van het overleg. Dat is het overleg van
de Kamer met de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap voor primair onderwijs, met name over
kleine scholen.
De heer Biskop (CDA): Voorzitter. Wij hebben al
ruimschoots betoogd dat het een goed idee is om
scholen die goede kwaliteit kunnen leveren in stand te
houden, ook al zijn zij wat kleiner. Het doet de CDAfractie deugd dat ook staatssecretaris Dijksma dit inziet,
dat zij zegt dat dit onderwerp kan zijn van nadere
regelgeving en dat zij het initiatief van het CDA
sympathiek vindt.
Ik heb nog een paar vragen aan de staatssecretaris. Wil
zij nader ingaan op de positie van de ouders, zoals ik ook
aan de indiener heb gevraagd? Die positie blijft ook in
haar brief wat onderbelicht, terwijl dat eigenlijk de kern
van de zaak is. Je moet ouders namelijk in staat stellen
om de keuze te maken. Je moet ouders de mogelijkheid
geven om in hun omgeving een school te kiezen.
In het eerste deel van ons overleg liet een overgroot deel
van de Kamer merken wel wat te voelen voor de discretionaire bevoegdheid. Daarom vraag ik de staatssecretaris hoe zij naar deze argumentatie kijkt, mede in het licht
van haar eigen brief.
In het eerste gedeelte hebben wij ook gesproken over de
kwaliteit van onderwijs en de relatie met de omvang van
de school. De indiener heeft gesproken over het
ontbreken van evidence based informatie. Wil de
staatssecretaris daar nader op ingaan? Aan de ene kant
kunnen scholen te klein zijn om kwaliteit te leveren. Aan
de andere kant hangt er rond de discussie een aureool
dat scholen juist klein moeten zijn om kwaliteit te kunnen
leveren.
Wat betreft fusies merk ik op dat kleine scholen gemakkelijk in een wat groter bestuurlijk verband kwalitatief
goed onderwijs kunnen verzorgen. Hoe kijkt de staatssecretaris daar tegenaan?
De heer Slob (ChristenUnie): Voorzitter. De staatssecretaris heeft vanochtend ook het debat met de initiatiefnemer
gevolgd, dus het lijkt mij niet nodig om dat allemaal over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

13

te doen. Zij weet hoe mijn fractie in deze hele discussie
staat.
Allereerst heb ik een vraag over de ondergrens van
23 leerlingen. Ik heb daarover zelf ook niets kunnen
terugvinden. Misschien is het archief van het ministerie
van OCW groter, zodat de staatssecretaris daar wel iets
over kan zeggen. Hoe is deze indertijd ontstaan?
De initiatiefnemer kwam met informatie dat 21 scholen in
de laatste vijf jaar onder de grens van 23 leerlingen zijn
gekomen. Zijn daarover nog gegevens bekend? Betreft
het alleen openbare scholen of ook scholen met
bijzonder onderwijs? Die informatie kan ons helpen om
zicht te krijgen op de omvang van de problematiek. Gaat
het alleen om scholen op het platteland?
Is er wel eens gebruik gemaakt van de discretionaire
bevoegdheid in het voortgezet onderwijs? Daar wordt
immers steeds een vergelijking mee gemaakt.
Ik meen dat het verschil van opvatting tussen de
staatssecretaris en de indiener van de initiatiefnota wel
meevalt en dat het wel is te overbruggen. Wat is hierop
de reactie van de staatssecretaris, gezien de discussie
met de Kamer?
De heer Depla (PvdA): Voorzitter. Ook ik kan kort zijn.
Vanochtend hebben wij onze vragen aan de initiatiefnemer gesteld en hij heeft deze beantwoord. Mijn
belangrijkste vraag aan de staatssecretaris is of zij
overtuigd is door die beantwoording. Zo ja, dan zijn wij
snel klaar. Dan is de Kamer het erover eens om één
voorstel toe te voegen aan de voorstellen van de
staatssecretaris, namelijk over de discretionaire
bevoegdheid voor het geval dat de door de staatssecretaris voorgestelde uitbreiding niet adequaat blijkt te zijn.
Als de staatssecretaris echter nog niet overtuigd is, heb
ik nog wel een aantal praktische vragen. Als de
staatssecretaris wel overtuigd is, stel ik voor dat wij het
debat snel afronden.
De voorzitter: Dus eigenlijk wilt u voorrang voor deze
vragen?
De heer Depla (PvdA): Ja, dit is eigenlijk meer een punt
van orde!
Ik heb dus een aantal vragen voor het geval de staatssecretaris niet overtuigd is. In de initiatiefnota wordt
voorgesteld om ook in het primair onderwijs de
discretionaire bevoegdheid toe te kennen, zoals in het
voortgezet onderwijs het geval is. Als de staatssecretaris
tegen die bevoegdheid zo veel bezwaren heeft, waarom
gelden die bezwaren dan niet voor het voortgezet
onderwijs?
De staatssecretaris schrijft dat de discretionaire
bevoegdheid in de jaren negentig voor het primair
onderwijs uit de wet geschrapt is, want er zouden allerlei
dingen mis zijn gegaan. Wat is er misgegaan, waardoor
destijds het mes in die bevoegdheid is gezet?
De staatssecretaris heeft nu zelf een aantal versoepelingen doorgevoerd. Is daarmee de angst voor de discretionaire bevoegdheid geen koudwatervrees geworden? Zij
heeft een paar stappen gezet, waardoor de kans dat
daarnaast nog andere dingen te bedenken zijn, op
voorhand niet direct groot is. De initiatiefnemer heeft dit
ook al gezegd. Is er dus geen sprake van koudwatervrees
van de staatssecretaris om haar bezwaar tegen de
discretionaire bevoegdheid overeind te houden?

