Dilemma’s van
verpleegkundigen en verzorgenden

Dr. Alies Struijs
Dr. Suzanne van de Vathorst

Signaleri ng ethiek en gezondheid 2009
C e n t r u m vo o r e t h i e k e n g e z o n d h e i d

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden
Uitgave van het Centrum voor ethiek en gezondheid
ISBN 978-90-78823-11-7
Auteursrecht voorbehouden
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Raad voor de Volksgezondheid & Zorg. Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden.
Signalering ethiek en gezondheid 2009/4.
Den Haag: Centrum voor ethiek en gezondheid, 2009
U kunt deze publicatie downloaden via www.ceg.nl / www.rvz.net

Aan de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
Parnassusplein 5
2511 VX Den Haag

Geachte mevrouw Bussemaker,

Postbus 19404
2500 CK Den Haag

Het Centrum voor ethiek en gezondheid (CEG) brengt u met dit signa-

Tel

070 – 340 50 60

lement op de hoogte van de actuele dilemma’s die verpleegkundigen

Fax

070 – 340 75 75

en verzorgenden ervaren in hun dagelijks werk. Het gaat hierbij om

E-mail info@ceg.nl

dilemma’s die te maken hebben met recente (beleids)veranderingen en

URL

www.ceg.nl

actuele ontwikkelingen in de gezondheidszorg, zoals andere wetgeving, andere financieringsystemen, meer publieke verantwoording en
verschuivende taken van artsen naar verpleegkundigen en van verpleegkundigen naar verzorgenden.

Datum
26 november 2009
Uw brief van
--

Het CEG heeft een inventarisatie gemaakt van de dilemma’s die verpleegkundigen en verzorgenden uit de thuiszorg, de ziekenhuiszorg en
de verzorgingshuizen en verpleeghuizen ervaren in hun dagelijks werk.

Uw kenmerk
-Ons kenmerk
6106.1-034

Het NIVEL heeft de resultaten hiervan getoetst via een raadpleging

Doorkiesnummer

van het Panel Verpleging & Verzorging. Zo ontstond ook een kwantita-

070-3405815

tief beeld van de meest ervaren en lastigste dilemma’s.

Onderwerp
Aanbieding signalement

Dilemma’s in verband met indicatiestelling en met personeelstekort van
verpleegkundigen en verzorgenden komen in de inventarisatie prominent voor. Door alle dilemma’s heen draait het steeds weer om de
vraag hoe goede zorg te geven in een situatie waarin zorginhoudelijke
motieven steeds meer met zakelijke motieven te maken hebben. Verpleegkundigen en verzorgenden worden daar onzeker van, voelen
onmacht en vragen zich vaak af wat de richtlijn van hun handelen moet
zijn: moeten zij zich laten leiden door externe eisen of toch afgaan op
hun professionele inzicht over wat goede zorg is?
Aan kennis en kunde om succesvol met veranderingen om te gaan
ontbreekt het nogal eens. Ook schort het aan morele gevoeligheid of is
die door de praktijk afgeleerd en uit dat zich dan in onbehagen en frus-

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

3

tratie. En dat is weer niet bevorderlijk voor de intrinsieke motivatie en
de kwaliteit van zorg.
Er is wel een uitweg, zo blijkt uit oplossingen en good practices die uit
dezelfde zorgpraktijk naar voren komen. Het vraagt wel inspanningen
op alle niveaus: van de individuele zorgverlener tot aan de overheid. In
de kern komt het er op neer dat het een kwestie van geven en nemen
is: verpleegkundigen en verzorgenden moet meer ruimte gegund worden om zelf verantwoordelijkheid te nemen en hun professionele inzicht
te benutten. Zij kennen de bewoner/cliënt/patiënt van nabij en zien welke zorg nodig is. Het is aan de andere kant ook een kwestie van ruimte
‘nemen’: verpleegkundigen en verzorgenden kunnen ook ruimte opeisen, zich strijdbaarder opstellen en hoeven zich niet uit hun professionele rol te laten duwen door systemen of eisen van buitenaf. Zij kunnen
zich sterk maken voor wat zij als goede zorg zien voor de patiënt, cliënt
of bewoner.
Uit recente berichten blijkt dat u zorgverleners meer verantwoordelijkheid wilt geven als het gaat om de kleinere indicaties. Dat is een beleidsrichting die overeenstemt met oplossingen die ook in dit signalement naar voren komen. Het is een begin van een lange weg die nog te
gaan is als we de signalen van verpleegkundigen en verzorgenden
serieus nemen. We hopen dat dit signalement hieraan kan bijdragen.

Hoogachtend,

4

Rien Meijerink,

Pieter Vos,

voorzitter RVZ

algemeen secretaris RVZ

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Inhoudsopgave

Samenvatting

7

Inleiding

11

1.1

Afbakening van thema en vraagstelling

12

1.2

Werkwijze

13

1.3

Zorg verlenen als morele praktijk

14

1.4

Begrippen: van ‘morele ervaring’ tot ‘ethiek’

14

1.5

Voor wie is dit signalement bedoeld?

18

1.6

Leeswijzer

18

Veranderingen in de gezondheidszorg

19

2.1

Inleiding

19

2.2

Wetgeving: ZVW, Wmo en AWBZ

19

2.3

Zorg aanvragen, ontvangen en betalen: CIZ, ZZP’s en DBC’s

20

2.4

Transparantie in de kwaliteit van zorg

22

2.5

Taakherschikking

22

2.6

Conclusie

24

Ervaren morele dilemma’s

25

3.1

Inleiding

25

3.2

Resultaten inventarisatieronde verricht door het CEG

26

3.3

Resultaten onderzoek verricht door het NIVEL

29

3.4

Conclusie

34

Beschouwing en analyse

35

4.1

Inleiding

35

4.2

Indicatiestelling, financieringssystematiek en wetgeving: een

36

1

2

3

4

stortvloed van nieuwe regels
4.3

Transparantie, standaarden, protocollen en rapportage: verschra-

4.4

Personeelstekort, kwaliteit, loyaliteit, professionaliteit: problemen

37

ling en versnippering

39

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

5

met ontscholing, ziekteverzuim en beroepszeer
4.5

Autonomie, respect of efficiency?

43

4.6

Conclusie

44

Oplossingen en good practices

45

5.1

Inleiding

45

5.2

De indicatie

45

5.3

Personeelsgebrek, kwaliteit, loyaliteit en professionaliteit

48

5.4

Transparantie, standaarden, protocollen en rapportages: een cul-

53

5

tuur van wantrouwen
5.5
6

Conclusie

54

Agendapunten voor beleid, onderwijs en praktijk

55

Literatuurlijst

60

Bijlage 1 Lijst van afkortingen

63

Bijlage 2 Nadere verkenning ervaren dilemma’s

64

Bijlage 3 Anke de Veer en Anneke Francke. Morele dilemma’s in

67

het dagelijks werk van verpleegkundigen en verzorgenden (samenvatting onderzoek NIVEL)
Bijlage 4 Hans van Dartel. Onder de korenmaat vandaan? Over

73

de morele idealen van verplegen en verzorgen (essay)
Bijlage 5 Bert Molewijk. Aan ethiek doen, ethiek laten werken en

103

ethiek organiseren (essay)
Bijlage 6 Overzicht functieniveaus verzorgenden en verpleeg-

139

kundigen

6

Bijlage 7 Samenstelling RVZ en Forum CEG

141

Bijlage 8 Verantwoording voorbereiding signalement

143

Bijlage 9 Publicaties CEG

149

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Samenvatting

“Ik denk inderdaad dat veel mensen bij ethiek denken aan zaken als euthanasie”, meent
een verzorgende uit de thuiszorg. “Maar de wijze van bejegening van cliënten heeft ook
met ethiek te maken. En in die zin loop je dagelijks tegen morele dilemma’s aan. Het is alleen de vraag of verpleegkundigen en verzorgenden die herkennen.”1

Morele dilemma’s in de dagelijkse zorgpraktijk
Ethiek, verpleging en verzorging zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Dat is ook
niet vreemd, goede zorg verlenen is in de kern een morele praktijk. Het gaat om weldoen, niet schaden, respectvol handelen en geen onderscheid tussen mensen maken.
Verpleegkundigen en verzorgenden willen goede zorg verlenen, ze willen patiënten en
cliënten de zorg geven die ze nodig hebben en willen die zorg ook rechtvaardig verdelen. Dat is hun morele ideaal van zorg verlenen. Zorg verlenen gaat niet zonder morele
dilemma’s, want het is niet altijd duidelijk wat het juiste of het beste is om te doen. Het
is zoals de verzorgende hierboven het stelt: in het dagelijks werk komen verpleegkundigen en verzorgenden geregeld voor morele dilemma’s te staan. Dilemma’s die zowel
gaan over klassieke ethische vraagstukken zoals euthanasie als over alledaagse zorgactiviteiten.

M o ra l d i s t re s s d o o r ve r a n d e r i n g e n i n d e g e z o n d h e i d s z o r g
De laatste jaren ervaren verpleegkundigen en verzorgenden in toenemende mate (morele) dilemma’s. Dilemma’s die ontstaan door recente veranderingen in de zorg, zoals
andere wetgeving, andere financieringsystemen, meer publieke verantwoording en verschuivende taken tussen zorgverleners. Het zijn dilemma’s die vaak beter te typeren
zijn als moral distress: je weet wel wat goede zorg is, maar je voelt je machteloos, gehinderd of niet in de positie om die zorg in de praktijk te brengen. Deze onmacht om het
goede te doen leidt tot het ervaren van morele dilemma’s.
Deze ‘morele dilemma’s’ hebben een ander karakter dan de (klassieke) morele dilemma’s die gaan over de vraag: ‘wat is goede zorg in deze situatie?’. De hier aan de orde
1

Uitspraak van verzorgende tijdens CEG inventarisatieronde mei 2009.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

7

zijnde dilemma’s hangen veel meer samen met de vraag: ‘hoe krijg ik in deze situatie
goede zorg voor elkaar?’ Het zijn vooral bijkomende taken en eisen die tot dit type dilemma’s leiden. Denk aan instellingseisen, zoals productienormen halen, aan prestatieeisen voldoen en omgaan met nieuwe financieringssystematiek, zoals ZZP’s en DBC’s.
Deze geven verzorgenden en verpleegkundigen het gevoel overspoeld te worden met
extra taken die extra tijd in beslag nemen die ten koste gaat van goede zorg.

V er an d e ri n g en d i e v e rp le eg ku n d ig en e n v e rz o rg en d en h et me e s t
ra k en
GOEDE ZORG BIJ KRAPPE INDICATIES

De door de onafhankelijke indicatiesteller van het CIZ en op afstand bepaalde geïndiceerde zorg is in omvang vaak niet passend bij de zorgbehoefte. Verzorgenden en verpleegkundigen maken dat nogal eens mee: zij kennen de patiënt, cliënt en bewoner
goed, zien welke zorg nodig is, maar kunnen die niet in de juiste omvang leveren. Het is
dan ook niet vreemd dat verpleegkundigen en verzorgenden zeggen dat dit hen het
meest hoog zit. Het stelt hen geregeld voor het dilemma wat te doen: uitgaan van eigen
professionele maatstaven van goede zorg of zich houden aan de geïndiceerde zorg?
LOYALITEIT IN VERBAND MET PERSONEELSTEKORT

Op de tweede en derde plaats staan dilemma’s samenhangend met schaarste in de
zorg: tekort aan financiële middelen, personeelstekort, onderbezetting en daardoor het
vaker inzetten van te laag gekwalificeerd personeel. Ook wordt er nogal eens een beroep gedaan op de loyaliteit van zorgverleners. Een derde van de ondervraagden heeft
hier minstens wekelijks mee te maken. Het gaat dan om doorwerken vanwege onderbezetting. Zo’n 42% van hen vindt dit een lastig dilemma. Ook de vraag van de leidinggevende om terug te komen op je vrije dag, vinden verpleegkundigen en verzorgenden
(49%) een lastig dilemma. Deze dilemma’s vragen dan ook het eerst om oplossingen.
VERSCHILLEN IN DILEMMA’S TUSSEN DE ZORGSECTOREN

Zowel het CEG als het NIVEL hebben achtereenvolgens in drie sectoren - ziekenhuiszorg, de zorg in verzorgings- en verpleeghuizen en de thuiszorg - de dilemma’s samenhangend met recente veranderingen in de zorg geïnventariseerd. Er zijn overeenkomsten, maar ook accentverschillen. Specifieke dilemma’s voor de ziekenhuissector zijn
dilemma’s die te maken hebben met verschil van inzicht tussen verpleegkundige en arts
over behandeling, diagnostiek of ontslag van de patiënt. Terwijl in verpleeg- en verzorgingshuizen dilemma’s zich vooral voordoen rondom de indicatiestelling: het voor elkaar
krijgen van de zorg die nodig is, terwijl die niet overeenkomt met de indicatie van het
CIZ. Dat leidt tot dilemma’s als: “mag ik een cliënt een beetje minder tijd geven dan geindiceerd, zodat ik die tijd aan een andere cliënt kan besteden?” en “mag ik de cliënt
meer zorg laten aanvragen dan nodig is, om zo voldoende zorgindicatie te krijgen?”

8

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Steeds weer is de onderliggende vraag: ‘hoe kan ik het voor elkaar krijgen goede zorg
te verlenen in deze situatie?’
B r o n n e n va n m o ra l d i s t re s s
‘Moral distress’ bestaat uit gevoelens van machteloosheid, ondergeschiktheid en inefficiëntie, maar het veroorzaakt ook passiviteit en afnemende morele gevoeligheid. Deze
gevoelens werden vaak genoemd als we vroegen naar dagelijkse morele dilemma’s,
zowel in de CEG-bijeenkomsten als ook in de NIVEL panelraadpleging. Ze ontstaan
door de externe druk die is toegenomen en onafwendbaar lijkt. De verzorgenden en
verpleegkundigen voelen zich overspoeld met veranderingen in de zorg waarvan ze
ook niet zien dat ze de zorg verbeteren. ‘Bezuinigen’ is volgens hen het enige motief.
Dit botst met de motieven waarom verzorgenden of verpleegkundigen dit werk waren
gaan doen en dat leidt tot uitholling van de intrinsieke motivatie. Het leidt bovendien tot
onaanvaardbare verschraling van zorg, versnippering, een low trust samenleving en
een onafwendbare leegloop van hoge kwaliteit en inloop van (te) laag gekwalificeerd
personeel. De verschraling van de zorg werkt dus heel persoonlijk door en leidt tot een
algemeen gevoel van moreel onbehagen en gebrek aan motivatie.
Morele problemen worden niet herkend, te weinig gehoord en besproken
Er is in de dagelijkse praktijk vaak geen aandacht voor morele problemen, niet voor het
benoemen en niet voor het bespreken. Wat in de opleiding is geleerd, is in de praktijk
al gauw afgeleerd. Omgaan met morele kwesties is niet alleen een strikt persoonlijke
kwestie (‘ik en mijn geweten’), maar ook een sociale praktijk. Als er nooit over ethische
kwesties gesproken wordt, moet de zorgverlener sterk in zijn schoenen staan om deze
toch aan te kaarten. Verzorgenden en verpleegkundigen komen hier over het algemeen
weinig tegen in het geweer. Het gevoel dat men aan de grenzen zit van wat nog aanvaardbaar is zou ook tot een groot moreel debat kunnen leiden. Dat dit nog zo weinig
gebeurt, lijkt een gevolg van een gebrek aan eigenwaarde in professionele zin. Daarmee is er dan een vicieuze cirkel ontstaan: weinig waardering leidt tot verschraling van
de zorg en uitholling van het vak en dat leidt weer tot weinig eigenwaarde die het gebrek aan waardering versterkt. Gebrek aan waardering draagt weer bij aan personeelsschaarste.
O p l o s s i n g e n e n g o o d p ra c t i c e s
Aangezien veel problemen niet nieuw zijn en breed worden ervaren, wordt er in de praktijk ook naarstig naar oplossingen gezocht en zijn er inmiddels heel wat initiatieven ontplooid. Een deel van de problemen hangt samen met de manier waarop de zorg georganiseerd is en daarin beginnen zich verschuivingen af te tekenen, zoals de recent
Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

9

aangekondigde veranderingen in de indicatiestelling voor delen van de AWBZ-zorg,
waardoor indicatiestelling weer voor een deel wordt teruggelegd bij de zorgverlener.
Een ander deel van de problemen wordt veroorzaakt doordat men de gelegenheid niet
heeft om met elkaar ‘aan ethiek te doen’, terwijl de behoefte er zeker is, maar de tijd en
het geld vaak ontbreekt. Toch zijn er initiatieven als moreel beraad, medisch-ethische
besprekingen of organisatievormen die ruimte bieden voor aandacht voor alledaagse
morele kwesties. Waar echter sommigen ook op wijzen is dat de houding van verzorgenden en verpleegkundigen ook moet veranderen. Zij zullen hun professionaliteit moeten uitbouwen en gaan staan voor wat zij als verantwoorde en noodzakelijke zorg zien.
P r o f e s s i o n e l e r u i m t e g e ve n e n n e m e n
Om dilemma’s en moral distress te voorkomen of te verminderen moeten verpleegkundigen en verzorgenden steviger in hun schoenen gaan staan. Dat vraagt inspanningen
van hun omgeving, maar vooral ook van hen zelf. Het is een kwestie van geven en nemen: verpleegkundigen en verzorgenden moet meer ruimte gegund worden om zelf
verantwoordelijkheid te nemen en hun professionele inzicht te benutten. Want zij kennen de bewoner/cliënt/patiënt van nabij en zien als geen ander welke zorg nodig is. Het
is aan de andere kant ook een kwestie van ruimte ‘nemen’: verpleegkundigen en verzorgenden kunnen ook die ruimte opeisen, zich strijdbaarder opstellen en zich niet uit
hun professionele rol laten duwen door systemen of eisen van buiten af.
De overheid kan - en is dat pad recentelijk ook ingeslagen - via beleidswijzigingen ervoor zorgen dat verpleegkundigen en verzorgenden meer ruimte krijgen om zelf verantwoordelijkheid te nemen en naar eigen professioneel inzicht zorg te verlenen. Het onderwijs kan hierin bijdragen door nieuwe vormen van ethiekonderwijs die aansluiten bij
de verschillende functieniveaus. Instellingen moeten meer doordrongen zijn van de dagelijks dilemma’s die uitvoerende zorgverleners ondervinden en daarin hun verantwoordelijkheid nemen. Belangen- en beroepsorganisaties van verpleegkundigen en verzorgenden hebben een spilfunctie en kunnen de beroepsgroep vertegenwoordigen op politiek en overheidsniveau. Ze kunnen hen ook ondersteunen met good practices. Leidinggevenden moeten als eersten het signaal dat via ervaren dilemma’s wordt afgeven opvangen en beantwoorden. Zij zijn (mede) verantwoordelijk voor een juiste balans tussen
het belang van goede zorg en bedrijfsmatige belangen. Verpleegkundigen en verzorgenden, ten slotte, zullen vooral met een houding van lef en vertrouwen op hun professionele inzicht zich sterk moeten maken voor de goede zorg die ze zo graag aan patiënten, cliënten en bewoners willen verlenen.

10

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

1

Inleiding

“Op een psychiatrische afdeling [van een verzorgingshuis] waar ik werkte, werd jarenlang
suiker en melk in de pot koffie geroerd en dan uitgeschonken. Toen zeiden wij op een gegeven moment: ‘we willen dat die mensen dat weer zelf gaan doen, maar hoe leer je ze dat
dan?”2

Artsen, verpleegkundigen en verzorgenden worden dagelijks geconfronteerd met morele kwesties. Soms zijn dat ‘grote’ dilemma’s, zoals die rond euthanasie, abortus of anticonceptie van verstandelijk gehandicapten. Veel vaker gaat het echter om meer alledaagse zaken, zoals die rond het beroepsgeheim of de bejegening van patiënten. Of
soms om het uitschenken van de koffie.
Zo openden we in 2005 Ethiek in zorginstellingen en zorgopleidingen, een verkennend
3

signalement over de plaats van ethiek in zorginstellingen en in het zorgonderwijs. Een
passage waarmee we opnieuw openen, omdat dit signalement een vervolg is op het
signalement uit 2005 én deze passage laat zien hoe de alledaagse zorgpraktijk in de
kern een morele praktijk is. Die alledaagse, morele zorgpraktijk van verpleegkundigen
en verzorgenden is de focus van dit signalement.
Nog even terug naar 2005: toen kwam naar voren dat ethiek van belang is voor het bepalen wat goede zorg is. Wat goede zorg is, staat niet bij voorbaat vast, maar wordt
bepaald door de mensen die zorg verlenen en ontvangen. Het overleg daarover is een
continue aangelegenheid, waarbij ethiek meestal impliciet en soms expliciet aandacht
krijgt, zoals het voorbeeld van het uitschenken van de koffie laat zien. Een ander voorbeeld van zorg met impliciet morele keuzes komt uit de ‘belevingsgerichte zorg’:
“Als we op de slaapkamers werken, staat Radio 538 niet meer aan. Bewoners werden daar
heel onrustig van. Ook in de huiskamer staat de radio niet meer aan, zodat er meer contact mogelijk is met bewoners. We draaien alleen muziek waar de bewoners van houden.
Ze worden er veel rustiger van. Ook zijn we gestart met een ontbijtproject. Voorheen werd
het ontbijt ‘s morgens in alle vroegte klaargezet, de boterhammen al belegd met worst en
2
Zie Jeannette Pols (2004), Good care. Enacting a complex ideal in long-term psychiatry. Een empirisch ethische studie naar idealen van goede zorg in de dagelijkse langdurende zorg.
3
Grotendeels gebaseerd op de gelijknamige achtergrondstudie door Marian Munk: zie www.ceg.nl.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

11

kaas. Nu worden de bewoners gewassen, ze krijgen een kop koffie en dan ontbijten we
gezamenlijk. De mensen smeren zelf hun brood en kiezen hun beleg.”
(Bloemhoff 2004)

Expliciete aandacht voor ethiek helpt zichtbaar te maken welke morele idealen achter
ingesleten routines schuilen en draagt bij aan de kwaliteit van zorg. Veel zorgverleners
zijn zich vaak niet bewust van de morele dimensie van hun werk. Ze zijn vaak ook niet
in staat morele kwesties te herkennen, missen soms de morele taal. Dit over het hoofd
zien van morele kwesties die verbonden zijn aan alledaagse zorg, zoals wassen, ontbijten en koffie drinken, is een vorm van ‘bedrijfsblindheid’ (RVZ/CEG 2005, RVZ 1999).
In de dagelijkse zorgpraktijk zit dus veel ethiek verscholen: van morele idealen tot aan
morele dilemma’s. Het nu voorliggende signalement laat ook vaak verborgen dagelijkse
morele dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden zien: dilemma’s die verband
houden met recente veranderingen in de organisatie van de gezondheidszorg.

1. 1

Af b ak en in g v an t h em a en v r aa g st e ll in g
Dit signalement volgt niet alleen het signalement van 2005, maar is ook naar aanleiding
van herhaald verzoek vanuit de sector verpleging en verzorging om de aandacht nu
eens te vestigen op deze groep zorgprofessionals. Die handschoen pakken we nu op.
Een meer actuele aanleiding zijn de recente veranderingen in de gezondheidszorg hebben plaatsgevonden. Denk aan invoering van nieuwe wetgeving (ZVW en Wmo) en andere financieringssystemen in de zorg (ZZP’s en DBC’s), maar ook ontwikkelingen als
taakherschikking en het toenemend personeelstekort. Het zijn veranderingen en ontwikkelingen die mogelijk nieuwe morele vragen in de zorgpraktijk oproepen.
Om hiervan een beeld te krijgen zijn verpleegkundigen en verzorgenden in drie sectoren
van de gezondheidszorg benaderd. Vanwege de onderlinge samenhang - ze vormen
vaak een keten - richten we ons op verpleegkundigen en verzorgenden uit de sectoren
thuiszorg, ziekenhuiszorg en verpleeg- en verzorgingshuizen. Dat wil overigens niet
zeggen dat er niet evenveel reden zou zijn om in andere sectoren, zoals in de gehandicaptenzorg, de geestelijke gezondheidszorg en de jeugdzorg, met dit thema aan de slag
te gaan. Deze sectoren zijn echter onderling zo verschillend en vaak meer op zichzelf
staand, dat ze zich beter lenen voor een afzonderlijk signalement. Vandaar deze keuze.
De volgende onderzoeksvragen staat centraal in dit signalement:
1.

Wat zijn de meest voorkomende en actuele morele dilemma’s die verpleegkundigen
en verzorgenden ervaren in hun dagelijkse werk in relatie tot de veranderende
zorgcontext en de eisen die aan hun professionaliteit worden gesteld?

12

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

2.

Welke ondersteuning ontvangen verzorgenden en verpleegkundigen op dit moment
om met morele dilemma’s om te gaan en in hoeverre is meer en andere ondersteuning daarin nodig?

3.

Wat kunnen partijen - overheid, onderwijs, instellingen, beroepsgroepen, leidinggevenden én betrokkenen zelf - doen om de ethische basiskennis en morele vaardigheden van verpleegkundigen en verzorgenden te versterken zodat zij beter in staat
zijn om te gaan met de huidige (morele) dilemma’s?

1. 2

W er kw ijz e
Om erachter te komen welke morele dilemma’s verzorgenden en verpleegkundigen op
dit moment ervaren in hun dagelijkse werk, is een start gemaakt bij verpleegkundigen
en verzorgenden zelf. In bijeenkomsten met verzorgenden en verpleegkundigen en nog
een aparte bijeenkomst met medewerkers van een thuiszorgorganisatie is geïnventari4

seerd welke morele dilemma’s verpleegkundigen en verzorgenden ervaren. Zo’n honderd verpleegkundigen en verzorgenden uit verschillende streken van het land namen
deel aan de bijeenkomsten.

5

De bijeenkomsten verliepen telkens volgens eenzelfde opzet. Na een korte introductie
over het thema kwamen via een gestructureerde vraagstelling verzorgenden en verpleegkundigen ruimschoots aan het woord. Voordeel van deze aanpak is dat rechtstreeks en zonder tussenkomst van leidinggevenden veel (morele) kwesties die verpleegkundigen en verzorgenden ervaren boven tafel kwamen. Tegelijkertijd - en dat is
meteen ook een nadeel - is die inbreng niet compleet, selectief en mogelijk niet representatief voor alle verzorgenden en verpleegkundigen. Het is slechts een indicatie van
wat verpleegkundigen en verzorgenden als ‘morele dilemma’s’ ervaren.
Het maakte niet veel uit of we verzorgenden in Sneek, Sommelsdijk, Arnhem of Warmond spraken. Ook verpleegkundigen in de landelijke bijeenkomst in Utrecht hadden
onderling overeenkomende ervaringen. Van de opbrengst van alle bijeenkomsten is een
geclusterd overzicht gemaakt. Op basis daarvan heeft het NIVEL een toetsend onder4

Onder leiding van een externe deskundige zijn in kort tijdsbestek zes bijeenkomsten gehouden:
- vier regionale bijeenkomsten op locatie met verzorgenden: Sneek 20 april, Sommelsdijk 11 mei, Arnhem 15
mei en Warmond 18 mei 2009.
- één landelijke bijeenkomst met verpleegkundigen: Utrecht 25 mei 2009.
- één bijeenkomst met medewerkers van een thuiszorgorganisatie: Amstelveen 2 juli 2009. Deze extra
bijeenkomst was nodig omdat het moeilijk bleek een ingang te krijgen in thuiszorgorganisaties. Deelname
was om financiële redenen niet haalbaar. Zie ook bijlage 2.
5
De bijeenkomsten met verzorgenden waren verspreid over het hele land. Het merendeel van hen was werkzaam in het verpleeghuis, een enkele kwam uit een verzorgingshuis, de thuiszorg of het algemeen ziekenhuis.
De meeste van hen zijn EVV-er (eerst verantwoordelijk verzorgende) of verzorgende. Voor de thuiszorg, die
moeilijk te bereiken viel, vond nog een aanvullende bijeenkomst in Amstelveen plaats. Van de verpleegkundigen die deelnamen aan een landelijke bijeenkomst, was meer dan 80% werkzaam in een academisch ziekenhuis of in een algemeen ziekenhuis, onder meer op de afdelingen acute opname, verloskunde, hartbewaking,
IC, dialyse, ouderengeneeskunde en psychiatrie. Een klein percentage van de verpleegkundigen was werkzaam
in de thuiszorg of het verpleeghuis. Zie verder bijlage 2.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

13

zoek uitgevoerd in de vorm van een enquête onder ruim 650 verpleegkundigen en verzorgenden. Zo kon worden nagegaan of de genoemde dilemma’s herkend worden, hoe
6

vaak ze voorkomen en in welke mate ze als lastig ervaren worden. Ten slotte vonden
7

nog twee expertmeetings plaats, heeft een klankbordgroep en een meeleesgroep gereageerd op conceptversies van het signalement.

8

Voor de onderbouwing van en ter aanvulling op dit signalement hebben twee ethici, beiden experts op het terrein van ethiek in verpleging en verzorging, ieder een essay geschreven. In ‘Onder de korenmaat vandaan? Over de morele idealen van verplegen en
verzorgen’, schrijft Hans van Dartel vanuit een meer sociologische invalshoek over de
positie van verpleegkundigen en verzorgenden. Daarbij gaat het onder meer over de
vraag in hoeverre het bij het verplegen en verzorgen al dan niet om een zelfstandig beroep met een eigen professionele moraal gaat. De andere auteur, Bert Molewijk, laat in
zijn essay ‘Aan ethiek doen, ethiek laten werken en ethiek organiseren’, zien hoe ethiek
vorm kan krijgen binnen instellingen en hoe moreel beraad ingezet kan worden om morele dilemma’s bespreekbaar te maken.

1. 3

Z o r g v e r le n en al s mo re l e p r ak t i jk
Op welk niveau je ook werkzaam bent in de gezondheidszorg, er doen zich altijd morele
kwesties voor van allerlei aard en gradaties. Goede zorg is gebaseerd op morele waarden als weldoen en schade voorkomen, op respectvol handelen en geen onderscheid
tussen mensen maken. Die waarden als richtinggevend blijven zien, is bepalend voor
de kwaliteit van zorg. Of zoals Dorine Bauduin en Mariël Kanne het kernachtig formuleren: ‘moraal biedt een kader om gedrag in goede banen te leiden’ (2009).
De morele dilemma’s die verpleegkundigen en verzorgenden ervaren staan niet los van
de dilemma’s waar leidinggevenden, instellingen en beleidsmakers op overheidsniveau
mee te maken hebben. Ons vertrekpunt is het niveau van de verpleegkundige en de
verzorgende die in het ziekenhuis, het verpleeg- of verzorgingshuis of de thuiszorg
werkzaam is. Vanuit dat perspectief zullen ook andere niveaus ter sprake komen.

1. 4

Beg r ip p en : v an ‘ mo re le e rv a r in g ’ t o t ‘et h i e k’
Elk mens handelt vanuit bepaalde ideeën, intuïties of gevoelens over wat goed is om te
doen of te laten: een bepaalde overtuiging van goed en kwaad. Die overtuiging wordt op
de proef gesteld als zaken anders gaan dan zou moeten. Je vindt het bijvoorbeeld ‘niet

6

Een samenvatting van de resultaten is opgenomen als bijlage in dit signalement: bijlage 3. Het volledige onderzoeksverslag is als apart document te downloaden via www.nivel.nl of www.ceg.nl.
7
Met beroeps- en belangenorganisaties en met leidinggevenden in de ziekenhuiszorg, de thuiszorg en de verpleeg- en verzorgingshuiszorg.
8
Zie verder bijlage 8.

14

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

normaal dat bewoners na vijf uur ’s middags niets meer te drinken krijgen’ of ‘dat een
arts een 90-jarige patiënt ’s avonds laat nog uit het ziekenhuis wil ontslaan en weer terug wil laten gaan naar het verpleeghuis.’ Dat klopt niet met je morele besef, het geeft je
een gevoel van onbehagen waarmee je blijft rondlopen. Zo ontstaan morele problemen
en de behoefte aan moreel beraad. In de bijeenkomsten met verpleegkundigen en verzorgenden werd dit gevoel van onbehagen - het gevoel dat een bepaalde gang van zaken niet klopt - breed herkend en het gesprek hierover zeer positief ontvangen.

9

Morele ervaring
In de context van de gezondheidszorg komt dit gevoel van onbehagen of ‘morele verontwaardiging’ nogal eens voor. Bijvoorbeeld als je je realiseert dat een bewoner je
moeder zou kunnen zijn en je toch niet zou willen dat zij zo werd behandeld. Of als je
met dementerenden werkt en je steeds voor hen moet denken. Je vraagt je dan vaak af:
‘doe ik wel het goede?’ Soms meent de familie te weten wat het beste is voor een oudere, maar denk je als verpleegkundige daar anders over. Dan is het moeilijk om af te wegen wat je moet doen en is er behoefte aan ethische reflectie over de vraag: ‘wat is hier
goede zorg en hoe kunnen we dat voor elkaar krijgen?’
Morele kwestie
Morele kwesties zijn er volop in de gezondheidszorg. Een morele kwestie is te typeren
als een vraagstuk waarbij zich een botsing van waarden en normen voordoet tussen
personen. Ze ontstaan door een verschil van inzicht over wat goed is om te doen in een
bepaalde situatie. Morele kwesties zijn er in allerlei soorten en maten, van lichte (spanningen) tot zware (dilemma’s). Een moreel dilemma beschouwen we hier als een bijzonder nijpende vorm van een morele kwestie (Struijs en Brinkman 1996, Bauduin en
Kanne 2009).
Moreel dilemma
Wat is een moreel dilemma en verstaan we daar allemaal hetzelfde onder? Praktijk en
theorie, ondervraagden en onderzoekers, blijken hierover anders te denken, terwijl er in
de definiëring geen grote verschillen bestaan. Onder een ‘moreel dilemma’ wordt over
het algemeen verstaan dat je ‘klem’ zit tussen twee mogelijke handelingen, ‘je moet
tussen twee kwaden kiezen’. Je moet er één kiezen en die keuze heeft gevolgen voor
(een) ander(en).
E r va r e n m o r e l e d i l e m m a ’ s
In de bijeenkomsten bleken de door verzorgenden en verpleegkundigen genoemde dilemma’s vaak niet te beantwoorden aan (theoretische) kenmerken van een moreel di9

Enkele reacties uit de evaluatieformulieren ondersteunen dat: “fijn, dat wij nu eens gevraagd worden”; “leerzaam om ervaringen uit te wisselen”; “belangrijk! Goed voor je gevoel van eigenwaarde”; “goed dit mee te maken, maar tegelijk een dilemma: weer minder personeel op de afdeling!”

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

15

lemma. Wat zij als moreel dilemma ervaren, is niet altijd vanuit ethische theorie als dilemma te classificeren. Het is net als met gezondheid, je (niet) gezond voelen en gezond zijn, zijn twee verschillende dingen. Ook het omgekeerde kwam voor: er zijn morele dilemma’s die er wel zijn als je het aan ethici zou vragen, maar die niet als zodanig
ervaren worden door verpleegkundigen of verzorgenden. Dat kan komen omdat de morele gevoeligheid en morele taal bij verzorgenden en verpleegkundigen hiervoor ontbreekt, is ‘uitgedoofd’ of afgestompt. Een vorm van ‘bedrijfsblindheid’: “je verlegt je
grenzen door de praktijk” (uitspraak verzorgende). De vraag is of deze bedrijfsblindheid
door de recente veranderingen in de zorg is toegenomen. Als wat ‘niet normaal’ is, vaak
voorkomt, wordt dat na verloop van tijd als ‘normaal’ beschouwd. Als in de praktijk ‘harde’ bedrijfsmatige belangen (productienormen) van zorgverlenen zwaarder gaan tellen
dan het belang van goede zorg verlenen, kan de morele gevoeligheid van zorgverleners
afstompen.
Dat dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden niet altijd direct te classificeren
zijn als een moreel dilemma, betekent nog niet dat er geen morele dilemma’s zijn. Ze
zijn er wel, maar zitten vaak verpakt in praktische knelpunten. Molewijk (2009) stelt dan
ook in zijn essay dat in een moreel beraad niet bij voorbaat vast staat of een
ingebrachte casus wel of niet een moreel dilemma is. Dat blijkt wel na uiteenrafelen van
de casus. Sommige ingebrachte ‘morele dilemma’s’ worden dan ook na afloop van de
bespreking als dilemma afgeserveerd. Ook de ‘morele dilemma’s’ die door verpleegkundigen en verzorgenden in de bijeenkomsten naar voren kwamen, blijken bij
nadere beschouwing niet altijd ‘morele dilemma’s’ te zijn.
K e n m e r k e n va n e e n m o r e e l d i l e m m a
10

Een moreel dilemma is een bepaald type morele (of ethische ) kwestie en heeft een
aantal kenmerken. Bekende voorbeelden zijn: mag je liegen om iemands leven te redden? Of mag je beloftes breken als je iemand moet helpen? Of dichter bij huis: mag je
de kwaal aandikken om zo een hogere zorgzwaartepakket (ZZP) binnen te halen in het
belang van goede zorg voor je bewoner? Het kenmerkende van een dilemma is dat er hoe
dan ook (morele) schade wordt opgelopen, vandaar de zegswijze: ‘van twee kwaden de
minst kwade kiezen’. Coppoolse (2006) omschrijft in navolging van Braunack Mayer een
moreel dilemma als een situatie waarin een persoon, op morele gronden, een bepaalde
handeling wel én niet behoort te doen. Deze definitie geeft goed de tweestrijd binnen een
persoon aan, die ook te vinden is in de bewoordingen van Bauduin en Kanne (2009) als zij
spreken van situaties waarin de betrokkene ‘klem zit tussen twee handelwijzen die allebei
nadelen hebben’. Ze noemen als voorbeeld de vraag of je een cliënt tegen zijn zin mag
overplaatsen van het verzorgingshuis naar de verpleegafdeling of niet; als je hem niet overplaatst, blijft hij overlast veroorzaken. Je moet kiezen, óf het een óf het ander - niets doen is

10

In spreektaal worden de termen ‘ethisch’ en ‘moreel’ veelal door elkaar gebruikt. Dat is ook in dit signalement
het geval.