Mijn laatste punt is de discussie over de acceptatieplicht.
Aan de ene kant moet er openbaar onderwijs zijn binnen
een bepaalde straal en aan de andere kant bestaan de
samenwerkingsscholen. De heer Jan Jacob van Dijk geeft
hier hoog over op. Waarom zijn samenwerkingsscholen
een oplossing? Welke bijdrage kan de staatssecretaris
leveren om de uitwerking van die oplossing te verbeteren?
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Voorzitter. De staatssecretaris heeft in haar notitie een
opmerking gemaakt over de driejarige verbetertermijn
voor zwakke of zeer zwakke scholen. Deze termijn is nu
eigenlijk achterhaald door het lopende parlementaire
debat. Ik neem aan dat de staatssecretaris daar iets in wil
wijzigen. Ik hoor dit graag van haar.
De heer Jan Jacob van Dijk heeft de samenwerkingsverbanden al genoemd, maar daar is geen discretionaire
bevoegdheid voor nodig. Ik vraag mij af hoe wij dit dan
moeten zien. Dit is immers nu ook mogelijk.
De heer Jasper van Dijk (SP): Voorzitter. De reactie van
de staatssecretaris op de initiatiefnota is, wat mij betreft,
wat teleurstellend. In de nota wordt gepleit voor de
discretionaire bevoegdheid. De staatssecretaris wil dat
wel overnemen, maar dan binnen drie jaar. In feite blijft
dan hetzelfde probleem overeind staan. Het is mogelijk
dat een school niet drie maar vier jaar nodig heeft om
boven het aantal van 23 leerlingen uit te komen. Het is
ook mogelijk dat er na drie jaar 22 leerlingen op de
school zitten, maar dat er uitzicht is op meer leerlingen
in de komende jaren. Hoe zal de staatssecretaris dat aan
betrokkenen uitleggen?
Ik heb ook al aan de indiener van de nota gevraagd of
het verschil van mening tussen de staatssecretaris en
hem met het budget te maken heeft. De indiener zegt dat
het geen substantiële financiële gevolgen zal hebben.
Denkt de staatssecretaris daar anders over?
De VOO en VOS/ABB hebben een vraag gesteld over de
gemiddelde schoolgrootte. Voorkomen moet worden dat
het discretionair openhouden van een school met te
weinig leerlingen ertoe leidt dat een andere school
gesloten moet worden om de gemiddelde schoolgrootte
te behouden. Is dat niet op te lossen door de school die
discretionair langer mag voortbestaan, tijdelijk immuniteit te verlenen? Dan hoeft die school tijdelijk niet te
worden meegeteld.
Ik wil ten slotte iets vragen over de acceptatieplicht. Ook
daarvoor hebben de VOO en VOS/ABB een goed pleidooi
gehouden. Het gaat om de zorgplicht voor een genoegzaam aantal scholen. Je kunt zeggen: zorg ervoor dat de
school die overblijft, openbaar wordt. Je kunt ook
zeggen: dat is me te drastisch. Zorg er dan voor dat die
bijzondere school algemeen toegankelijk wordt.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Met
inachtneming van de grondslag.
De heer Jasper van Dijk (SP): Dat is een terechte
aanvulling. Ik heb daarover ook een motie voorbereid,
maar ik wacht even het antwoord van de staatssecretaris
af.
De heer Van der Vlies (SGP): Voorzitter. Het stichten en
opheffen van scholen is altijd een gevoelige materie
geweest. Velen willen de stichtingsnorm zo laag mogelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

14

stellen om het stichten van scholen niet al te onbereikbaar te laten zijn. De opheffingsnorm moet ook zo laag
mogelijk liggen omdat men zo veel mogelijk scholen in
stand wil houden. Dat is belangrijk voor dorpsgemeenschappen en men wil zo lang mogelijk wegblijven van
een neerwaartse spiraal. Wij kennen die neerwaartse
spiraal op het platteland allemaal: vergrijzing, winkeliers
trekken weg, kerken lopen leeg, het verenigingsleven
taant en de scholen worden gesloten. Wij zijn het er
gelukkig over eens dat dit niet goed is.
In ons dichtbevolkte land is dit een extra probleem door
de aanvankelijke denominatieve spreiding. Die is er nog
altijd en het is duidelijk dat mijn fractie daaraan hecht. In
de praktijk heeft die denominatieve spreiding al eerder
geleid tot een reshuffle van het instrumentarium. Ik
herinner mij dat in de jaren tachtig een vrij rigide
toepassing gehanteerd werd van zowel de stichting- als
opheffingsnormen. Dat leidde toen tot onbevredigende
situaties. Uiteindelijk zijn wij terechtgekomen bij de
leerlingdichtheidnorm die per gemeente verschilt. De
staatssecretaris beschrijft dat in haar brief zeer terecht.
Dat systeem beoogde dat er maatwerk geleverd kon
worden. De ene gemeente of regio is namelijk de andere
niet. Daarnaast moest het een stukje geobjectiveerde
systematiek behouden ter wille van de rechtszekerheid.
Dat is de leerlingdichtheidnorm geworden, maar het is
duidelijk dat wij nu hier en daar een beetje door de
leerlingdichtheidnorm zakken.
Ik ben het volstrekt eens met de staatssecretaris en ik
ben haar erkentelijk voor haar toezegging om een
wetsvoorstel voor te gaan bereiden waarin de mogelijkheid ligt om dit aan te pakken. Dat is alvast wat en dat
bedoel ik absoluut niet cynisch. Het is een goede eerste
stap, maar het gaat wel om de voorwaarden waaronder
het gaat gebeuren. Begrijp ik het goed dat de staatssecretaris wel een discretionaire bevoegdheid wil, maar
ook zo dicht mogelijk wil blijven bij het geobjectiveerde
systeem? Ik heb daar begrip voor vanuit overwegingen
die in de rechtszekerheid wortelen. Kan dit echter
uiteindelijk niet tot bepaalde rigiditeiten leiden? Er kan
namelijk toch weer een ’’pondsponds’’-situatie ontstaan
en die ruimte zou ik niet willen geven. Integendeel, ik zou
een allerindividueelste afweging per school mogelijk
willen laten zijn. Natuurlijk zijn de ouders daarbij
betrokken. Ik zou graag van de staatssecretaris horen hoe
dat wordt vormgegeven. Uiteraard moet de kwaliteit
buiten discussie staan.
Staatssecretaris Dijksma: Voorzitter. Misschien mag ik
via u de initiatiefnemer die ons vandaag bij elkaar
gebracht heeft, hartelijk danken voor die mogelijkheid. Ik
denk dat de initiatiefnota ’’Oog voor de toekomstige
toegankelijkheid – over kleine scholen’’ zowel in de
Kamer, als ook bij mij op grote waardering mag rekenen.
Ik wil namelijk niet dat de door de heer Van der Vlies
aangehaalde neerwaartse spiraal van ontvolking en soms
zelfs leegloop op het platteland, waarbij je ziet dat de
sociale structuren langzaam maar zeker verdwijnen,
steeds meer om zich heen grijpt. Dan zie je dat met
name de school vaak een belangrijk anker kan zijn, ook
voor mensen die overwegen om zich te vestigen in
dorpen. Als een dergelijke voorziening er is, biedt het
meer perspectief om er te wonen of te blijven wonen.
Het laatste is ook van groot belang. Daarnaast vind ik het
voor kinderen in de basisschoolleeftijd sowieso erg

belangrijk dat scholen nabij zijn, en dat er niet over grote
afstanden gereisd moet worden op weg naar school.
In juli is dus de initiatiefnota verschenen en vervolgens
heeft u mij gevraagd om een kabinetsreactie. Die hebben
wij op 15 oktober aan de Kamer verzonden. Ik heb de
discussie van vanochtend heel goed gehoord. Ik weet
hoe de opvattingen in de Kamer zijn over wat mogelijk
nog een verschil is tussen wat in de initiatiefnota wordt
bepleit en wat het kabinet tot op heden heeft voorgesteld. Ik wil de Kamer op dit punt dan ook graag een
voorstel doen, maar niet dan nadat ik nog een keer heb
gewezen op het feit dat er in de huidige wetgeving wel
degelijk al rekening wordt gehouden met de schaal van
scholen. Dat heeft vooral te maken met het feit dat de
opheffingsnormen in het primair onderwijs gedifferentieerd zijn. Zij houden rekening met de leerlingdichtheid.
Dat betekent dat je in landelijke en dunbevolkte gebieden
een heel andere opheffingsnorm hebt dan in een stad als
Den Haag. Er zijn scholen met een opheffingsnorm die
letterlijk op de 23 leerlingen zit. Andere scholen zitten op
een norm van 80 en in Den Haag zit de norm rond de
200. Dat verschil wordt al meegenomen in de wijze
waarop onze normen werken. Daarnaast hebben wij
terecht een toeslag voor kleine scholen opgenomen in de
lumpsum, waarmee wij kleinere scholen financieel in
staat stellen om het hoofd goed boven water te houden.
Er is vanochtend naar voren gebracht dat veel kleine
scholen dat ook echt zo ervaren.
Er zit – daar heeft de heer Van Dijk gewoon gelijk in –
desalniettemin een zwakke plek in het systeem, laten wij
het zo maar noemen. Dat betreft de allerkleinste scholen
in vaak kleine dorpen, die onder de absolute ondergrens
van 23 leerlingen zakken, ondanks het feit dat er
perspectief is op nieuwbouw, waardoor er in de
toekomst weer nieuwe kinderen bij zullen komen en men
als vanzelf weer boven de grens zal uitstijgen. Veel van
de scholen waarom het in dit geval gaat, zien de
bekostiging direct stoppen met ingang van het jaar
volgend op het tijdstip waarop zij onder het leerlingenaantal van 23 zakken. Dat is anders bij eenpitters. Zij
hebben drie jaar lang de mogelijkheid om onder de norm
te blijven. Dus in die zin is het vooral een probleem voor
scholen die al op basis van de gemiddelde schoolgrootte
proberen mee te blijven doen, en vervolgens toch weer
onder de 23 zakken. Dat was ook het voorbeeld in
Goingarijp, waarbij men van het ene op het andere jaar
zag dat de bekostiging een probleem werd. Ik heb ook al
in de beleidsnota aangegeven dat ik, omdat ik die zwakke
plek zie, bereid ben om met uw Kamer te werken aan
een oplossing. De vraag is nu of wij elkaar vandaag
vinden op die oplossing. Ik denk dat dit moet kunnen.
Als je kijkt naar wat het verschil is tussen wat de heer
Van Dijk heeft voorgesteld en waar wij mee zijn
gekomen, dan is hij volgens mijn inschatting wel met
ons van mening dat het reëel is om aan scholen die
onder de opheffingsnorm zakken, te vragen dat zij
kwalitatief op orde zijn. Mevrouw Dezentjé zei immers
terecht dat wij geen systeem in de benen gaan houden
waarbij wij langer dan nodig is, zwakke scholen overeind
houden, zeker niet als zich een gelegenheid voordoet om
ze te laten sluiten, zonder dat wij daar zelf actief wat aan
hoeven te doen. De kwaliteit is dus sowieso een
belangrijk punt.
Daarnaast heb ik gezegd dat er ook perspectief moet zijn
dat een school op termijn weer wat groeit. Volgens mij
zit het verschil in de discussie vooral in het feit dat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

15

heer Van Dijk van mening is dat het rigide is als je een
termijn van drie jaar zou stellen om weer boven die
norm uit te kunnen groeien, qua aantal leerlingen. De
andere heer Van Dijk vroeg terecht wat je doet wanneer
een school bijvoorbeeld vier jaar nodig heeft in plaats
van drie. De heer Slob heeft mijns inziens bedoeld of
onbedoeld een goede mogelijkheid voor een oplossing
gepresenteerd. Ik denk dat hij dit bewust heeft gedaan.
Hij stelt dat wij de discretionaire bevoegdheid in de wet
zouden kunnen opnemen. Daardoor zouden wij rekening
kunnen houden met contextgevoelige omstandigheden.
Wij zouden dan echter wel twee dingen met elkaar
moeten afspreken. In de eerste plaats moeten wij van
deze scholen vragen dat de kwaliteit op orde is. De
scholen moeten dus niet zwak of zeer zwak zijn als zij
voor deze mogelijkheid van de discretionaire bevoegdheid in aanmerking willen komen. Als scholen de status
zwak of zeer zwak hebben, hebben wij een reden om op
voorhand tegen deze scholen te zeggen: u komt, met alle
respect, niet voor deze mogelijkheid in aanmerking. In de
tweede plaats moet het aantal leerlingen van een school
niet alleen maar achteruitgaan en moet er zicht zijn op
perspectief op enige termijn. Er moet een reële mogelijkheid zijn dat een school op enige termijn weer zal
groeien.
Als aan deze twee voorwaarden is voldaan, ben ik bereid
om de eis te laten vallen om binnen drie jaar boven het
minimumniveau uit te komen. Ik ben dan dus bereid om
geen eisen meer te stellen over het aantal jaren
waarbinnen dit moet gebeuren. Dat wordt een onderwerp van de discretionaire bevoegdheid. Ik vind echter
wel dat wij dan mogen vragen dat er perspectief is. Het
is wellicht zinvol om het instrument van de directe
meting hierbij te gebruiken, zodat wij kunnen zien of er
op termijn perspectief is. Dit kan dus per school
verschillen. Ik zeg er namelijk bij dat als de Kamer mij
discretionaire bevoegdheid op dit punt geeft, ik die ook
zal gebruiken. Daarbij zal ik heel goed kijken naar de
realiteit en naar de vraag in hoeverre er in de praktijk
mogelijkheden tot groei zijn. Dit kan betekenen dat wij
sommige scholen wat langer de tijd geven en dat wij
andere scholen moeten zeggen: sorry, maar het
perspectief op groei is niet aanwezig. Het laatste zou
beteken dat zo’n school alsnog niet overeind blijft. Wij
moeten het erover eens zijn dat scholen uiteindelijk zó
klein kunnen worden dat zij de noodzakelijke kwaliteit
niet meer kunnen leveren.
Er is gevraagd waarom de grens bij 23 leerlingen ligt. Dit
aantal is historisch gegroeid. Ik zou hierover een heel
mooie verhandeling kunnen laten houden. Het heeft iets
te maken met de verhouding tussen enerzijds de
kleuterscholen van vroeger en anderzijds de toenmalige
basisscholen. Zij leverden in verhouding tot elkaar een
aantal leerlingen op waarbij minimaal twee docenten
nodig waren om de boel kwalitatief op orde te houden.
Dit is de burgerversie van het verhaal. De heer Jan Jacob
van Dijk constateert in zijn initiatiefnota terecht dat elk
getal arbitrair is. Het is geen oplossing om het minimumniveau naar 20 terug te brengen. Dan zal namelijk
hetzelfde probleem ontstaan; er zullen ook dan scholen
zijn die tegen deze grens aanlopen. Wij zouden altijd op
basis van de context moeten kunnen zeggen: in dit geval
willen wij de school toch openhouden.
Als wij al een instrument moeten kiezen, steun ik de
keuze van de initiatiefnemer voor de discretionaire
bevoegdheid. Om echter eindeloze juridische touwtrekke-