16

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

ook een keuze. Het is de morele afweging tussen autonomie van de cliënt schenden om
schade voor anderen te voorkomen of autonomie van de cliënt laten prevaleren boven de
schade voor anderen.
Het is duidelijk dat het bij een moreel dilemma er altijd om gaat:
–
–

dat je moet kiezen tussen tenminste twee handelingen
maar niet weet wat te kiezen tussen twee handelingsopties (onzekerheid wat de
beste keuze is). Er is geen beste keuze, voor beide handelingsopties zijn morele
gronden aan te voeren

–

Je maakt hoe dan ook vuile handen: wat de keuze ook wordt, het heeft altijd
nadelige gevolgen voor je zelf (schuldgevoel) en anderen (schade)

M o ra l d i s t re s s
Een apart soort dilemma zijn dilemma’s die veroorzaakt worden door ‘moral distress’.

11

Je

ervaart moral distress als je weet wat moreel goed is om te doen maar je niet bij machte
bent (of wordt gesteld) om dat vervolgens te doen. Of als er sprake is van dwang om iets te
doen terwijl je dat als moreel onjuist ervaart. Dit soort dilemma’s hoeven geen morele dilemma’s te zijn, want je weet heel goed wat moreel goed is om te doen. Maar ze kunnen te
12

maken hebben met communicatie-, assertiviteits- of machtsproblemen.

Veel ingebrachte

casuïstiek tijdens onze bijeenkomsten zijn voorbeelden van moral distress. Ze kunnen negatief doorwerken op de intrinsieke motivatie. Soms zijn dit soort dilemma’s toch moreel als je
je afvraagt hoe je moreel juist met deze moral distress moet omgaan (Molewijk 2009)
Moreel beraad
Een ‘moreel beraad’ is een bijeenkomst waarin de deelnemers volgens een bepaalde
methode een ingebrachte casus bespreken met het doel tot een gezamenlijk advies te
komen over de juiste handelswijze of houding. De aanpak is verschillend en hangt samen met de visie op ethiek die de begeleiders hanteren. Er bestaan verschillende methoden en benaderingen om morele dilemma’s binnen een moreel beraad te bespreken
(Molewijk 2009, Bauduin en Kanne 2009, Steinkamp 2009, Manschot en Van Dartel
2003). Molewijk kiest voor een pragmatisch-hermeneutische aanpak (zie verder Molewijk 2009).
Moraal en ethiek
Tot nu toe zijn allerlei begrippen gepasseerd, zonder dat we omschreven hebben wat
we onder ‘moraal’ en ‘ethiek’ verstaan. ‘Moraal’ is te beschouwen als het geheel van

11

Wij geven de voorkeur aan de internationaal gangbare term moral distress. In de literatuur wordt ook wel de
term moral stress gebruikt en zo noemden we dit fenomeen ook in 2005: “Morele stress kan bijvoorbeeld ontstaan als verpleegkundigen een moreel probleem constateren, zonder dat zij in de positie verkeren invloed uit
te oefenen op het morele besluitvormingsproces. Dit kan leiden tot gevoelens van machteloosheid, ondergeschiktheid en inefficiëntie, maar ook tot passiviteit en het minder gevoelig worden voor morele problemen.”
RVZ/CEG 2005.
12
Volgens Molewijk 2009: zie verder hierover zijn essay in bijlage 5.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

17

regels, waarden en normen dat het handelen reguleert (handelingsaanwijzingen), terwijl
‘ethiek’ de wetenschappelijke reflectie op moraal is. Verder is er een onderscheid tussen ‘moraal’ en ‘recht’ te maken: ’moraal’ wordt wel omschreven als een ‘ongeschreven
wet’, terwijl ‘recht’ is te omschrijven als vastgestelde, in wetgeving, ‘gestolde’ moraal
(zie verder www.ceg.nl).

1. 5

Vo o r w ie i s d it s ig n al em en t b ed o eld ?
Dit signalement is gericht aan de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport, om haar op de hoogte te brengen van de actuele morele dilemma’s die verpleegkundigen en verzorgenden ervaren in hun dagelijks werk. Het gaat daarbij vooral om
dilemma’s die te maken hebben met recente (beleids)veranderingen en actuele ontwikkelingen in de gezondheidszorg. In die zin is dit signalement relevant voor het beleid.
Dit signalement is ook bedoeld voor alle betrokken partijen: de verpleegkundigen en
verzorgenden zelf, hun leidinggevenden, de managers van hun instellingen, hun beroepsgroep en opleidingen. En voor diegenen aan wie verpleegkundigen en verzorgenden graag goede zorg willen verlenen: de patiënten, cliënten en bewoners in verpleegen verzorgingshuizen, ziekenhuizen en de thuiszorg.

1. 6

L e esw ijz e r
Het volgende hoofdstuk biedt een overzicht van recente veranderingen en ontwikkelingen van de afgelopen jaren in de gezondheidszorg die van invloed zijn op het dagelijkse
werk van verzorgenden en verpleegkundigen. Hoofdstuk 3 presenteert de actuele morele dilemma’s die verpleegkundigen en verzorgenden ervaren in hun dagelijks werk, op
basis van de inventarisatieronde van het CEG en het daarop aansluitende toetsende
onderzoek van het NIVEL. Hoofdstuk 4 biedt een beschouwing en analyse van deze
resultaten en in hoofdstuk 5 zoeken we naar oplossingen en succesfactoren van good
practices. Hoofdstuk 6 sluit af met agendapunten voor beleid, onderwijs en praktijk. De
beide essays van de hand van Hans van Dartel en Bert Molewijk, zijn te vinden in bijlage 4 en 5.

18

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

2

Veranderingen in de gezondheidszorg

2. 1

In l ei d in g
Vanwege snel stijgende kosten, toenemend personeelstekort en inefficiëntie in het
zorgaanbod vonden veranderingen in de sturing en besturing van de gezondheidszorg
plaats. Zo was er de invoering van het budgetsysteem waardoor ziekenhuizen en zorginstellingen zelf verantwoordelijk werden voor de uitvoering van het beleid binnen bepaalde financiële grenzen. Een volgende stap was de invoering van nieuwe wetgeving
voor de verzekering van ziektekosten en maatschappelijke ondersteuning en aanpassingen in de bestaande wetgeving. Tegelijk waren er ontwikkelingen op het gebied van
indicatiestelling, toewijzing en betaling van de zorg. Om meer transparantie en kwaliteit
in de zorg te bewerkstelligen zijn ook nieuwe systemen ingevoerd. Nog een heel andere
ontwikkeling is de taakverschuiving van artsen naar verpleegkundigen en van verpleegkundigen naar verzorgenden.

2. 2

W et g ev in g : Z VW , W m o e n AW BZ

13

In de laatste decennia van de vorige eeuw ziet de overheid zich genoodzaakt wat te
doen aan de snel stijgende kosten van de gezondheidszorg. Het opgebouwde stelsel
van de gezondheidszorg blijkt inefficiënt en onbetaalbaar en moet op de schop. Na allerlei pogingen om tot een nieuwe structuur te komen, wordt in 2005 een grote verandering gerealiseerd door het invoeren van de Zorgverzekeringswet (ZVW). Deze nieuwe
wet, die sinds januari 2006 van kracht is, heft het onderscheid tussen ziekenfonds en
particuliere verzekering op. Voor alle inwoners geldt voortaan gelijke toegankelijkheid
tot het basispakket, via de verplichte basisverzekering en een verplicht eigen risico.
Voor behandelingen die buiten het pakket van de basisverzekering vallen kan een aanvullende verzekering worden afgesloten (RVZ 2009).
Een tweede grote ingreep is de invoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning
(Wmo) in 2007. Deze wet leidt ertoe dat gemeenten verantwoordelijk zijn voor de maatschappelijke ondersteuning. Gemeenten moeten voortaan middelen en voorzieningen
13

We beperken ons hier tot veranderingen in de wetgeving rondom het stelsel van de gezondheidszorg. Er zijn
uiteraard meer wetswijzigingen geweest - zoals het rookverbod - die dilemma’s opleveren in de zorgpraktijk.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

19

regelen voor mensen met een beperking. Invoering van de Wmo betekent dat functies
die aanvankelijk geregeld waren in de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten

(AWBZ) en in de Wet voorzieningen gehandicapten (WVG),14 samen zijn ondergebracht
bij de gemeenten en gefinancierd worden uit de Wmo. Inmiddels is met ingang van januari 2009 Ondersteunende Begeleiding (OB) en Activerende Begeleiding en behandeling (AB) samengevoegd tot Begeleiding (BG) en Behandeling (BH). Hierdoor kunnen
alleen cliënten met matige of ernstige beperkingen voor begeleiding en behandeling een
beroep kunnen doen op de AWBZ. Cliënten met een lichte beperking zijn aangewezen
op door de gemeenten gefinancierde voorzieningen.
Wijzigingen in de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) konden niet uitblijven. Aanvankelijk was de AWBZ bedoeld voor een beperkte groep: de wet dekte het
financiële risico van chronische aandoeningen en beperkingen. Hij bracht uitkomst aan
veel gehandicapten en chronisch zieken die tot dan toe een marginaal bestaan leidden.
Het financiële risico van chronische aandoeningen was niet of nauwelijks te verzekeren
en de AWBZ bracht hierin verbetering. In de loop der jaren dijde de AWBZ uit en de
aanvankelijk beperkte doelgroep werd ruimer. Bovendien bracht de AWBZ wel betere
voorzieningen, maar leidde niet tot meer zelfredzaamheid en maatschappelijke participatie. Dat zet de houdbaarheid van de AWBZ onder druk (RVZ 2008).

2. 3

Z o r g aa n v r ag en , o n t v an g en e n b et al en : C I Z , Z Z P’ s en D BC ’s
T h u i s z o r g e n ve r z o r g i n g s - e n ve r p l e e g h u i z e n
Het Centrum Indicatiestellng Zorg (CIZ)

15

is een onafhankelijke organisatie en beoor-

deelt of aanvragers van zorg recht hebben op professionele hulp bij verpleging en verzorging wegens ziekte, handicap of ouderdom. Is dat het geval, dan wordt deze zorg
gefinancierd uit de AWBZ. Zodra het indicatiebesluit is afgegeven eindigt het contact
met de cliënt. De zorgaanvraag is de verantwoordelijkheid van de cliënt, de toewijzing
van zorg is een zaak van zorgkantoren en zorgaanbieders.
De AWBZ onderscheidt vijf soorten zorg, die ‘functies’ worden genoemd:
-

PERSOONLIJKE VERZORGING - hulp thuis bij dagelijkse verzorging

-

VERPLEGING - medische hulp thuis

-

BEGELEIDING - ondersteuning van iemand in het dagelijkse leven

-

VERBLIJF - in verpleeg- of verzorgingshuis als thuis wonen (tijdelijk) niet meer lukt

-

BEHANDELING - gericht op herstel of verbeteren van een aandoening en voorkomen
dat de aandoening erger wordt

14

De uitvoering van de WVG was al een gemeentetaak.
In 2004 besloot het Ministerie van VWS tot het centraliseren van de indicatiestelling door het instellen van
één onafhankelijke, objectieve en integrale toegangspoort voor de AWBZ-zorg: het Centrum Indicatiestelling
Zorg (CIZ). Zie Peeters & Francke 2007.

15

20

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Wie zorg nodig heeft die valt onder de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo),
zoals hulp in de huishouding, vervoer, rolstoel of een woningaanpassing, kan deze aanvragen bij de eigen gemeente. De gemeente kan de beoordeling van een hulpvraag
laten verrichten door het CIZ.

Sinds 1 januari 2009 wordt er gewerkt met zogeheten ZZP’s in de verpleeg- en verzorgingshuizen. Een ZZP is een zorgzwaartepakket en bestaat uit een beschrijving
van de cliënt (cliëntprofiel), het aantal benodigde uren zorg en een beschrijving van
die (verblijfs-)zorg. Voor de drie sectoren zijn er 52 ZZP’s ontwikkeld: 10 voor de
sector Verpleging en Verzorging, 13 voor de de GGZ en 29 voor de sector Gehandicaptenzorg. De cliënt en/of vertegenwoordiger bespreekt met de zorgaanbieder
op welke wijze de (geïndiceerde) uren uit het geïndiceerde pakket worden ingezet.
Het te bekostigen zorgpakket is cliëntgebonden en persoonsvolgend (dus niet instellingsgebonden).
In onderstaand schema is de intensiteit van de verschillende ZZP’s schematisch weergegeven, zodat het onderscheid tussen de verschillende pakketten duidelijk wordt. Een
‘0’ betekent dat op dit aspect geen zorg nodig is. De ‘+-jes’ kunnen als volgt worden
geïnterpreteerd: ++ = toezien/stimuleren, ++++ = hulp en ++++++ = overname.
Begeleiding

Psycho-

Verzorging

Sociale red-

sociaal

Persoonlijke

zaamheid

functioneren

zorg

VV 1

+

0

+

+

0

0

0

VV 2

+++

+

++

+

+

+

0

VV 3

++++

++

++++

+++

++

+

0

VV 4

++++

+++

++

+

+

+

+

VV 5

+++++

++++

++++

++++

++

+

+

VV 6

++++

+++

+++++

+++++

+++

++

0

VV 7

++++++

+++++

++++

+++

++

++

+++

VV 8

+++++

+++

++++++

++++++

+++++

++++

+

VV 9

+++

++

+++

+++

++

++

0

VV 10

+++++

++++

+++++

+++++

++++

+++

+

ZZP

Mobiliteit

Motorisch

Verpleging

functioneren

Probleemgedrag

Bron: Zorgzwaartepakketten sector Verpleging &Verzorging, versie 2009

Ziekenhuiszorg
Op 1 januari 2005 is voor de ziekenhuiszorg de DBC-systematiek ingevoerd. Een DBC
is een diagnosebehandelcombinatie en is een code die de basis van het betalingssysteem vormt voor de ziekenhuiszorg en de geneeskundige geestelijke gezondheidszorg.
Patiënten en hun verzekeraars weten vooraf welk tarief voor de volledige behandeling in
rekening wordt gebracht. Een DBC beschrijft een gemiddeld zorgpakket van een patiënt

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

21

in vier codes: voor de zorgvraag, het zorgtype, de diagnose en de behandeling. De DBC
benoemt elke activiteit in de behandeling van de patiënt, van het eerste contact tot en
met de laatste controle.
In de meeste gevallen heeft de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) de prijs van een DBC
vastgesteld, in overleg met de zorgverzekeraars. Zorgverleners en verzekeraars kunnen
over steeds meer DBC’s onderhandelen wat de prijs betreft. Zo krijgen zij meer ruimte
om naar eigen inzicht de zorg goed te organiseren. Achterliggend idee is dat ziekenhuizen onderling gaan concurreren en dat de verzekeraars zich verbinden met de goedkoopste aanbieders. Het ministerie van VWS blijft toezien op de onderhandelingen, de
kwaliteit van de zorg en de positie van de patiënt.

2. 4

T ran sp ar an t ie i n d e k w alit eit v an z o rg
Er is in de afgelopen jaren ook een impuls gegeven aan kwaliteitsverbetering in de zorg.
Dat was nodig omdat de Kwaliteitswet Zorginstellingen (KWZ 1996) die ertoe moest
leiden dat zorgaanbieders en professionals hun kwaliteitssystemen zelf op orde zouden
brengen, onvoldoende had opgeleverd.

16

Druk vanuit de samenleving en de overheid

om meer informatie te krijgen over de kwaliteit van de gezondheidszorg hebben ertoe
geleid via ‘prestatie-indicatoren’ de kwaliteit van het aanbod zichtbaar en vergelijkbaar
te maken. Het doel is tweeledig: transparantie bieden en kwaliteitsverbetering. De samenleving moet kunnen zien wat er met de in de zorg geïnvesteerde collectieve middelen gebeurt. Dat moet patiënten en verzekeraars wat te kiezen geven en zorgaanbieders en professionals aansporen om de kwaliteit van hun zorgaanbod te verbeteren
(RVZ/CEG 2006). Daarnaast zijn registratiesystemen, richtlijnen, protocollen en professionele standaarden manieren om meer transparantie te bieden aan de burger en handvatten te geven aan de professional om verantwoorde zorg te leveren. Verpleegkundigen en verzorgenden kunnen hun eigen kwaliteit transparant maken door zich te laten
registreren via het Kwaliteitsregister dat in aanvulling op het BIG-register is ingesteld.

2. 5

T aak h e r sc h i kk in g
Historisch gezien vindt er een voortdurende verschuiving in taakverdeling plaats tussen
artsen en verpleegkundigen en vervolgens weer van verpleegkundigen naar verzorgenden. Zo zijn er op 1 januari 2009 zo’n 825 nurse practitioners werkzaam in de gezond-

16

KWZ, Artikel 3: “De zorgaanbieder organiseert de zorgverlening op zodanige wijze, voorziet de instelling
zowel kwalitatief als kwantitatief zodanig van personeel en materieel, en draagt zorg voor een zodanige verantwoordelijkheidstoedeling, dat een en ander leidt of redelijkerwijs moet leiden tot een verantwoorde zorg. Hierbij
betrekt hij de resultaten van overleg tussen zorgaanbieders, zorgverzekeraars en patiënten/consumenteorganisaties. (…).”

22

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

17

heidszorg , zij vervullen een brugfunctie tussen artsen en verpleegkundigen. Uit onderzoek blijkt dat zij, mede vanwege hun medische kennis en kunde, even goed en veilig
als arts-assistenten en medisch specialisten zorg kunnen leveren. Vanwege de sterke
toename van het aantal patiënten in bepaalde categorieën,

18

maar ook vanwege de

noodzakelijke inhaalslag in de kwaliteit van zorg in zieken-, verpleeg- en verzorgingshuizen en de huisartsen- en thuiszorg, is de behoefte aan verpleegkundig specialisten
van groot belang. De nurse practitioner heeft een juridische inbedding gekregen in de
regeling van Verpleegkundig specialisten in de Wet Op de Beroepen in de Individuele
Gezondheidszorg (Wet BIG).
V r a a g g e r i c h t i n p l a a t s va n a a n b o d g e r i c h t
De beroepsuitoefening van de verpleegkundige vindt op twee niveaus plaats: de verpleegkundige en de verpleegkundig specialist. De verticale tweedeling is aangevuld met
een horizontale vijfdeling in: preventieve zorg (voorkomen), acute zorg (behandelen),
intensieve zorg (behandelen en begeleiden), chronische zorg (begeleiden en ondersteunen) en geestelijke gezondheidszorg (verpleegkundig specialist GGZ). Was in het
verleden bij de inzet van een nurse practitioner het aanbod van artsen en verpleegkundigen het uitgangspunt, in de toekomst is de zorgvraag van patiënten het leidende principe voor het ramen van de inzet van verpleegkundig specialisten. Een evenwichtige
verdeling van verschillende verpleegkundige niveaus (mbo, hbo, professional master)
zal nodig zijn voor verschillende patiënten- en doelgroepen (STG/HMF 2009).
V e r m a a t s c h a p p e l i j k i n g e n t o e n e m e n d e r o l va n f a m i l i e
Tegelijkertijd richt het overheidsbeleid zich op ‘vermaatschappelijking van zorg’: minder
opnames in instellingen, meer kleinschalige woonvoorzieningen, langer thuis wonen.
Deze ontwikkeling heeft gevolgen voor de professionele, maar ook voor de informele
zorg, en zowel in de thuissituatie, als ook in geval van verblijf in het ziekenhuis of verpleeg- of verzorgingshuis. De positie en de rol van de familie wordt groter. Werd de familie tot kort geleden nog buiten de behandeling gehouden, nu wordt ze erbij betrokken
en met hun inzet wordt rekening gehouden. Familieleden kunnen als mantelzorger in de
zorg thuis of in het verpleeghuis een belangrijke rol spelen. Soms krijgen zij een korte
opleiding om thuis zorg te kunnen leveren aan een naaste en voeren zij lichte verpleegkundige taken uit. Voor professionele zorgverleners brengen deze ontwikkelingen ook
veranderingen met zich mee. Ze moeten de zorgtaken met informele zorgverleners delen en dat vereist samenwerking. De inzet van familieleden betekent echter ook een
verlichting en soms uitstel van de professionele zorg. Sterker nog: de professionele

17

waarvan 75% werkzaam is in het ziekenhuis, ruim 10% werkt in een huisartsenpraktijk en slechts 5% in een
verpleeghuis en 3% in een verzorgingshuis. Tenslotte werkt 3% in de openbare gezondheidszorg. Zie Vulto M.,
Vianen G. 2009.
18
Sterke toename van het aantal mensen met een of meer chronische ziekten als gevolg van vergrijzing, leefstijlfactoren en /of verbeterde mogelijkheden voor vroegdiagnostiek en behandeling. Zie Vulto M., Vianen G.
2009.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

23

zorg zou niet meer zonder de informele zorg kunnen. Vanwege stijgende kosten van de
gezondheidszorg en het toenemend tekort van de arbeidskrachten is de inzet van informele zorgverleners steeds meer nodig. Informele zorg is inmiddels onderdeel van het
overheidsbeleid en wordt bij de beoordeling van een zorgvraag betrokken (RVZ/CEG

2007).

2. 6

Co n clu s ie
De structurele veranderingen in wetgeving, bekostiging, aanspraak, toewijzing en taakverdeling van zorg hebben aanzienlijke veranderingen gebracht in de organisatie van de
gezondheidszorg. Dit heeft onvermijdelijk gevolgen voor de bewoner/cliënt/patiënt en
zijn familie, maar ook voor de uitvoering van zorg door verpleegkundigen en verzorgenden. In hoeverre deze veranderingen ook tot nieuwe, meer vóórkomende of grotere morele dilemma’s leiden in de praktijk van het werk, zal in het volgende hoofdstuk blijken.
als we de resultaten van het veldonderzoek presenteren.

24

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

3

Ervaren morele dilemma’s

3. 1

In l ei d in g
Verpleegkundigen en verzorgenden willen graag goede zorg verlenen. Zij hebben hun
persoonlijke visie daarop, maar baseren zich ook op professionele standaarden van
goede zorg. Daarnaast moeten ze in hun dagelijks handelen steeds meer rekening houden met normen die van ‘boven’- en van ‘buiten’ af komen. Van ‘boven’ af vraagt het
management mee te werken om de productienormen van de instelling te halen. Van
‘buiten’ af komen nieuwe regelingen van de overheid om de financiële en personele
schaarste in goede banen te leiden. Dat verpleegkundigen en verzorgenden daardoor
onzeker worden en dilemma’s ervaren, is niet vreemd. Om welke morele dilemma’s gaat
dat dan? En in hoeverre hebben deze te maken met recente beleidsveranderingen in de
gezondheidszorg? Hoe lastig vinden verpleegkundigen en verzorgenden deze dilemma’s? En welke oplossingen zien zij?
Om hiervan een beeld te krijgen is op twee manieren en op twee momenten onderzoek
gedaan. De eerste fase bestond uit een door het CEG gehouden inventarisatieronde via
zes groepsbijeenkomsten: in vier regio’s met vooral verzorgenden, een landelijke bijeenkomst met vooral verpleegkundigen en een aparte bijeenkomst met een thuiszorgorganisatie. Ruim honderd verzorgenden en verpleegkundigen hebben hierin hun inbreng gehad.

19

De tweede fase bestond uit een toetsing van deze uitkomsten via een onderzoek verricht door het NIVEL. Hierdoor was het mogelijk na te gaan hoe representatief de ervaren morele dilemma’s zijn voor verpleegkundigen en verzorgenden in het algemeen. Het
NIVEL heeft op basis van de uitkomsten een lijst met morele dilemma’s opgesteld en
deze - deels voorgestructureerde en deels open vragen - voorgelegd aan ruim 650 verpleegkundigen en verzorgenden, werkzaam in algemene ziekenhuizen, verpleeg- en
verzorgingshuizen en de thuiszorg. De vragenlijst is door 412 personen beantwoord.

20

19

Zie hoofdstuk 1 en bijlage 7 voor verantwoording werkwijze.
Zie A.J.E. de Veer en A.L. Francke Morele dilemma’s in het dageljjks werk van verpleegkundigen en verzorgenden. Utrecht, NIVEL 2009.

20

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

25

3. 2

Re su lt at en i n v en t a ri s at i e ro n d e v e rr i ch t d o o r h e t CE G
Dát er morele dilemma’s ervaren worden, is duidelijk. Uit de resultaten van de in totaal
zes bijeenkomsten blijkt dat het niet uitmaakt waar de verpleegkundigen en verzorgenden vandaan komen. Ze ervaren veelal dezelfde dilemma’s. De opbrengst geeft een
impressie van morele dilemma’s die verzorgenden en verpleegkundigen op dit moment
ervaren in hun dagelijks werk.
Als we de ervaren morele dilemma’s nader beschouwen, blijkt er een verschil te bestaan tussen wat door verpleegkundigen en verzorgenden als dilemma wordt ervaren
en wat doorgaans onder een ‘moreel dilemma’ wordt verstaan.

21

Bovendien zijn de ge-

noemde dilemma’s zo divers van aard en van gewicht dat een nadere ordening en typering wenselijk is. Aan de hand van de volgende vragen hebben we de belangrijkste morele dilemma’s geselecteerd:
–

Houden ze verband met recente veranderingen/ontwikkelingen in de zorg?

–

Zijn de genoemde dilemma’s een ‘dilemma’ of beter anders te typeren?

–

Zijn de genoemde dilemma’s ‘moreel’ van aard?

–

Betreffen ze het dagelijks werk van verpleegkundigen en verzorgenden?

Na deze filter kwamen we tot een clustering van morele dilemma’s die samenhangen
met de volgende veranderingen en ontwikkelingen:
1.

indicatiestelling, financieringssystematiek en wetgeving

2.

personeelstekort, kwaliteit, loyaliteit en professionaliteit

3.

transparantie door standaarden, protocollen, rapportages

4.

veranderende relaties met arts/patiënt en/of familie

1. Indicatiestelling
De meest genoemde dilemma’s doen zich voor op het terrein van indicatiestelling. Door
verzorgenden en verpleegkundigen wordt vaak gemeld dat cliënten een indicatie krijgen
die niet passend is bij de zorgbehoefte, waardoor de verpleegkundige/verzorgende niet
de zorg kan geven die volgens normen van goede zorg nodig is. Dat levert dilemma’s
op die verband houden met de vraag hoe dit op te lossen. Mag je bij aanvragen voor
voor

herindicatie

de

thuissituatie

als

uitgangspunt

nemen

in

plaats

van

de

verpleeghuissituatie om zo een passend ZZP binnen te halen? Of mag je bij een te
krappe indicatie het oplossen door de ene bewoner een beetje meer en de ander een
beetje minder zorg dan de geïndiceerde zorg te geven?

21

Dit is niet nieuw. Ook uit het onderzoeksrapport Morele problemen in de verpleging en verzorging (1995) blijkt
dat het niet eenvoudig is morele problemen bij verpleegkundigen en verzorgenden op te sporen: ‘Morele problemen worden derhalve gekoppeld aan een conflict tussen enerzijds de wens het goede voor de patiënt of
bewoner te realiseren en anderzijds een gevoel van machteloosheid hieraan niet te kunnen voldoen door allerlei externe factoren.’ Remmers-van den Hurk en Van der Arend: 1995.

26

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

“De lichtere patiënt levert een stukje in en de zwaardere patiënte profiteert daarvan. Ze
noemt het voorbeeld van twee ZZP-9 patiënten. De lichte CVA-patiënte kan al wat lopen
en krijgt minder therapie en de zware patiënt wat meer therapie. “Eigenlijk is dat proberen
recht te maken wat krom is. Ik vind niet dat dit kan, want je wilt aan alle patiënten de beste
zorg leveren. Maar je krijgt het anders financieel niet rond. Dan ga je failliet als instelling.”
(nurse practitioner CEG bijeenkomst Utrecht)
“Mensen met ZZP-4 wonen in een verzorgingshuis. Als ze onverhoopt in een ziekenhuis
terechtkomen, gaan ze naar een ZZP-5, maar dan is die ZZP-5 niet meer aan te bieden in
het verzorgingshuis. Die mensen zijn op een gegeven moment zonder verblijfplaats. Het
verzorgingshuis accepteert ze niet en het nieuwe huis - bijvoorbeeld een verpleeghuis - is
nog niet beschikbaar. Ze wonen dan als het ware in het ziekenhuis. Dat komt in toenemende mate voor.” (transfer verpleegkundige CEG bijeenkomst Utrecht)

2. Personeelstekort
Een tweede categorie van morele dilemma’s houdt verband met personeelstekort,
werkdruk en kwaliteit van zorg. Door personeelsgebrek of om financiële redenen wordt
vaker in zorginstellingen ongediplomeerd of laagopgeleid personeel ingezet.
“Leerlingen worden te snel ingezet en krijgen de volle bak verantwoording. Dit zijn de collega’s van de toekomst en werkbegeleiders willen hen het vak goed aanleren, maar ze
krijgen er geen kans toe het goed te leren.” (verzorgende CEG bijeenkomst Sommelsdijk)

Voor personeel van hoge kwaliteit is dat soms reden de zorg te verlaten. Voor hen is de
ondergrens van kwaliteit van zorg bereikt. Onderwijl worden ‘mensen van de straat’
zonder enige opleiding binnengehaald.
Ook het tekort aan gekwalificeerd personeel blijkt op moreel niveau problemen te geven.
Zo werkt er regelmatig te laag opgeleid personeel, dat niet genoeg kennis heeft om bepaalde handelingen uit te (mogen) voeren. “Het komt voor dat een bewoner een hele dag
geen medicijnen krijgt”, vertelt een verpleegkundige in de ouderenzorg. Vooral de verpleeghuizen hebben te maken met laag gekwalificeerd personeel. “Veel verpleegkundigen
vertrekken naar ziekenhuizen”, weet een nurse practitioner. “Omdat het daar beter betaalt
en het werk meer uitdagingen biedt.” (nurse practitioner CEG bijeenkomst Utrecht)

Zorgverleners voelen zich daardoor extra verantwoordelijk (wel/niet overwerken, taken
laten doen door lager- of ongeschoolden, onderbezetting in de namiddag), moeten vaak
alleen beslissingen nemen (bijvoorbeeld wel/niet fixeren of wel/niet tillift gebruiken) of
vragen zich af of je van het protocol mag afwijken om tijdwinst te creëren? Of hun
loyaliteit komt onder druk te staan: moet je naar je werk gaan op je vrije dag om in de
onderbezetting te voorzien of juist niet gaan vanwege eigen welzijn (zorg voor jezelf)?
Het zijn niet zozeer nieuwe dilemma’s, maar ze komen de laatste jaren wel vaker voor.
Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

27

3. Transparantie
Ook administratieve verantwoording, zoals verslagen, rapportages, gaat ten koste van
de zorgtaak voor een cliënt: een wandeling met de bewoner lukt niet meer, zeggen
verzorgenden. Behalve dat administratieve druk ten koste gaat van aandacht en zorg
voor de bewoner, levert het bij de verzorgende of verpleegkundige ook frustratie en
demotivatie op. ‘Op papier is men bezig de HKZ-kwaliteitsnorm te halen, maar in de
praktijk is zorg beperkt tot basiszorg.’ De discrepantie tussen wat de norm van goede
zorg is en hoe het in de praktijk gaat, ervaart men hoe dan ook groot.
“’s Morgens zijn we in de zorg en ’s middags zijn we met de administratie bezig. Geen tijd
meer om te wandelen.” (verzorgende CEG bijeenkomst Warmond)

4. Veranderende relaties met arts en patiënt/familie
De veranderende houding van de patiënt/cliënt (mondiger en meer kennis via media)
brengt voor verpleegkundigen en verzorgenden ook morele dilemma’s met zich mee. Ze
moeten balanceren of onderhandelen tussen de belangen van de patiënt, diens familie
en die van de arts.
“Een kind is erg ziek maar is allergisch voor de voorgeschreven antibiotica. Maar volgens
de arts zal het allemaal wel mee vallen. Hij wil er gewoon mee beginnen. “Als verpleegkundige zit je daar tussenin”, aldus de verpleegkundige. “De ouders kennen hun kind door
en door, de arts is medisch kundig. Naar wie luister je? Moet je de arts volgen of ga je
daar tegenin en zeg je: ‘Dokter, luister nu eens naar die ouders’. Als verpleegkundige wil je
het beste voor het kind. Maar wat is het beste?’” (verpleegkundige CEG bijeenkomst
Utrecht)

Het gaat dan om een morele afweging vanuit het oogpunt van goede zorg voor de
patiënt: wiens richtlijn is bepalend voor je handelen: dat van de patiënt, de familie of die
van de arts? Of nog ruimer: er zijn meer patiënten of bewoners die zorg nodig hebben
en ook de instelling heeft een beleid.
Ook de positie verpleegkundige en verzorgende ten opzichte van artsen is veranderd:
de verpleegkundige is vaker dan vroeger ‘advocaat’ van de patiënt, komt voor de
belangen van de patiënt op en heeft - vooral in het ziekenhuis - nogal eens
samenwerkingsproblemen en meningsverschillen met de arts over opname, overplaatsen ontslagbeleid.
Een verpleegkundige op de afdeling acute opname in een ziekenhuis krijgt ‘s avonds een
98-jarige mevrouw binnen. Om 22.00 uur verklaren de internist en de psychiater haar weer
vrij: uitbehandeld. “Mevrouw kon terug naar het verpleeghuis”, vertelt de verpleegkundige.”
Maar het verpleeghuis was daar niet blij mee op dat tijdstip en de verpleegkundige vindt
het onmenselijk en onverantwoord (verpleegkundige CEG bijeenkomst Utrecht).

28

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

3. 3

Re su lt at en o n d e rz o e k v er r ich t d o o r h et N I V EL
Op basis van de opbrengst uit de CEG bijeenkomsten stelde het NIVEL een vragenlijst
op met 24 morele dilemma’s met de volgende onderverdeling:

22

1.

dilemma’s die optreden in de directe zorgverlening aan de cliënt

2.

dilemma’s in de omgang met collega’s

3.

dilemma’s in verband met rapporteren en richtlijnen

4.

dilemma’s die te maken hebben met artsen en familie

Verpleegkundigen en verzorgenden herkennen de morele dilemma’s
Alle 24 dilemma’s

23

werden over het algemeen herkend door de verpleegkundigen en

verzorgenden. Het minst (6%) geldt dat voor gewetensbezwaren tegen een bepaalde
(be)handeling rondom het levenseinde. Veruit het meest vragen verpleegkundigen en
verzorgenden zich af of de gegeven zorg conform de eigen professionele maatstaven
is: tweederde vraagt zich dit tenminste elke week af. De helft vraagt zich ook regelmatig
af of zij zich aan de geïndiceerde zorg moet houden. Zie tabel 3.1.
Hoe vaak vraagt u af:

tenminste
wekelijks

M.B.T. DE ZORG DIE U GEEFT

a

“geef ik mijn cliënt de zorg die volgens mijn professionele maatstaven nodig is?”

68%

b “ben ik voldoende bekwaam om deze verpleegtechnische handeling uit te voe-

37%

ren?”
c “zal ik deze nieuwe techniek gebruiken (bijvoorbeeld omdat ik dan meer mensen

37%

kan helpen), of zal ik op een andere manier werken omdat mijn cliënt dat liever
heeft?”
e “moet ik mijn cliënt de zorg geven die volgens mijn maatstaven nodig is of moet

50%

ik me houden aan de geïndiceerde zorg?”
g “mag ik deze cliënt een beetje minder tijd geven dan is geïndiceerd, zodat ik die

29%

tijd aan een andere cliënt kan besteden?”
M.B.T. COLLEGA’S

i

“zal ik langer doorwerken zodat er geen sprake is van onderbezetting?”