rij te voorkomen, moet de wetgever mijns inziens
scholen duidelijkheid bieden en stellen dat er een aantal
gevallen is waarbij zij er niet op hoeven te rekenen dat zij
voor de mogelijkheid van de discretionaire bevoegdheid
in aanmerking komen. Kwaliteit is daarbij voor mij het
allerbelangrijkste argument. Het tweede argument dat
daarbij van belang is, is het reële perspectief op groei.
Per geval kunnen wij vaststellen of aan deze twee
voorwaarden wordt voldaan. Ik hoop en denk dat ik met
dit voorstel tegemoetkom aan wat de meerderheid van
de Kamer op dit punt ervaart. Daarmee voorkomen wij
dat wij terugvallen in de oude situatie. De heer Depla
vroeg mij waarom daarvan is afgestapt. Over de reden
daarvoor sprak de heer Van der Vlies al. Voor je het weet,
kom je in die situatie namelijk in een eindeloos juridisch
getouwtrek uit.
Het is interessant om te melden dat ook in de huidige
situatie al erg veel scholen onder de opheffingsnorm
zitten. Zij maken gebruik van de uitzonderingsmogelijkheden die de wet de scholen biedt. Nu al worden 82
scholen in stand gehouden op basis van het afstandscriterium. De gemiddelde schoolgrootte biedt 466
scholen de mogelijkheid om open te blijven. Verder
kunnen 161 scholen openblijven omdat zij een nevenvestiging zijn. De huidige wet biedt dus al honderden
scholen de ruimte om, op grond van de in de wet
opgenomen uitzonderingen, in stand te blijven. Dat is
een goede zaak. Het geeft aan hoe klein de restgroep is
waarover de discussie nog gaat.
De heer Slob (ChristenUnie): Ter verduidelijking:
bijvoorbeeld bij die 466 scholen en die 161 scholen gaat
het dus niet om scholen die onder de 23 leerlingen
zitten? Daarbij gaat het alleen om de afstand, neem ik
aan.
Staatssecretaris Dijksma: Dat klopt, maar die scholen
zitten wel onder de opheffingsnorm.
De heer Slob (ChristenUnie): Precies. Gaat het bijvoorbeeld wel om een school met 100 leerlingen in Den
Haag? Er is discussie geweest over twee scholen voor
openbaar onderwijs. Uiteindelijk heeft men besloten om
er maar één dicht te doen. Die scholen zaten onder de
200. Gaat het om dat soort discussies?
Staatssecretaris Dijksma: Daar hebt u gelijk in.
Voorzitter. Dit was het hoofddeel van mijn antwoord. Dit
zou dus mijn voorstel zijn. Ik wil nog ingaan op de vraag
wat dit betekent voor de wijze waarop wij verdergaan,
maar eerst wil ik iets zeggen over de positie van het
openbaar onderwijs in dezen.
Ik heb met belangstelling naar het voorstel van de VOO
en VOS/ABB gekeken, zoals ik altijd doe. Ik heb mij er
echter ook een beetje over verbaasd, omdat de garantiefunctie van het openbaar onderwijs redelijk hard in de
wet vastgespijkerd zit. Dat is ook terecht. Het is dus een
beetje raar om te veronderstellen dat je als het ware nog
een extra veiligheidsklep nodig hebt. Als je ver doorredeneert, zou je het daarmee zelfs met name bijzondere
scholen extra moeilijk maken om overeind te blijven
onder de opheffingsnorm. De prijs die deze scholen
daarvoor dan moeten betalen, zou zijn dat zij per
definitie openbaar moeten worden. Dat is toch een gekke
redenering. Men zou absoluut gelijk hebben als de
garantiefunctie van het openbaar onderwijs niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

16

verankerd zou zijn in de wet. Dat is die echter wel. Dit is
al een zelfstandige reden om scholen onder de
opheffingsnorm te laten zakken. Op dit moment is het
feit dat er openbaar onderwijs moet zijn, dus al een
zelfstandige reden binnen de wet om scholen in stand te
houden. Dat is ook terecht, en daaraan moeten wij goed
vasthouden. Nu wij dit instrument hebben, hebben wij
dus niet nog een extra veiligheidsklep nodig, al helemaal
niet omdat het wel degelijk heel vaak om openbare
scholen gaat. Goingarijp is daarvan een voorbeeld.
Gevraagd werd hoeveel van die scholen afgelopen jaar
openbaar of bijzonder waren. Dat kan ik op dit moment
niet zeggen, maar ik wil het wel uitzoeken. Ik kan mij
voorstellen dat wij de Kamer in het wetstraject en de
beschrijving op de een of andere manier die informatie
nog doen toekomen. Het lijkt mij een terechte vraag en
het lijkt mij prima om dit aan de Kamer door te geven.
Er is met andere woorden geen reden om bij de
discretionaire bevoegdheid nog extra waarborgen te
bieden op het punt van openbaar versus bijzonder. Het is
belangrijk dat wij vanuit de huidige wetgeving heel goed
blijven opletten dat die garantiefunctie gestalte krijgt. In
de brief die wij afgelopen vrijdag aan de Kamer hebben
doen toekomen over fusies en over de vraag hoe wij de
menselijke maat in het onderwijs hoog kunnen houden,
hebben wij daarom het belang van de keuzevrijheid en
de diversiteit onderstreept. Als bij wijze van spreken hele
delen van het land onder een bijzonder schoolbestuur
terecht zouden komen – ik noem een provincie in het
zuiden van het land – hebben wij reden voor zorgen en
moeten wij er specifiek naar kijken. Dat is echter wel een
andere discussie.
De samenwerkingsschool werd genoemd. Er is in beide
Kamers acht jaar lang een debat geweest over de
wijziging van de Grondwet daartoe. Die wijziging is
inmiddels aangenomen. Daardoor heb ik de ruimte
gevonden om een wetsvoorstel dat hieraan tegemoetkomt, in te dienen. Als het goed is, komt dit wetsvoorstel
deze maand nog in de ministerraad. Dat betekent dat de
Kamer binnenkort – ik denk in het vroege voorjaar – een
wetsvoorstel krijgt waarin wij de samenwerkingsschool
bestuurlijk mogelijk maken. Wij maken dit mogelijk
omdat scholen dreigen te worden opgeheven. In de
Kamer is destijds afgesproken dat dit de gelimiteerde
uitwerking zou zijn van de voorwaarden waaronder een
samenwerkingsschool tot stand kan komen. Deze scholen
kunnen met waarborging van het karakter van zowel het
openbaar als het bijzonder onderwijs een samenwerking
aangaan en een samenwerkingsbestuur formeren. Deze
verdere wettelijke waarborgen bieden scholen de
gelegenheid om overeind te blijven. Ik denk dat de VOO
daarmee heel blij zal zijn, hoewel dit niet de reden is
waarom wij dit doen.
De heer Jasper van Dijk (SP): De staatssecretaris gaat
uit van het worstcasescenario voor het bijzonder
onderwijs. Mijn vraag was natuurlijk gericht op het
toegankelijk maken van die bijzondere school, in het
scenario dat in een dorp één bijzondere school is en een
paar kilometer verderop een openbare school. Er komt
een nieuwbouwwijk in het dorp met de bijzondere
school. Het lijkt mij redelijk om ervoor te zorgen dat die
school toegankelijk is voor de nieuwe bewoners, wier
achtergrond de staatssecretaris en ik niet kennen. Dat
lijkt mij toch heel sympathiek.

Staatssecretaris Dijksma: Volgens mij is het probleem
nou juist dat de heer Jasper van Dijk uitgaat van het
worstcasescenario. Als zo’n school leerlingen nodig heeft
om overeind te blijven, zorgt die school ervoor dat veel
van die ouders in de nieuwbouwwijk hun kinderen graag
naar die school sturen. Een schoolbestuur schiet onder
zijn eigen duiven als het een uitsluitingsbeleid voert. Ik
vermoed eerlijk gezegd dat dit probleem zich niet zal
voordoen. En nogmaals, de garantiefunctie van het
openbaar onderwijs is van dien aard dat altijd binnen
een straal van tien kilometer een openbare school moet
zijn. Het wetsvoorstel dat eraan komt, is gebaseerd op
een casus waarbij juist de openbare school dreigde te
verdwijnen. Laten wij niet doen alsof dat niet allemaal
achter deze initiatieven zit. Ik wil daarover straks nog iets
zeggen.
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik vraag mij af waarom
wij zo moeilijk doen. De staatssecretaris zegt zelf al dat
de bijzondere school zal oppassen om niet onder haar
eigen duiven te schieten. Met andere woorden, deze
school zal geen heikel punt maken van haar identiteit. De
staatssecretaris impliceert dit met wat zij zegt. Ik vraag
mij dan af wat er nog bijzonder is aan die school. Die
school is blijkbaar toegankelijk. Er blijft dan nog één ding
over: laat de staatssecretaris nou regelen dat in dit soort
gevallen die toegankelijkheid er altijd is. De staatssecretaris zegt zelf al dat de toegankelijkheid er in de meeste
gevallen is. Ik vraag de staatssecretaris alleen om deze te
waarborgen. That’s all!
Staatssecretaris Dijksma: Je moet een oplossing altijd
toesnijden op het probleem. Ik vind dat je met waarborgen moet komen als deze in de praktijk noodzakelijk
blijken te zijn. In het geval van het initiatief van de heer
Van Dijk is het probleem de school in Friesland die haar
deuren moest sluiten. Ik moest uiteindelijk naar de
Kamer met een antwoord waarbij ik zelf ook enig
ongemak voelde. Als dit soort zaken aan de orde is en
bestaande wetgeving onvoldoende soelaas biedt, moet je
met gewijzigde wetgeving komen. Dit moet je niet doen
in allerlei andere gevallen.
De heer Jasper van Dijk (SP): Neemt de staatssecretaris
bij de meting van het nieuwe aantal leerlingen ook de
denominatie van de mensen in acht?
Staatssecretaris Dijksma: Volgens mij gaat het bij
metingen altijd om de vraag of voldoende ouders bereid
zijn om kinderen naar een bepaalde school te brengen.
De heer Jasper van Dijk (SP): Hoe gaat de staatssecretaris dit regelen als deze mensen er nog niet wonen?
Staatssecretaris Dijksma: De heer Jasper van Dijk heeft
een heel betoog gehouden over het begrip discretionaire
bevoegdheid. Hij heeft mij eigenlijk een beetje gekapitteld. Hij vond als enige mijn reactie wat teleurstellend,
omdat ik degene was die nadere eisen wilde stellen. Nou
moet hij niet hetzelfde doen.
Wat is nu het praktische voorstel? Als de Kamer, in het
bijzonder de indiener van het initiatief, dit op prijs stelt,
komen wij met redelijke spoed met een wetsvoorstel.
Daarin regelen wij het zoals ik het net verwoord heb.
Daarbij zou ik nog iets willen doen. Initiatiefnemer heeft
daar niet over gesproken, maar de aanleiding dat wij hier