33%

M.B.T. PROTOCOLLEN, STANDAARDEN EN RAPPORTEREN

s “rapporteer en registreer ik alles goed of doe ik dat wat minder zodat ik meer tijd

28%

overhoud voor de cliënt?”
Tabel 3.1 Dilemma’s die door minimaal 25% van de respondenten tenminste wekelijks worden ervaren

22
23

Zie voor het volledige onderzoeksverslag: A.J.E. de Veer en A.L. Francke, 2009.
Zie bijlage 3 voor de samenvatting, aangevuld met een lijst met 24 dilemma’s.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

29

Het meest treden er dilemma’s op binnen de directe zorg aan de cliënt. Ook onderbezetting in het team en rapportage en registratietaken veroorzaken regelmatig dilemma’s.
De meeste dilemma’s worden door minstens een kwart van de verpleegkundigen en
verzorgenden als lastig ervaren.
L a a t s t e j a r e n va k e r m o r e l e d i l e m m a ’ s
De meerderheid (70%) van de verpleegkundigen en verzorgenden vindt dat ze de laatste jaren steeds vaker voor morele dilemma’s komt te staan. Door krappe indicaties zijn
ze genoodzaakt cliënten minder zorg te bieden dan ze naar hun eigen maatstaven eigenlijk zouden willen. Meer dan de helft staat minstens één keer in de week voor dit
dilemma (64% in de thuiszorg en 47% in de verpleeg- en verzorgingshuizen). Ook personeelstekort en onderbezetting leveren dilemma’s op. Van de verpleegkundigen en
verzorgenden komt eenderde minstens wekelijks voor de vraag te staan om meer te
gaan werken vanwege de onderbezetting, of een vrije dag op te geven.
L a s t i g e , ve e l vo o r k o m e n d e m o r e l e d i l e m m a ’ s
Veel voorkomende dilemma’s zijn niet per se de moeilijkste dilemma’s. Daarom is ook
daarnaar apart gevraagd. De top drie van lastige dilemma’s die relatief vaak voorkomen
zijn:
1.

“moet ik mijn cliënt de zorg geven die volgens mijn maatstaven nodig is of moet
ik me houden aan de geïndiceerde zorg?”

2.

“zal ik langer doorwerken zodat er geen sprake is van onderbezetting?”

3.

“ik heb een vrije middag. Maar dan belt mijn leidinggevende dat een collega
ziek is. Ga ik nu toch maar werken?”

De dilemma’s die door de grootste groepen verpleegkundigen en verzorgenden als behoorlijk of erg lastig worden ervaren betreffen dilemma’s rond collega’s en dilemma’s
rond artsen en familie. Minimaal de helft van de verpleegkundigen en verzorgenden
vindt dit lastige situaties. De meest problematische dilemma’s, dat wil zeggen die dilemma’s die bovengemiddeld vaak voorkomen en bovengemiddeld lastig gevonden
worden, zijn dezelfde als de hierboven genoemde top drie van lastige dilemma’s.
Oorzaken: indicatiestelling, personele bezetting, werkdruk en administratie
De verpleegkundigen en verzorgenden geven verschillende oorzaken aan voor het toegenomen aantal dilemma’s. Het meest worden genoemd: de veranderde manier waarop
de zorg wordt gefinancierd (in het bijzonder de indicatiestelling), de veranderde personele bezetting in het team (zowel qua aantal fte als qua kwalificatieniveau), de toegenomen werkdruk en de toegenomen hoeveelheid administratieve handelingen.

30

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

INDICATIESTELLING EN ZORGZWAARTEPAKKETTEN

In de antwoorden op de vraag naar de oorzaak van de toename van dilemma’s werd het
meest verwezen (36%) naar de veranderde manier van indicatiestelling door het CIZ.
De verpleegkundigen en verzorgenden signaleren steeds krapper wordende indicaties
en ook indicaties voor een lager zorgniveau dan voorheen. Hieraan gerelateerd zijn de
verwijzingen naar veranderingen in de vergoedingen die binnen de AWBZ, ziektekostenverzekering of Wmo vallen. Van de verpleegkundigen en verzorgenden verwijst 7%
hiernaar.
“Invoering van de zzp’s. Deze zijn onvoldoende afgestemd op de beperkingen van de bewoners. Zzp’s zijn erg laag ingeschat. Hierdoor zijn er minder uren voor een bewoner te
besteden.” (verzorgingshuis)
“Het stellen van indicaties door het CIZ. Zij kunnen vaak de (thuis)situatie niet in een half
uur doorzien. Brengt ook weer werk (herindicaties) met zich mee.” (thuiszorg)
“Het CIZ wijst steeds meer handelingen toe aan verzorgenden in plaats van verpleegkundigen en dit is mijns inziens zeer onprofessioneel en risicovol.” (thuiszorg)
PERSONELE BEZETTING: DE HOEVEELHEID PERSONEEL EN DE WERKDRUK

Verpleegkundigen en verzorgenden noemen veranderingen in de personele bezetting
en een toegenomen werkdruk vaak als oorzaak voor de toename aan gevoelde dilemma’s. Voor wat de personele bezetting betreft gaat het om de hoeveelheid personeel
(31% noemt dit als oorzaak). Meestal verwijzen ze dan naar de hoeveelheid personeel
dat ingepland staat en/of naar de beschikbaarheid van invallers bij ziekte of verlof. Dit
verwijst indirect naar de werkdruk: als er namelijk te weinig personeel op de afdeling is
dan zal de werkdruk ook hoger zijn. Bijna eenderde (31%) noemt een toegenomen
werkdruk of een gebrek aan tijd als oorzaak voor de toename aan dilemma’s.
“Door de toegenomen druk kan/mag er geen overleg plaatsvinden. De slechte communicatie gaat soms ten koste van cliënten.” (thuiszorg)
“Er is geen tijd om de papierwinkel goed op orde te houden. De minuten die je hebt voor
de cliënt om hem te verzorgen zijn al krap, laat staan dat er nog veel administratie bijkomt.” (thuiszorg)
ORIËNTATIE OP MARKTWERKING, CONCURRENTIE, PRODUCTIE

De veranderde oriëntatie in de zorg, zoals de introductie van marktwerking en de toegenomen nadruk op efficiëntie en productie, wordt door 13% van de verpleegkundigen
en verzorgenden genoemd als oorzaak van het toenemend aantal dilemma’s. Van de
ondervraagden verwijst 15% naar bezuinigingen, op landelijk niveau of binnen de instel-

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

31

ling, terwijl 14% vindt dat de zorgzwaarte is veranderd (toegenomen) waardoor verpleegkundigen en verzorgenden steeds vaker voor dilemma’s staan:
“De patiëntjes die worden opgenomen zijn steeds zieker, waardoor meer controles, meer
administratie.” (ziekenhuis)
ONDERSTEUNING EN AANSTURING VAN DE VERPLEGING EN VERZORGING

Van de ondervraagden verwijst 9% naar de manier waarop de verpleging en verzorging
aangestuurd wordt in de instelling. Ze voelen zich onvoldoende gesteund om hun werk
goed uit te kunnen voeren. Aan de andere kant wijst 3% naar een toegenomen hoeveelheid overleg als oorzaak van de problemen. Protocollen en richtlijnen zouden daarbij hulp kunnen bieden, maar 6% van de verpleegkundigen en verzorgenden zien juist
een probleem in het toegenomen gebruik van protocollen en richtlijnen.
“We werken nu in kleine groepjes collega’s die de verantwoordelijkheid mogen en kunnen
dragen. Als er dan een collega ziek is kom je vaker voor het dilemma of je nu toch maar
gaat werken.” (verzorgingshuis)
“Praktijkbegeleiding van leerlingen gebeurt te veel vanuit kantoor. Ze komen nooit meer op
de afdeling.” (ziekenhuis)
INVLOED VAN CLIËNTEN EN FAMILIE

Van de ondervraagden noemt 17% een toenemende invloed van cliënten of familie als
(mede-)oorzaak van het toegenomen aantal dilemma’s. Bijvoorbeeld:
“Het recht op zorg heeft een keerzijde. Vroeger vond je als professional dat je moest afbouwen, de zelfredzaamheid bevorderen. Nu lijkt het recht een vrijbrief te zijn. ‘Ik heb het
recht tot november’ op deze hulp terwijl dat niet meer nodig is.”(thuiszorg)
OVERIGE VERANDERINGEN IN HET VERPLEEGKUNDIG EN VERZORGEND WERK

Andere opmerkingen zijn verwijzingen naar de mentaliteit van het personeel, zoals de
‘geringere betrokkenheid naar elkaar toe’ en de ‘geringere loyaliteit naar de werkgever’
en taakverschuivingen van bijvoorbeeld verpleegkundige taken naar een verzorgende of
het werken met aandachtsgebieden. Daarnaast worden taken voortvloeiend uit het instellings- of landelijke beleid genoemd, zoals toename van registratie en administratie.
Verbetering indicatiestelling en personele bezetting krijgen prioriteit
Van de verpleegkundigen en verzorgenden geeft 83% antwoord op de vraag welk dilemma het eerst aangepakt moet worden. Ze verschillen wel van mening welk dilemma
de prioriteit heeft. Hoogste prioriteit krijgen “moet ik mijn cliënt de zorg geven die volgens mijn maatstaven nodig is of moet ik me houden aan de geïndiceerde zorg?” (32%)
en “zal ik langer doorwerken zodat er geen sprake is van onderbezetting?” (38%). De
32

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

oplossingsrichtingen die de verpleegkundigen en verzorgenden aandragen zijn ook zeer
divers: andere en ruimere indicatiestelling, betere ondersteuning en aansturing, meer
en beter opgeleid personeel, aanpassing van de indicatiestelling in verpleeghuizen en
thuiszorg, betere samenwerking en communicatie met artsen in verband met medische
informatie en inzichtverschillen met de arts in ziekenhuizen.
genoemd
door
(veranderingen in) wet- en regelgeving
-

indicatiestelling, zorgzwaartepakketten, diagnose behandelcombinaties

32%

-

dekkingen van de AWBZ, ziektekostenverzekering, Wmo

1%

-

wet- en regelgeving (anders dan onder 1 en 2) zoals BOPZ, WGBO

3%

-

overige algemene maatregelen (aantrekkelijkheid beroep, imago, betrokkenheid

8%

politiek)
(veranderingen in) instellingsbeleid en/of landelijk beleid
-

oriëntatie op marktwerking, concurrentie, productie

10%

-

manier waarop de verpleging en verzorging wordt aangestuurd in instelling

28%

-

gebruik van protocollen en richtlijnen

5%

-

hoeveelheid registratie, administratie

15%

-

meer geld voor verpleging en verzorging

13%

-

betere overlegmogelijkheden, overlegstructuur

4%

(veranderingen in) verpleegkundig en verzorgend werk
-

verschuivingen van taken tussen disciplines

2%

-

betere gekwalificeerd personeel

20%

-

meer personeel

25%

-

vermindering werkdruk, meer tijd voor…

12%

-

mentaliteit van het personeel, de manier waarop men met elkaar omgaat

15%

-

bij- en nascholing

10%

(veranderingen) in de samenleving en zorgvraag
-

omgang met de cliënt of familie

7%

veranderingen in beleid en opstelling van artsen, omgang medische ontwikkelin-

16%

gen

overige antwoorden

7%

Tabel 6.2 Door verpleegkundigen en verzorgenden genoemde oplossingsrichtingen (meer antwoorden zijn
mogelijk) (n=312)

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

33

3. 4

Co n clu s ie
De uitkomsten van de inventarisatieronde van het CEG worden onderbouwd door het
NIVEL onderzoek. Alle dilemma’s worden herkend en de meeste en lastigste dilemma’s
doen zich voor op het gebied van de indicatiestelling en het personeelstekort. Het
NIVEL onderzoek laat duidelijk zien dat de hoeveelheid zorg die de onafhankelijke indicatiesteller inschat, vaak niet overeenkomt met de hoeveelheid zorg die volgens de verpleegkundige of verzorgende nodig is. Dit blijkt uit de hoge scores in het NIVEL onderzoek bij dilemma’s over de vraag of de verpleegkundige en verzorgende zich moet houden aan de zorg die geïndiceerd wordt of zich moet richten naar eigen (professionele)
maatstaven.
Het CEG constateerde een tweede cluster van dilemma’s rond het thema schaarste in
de zorg: tekort aan financiële middelen, personeelstekort, onderbezetting. Ook komt dit
bij het NIVEL onderzoek als tweede cluster naar voren en komt tot uitdrukking in
dilemma’s over doorwerken vanwege onderbezetting en terugkomen op een vrije dag
als de leidinggevende een beroep op je doet. Verpleegkundigen en verzorgenden
vinden ook dat voor deze situaties het eerst oplossingen gezocht moeten worden. Zij
zien verder oplossingen in een andere en ruimere indicatiestelling, in betere
ondersteuning en aansturing en in meer en beter opgeleid personeel.
Verder is er nog een verschil tussen dilemma’s die enerzijds spelen in ziekenhuizen en
in de verzorgings- en verpleeghuizen en in de thuiszorg anderzijds. In de ziekenhuiszorg doen zich vaker dilemma’s voor in verband met medische informatie en verschil
van inzicht tussen arts en verpleegkundigen over de diagnose en behandeling van de
patiënt. In verpleeg- en verzorgingshuizen en de thuiszorg zijn kwesties rondom de
benodigde zorg (indicatiestelling) meer aan de orde.

34

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

4

Beschouwing en analyse

4. 1

In l ei d in g
Kenmerkend voor de (morele) dilemma’s die verpleegkundigen en verzorgenden ervaren is dat zij gebaseerd zijn op het gevoel geen goede zorg te kunnen leveren. De zorgverlener zelf heeft het gevoel wel te weten wat goede zorg zou zijn en welke zorg nodig
is, maar voelt zich belemmerd of machteloos door eisen die van buiten- of bovenaf zijn
opgelegd. Deze nieuwe eisen gaan soms ten koste van aandacht voor de bewoner/patiënt/cliënt. Voorbeelden hiervan zijn: moeten werken volgens nieuwe protocollen
en standaarden, rekening houden met nieuwe systemen (DBC’s, ZZP’s, taakherschikking, nieuwe functies) en werkdruk door personeelstekort. Het zijn dit soort factoren die
de context van de verzorgende of verpleegkundige bepalen en het gevoel kunnen geven daar zelf niets of weinig aan te kunnen doen. Dit gevoel van onmacht is vaak moral
distress: je weet wat goed is om te doen, maar voelt je daarin belemmerd.

24

“Je moet als je op je gevoel af gaat, dat in je eigen tijd doen.” (verzorgende CEG bijeenkomst Sneek)
“Als er gevraagd wordt of er positieve ervaringen zijn met indicatiestelling, lacht de groep
hard. (...) Het CIZ zal volgens de regels wel goede indicaties stellen, maar die regels sluiten niet aan op de zorg die iemand in de praktijk nodig heeft.” (verpleegkundigen CEG bijeenkomst Utrecht)

V e r a n d e r i n g e n b e d r e i g e n i n t r i n s i e k e m o t i va t i e
De verzorgenden en verpleegkundigen hebben niet om deze maatregelen en omstandigheden gevraagd en zien ook niet de verbeteringen ervan. De enige reden die ze
vermoeden is ‘bezuinigen’. Dit sluit op zijn zachtst gezegd niet aan bij de motieven
waarom zij dit werk waren gaan doen en leiden tot uitholling van de intrinsieke motivatie.
Dit soort morele problemen verschillen van morele problemen waar de vraag ‘wat is in
deze situatie goede zorg?’ centraal staat. In dat geval weet de verzorgende werkelijk
24

Zie hoofdstuk 1 en bijlage 5.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

35

niet wat het beste is om te doen en is er dus sprake van een moreel dilemma. Een voorbeeld van zo’n ander soort moreel probleem is: je kunt twijfelen tussen iemand aanmoedigen zichzelf te wassen en daarmee wat autonomie terug te geven, of het wassen
voor hem/haar te doen zodat hij/zij energie kan sparen voor andere activiteiten. Er zijn
voors- en tegens aan beide opties en die hebben betrekking op dezelfde persoon.
Bij veel van de problemen van verpleegkundigen en verzorgenden is de vraag: ’hoe
krijgen we in deze situatie het voor elkaar om goede zorg te bieden’. Of ‘in hoeverre
mag ik afwijken van wat ik goede zorg vindt om redenen als efficiency of instellingsbeleid?’ Bij deze vragen betreffen de voors- en tegens tussen verschillende mensen: ‘moet
ik inspringen zodat er minimale zorg gegeven kan worden of moet ik mijzelf beschermen tegen oververmoeidheid?’ Bij deze problemen moeten de verzorgenden en verpleegkundigen voortdurend de belangen van verschillende partijen tegen elkaar afwegen, zoals de ene cliënt tegen de andere: “mag ik de een minder zorg bieden om de
ander meer te kunnen geven?”, of hun eigen belang tegen dat van de cliënt. Dit soort
problemen neemt bovendien toe, vindt 70 procent (De Veer & Francke 2009).

4. 2

In d ic at i e st el lin g , f in an ci e rin g s s yst em at ie k e n w et g ev in g : e e n
st o rt v lo ed v an n ieu w e r eg el s
Indicaties te krap en te rigide
De genoemde morele problemen hebben een aantal, vaak samenhangende, oorzaken.
Op nummer één van de ervaren problemen staan die met de indicatiestelling, "moet ik
mijn cliënt de zorg geven die volgens mijn maatstaven nodig is of moet ik me houden
aan de geïndiceerde zorg?" Het invoeren van de ZZP’s leidt nu soms tot onduidelijkheid
over wie die moet aanvragen of hoe die aan te vragen als er sprake is van verschillende
aandoeningen en soms onzekerheid over welk niveau in zorgzwaartepakket nu bij een
bepaalde cliënt past. De instructies zijn dus niet helder. Meer structureel lijkt het dat
een groot aantal ondervraagden vindt dat het ZZP te schraal is, er is te weinig ruimte
om er zelf in te schuiven.
“Je moet soms creatief met ZZP’s omgaan. Soms is het nodig in de clinch te gaan met CIZ
voor hogere ZZP.” (verzorgende CEG bijeenkomst Arnhem)
“Het stellen van indicaties door het CIZ. Zij kunnen vaak de (thuis)situatie niet in een half
uur doorzien. Brengt ook weer werk (herindicaties) met zich mee.” (thuiszorg)

Er wordt algemeen ervaren dat er te krap geïndiceerd wordt. Bovendien wordt die indicatie vaak op afstand (telefonisch) gesteld. Verpleegkundigen hebben het gevoel de
ruimte niet te krijgen om naar eigen inzicht de zorg een beetje uit te breiden of wat in te
krimpen.

36

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Uit de inventarisatie van dilemma’s blijkt dat veranderingen in de zorg veel weerstand
oproepen in het veld. Veranderingen, zoals de invoering van ZZP’s of de Wmo, komen
op de zorg af, er is vanuit de zorg niet om gevraagd. De regelgeving regent op de zorgverleners neer, die vervolgens maar moet zien dat ze de nieuwe regels een plaats geven in het dagelijks werk waarin de werkdruk toch al hoog is. De vele veranderingen in
de zorg doen soms denken aan de veranderingen in het onderwijs: net als je gewend
bent aan een bepaalde maatregel, komt de volgende. Ook in de zorg wordt veel beleid
over de hoofden heen gemaakt en moeten de instellingen en medewerkers veel investeren in het voldoen aan nieuwe van buitenaf opgelegde eisen, meer administratieve taken, maar ook in het leren onderhandelen met het CIZ.
H e t ‘ w a a r o m ’ va n d e ve r a n d e r i n g n i e t d u i d e l i j k
Van ‘Den Haag’ moeten ze het voortaan anders doen, maar het ‘waarom’ is niet goed
uitgelegd. Er is dan ook geen gevoel van opluchting dat alles nu goed geregeld is, integendeel, er is verwarring over wie waarvoor verantwoordelijk is, onzekerheid over hoe
het moet en men heeft moeite allerlei ingesleten paden te verlaten. Voor een deel is dit
een kwestie van wennen: als de nieuwe systematiek eenmaal is ingesleten, duidelijk is
waarom deze is ingezet en de taakverdeling opnieuw helder, vertrouwd en vanzelfsprekend is, zal men ook daarin hopelijk zijn weg wel weer vinden. De karige indicatie en
het gebruik van het begrip ‘gebruikelijke zorg’, werden echter al eerder in publicaties
genoemd als kritiekpunt op het CIZ en worden ook nu door veel verzorgenden nog zo
ervaren (Juliuscentrum 2006, RVZ/CEG 2007). Aan karigheid went men niet, evenals aan
economische motieven die dominanter worden.

4. 3

T ran sp ar an t ie , st an d aa rd en , p r o t o co l le n e n rap p o rt a g e:
v er sc h r a lin g en v e rs n ip p e rin g
“Minimale zorg: na ’s avonds 17 uur wordt er niets meer uitgedeeld. Is uitbezuinigd. Bewoners mogen het wel zelf doen, maar die zijn al gauw negentig tegenwoordig. Met het weglaten van een kopje koffie na 17 uur is er ook helemaal geen contact meer met de bewoner.” (verzorgende CEG bijeenkomst Sneek)

Verschraling
Wat ook niet vanzelf went, is het zakelijker en bedrijfsmatiger worden van de zorg, het
‘transparant’ moeten maken van het handelen en het moeten scoren met productiecijfers. Dit lijkt namelijk op gespannen voet te staan met wat misschien wel de kern van
‘zorgen voor iemand’ is, namelijk aandacht hebben voor iemand. Met nieuwe regelingen
komen er nieuwe formulieren en nieuwe vormen van rekenschap afleggen voor de ontvangen gelden en groeit het gevoel om vooral veel met administratie bezig te zijn. De
intrinsieke motivatie voor het zorgen raakt daardoor uitgehold. Doordat zorgverleners zo
nauwkeurig moeten registreren (‘waarom moet er eerst een handtekening gezet worden
voordat ik gewassen wordt’ vraag een cliënt zich af) hoeveel minuten zij besteden aan
Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

37

iedere handeling en zorg een product is geworden, komen zaken die zich lastig als
handeling laten omschrijven, maar wel belangrijk worden gevonden niet goed uit de
verf.
“Het gaat er vooral om de dossiers rond te krijgen. Als die er maar goed uitzien. En dan
maakt het niet uit of de patiënt al uren in zijn stront ligt.” (verpleegkundige CEG bijeenkomst Utrecht)
“Ik ben druk met brood smeren, maar echt zorgen is er niet meer bij” (Verzorgende CEG
bijeenkomst Sneek)
“Het scoort voor geen meter als je zegt dat je een gebit staat te poetsen, maar hoe belangrijk is dat niet voor die persoon?” (Verpleegkundige CEG bijeenkomst Utrecht)

Dit heeft een vervreemdend effect, waarbij er van zorg een karikatuur lijkt te worden
gemaakt van opeenvolgende handelingen. Om met Kees van Kooten te spreken: ‘de
tussentijd is verdwenen’. Het lijkt alsof wat niet meetbaar is in minuten ook niet bestaat,
of in elk geval niet meetelt, terwijl aandacht en tijd door zorgverlener en cliënt als fundamenteel worden ervaren. Dit leidt tot verschraling van de zorg op alle niveaus (Tonkens 2003).
Versnippering
De zorg raakt bovendien versnipperd omdat er verschillende budgetten en zorgverleners zijn voor verschillende zaken. In veel sectoren wordt bezuinigd door goedkoper, en
dus lager opgeleid personeel, in dienst te nemen. De zorg voor de cliënt wordt dan opgesplitst in stukjes waarvoor mensen met verschillende opleidingsniveaus verantwoordelijk zijn. De een wast, de ander brengt de pillen, de volgende verschoont het bed,
weer een ander veegt de vloer en nog een ander komt voor de steunkousen (zie ook
Kunnenman en Slob 2007).
“Soms hebben oudere mensen te maken met vier of vijf organisaties op een dag. En er is
geen onderlinge overdracht of een gezamenlijk dossier.” (verpleegkundige CEG bijeenkomst Utrecht).

De versnippering van de zorg in allerlei taakjes leidt tot gebrek aan continuïteit, en tot
verwarring bij cliënten. Zij weten niet meer bij wie zij met hun vragen terecht kunnen,
krijgen met meer gezichten te maken. Er zijn ook meer overdrachtmomenten nodig en
er kan dus ook gemakkelijker iets mis gaan in de overdracht. Naast de verschuiving
naar steeds lager opgeleid personeel worden ook mantelzorgers en vrijwilligers nadrukkelijk ingeschakeld voor zorgtaken waar professionals geen tijd voor hebben of te duur
voor zijn.

38

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

“Vrijwilligers doen alle activiteiten waar wij niet aan toe komen, zoals koffie en theedrinken,
naar buiten gaan, aandacht geven, erbij gaan zitten. Dat wat de vrijwilliger allemaal doet,
zou ik zelf ook graag willen doen, bijvoorbeeld een poosje bij een bedlegerige bewoner
gaan zitten.” (verzorgende CEG bijeenkomst Sneek)

Deze behoefte aan transparantie en het vastleggen van allerlei handelingen hangt echter, aldus Van Dartel, samen met de overgang van een high trust naar een low trust
samenleving. Van Dartel (2009) beschrijft het als volgt:
“We veranderen, wordt gezegd, steeds meer van een high trust in een low trust samenleving. Terwijl in een high trust samenleving uitgegaan wordt van vertrouwen gebaseerd op
breed gedeelde waarden en normen, wordt in een low trust samenleving teruggevallen op
allerlei formele regelingen en procedures. Ook in de zorg, waar het altijd om vertrouwen
gaat, blijkt dit het geval. “

Het is maar de vraag of we dit kunnen en willen kenteren.

4. 4

P er so n e el st ek o r t , kw al it e it , lo ya lit eit , p r o f es s io n al it e it :
p ro b l em en m et o n t s c h o l in g , z ie kt ev e rz u i m en b e ro ep sz e e r
Ontscholing
Het wantrouwen, de grote nadruk op transparantie, controleren en verantwoorden, leidt
niet alleen tot een blinde vlek bij beleidsmakers voor de slecht meetbare aspecten van
de zorg, het leidt ook tot de gedachte dat ook goedkopere krachten dit werk wel kunnen
doen. Hoeveel opleiding is ervoor nodig om iemand te wassen, om eten te geven of
schoon te maken? Het idee dat dit taken zijn die iedereen wel kan, leidt tot een systematische onderschatting van wat dit werk inhoudt als je het voor je werk doet en van
wat het betekent dit te moeten ondergaan uit handen van een professionele zorgverlener, die immers een vreemde is. Het is niet hetzelfde of je door je ouders, je partner of
kinderen gewassen wordt of door een broeder of zuster (nog afgezien van wat je prefereert). Bovendien is het verzorgen van patiënten met complexe problematiek helemaal
niet zo ‘gewoon’. Van Dartel wijst er in zijn essay terecht op dat er juist veel expertise
en creativiteit voor nodig is om patiënten met lichamelijke, sociale en mentale problemen goed te begeleiden.
Hij begint zijn essay dan ook met te zeggen dat verplegen en verzorgen het karakter
hebben van ‘schaduwwerk’. Hij beschrijft dit als werk dat niet gezien mag worden en
wat nauwelijks als werk waardering vindt. Hij verwijst regelmatig naar het boek van Anne-Mei The ‘In de wachtkamer van de dood’ (2004), in dit boek beschrijft zij de dagelijkse gang van zaken in een verpleeghuis. Over het personeelsbeleid zegt een verzorgende (The 2004):

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

39

“Als je voor een dierenambulance gaat werken moet je een diploma halen om te weten hoe
je met een kat moet omgaan. Je kunt niet zomaar bij de Bijenkorf aan de slag, daarvoor
moet je kennis van de producten hebben. Maar in de zorg kun je ongeschoold aan het
werk.”

Dick Engberts (Forumlid CEG) noemt het ‘ontscholing’ van de zorg. Bert Keizer, schrijver en verpleeghuisarts, zegt het in een column in Medisch Contact zelfs zo in: “Om in
een verpleeghuis te werken hoef je niet meer te weten dan de weg van de bushalte
naar de ingang”.
De beleidskeuze voor substitutie door laag- of ongeschoolden en daarmee het gebrek
aan waardering voor de kerntaak van de zorg, werkt door in andere problemen. Van
laag opgeleid personeel kan niet verwacht worden dat zij heel goed in staat zijn hun
morele problemen verbaal te uiten. Ook kan van laag opgeleid personeel niet verwacht
worden dat deze zelfstandig afwegingen maakt met betrekking tot prioriteren van zorg
of het flexibel hanteren van protocollen. Toch wordt juist het flexibel omgaan met protocollen gezien als voorwaarde voor goede zorg.
“Duidelijkheid wordt vaker gezocht dan ethisch goed is. Op het moment dat alles is vastgelegd, is er geen ruimte voor eigen beslissingen. Afgestemde zorg veronderstelt zelf beslissingen te nemen naar de situatie die zich voordoet.” (deelnemer klankbordgroep)

P e r s o n e e l s s c h a a r s t e e n z i e k t e ve r z u i m
Personeel is schaars in bepaalde sectoren en dat kan ertoe leiden dat bij ziekte een gat
valt in een dienst dat niet meer te dichten is. Dat kan weer leiden tot stress in het team
en uiteindelijk tot nieuw ziekteverzuim. Twee van de drie meest genoemde problemen
hingen hiermee samen, namelijk de vraag of je extra moet werken bij onderbezetting en
de vraag of je je vrije middag moet opofferen voor dezelfde reden.
Veel hangt af van hoe leidinggevenden zich opstellen. The noemt een aantal aansprekende voorbeelden van hoe dat kan verschillen:
“(...) de zorgmanagers staan ver van de werkvloer af. Ze brengen hun dagen in het managementteam door, waardoor ze weinig oog hebben voor het personeel. Daardoor raakt het
personeel ongemotiveerd en stijgen de ziekmeldingen”.

In een ander verpleeghuis, zo wordt verteld:
“besloot de zorgmanager niet meer naar vergaderingen te gaan en de hele dag op haar afdeling aanwezig te zijn. “Zij praat met de verzorgenden, ze geeft ze raad en ze is zichtbaar
beschikbaar. Het ziekteverzuim op die afdeling is gedaald naar nul procent”.

40

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Omdat het ziekteverzuim samenhangt met de kwaliteit (en de continuïteit) van de zorg
is het belangrijk het ziekteverzuim zo laag mogelijk te houden en vanuit dat oogpunt lijkt
de zorgmanager in het tweede voorbeeld het gelijk aan haar zijde te hebben. Aan de
andere kant is het natuurlijk belangrijk dat zorgmanagers wel aanwezig zijn bij belangrijke overlegmomenten. De balans tussen leiding geven aan de zorgverleners en het
uitvoering geven aan het beleid van de zorginstelling kan lastig te vinden zijn. Ook leidinggevenden hebben zo hun dilemma’s.
“Het jaarplan dat ik maak is op de inhoud gericht. Maar je kunt je gemakkelijk verliezen in
cijfers. Een bepaald bedrag van mijn begroting is bijvoorbeeld gereserveerd voor scholing.
Maak ik het opleidingsbudget kleiner, dan kan ik misschien een invaller inzetten.” (leidinggevende in Bloemhoff 2009)

Collega’s komen zo regelmatig voor de vraag of zij voor een zieke willen invallen, door
over te werken bijvoorbeeld. Dit niet doen verhoogt de druk op anderen en maakt dat de
patiënt/cliënt wellicht te kort komt. De individuele zorgverlener kan dit probleem niet
oplossen (machteloos gevoel), maar is daarvoor afhankelijk van alle andere niveaus: de
zorgmanager die immers door haar of zijn beleid iets aan het ziekteverzuim kan doen,
de instelling die de geldstromen stuurt en de prioriteiten duidelijk hoort te maken, en het
landelijke beleid waar bezuinigen al jaren een belangrijk doel en noodzaak is.
“Dan heb ik een vrije middag, en ben ik eigenlijk kapot, moet ik rusten. Maar dan bellen ze
dat een collega ziek is. En dan ga ik toch weer werken.” (verpleegkundige CEG bijeenkomst Utrecht)

Zo staat de individuele zorgverlener uiteindelijk oog in oog met de gevolgen van alle
beleidsbesluiten. Dat dit een machteloos gevoel kan geven moge duidelijk zijn. Die
machteloosheid wordt echter zelden vertaald in strijdbaarheid.

25

En de leidinggevende?

Die zit volgens de verzorgenden ook vaak ‘klem’.
“De bezetting is altijd te krap, medewerkers lopen continu op hun tenen. Nu zit ik met een
begroting waar de inzet van invallers niet in is meegenomen. Dat gaat in de praktijk niet
lukken. (...) Er moet geld bij, omdat anders de veiligheid van patiënten in het gedrang komt
en medewerkers te zwaar worden belast, waardoor ze het niet volhouden. Maar mijn baas
wil nul onder de streep zien en liefst een plus.” (leidinggevende in Bloemhoff 2009)

Waardering/beroeps(z)eer
De individuele zorgverleners worstelen met de vraag hoe hun werk goed te doen. In de
verpleeghuizen moet bijvoorbeeld hard gewerkt worden om alle bewoners aangekleed
en uit bed te krijgen, dit wordt door velen gezien als hun primaire taak en sluit aan bij
25

Vgl. ook Remmers-van den Hurk en Van der Arend 1995.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

41

hun motivatie dit werk te doen. Helaas komen andere zorgtaken, minder duidelijk gedefinieerd en minder duidelijk meetbaar, onder druk. Je kunt zien (en meten) of iemand uit
bed is, en in de huiskamer zit, je kunt niet meten of er een praatje gemaakt is, aandacht
is geweest voor de (toch al beperkte) privacy. Het resultaat is helaas ook een verlies
aan motivatie, of zelfs een verlies aan het kritische vermogen op te merken dat deze
zorg te mager is (The 2004).
De gedroomde oplossing van veel verpleegkundigen en verzorgenden, meer ruimte om
zelf beslissing te nemen, onder andere bij de indicatiestelling, is, volgens Van Dartel
(2009), gebaseerd op een geïdealiseerd beeld van de professionele praktijk. Er is wantrouwen aan beide kanten, zo stelt hij. De zorgprofessional wantrouwt de overheid en
andere regelgevers, die immers niets kunnen zeggen over de ware kwaliteit van de
zorg. Aan de andere kant willen de burgers ook weten of zij wel waar voor hun geld krijgen en vindt men controle van het grootste belang. De oplossing zoekt Van Dartel in het
creëren van genoeg ruimte voor de verzorgende om wel legitiem en verantwoord hun
eigen gang te kunnen gaan. Daarvoor is nieuwe morele professionalisering nodig.
Er is wel een verschil tussen de verschillende sectoren: in de ziekenhuizen is over het
algemeen meer gekwalificeerd personeel aanwezig. Verpleegkundige op MBO- en HBO
niveau hebben meer scholing en echter vaak en wellicht ook meer beroepseer dan verzorgenden met geen of weinig opleiding.

26

Niet al het werk in de zorg is schaduwwerk,

sommige onderdelen zitten meer in het duister dan andere. De competenties die een
HBO-verpleegkundige moet hebben zijn niet mals: naast zorgverlener is de verpleegkundige ook regisseur, coach, ontwerper en beroepsbeoefenaar (Pool, 2007). Kortom,
de HBO-verpleegkundige moet niet alleen kunnen verplegen maar ook leiding geven
aan andere verpleegkundigen, kunnen signaleren wanneer er behoefte is aan een leidraad of protocol, die kunnen ontwerpen én zich als professional ontwikkelen.
“Veel morele problemen die verpleegkundigen aandragen, houden verband met de manier waarop hun werk georganiseerd is en hoe invulling aan hun rol wordt gegeven. Zo
blijkt er een bijvoorbeeld een relatie te bestaan tussen de tijd die verpleegkundigen aan
patiënten besteden en de complicaties die optreden.” stelt Pool (2007). De oplossing
die hij vervolgens aandraagt richt zich echter minder op het systeem en meer op de
verpleegkundige: “Verpleegkundigen kunnen hier invloed op uitoefenen door op de afdeling een norm te stellen voor de hoeveelheid tijd die zij per dag minmaal daadwerkelijk aan de patiënt willen besteden en voor de hoeveelheid tijd die zij maximaal aan administratie willen besteden. Op basis van gezamenlijke afgesproken normen kunnen
verpleegkundigen dan in individuele gevallen beslissingen nemen waarin zij zich gesteund kunnen voelen door hun collega’s.” Ook in de expertmeeting met leidinggevenden zijn dergelijke standpunten ingenomen en voorbeelden genoemd.
26

42

Zie bijlage 6.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

De verschraling van de zorg werkt dus heel persoonlijk door. Verzorgenden en verpleegkundigen bereiken de ethische grenzen aan het vak en dat leidt tot algemeen gevoel van onbehagen en gebrek aan motivatie. Als je niet meer kan doen waarvoor je het
vak koos, waarom zou je het dan blijven doen? Zoals Pool en Van Dartel signaleren is
het jammer dat de verzorgenden en verpleegkundigen hier niet meer tegen in het geweer komen. Het gevoel dat men aan de grenzen zit van wat nog aanvaardbaar is, zou
ook tot een groot moreel debat kunnen leiden. Wat wil de Nederlandse bevolking voor
de zieken en zorgbehoeftigen? Wat willen de verzorgenden en verpleegkundigen zelf?
Zij zouden ook pal kunnen staan voor hun professionele normen, kunnen zeggen: tot
hier en niet verder’.

27

Dat dit nog zo weinig gebeurt schrijft Van Dartel toe aan het ge-

brek aan eigenwaarde in professionele zin. Daarmee is er dan een vicieuze cirkel ontstaan: weinig waardering leidt tot verschraling van de zorg en uitholling van het vak en
dat leidt weer tot weinig eigenwaarde die het gebrek aan waardering versterkt. Gebrek
aan waardering draagt weer bij aan personeelsschaarste.

4. 5

Au t o n o m ie , r es p e ct o f ef f i ci en c y?
Naar morele problemen over de vraag ‘wat is goede zorg’ is noch op de bijeenkomsten
noch in het NIVEL onderzoek gevraagd, omdat dat niet de focus van dit signalement
betrof. Dit soort dilemma’s is daarmee natuurlijk niet verdwenen, maar komt in dit signalement minder aan de orde. Overigens is het maar de vraag of de grens tussen deze
soorten morele problemen wel zo eenvoudig te trekken is. De praktische vraag: zelf
laten wassen of gewassen laten worden, kan ook een keuze zijn tussen bevorderen van
de autonomie en het streven naar efficiency. Iemand snel wassen kost minder tijd, dan
‘met de handen op de rug verplegen’. Morele uitgangspunten, zoals autonomie of respectvol met mensen omgaan, moeten in de dagelijkse praktijk al snel wijken voor eisen
van efficiency. Personeelskrapte, onderbezetting en tijdsdruk werken dit soort keuzen
alleen maar verder in de hand. De classificatie van de problemen hangt dan samen met
de argumentatie van de zorgverlener: in het ene geval is het kiezen tussen twee tegengestelde belangen van de cliënt (bevorderen zelfzorg of energie hebben voor andere
dingen), in het tweede geval is het belang wel duidelijk (‘zelf wassen is beter’), maar
kan niet omdat er geen tijd (lees geld) voor is.
Ook uit de open vragen van het NIVEL onderzoek kwamen maar weinig problemen naar
voren ten aanzien van de vraag’ wat is goede zorg’. Vooral verpleegkundigen die in het
ziekenhuis werken noemen dit soort problemen. In het bijzonder noemen zij problemen
in de omgang met medische informatie en bij verschillen in inzicht met de arts.

28

27

Zie in dit verband ook Annemarie van Dijk ea. Doorbreek de dilemma’s! Sta op vakkennis, teamwork en vakinhoudelijk leiderschap. LEVV, Utrecht 2009.
28
Zie hiervoor ook Van Dijk ea. 2009.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

43

Het is natuurlijk niet verrassend dat deze problemen in de thuiszorg en in de verzorgingen verpleeghuizen minder voorkomen. Maar dat er ook weinig andere problemen genoemd worden is opmerkelijk. Een verklaring hiervoor kan zijn dat deze minder leven,
maar het kan ook zijn dat door de ‘framing’ van de vragenlijst de invullers er niet aan
gedacht hebben. De inleiding en de andere vragen richten zich immers op de nieuwe
problemen, en na het beantwoorden van die vragen, zitten de gedachten vanzelfsprekend minder bij die andere soort morele problemen. De bijeenkomsten zijn momentopnames met een bepaalde focus gemaakt, dan is het niet vreemd dat de problemen waar
niet naar gevraagd is, niet direct worden genoemd.
Een derde mogelijke verklaring voor het weinig noemen van deze problemen is dat verpleegkundigen en verzorgenden morele problemen maar moeilijk herkennen. Zowel Van
Dartel als Molewijk noemen dit in hun essays, het blijkt ook uit andere publicaties. Er is
in de dagelijkse praktijk bovendien vaak geen aandacht voor morele problemen, niet
voor het benoemen en niet voor het bespreken, waardoor wat in de opleiding daarover
is opgestoken, in de praktijk al gauw is afgeleerd (Pool in klankbordgroep). Omgaan met
morele kwesties is niet alleen een strikt persoonlijke kwestie (‘ik en mijn geweten’),
maar ook een sociale praktijk. Als er nooit over ethische kwesties gesproken wordt moet
de verzorgende of verpleegkundige sterk in zijn schoenen staan om deze toch aan te
kaarten. En daar ontbreekt het nogal eens aan, zoals uit het essay van Van Dartel blijkt.

4. 6

Co n clu s ie
Uit deze beschouwing en analyse van ervaren morele dilemma’s blijkt in welke spagaat
verpleegkundigen en verzorgenden zich gevangen voelen: goede zorg willen geven, maar
daartoe niet in staat zijn of tenminste daarin flink beperkt worden. Onmacht die ontstaat
door onontkoombare regels en eisen van buiten af: dilemma’s die beter te typeren zijn als
moral distress. Verschillende oorzaken zijn genoemd: een gebrek aan voorlichting over het
‘waarom’ van veranderingen, onduidelijkheid wie verantwoordelijk is, onaanvaardbare verschraling van zorg, versnippering, een low trust samenleving, leegloop van hoge kwaliteit
en inloop van (te) laag gekwalificeerd personeel, de aansturing van leidinggevenden en
waardering/beroeps(z)eer. Kortom: verschraling van de zorg die doorwerkt in de morele
motivatie. Verzorgenden en verpleegkundigen bereiken de ethische grenzen aan het vak.

44

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

5

Oplossingen en good practices

5.1

Inleiding
Te krappe indicaties, personeelstekort en gebrek aan scholing, maar ook wantrouwen
die ten grondslag ligt aan de roep om transparantie, zijn de belangrijkste problemen die
leiden tot verschraling en versnippering van de zorg en uitholling van de intrinsieke motivatie van verzorgenden en verpleegkundigen. Deze problemen zijn niet zozeer nieuw,
maar wel actueel en urgent. Ze zijn ook al eerder en door anderen gesignaleerd. Het
heeft geleid tot initiatieven van de overheid en het veld om deze problemen het hoofd te
bieden. Er is duidelijk een gedeeld gevoel van urgentie, dat bleek ook in de CEGbijeenkomsten. Daar is ook gevraagd naar voorbeelden van good practice. Maar ook
anderen brachten voorbeelden van good practice in. Een aantal daarvan komen in dit
hoofdstuk aan de orde. Soms gaat het om oplossingen voor problemen in samenhang,
soms richt een maatregel of een nieuw project zich op een enkel aspect. De beschrijving is zeker niet uitputtend van wat er allemaal gebeurt, maar het geeft wel een indruk
van het palet aan maatregelen en initiatieven. De tips en initiatieven zijn geordend naar
het probleem waar zij zich in eerste instantie op richten.

5.2

De indicatie
Versoepelen indicatie stellen
Op 5 november j.l. kwam de staatsecretaris Bussemaker met het persbericht dat zij de
indicatiestelling wil versoepelen:
Mensen met een ernstige handicap hebben straks geen herindicatie meer nodig om
voor zorg in aanmerking te komen. Ze krijgen één keer een indicatie en behouden die
de rest van hun leven.
Dat is een van de maatregelen die staatssecretaris Bussemaker voorstelt om de indicatiestelling in de AWBZ-zorg te versoepelen voor mensen met een ernstige aandoening die
niet zal verbeteren. Het gaat bijvoorbeeld om mensen met een zware lichamelijke en verstandelijke handicap, ernstige dementie, Huntington, en kinderen met een ernstige (terminale) ziekte. De indicatie wordt alleen bijgesteld als de situatie van de cliënt verandert. Als
de Tweede Kamer akkoord gaat, wordt de regeling in 2011 van kracht.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

45

Standaardindicaties
De staatssecretaris stelt ook voor om per 2011 standaardindicaties in te voeren voor veelvoorkomende verzorging, bijvoorbeeld wondverzorging, sondevoeding en zwachtelen. De
behandelend professional kan de standaardindicatie zelf geven en de zorg kan meteen
beginnen. Dat scheelt tijd en een hoop papierwerk.
Grotere rol professionals
Verder wil Bussemaker zorgverleners een grotere rol geven in de indicatiestelling van hun
eigen patiënten. Zij kennen hun patiënten het beste en kunnen een passend indicatieadvies opstellen. Het Centrum Indicatiestelling Zorg volgt het advies op en controleert steekproefsgewijs of het een juiste indicatie was. Het CIZ houdt daardoor tijd over voor complexe indicaties.
Bussemaker onderzoekt ook de mogelijkheid tot zelfindicaties voor cliënten die zelf willen
aangeven welke zorg ze nodig hebben.
Zie verder: Tweede Kamer, 2009-2010, 30 597 nr. 116.

De maatregelen lijken goed aan te sluiten bij de problemen die werden aangestipt.
Door bepaalde indicaties decentraal te laten stellen door de zorgverlener of mogelijk
zelf ook de cliënt, sluit de indicatie beter aan bij de zorgvraag en voorkomt dit het probleem van een te veel op afstand genomen en te rigide gestelde indicatie.

29

Aan de be-

hoefte tot controle op de uitgave van collectieve middelen wordt tegemoet gekomen
door achteraf het CIZ steekproefsgewijze te laten toetsen. Het CIZ groeit zo naar een
kenniscentrum toe, dat ook kan toetsen en toezien (zie ook Peeters en Francke 2007).
Het CIZ blijft wel grote en complexe indicaties stellen, zoals voor verpleeghuiszorg. De
klachten over te krappe indicatiestelling in die context lijken hiermee dan ook niet opgelost. Hiervoor zou een ander soort flexibilisering nodig zijn, zoals ook ‘resttijd’ of ‘tussentijd’ wel meerekenen bij het vaststellen van de omvang van de pakketten of uren, of
de hele indicatiestelling op radicaal andere leest schoeien.
Vanuit de expertmeeting met leidinggevenden werd nog een voorbeeld van good practice benadrukt. Verzorgenden (en verpleegkundigen) kunnen meer bereiken dan zij zelf
vaak denken. Ze missen vaak de kennis en de vaardigheden die nodig is om de indicatie op de juiste manier aan te vragen. Veel verzorgenden zijn niet gewend om vanuit de
beperkingen van de cliënt te denken, terwijl de vragenlijst van het CIZ wel zo is opgesteld. De kennis die zij van de cliënt hebben, zouden ze beter moeten benutten als zij
bewoners of cliënten helpen bij het aanvragen van een (her)indicatie.

29

Zie ook: Terug naar vertrouwen in de wijkzuster. Interview met Jet Bussemaker. De Volkskrant, 6 november

2009.

46

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

“In de cases die ik heb meegemaakt gaat het vooral om hoe je de vragen van het CIZ
beantwoordt. Over het algemeen zijn de verzorgenden niet in staat om de juiste score te
geven aan de vragen over hun cliënt. Veelal omdat de cliënt een nogal negatief beeld
krijgt bij zware scores; dat is niet echt gemakkelijk om met familie of cliënt zelf te bespreken! Toch is het essentieel om de rechten van de cliënt op deze manier te verzilveren of in elk geval om de juiste middelen te verkrijgen om de zorg te leveren waarop de
cliënt recht heeft.” (deelnemer CEG expertmeeting leidinggevenden)

Buurtzorg
Een initiatief waarbij meerdere problemen tegelijk worden aangepakt is ‘Buurtzorg’.
In dit initiatief wordt geprobeerd door juist meer hoog opgeleide verpleegkundigen in te
zetten de zorg beter te stroomlijnen en daardoor goedkoper te maken.
Buurtzorg is een nieuwe, snelgroeiende landelijke netwerkorganisatie die thuiszorg levert.
De Stichting is in 2006 opgericht als reactie op de schaalvergroting in de thuiszorg en de
opkomst van de zogenoemde stopwatchzorg. De organisatie bestaat inmiddels uit zo’n 90
zelfsturende teams van 10 tot 15 verpleegkundigen en ziekenverzorgenden. De teams leveren thuiszorg aan zelfstandig wonende cliënten in een bepaalde wijk of buurt, in samenwerking met de huisartsen, het ziekenhuis en het sociale netwerk van de buurt. Ze regelen
zelf een kantoor, nascholing, de planning en diensten, en zijn zelf verantwoordelijk voor de
zorg voor hun cliënten en kunnen bepalen wat deze nodig hebben. De teams worden ondersteund door een landelijk kantoor in Almelo en regionale coaches. De zorg rond een
cliënt wordt door zo min mogelijk verschillende medewerkers gegeven.
(Bron: http://www.nivel.nl)

Vooralsnog lijkt het Buurtzorg initiatief aan te slaan, nieuwe teams schieten als paddenstoelen uit de grond. Er zijn ook kritische noten, deze relatief nieuwe zorgorganisatie
moet zich immers nog op de lange termijn bewijzen. Maar buiten kijf lijkt te staan dat
het kleinschalige concept aansluit bij wat velen, zowel verpleegkundigen als cliënten in
de zorg missen. Het concept van Buurtzorg is daarom ook zeer populair (De Veer ea.
2008).
Belangrijk element in de opzet is de zelfsturing. De verpleegkundigen worden aangemoedigd om verantwoordelijkheid te nemen en zoveel mogelijk zelf alles te regelen. Als
dit goed loopt leidt dit ook tot continuïteit in zorg en vermindert het de versnippering. De
schaduwzijde hiervan is dat de zorgverlener relatief veel tijd kwijt is om te leren omgaan
met alle regels en dat werktijden erg versnipperd kunnen raken. “Die versnipperde werktijden zijn het gevolg van het feit dat zo veel mogelijk dezelfde medewerker bij een cliënt
komt; dat kan soms betekenen dat men verspreid over alle dagdelen moet werken.” Niettemin lijkt het initiatief goed te vallen en concludeert het NIVEL in zijn rapport:

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

47

“Het concept Buurtzorg is positief ontvangen door betrokken cliënten, mantelzorgers, huisartsen en medewerkers. Uitdaging voor Buurtzorg Nederland is om deze positieve ervaringen te bestendigen.”
(http://www.nivel.nl/pdf/Rapport-Buurtzorg-nieuw-en-toch-vertrouwd.pdf )

Uiteraard zijn er veel initiatieven die zich op meerdere problemen richten. Buurtzorg als
hierboven beschreven richt zich uiteraard ook op bevordering van de kwaliteit van de
zorg en op het verhogen van het werkplezier van verzorgenden en verplegende. Ook
het KernZorgprogramma is daar een voorbeeld van:
KernZorg draagt bij aan de duurzame verandering van de gezondheidszorg door een integrale benadering toe te passen van bewezen innovaties in organisatieontwikkeling. Zodoende worden de volgende gemeenschappelijke ambities gelijktijdig gerealiseerd:
Patiënten ervaren een mensgerichte zorg, een betere veiligheid (minder iatrogene schade) en minder tot geen wachtrijen;
Artsen werken state of the art, zijn goed afgestemd met de andere professionals in een
geoptimaliseerd behandel-, logistiek- en zorgproces;
Medewerkers ervaren zingeving in hun werk, ontvangen erkenning als humane en kundige
professional, zijn meer betrokken en toegewijd en hebben meer vertrouwen in elkaar en in
‘het management’;
Het ziekenhuis presteert meer en beter met inzet van minder middelen. Het bestuur en
het management hebben beter inzicht in de kwaliteit, de processen en de kosten;
De maatschappij kan rekenen op humane, technisch hoogwaardige en betaalbare gezondheidszorg. Zie verder www.kernzorg.nu

5. 3

P er so n e el sg eb r ek , k w alit eit , lo ya lit e it en p ro f e ss io n a lit eit
Overigens hoeven het niet altijd grote, met subsidie ondersteunde, projecten te zijn die
de zorg kunnen verbeteren. Uit de bijeenkomsten die het CEG organiseerde kwamen
enkele concrete tips naar voren hoe er beter omgegaan kon worden met personeelsgebrek op kleine schaal:
“Huiskamerhulp uit dagbezetting gehaald om mensen naar het toilet te begeleiden. Dit
werkte aanvankelijk goed, maar moest weer teruggedraaid worden omdat er dan tekort
aan personeel was om de bewoners te wassen.” (verzorgende CEG bijeenkomst Warmond)

Een betere taakverdeling lijkt aanvankelijk een oplossing te bieden, maar het personeelsgebrek blijkt dan te nijpend. Een andere poging om door de organisatie van het
werk de situatie te verbeteren:

48

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

“In een verpleeghuis organiseert men stilte, rust en tijd rondom het eten. Niet bereikbaar
voor andere afdelingen, taken onderling verdelen, geen geren en beperkt gerammel met
etenskar.” (verzorgende CEG bijeenkomst Arnhem)

Naast deze zeer lokale tips zijn er ook andere initiatieven waarmee geprobeerd wordt
om de kwaliteit van de zorg te verbeteren. In een van de regionale bijeenkomsten werd
bijvoorbeeld gewezen op het Centrum voor consultatie en expertise. Bij deze door het
ministerie gefinancierde instantie kunnen zorgverleners met vragen over cliënten met
een bijzondere zorgvraag terecht voor consultatie, advies bij zorgplannen en gedragsproblemen. Een van de verzorgenden heeft een casus met een bewoonster met wie het
moeilijk omgaan is voor personeel en andere bewoners daar voorgelegd. Zij gaan nu
het personeel begeleiden in deze situatie (zie www.cce.nl).
Niet alle afdelingen hoeven het wiel opnieuw uit te vinden en good practices kunnen op
deze manier beschikbaar komen voor andere groepen. Een belangrijke voorwaarde is
wel dat men op de werkvloer de tijd neemt om te bedenken dat er een probleem speelt
en men vervolgens de stap zet om bijvoorbeeld dit centrum ook inderdaad te consulteren. In veel dagelijkse zorg is het gemakkelijker om bij de koffie te klagen, dan om daar
dan ook iets aan te doen.
Reflectie en moreel beraad
Een andere manier om de kwaliteit van de zorg te verbeteren is door meer aandacht te
hebben voor de morele problemen. Zoals ook in CEG signalement van 2005 staat vermeld kan moral distress aanzienlijk bijdragen aan het verminderen van het werkplezier
en de intrinsieke motivatie. Gebrek aan motivatie kan weer leiden tot een hoger ziekteverzuim. Er valt dus iets voor te zeggen om verzorgenden en verpleegkundigen handvatten te bieden om die moral distress te voorkomen of om te buigen in verbeteracties.
Ook het gebied van meer ethische reflectie zijn er vele initiatieven, in allerlei soorten en
maten (zie ook Bauduin en Kanne 2009). Er wordt op allerlei manieren geprobeerd om
zorgverleners meer vertrouwd te maken met ethische reflectie.
Onderwijs
Er zijn cursussen ethiek in de zorgsector, georganiseerd door de universiteit Nijmegen,
voor hoogopgeleide professionals in de zorg. Deze zijn theoretisch van aard.
VOOR WIE IS ETHIEK IN DE ZORGSECTOR BESTEMD?
De opleiding Ethiek in de zorgsector richt zich op hoger opgeleide managers en professionals, dus artsen, hoger opgeleide verpleegkundigen, therapeuten, geestelijk raadslieden,
vertrouwenspersonen, coördinatoren, leidinggevenden, leden van medisch-ethische commissies, bestuursleden en adviseurs. Onder zorgsector verstaan wij ziekenhuizen, verpleeghuizen, gezinsvervangende tehuizen, verzorgingshuizen, psychiatrische inrichtingen

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

49

en thuiszorg. Voor deelname is een vooropleiding op HBO- of academisch niveau noodzakelijk. 20 à 30 procent van de te bestuderen literatuur is in het Engels. (Bron: parttime
postacademische beroepsopleiding Ethiek in de zorgsector 2007, 14e jaargang)

Omdat voor lager opgeleide zorgverleners deze Nijmeegse cursus te theoretisch en
onvoldoende praktijk gericht is, zou het een idee zijn cursus op te zetten voor lager opgeleide verzorgenden. CNV publieke zaak heeft daar al enigszins op ingespeeld en een
Leergang ethiek ontwikkeld, geschikt voor verzorgenden en verpleegkundigen.
CNV Verzorging en Verpleging houdt zich al jaren bezig met de ethiek van de dagelijkse
praktijk. Nu heeft zij de talloze producten die ze in de jaren heeft ontwikkeld en verzameld
weten samen te vatten in deze handzame leergang. De leergang is opgedeeld in zes tabbladen, waarin systematisch wordt toegewerkt naar het daadwerkelijke product: de invoering van ethische gespreksvoering op drie verschillende niveaus:
- De basis
- Het management
- De organisatie
Instellingen en scholen die de leergang bestellen hebben de mogelijkheid een gratis introductieworkshop te volgen.

Er zijn ook andere, meer informele vormen van onderwijs. Binnen het ErasmusMC
wordt vanuit de vakgroep ethiek een kleine cursus ‘omgaan met het levenseinde’ gegeven voor de medewerkers van de afdeling psychosociale zorg. De hoop is dat zij het
geleerde in zullen brengen bij de multidisciplinaire overleggen op de klinische afdelingen waar zij deel van uitmaken. Nadeel van het richten op dit soort onderwijs is dat
vooral kennis overgedragen wordt, maar de vaardigheden, ‘hoe stel ik een probleem
aan de orde?’, ‘hoe kan ik dat het beste bespreekbaar maken?’ blijft vaak ondergeschikt. Een ander voorbeeld is afkomstig uit België en is geschikt voor lager opgeleiden:
het Vlaams ‘zorg-ethisch’ lab organiseert workshops (bijvoorbeeld over claimend gedrag, ethisch leiderschap, goede zorg en reflectie) en inleefsessies (kruip in de huid van
de zorgvrager!). Het aanbod is opgericht vanuit samenwerking tussen zorginstellingen
en onderwijs (zie www.stimul.be/home).
Moreel beraad
De invoering van moreel beraad in zorginstellingen, de plaats, de voordelen en de risico’s ervan staan beschreven in het essay van Molewijk. Hij wijst erop dat moreel beraad
invoeren geen panacee is voor alle problemen in de zorg, maar een specifiek instrument is dat alleen werkt als het gedragen wordt door de mensen die eraan deelnemen
en door de organisatie. Er zijn, aldus Molewijk, meer vormen van ‘aan ethiek doen’ die
allemaal hun eigen doel hebben. Onderwijs, als hierboven beschreven is vaak vooral
gericht op kennisoverdracht. Een actiever manier om aan ethiek te doen is om in een
moreel beraad eigen morele vragen te bespreken. Een derde manier van aan ethiek
50

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

doen, is om rollenspelen te doen, striptekeningen of kunst te (laten) maken, of foto’s te
gebruiken. Het voordeel van deze methoden is dat zij minder talig zijn en beter kunnen
aansluiten bij mensen die minder verbaal zijn ingesteld. Een extra voordeel, niet genoemd door Molewijk, is dat het daarbij minder nodig is om met abstracte begrippen te
werken en er beter aangesloten kan worden bij de praktische ervaring. Oefenen in een
rollenspel heeft bovendien het voordeel dat ook de vaardigheden geoefend worden die
noodzakelijk zijn om een moreel probleem aan de orde te stellen. Hoe snijd je een lastig
onderwerp aan, hoe bespreek je dat onderling of met leidinggevenden op een manier
die ook weer verder helpt?
Een van de belangrijkste uitgangspunten volgens Molewijk is dat er uitgegaan wordt van
de beleving van de zorgverlener. De reflectie vindt dan plaats vanuit de ervaren problemen en gevoelens. Moreel beraad kan dan wel degelijk zin hebben, als het voor de
juiste doelen en met de goede verwachtingen wordt ingezet (zie Molewijk 2009).
Medisch ethische bespreking
Een ander voorbeeld van moreel beraad is de Medisch Ethische Bespreking op de Neonatale Intensive Care van het Erasmus MC. Elke veertien dagen brengt iemand, een
verpleegkundige of een arts, een actuele casus in. De opstelling van de bespreking is in
twee kringen: in de binnenste kring zitten de betrokken zorgverleners (artsen, maatschappelijk werkers, geestelijk verzorgers, verpleegkundigen en eventuele anderen)
met de voorzitter (ethicus), in de buitenste kring zorgverleners die niet direct bij de casus betrokken zijn. Volgens een standaard stappenplan wordt de casus vervolgens besproken waarbij er allereerst expliciet aandacht is voor de verpleegkundige, de medische en eventuele andere (maatschappelijke, psychologische, religieuze) aspecten.
Door vervolgens gezamenlijk een probleem te formuleren wordt vaak al een deel van de
oplossing duidelijk. De voorzitter heeft vooral tot taak te bewaken dat het over de casus
blijft gaan en dat er ruimte is voor alle betrokkenen. Nu het project enkele maanden
loopt is er zeker vooruitgang zichtbaar in de mate waarin het lukt op een rustige en respectvolle manier met elkaar over vaak aangrijpende en emotionele beslissingen te praten. Aan een formele evaluatie wordt nog gewerkt.
Keek op de week
Uit Sommelsdijk kwam een eenvoudig voorbeeld naar voren: eens per week wordt tijdens een bijeenkomst - ‘Keek op de week’ - waar zoveel mogelijk teamleden bij aanwezig zijn de balans op gemaakt. Er wordt dan geëvalueerd hoe het gegaan is en of er
verbeterpunten zijn. Juist het wekelijkse karakter van zo’n bijeenkomst kan een sterk
punt zijn. Nadeel is dat als het niet streng bewaakt wordt dat het ook of vooral over morele problemen moet gaan en het kan verzanden in een gezellig onderonsje.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

51

Meer goede voorbeelden
Verder zijn er diverse andere initiatieven genoemd waarin geprobeerd wordt aan ethiek
30

in de instelling aandacht te geven :
–

De dilemmabesprekingen in het kader van ‘Reflectie op goede zorg’ bij ggzorganisatie De Grote Rivieren in Dordrecht e.o.

–

Casuïstiek commissie in het ErasmusMC Sophia: hier worden casussen achteraf
besproken, juist om ervan te leren.

–

Dilemmabesprekingen

in

het

kader

van

project

‘Zorg

voor

ethiek’,

bij

ouderenzorgorganisatie De Stromen in Rotterdam. Naar aanleiding hiervan is daar
een projectgroep aan de slag gegaan met het onder de loep nemen van alle regels
die er binnen de instelling waren. Uitgangspunt is de vraagstelling: is het een regel
waardoor mensen in dilemma’s terechtkomen? Kan de regel afgeschaft worden? Zo
niet, kunnen we dan beter verantwoorden of motiveren waaróm deze regels
belangrijk zijn, zodat medewerkers meer intrinsiek gemotiveerd zijn om zich aan
bepaalde regels te houden?
–

Bijeenkomsten (‘broodje ethiek’ of ‘thee-ethiek’) in ouderenzorgorganisatie Het
Houtens Erf te Houten. Er zijn meer zorgorganisaties waar tussen het werk door
georganiseerde bespreking van morele casuïstiek plaatsvindt.

–

In het Rode Kruis ziekenhuis in Beverwijk gaan leden van de commissie ethiek
regelmatig naar teams/afdelingen in het ziekenhuis om daar casuïstiek van die
afdelingen te bespreken; dit gebeurt ook in de Tergooiziekenhuizen (voormalig
ziekenhuis Hilversum).

–

In diverse (Academische) ziekenhuizen (onder andere het UMCU en het
ErasmusMC)

vindt

regelmatig

moreel

beraad

plaats

met

IC-medewerkers

(interdisciplinair) over hun eigen casus.
–

Een commissie ethiek in een ouderenzorgorganisatie die haar zorgen uitspreekt
over de gevolgen die reorganisaties, bezuinigingen en de daaruit voortvloeiende
onrust

en

werkdruk

hebben op de kwaliteit

van de cliëntenzorg én

de

medewerkertevredenheid (c.q. gezondheid van de medewerkers) in een officiële
brief aan de Raad van Bestuur met verwijzing naar (kern)waarden.
–

Een commissie ethiek in een ouderenzorgorganisatie die meedenkt over de
totstandkoming van de missie van de organisatie.

–

In het ErasmusMC functioneert een commissie levenseinde die desgevraagd en in
enkele gevallen verplicht, ad hoc geconsulteerd wordt bij vraagstukken rond het
levenseinde.

–

Een ziekenhuisdirectie die de nieuw opgestelde missie met alle medewerkers in de
organisatie komt bespreken.

–

Managers die ‘sturen op waarden’ (o.a. UMCU), door in sollicitatie- en jaar/
functioneringsgesprekken stelselmatig de kernwaarden van de organisatie/divisie op
de agenda te zetten en zodoende concretiseren.

30

52

Veel van deze voorbeelden zijn verzameld op basis van werkervaring door Mariël Kanne (lid klankbordgroep).

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

–

Leidinggevende benut wekelijks verlengde koffiepauzes om met de aanwezige
verzorgenden over (morele) dilemma’s in het dagelijks werk te spreken.

5. 4

T ran sp ar an t ie , st a n d aa rd en , p ro t o co ll en en ra p p o rt ag es: e en
cu l t u u r v an w an t r o u w en
Dialoog
Het project van Vilans ‘Ruimte voor het goede gesprek’ laat zien dat het ondanks de
bureaucratisering nog wel mogelijk is om goede zorg te leveren. Dit project richt zich op
de dialoog in de dagelijkse zorgpraktijk. Het doel is te bevorderen dat zorgverleners, op
alle niveaus, de dialoog als basishouding beschouwen. Het gaat erom met de cliënt een
echt gesprek te voeren dat tweerichtingen op gaat. De dialoog moet niet alleen gevoerd
worden tussen cliënt en verzorgenden, maar eigenlijk door alle mensen in de zorgorganisatie jegens elkaar. In het project richt men zich op de dialoog op verschillende niveaus:
cliënt-verzorgende, mantelzorger-verzorgende, verzorgende-verzorgende, verzorgendedirect-leidinggevende (teamleider), verzorgende-overige disciplines en teamleiders-locatiemanager.
Een dialoog is een twee-richtinggesprek tussen twee of meer mensen waarin je leert wat
de ander denkt, vindt en voelt. Het gaat er niet om de ander(en) van mijn gezichtpunten te
overtuigen (dit is een discussie of debat) en is meer dan een beleefd gesprek over koetjes
en kalfjes. Een dialoog verbindt mensen, maakt ruimte voor nieuwe gezichtspunten en
kweekt begrip.
Kenmerken van een dialoog zijn:
-

luisteren, actief luisteren, dus ook vragen kunnen stellen indien je niet begrijpt wat je
hoort, betrokken zijn op de ander, tijd nemen voor zijn verhaal

-

respect, kunnen aannemen dat de ander meent wat zij zegt, kunnen verdragen dat
iemand uit een heel andere hoek komt

-

empathisch zijn, je verplaatsen in de ander en de wereld door diens ogen bekijken,
beleven

-

oordeel uitstellen

-

zeggen wat je op je hart hebt

-

gericht op verdieping, niet bij voorbaat op een beslissing of oplossing

Door de dialoog krijg je duidelijkheid over wat de ander belangrijk vindt en welke vragen hij
of zij heeft. Door de dialoog kun je beter afstemmen op de vraag van de ander, aansluiten
bij zijn wensen en verwachting en kun je samen die omgangsvorm vinden die goed is voor
beide partijen. Zonder dialoog kan er geen vraaggerichte zorg verleend worden.
De dialoog is meer dan een eenmalig gebeuren tussen verzorgende en cliënt om tot zorgafspraken te komen. In de ideale situatie is de dialoog een basishouding van verzorgenden, teamleiders, overige medewerkers en de locatiemanager.
(Uit de introductietekst van het Vilans Project Dialoog)

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

53

B e l e vi n g s g e r i c h t e z o r g
Het hiervoor genoemde dialoogproject sluit aan bij een andere veel gehoorde doelstelling: belevingsgerichte zorg.
Belevingsgerichte zorg is een aanpak die erop gericht is de cliënt en degenen die hem lief
zijn zo goed mogelijk te ondersteunen. Hem te helpen zijn leven op zijn eigen manier in te
richten en te bereiken wat hijzelf voor ogen heeft, ondanks ziekte of handicaps.´ (Pool
2003). Belevingsgerichte zorg is ook toepasbaar gemaakt voor zorg aan dementerende
ouderen in verpleeghuizen. (http://www.vilans.nl)

Belevingsgerichte zorg wordt in veel instellingen en organisaties als ideaal gezien. Zowel bij de verpleeghuiszorg (bijvoorbeeld Verpleeghuis de Schilderhoek in Den Haag),
als bij Thuiszorg organisaties (bijvoorbeeld Meavita thuiszorg) staat belevingsgerichte
zorg centraal. In 2002 heeft het NIZW een rapport uitgebracht over belevingsgerichte
zorg in de thuiszorg (NIVEL Belevingsgerichte zorg in de Thuiszorgpraktijk, 2002). Op
dat moment waren er nog geen duidelijke evaluaties van deze nieuwe zorgmethodiek.
Wie nu via Google op ‘belevingsgerichte zorg’ zoekt vindt vooral veel cursussen en de
term ‘belevingsgerichte zorg’ in beleidsstukken. Uit de beschrijving lijkt het vooral ook
een attitude kwestie te zijn, waarbij de cliënt centraal wordt gesteld. De uitvoering zal
dan afhangen van de inbedding in de totale organisatie.

5. 5

Co n clu s ie
Juist omdat de problemen breed ervaren worden, zoals ook bleek uit het inventarisatieonderzoek en het kwantitatieve NIVEL-onderzoek, wordt er in de praktijk ook naarstig
naar oplossingen gezocht. Er is een veelheid aan initiatieven van zeer lokaal op een
afdeling, tot grote landelijke projecten. Molewijk wijst er op dat het nuttig is alle opgedane ervaringen te bundelen, zodat het ook mogelijk is om van elkaar te leren.
Een deel van de problemen hangt samen met de manier waarop de zorg georganiseerd
is, en gelukkig beginnen zich hierin verschuivingen af te tekenen, zoals de recent aangekondigde veranderingen in de indicatiestelling voor delen van de AWBZ-zorg. Een
ander deel van de problemen wordt veroorzaakt doordat men de gelegenheid niet heeft
om met elkaar aan ethiek te doen. Hierin wordt voorzien door initiatieven als moreel
beraad of medisch-ethische besprekingen. Uit de good practices blijkt ook dat het van
belang is casuïstiekbesprekingen en evaluaties te integreren in bestaande werkoverleggen en pauzemomenten. Van Dartel en anderen wijzen er ook op dat de houding van
verzorgenden en verpleegkundigen moet veranderen. Zij zullen hun professionaliteit
moeten uitbouwen en gaan staan voor wat zij als verantwoorde en noodzakelijke zorg
zien.

54

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

6

Agendapunten voor beleid, onderwijs en
praktijk

De b al an s o p m ak en
Als je verpleegkundigen en verzorgenden naar morele dilemma’s in het dagelijks werk
vraagt, dan blijkt dat zij graag goede zorg willen bieden, maar dat zij zich vaak onvoldoende in staat voelen dat volgens hun opvattingen van goede zorg te doen. Ze voelen
zich - in toenemende mate - belemmerd en overheerst door externe eisen die aan hen
worden gesteld. Dat maakt hen onzeker over de vraag wat de richtlijn van hun handelen
moet zijn: moeten ze zich laten leiden door externe eisen of toch afgaan op hun professioneel inzicht van wat goede zorg is? Die onzekerheid levert hen gevoelens van moreel onbehagen en onmacht op. Het tast ook hun intrinsieke motivatie aan. Met vaak
schrijnende voorbeelden van verschraling van de zorg maken verpleegkundigen en verzorgenden ons deelgenoot van de dilemma’s die zij ervaren en hun onmacht om daar
verandering in te brengen. Voor sommigen is de morele grens van acceptatie nabij,
omdat zij deze kwaliteit van zorg niet voor hun verantwoording willen nemen.

M o rel e d il em m a’ s z ij n e rv ar in g en v an mo ral di st res s
Veel ervaren morele dilemma’s zijn in wezen geen morele dilemma’s, maar gevoelens
van moral distress: je weet als zorgverlener wel wat goed is om te doen, maar je voelt je
gehinderd of je bent niet in staat om goede zorg te verlenen. De externe druk van buiten
af (overheidsbeleid) of boven af (instellingsbeleid) is de laatste jaren toegenomen en
lijkt onafwendbaar. Het geeft verzorgenden en verpleegkundigen het gevoel niet meer
zelf te kunnen bepalen wat goede zorg is. Het wordt - naar hun beleving - buiten hen
om geregeld. De redenen voor deze veranderingen blijken bij hen vaak onvoldoende
bekend te zijn. Hetzelfde geldt voor de benodigde kennis en instructies hoe op succesvolle wijze met de nieuwe systemen om te gaan. Ook schort het nogal eens aan de morele competentie: als die ontbreekt of door het werk is afgestompt uit zich dat in moreel
onbehagen en frustratie. En dat is weer niet bevorderlijk voor de intrinsieke motivatie. Is
er een manier om uit de impasse van moral distress te komen en toch die zorg te kunnen geven die de bewoner, cliënt of patiënt behoeft?

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

55

Het k an an d er s
Er komen in het onderzoek morele dilemma’s naar voren die terug te voeren zijn op
praktische problemen die oplosbaar zijn. Neem bijvoorbeeld het dilemma of je moet
handelen naar eigen maatstaven of je moet houden aan de (door het CIZ) geïndiceerde
zorg. Dit dilemma laat zien dat er een groot verschil wordt ervaren tussen wat het CIZ
indiceert en de zorg die werkelijk nodig is. Ligt dat aan het systeem van indicatiestelling,
aan de indicatiesteller van het CIZ of heeft het misschien te maken met de manier
waarop indicatievraag wordt gesteld? Volgens sommige leidinggevenden ligt het niet
alleen aan het systeem of aan de indicatiestelling, maar ligt het ook aan de opstelling
van de verzorgenden en verpleegkundigen zelf: zij kunnen meer bij het CIZ bereiken
dan ze denken.
Voorwaarde is wel dat verpleegkundigen en verzorgenden over de kennis en vaardigheden moeten beschikken om de indicatie op de juiste manier aan te vragen.
En daar ontbreekt het nogal eens aan. Zo zijn veel verzorgenden niet gewend om vanuit
de beperkingen van de cliënt te denken, terwijl de vragenlijst van het CIZ wel zo is opgesteld. De cliëntkennis zouden ze beter moeten benutten als zij bewoners of cliënten
helpen bij het aanvragen van een (her)indicatie. Dat is niet altijd gemakkelijk en het is
vaak confronterend voor de cliënt en de familie, omdat het niet prettig is vanuit je beperkingen zorg aan te vragen in plaats vanuit het perspectief van wat je nog wel kunt.
Het levert echter wel de zorg op die nodig is en daar gaat het om.