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

17

bij elkaar zitten, is natuurlijk dat wij in Friesland met die
school te maken hadden. Overigens zal tussen nu en het
moment waarop de wetgeving van kracht wordt, een
soortgelijke situatie zich waarschijnlijk nog wel een paar
keer voordoen. Mijn voorstel aan de Kamer is om het
wetsvoorstel bij indiening met terugwerkende kracht
vanaf 1 augustus 2008 in te laten gaan. Dat geeft de
mogelijkheid om alle scholen die vanaf 1 augustus 2008
tot aan de feitelijke inwerkingtreding van het wetsvoorstel tegen deze situatie aan lopen, met terugwerkende
kracht dezelfde positie te geven als de scholen die ermee
geconfronteerd worden als de wet in werking is
getreden. Ik heb bekeken of dit juridisch mogelijk is. Het
heeft met rechtsgelijkheid te maken. Dat houdt in dat je
het niet voor één school doet, maar voor alle scholen die
tussen nu en het moment dat het wetsvoorstel in
werking treedt in die situatie terechtkomen. Het is
juridisch mogelijk, omdat als een school voldoet aan de
criteria die ik noemde, deze een nadere termijn krijgt om
alsnog boven de 23 leerlingen uit te komen.
Ik leg dit voorstel in uw midden neer, want het heeft
nogal wat betekenis. Het zal ook betekenen dat het
wetsvoorstel met gezwinde spoed in werking moet
treden. Meestal duurt dit nogal een tijd, maar misschien
dat het ons allemaal ertoe dwingt om staccato voort te
bewegen. Ik denk eigenlijk dat mijn voorstel het meest
recht doet aan datgene wat initiatiefnemer heeft beoogd
toen hij zoveel werk maakte van het wetsvoorstel. Hij wil
natuurlijk op enig moment zien dat het effect heeft. Van
mijn kant zeg ik toe dat ik daar voluit en maximaal aan
wil meewerken, binnen de mogelijkheden die de wet en
alle andere juridische context mij bieden.
De heer Slob (ChristenUnie): De staatssecretaris doet dit
voorstel met name om scholen die nu al weten dat zij
volgend jaar moeten stoppen, duidelijkheid te geven.
Hoeveel scholen zijn dat?
Staatssecretaris Dijksma: Wij denken vier of vijf.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Als die
terugwerkende kracht in werking treedt, zijn er dan nog
juridische problemen te verwachten met scholen die in
de tussentijd al gesloten zijn? Zijn die scholen er, vanaf
augustus 2008 tot nu?
Staatssecretaris Dijksma: Nee.
De voorzitter: Bent u daarmee gekomen aan het einde
van uw beantwoording in eerste termijn?
Staatssecretaris Dijksma: Ik ben de heer Biskop nog een
antwoord verschuldigd over de ouders. Volgens mij komt
het erop neer dat wij dit allemaal juist doen om ouders
tegemoet te komen. Toen ik de sociale betekenis en de
functie van een school in een gemeenschap schetste,
had ik natuurlijk voornamelijk de leerlingen en hun
ouders voor ogen. Wij doen het niet om het systeem te
dienen, maar om de samenleving een stukje beter te
maken. Volgens mij is dat ook waar de heer Biskop mee
bezig wil zijn.
De voorzitter: Daarmee heeft de staatssecretaris haar
beantwoording in eerste termijn afgerond. Ik vraag de
Kamerleden om in tweede termijn met name te reageren
op het voorstel dat de staatssecretaris gedaan heeft.

De heer Biskop (CDA): Voorzitter. Ik kan heel kort zijn.
Als je niet alleen krijgt wat je hebben wilt, maar daar
zelfs nog een toefje slagroom bovenop, dan verdient dat
een extra pluim. Ik denk dat het voorstel van de
staatssecretaris voor scholen, zeker voor die vier à vijf
waarover nu gesproken is, al een hele geruststelling is.
Met het wetsvoorstel zoals dat in het vooruitzicht is
gesteld, kunnen wij echt een positieve bijdrage leveren
aan de leefbaarheid van de kleine kernen.
De heer Slob (ChristenUnie): Voorzitter. Ik zal mij niet
verzetten tegen het overnemen van een suggestie die ik
zelf heb gedaan. De suggestie moet natuurlijk wel verder
worden uitgewerkt, maar op deze manier kan een brug
worden geslagen tussen hetgeen de initiatiefnemer voor
ogen staat en de verantwoordelijkheid van de staatssecretaris die ervoor moet zorgen dat het geheel beheersbaar blijft. Het is uitermate plezierig dat de scholen die
na de teldatum van 1 oktober denken dat het afgelopen
is, een signaal uit de Kamer krijgen dat er met spoed aan
een regeling wordt gewerkt die met terugwerkende
kracht zal worden ingevoerd. Wij kunnen zeer tevreden
zijn over de afloop van dit overleg.
De heer Depla (PvdA): Voorzitter. Ik heb gezegd dat wij
het debat kort konden houden als de staatssecretaris met
ja zou antwoorden. Daar heeft de staatssecretaris echter
nog iets aan toegevoegd. Zij wil de scholen die nu al in
deze positie zitten ook van dienst zijn. Er moet met
gezwinde spoed aan het wetsvoorstel gewerkt worden.
Dan is er een oplossing voor het probleem van kleine
scholen die met opheffing worden bedreigd terwijl er alle
reden is om deze scholen in stand te houden. Vaak doen
wij er in dit huis langer over om dit soort kleine
problemen op te lossen. Ik ben er dus wel blij mee.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Voorzitter. Gehoord de discussie vraag ik mij af wat er
nog bijzonder is aan een bijzondere school als deze zich
in de praktijk ’’openbaar’’ gedraagt. Ik wil het anders
stellen. Een bijzondere school met een bepaalde
grondslag moet dat vooral zo houden, maar deze school
mag geen leerlingen weigeren die de grondslag
respecteren. Ik pleit nog steeds voor deze toegangelijkheid. Als dit niet in de wet wordt overgenomen, moet ik
met mijn fractie overleggen over de vraag hoe wij met
de rest van het wetsvoorstel omgaan.
De heer Biskop (CDA): Misschien heb ik u niet goed
begrepen. U vraagt wat er nog bijzonder is aan
bijzondere scholen als zij zich openbaar gedragen.
Vervolgens wilt u dat zij zich nog ’’openbaarder’’ gaan
gedragen door het invoeren van een acceptatieplicht.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Dat is
een correcte samenvatting.
De heer Jasper van Dijk (SP): Voorzitter. Ik sluit mij
volledig bij mevrouw Dezentjé aan. Ik vind het niet van
de 21ste eeuw dat een bekostigde school een leerling
mag weigeren. Dat is niet van deze tijd, zeker als het
gaat om de enige school die in een dorp overblijft. Dan
wordt de leerling gedwongen om naar een school zoveel
kilometer verderop te fietsen. Mijnheer Biskop heeft er
blijkbaar geen enkele moeite mee dat...

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

18

De heer Biskop (CDA): U veronderstelt dat dit dan ook
de enige school in het dorp is.

Motie

De heer Jasper van Dijk (SP): Dat kan.

De Kamer,

De heer Biskop (CDA): Dat zou kunnen, maar de indiener
heeft ook aangegeven dat het openbaar onderwijs blijft
geborgd. Dat staat hier helemaal los van. U verbindt
dingen die niet per se aan elkaar gekoppeld hoeven te
worden.