E en an d e r e h o u d in g : lef e n v ert ro u w en
Verzorgenden en verpleegkundigen moeten zich minder afhankelijk opstellen van het
systeem en meer vertrouwen op eigen professioneel inzicht. Zij kennen de cliënt of de
patiënt het best en daarvan moeten ze goed gebruik maken. Aan de andere kant zullen
verzorgenden en verpleegkundigen ook meer de ruimte en het vertrouwen moeten krijgen om zelf te indiceren. Bij kleinere indicaties, in de thuiszorg, wordt nu ook al die weg
in geslagen. Oplossingen in deze richting kunnen de morele dilemma’s die verzorgenden en verpleegkundigen ervaren doen verminderen. Tegelijkertijd is hiermee het probleem van financiële schaarste en personeelstekort in de zorg niet opgelost.
Wil je goede zorg aan bewoners, cliënten of patiënten geven, dan vereist dat de juiste
uitleg en instructies over de gebruikte systematiek, maar vooral ook lef in plaats van
een afhankelijke opstelling. Goed geïnformeerd zijn over het hoe en waarom van veranderingen, maar ook durf om op de bres te springen voor cliënten of patiënten zijn competenties die horen bij professioneel handelende verzorgenden en verpleegkundigen.
Dat geldt ook voor verpleegkundigen in het ziekenhuis die soms moeite hebben met de
handelwijze van de behandelend arts of specialist. Ook zij moeten niet bang zijn om op
basis van hun kennis van de patiënt, hun morele besef en hun professionele inzicht af

56

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

te gaan en in het belang van goede zorg voor de patiënt in discussie te gaan met de
behandelend arts of specialist.

V er s ch ra li n g v an z o r g
Ook al kan een andere houding van verzorgenden en verpleegkundigen - namelijk één
die eigen professioneel inzicht als uitgangspunt voor het handelen neemt - veel helpen,
daarmee is het probleem van de verschraling van zorg nog niet opgelost. Voorbeelden
van verschraling van zorg kennen we allemaal uit onze eigen omgeving. Niemand zal
betwisten dat verbetering van de kwaliteit van de zorg hoog op de agenda moet staan.
Verschillende partijen zullen hun verantwoordelijkheid moeten nemen om de verdergaande verschraling van zorg de baas te blijven en de kwaliteit en kwantiteit van verzorgenden en verpleegkundigen te versterken. In de context van een veranderende gezondheidszorg, waarin verpleegkundigen en verzorgenden geconfronteerd worden met
meer externe eisen, is het juist van groot belang dat zorgverleners hun intrinsieke motivatie hoog kunnen houden en morele competenties kunnen blijven ontwikkelen en behouden. Ze hebben daarvoor wel de steun nodig van de samenleving, de politiek, de
overheid, de managers van instellingen en de leidinggevenden.

Ru i mt e g ev en en n e m en
Het is een kwestie van geven en nemen: verpleegkundigen en verzorgenden moet meer
de ruimte gegund worden om hun professionele inzicht te benutten. Want zij kennen de
bewoner/cliënt/patiënt van nabij en zien als geen ander welke zorg nodig is. Het is aan
de andere kant ook een kwestie van ruimte ‘nemen’: verpleegkundigen en verzorgenden
kunnen ook ruimte opeisen, zich strijdbaarder opstellen en zich niet uit hun professionele rol laten duwen door systemen of eisen van buiten af.
Ten slotte komen we terug op de drie vragen die centraal stonden in dit signalement om
ze te beantwoorden:
1.

WAT ZIJN DE MEEST VOORKOMENDE EN ACTUELE MORELE DILEMMA’S DIE VERPLEEGKUNDIGEN EN VERZORGENDEN ERVAREN IN HUN DAGELIJKS WERK IN RELATIE TOT DE
VERANDERENDE ZORGCONTEXT EN DE EISEN DIE AAN HUN PROFESSIONALITEIT WORDEN GESTELD?

Uit zowel de bijeenkomsten van het CEG als de toetsing van het NIVEL blijkt dat
de meest voorkomende, lastige en recent toegenomen dilemma’s samenhangen
met de veranderingen in de zorg. De kwestie of de geboden zorg wel volgens professionele maatstaven is, houdt verpleegkundigen en verzorgenden het meeste
bezig. Het betreft verder morele dilemma’s die verband houden met de wijze waarop de indicatiestelling is geregeld en de gevolgen van schaarste aan personeel en

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

57

financiële middelen. Dit geldt voor verpleegkundigen en verzorgenden in alle drie
sectoren. Er zijn daarnaast ook nog verschillen tussen de sectoren. Kwesties rond
de indicatiestelling doen zich vooral voor in de thuiszorg en verpleeg- en verzorgingshuizen. Verpleegkundigen in de algemene ziekenhuizen ervaren met name
morele problemen in de omgang met medische informatie en bij verschil van inzicht met de arts.
2.

WELKE ONDERSTEUNING ONTVANGEN VERZORGENDEN EN VERPLEEGKUNDIGEN OP DIT
MOMENT OM MET MORELE DILEMMA’S OM TE GAAN EN IN HOEVERRE IS MEER EN ANDERE ONDERSTEUNING DAARIN NODIG?

Uit de bijeenkomsten van het CEG bleek dat in instellingen de tijd voor overleg en
begeleiding de laatste jaren sterk gereduceerd is. Het houdt vaak niet meer in dan
een snelle overdracht van de meest noodzakelijke gegevens. Van teamoverleg is
vaak geen sprake, vooral in de thuiszorg is amper nog teamoverleg. Instellingen en
leidinggevenden geven meestal geen prioriteit aan moreel beraad in hun instellingen. In de ziekenhuizen is de begeleiding en ondersteuning relatief het beste geregeld. Het is dan ook niet vreemd dat uit het NIVEL onderzoek blijkt dat de behoefte aan ondersteuning en sturing van leidinggevenden groot is.
Meer instructies en uitleg waarom nieuwe systemen worden ingezet, blijkt ook heel
belangrijk. Leidinggevenden kunnen daar een belangrijke rol in spelen. Verder is er
behoefte aan rolmodellen, ook daarin kunnen leidinggevenden van betekenis zijn.
Plannen om het aloude model van meester-gezel weer nieuw leven in te blazen,
lijken hierin tegemoet te komen. Een ander idee is een cursus of opleiding ethiek
voor de laag opgeleide verpleegkundigen en verzorgenden aan te bieden waar zij
in eigen tijd of in de tijd van baas getraind worden in het omgaan met dagelijkse
morele dilemma’s.
3.

WAT KUNNEN PARTIJEN - OVERHEID, ONDERWIJS, INSTELLINGEN, BEROEPSGROEPEN,
LEIDINGGEVENDEN ÉN BETROKKENEN ZELF - DOEN OM DE ETHISCHE BASISKENNIS EN
MORELE VAARDIGHEDEN VAN VERPLEEGKUNDIGEN EN VERZORGENDEN TE VERSTERKEN ZODAT ZIJ BETER IN STAAT ZIJN OM TE GAAN MET DE HUIDIGE (MORELE) DILEMMA’S?
DE OVERHEID kan via aanpassing van de wijze van indicatiestelling ervoor zorgen

dat verpleegkundigen en verzorgenden meer ruimte krijgen om naar eigen professioneel inzicht de hoeveelheid benodigde zorg te bepalen. De staatssecretaris is
die weg ook al op gegaan: met name kleinere indicaties - vooral in de thuiszorg worden vaker door de zorgverlener gedaan. De rol van het CIZ wordt meer een rol
achteraf: steekproefsgewijze toetsing en toezicht.

58

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Het ONDERWIJS zal blijvend aandacht moeten geven aan de ontwikkeling van morele gevoeligheid en morele oordeelsvorming. Een scholingsaanbod (cursus, workshops) dat tot stand komt door samenwerking van onderwijs- en zorginstellingen
kan erin voorzien dat verpleegkundigen en verzorgenden hun morele gevoeligheid
en oordeelsvorming scherp houden. Het kan de kans op beroepsdeformatie en afkalving van hun intrinsieke motivatie verminderen. Daarnaast is het belangrijk dat
er nagedacht wordt over nieuwe vormen van ethiek onderwijs die ook aansluiten bij
helpenden omdat zij vaak minder verbaal zijn ingesteld.
INSTELLINGEN zullen hun verantwoordelijkheid moeten nemen door verzorgenden

en verpleegkundigen begeleiding en scholing te bieden in ethische kwesties die
zich in de zorg voordoen. Instellingen en leidinggevenden moeten ervan doordrongen zijn dan de morele problemen van verpleegkundigen en verzorgenden de laatste jaren mede zijn toegenomen door nieuw beleid en andere belangen dan de directe zorgverlening. Continue aandacht voor ethiek in de instelling draagt bij aan
de kwaliteit van zorg, maar staat en valt ook met betrokkenheid van de top én de
basis van instellingen.
BELANGEN- EN BEROEPSORGANISATIES hebben een spilfunctie. Zij moeten oog en

oor hebben voor de toenemende morele problemen die verpleegkundigen en verzorgenden in het dagelijks werk ervaren en het gevolg zijn van financiële schaarste
en het nijpende personeelstekort. Belangen- en beroepsorganisaties kunnen bij de
overheid en politiek zich sterk maken voor de beroepsgroep door aan te dringen op
meer ruimte om te handelen volgens eigen professionele maatstaven en door beroepszeer serieus te nemen. Zij kunnen de voorwaarden scheppen voor het versterken van de morele competenties van deze beroepsgroep door de succesfactoren van good practices systematisch te verzamelen, te stimuleren en te verspreiden.
LEIDINGGEVENDEN hebben een voorlichtende en instructietaak, maar ook hebben

ze een belangrijke voorbeeldrol voor verpleegkundigen en verzorgenden. Zij kunnen de morele gevoeligheid van verpleegkundigen en verzorgenden stimuleren en
scherp houden en zo het afstompen daarvan in het dagelijks werk helpen voorkomen. Behalve verzorgenden en verpleegkundigen zullen ook leidinggevenden zich
hard moeten maken voor de juiste indicaties van hun cliënten. Het zal een gezamenlijke actie moeten zijn.
VERPLEEGKUNDIGEN EN VERZORGENDEN kunnen hun professionaliteit versterken

door zich niet afhankelijk op te stellen, maar lef te tonen en hun professionele verantwoordelijkheid op te pakken in het belang van goede zorg voor hun bewoners/patiënten/cliënten.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

59

Literatuur

Arend A.J.G. van der, Remmers-van den Hurk

CNV Publieke Zaak. Ethiek van de dagelijkse

C.H.M. Moral problems among Dutch nurses: a

verzorging en verpleging. Projectverslag. Den

survey. Nursing Ethics 1999; 6(6): 468-482.

Haag: CNV, maart 2004.

Arend A. van der & Gastmans C. Ethisch zorg

CNV Publieke zaak. Leergang ethiek. Den Haag:

verlenen. Handboek voor verpleegkundige beroe-

CNV, 2008.

pen. Baarn: HB Uitgevers, 2002.
Coppoolse,

K.,

Ziektebeleving

van

chronisch

Baart A. & Grypdonck M. Verpleegkunde en pre-

zieken van Marokkaanse afkomst en morele di-

sentie. Een zoektocht in dialoog naar de beteke-

lemma’s in de zorgverlening. Een kwalitatieve

nis van presentie voor verpleegkundige zorg. Den

analyse. Utrecht: De Tijdstroom, 2006.

Haag: Uitgeverij Lemma, 2008.
Dartel, H. van, Onder de korenmaat vandaan?
Beaufort, I. de, e.a. (red.) De Kwestie. Praktijk-

Over de morele idealen van verplegen en verzor-

boek ethiek voor de gezondheidszorg. Den Haag:

gen. Essay in: Raad voor de Volksgezondheid en

Lemma, 2008.

Zorg. Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden. Signalering ethiek en gezondheid 2009/4.

Bauduin, D. en Kanne M., Tijd voor reflectie.

Den Haag: Centrum voor ethiek en gezondheid,

Praktische ethiek in psychiatrie en rehabilitatie.

2009: 73-102.

Amsterdam: SWP, 2009.
Dijk A. van, Tol M. van, Plas M., e.a. Doorbreek
Bloemhof A.M. Zorgen met hart & ziel. Verzor-

de dilemma’s! Sta op vakkennis, teamwork en

genden en verpleegkundigen over ethische di-

vakinhoudelijk leiderschap. Landelijk Expertise-

lemma’s in de dagelijkse praktijk. Den Haag: CNV

centrum Verpleging & Verzorging, februari 2009.

Publieke zaak, 2005.
Eijlders J., Ros W., Schrijvers G. Hoe komt de
Bloemhoff, A.M. Gedreven leidinggeven. Den

burger in Europa aan zorg? Een oriënterend on-

Haag: CNV Publieke zaak, 2009.

derzoek naar indicatiestelling en zorgtoewijzing
voor langdurige chronische zorg in een aantal

Boer, T.A. Hoe doe je dat? Ethische vragen uit de

Europese landen. UMC: Utrecht, mei 2009.

dagelijkse praktijk. Tekst studiedag, NVONIP
2006.

Expertisecentrum Ethiek in de Zorg, Sturen op
waarden. Handelingsonderzoek

als

instrument

voor ethiekbeleid. Groningen, UMCG 2009.

60

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Heijst A. van. Menslievende zorg. Een ethische

Peeters, J.M. en A.L. Francke, Indicatiestelling

kijk op professionaliteit. Kampen: Klement, 2005.

voor AWBZ-zorg, sector Verpleging, Verzorging
en Thuiszorg. Ontwikkelingen, knelpunten en

Jansen M.G.M.J. Presentie & prestatie. Sleutel-

oplossingsrichtingen. Utrecht: NIVEL, 2007.

begrippen in een verpleegethiek proefschrift noPool A. Doordacht verplegen. Den Haag: Uitgeve-

vember 2004.

rij Lemma, 2007.
Koetsenruijter R., Heide W. van der. Reflecteren:
handvatten voor verpleegkundigen. Den Haag:

Pols J. Good care. Enacting a complex ideal in

Lemma, 2008.

long-term psychiatry. Utrecht: Trimbosinstituut,
2004.

Kooiman A. & Vleugels P. Op zoek naar evenwicht: morele vragen voor artsen en verpleegkun-

Remmers-van den Hurk C.H.M., Arend

digen. Dwingeloo: Kavanah, 2008.

van der. Morele problemen in de verpleging en

A.J.G.

verzorging LCVV cahier. Uitgeverij De Tijdstroom:
Kunneman, H.P. e.a Thuiszorg in transitie. Een

Utrecht, 1996.

onderzoek naar de gevolgen van het recente
overheidsbeleid voor centrale zorgwaarden in de

Rijksen H. Verplegen met geweten. Ethische

thuiszorg. Utrecht Universiteit voor Humanistiek,

vragen in het werk van verpleegkundigen. Budel:

2006.

Damon, 2004.

Landelijk Expertisecentrum Verpleging & Verzor-

Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Tussen

ging. Doorbreek de dilemma’s. Sta op vakkennis,

continuïteit en verandering, 27 adviezen van de

teamwork en vakinhoudelijk leiderschap. Utrecht:

RVZ 2003-2009. Den Haag: RVZ, 2009.

LEVV, 6 februari 2009.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Beter
Manschot H. en Dartel, H. van, In gesprek over

zonder AWBZ? Den Haag: RVZ, 2008.

goede zorg. Overlegmethoden voor ethiek in de
praktijk. Amsterdam: Boom, 2003.

Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Formalisering van informele zorg. Signalering ethiek en

Molewijk, B., Aan ethiek doen, ethiek laten werken

gezondheid 2007. Den Haag: Centrum voor ethiek

en ethiek organiseren. Essay in: Raad voor de

en gezondheid, 2007.

Volksgezondheid en Zorg. Dilemma’s van verpleegkundigen

Signalering

Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Signale-

ethiek en gezondheid 2009/4. Den Haag: Centrum

en

verzorgenden.

ring ethiek en gezondheid 2005: Hoofdstuk 6:

voor ethiek en gezondheid, 2009: 103-138.

Ethiek in zorginstellingen en zorgopleidingen. Den
Haag/Zoetermeer: CEG, 2005.

Munk M.S. Ethiek in zorgopleidingen en zorginstellingen. Achtergrondstudie bij: Raad voor de

Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Ethiek

Volksgezondheid en Zorg. Signalering ethiek en

met beleid. Zoetermeer, 1999.

gezondheid 2005: Hoofdstuk 6: Ethiek in zorginstellingen en zorgopleidingen. Den Haag/Zoeter-

Schrijvers, G., Jedeloo, S.

meer: CEG, 2005.

denheidsonderzoek CIZ onder AWBZ-aanvragers.

Landelijk Klanttevre-

Utrecht: in opdracht van het CIZ en uitgevoerd
door het Julius Centrum voor Gezondheidsweten-

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

61

schappen

en

Eerstelijnsgeneeskunde,

januari

2007.

ook niet. Ethische vragen in de care sector Centrum voor Bio-ethiek en Gezondheidsrecht. Universiteit Utrecht, 1999.

Smits M.J. Zorgen voor een draaglijk bestaan;
morele ervaringen van verpleegkundigen. Proef-

Tonkens, E. Mondige burgers, getemde professi-

schrift Universiteit Maastricht, 2004.

onals. Amsterdam: Van Gennep, 2008.

Steinkamp. N.L., Ethical deliberation in healthcare

Veer, A.J.E. de en A.L. Francke, Morele dilem-

organizations. Studies on structures and methods.

ma’s in het dagelijks werk van verpleegkundigen

Nijmegen: proefschrift 2009.

en verzorgenden. Utrecht: NIVEL, 2009.

Struijs A.J. en Brinkman F. Botsende waarden.

Veer A.J.E. de, e.a. Buurtzorg: nieuw en toch

Ethische en etnische kwesties in de hulpverlening.

vertrouwd. Een onderzoek naar de ervaringen van

Utrecht: NIZW, 1996.

cliënten, mantelzorgers, medewerkers en huisartsen. Utrecht: NIVEL, 2008.

Tijdschrift voor Gezondheidszorg & Ethiek. Themanummer Beroepsethiek en marktwerking in de

Veer A.J.E. de, e.a. Ervaringen van Buurtzorgcli-

zorg. Jaargang 16 - NR. 2 - 2006.

enten in landelijk perspectief. Addendum bij het
rapport ‘Buurtzorg: nieuw en toch vertrouwd’.

Tonkens E. Mondige burgers, getemde professio-

Utrecht: NIVEL, 2008.

nals. Marktwerking, vraagsturing en professionaliteit in de publieke sector. Utrecht: NIZW, 2003.

Veer A.J.E. de, Francke A.L. Goede teamsfeer
belangrijkst voor verpleegkundigen en verzorgen-

Tweede Kamer, Toekomst van de AWBZ. Hierin:

den. NIVEL factsheet, oktober 2008.

Bouwen aan vertrouwen; toekomstvisie indicatiestelling AWBZ en CIZ. 2009-2010, 30 597 nr. 116.

Veer A.J.E. de, Francke A.L., Poortvliet E.P., e.a.
De aantrekkelijkheid van het beroep 2007: een

V&VN, Commissie Ethiek, Hoe ga je om met

peiling onder het panel Verpleegkundigen en

schaarste in de zorg? Handreiking voor verpleeg-

Verzorgenden.

kundigen en verzorgenden. Utrecht: V&VN, mei
2008.

Volkskrant. Terug naar vertrouwen in de wijkzuster. Interview met Jet Bussemaker. De Volkskrant,

Vilans. Het goede gesprek. Dialoog als basishou-

6 november 2009.

ding in de Zorg. Utrecht: Vilans, maart 2009.
www. hetgoedegesprek.nl.

Vulto M., Vianen G.

Toekomstige behoefte ver-

pleegkundig specialisten bij somatische aandoeTenwolde H. & Houtlosser M. Met alle respect:

ningen. Een zoektocht in onontgonnen gebied.

leerboek verpleegethiek. Baarn: HB Uitgevers,

Leiden: Stichting STG/Health Management Fo-

2009.

rum, 2009.

The A.M. In de wachtkamer van de dood. Amster-

Zorgzwaartepakketten sector Verpleegkundigen

dam: Thoenis, 2004.

en Verzorgenden. De Haag, Ministerie VWS,
2009.

Thiel G. van, Hoven, M. van den. Als mensen
aandacht tekort komen, smaakt het kopje thee

62

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Bijlage 1

L ij st v an af ko rt in g en

AB

Activerende Begeleiding

AWBZ

Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten

BG

Begeleiding

BH

Behandeling

BIG

Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg

CEG

Centrum voor Ethiek en Gezondheid

CIZ

Centrum Indicatiestelling Zorg

CVA

Cerebro Vasculair Accident (beroerte)

DBC

Diagnosebehandelingcombinatie

EVV-er

Eerst verantwoordelijk verzorgende

GGZ

Geestelijke GezondheidsZorg

HKZ

Harmonisatie Kwaliteitsbeoordeling in de Zorgsector

KWZ

Kwaliteitswet Zorginstellingen

LEVV

Landelijk Expertisecentrum Verpleging & Verzorging

NIVEL

Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg

NZa

Nederlandse Zorgautoriteit

OB

Ondersteunende Begeleiding

RVZ

Raad voor de Volksgezondheid en Zorg

V&VN

Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland

Wmo

Wet maatschappelijke ondersteuning

WVG

Wet Voorzieningen Gehandicapten

ZVW

Zorgverzekeringswet

ZZP

ZorgZwaartePakket

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

63

Bijlage 2

Nadere verkenning ervaren dilemma’s

Vooraf
In de eerste fase van voorbereiding van dit signalement is een inventarisatieronde gehouden onder verpleegkundigen en verzorgenden om in kaart te brengen welke dilemma’s zij ervaren op de werkvloer. In samenwerking met Marianne Waling-Huijsen, externe deskundige, zijn in kort tijdsbestek zes bijeenkomsten in het land gehouden:
–

vier regionale bijeenkomsten op locatie met verzorgenden (20 april en 11, 15 en 18
mei 2009)

–

één landelijke bijeenkomst met verpleegkundigen (25 mei 2009)

–

één bijeenkomst met medewerkers van een thuiszorgorganisatie (2 juli 2009)

De bijeenkomsten verliepen telkens volgens eenzelfde opzet. Op basis van de uitkomsten van deze bijeenkomsten, waarin in totaal een ruime 100 verzorgenden en verpleegkundigen hun inbreng hebben gehad is een geclusterd overzicht gemaakt van de
belangrijkste ervaren dilemma’s en knelpunten die verband houden met veranderingen
in de zorg van de laatste jaren. Bij de bespreking van de eerste resultaten in de Raad
voor de Volksgezondheid en Zorg (18 juni 2009) is afgesproken dat de ervaren dilemma’s en knelpunten nog wat explicieter worden uitgewerkt naar de morele dilemma’s
waarop het signalement zich kan baseren. In dat verband is een Plan van aanpak voor
de tweede fase opgesteld en daarin is een korte nadere verkenning van ervaren dilemma’s opgenomen, die we hier weergeven:

Nad e r e v e r ke n n i n g
Het maakt niet uit of de verpleegkundigen en verzorgenden afkomstig zijn uit Friesland,
Zeeland, Gelderland of Noord-Holland, ze blijken veelal dezelfde dilemma’s te ervaren.
Dat er morele dilemma’s zijn, is duidelijk. Hoe representatief het beeld hiervan is, weten
we niet. We hebben wel een indicatie gekregen van de ervaren morele dilemma’s van
verzorgenden en verpleegkundigen op basis van zes bijeenkomsten. In aanvulling hierop is daarom het voorstel de uitkomsten te toetsen via het Panel Verpleging en Verzorging van het NIVEL.

64

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Als we de ervaren dilemma’s nader beschouwen, blijkt er verschil te bestaan tussen wat
als dilemma ervaren wordt en wat doorgaans onder een moreel dilemma wordt verstaan
in de vakliteratuur. Bovendien zijn de genoemde dilemma’s zo divers van aard en van
gewicht dat een nadere ordening en typering wenselijk is. Een aantal vragen/criteria kan
behulpzaam zijn bij het schiften en ordenen:
1.

Houden de genoemde dilemma’s verband met recente veranderingen/ ontwikkeling in de zorg?

2.

Zijn de genoemde dilemma’s een ‘dilemma’ of beter anders te typeren?

3.

Zijn de genoemde dilemma’s ‘moreel’ van aard?

4.

Betreffen ze de werkvloer van verpleegkundigen en verzorgenden (V&V)?

Op basis van bovenstaande criteria noemen we hier een aantal voorbeelden van ervaren morele dilemma’s die verband houden met organisatorische vernieuwingen en ontwikkelingen in de zorg. Er zijn in de bijeenkomsten veel meer voorbeelden genoemd,
ook uit andere specialismen of afdelingen. Verder is van belang te bedenken dat het
dilemma’s zijn vanuit de beleving van verzorgenden en verpleegkundigen. Het geeft dus
geen representatief beeld van de sectoren thuiszorg, verpleeg- en verzorgingshuizen en
ziekenhuiszorg. Het beeld dat ontstaat is dus zoals zij het zien of ervaren.
1. VERANDERINGEN IN DE INDICATIESTELLING, FINANCIERINGSSYSTEMATIEK EN WETGEVING

–

CIZ/ZZP: Vaak wordt door verzorgenden en verpleegkundigen gemeld dat cliënten
een indicatie krijgen die niet passend is bij de zorgbehoefte, waardoor de
verpleegkundige/verzorgende niet de zorg kan geven die nodig is en dat leidt tot
bijvoorbeeld de volgende morele dilemma’s:


Mag je de cliënt meer zorg laten aanvragen (de kwaal aandikken) dan nodig om
een te lage indicatie te voorkomen?



Mag je de thuissituatie (levert een hoger ZZP op) in plaats van de
verpleeghuissituatie (leidt tot lagere ZZP niveau) als uitgangsituatie nemen bij
invullen van de aanvraag voor herindicatie?
−

In hoeverre is strategisch gedrag, zoals in genoemde voorbeelden, moreel
aanvaardbaar? Morele dilemma’s spelen niet alleen in de individuele relatie
met de cliënt/patiënt, maar ook op instellingsniveau:

−

Een leidinggevende moet het zorgaanbod rond krijgen en stelt: ‘als instelling heb je liever cliënten met een ZZP 8 niveau (is hoger) dan een cliënt
met een ZZP 4 niveau.’ ‘Maar’, vraagt hij zich af: ‘mag je wel zo zakelijk
denken en handelen?’ Zorginhoudelijke en zakelijke motieven staan hier op
gespannen voet met elkaar en leiden tot morele dilemma’s. Cliënten met

–

een lage indicatie zijn minder welkom en komen er bekaaid vanaf.
Tijd (werkdruk) speelt in alle sectoren en op allerlei manieren een belangrijke rol.
Een strenge tijdsindeling in de thuiszorg leidt bij thuishulpen die alleen huishoudelijk
werk verrichten nogal eens tot het morele dilemma wat te doen: aandacht geven aan
de cliënt als die er op dat moment dringend om vraagt of zorgen dat het huis schoon
is? Aandacht geven is op het ene moment belangrijker, maar komt in mindering op
Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

65

de huishoudelijke taken en kan ertoe leiden dat de cliënt de volgende dag zijn
beklag daarover doet bij de thuiszorg.
2. PERSONEELSTEKORT, KWALITEIT, LOYALITEIT EN PROFESSIONALITEIT

–

Kwaliteit: door gebrek aan personeel of om financiële redenen wordt vaker
ongediplomeerd of laagopgeleid personeel ingezet. Zorgverleners voelen zich
daardoor extra verantwoordelijk (wel/niet overwerken, taken laten doen door
onbevoegden, onderbezetting in de namiddag) en moeten vaak alleen beslissingen
nemen (bijvoorbeeld wel/niet fixeren of wel/niet tillift gebruiken). Mag je van het
protocol afwijken om tijdwinst te creëren? Of loyaliteit komt onder druk te staan:
moet je naar je werk gaan op je vrije dag om in de nood te voorzien of juist niet gaan
vanwege eigen welzijn (zorg voor jezelf)? Klassieke morele dilemma’s, maar ze
komen vaker voor naarmate het personeelstekort toeneemt.
−

3. MEER TRANSPARANTIE: STANDAARDEN, PROTOCOLLEN, RAPPORTAGES

–

Meer administratieve verantwoording zoals verslagen, rapportages, gaat ten koste
van de zorgtaak voor een cliënt: een wandeling met de bewoner lukt niet meer,
zeggen verzorgenden. Administratieve druk gaat ten koste van aandacht en zorg
voor de bewoner én van de motivatie, want het levert frustratie op, vinden
verpleegkundigen en verzorgenden. ‘Op papier is men bezig de HKZ-kwaliteitsnorm
te halen, maar in de praktijk is zorg beperkt tot basiszorg.’ De discrepantie tussen
wat de norm van goede zorg is en hoe het in de praktijk gaat, ervaart men hoe dan
ook groot.

4. VERANDERENDE HOUDING IN DE RELATIE ARTS-VERPLEEGKUNDIGE EN VERPLEEGKUNDIGE-PATIËNT EN/OF FAMILIE

–

Veranderende houding patiënt (mondiger en meer kennis via media) brengt voor
verpleegkundige/verzorgende

morele

dilemma’s

met

zich

mee.

Zij/hij

moet

balanceren of onderhandelen tussen de belangen/eisen van de patiënt en diens
familie en die van de arts. Het gaat dan om een morele afweging wiens belang de
richtlijn voor het handelen bepaalt: dat van de patiënt, de familie of die van de arts?
–

Positie verpleegkundige en verzorgende ten opzichte van artsen is veranderd: de
verpleegkundige is vaker ‘advocaat’ van de patiënt, komt voor de belangen van de
patiënt op en heeft nogal eens samenwerkingsproblemen en meningsverschillen met
de arts over opname, overplaats- en ontslagbeleid. Bijvoorbeeld het dilemma dat de
arts de patiënt wil ontslaan en de verpleegkundige dit onverantwoord vindt. Ook zijn
er zowel in verpleeghuizen als ziekenhuizen meningsverschillen over de diagnose
en de behandeling tussen artsen en verpleegkundigen/verzorgenden en levert dat
morele dilemma’s op. Deze problemen worden deze door verpleegkundigen en
verzorgenden niet altijd ter discussie gesteld.

66

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Bijlage 3

S am en v at t in g o n d e rz o e k v e r ri ch t d o o r h et N IV E L

O o r sp ro n k el ij k e b ro n :
A.J.E. de Veer & A.L. Francke. Morele dilemma’s in het dagelijks werk van
verpleegkundigen en verzorgenden. Utrecht: NIVEL, 2009.

NB bij verwijzing graag oorspronkelijke bron vermelden.
De publicatie is te downloaden via www.nivel.nl

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

67

In l ei d in g
Verpleegkundigen en verzorgenden willen graag goede zorg leveren. Zij hebben daarbij
hun eigen ideeën over wat daarin goed is. In het verwezenlijken van goede zorg komen
zij voor situaties te staan waarin zij moeten kiezen tussen verschillende belangen of
principes, ofwel morele dilemma’s. In dit rapport gaat het over de morele dilemma’s die
verpleegkundigen en verzorgenden in hun dagelijks werk tegenkomen. Wat voor morele
dilemma’s zijn dat? Hoe lastig vinden verpleegkundigen en verzorgenden deze dilemma’s? Vinden zij dat het aantal dilemma’s verminderd moet worden en, zo ja, hoe?
Het Centrum voor Ethiek en Gezondheid (CEG) heeft in groepsgesprekken met verpleegkundigen en verzorgenden morele dilemma’s geïnventariseerd. In het NIVELonderzoek zijn de dilemma’s voorgelegd aan een grote groep verpleegkundigen en verzorgenden. De onderzoeksvragen die gesteld werden luiden:
1.

Hoe vaak hebben verpleegkundigen en verzorgenden in hun dagelijks werk te
maken met dilemma’s die mogelijk samenhangen met actuele ontwikkelingen?

2.

In welke mate worden dilemma’s door verpleegkundigen en verzorgenden als bezwaarlijk ervaren?

3

Zijn er dilemma’s die volgens verpleegkundigen en verzorgenden de laatste jaren
steeds vaker voorkomen en wat is de reden van deze toename?

4

Welke dilemma’s zouden volgens verpleegkundigen en verzorgenden als eerste
moeten worden aangepakt en welke oplossingsrichtingen zien zij daarvoor?

5

Zijn er verschillen tussen de sectoren (ziekenhuizen, verpleeg- en verzorgingshuizen, thuiszorg) in de ervaren toename in dilemma’s en oplossingsrichtingen?

O n d e rz o e ks me t h o d e
Om deze vragen te beantwoorden hebben deelnemers van het Panel Verpleging & Verzorging schriftelijke, deels voorgestructureerde en deels open, vragen beantwoord. In
de vragenlijst werden 24 dilemma’s beschreven die mogelijk te maken hebben met recente veranderingen in de gezondheidszorg. Ze zijn onderverdeeld in vier groepen: zeven dilemma’s die optreden in de directe zorgverlening aan de cliënt, acht dilemma’s in
de omgang met collega’s, vier dilemma’s die te maken hebben met rapporteren en richtlijnen, en vijf dilemma’s die te maken hebben met artsen en familie. De vragenlijst is
ingevuld door 412 personen, werkzaam in de directe zorg aan cliënten (respons 62%).
De verpleegkundigen en verzorgenden zijn werkzaam in algemene ziekenhuizen, verpleeg- en verzorgingshuizen en thuiszorginstellingen.
VRAAG 1: HOE VAAK HEBBEN VERPLEEGKUNDIGEN EN VERZORGENDEN IN HUN DAGELIJKS
WERK TE MAKEN MET DILEMMA’S DIE MOGELIJK SAMENHANGEN MET ACTUELE ONTWIKKELINGEN?

De dilemma’s worden over het algemeen herkend door de verpleegkundigen en verzorgenden: 23 van de 24 dilemma’s worden door minstens de helft van de verpleegkundi68

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

gen en verzorgenden herkend in de zin dat ze er wel eens mee te maken hebben gehad.
Zeven dilemma’s worden door minimaal een kwart van de verpleegkundigen en verzorgenden wekelijks tot dagelijks ervaren. Vijf daarvan hebben betrekking op de gegeven
zorg aan de cliënten. Bijvoorbeeld: “Geef ik mijn cliënt de zorg die volgens mijn professionele maatstaven nodig is?” (68% ervaart dit tenminste wekelijks), “Moet ik mijn cliënt
de zorg geven die volgens mijn maatstaven nodig is of moet ik me houden aan de geïndiceerde zorg?”(50%), en “Ben ik voldoende bekwaam om deze verpleegtechnische
handeling uit te voeren?” (37%).
De andere twee dilemma’s hebben betrekking op onderbezetting en de administratie.
Het dilemma “Zal ik langer doorwerken zodat er geen sprake is van onderbezetting?”,
ervaart 33 procent van de verpleegkundigen en verzorgenden tenminste één keer per
week. Een ander veel genoemd dilemma, waar 28 procent tenminste wekelijks voor
komt te staan, is: “Rapporteer en registreer ik alles goed of doe ik dat wat minder zodat
ik meer tijd overhoud voor de cliënt?”.
VRAAG 2: IN WELKE MATE WORDEN DILEMMA’S DOOR VERPLEEGKUNDIGEN EN VERZORGENDEN ALS BEZWAARLIJK ERVAREN?

De meeste (20 van de 24) dilemma’s worden door minstens een kwart van de verpleegkundigen en verzorgenden als lastig ervaren. Dilemma’s waar collega’s (bijv. “Ik zie een
collega die niet goed functioneert. Wat moet ik doen?”), artsen (“bijv. “De opdrachten
van de arts verschillen van de wensen van de cliënt. Wat moet ik doen?”) of familie van
een cliënt (Bijv. “Moet ik aan de wensen van de familie voldoen, ook al merk ik aan de
cliënt dat deze het er niet helemaal mee eens is?”) een rol spelen worden als relatief
lastig ervaren, maar komen minder dan gemiddeld voor. Dit geldt ook voor dilemma’s
rond het toepassen van vrijheidsbeperkingen.
Drie dilemma’s komen bovengemiddeld vaak voor én zijn bovengemiddeld lastig.
Dit zijn:
–

“moet ik mijn cliënt de zorg geven die volgens mijn maatstaven nodig is of moet ik
me houden aan de geïndiceerde zorg? ”

–

“zal ik langer doorwerken zodat er geen sprake is van onderbezetting?”

–

“ik heb een vrije middag. Maar dan belt mijn leidinggevende dat een collega ziek is.
Ga ik nu toch maar werken?”

VRAAG 3: ZIJN ER DILEMMA’S DIE VOLGENS VERPLEEGKUNDIGEN EN VERZORGENDEN DE
LAATSTE JAREN STEEDS VAKER VOORKOMEN EN WAT IS DE REDEN VAN DEZE TOENAME?