gehoord de beraadslaging,

De heer Jasper van Dijk (SP): De staatssecretaris sprak
over een straal van 10 kilometer. Wij hebben het over
een leerling van zes jaar oud die door uw standpunt 9,5
kilometer mag fietsen naar de openbare school omdat hij
geweigerd wordt door de bijzondere school. Die
mogelijkheid houdt u open. De fracties van de PvdA, de
SP, GroenLinks en D66 hebben een wetsvoorstel
ingediend om een acceptatieplicht mogelijk te maken. U
bent niet voor een acceptatieplicht en dus houdt u eraan
vast dat die leerling 9,5 kilometer moet fietsen. Ik vind
dat niet van deze tijd en dat betreur ik zeer.
De heer Depla (PvdA): Op het punt van de acceptatieplicht ben ik het helemaal met de SP eens. De scholen
die een uitzonderingspositie hebben gekregen, zijn voor
het grootste deel openbaar. U gaat niet zo ver als de
VVD-fractie die dreigt, het wetsvoorstel om kleine
scholen open te houden niet te steunen als er geen
acceptatieplicht in de wet wordt opgenomen. Ik vraag mij
echter af of u de zaak niet omdraait. Vooral openbare
scholen mogen open blijven en u doet het voorkomen
alsof vooral bijzondere scholen geholpen worden. Kunt u
dat toelichten?
De heer Jasper van Dijk (SP): Het lijkt mij glashelder. Ik
vind het prachtig als het grootste deel van de betrokken
scholen openbaar is, maar dan is het resterende deel
bijzonder. U begon in uw eerste termijn in het debat met
de initiatiefnemer met dezelfde vraag. U vroeg: hoe zit
het met de toegankelijkheid? De staatssecretaris zegt dat
die scholen daar rekening mee zullen houden en dat zij
hun deuren wel open zullen zetten. Misschien is dat zo,
maar misschien ook niet. Daarom is alles wat ik straks
vraag in mijn motie: regel dat die school toegankelijk is.
Uw partij is daar ook voorstander van. Volgens mij vindt
u het ook niet van deze tijd dat een school een leerling
kan weigeren. In dit debat gaat het om de enige school
die overblijft. Het lijkt mij alleszins redelijk als wij vragen
om de deur van deze school open te houden voor die
nieuwe bewoners in die nieuwbouwwijk van wie wij de
achtergrond niet kennen.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Voorzitter...
De voorzitter: De heer Jasper van Dijk dient eerst zijn
motie in. Daarna kunt u hem nog iets vragen. Nu bestaat
niet weer de gelegenheid om te reageren op wat
anderen hebben gezegd.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Ik werd
aangesproken. Ik wil correct worden weergegeven. Dat
wil ik graag zo dadelijk rechtzetten.
De voorzitter: Oké.

overwegende dat de Kamer voorstander is van invoering
van een discretionaire bevoegdheid omwille van het
langer openhouden van een kleine basisschool indien er
op termijn perspectief is op meer leerlingen, bijvoorbeeld
door de komst van een nieuwbouwwijk;
van mening dat de school in kwestie algemeen toegankelijk dient te zijn, aangezien de nieuwe leerlingen een
verschillende levensbeschouwelijke achtergrond kunnen
hebben;
verzoekt de regering, voor deze scholen algemene
toegankelijkheid te waarborgen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door de leden
Jasper van Dijk en Dezentjé Hamming-Bluemink. Naar
mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 4 (31526).
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik dank de secretaris voor
haar antwoorden. Wij wachten het wetsvoorstel met
belangstelling af.
De voorzitter: Mevrouw Dezentjé-Hamming wil nog iets
rechtzetten in reactie op de heer Depla.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): De
heer Depla was nogal stellig, alsof dat al het fractiebesluit is. Ik zal het nog een keer heel goed en zuiver
zeggen, zodat ieder misverstand voorkomen wordt. Mijn
opmerking was dat ik nog even met mijn fractie zal
overleggen als het wetsvoorstel er is. Ik wil dan overleg
over de vraag of het ontbreken van een acceptatieplicht
zwaarwegend genoeg is om tegen het wetsvoorstel te
zijn.
De voorzitter: Dat is nu vastgelegd in de Handelingen
van dit overleg. Daarmee is dat rechtgezet.
De heer Van der Vlies (SGP): Voorzitter. Ik dank de
staatssecretaris voor de beantwoording. Wij hebben een
uniek onderwijsbestel in ons land. Ik wijs op de vrijheid
van onderwijs zoals die is geregeld in artikel 23 van de
Grondwet en alles wat daarmee in korte trekken is
aangeduid. De scharnierpunten daarvan zijn het
toelatingsbeleid en het benoemingsbeleid. In de praktijk
wordt daarmee doorgaans in wijsheid omgegaan. Ik vind
het werkelijk een overvragen van de consensus in dit
historische debat, want wij zijn binnen 60 minuten van
de geplande tijd tot die consensus gekomen. Dat zouden
wij vaker moeten meemaken in dit huis.
De motie is een inbreuk op de vrijheid van onderwijs.
Alsof het geen verschil maakt of scholen in volstrekte
vrijwilligheid, lettend op de lokale situatie en de
omgevingssituatie, de deuren openzetten voor leerlingen
waarvan de ouders de grondslag niet kunnen onder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

19

schrijven maar hoogstens kunnen respecteren, of dat
scholen wettelijk verplicht worden om dit te doen. Dat is
een forse en principiële inbreuk op de discipline van de
vrijheid van onderwijs en artikel 23. Daarom is dit meer
dan het formaliseren van een praktijk die er hier en daar
op basis van vrijwilligheid is, en is het dus een principieel moment. Elke fractie heeft daartoe het recht. Van de
SP-fractie verbaast mij dat niet. Van de VVD-fractie
verbaast mij dat eerlijk gezegd wel, gelet op de traditie
van de liberalen in dit dossier. In alle eerlijkheid zeg ik
dat ik de heer Franssen en de heer Cornielje hierover
hoor sputteren, als dit naar buiten komt. Als deze
verantwoordelijkheid wordt genomen, dan is dat
blijkbaar een nieuwe lijn in de VVD-fractie. Wij moeten
daar dan kennis van nemen.
Ik ben blij met het voorstel van de staatssecretaris. Dat is
heel helder. Haar eerste vereiste is dat de kwaliteit
gewaarborgd is. Daar ben ik het volstrekt mee eens. Over
de tweede vereiste heb ik nog wel een vraag, die niet nu
beantwoord hoeft te worden, maar waarvan ik wel
verwacht dat die in de memorie van toelichting op het in
te dienen wetsvoorstel wordt meegenomen. Er moet op
enig termijn voldoende perspectief zijn, maar wat is dat
nu precies? Een nieuwbouwwijk kan gepland zijn in de
omgeving van de school in casu, maar je kunt ook hopen
dat het ooit een keer in beeld komt binnen jouw
gemeenteraad. Wat is nu perspectief? Mij dunkt dat dit
toch wel een beetje moet worden uitgeschreven. Ik hoop
dat de staatssecretaris wil toezeggen dat zij dat doet.
Staatssecretaris Dijksma: Voorzitter. Ik dank de Kamer
voor haar steun. Dat schept gelegenheid om nu snel aan
de slag te gaan met het wetsvoorstel, waarin dus zoals
gezegd de basis zal liggen voor de discretionaire
bevoegdheid, waarbij wij enerzijds vaststellen dat er wel
onderwijs van voldoende kwaliteit moet worden gegeven
en anderzijds dat er perspectief moet zijn. Ik zal in de
memorie van toelichting uitgebreid ingaan op de vraag
op welke wijze wij zichtbaar kunnen maken dat men op
termijn weer uitgroeit boven die kritische ondergrens van
23 leerlingen. De heer Van der Vlies heeft gelijk dat wij
ook niet alles nu tot in de details hoeven te bespreken.
Het zal te zijner tijd wel helder worden, zij het dat wij
vooral neerleggen dat er iets bewezen moet worden en
niet precies hoe dat moet gebeuren, anders ga je weer
heel ver af van het instrument van de discretionaire
bevoegdheid.
Het is wellicht goed als ik de Kamer, voordat zij over de
moties stemt, schriftelijk informeer over het punt van het
weigeren van kinderen. Ik wil het nog even goed
verkennen, maar bij mijn weten staat er in de Wet op het
primair onderwijs namelijk al het een en ander over het
waarborgen van onderwijs, ook van bijzonder onderwijs,
als er geen ander onderwijs in de buurt is. Dat zou het
voorstel van VOO, gelet op deze waarborgfunctie in de
huidige wet, echt overbodig maken. Het lijkt mij dus
verstandig dat ik, naast het feit dat ik aanneming van de
motie van de heer Jasper van Dijk ontraad, nadere
argumentatie voor de Kamer op schrift stel, zodat zij
goed kan zien hoe op dit moment binnen de wet de
garantiefunctie voor het openbaar onderwijs gewaarborgd wordt. Dat gaat verder dan alleen maar het punt
dat er binnen 10 kilometer openbaar onderwijs moet zijn.
De heer Jasper van Dijk (SP): Het is van tweeën een. Of
u zegt dat wat in de motie staat al praktijk is en in dat