Zeventig procent van de verpleegkundigen en verzorgenden vindt dat ze de laatste jaren steeds vaker voor dilemma’s komt te staan. De rest is van mening dat het altijd zo is
geweest. De toename zit vooral in drie dilemma’s in de directe zorgverlening en twee
dilemma’s in de relatie met collega’s. Ruim een kwart van de verpleegkundigen en verDilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

69

zorgenden (28%) vraagt zich in toenemende mate af of ze volgens hun eigen professionele normen nog goede zorg geven. Meer in het bijzonder is 45 procent van hen zich
steeds vaker gaan afvragen of zij de zorg moeten geven die aan hun eigen maatstaven
voldoet of dat ze zich moeten houden aan de geïndiceerde zorg . Ook zegt 29 procent
dat ze zich steeds vaker afvragen of ze de ene cliënt wat minder zorg dan geïndiceerd
kunnen geven ten gunste van de zorg voor een andere cliënt. De meest toegenomen
dilemma’s in relatie met collega’s hebben allebei betrekking op onderbezetting. Vier van
elke tien (41%) verpleegkundigen en verzorgenden is zich in toenemende mate af gaan
vragen of hij of zij langer door moet werken omdat er anders te weinig personeel is.
Ruim eenderde (35%) geeft aan dat ze vaker in hun vrije tijd door hun leidinggevende
gebeld worden met de vraag om toch te komen werken.
Verpleegkundigen en verzorgenden noemen een diversiteit aan oorzaken voor het toegenomen aantal dilemma’s. Meest genoemd worden de veranderde manier waarop de
indicaties worden gesteld (door 36% genoemd), de veranderde personele bezetting in
het team zowel qua aantal fte (31%) als kwalificatieniveau (23%), de toegenomen werkdruk (31%), en de toegenomen hoeveelheid administratieve handelingen (25%).
VRAAG 4: WELKE DILEMMA’S ZOUDEN VOLGENS VERPLEEGKUNDIGEN EN VERZORGENDEN
ALS EERSTE MOETEN WORDEN AANGEPAKT EN WELKE OPLOSSINGSRICHTINGEN ZIEN ZIJ
DAARVOOR?

De meerderheid van de verpleegkundigen en verzorgenden (83%) noemt dilemma’s die
volgens hen in de toekomst minder zouden moeten voorkomen. Verpleegkundigen en
verzorgenden verschillen van mening over de dilemma’s die als eerste aangepakt moeten worden: vrijwel alle dilemma’s worden door minimaal eentiende van de groep genoemd.
Meest genoemd worden de dilemma’s “moet ik mijn cliënt de zorg geven die volgens
mijn maatstaven nodig is of moet ik me houden aan de geïndiceerde zorg?” en “zal ik
langer doorwerken zodat er geen sprake is van onderbezetting?” (door respectievelijk
32% en 38% genoemd).
De oplossingsrichtingen die de verpleegkundigen en verzorgenden aandragen zijn ook
divers. Meest genoemd worden een andere en ruimere indicatiestelling (32%), een betere ondersteuning en aansturing van het verpleegkundig en verzorgend personeel in
de instelling (28%), en meer en beter opgeleid personeel (respectievelijk 25% en 20%).
VRAAG 5: ZIJN ER VERSCHILLEN TUSSEN DE SECTOREN IN DE ERVAREN TOENAME IN DILEMMA’S EN OPLOSSINGSRICHTINGEN?

In alle sectoren liggen de meest urgente dilemma’s op het vlak van de personeelsbezetting en vragen de verpleegkundigen en verzorgenden zich regelmatig af of ze beter
kunnen doorwerken om onderbezetting te voorkomen. In alle sectoren willen verpleeg70

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

kundigen en verzorgenden dat er iets gedaan wordt aan de hoeveelheid en kwaliteit van
het personeel en aan de manier waarop zij aangestuurd en ondersteund worden.
In de verpleeg- en verzorgingshuizen en de thuiszorg geven verpleegkundigen en verzorgenden daarnaast relatief vaak aan dat er niet goed of te weinig zorg geïndiceerd
wordt. Zij willen graag dat er bij het stellen van de indicatie beter naar de zorgbehoefte
van de individuele cliënt gekeken wordt, zo mogelijk weer door de verpleegkundigen en
verzorgenden zelf, en dat er ruimere indicaties worden afgegeven.
De verpleegkundigen in algemene ziekenhuizen ervaren, meer dan degenen in de andere sectoren, problemen op het medische vlak. In het bijzonder wat betreft de omgang
met medische informatie en bij verschil in inzichten met de arts.

V ra g e n l ij st
De volgende vragenlijst met dilemma’s is met verschillende vragen voorgelegd:
M.b.t. de zorg die u geeft
a

“geef ik mijn cliënt de zorg die volgens mijn professionele maatstaven nodig is?”

b “ben ik voldoende bekwaam om deze verpleegtechnische handeling uit te voeren?”
c “zal ik deze nieuwe techniek gebruiken (bijv. omdat ik dan meer mensen kan helpen),
of zal ik op een andere manier werken omdat mijn cliënt dat liever heeft?”
d “zal ik een vrijheidsbeperkende maatregel toepassen ook al beperkt het de cliënt in
diens bewegingsvrijheid?”(zoals stoel tegen de tafel aanzetten, fixeren, bedhek optrekken)?”
e

“moet ik mijn cliënt de zorg geven die volgens mijn maatstaven nodig is of moet ik
me houden aan de geïndiceerde zorg? ”

f

“mag ik mijn cliënt vragen om meer zorg aan te vragen dan strikt nodig, om zo een
ruimere zorgindicatie te krijgen?” (de cliënt en u moeten dan de zorgbehoefte aandikken)

g “mag ik deze cliënt een beetje minder tijd geven dan is geïndiceerd, zodat ik die tijd
aan een andere cliënt kan besteden?”
M.b.t. collega’s
h “zal ik langer doorwerken zodat taken niet door een onbevoegd persoon gedaan worden?”
i

“zal ik langer doorwerken zodat er geen sprake is van onderbezetting?”

j

“zal ik het overleg met collega’s overslaan zodat ik meer tijd voor cliënten heb?”

k “zal ik het overleg met collega’s in mijn eigen (vrije) tijd doen omdat er anders onvoldoende tijd voor is?”
l

“ik heb een vrije middag. Maar dan belt mijn leidinggevende dat een collega ziek is.
Ga ik nu toch maar werken?”

m “is mijn collega voldoende bekwaam om deze verpleeg-technische handeling uit te
voeren?”
Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

71

n “ik zie een collega die niet goed functioneert. Wat doe ik?”
o “ik merk dat een collega een fout heeft gemaakt. Wat moet ik doen?”
M.b.t. protocollen, standaarden en rapporteren
p “ik kom bij een cliënt en ik merk dat ik niet goed weet wat er is afgesproken (bijv over
de zorg, reanimatiebeleid). Wat doe ik nu?”
q “moet ik me houden aan de afgesproken procedure (of protocol of richtlijn) of zal ik
daarvan afwijken omdat dat tijd oplevert?”
r

“moet ik volgens de afgesproken procedure (of protocol of richtlijn) werken of zal ik
daarvan afwijken in het belang van de cliënt?”

s “rapporteer en registreer ik alles goed of doe ik dat wat minder zodat ik meer tijd
overhoud voor de cliënt?”
M.b.t. artsen en familie
t

“de opdrachten van de arts verschillen van de wensen van de cliënt. Wat moet ik dan
doen?”

u “ik heb medische informatie die de cliënt nog niet weet maar wel aan mij vraagt. Ga
ik het wel of niet vertellen?”
v “ik heb gewetensbezwaren tegen een bepaalde (be)handeling rond het levenseinde.
Wat doe ik?”
w “de arts wil iets doen met de cliënt (bijvoorbeeld een behandeling, diagnostiek, of
ontslag) wat naar mijn professionele inzicht op dat moment niet goed voor de cliënt
is. Wat doe ik?”
x “moet ik aan de wensen van de familie voldoen, ook al merk ik aan de cliënt dat deze
het er niet helemaal mee eens is?”

72

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Bijlage 4

Onder de korenmaat vandaan?
O v er d e mo re le i d e a l en v an v e rp l eg en e n v erz o rg en

Hans van Dartel

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

73

Inhoudsopgave

74

1.

Inleiding

2.

De schaduwzijden van verpleging en verzorging

75

3.

Verzorging en verpleging: in het doen schuilt de sleutel

88

4.

Conclusie

98

5.

Literatuur

100

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

75

1

In l ei d in g
Verplegen en verzorgen betreffen vormen van zorgverlening die in onze samenleving
gemakkelijk het karakter krijgen toegedicht van schaduwwerk. Ivan Illich gebruikte dat
begrip ooit om vormen van arbeid aan te duiden die zich op de rand van de officiële en
niet officiële economie bewegen. In de literatuur kom je het begrip ook tegen als begrip
om vormen van verzorgen en verplegen te bestempelen. Toegepast op de verpleging en
verzorging heeft het meerdere betekenissen. Het slaat niet alleen op routineactiviteiten
die gemakkelijk kunnen worden afgestoten. Het gaat ook om werk dat voor een deel in
het verborgene geschiedt en voor wat betreft sommige dimensies het daglicht niet goed
schijnt te verdragen. Als schaduwwerk oogt het ook als werk zonder duidelijke eigen
moraal, tenminste voor wat betreft een aantal beroepsmatige dimensies van het werk
en de erkenning daarvan. Dat wil niet zeggen dat het werk van moraal gespeend is,
integendeel. Alleen blijkt het ingewikkeld om die goed voor het daglicht te brengen.
In de loop van de beroepsgeschiedenis zijn er vanuit de beroepsgroepen van verpleging
en verzorging allerlei initiatieven ontwikkeld om het eigen, professionele karakter van de
beroepsuitoefening te beklemtonen. Daarbij is veel nadruk komen te liggen op een beroepensociologisch perspectief. Dat heeft het werk op het niveau van de beroepsgroep
wel wat uit de schaduw gehaald, maar niet voldoende. In de zorgpraktijk zelf is er nog
veel verwarring over de invulling van de verantwoordelijkheden. In dit essay pleit ik
daarom voor een ander perspectief dat meer uitgaat van individuele morele professionalisering.
Dit essay handelt zowel over verpleging als verzorging. Sommigen zullen beweren dat
het twee disciplines zijn die niet over dezelfde kam geschoren mogen worden. Anderen
zullen de continuïteit tussen beide benadrukken. In dit debat neem ik de volgende positie in: verpleging en verzorging zijn van dezelfde stam. Dat betekent niet dat er geen
onderscheid gemaakt zou moeten en kunnen worden. Maar het onderscheid beschouw
ik niet als principieel. Eerder als een historische toevalligheid. Ik ga daarom uit van een
continuüm tussen verpleging en verzorging.

2

De s ch ad u w z i jd en v a n v e rp le g in g en v e rz o rg in g
Naar mijn indruk zijn het in dit verhaal de verzorgenden die de meeste aandacht verdienen. Hoewel ook verpleegkundigen verhalen vertellen over minder inspirerend en motiverend werk, komen de meest schrijnende verhalen naar mijn indruk uit de verzorging.
Daarom start mijn verhaal in de voor verzorgenden exemplarische belevingswereld van
het verpleeghuis. Over de dagelijkse routines in de werkelijkheid van het moderne verpleeghuis heeft cultureel antropologe Anne Mei The een geruchtmakend boek geschreven. In de inleiding geeft The aan dat ze een verborgen verhaal wil vertellen. Die verborgenheid blijkt niet zomaar een neutraal gegeven te zijn. The maakt duidelijk dat die
Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

75

verborgenheid er is omdat we die als samenleving ook gewoonweg willen. Deze vorm
van zorg herinnert ons immers allemaal aan een keerzijde van het leven, waar we niet
te veel mee te maken willen hebben. De confrontatie wordt daarom het liefste door ieder
van ons zo lang mogelijk uitgesteld. “Tot het moment dat het echt niet anders kan, en
een dierbare in het verpleeghuis wordt opgenomen”, schrijft The. Dan willen we wat
meer van de zorg weten.
Dat mensen in onze samenleving niet te veel van oud worden en mogelijk verval en
aftakeling willen weten, is gelet op alle idealen van zo lang mogelijk jong en onafhankelijk willen blijven, begrijpelijk. Wat ik niet zo goed begrijp is dat ook de mensen die in de
zorg zelf werken, hun werk maar het liefste in het verborgene, in de schaduw willen
houden. Toch is dat het geval schrijft The over de verzorgenden in het verpleeghuis.
Waarom zou dat zijn? Waarom zou het zorgen voor mensen die oud zijn en aftakelen,
niet verbonden kunnen zijn met trots?
The geeft als redenen “(.) dat het werk weinig aanzien heeft” en “het personeel bang is
om het imago van verpleeghuizen te beschadigen”. Iedereen kent wel de verhalen over
‘pyamadagen’ en ‘het Blauwborgje’: als verpleeghuiszorg in het nieuws komt, gebeurt
dat, schrijft The, door negatieve incidenten. Hoewel het daardoor wat inzichtelijker
wordt waarom mensen in de zorg niet te veel over hun werk kwijt willen, is daarmee het
aspect waar The op duidt, dat het personeel het werk het liefst in de schaduw wil houden, niet afdoende thuisgebracht. Er is meer aan de hand. Op verschillende niveaus.
Schetsmatig ga ik op een aantal elementen in.
2.1

Beroepszeer
De laatste jaren duiken in politieke en maatschappelijke discussies regelmatig begrippen op als ‘beroepszeer’ en ‘beroepstrots’. Die duiden op ingrijpende veranderingen in
de sociale waardering van verschillende vormen van publieke dienstverlening: onderwijzers, verpleegkundigen, maatschappelijk werkenden, verzorgenden: allemaal dienstverlenende beroepen die onder invloed van veranderende werkomstandigheden aan betekenis zouden hebben ingeboet. Voor de oorzaken wordt vooral gewezen op een economisering van het werk: door een toenemende invloed van managementsystemen, van
meer markt, maar ook van grote regeldruk vanuit de overheid en protocollering vanuit
de eigen beroepsgroep, wordt de ruimte om zelf nog betekenis te geven aan het werk
ernstig verminderd.
Critici die op het verschijnsel wijzen, stellen dat niet meer de waarden van de zorg zelf
zoals die in de directe relatie tussen de zorgverlener en de patiënt ervaren worden, bepalend zijn, maar het voldoen aan een aantal ‘kwantitatieve parameters’ (cijfers dus).
Daardoor wordt de illusie gewekt dat je allerlei vormen van zorg die eigenlijk onvergelijkbaar zijn op een abstract niveau wel degelijk met elkaar kunt vergelijken. Een derge-

76

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

lijke vergelijking maakt dat je verschillende vormen van zorg tegen elkaar kunt afwegen
en meer beheersbaar kunt maken.
Het probleem is eigenlijk niet zozeer het bestaan van dit soort cijfers maar wel dat er
steeds meer op geleide van die cijfers wordt gestuurd. Dat gebeurt top-down: aanwijzingen van de overheid vertalen zich via verschillende kanalen tot regels van management en organisatie. Met als effect dat de professionals volgens deze critici steeds
meer gevangen raken in een bureaucratisch keurslijf dat niet het hunne is. Het echte
werk lijkt daardoor te verdwijnen in de schaduw van de kwantitatieve normen.
De invloed van de externe regels is volgens sommige auteurs zo sterk dat men er ook
niet meer op kan vertrouwen dat de professionals zelf nog een verandering ten goede in
gang zouden kunnen zetten. Ze zijn maximaal personeel geworden: de gezichtsloze
categorie medewerkers of employees die hun activiteiten in hebben te richten volgens
de aanwijzingen van de organisatie. Ze hebben dan ook geen professionele verantwoordelijkheid meer maar louter nog een functionele: zijn de productienormen gehaald?
Voldoen we aan de eisen voor het keurmerk? Hoe verhouden de outputcijfers zich dit
jaar tot de basisnormen voor verantwoorde zorg? Zitten we er boven? Ok, missie geslaagd!
R a r e i n vu l l i n g va n ve r a n t w o o r d e l i j k h e i d
Volgens de Nederlandse bestuurskundigen Frissen en Putters zit er onder al het gedoe
van steeds meer criteria en normstellingen waar zorgverleners én instellingen zich aan
moeten houden, een omdraaiing van verantwoordingsprocessen. Met vreemde effecten.
Grof gezegd komt het op het volgende neer: als instellingen en professionals vroeger
aan konden tonen dat ze aan de erkenningeisen voldeden, respectievelijk over de benodigde diploma’s beschikten, dan konden ze in principe hun gang gaan. Naar eigen
goeddunken. Basaal konden ze daarbij rekenen op vertrouwen in de samenleving. Tegenwoordig gaat die vlieger niet meer op. Alle nadruk is komen te liggen op verantwoording achteraf: steeds opnieuw dienen zorgverleners aan de hand van de processen
zoals die zijn doorgevoerd aan te tonen, dat ze verantwoord gehandeld hebben. Alleen
door achteraf rekenschap te geven kunnen ze maatschappelijk vertrouwen organiseren.
Dat heeft vervelende gevolgen voor de inrichting van de zorg. Omdat de zorg pas echt
goed is, als achteraf vastgesteld kan worden dat ze aan allerlei externe parameters voldoet, wordt de zorg steeds meer op die wijze ingericht. Niet de vragen van de patiënten
of bewoners zoals die zich nu voordoen zijn bepalend voor de kwaliteit, maar het tegemoetkomen aan de parameters zoals die door tal van organisaties waaraan we verantwoording af moeten leggen, worden opgesteld. We moeten de zorg nu inrichten op een
wijze dat straks niet meer gezegd kan worden dat we het niet goed gedaan hebben. Dat
maakt de zorg steeds defensiever en doet principieel afbreuk aan professionele normen
van de zorgverlening.
Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

77

B o t s i n g va n p e r s p e c t i e ve n
Toch gaat niet iedereen er van uit, dat de zorgverleners onder druk van vooral externe
aanwijzingen hun eigen professionele perspectief zouden hebben opgegeven. Wel dat
het beroepszeer is toegenomen en er zich onder de discussie over beroepszeer een
fundamentele botsing van perspectieven voordoet die helaas ook niet goed te vermijden
valt. Iemand die zo denkt is de Nederlandse rechtsfilosoof Van der Burg.
Hij schrijft dat professionals tegenover een kwantitatieve benadering van de zorg die
denkt in afgemeten en verhandelbare producten en die uiteindelijk gefundeerd is in de
politieke wens tot controle op de professionele zorgverlening, hun eigen kwalitatieve
maatstaven blijven stellen: zij gaan niet uit van producten maar van bepaalde kwalitatieve idealen. Dat zijn vaak rijke voorstellingen van hun praktijk, vol verhalen en aspiraties, opgebouwd uit eigen opleidingsverhalen maar ook uit voorstellingen zoals die in de
samenleving rondgaan. Die voorstellingen van een geïdealiseerde professionele praktijk
botsen van alle kanten op de kwantitatieve normen waaraan de samenleving, in het
bijzonder de staat, de zorg van de professionals tracht te beoordelen. Dat levert uiteraard ook discussie op over de vraag of de professionals wel goed functioneren.
Aan beide kanten is er wantrouwen. Hoe kan iemand beweren - zeggen zorgverleners dat basisnormen voor de zorg zoals die door de overheid worden gehanteerd, zelfs als
ze overgenomen zijn door de beroepsgroepen, iets definitiefs kunnen zeggen over de
kwaliteit van onze zorg? Dat is immers een uniek relationeel proces dat alleen maar
binnen de individuele context beoordeeld kan worden. Hoe kan een partij op grote afstand, zoals de overheid, een verzekeraar, of de inspectie op basis van cijfers oordelen
over de kwaliteit van de individuele zorgverlening? Wat zegt zo’n papieren oordeel? En
waarom moeten we zelf voortdurend inspanningen doen om die dwaze controlemechanismes te onderhouden? Wat we al niet registreren! En wat levert het op!? Volgens Van
der Burg koesteren professionals een diep wantrouwen tegenover de staat en haar trawanten met hun gehamer op outputcijfers en basisnormen. De praktijk wordt er volgens
hen niet mee weergegeven. Daarom onttrekken ze zich gemakkelijk aan de normstellingen die hen worden voorgehouden.
Aan de andere kant, zeg maar de kant van de samenleving en de politiek is er, zo begrijp ik Van der Burg, óók wantrouwen maar van geheel andere aard. Dat manifesteert
zich in toverwoorden als ‘transparantie’ en ‘veiligheid’ en vertaalt zich tot een simpelweg
algemeen ervaren noodzaak om de kwaliteit van de zorg inzichtelijk te maken in betrouwbare, objectiveerbare termen: want wie zou politieke beleidsbeslissingen willen
funderen op de persoonlijke, subjectieve verhalen van individuele hulpverleners? Wie
vindt dat we gelet op de verantwoordelijkheid van zorgverleners voor onze patiënten,
onze gehandicapten en onze zorgafhankelijke ouderen, zo maar af moeten gaan op hun
blauwe ogen? Welke burger is zomaar bereid tot extra premiebetaling als hij niet enige
garantie heeft dat het ook wat oplevert? En we lezen toch kranten? We horen toch van
78

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

de incidenten? Linksom, rechtsom. Je komt er niet onderuit: er zijn nu eenmaal harde
criteria nodig om politieke keuzes in de zorg te rechtvaardigen en bij misstanden tijdig in
te kunnen grijpen.
L a n t a a r n p a l e n e n k a m p vu u r t j e s
De Utrechtse filosoof Harry Kunneman hanteert een mooie metafoor voor de situatie
van uiteenlopende beoordelingswijzen van de professionele zorg. Ook Kunneman constateert voor de zorg dat er in organisaties steeds minder ruimte is voor de morele
waarden en morele kwaliteiten die er op het niveau van de hulpverlening echt toe doen.
In toenemende mate zijn deze ondergesneeuwd onder deskundigheidsnormen voor
beroepen en systemen, die onder meer samenhangen met de organisatiedoelen en de
verplichtingen die van buiten af aan organisaties worden aangereikt. Maar tegelijkertijd
stelt Kunneman vast dat individuele zorgverleners en teams zich op een betrekkelijk
eigen wijze verhouden tot de controlerende bewegingen van het management en de
overheid.
In het taalspel dat hij graag hanteert introduceert hij het beeld van lantaarnpalen tegenover kampvuren om de eigen mogelijkheden van professionals te beklemtonen tegenover de systeemdruk die zij steeds meer vanuit de organisatie zijn gaan ervaren. Het
beeld van de lantaarnpalen staat bij Kunneman voor de dominantie van een managementlogica die helemaal gefocust is op elementen als centrale sturing, maximale zichtbaarheid en controle van de processen. Door in de organisatie steeds meer en hogere
lantaarnpalen te installeren met een feller licht worden de zorgprocessen beter gecontroleerd op efficiëntie, technische kwaliteit en resultaten.
Maar daarmee wordt aan de ‘uitvoerenden’ niet alle ruimte ontnomen om zelf nog betekenis te geven aan hun werk. Zorgverleners reageren, zegt Kunneman, op het felle licht
van de lantaarnpalen door elkaar op te zoeken in de schaduwplekken die er altijd wel
ergens in de zorgorganisatie overblijven. Daar richten ze kampvuurtjes in: zittend rond
die kampvuurtjes wordt helemaal niet meer uitgegaan van managementagenda’s en
rationele organisatiedoelen. In plaats daarvan zijn er de verhalen die zorgverleners elkaar vertellen. Daarin komen de betekenissen die er in het werk echt toe doen aan het
licht, met al hun emoties en vragen, in existentieel doorleefde getuigenissen over de
zorg. Maar ook wordt daar geroddeld en verhaald over de conflicten die zich voor kunnen doen. Met patiënten. Met leidinggevenden. En zoeken mensen steun bij elkaar tegenover het ervaren onrecht, het onbegrip en de frustraties.
In reactie op de kampvuurtjes die er in een organisatie zijn, hebben managers de neiging om nog hogere lantaarnpalen op te stellen. Ze hebben wel weet van de kampvuurtjes, maar ze houden er, zegt Kunneman, niet van: wat bij de kampvuurtjes gebeurt,
leidt teveel af van de rationele en objectieve organisatiedoelen. Ook klinkt er, in de verhalen die rond de kampvuurtjes worden verteld, te veel kritiek en tegenspraak door richDilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

79

ting organisatie. Ook dat geeft, zeker beoordeeld vanuit een beheersingsoptiek, aanleiding tot ongewenste organisatorische onrust. Dus zet het weer aan tot extra controle.
2.2

S p e c i f i e k vo o r ve r p l e g i n g e n ve r z o r g i n g ?
De verschijnselen die we tot nu toe bespraken zijn eigenlijk helemaal niet zo specifiek
voor de verpleging en verzorging, maar doen zich ook voor bij andere disciplines en in
andere takken van zorg en welzijn. We veranderen, wordt gezegd, steeds meer van een
high trust in een low trust samenleving. Terwijl in een high trust samenleving uitgegaan
wordt van vertrouwen, gebaseerd op breed gedeelde waarden en normen, wordt in een
low trust samenleving teruggevallen op allerlei formele regelingen en procedures. Ook
in de zorg, waar het altijd om vertrouwen gaat, blijkt dit het geval.
Het gaat dus om bredere maatschappelijke ontwikkelingen, maar wel krijgen ze door de
verschillen in context een eigen inkleuring en betekenis. Dat geldt ook voor de verpleging en de verzorging. Zoals voor andere beroepen is het ook voor deze beroepen van
groot belang hoe ze met de toegenomen externe regeldruk omgaan en weer vertrouwen
weten te creëren. Minimaal in zichzelf. Allesbepalend is of ze in staat zijn om een eigen
ruimte te behouden of te creëren waarin ze tot op zekere hoogte legitiem en verantwoord hun eigen gang kunnen gaan; waar ze, om met Kunneman te spreken, hun
kampvuurtjes kunnen aansteken en onderhouden.
Wat dat betreft doen zich duidelijk verschillen voor tussen de verpleging en verzorging.
Die hebben niet alleen te maken met de actuele context waarin verzorgd en verpleegd
wordt, maar ook met de geschiedenis. Om het specifieke karakter van het beroepszeer
van de verzorging te typeren, concentreer ik me op de verpleeghuiszorg. Voor de verpleegkunde oriënteer ik me meer op (de geschiedenis van) de ziekenhuiszorg.
Tegengestelde tendensen in de ouderenzorg
In de Nederlandse verpleeghuiszorg hebben zich in de laatste decennia opmerkelijke
veranderingen voorgedaan. Zowel beleidsmatig als in de alledaagse praktijk. Beleidsmatig is er veel meer aandacht gekomen voor allerlei aspecten van bestaan, die door
het ouder worden in de knel dreigen te raken. In de zorg gaat het behalve over gezondheid uitdrukkelijk voortaan ook om wonen, welzijn en zorg. Voor al die aspecten van het
bestaan wordt in de ouderenzorg de aandacht gevraagd. En wel zodanig dat zoveel
mogelijk tegemoet gekomen wordt aan de vragen van de bewoner. In plaats van aanbod
is de zorg vraaggericht geworden.
Hoewel de eisen die vanuit dit brede beleidsperspectief aan de zorgverlening worden
gesteld daarmee fors zijn toegenomen, zijn ze tegelijkertijd veel minder vakspecifiek
geworden. Voor de verzorgenden, betrokken bij de dagdagelijkse activiteiten van de
bewoners, heeft dat uitgepakt in een situatie dat gedurende langere tijd genoegen is

80

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

genomen met steeds lagere beroepsmatige kwalificaties. De brede zorg die aan de orde
is vergt immers geen bijzondere kwaliteiten of capaciteiten, maar kan in principe door
iedereen gedaan worden. Het werk van verzorgenden is in deze visie niet méér dan het
verrichten van de eenvoudigste vormen van arbeid. Een specifieke vakbekwaamheid is
voor deze ‘gewoonzorg’ niet vereist: als je maar over de juiste houding beschikt. Het
benadrukken van de breedte van de zorg gaat met andere woorden ten koste van de
erkenning van specifieke competenties of vakbekwaamheden. Verzorgen verdwijnt als
eigenstandig vak uit het beleidszicht. In plaats daarvan wordt vooral vertrouwd op de
morele attitude van de werknemers. En op een adequate aansturing van de uitvoerenden door het management dat scherp doorgeredeneerd ook helemaal geen bijzonder
verstand van verzorging hoeft te hebben, omdat iedereen weet wat deze gewone zorg
in zou kunnen houden. Terwijl deze benadering voor wat betreft de breedte van de zorg
nieuw is, is ze wat betreft de invulling van het zorgen zelf, naar mijn mening ronduit ouderwets. Het is een visie die niet alleen in de ouderenzorg maar ook in de gehandicaptenzorg rondzingt.
Terwijl deze beleidsbenadering het mogelijk maakt om iedereen met handen (en het
hart op de juiste plaats) een werkplek te geven in de alledaagse zorg, verdraagt zij zich
slecht met een andere ontwikkeling die zich tegelijkertijd ook in de ouderenzorg voordoet. Mensen die in een verpleeghuis wonen (maar datzelfde gaat op voor de verzorgingshuizen) zijn in vergelijking met enige decennia geleden veel ouder, zieker en meer
zorgafhankelijk. De meeste verpleeghuisbewoners bevinden zich uitdrukkelijk in de
laatste levensfase. Hoezeer men ook vanuit de juist weergegeven beleidsoptiek mag
hameren op andere dimensies dan de medische, verandert deze omstandigheid bewoners gewoonweg tot patiënten met complexe problematiek: niet alleen op lichamelijk
maar ook op sociaal en mentaal vlak.
Rekening houden met de beleving van de bewoner en een adequaat antwoord geven op
de diversiteit van gezondheidsvragen die zich in de laatste levensfase voordoet, vergt
veel expertise. Daarvoor is om te beginnen een multidisciplinaire benadering aangewezen. Vervolgens dient die zich te vertalen in heldere aanwijzingen voor de verzorgenden, die immers de schil vormen welke zich het dichtst om de bewoners heen bevindt.
Willen zij creatief met die aanwijzingen om kunnen gaan, dienen ze minimaal over voldoende praktijkkennis te beschikken om die aanwijzingen adequaat te integreren in hun
eigen handelen. In die omstandigheden volstaat een verwijzing naar een groot hart en
naar simpele kennis en vaardigheden die iedereen heeft omdat zorg zo gewoon is, absoluut niet meer.
Voor geen goud wil ik hier zelf later wonen
Twee onderzoekers van het Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn, Pool en Schumacher, constateren in een onderzoek naar de vernieuwing van de verpleeghuiszorg
dat deze tegengestelde ontwikkelingen voor heel veel verwarring zorgen in de verDilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

81

pleeghuiszorg. In het bijzonder onder de verzorgenden op de werkvloer. Maar ook op
het beleidsniveau van de zorgorganisaties. Terwijl in het beleid wordt aangegeven dat
er voortaan vraaggericht wordt gewerkt, blijft de concrete uitwerking daarvan veel te
vaag en te algemeen. Verzorgenden weten niet hoe ze dat vraaggerichte in hun werk
thuis moeten brengen en voelen zich ook nog eens miskend door de suggestie van het
nieuwe beleid dat ze vroeger niet cliëntgericht of vraaggericht gewerkt zouden hebben.
In het boek van The komen bij oppervlakkige lezing ook verschillende voorbeelden aan
het licht die deze verwarring illustreren. Bij de kampvuurtjes die ze tijdens haar onderzoek impliciet her en der meemaakt, hoort ze geweeklaag over de eisen van de organisatie, maar wordt er ook intens verteld over de zorg die verzorgenden hebben voor elkaar en voor hun bewoners. Omdat The zo dicht op de huid van de zorg zelf schrijft
worden de processen vooral zichtbaar als diepgaande vormen van miscommunicatie
tussen verzorgenden en hun leidinggevenden. Medewerkers vertellen dat ze voor de
zoveelste keer meemaken dat de organisatie gekanteld wordt om de processen op een
betere manier vorm te geven en om hen beter in het gareel te houden. Er wordt voortdurend geschipperd tussen het vergroten van de eigen verantwoordelijkheden van de
verzorgenden enerzijds en het streng inperken anderzijds; zonder dat de leidinggevenden kijken naar de oorzaken bij de verzorgenden, gunnen ze de verzorgenden die om
verschillende redenen behoefte hebben aan een break, geen minuut extra pauze.
Teamleden zeggen het vertrouwen op in een leidinggevende en worden door het hoger
management op hun wenken bediend met ontslag voor de betrokkene, hoewel dat ook
weer niet de inzet was van de verzorgenden; ze zien immers heel goed dat een deel
van het probleem ook bij hen ligt.
En heel basaal manifesteren de beleidsbewegingen zich in ordinaire bezuinigingen. The
geeft aan hoe in betrekkelijk korte tijd bij een stijging van zorgcomplexiteit een ‘verdunning’ en ‘versimpeling’ van het personeel heeft plaatsgevonden: verpleegkundigen zijn
op grotere afstand van het werk komen te staan, verzorgenden zijn er steeds minder en
vervolgens zijn diegenen die overgebleven zijn ook van een veel lager opleidingsniveau.
In toenemende mate zijn ze vervangen door helpenden en ongeschoolden met name op
de afdelingen met dementerende bewoners. Het is een proces dat bijzonder goed aansluit bij de afbakening van verpleging en verzorging als schaduwwerk in de oorspronkelijk door Illich bedoelde zin: verzorging is simpele arbeid bestaande uit eenvoudige taken die gemakkelijk gesubstitueerd kan worden zodat het door mensen met minder
vooropleiding tegen minder kosten gedaan kan worden.
Typisch voor zo’n taakgerichte, functionele benadering van het werk van de verzorgende is dat de kwaliteit ervan nooit meer goed op het eigen werkniveau beoordeeld kan
worden, maar pas een of twee niveaus hoger. Op het niveau van het management.
Noodzakelijk voor deze benadering is het ook om de relationele context die op het niveau van de zorg zelf doorslaggevend is voor de betekenis van al die afzonderlijke ta82

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

ken, weg te denken. Dat is nu precies iets dat de zorgverleners zelf niet goed kunnen:
maar toch moeten ze het. Pool en Schumacher constateren dat dit voor de verzorgenden een onmogelijke situatie oplevert: “Ze doen hun uiterste best om kwaliteit te leveren
en prettig te werken, maar tegelijkertijd moeten zij zich emotioneel en normatief distantiëren van de dienstverlening op hun eigen werkplek”. Typerend is dat verzorgenden
zeggen: ‘Voor geen goud ga ik in een huis als dit wonen’. Klaarblijkelijk is dat de prijs
om een paradoxale wijze vast te houden aan idealen in de zorg: je distantiëren van je
eigen praktijk.
Zo wordt begrijpelijk waarom mensen in de verpleeghuiszorg, liever niet over hun werk
willen spreken. Ook al is de zorg voor oude en afhankelijke mensen op zichzelf helemaal geen reden om te zeggen dat het werk minderwaardig is, is de discrepantie die
zich tussen de eigen idealen en de gang van het arbeidsproces voordoet, te groot geworden. Daar praat je buiten het werk niet met trots over. Want leg maar eens uit hoe
het komt dat jij vasthoudt aan werk dat naar je eigen oordeel voortdurend beneden de
maat is.
V e r w a r r i n g i n a n d e r e s e t t i n g s va n d e z o r g
De verwarring die zich in de praktijk van het verpleeghuis voordoet, door tegengestelde
verwachtingen en beleidstendensen, door onduidelijkheid over de professionele taakinvulling, doet zich op een vergelijkbare wijze ook in andere zorgsettings voor. Onderzoek
in de thuiszorg, onder andere verricht door Kunneman, maakt duidelijk dat waarden die
door de professionals het belangrijkste worden gevonden, respect, betrokkenheid, betrouwbaarheid, zorgvuldigheid, menselijke warmte, collegialiteit en eerlijkheid, steeds
meer in de knel gekomen zijn door de systeemeisen van efficiëntie en transparantie die
daar door de beleidsmakers en het management tegenover worden gesteld. Zaken als
functiegerichte bekostiging en centrale indicatiestelling resulteren, zeggen verpleegkundigen en verzorgenden, in gebrek aan tijd voor aandachtige zorg, in onnodige bureaucratisering en productiedruk, in onnutte vormen van taakopsplitsing en taaktoedeling.
Daardoor wordt het steeds moeilijker om betrokken en geïnspireerd te blijven.
Dat betekent volgens de onderzoekers overigens niet dat de verpleegkundigen en verzorgenden geen oog zouden hebben voor de doeltreffendheid en de doelmatigheid van
de zorg. In hun werk proberen ze juist een verbinding te leggen tussen wat Kunneman
aanduidt als de systeemnormen en de leefwereldwaarden waar zij en hun patiënten
mee te maken hebben. Precies daarin ligt, zo zegt Kunneman, de kern van hun professionaliteit: de waarden die er in de zorg zelf op de eerste plaats toedoen, - waarden van
de patiënt en van de zorgverlener -, verbinden aan normen die het werk qua techniek
en organisatie mede bepalen. Alleen krijgen ze dat steeds minder voor elkaar. Het
evenwicht is grondig zoek.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

83

Opmerkelijk in het verhaal van Kunneman is de nadruk die hij legt op de verbinding tussen waarden van het beroep en systeemnormen en dat daar het professionele karakter
door wordt bepaald. In het stuk tot nog toe leken de systeemnormen juist de oorzaak
van de ellende. Hoe zit dat nu weer? Precies lezen maakt duidelijk dat het bij de systeemnormen die Kunneman noemt niet gaat om functionele normen van de werkorganisatie waar de zorgverleners actief zijn, maar om eigen kwaliteitsnormen van de beroepsuitoefening: om regels die mensen op basis van hun praktijkervaring, maar ook op
geleide van literatuur en bijscholingen als leidende normen van hun vak begrijpen. Die
beroepsnormen willen ze graag verbinden met de relationele waarden van de zorg. En
dat begrijpt Kunneman als professioneel.
Morele schaarste
De spanningen waarover Kunneman beschrijft en de verwarring waar Pool en Schumacher op wijzen als het gaat over de conflicterende aanspraken en verwachtingen waarmee verzorgenden in hun werk worden geconfronteerd, kunnen goed worden toegelicht
aan de hand van een bepaald denkmodel. Dat gaat over verschillende verantwoordelijkheden in de beroepsuitoefening. Het model staat in een notitie over schaarste in de
zorg van de commissie ethiek van V&VN, een grote koepelorganisatie van verpleegkundigen en verzorgenden. De commissie gebruikt het model om duidelijk te maken dat
schaarste in de zorg niet alleen begrepen moet worden in termen van personeel en
middelen, maar ook in termen van moraal en verantwoordelijkheid. Geconfronteerd met
alle eisen die aan de mensen in de directe zorg worden gesteld, zou er zich ook volgens
de commissie zoiets voordoen als morele schaarste. Omdat het model, hoewel lang niet
volmaakt, in gesprek met verzorgenden en verpleegkundigen goed blijkt te werken om
hun verwarring en hun handelingsverlegenheid thuis te brengen, sta ik er wat langer bij
stil. Daarbij geef ik ook weer wat voor betekenis in die gesprekken aan de verschillende
verantwoordelijkheden wordt toegekend.

Verantwoordelijkheden
zorgverlener
Organisatie

Beroepsgroep

Zorgvrager

Medewerker

Professional

Persoon

Functionele
verantwoordelijkheid

Professionele
verantwoordelijkheid

Persoonlijke
verantwoordelijkheid

Figuur verantwoordelijkheden in de zorg (V&VN (2008) Hoe ga je om met schaarste in de zorg)

84

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

De drie verantwoordelijkheden die onderscheiden worden zijn achtereenvolgens een
functionele, een professionele en een persoonlijke verantwoordelijkheid. Is de richting
waar die verschillende begrippen voor staan, voor verpleegkundigen en verzorgenden
heel duidelijk, in het gesprek erover blijken ze meerdere dimensies te onderkennen.
De functionele verantwoordelijkheid betreft de verantwoordelijkheid die volgt uit de functionele rol die iemand als medewerker van een organisatie te vervullen heeft: dat begint
met een verantwoordelijkheid voor de taken en opdrachten waarmee hij als functionaris
door de organisatie wordt belast. De functionele verantwoordelijkheid betreft ook specifieke opvattingen die een organisatie heeft over de invulling van een professionele rol.
Zo verwachten de meeste ouderenzorginstellingen van het personeel dat het vraaggericht werkt en niet meer uitgaat van de routines die bij een meer aanbod gerichte zorg
passen. Of stelt de organisatie dat in de vormgeving van de zorg zoveel mogelijk aangesloten wordt bij de beleving van de bewoners. Ook vormen de productie-eisen die
aan een team of afdeling gesteld worden een typisch element van de functionele verantwoordelijkheid. Daarnaast kunnen ook bepaalde opvattingen over de wijze waarop je
je als teamlid te gedragen hebt, gerekend worden tot de functionele verantwoordelijkheid.
De professionele verantwoordelijkheid betreft op een basaal niveau de verplichtingen
die samenhangen met de uitoefening van een bepaald beroep: het impliceert dat iemand zich in zijn activiteiten laat leiden door de waarden en normen die zijn beroepsgroep er voor die activiteiten op na houdt. Onder de professionele verantwoordelijkheid
vallen ook aanwijzingen op grond van wetenschappelijke kennis over de beroepsuitoefening. Daarnaast gaat het om morele codes die door de beroepsgroep worden geformuleerd. Zo word je als verpleegkundige en verzorgende verondersteld je te houden
aan de beroepscode die door de beroepsgroep is opgesteld. Misschien wordt door de
verzorgende of verpleegkundige adviesraad van je organisatie aangegeven hoe het NRbeleid moet worden begrepen. Dat valt ook onder je professionele verantwoordelijkheid.
Ook praktische kennis die in een bepaalde context geldt en door de beroepsbeoefenaars ter plaatse wordt erkend als standaard, helpt mee om de professionele verantwoordelijkheid te bepalen. Door Kunneman worden deze professionele normen, zoals ik
al aangaf, ook wel aangeduid als systeemnormen. Ze zijn, evenwel, van een compleet
andere orde dan de functionele normen van de werkorganisatie. Het is van belang om
dat scherp te blijven onderscheiden.
Net zoals de functionele verantwoordelijkheid kent ook de professionele verantwoordelijkheid meerdere lagen: het is niet alleen een ‘mechanisch’ tegemoetkomen aan normen van de beroepsgroep. Professionele verantwoordelijkheid wordt ook gezien als
kernbegrip van de beroepsuitoefening. In deze zin vraagt professionaliteit van de beroepsbeoefenaar dat hij of zij tot een afgewogen oordeel komt in een individuele situatie. Van de professional mag verwacht worden dat hij op een verantwoorde wijze verDilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

85

schil maakt tussen de situaties van de zorgvragers. Dat hij in individuele situaties beredeneerd afwijkt van de algemene normen en regels die de beroepsbeoefenaar van verschillende kanten krijgt aangereikt. De professionele verantwoordelijkheid maakt dat de
beroepsbeoefenaar kan zeggen dat hij/zij het verschil maakt voor zijn patiënten of cliënten.
Het derde aspect van de verantwoordelijkheid dat tenslotte in de beroepsuitoefening
aan de orde is, is de persoonlijke verantwoordelijkheid. Ook deze heeft meerdere betekenissen. In de eerste plaats heeft ze betrekking op het persoonlijk appèl dat de beroepsuitoefenaar ervaart in de relatie met de zorgvragers die aan zijn zorg zijn toevertrouwd. In de tweede plaats handelt het ook om de waarden en normen die iemand als
individu in de zorgrelatie hooghoudt en die een persoonlijke kleur geven aan de interpretatie en invulling van zijn verantwoordelijkheden. Uiteraard is er een link tussen beide dimensies: het uitgangspunt voor de persoonlijke verantwoordelijkheid tegenover de
zorgvrager is namelijk de persoonlijke gevoeligheid of ontvankelijkheid die iemand heeft
voor het morele appel van de zorgvrager. Met betrekking tot de motivatie voor de beroepsuitoefening drukt de persoonlijke verantwoordelijkheid de dimensie uit die maakt
dat iemand zichzelf blijft herkennen in zijn werk. Het is een dimensie die net als de professionele verantwoordelijkheid maakt dat iemand kan zeggen dat hij verschil maakt.
Maar nu vooral voor zichzelf.
O n e ve n w i c h t i g e b e r o e p s u i t o e f e n i n g
Voor een evenwichtige beroepsuitoefening is het belangrijk dat al deze verschillende
dimensies van verantwoordelijkheid in de praktijk op een goede manier tot hun recht
kunnen komen. Dat nu lijkt steeds minder het geval. De steeds terugkerende geluiden
dat verpleegkundigen en verzorgenden niet toe komen aan de kern van hun werk; dat
ze voortdurend het gevoel hebben onvoldoende aandacht te kunnen geven aan degenen die aan hun zorg zijn toevertrouwd; dat ze in plaats daarvan tegemoet dienen te
komen aan bureaucratische normen, die geven in dit opzicht te denken.
Volgens de commissie ethiek van V&VN is het volgende aan de hand: in de eerste
plaats ervaren verpleegkundigen en verzorgenden te weinig ruimte om hun persoonlijke
verantwoordelijkheid nog adequaat in te vullen. Ik begrijp dat tekort met betrekking tot
aandacht op twee wijzen: zorgverleners ervaren tekorten om aan hun eigen beelden
van goede zorg te voldoen. En ze worden ook minder ontvankelijk voor het persoonlijke
appel dat door hun cliënten/patiënten op hen wordt gedaan. De commissie ethiek van
V&VN veronderstelt dat verpleegkundigen en verzorgenden daardoor steeds meer het
gevoel kunnen hebben tekort te schieten in de beroepsuitoefening. Met als effect burnout en uitval.
In samenhang met het verlies op het niveau van de persoonlijke dimensies is er in de
tweede plaats een toenemend risico dat zorgverleners voortdurend concessies moeten
86

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

doen ten opzichte van hun professionele moraal: de waarden en normen die ze als beroepsbeoefenaar in de praktijk hoog menen te moeten houden. Dat heeft als mogelijk
effect, veronderstelt de commissie ethiek, dat mensen steeds taakgerichter en functioneler over zorg gaan denken. En daarom minder aandacht hebben voor de vragen van
hun cliënten. Met als dreigend risico: een vorm van morele onverschilligheid. Mensen
houden dan op met zelf denken en kijken alleen nog maar naar wat ze op de been
houdt. Of naar datgene waar ze ten opzichte van de verantwoordelijke functionarissen
in de organisatie mee weg kunnen komen. Dat kan dan aangeduid worden als morele
schaarste.
In de verhalen en observaties van Anne Mei The klinkt die morele onverschilligheid en
die schaarste op bijzondere wijze door wanneer ze schrijft over verzorgenden die
steeds langere pauzes nemen om aan de zorg te ontsnappen; die steeds meer het eigen belang voor dat van de bewoners gaan stellen; die steeds minder respect op kunnen brengen voor de bewoners die ze verzorgen. Naar mijn indruk gaat het hier om uitzonderingen. Naar mijn indruk.
D e ve r p l e g i n g : e e n e i g e n ve r h a a l ?
Het vorige paragraafje eindigde ik met de opmerking dat het om mijn indruk ging. Dat
staat er niet voor niets. Naarmate het verhaal zich meer naar de praktijk wendt, wordt
het ook meer een verhaal. Zowel voor wat betreft de verzorging. Maar zeker ook voor
wat betreft de verpleging. Dat heeft onder meer te maken met het gegeven dat er niet
veel empirisch onderzoek is op dit gebied. Tenminste niet in Nederland. Met Amerikaans onderzoek over morele stress onder verpleegkundigen schieten we niet heel veel
op. Maar er is, al wat dichterbij, ook Frans sociologisch onderzoek dat uitwijst dat zich
ook in Frankrijk beroepszeer voordoet. Onder verschillende beroepsgroepen, zoals onderwijzers en ook onder verpleegkundigen. En er is in het begin van het millennium uitgebreid onderzoek onder Belgische verpleegkundigen geweest. Dat komt al dichterbij.
Het professioneel zelfbeeld van verpleegkundigen in België is ambivalent: Belgische
verpleegkundigen zijn trots op zichzelf en ervaren hun beroep als een beroep met een
grote verantwoordelijkheid, waarbij ze aangewezen zijn op goede samenwerking met
anderen en op goede leiding. Maar hoe trots ze ook zijn op hun vak, de andere kant van
de medaille is dat meer dan de helft van hen anderen het beroep niet aan zal raden en
ook niet van plan is om als verpleegkundige te blijven werken. En bijna veertig procent
geeft aan dat als er de keuze was, ze niet meer voor de verpleging zouden kiezen.
De oorzaken van de spanning die de verpleegkundigen ervaren is niet gelegen in de
inhoud van hun werk, maar in de context. Verpleegkundigen voelen zich onvoldoende
ondersteund door het management, ervaren tijdsgebrek door oneigenlijke taakstellingen, krijgen onvoldoende vrijheid om zelf beslissingen te nemen en ervaren bij andere
disciplines weinig respect voor de betekenis van hun werk. Wat door de onderzoekers
vooral verontrustend wordt gevonden is dat bijna 60% zelden of nooit aandacht kan
Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

87

besteden aan het ontwikkelen van een persoonlijke relatie met de patiënt. Ook kan
meer dan 40% de zorg zelden of nooit aanpassen aan de wensen van de patiënt. Het
integreren van medisch/technische aspecten in een zorg waarin de patiënt tot zijn recht
komt, blijkt, concluderen de onderzoekers, vaak moeilijk haalbaar. En dat frustreert. Het
zijn elementen die precies aansluiten bij de morele schaarste zoals die in vorige paragraaf naar voren kwam: door invloed uit de organisatorische omgeving wordt het moeilijker om in de dagelijkse praktijk een goede invulling te geven aan de persoonlijke en
aan de professionele verantwoordelijkheid.
Ik heb weinig reden om aan te nemen dat de situatie in Belgische ziekenhuizen mijlenver verschilt van die in Nederlandse. Mogelijk zijn er enige culturele verschillen in de
verhouding tussen artsen en verpleegkundigen. Dat kan. Maar dat is niet een zeer bepalend element in het Belgische onderzoek. Het is eerder heel de organisatorische context die invloed heeft op het betekenisverlies van het werk; die het moeilijk maakt om
zoals dat heet de opdracht van de verpleegkundige - de medisch technische aspecten
van de behandeling integreren in een vorm van zorg die aansluit bij de patiënt - waar te
maken. In dat opzicht sluiten verhalen van Nederlandse verpleegkundigen daar goed op
aan. Tegelijkertijd vertonen ze naar mijn indruk veel meer variatie dan de verhalen van
de verzorgenden. Het betekenisverlies in de verpleegkunde is met andere woorden
minder eenduidig dan in de verzorging. Dat heeft niet alleen te maken met de verschillende settings waarin verpleegkundigen werken, maar ook met bepaalde uitkomsten
van professionaliseringsbewegingen in de verpleegkunde.
Op dit punt aangekomen, verander ik de koers in dit essay: ik oriënteer me niet langer
op een verkenning van morele problemen van verzorging en verpleging en op hun achtergronden, maar ik ga over naar de verkenning van een oplossingsrichting. Het kernwoord daarvoor is professionalisering.

3

V erz o r g in g en v e rp l e g in g : i n h et d o en s ch u ilt d e sl eu t e l
Professionalisering wordt door verschillende van de eerder besproken auteurs, maar
ook door anderen, naar voren geschoven als een belangrijk aanknopingspunt om aan
het beroepszeer in de verpleging en verzorging voorbij te komen. Kiezen voor professionalisering als aanknopingspunt voor beleid sluit goed aan bij de wijze waarop ik op de
voorgaande pagina’s de handelingsverlegenheid van verpleegkundigen en verzorgenden heb benaderd: als het in de praktijk steeds moeilijker blijkt te worden om invulling te
geven aan de persoonlijke en professionele verantwoordelijkheid onder druk van allerlei
functionele normen, is het zaak om te kijken hoe de eigen ruimte in de beroepsuitoefening op een verantwoorde wijze vergroot kan worden. Professionalisering is het begrip
dat vanzelfsprekend bij deze beweging hoort. Maar het gaat daarbij om een specifieke
invulling die fors verschilt van de normale wijze waarop met name in de verpleegkundige beroepsgroep over professionalisering gesproken wordt.

88

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

3.1

Professionalisering als sociologisch fenomeen
Het is hier niet de plaats om aan de hand van de geschiedenis van de verpleegkunde
uitgebreid in te gaan op de betekenis van professionaliteit en professionalisering in de
verpleegkundige beroepsgroepen. Het kan bij een summiere aanduiding blijven. Sinds
het midden van de negentiende eeuw is de ontwikkeling van de verpleegkunde beïnvloed door de relatie met de geneeskunde in de context van het ziekenhuis. Dat resulteerde in het begin van de twintigste eeuw in een welhaast militaire ordening met als
kenmerkende kwaliteit gehoorzaamheid aan de arts. In reactie daarop ontwikkelde zich
vanaf het midden van de vorige eeuw een sterke sociologisch getinte professionaliseringsbeweging gericht op emancipatie van de verpleging. Het meest bepalende voor dit
sociologisch perspectief op professionalisering is dat de nadruk vooral komt te liggen op
de ontwikkeling van de beroepsgroep. Ik vermoed dat er in de afgelopen decennia op
heel wat nachtkastjes van ‘actieve’ verpleegkundigen readers of boeken met verwijzingen naar beroepssociologen als Mok, Freidson, Van der Krogt of Abbot hebben gelegen. Ook op het mijne. Via een nadenken over de kenmerken van het vak, of over strategieën die behulpzaam kunnen zijn bij het vergroten van de zeggenschap over een
bepaald domein, werden mogelijkheden gezocht om de beperkingen die men in de beroepsuitoefening ervoer, te verminderen. Geheel in overeenstemming met wat daar in
sociologische theorieën over gezegd werd, kwam veel nadruk te liggen op de theoretische afbakening van het beroepsveld, de zeggenschap over de opleidingen, de ontwikkeling van professionele standaarden en morele codes etc.
In de oriëntatie bleef de spanning met de geneeskunde evenwel gehandhaafd. Tot op
de dag van vandaag. Typerend daarvoor is bijvoorbeeld de ‘advocatenrol’ die verpleegkundigen voor zichzelf opeisen in hun overleg met de arts, vooral wanneer die opgehangen wordt aan een sterk oppositionele houding. In plaats van uit te gaan van samenwerking en van gemeenschappelijke doelen in de zorg voor de patiënt wordt bij zo’n
opvatting op voorhand uitgegaan van tegengestelde belangen en ongelijke machtsaanspraken. Dat impliceert bijna automatisch spanningen in de verpleegkundige beroepsuitoefening. Ook in morele zin.
N e g a t i e ve b i j w e r k i n g e n
Het beroepsgroepenperspectief als voertuig van emancipatie van de verpleging begint
in dit opzicht dan ook wat sleets te raken en negatieve bijwerkingen te vertonen. Een
van de effecten is de afbakening van de verpleegkunde ten opzichte van de geneeskunde. Die is bijna te goed gelukt. Zo opereren de verpleegkundige en de medische
discipline in sommige delen van de ziekenhuiszorg nagenoeg als volledig geïsoleerde
disciplines die in schijnbare onafhankelijkheid hun werk doen. Met aan beide zijden
soms volstrekt verkokerde opvattingen over elkaars werkwijzen en vakinhouden.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

89

Ook voor andere ontwikkelingen in de zorg heeft het beroepsgroepperspectief merkwaardige effecten: individuele verschillen in de beroepsuitoefening tussen verpleegkundigen worden amper getolereerd. De enige manier om verschil te maken in de beroepsuitoefening lijkt nog de ontwikkeling van een nieuwe beroepsgroep te zijn. In de hele
discussie over taakherschikkingen in de zorg zijn daar voortdurend nieuwe voorbeelden
van te vinden. Allerlei zich tegenover elkaar afzettende groepen en subdisciplines buitelen over elkaar, gespecialiseerde verpleegkundigen, nurse practitioners, verpleegkundig
specialisten, verpleegkundige praktijkondersteuners en physician assistants. Nu is dat
beroepensociologisch mogelijk zeer amusant en interessant, maar hou het maar eens
uit elkaar. Bijvoorbeeld als betrokken patiënt.
Wat dat laatste betreft blijkt het beroepsgroepenperspectief politiserend te werken met
ronduit vervelende effecten in de dagelijkse praktijk: verpleegkundigen op een oncologieafdeling maken bijvoorbeeld ruzie met een verpleegkundig specialist over de voorstellen die zij na overleg met de oncoloog in het verpleegkundige dossier heeft opgeschreven. Want wie denkt zij wel niet dat ze is? Waar haalt ze het lef vandaan om ons
te commanderen? In termen van het denkmodel van V&VN over de verantwoordelijkheden van de zorgverlener, wordt de vraag naar de professionele verantwoordelijkheid in
dit voorbeeld verward met een discussie over rolverdelingen. Dus functionele verantwoordelijkheden. Is de samenwerking hier niet mee gediend, de patiënt al helemaal
niet.
Ondanks deze negatieve effecten die voor veel onmin en verwarring in de praktijk kunnen zorgen, heeft de sociologische variant van professionalisering ook positieve effecten. Met name door de ontwikkeling van standaarden en protocollen is de verpleegkundige beroepspraktijk zeer geholpen. Een beroepscode, zeker wanneer die met betrekking tot concrete vragen nader wordt toegelicht, blijkt praktisch ondersteunende betekenis te hebben. Niet alleen voor vragen in de directe patiëntenzorg maar ook voor discussies met het management van organisaties. De zorg is door de beschikbaarheid van
protocollen meer voorspelbaar en de kans dat zorgvragers de aangewezen zorg krijgen
is groter. Ook is de garantie dat zorgvragers meer volgens de laatste professionele
standaarden geholpen worden, groter. Niet voor niets bepleit Pool voor de verpleeghuiszorg voor de ontwikkeling van betere zorgprogramma’s om zo verzorgenden beter
te ondersteunen bij de inrichting van hun werk.
Een minder sociologische benadering
Hoewel ook verzorgenden hun eigen gevoeligheden hebben qua beroepsgroepperspectief is de ontwikkeling van goede protocollen en standaarden voor de verzorging kansrijk omdat in de verzorging naar mijn idee minder sociologisch over professionaliteit
gesproken wordt: dus minder in termen van een emancipatiebeweging die de beroepsgroep een bepaalde maatschappelijke positie zal geven ten opzichte van andere. Professionaliteit verwijst in de wereld van de verzorging eerder naar bepaalde kwaliteiten
90

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

van het individuele handelen. Het gaat om zoiets als competent of vakbekwaam handelen. Professioneel wil in dat geval niet veel meer maar ook niet minder zeggen dan dat
je niet zomaar iets op je eigen houtje doet, of op je eigen gevoel of amateuristisch,
maar in ieder geval op aanwijzing van bepaalde beproefde voorschriften.
Het is een benadering die me wel bevalt. In ieder geval omdat ze de aandacht verplaatst van de positie van de beroepsgroep ten opzichte van andere beroepsgroepen
naar het praktisch doen en laten van de individuele beroepsbeoefenaar. En vanuit dat
doen en laten zoekt naar professionaliteit. Daar zou het toch om moeten gaan. Sterker
daar gaat het om. Daar wordt uiteindelijk het verschil gemaakt en vinden we de beste
aanknopingspunten voor het bekrachtigen van de idealen van verplegen en verzorgen.
H e t ve r s c h i l m a k e n o f b e r o e p s m a t i g h a n d e l e n
Professionaliteit heeft dus meerdere betekenissen. Uitgaande van het denkmodel over
verantwoordelijkheden van de zorgverlener gaat het om twee dingen. In de eerste
plaats om het tegemoetkomen aan eisen van beroepsgroep in de uitvoering van de
zorg. Van professionals mag worden verwacht dat zij zich in hun handelen oriënteren op
de standaarden van de beroepsgroep. Tegemoetkomen aan die normen bevordert, zagen we bij Kunneman, de effectiviteit en efficiëntie van het handelen. Deze dimensie
van professionele verantwoordelijkheid heb ik getypeerd als beroepsmatig handelen.
Beroepsmatig handelen is belangrijk voor professionaliteit maar niet voldoende. Wil het
handelen van zorgverleners echt professioneel handelen genoemd kunnen worden,
dient de zorgverlener zich niet slaafs te onderwerpen aan alle regels die op hem afkomen. De professional dient in de individuele situatie, uitgaande van de behoeften van
de zorgvrager, bewust normatieve keuzen te maken en die ook te kunnen verantwoorden: professioneel is degene die stilstaat bij de vraag of de standaarden, protocollen en
regels die hem worden aangereikt door de beroepsgroep of door de organisatie, voor de
situatie van deze zorgvrager wel de goede zorg betekenen. Professioneel is degene die
zo nodig afwijkt van de standaard en creatief op zoek gaat naar andere oplossingen.
Alleen zo kan zij het verschil maken. Alleen zo kan de zorgvrager er op vertrouwen dat
de zorgverlener aandacht heeft voor het bijzondere dat de zorgvrager hier en nu aangaat.
3.2

Morele professionalisering
Met meer aandacht voor beroepsmatig handelen, als het voldoen aan normen voor de
beroepsuitoefening zoals die van buiten worden aangereikt, worden duidelijke stappen
gezet in het verminderen van de morele handelingsverlegenheid van verpleegkundigen
en verzorgenden. Uitgaan van protocollen en standaarden is een goede zaak. Zorgen
dat dergelijke protocollen en programma’s voorhanden zijn: een goede zaak. Maar het
is niet voldoende. De concrete verwarring die zich nu vaak voordoet rond de verschilDilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

91

lende verwachtingen en aanspraken in de zorg wordt er niet meer opgeheven. Er zijn
steeds meer auteurs die vanuit verschillende hoeken en perspectieven pleiten voor een
andere vorm van denken over professionalisering. Dat betekent een afscheid of in ieder
geval een correctie van het massieve beroepsgroepperspectief.
Het springende punt van professionaliteit schuilt volgens de betreffende auteurs niet
meer in de erkenning van een beroepsgroep, maar in de morele geladenheid van het
handelen van de professional als lid van een beroepsgroep. Professionalisering individualiseert. Twee onderzoekers binnen de verpleging van het NIVEL, Francke en Speet,
gebruiken dan ook de term individuele professionalisering. Dat wordt omschreven als
“het proces waarin individuele (leerling)verpleegkundigen op basis van kennis en inzichten die binnen de verpleegkundige beroepsgroep zijn ontwikkeld, een eigen visie op de
aard en het belang van het verpleegkundig beroep ontwikkelen, evenals op hun beroepsmatige taken en verantwoordelijkheden. Uiteindelijk moet dat proces er in resulteren dat (leerling)verpleegkundigen hun beroep op een reflexieve, overtuigde, adequate
en collegiale manier uitoefenen.” Professionaliteit heeft wel met een beroepsgroep te
maken maar over het professionele karakter wordt pas beslist op het niveau van de individuele professional. Overigens constateren Francke en Speet in 2005 dat het idee
van een individuele professionalisering pas in de kinderschoenen staat, hoewel het wel
duidelijk erkenning vindt bij verpleegkundigen.
Filosoof Kunneman, en ook onderzoekers Pool en Schumacher, aan wie ik eerder refereerde, spreken over normatieve professionalisering: de zorgverlener staat voor de opgave om vanuit het perspectief van goede zorg te overwegen wat in deze context de
beste handeling is en wat goede zorg eventueel belemmert. Het gaat met andere woorden om het morele oordelen van de zorgverlener. De professionele zorgverlener dient in
bijzondere situaties te beslissen over de toepasbaarheid van standaarden en protocollen. Hij moet als het ware uit de schaduw van het protocol vandaan. Naast een handelingscomponent omvat professionaliteit daarom ook altijd een reflectieve component.
Vandaar ook dat anderen niet spreken over een normatieve maar over een reflectieve
professionaliteit.
Hoe dan ook, de blikrichting in het denken over professionaliteit lijkt te veranderen: het
gaat steeds minder over macht en onderscheidende kenmerken op beroepsgroepniveau
en steeds meer over een specifiek inhoudelijke oriëntatie van de individuele beroepsbeoefenaar. De individuele professional wordt daarbij boven alles neergezet als een morele actor. Het gaat bij het nieuwere spreken over professionaliteit dan ook om een morele
1

professionalisering : een continue, contextgeladen leerproces dat de moraliteit van het
handelen tot centraal thema maakt en dat vooral gericht is op de individuele beroeps-

1

Ik gebruik in navolging van ethica en verpleegkundige Houtlosser morele professionalisering als verzamelbegrip.

92

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

beoefenaar. Maar dat noodzakelijk ook weerspiegeld dient te worden in de organisatorische context waarin gewerkt wordt omdat alleen daar in die organisatorische context
beslist wordt over de precieze inhoud van het handelen.
Normatieve professionaliteit, zo begrepen, is dan ook niet langer een gegeven kwaliteit
van handelen, zomaar herleidbaar tot de maatschappelijk erkende professionele status
van de beroepsbeoefenaar. In plaats daarvan is het veel meer een opgave die steeds
opnieuw door de beroepsbeoefenaar in de actuele praktijk en in de relatie met individuele cliënten en collega’s moet worden waargemaakt.
Professionaliseren is met andere woorden een werkwoord. Met diverse dimensies. Dat
begint met verantwoordelijkheid nemen in de relatie met een patiënt en zich vervolgens
verantwoorden over het eigen handelen. Vervolgens heeft het werkwoord professionaliseren betrekking op leren, op reflecteren en kritisch onderzoeken van de praktijk. Het is
hier niet de plaats om in te gaan op de ontwikkelingen die zich rond dit nieuwe denken
over professionaliteit voordoen. En op de concrete werkvormen die daarbij gehanteerd
worden. Dat vergt een apart essay. Wel is het van belang om in het licht van de geschiedenis en de praktische organisatorische context waarin verpleegkundigen en verzorgenden verkeren, aan te geven wat voor bijzonderheden zich voordoen met betrekking tot hun mogelijkheden van morele professionalisering. De ontwikkeling van individuele professionaliteit stelt nu eenmaal ook eisen aan de organisatorische omgeving
waarin gewerkt wordt.
D e k u n s t o m ve r s c h i l t e m a k e n
Normatieve professionalisering vraagt er om dat er in de werkomgeving duidelijk erkenning voor is dat het in verplegen en verzorgen draait om de kunst om verschil te maken.
Verschil in situaties. Verschil tussen mensen. Ondanks alle routinematige aspecten die
deel uitmaken van het handelen. Zodat verzorgenden en verpleegkundigen ook zelf in
hun eigen werk die kunst kunnen blijven zien en kunnen onderhouden. Dit betekent dat
er in de organisatorische context ruimte dient te zijn voor een eigen beklemtoning van
het handelen. Wanneer medische handelingen in een verpleegkundig perspectief worden geplaatst, dan maakt dat in principe verschil. Omdat de verpleegkundige in de uitvoering van het handelen rekening zal houden met specifieke waarden en behoeften
van de patiënt. Een reductie van de handeling tot louter medische routine miskent de
mogelijkheden van verpleegkundige zorg: die schuilen namelijk niet primair in het behandelen van de ziekte, maar vooral in het ondersteunen van de patiënt in het leven
van een eigen leven. Soms met een voorbijzien aan de ziekte. En met bij vlagen drastische amendementen ten opzichte van het protocollaire programma.
Op eenzelfde wijze dient in de verpleeghuiszorg aandacht te blijven bestaan voor het
ongewone van verzorging. Hoe gewoon die zorg ook lijkt. Dat betekent dat de zorg niet
gereduceerd dient te worden tot een gedachteloze repetitie van wat mensen, vooral
Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

93

vrouwen, dagelijks zonder enige vooropleiding gewoon zijn te doen. Dat betekent niet
alleen een miskenning van gewone huishoudelijke zorg, maar daarenboven miskent het
de complexiteit van ouderenzorg. Zo vergt het bereiden van een maaltijd met dementerende mensen in een kunstmatige setting van ‘gewoon’ doen, met huiskamers en zo,
van een maaltijd die op een of andere manier ook door de bewoners zelf begrepen kan
worden als een maaltijd, en niet ‘simpelweg’ als eten krijgen, een buitengewoon creatieve inzet. Denken dat dergelijke zorg geen deskundigheid vraagt, omdat ze lijkt op wat
voortdurend door mensen met de geringste inspanning schijnt te worden gedaan, duidt
mijns inziens op een complete miskenning van de bijzondere aard van deze zorg. Ook
het handelen van verzorgenden heeft een professioneel karakter: ook zij worden verondersteld verschil te maken tussen mensen en tussen zorgbehoeften die mensen hebben.
Dat verschil maken, vergt niet alleen ruimte om te handelen, maar ook ruimte voor reflectie: in lijn van de metaforen van Kunneman kunnen we dat begrijpen als een systematisch aandacht besteden aan de verhalen die bij de kampvuren in een organisatie
worden verteld. Dat betreft in de eerste plaats de goede verhalen over de zorg maar in
de tweede plaats de verhalen over negatieve ervaringen. In het bijzonder gaat het dan
om de spanningen die zich voordoen tussen de dingen die men doet en de verwachtingen die daarover gekoesterd worden. Deze discrepanties vormen een uitgelezen basis
voor een lokale variant van professionaliseren: wat vinden we met elkaar in deze omstandigheden van de wijze waarop we deze zorg geven? Wat kunnen we van onze ervaringen leren? Wat is hier goede zorg? Welke verhalen ondersteunen onze beelden
van goede zorg? Welke niet? Welke afspraken kunnen op geleide daarvan maken voor
ons toekomstig handelen?
3.3

Kanttekeningen
Op dit punt aangeland wil ik nog een tweetal kanttekeningen maken voordat ik afrond:
een over de aard van leerprocessen in de praktijk van verplegen en verzorgen. En een
over de ankerpunten voor reflectie. Ik begin met dat laatste punt.
D e u g d e n o f i d e a l e n a l s a n k e r p u n t e n vo o r r e f l e c t i e ?
In de literatuur wordt in lijn van oude onderscheidingen in de ethiek op twee verschillende manieren gesproken over de discrepanties die zich in zorgpraktijken voor kunnen
doen: aan de ene kant gaat het om de verhouding van het handelen ten opzichte van
morele waarden of idealen die we voor de zorg hooghouden. Als je dat vertaalt naar de
aard van het gesprek dat over de zorg gehouden wordt, impliceert dat voor de praktijk
een vorm van analytische reflectie die zich vooral concentreert op de vraag hoe we problemen in de zorg kunnen oplossen en hoe we ons handelen conform de uitgedragen
waarden en idealen kunnen verbeteren.

94

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Aan de andere kant gaat het om de vraag in hoeverre datgene wat we doen correspondeert met wie we als beroepsbeoefenaar willen zijn. Die vorm van benadering komt
eerder uit bij een deugdenethiek: hoe kunnen we in ons handelen meer deugdzaam
handelen? En welke deugden of morele competenties dienen we in ons werk te ontwikkelen? Er zijn auteurs die veronderstellen dat een deugdethische benadering beter bij
de praktijk van verplegen en verzorgen past omdat de manier waarop verpleegkundigen
en verzorgenden over hun werk spreken bij voorkeur gaat over wie en hoe zij zouden
willen zijn.
Dat kan zo zijn: maar er zijn risico’s aan verbonden. Het dient er vooral niet toe te leiden dat het gesprek over deugden in een beheersmatig jasje wordt gestoken. Dat is in
de geschiedenis van verplegen en verzorgen al genoeg gebeurd. De leerboeken van
verpleegkundigen en verzorgenden, maar ook hun praktijken, zijn steeds doortrokken
geweest van een grote voorschrijvende aandacht voor deugdzaamheid, al of niet geformuleerd in nogal dwingende regels. Ze hadden lang niet altijd betrekking op de relatie met de patiënt. En zeker niet op de ontwikkeling van een eigen oordeelsvermogen.
Meestal ging het om een regulering van de gezagsverhoudingen in een zorgorganisatie.
Hoewel die tijd van een externe disciplinering achter ons ligt, is zij niet geheel en al
voorbij. Verpleegkundigen en verzorgenden rapporteren frequent over normatieve aanwijzingen voor de zorgverleners, zonder veel ruimte voor een kritische weging. Tegelijk
is het ook zo dat verzorgenden en verpleegkundigen zelf, vanuit een behoefte aan veiligheid en zekerstelling, vragen om heldere instructies voor hun handelen om zo aan
hun verwarring voorbij te komen. Hoewel we genuanceerd dienen te oordelen over de
verhoudingen in zorgorganisaties en de verschillende verantwoordelijkheden die daarbij
in het geding zijn, brengt die ordening nog steeds risico’s met zich mee.
Zo wijst de Nederlandse bedrijfsethicus Van Luijk voor de praktijk van de zorg op het
gemak waarmee de moraal van de zorg ingezet kan worden om de arbeidsverhoudingen te reguleren. Door voortdurend te appelleren op de persoonlijke betrokkenheid en
verantwoordelijkheid van zorgverleners voor patiënten, worden afspraken in de sfeer
van de werkgever-werknemer relatie opengebroken en bijgesteld zonder dat er rekening
mee wordt gehouden dat in die sfeer andere waarden en normen aan de orde zijn. Uiteraard is er een verband tussen beide sferen, en is een incidenteel beroep door de
werkgever op de patiëntenbetrokkenheid geen probleem, maar voortdurend appelleren
op de persoonlijke zorgmotivatie van de medewerkers acht Van Luijk een onaanvaardbare vermenging van sferen.
In de loop der tijd hebben groepen zorgverleners een zekere mate van allergie ontwikkeld voor een dergelijk appel op hun morele motieven. Zo blijken in actuele discussies
over grieppreventie bij het verzorgend en medisch personeel, nogal wat verpleegkundigen en verzorgenden een sceptische houding aan te nemen tegenover de griepprik.
Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

95

Daarbij gaat het niet alleen om specifieke gezondheidszorgopvattingen die ertoe leiden
dat nut en noodzaak van de campagnes door hen betwijfeld worden. En ook niet alleen
om de veiligheid van het vaccin. Als je in gesprek gaat blijken sceptische beoordelaars
van de vaccinatie de voorstellen meteen in het kader van de arbeidsverhoudingen in de
organisatie te plaatsen: het appel om zich met het oog op het welzijn van de patiënten
te laten vaccineren, interpreteren ze dan bovenal als een beheersingsinstrument om het
ziekteverzuim onder het personeel terug te dringen. Daar zou het de directies vooral om
gaan. Blijkbaar is bij verpleegkundigen en verzorgenden de achterdocht ten aanzien
van de motieven achter zo’n moreel appel diep geworteld.