geval neemt u de motie over of u zegt dat de motie
overbodig is. Of u zegt dat het geen onderdeel is van de
vigerende wetgeving. In dat geval erkent u, waar de heer
Van der Vlies zeer veel prijs op stelt, dat de school zich
kan beroepen op zijn grondslag en zich desnoods het
recht kan voorbehouden om een leerling de toegang te
ontzeggen. Dat is de essentie. Alle sprekers die hier trots
zeggen dat de school in de praktijk al toegankelijk is,
zouden de motie moeten toejuichen en de praktijk via
deze motie moeten bestendigen.
Staatssecretaris Dijksma: Wij doen vandaag iets
historisch in dit debat. Wij maken voor veel scholen – het
aantal is weliswaar niet zo groot, maar de impact wel –
iets mogelijk wat hun toekomst beter waarborgt. Ik vind
het ontzettend jammer dat u dan toch weer in staat bent
om dat debat te kantelen naar een principediscussie
waarbij het de vraag is of een dergelijke situatie zich in
de praktijk echt zo voordoet als u schetst. Dat suggereert
namelijk een aantal dingen, allereerst dat als er al
bijzondere scholen zijn waarvoor straks die discretionaire
bevoegdheid gaat gelden, je op voorhand al zou moeten
aannemen dat zij misschien eropuit zijn om leerlingen te
weigeren. Dat is niet de manier waarop ik het bijzonder
onderwijs ken. Natuurlijk gebeurt dat soms; het is ook
een van de mogelijkheden die het bijzonder onderwijs
kenmerkt. Maar het is niet kenmerkend voor de manier
waarop die mogelijkheid wordt uitgeoefend. U betrekt
deze discussie nu weer bij dit debat, waarbij de
suggestie wordt gewekt dat in dit land massaal
leerlingen worden geweigerd. Het gaat om scholen die er
groot belang bij hebben om juist zo veel mogelijk
leerlingen, bijvoorbeeld uit die nieuwbouwwijken, aan te
trekken. Als zij onvoldoende leerlingen als perspectief
kunnen aanbieden, vallen zij buiten de discretionaire
bevoegdheid en gaat het gewoon niet lukken. Met
andere woorden, laten wij proberen om de zegeningen
van vandaag weer te tellen. Laat ik voor u opschrijven op
welke wijze de waarborgfunctie van het openbaar
onderwijs binnen de wet is verankerd en hoe dat zit in
specifieke situaties, waarbij het bij wijze van spreken
gaat om een laatste school in een kern. Dat lijkt mij reëel.
Dan krijgt u alle gelegenheid om u af te vragen of u de
motie wilt doorzetten.
De voorzitter: Ik zie dat dit nog leidt tot een heel korte
vraag van de heer Jasper van Dijk.
De heer Jasper van Dijk (SP): Als u gelijk zou hebben,
ondersteun die motie dan. Blijkbaar is er iets aan de
hand, want u wilt de motie niet ondersteunen. Dus
blijkbaar moeten die scholen het recht houden om
leerlingen de toegang te ontzeggen. Ik vind het ook niet
helemaal netjes tegenover mevrouw Hamer nota bene,
die zelf een wetsvoorstel heeft gemaakt om een
acceptatieplicht te regelen...
De voorzitter: U zou het heel kort houden en u zou een
vraag stellen.
De heer Jasper van Dijk (SP): En de vraag is: deelt u
die mening?
Staatssecretaris Dijksma: Ik deel datgene wat in de Wet
op het primair onderwijs staat. Ik zal het toch maar even
voorlezen:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

20

’’Artikel 58. Geen weigering toelating op grond van
godsdienstige gezindheid of levensbeschouwing.
Artikel 1. Indien binnen redelijke afstand van de woning
van de leerling geen gelegenheid bestaat tot het volgen
van openbaar onderwijs, mag de toelating tot de school
niet worden geweigerd op grond van godsdienstige
gezindheid of levensbeschouwing. Het voorgaande is
niet van toepassing indien de school uitsluitend is
bestemd voor interne leerlingen.’’
Voorzitter. Hiermee ben ik ingegaan op de waarborgfunctie van het openbaar onderwijs. Ik zou u dat artikel
doen toekomen, maar het was hier bij de hand. Ik heb
het voorgelezen en daarmee is mijn toezegging
ingetrokken.
De voorzitter: Dit was voor mij een speciaal debat.
Tijdens het eerste gedeelte zat ik, als initiatiefnemer, aan
de andere kant, en nu, als voorzitter, aan deze kant.
De staatssecretaris heeft drie toezeggingen gedaan:
- het wetsvoorstel inzake toekomstige toegankelijkheid
van kleine scholen wordt met spoed ingediend bij de
Kamer en zal met terugwerkende kracht in werking
treden vanaf 1 augustus 2008;
- de Kamer wordt schriftelijk geïnformeerd over de
aantallen scholen voor openbaar en bijzonder onderwijs
die in de afgelopen vijf jaar onder de norm van
23 leerlingen zaten;
- de Kamer zal in het vroege voorjaar van 2009 het
wetsvoorstel om de samenwerkingsschool bestuurlijk
mogelijk te maken, ontvangen.
Sluiting 14.16 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 526, nr. 5

21