2

I n d i vi d u e l e p r o f e s s i o n a l i s e r i n g ?
Een tweede kanttekening betreft de ruimte die professionals zouden moeten krijgen om
hun eigen afwegingen te maken, om zelf kritisch reflecterend het eigen handelen te onderzoeken. Zo’n voorstel roept onmiddellijk de vraag op of hen wel zoveel vrijheid gegund moet of kan worden. Of een dergelijke overmaat aan vertrouwen geen negatieve
effecten zal hebben voor de zorg, omdat de beroepsbeoefenaren te weinig rekening
zullen gaan houden met maatschappelijke normen. Heel simpel al ten aanzien van het
efficiënt besteden van tijd en middelen.
Over dit punt valt veel te zeggen. Niet alleen met betrekking tot de verpleging en verzorging maar met betrekking tot vormen van publieke dienst- en zorgverlening tout
court. Dit punt pak ik daarom slechts in zoverre op dat ik wil wijzen op een typische omstandigheid van verplegen en verzorgen, namelijk dat verplegen en verzorgen in de
regel geen solistische activiteit is. Gelet op de procesmatige aard, de zorg voor een
continuïteit van ondersteunend handelen, de nabijheid gedurende de dag, én de manier
waarop verplegen en verzorgen in organisaties in relatie tot deze karakteristieken is
geregeld, wordt deze zorg gemakkelijk herleid tot teamwork. Morele professionalisering
krijgt daardoor op voorhand een specifieke vorm.
Ten principale heeft professionalisering altijd al een sociaal karakter. Individuele professionalisering heeft daarom als begrip iets contradictoirs. De eigen beroepspraktijk dient
op enigerlei wijze gespiegeld te worden aan normen en waarden die door de beroepsgroep en in het verlengde daarvan de samenleving worden hoog gehouden voor het
vak. Dat spiegelen begint in de microcontext van de zorgverlening in de regel met een
blik op het handelen van collega’s die zorg dragen voor dezelfde patiënten. Vervolgens
is de meest ‘natuurlijke’ plek voor het reflectieve gesprek over het handelen in de meeste zorgorganisaties het team binnen de context van de ervaren praktijk. Dat is in zich
een alleszins begrijpelijke plaats: uit onderzoek blijkt dat wanneer zorgverleners morele

2
Op de vraag of die achterdocht terecht is of niet, ga ik verder niet in. Ik kan me niet geheel aan de indruk
onttrekken dat de argwaan jegens het ziektepreventiebeleid nogal sterk wordt aangezet om een meer inhoudelijke discussie uit de weg te gaan.

96

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

problemen ervaren in hun werk zij in eerste instantie aankloppen bij hun leidinggevende
en collega’s en het team waarin ze werken.
In de literatuur zijn dan ook verschillende voorbeelden te vinden van ‘ethiek bedrijven’,
waarbij het kritisch reflecteren en onderzoeken van de normatieve dimensies van de
eigen praktijk, uitdrukkelijk teamwerk wordt. Het bespreken van de discrepanties die
zich in het werk voordoen tussen de idealen en beelden die men hoog houdt en de ervaren praktijk, krijgt zo een eigen dynamiek. Veel is afhankelijk van de bereidheid om
van elkaar te leren. Veel is ook afhankelijk waarop men zich tot elkaar en tot het team
verhoudt. En veel blijkt afhankelijk van de manier waarop leiding gegeven wordt: in welke mate is er in de zorgorganisatie erkenning voor de noodzaak van een eigen handelingsruimte van de individuele zorgverleners? Is de aansturing van de medewerkers
door de direct leidinggevenden vooral functioneel en beheersmatig? Of meer ondersteunend? Hoeveel ruimte hebben leidinggevenden om de aanspraken van de organisatie en de ontwikkelingsbehoeften van de medewerkers met elkaar in balans te brengen?
Om aandacht te besteden aan hun vragen? Hoe is het leerklimaat? Voelen medewerkers zich voldoende ondersteund? Hoe worden problemen opgelost: directief of met
aanspreking van een eigen individuele verantwoordelijkheid?
Morele professionalisering koppelen aan de ontwikkeling van teams kent mogelijkheden. Maar er zijn ook risico’s. Leidinggevenden voelen zich al vaak overbelast en zijn
vaak niet geprepareerd op de vorm van ondersteuning die past bij normatieve reflectie.
Ook kan een cultuur overheersen waarbij de positie die aan het team wordt toegekend
de kritische mogelijkheden van individuele professionalisering in sterke mate frustreert:
het team en de teambeslissing krijgt in de besluitvorming een procedurele autoriteit toegekend die amper geschraagd wordt met inhoudelijke argumenten.
Binnen de ethiek maar ook in het veld zelf is steeds meer aandacht voor de dynamiek
van leerprocessen in de directe werkomgeving van de beroepsbeoefenaars. Voor de
wisselwerking tussen de inhoudelijke benadering van morele vragen en de manier
waarop de organisatie in elkaar steekt. Voor de verpleging en verzorging is het gegeven
van de verwevenheid tussen inhoud en organisatie eigenlijk niet zo heel nieuw: nadenken over betere patiëntenzorg is daar bijna vanzelfsprekend gekoppeld aan nadenken
over anders organiseren. Voor de ethiek is de aandacht voor de directe verwevenheid
van inhoudelijke vragen met de organisatorische omgeving aanzienlijk jonger. Evenwel
worden daar belangrijke stappen gezet, onder meer via de ingang van moreel beraad of
ethisch handelingsonderzoek, die de kritische bevestiging en ontwikkeling van een eigen moraal van verpleegkundigen en verzorgenden binnen de eigen praktijk en context
steeds krachtiger blijken te ondersteunen. Die initiatieven ter bevestiging van een eigen
moraal en een eigen verhaal voor de verpleging en verzorging verdienen alle aandacht.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

97

4

Co n clu s ie
Verplegen en verzorgen dreigt in de maatschappelijke beeldvorming, maar ook in de
beleving van de zorgverleners zelf, steeds meer schaduwwerk te worden. Hoewel schaduwwerk een begrip is dat door Illich vooral is gemunt om vormen van arbeid aan te
duiden die in een soort overgangsgebied tussen de formele en informele economie verkeren, heb ik het begrip in deze tekst op een wat andere manier ingezet: schaduwwerk
is werk, zo heb ik beweerd, waarbij de eigen morele idealen op de achtergrond raken,
en zorgverleners in de war raken over wat van hen verwacht wordt. Schaarste in de
zorg krijgt in dit kader een specifieke betekenis. Dat heeft niet alleen negatieve effecten
voor de zorgvragers maar ook voor de zorgverleners zelf.
Voor een deel zijn deze ontwikkelingen niet specifiek maar doen ze zich in bredere delen van de samenleving voor. Ook zijn ze niet exclusief voor de Nederlandse gezondheidszorg. Wel krijgen ze in de zorg in ons land een specifieke lading. Daarbij lijken ze
zich meer en op een pijnlijker wijze te manifesteren in de verzorging dan in de verpleging. Dat heeft onder meer te maken met het professionele aanzien van verzorging en
verpleging. Contexten en settings doen er dan ook toe.
Professionalisering van de verpleging en verzorging kan helpen om de verwarring die
zich in de praktijk voordoet te verminderen. Die professionalisering dient dan wel op
specifieke wijze te worden begrepen. De verpleging heeft zich in de loop van haar geschiedenis een sociologisch perspectief op professionalisering eigen gemaakt dat het
eigen werk vooral waarneemt in oppositie met andere beroepsgroepen in de zorgverlening, met name met de geneeskunde. Dat beroepsgroepperspectief heeft ronduit positieve effecten gehad voor de beroepsontwikkeling en daarmee voor de patiëntenzorg.
Maar het begint wat sleets te raken en heeft ook negatieve effecten in de zorg. Om de
verwarring waarmee individuele verpleegkundigen en verzorgenden in hun praktijk mee
te maken hebben, geringer te maken en hen te ondersteunen hun idealen meer in praktijk te brengen, is een andere benadering van professionalisering aangewezen. Meer
individueel, meer gericht op de morele aspecten van de beroepsuitoefening in de praktijk zelf.
Voorstellen voor een dergelijke benadering worden vanuit verschillende hoeken bekrachtigd. Onderzoekers vanuit de verpleegkunde maar ook filosofen en ethici pleiten
voor zo’n benadering, waarbij in samenspraak met de beroepsbeoefenaars nieuwe wegen worden gezocht om in de praktijk zelf, contextueel, stappen te zetten in de ontwikkeling van die praktijk. Op die manier kan het werk van verpleegkundigen en verzorgenden door henzelf weer meer betekenis worden gegeven. Om te beginnen zou het
eigen verhaal uit de sfeer van de zorg voor hun patiënten leidend dienen te zijn in de
kritische doordenking en vormgeving van hun praktijk. Dat kan niet zonder veel tijd en
gerichte ondersteuning. Dat betekent evenwel dat de aandacht niet moet verschuiven

98

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

naar degenen die de steun zouden moeten geven. Een verantwoorde zorg begint met
ruimte te scheppen voor degenen die de zorg geven, om aan te geven waarom ze in die
situatie zus of zo gehandeld hebben. En niet anders.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

99

Literatuur

Aa M. van der, Buursen M. Gremmen I. e.a. Ver-

Driessens K., Geldof D. Normatieve professionali-

pleegkunde door een genderbril. Het belang van

teit in het sociaal werk. In: Alert 2008; 34, nr. 2:

gender in verpleegkundige zorgverlening. Lande-

66-75.

lijk Steunpunt Emancipatie HBO: Arnhem, 1999.
Dubet F. Le déclin de l’institution Édition du Seuil.
Becker H. Levenskunst op leeftijd. Gelukbevorde-

Paris, 2002.

rende zorg in een vergrijzende wereld. Eburon:
Delft, 2003.

Gelder Th. Van. ‘Taakherschikking’: raakt het
ons? Wat moeten we er dan mee? In: de anesthe-

Bergh-Braam A.H. van der, Pasch T. van der,

sioloog 2008; nr. 3: 5-8.

Kooij C. van der. 100 Jaar verplegen. Een bijsluiter over gisteren met een opening naar morgen.

Gezondheidsraad. Taakherschikking in de ge-

De Tijdstroom: Lochem, 1990.

zondheidszorg. Inzet van praktijkassistenten en ondersteuners, nurse practitioners en physician

Burg W. van der. De regulering van professionals:

assistants. Gezondheidsraad: Den Haag, 2008.

twee botsende perspectieven. In: Jansen T., Brink
G. van den, Kole J. Beroepstrots. Een ongekende

Grady C., Soeken K., Danis K., e.a. Does ethics

kracht. Amsterdam: Boom, 2009: 168-181.

education influence the moral action of practicing
nurses and social workers? In: American Journal

Commissie ethiek V&VN. Verantwoordelijkheid en

of Bioethics 2008; 8, nr. 4: 4-11.

schaarste in de zorg. V&VN: Utrecht, 2007.

Illich I. Shadow work. Maryon Boyars. Boston,
1981.

Dartel J.N. van. Employability & Empowerment.
De betekenis van moderne managementstrategie-

Jansen T., Brink G. van den, Kole J. Beroepstrots.

en voor personeelsproblemen in de zorg. CELAZ:

Een ongekende kracht. Amsterdam: Boom, 2009.

Utrecht, 1999.
Jacobs G., Meij R., Tenwolde H. en Zomer Y.
Dierckx de Casterlé B., Milissen K., e.a. Het ver-

(red). Goed werk. Verkenningen van normatieve

pleegkundig beroep in crisis? Een onderzoek naar

professionaliteit.

het professioneel zelfbeeld van verpleegkundigen.

2008.

Centrum voor Ziekenhuis- en Verplegingswetenschap (K.U.L.), 2003.

100

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Uitgeverij

SWP:

Amsterdam,

Kooij C. van der. Gewoon lief zijn? Het maieutisch

feiten. In: Jansen T., Brink G. van den, Kole J.

zorgconcept en het invoeren van geïntegreerde

Beroepstrots. Een ongekende kracht. Amsterdam:

belevingsgerichte

Boom, 2009: 115-128.

zorg

op

psychogeriatrische

verpleeghuisafdelingen. Academisch proefschrift
VU: Amsterdam, 2003.

Pasch T. van der, Vroom M. Nurse practitioner en
taakherschikking. Professional op zoek naar een

Kunneman H., Elteren A. van, Rozing M. Thuis-

plek. In: TVZ 2004; nr. 11: 15-18.

zorg in transitie. Een onderzoek naar de gevolgen
van het recente overheidsbeleid voor centrale

Pool A., Schumacher J. Rollen en competenties

waarden in de thuiszorg. Universiteit voor Huma-

van de hbo-verpleegkundige in het verpleeghuis.

nistiek: Utrecht, 2006.

Vernieuwing van professionele verpleeghuiszorg.
Utrecht: Lemma, 2005.

Kronjee G. Als de dood ons niet scheidt. Over
zingeving, zorg en sociale cohesie. Lezing voor

Putters K., Frissen P. en Foekema H. Zorg om

de Vilansconferentie 15 maart 2007, WRR Den

vernieuwing: een studie naar innovaties in de

Haag.

gezondheidszorg. Clingendael: Den Haag, 2006.

Legemaate J. Meer wetgeving maakte ziekenhuis

Roodbol P. Dwaallichten, struikeltochten, tolwe-

niet veiliger. In: Skipr 2009; nr. 11: 44-46.

gen en zangsporen. Onderzoek naar taakherschikking tussen verpleging en artsen. Acade-

Leget C. en Olthuis G. Professioneel zorgverle-

misch proefschrift RUG: Groningen, 2005.

nen, ideaal of deugd? Over de idealen van verpleegkundigen en verzorgenden. In: Ruyter D. de,

Speet M., Francke A.L. Individuele professionali-

Kole J. De werkzame idealen. Ethische reflecties

sering van verpleegkundigen in de beroepsoplei-

op professionaliteit. Van Gorcum: Assen 2007, 24-

ding en in de praktijk. Nivel: Utrecht, 2004.

36.
Spijker T. Mooi en beschaafd verplegen. Een
Luijk H. van. Management- en bedrijfsethiek voor

historische analyse van een vrouwenberoep. De

de non-profitorganisaties. In: Boon L. Manage-

Tijdstroom: Lochem, 1979.

mentethiek in de gezondheidszorg. Amstelveen;
1991: 6-14.

The A.M. In de wachtkamer van de dood. Over
leven en sterven in het verpleeghuis. Muntinga:

Mol A. De logica van het zorgen. Actieve patiën-

Amsterdam, 2005.

ten en de grenzen van het kiezen. Van Gennep:
Amsterdam, 2006.

Unen C. van. De professionals. Hulpverleners
tussen kwetsbaarheid en beheersing. Eburon:

Most M. van der. De presentiebenadering. Plei-

Delft, 2003.

dooi voor aandacht en vertrouwen in de zorg. In:
TVZ 2006; nr. 11-12: 24-27.

V&VN. Hoe ga je om met schaarste? V&VN:
Utrecht, 2008.

Noordergraaf M. en Sterrenburg J. Administratieve lasten voor publieke professionals: ficties en

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

101

Verkerk M., Witte J. de, Dartel H. van. Sturen op

VBOC, AVVV. Verpleegkundige toekomst in goe-

waarden. Handelingsonderzoek

de banen. Samenhang en samenspel in de be-

als

instrument

van ethiekbeleid. Expertisecentrum Ethiek in de

roepsuitoefening. VBOC-AVVV: Utrecht, 2006.

Zorg UMCG: Groningen, 2009.
Wanrooy M. Leidinggeven tussen professionals.
Scriptum: Schiedam, 2001.

102

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Bijlage 5

Aan ethiek doen, ethiek laten w erken
en ethiek organiseren

Bert Molewijk

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

103

Inhoudsopgave

104

1.

Introductie

105

2.

Algemeen begrippenkader

108

3.

Aan ethiek doen

111

4.

Ethiek organiseren

119

5.

Een ethiek die werkt

130

6.

Conclusies en aanbevelingen

132

7.

Literatuur

135

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

“Het is beter iemand die honger heeft
te leren vissen, dan een vis te geven.”

1

In t ro d u ct ie
–

Wanneer ondermijnen criteria en procedures voor vergoede zorg de goede zorg?

–

Wanneer mag ik van een beleidsregel afwijken?

–

Wanneer heeft een niet-functionerende leerling of collega voldoende kansen gehad?

–

Moet ik de kamer schoonmaken of zal ik een kop koffie met de bewoner drinken?

–

Wanneer gaat ‘respect voor’ over in verwaarlozing?

–

Heb ik recht op (bij)scholing als de basiszorg onder druk staat?

Dit zijn een paar vragen uit de dagelijkse praktijk, gekozen bij het thema van dit signalement die zich concentreren op de morele basisvraag: “Wat vind ik hier juist om te
doen en waarom? En in welke mate? Op welk moment? Op welke manier?” Het zijn
vragen die dagelijks in de gezondheidszorg gesteld worden. Door verpleegkundigen en
verzorgenden, door schoonmakers, door boekhouders, door personeelsadviseurs, door
telefonisten, door therapeuten, door managers, door bestuurders, door cliënten en door
familieleden. Soms expliciet, tijdens een visiedag op de hei, tijdens een werkoverleg,
een behandelteambespreking of een familiegesprek. Vaker impliciet tijdens de genoemde overlegvormen, tijdens de koffieleut of op de wandelgang. Nog vaker worden deze
vragen niet gesteld en blijven ze onuitgesproken in ons hoofd en hart ronddwalen.
Daarnaast is er nog een grotere categorie, die van de verborgen morele vragen. In al
onze dagelijkse handelingen, uitspraken en gevoelens zit het vol met morele oordelen:
“Dit is juist om te doen. Ik doe hier goed aan. Dit is goed.” Dergelijke expliciete of impliciete morele oordelen zijn (vaak onbewuste) antwoorden op de vraag: “Wat is hier juist
om te doen?” Die vraag kan te allen tijde geactualiseerd worden.

1. 1

Aa n d a ch t v o o r mo re l e v ra g en i s a an d a ch t v o o r kw al it eit v an
z o rg
Een morele vraag - je afvragen wat moreel juist is - kan verlammend, frustrerend en
vermoeiend zijn. Morele vragen die onuitgesproken blijven, of die niet naar tevredenheid worden besproken, ‘lekken energie’. Het verkeerd of niet met morele vragen omgaan kan ervoor zorgen dat mensen (onderling) in een negatieve energie of negatieve
spiraal komen, waardoor negatieve conflicten ontstaan of mensen cynisch worden. Nog
erger is het als mensen afhaken en hun betrokkenheid met het werk opgeven: werken
wordt dan primair gezien als een manier om geld te verdienen, waarbij zorginhoudelijke
waarden verdwijnen. Door verkeerd of niet met morele vragen om te gaan, kunnen medewerkers ziek worden en teams ontwrichten. Wanneer in de gezondheidszorg medewerkers ontwricht raken, ontwricht dat ook de gezondheidszorg zelf.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

105

Morele vragen hebben, geeft echter ook energie: ze tonen de persoonlijke betrokkenheid met een kwestie en ze zijn vaak een gevolg van iets dat in ons aangeraakt wordt
en dat we belangrijk vinden. Ze geven indirect zicht op onze (al dan niet gefrustreerde)
motivatie, vragen om actie, zoals een concrete handeling of een onderbouwing. Een
morele vraag brengt creativiteit en lucht in vanzelfsprekendheden; zet mensen en teams
in beweging, houdt ons scherp en bij de les. Ruimte voor morele vragen is gericht op
het juiste te doen onder de gegeven omstandigheden. Aandacht voor morele vragen is
1

van groot belang. Omdat morele vragen in zichzelf waarden-vol zijn en de gezondheidszorg goed wil doen voor de mens. Niet of verkeerd omgaan met morele vragen
kan bovendien grote gevolgen hebben voor onszelf, onze samenwerking en onze (gezondheids)zorg. Aandacht besteden aan (de omgang met) morele vragen, zowel inhoudelijk met de specifieke kwestie als methodisch en procesmatig over hoe over die kwestie gesproken kan worden, betekent direct en indirect aandacht besteden aan de kwaliteit van zorg.

1. 2

Aa n et h i e k d o e n v ra a g t d es ku n d i g e b eg el e id i n g
Hoewel ethiekactiviteiten de kwaliteit van zorg dienen en kunnen verbeteren, zijn ze niet
in zichzelf en altijd overal goed. Je kunt ethiek op een verkeerde manier aanpakken of
een goede ethiekactiviteit verkeerd inzetten. Er zijn ethiekinitiatieven die medewerkers
eerder afhankelijker, onzekerder en passiever maken in de omgang met hun morele
vragen, dan dat zij zich gesteund voelen. Sommige ethiekactiviteiten maken dat medewerkers zich van hun eigen moraal vervreemd voelen; hun moraal wordt hen onteigend.
Bijvoorbeeld een afdelingsteam wil een moreel beraad doen maar door een slechte begeleiding van dat moreel beraad wordt een medewerker zelf moreel be- en ver-oordeeld
(in plaats van dat de morele vraag gezamenlijk wordt onderzocht) met als gevolg dat het
team vervolgens nooit meer open staat voor een kritische reflectie.
Kortom, ethiek richt zich weliswaar op het moreel juiste, maar niet elke vorm van aan
ethiek doen is moreel juist. Juist in een tijd waarin er een toenemende aandacht ontstaat voor (het leren omgaan met) morele vragen in de gezondheidszorg, is het van
belang om een heldere visie te hebben over welke ethiek(activiteit) passend is en om
vervolgens die ethiekactiviteit door een deskundig iemand te laten uitvoeren of te begeleiden.

1. 3

F a ci lit e re n v a n v o o r w aar d en , s am en w e rk i n g en o n d e rz o ek
Met dit essay presenteer ik een visie op het doen en organiseren van ethiek om daarmee een bijdrage te leveren aan de reflectie over de manier van omgaan met morele

1

Zie voor een overdenking van de vraag waarom we überhaupt aan ethiek zouden moeten doen: Molewijk &
Widdershoven (2006) en Molewijk ea. (TGE 2008).

106

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

vragen in de dagelijkse praktijk. Dit essay is een appel op individuen, instellingen en
organisaties, die aan ethiek (gaan) doen, om ervaringen en visies met betrekking tot het
doen en organiseren van ethiek verder te ontwikkelen. Het bijeenbrengen van deze ervaringen en visies in kritische lerende netwerken binnen instellingen, tussen instellingen
en met andere partijen in de gezondheidszorg, is van groot belang om zuinig met tijd en
energie om te gaan en om de kwaliteit en effectiviteit van ethiekactiviteiten te waarborgen en waar nodig te verbeteren. Daarom zal ik in de laatste paragraaf van dit essay
2

ook een appel doen op relevante partijen die wat kunnen betekenen op dit gebied. Het
gaat om de agendering en ontwikkeling van een visie op de organisatie van ethiekactiviteiten binnen de gezondheidszorg, het gezamenlijk faciliteren van voorwaarden, samenwerking en onderzoek om ethiekactiviteiten degelijk en doeltreffend te organiseren
en te verbinden met de dagelijkse kwaliteit van zorg.

1. 4

Ac h t e rg ro n d en o p b o u w v an d it e ss a y
Dit essay is op persoonlijke titel geschreven op basis van een vruchtbare combinatie
3

van ervaringen in de academische en gezondheidsethiek. Hierdoor is een praktisch en
theoretisch inzicht ontstaan in de verschillende manieren waarop we aan ethiek kunnen
4

doen in de gezondheidszorg. Veel van die ervaringen komen voort uit langdurige samenwerkingsrelaties met diverse zorginstellingen uit de gehele gezondheidszorg, zoals
uit de psychiatrie, de ouderenzorg, de verstandelijk gehandicaptenzorg en de algemene
ziekenhuizen. De inzichten zoals ze in dit essay worden beschreven, richten zich deels
op praktische ethiek doen en organiseren in het algemeen en deels op het doen en organiseren van praktische ethiek volgens een specifieke pragmatisch-hermeneutische en
dialogische visie op praktische ethiek. Uitgangspunt is steeds geweest dat reflectie op
en in de praktijk structureel nodig is om die praktijken te blijven ontwikkelen. Uitgangspunt is bovendien om die reflectie op en in praktijken met de praktijken en (inter)nationale ethiekcollega’s vorm te geven. Alleen door (meer aandacht en voorwaarden voor) lerende netwerken en lerende samenwerkingsverbanden kan een volgende
professionaliseringsslag gerealiseerd worden. Met dit essay hoop ik, samen met mijn
collega’s, daaraan bij te dragen.
Na een korte introductie van gehanteerde begrippen, richt ik de aandacht op ‘aan ethiek
doen’. Ook ethiek start vaak in het doen (handelen, voelen, zijn). Na zicht op wat ‘aan
2
Deze partijen zijn o.a. Ministerie van VWS, Ministerie van OC&W, het CEG, de diverse beroepsgroepen verenigingen, de diverse beroepsopleidingen in de zorg, de koepelorganisaties van gezondheidszorginstellingen,
bestuurders en managers van afzonderlijke gezondheidszorginstellingen, patiënten- en cliënten organisaties,
en de Inspecteurs van de Volksgezondheid.
3
In dit essay prefereer ik de term ‘gezondheidsethiek’ in plaats van klinische ethiek. Gezondheidsethiek betreft
de hele gezondheidszorg, terwijl ‘klinische ethiek’ de indruk kan wekken dat het alleen de klinieken of intramurale gezondheidszorg betreft.
4
Dit essay handelt daarom voornamelijk over ethiek doen en ethiek organiseren in gezondheidszorginstellingen. Toch zijn de praktijkervaringen met een visie op ‘aan ethiek doen’ direct relevant voor de manier waarop
docenten van onderwijsinstellingen ethiek, ethiek onderwijs en didactiek en morele competentie zien en vormgeven.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

107

ethiek doen’ betekent, volgt de paragraaf over ethiek organiseren en de achterliggende
visie op een dialogische praktijk ethiek (en niet andersom): de ervaring in de praktijk is
steeds onze leermeester. Het essay eindigt met de constatering dat juist nu de tijd rijp is
om de kwaliteit van ‘aan ethiek doen’ en ‘ethiek organiseren’ in de gezondheidszorg een
stap verder te brengen door investering in en bundeling van expertise en ervaring. Niet
een geïsoleerd pleidooi voor één landelijke dogmatische ethiekdoctrine, maar een pleidooi om dat wat ons in de gezondheidszorg bindt, de kwaliteit van zorg, door middel van
ethiek transparant, methodisch, concreet en kritisch vorm te geven. Dag in, dag uit.

2

Re lev an t e b eg rip p e n : et h ie k, mo re e l b er aa d , m o r e le v ra g e n en
d il em ma ’ s
Ethiek is het vakgebied dat zich bezig houdt met het systematisch nadenken over wat
5

moreel juist is en hoe we kunnen bepalen wat moreel juist is. Binnen de ethiek zijn verschillende theorieën te onderscheiden. Een bekend basaal onderscheid is dat je een
handeling moreel goed kunt vinden omdat je bepaalde principes of uitgangspunten volgt
(deontologie of beginselenethiek) los van de consequenties die het heeft (“Ik zal nooit
iemand doden”) of omdat je kijkt welke handeling de beste (of minst slechte) resultaten
oplevert (“Door de terrorist te doden voorkom ik dat er duizenden doden vallen”).

2. 1

M o ree l b e ra ad : o n d e r z o e k n a ar h et g o ed e i n c o n cr et e
erv a rin g en
In het algemeen wordt met moraal bedoeld dat wat mensen in de praktijk moreel juist of
onjuist vinden. Iedereen is dus (expliciet of impliciet) met morele vragen bezig; niet iedereen is met ethische vragen bezig. Een moreel beraad is een methodisch gesprek
over of onderzoek naar aanleiding van een morele vraag aan de hand van een concrete
ervaring en onder leiding van een daartoe opgeleide gespreksleider. Binnen een moreel
beraad worden afhankelijk van doel en ervaring verschillende methodes ingezet. Een
moreel beraad onderscheidt zich in principe van een intervisie door het volgende:
a. een morele vraag staat centraal.
b. er sprake is van een onderzoek naar de betekenis, vooronderstellingen en antwoorden op die morele vraag.

5

6

Globaal worden er 5 soorten van ethiek doen onderscheiden:
– normatieve ethiek (beargumenteren wat waarom moreel juist is)
– prescriptieve ethiek (de ethiek die voorschrijft wat moreel juist is)
– descriptieve ethiek (beschrijven en bestuderen hoe mensen in de praktijk denken, handelen en voelen over
wat moreel juist is)
– meta-ethiek (nadenken over hoe we ethische kennis, expertise en criteria kunnen ontwikkelen) en
– empirische ethiek (een bundeling van normatieve en descriptieve ethiek activiteiten, samen met sociaal
wetenschappelijk onderzoek)
6
“Bij het bespreken van de casus staat de oplossing niet centraal. Het gaat vooral om de argumenten die voor
en tegen de verschillende argumenten aangedragen kunnen worden. Iedere casus is uniek, net als een goede
oplossing, maar goede argumenten kunnen veel vaker worden gebruikt. Ook in situaties waarin minder tijd is
om uitgebreid bij een probleem stil te staan” (Karssing 2004: p. 96).

108

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

c. er sprake is van een gezamenlijk groepsonderzoek (een moreel beraad is dus niet
bedoeld om een individu te helpen).
7

d. elkaar te helpen of elkaar praktische adviezen te geven. Emoties binnen een moreel
beraad zijn van groot belang (en zijn verweven met morele oordelen en moreel in8

zicht ) zolang de emotie het onderzoek naar de morele vraag niet in de weg zit.
Emoties dienen altijd het onderzoek in een moreel beraad, maar zijn niet het doel
van een moreel beraad.

2. 2

9

M eerd e re s o o rt e n mo re l e v rag en
Binnen een moreel beraad kan op verschillende manieren aandacht worden besteed
aan verschillende morele vragen. Bijvoorbeeld:
–

filosofische/conceptuele vragen, bijvoorbeeld: wat verstaan we onder respect? of:
wanneer werken we vraaggericht?

–

expliciet normatieve vragen, bijvoorbeeld: wat moeten, mogen, behoren we hier te
doen als het om goede zorg gaat?

–

persoonlijke/existentiële

vragen,

bijvoorbeeld:

wanneer

ben

ik

een

goede

professional? of: welke deugd heb ik hier nodig om die goede zorg te kunnen
bieden?
Een moreel dilemma is een bepaald soort morele vraag (niet alle morele vragen zijn
morele dilemma’s). Een moreel dilemma kenmerkt zich tussen het niet kunnen kiezen
tussen twee, volgens de dilemma-eigenaar, moreel juiste handelingen.

10

Karssing

(2004) beschrijft het als een goed versus goed vraagstuk, waarbij voor beide handelingen goede argumenten te geven zijn terwijl ze niet tegelijk uitgevoerd kunnen worden.
Het kenmerkende van een dilemma is dat er hoe dan ook een soort van morele schade
wordt opgelopen.

11

Een apart soort dilemma zijn dilemma’s die veroorzaakt worden door

wat in de literatuur wel ‘moral distress’ genoemd wordt. Iemand ervaart moral distress
als hij of zij weet wat moreel goed is om te doen maar niet in staat is (of wordt gesteld)
om dat vervolgens te doen (of als hij of zij gedwongen wordt iets te doen dat hij of zij als
moreel onjuist ervaart).

12

Dit soort dilemma’s hoeven geen morele dilemma’s te zijn

7

Zie: Landelijke Training Gespreksleider Moreel Beraad (2009), Boers & Kessels (2003).
Zie Nussbaum, 1998.
9
Zelfs binnen de zogenaamde Aristoteliaanse emotie oefening (´de midden positie´), waar de emotie centraal
staat, richt het onderzoek zich vooral op de juiste omgang met die emotie en de onderliggende (al dan niet
juiste) morele oordelen die verbonden zijn aan die emotie (Kleinlugtenbelt 2005, Kessels ea. 2003: p. 214,
Molewijk, Kleinlugtenbelt & Widdershoven: 2009).
10
Allereerst moet worden opgemerkt dat elk goed versus goed vraagstuk ook als een slecht versus slecht
vraagstuk geformuleerd of geframed kan worden (door de nadelen of gevolgen van niet-het-goede-kunnen-doen
te benadrukken). Voorts kan in theorie een dilemma ook bestaan uit een gedwongen keuze tussen twee moreel
onwenselijke handelingen (Stocker 1990: in Karssing 2004).
11
Binnen een goede dilemma methode wordt aan het einde van het moreel beraad concrete aandacht besteed
aan de goede handeling die uiteindelijk niet gekozen wordt: kunnen we de nadelen van het niet kiezen voor die
ene goede handeling minimaliseren en compenseren (zie Bauduin & Kanne 2009, Karssing 2004).
12
Het concept van moral distress is niet altijd helder en het gebruik van de term brengt soms risico’s met zich
mee. Het is bijvoorbeeld niet duidelijk op welke grond mensen met moral distress (beter) weten wat moreel
goed of juist is. Een risico is dat een verschil van inzicht in wat moreel juist is geherdefinieerd wordt als bijvoorbeeld een machtsprobleem (zie gevaar van wat ik ‘calimero-ethiek’ noem in paragraaf 4.5). Het gebruik van de
8

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

109

(want men weet wat moreel goed is om te doen) en kunnen bijvoorbeeld duiden op
communicatie-, assertiviteits- of machtsproblemen. Soms worden dit soort dilemma’s
weer wel moreel als men zich oprecht afvraagt hoe men moreel juist met deze moral
distress moet omgaan.
Voor een goed moreel beraad over een moreel dilemma is het essentieel dat mensen
zich op de een of andere manier verlamd of vastgezet voelen tussen twee handelingen.
Wanneer iemand laconiek een moreel dilemma beschrijft en er weinig last van heeft,
dan is de noodzaak tot en betrokkenheid bij een onderzoek naar dat dilemma minimaal
en wordt het moreel beraad een droge en vrijblijvende oefening. Een schijn moreel dilemma is een dilemma dat wel als een dilemma geformuleerd wordt, maar dat qua argumentatie of qua emotionele betrokkenheid voor de casusinbrenger niet echt een moreel dilemma is. Bijvoorbeeld: “Ik weet eigenlijk wel welke handeling ik moreel beter
vindt, maar ik vind het lastig om dat te doen”.

2. 3

Ho e o n t st a at e en mo r ee l d i le mm a?
Dat wat een moreel dilemma is, staat niet bij voorbaat vast. Weliswaar zijn er zojuist
criteria gegeven voor wat een dilemma een dilemma maakt, maar of iemand iets als een
moreel dilemma ziet of ervaart hangt vooral van de individuele persoon en de specifieke
context af.

13

Zo kan het zijn dat tijdens een moreel beraad de casusinbrenger een mo-

reel dilemma inbrengt dat volgens sommige deelnemers aan het moreel beraad geen
dilemma is. Ook kan het zijn dat binnen een eenvoudige casus deelnemers aan een
moreel beraad verschillende morele dilemma’s ervaren. Binnen onze visie op ethiek (zie
paragraaf 5) is dat geen probleem maar juist een aanleiding voor een potentieel vruchtbaar moreel beraad: door welke vooronderstellingen ervaart iemand iets wel of niet als
een moreel dilemma? Door een kritische reflectie op de vooronderstellingen waarop
iemands moreel dilemma gebaseerd is, verdwijnt soms het morele dilemma voor de
casusinbrenger tijdens het begin van een moreel beraad. Ook kan het zijn dat na een
uitgebreide reflectie op een moreel dilemma tijdens een moreel beraad, de casusinbrenger ervaart dat het morele dilemma sterk is verzwakt of zelfs is verdwenen: mensen
beseffen dan wel dat zij niet beide handelingen kunnen doen (zoals dat in de dagelijkse
praktijk continu het geval is), maar voelen zich minder belast of gevangen tussen die
twee handelingen omdat ze zowel emotioneel en rationeel achter een van de beide
handelingen kunnen staan. Met andere woorden, een moreel dilemma (inclusief zijn
term moral distress kan paradoxaal genoeg een respectvolle en open dialoog (of onderzoek) naar morele
vraagstukken in de weg staan en versterkt soms bepaalde opposities. Verder wordt door het gebruik van de
term ‘moral distress’ de ethiek om eigen belangen ondubbelzinnig door te drukken (zie gevaar van ‘barricade
ethiek’ in paragraaf 4.5).
13
Hetgeen niet wil zeggen dat de betreffende individuele persoon simpelweg bepaalt wat het morele dilemma is
en daar alleen zelf wat over kan zeggen. Veel vaker is het zo dat personen niet weten wat precies hun moreel
dilemma is en hoe ze het onder woorden moeten brengen. Anderen kunnen door goede constructieve vragen te
stellen vaak de betreffende persoon ‘helpen’ zijn of haar moreel dilemma proberen te benoemen en vervolgens
goed te leren formuleren. Het kan zelfs zo zijn dat dat ‘helpen’ van een ander erop neerkomt dat anderen er
niet van overtuigd zijn dat dat echt het morele dilemma is en dat kritisch willen onderzoeken.

110

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

betekenis en de manier waarop het geformuleerd wordt) is niet een bestaand iets dat bij
voorbaat helder en als een vaststaand gegeven boven een praktijk zweeft. Een moreel
dilemma is continu aan verandering onderhevig; zij is dynamisch en intersubjectief.

2. 4

In d e d i a lo o g w o rd t d u id el ij k o f en w el ke mo r e le v r a ag e r is
Een moreel beraad richt zich zoals gezegd, altijd op een morele vraag in een concrete
ervaring. De beantwoording van de vraag wanneer een vraag (of een dilemma) een morele vraag (of dilemma) is, hangt sterk samen met de achterliggende visie op ethiek die
mensen hanteren. Volgens een pragmatisch-hermeneutische en dialogische visie op
ethiek (zie paragraaf 5) is bij het lezen van een casus of een vraag niet bij voorbaat
duidelijk of het een morele casus of een morele vraag is. In het gesprek met de betrokkenen over hun ervaringen en zienswijzen wordt pas duidelijk of het een morele vraag
is. Zo kan een praktische ‘hoe’ vraag (in bijvoorbeeld: ‘hoe moet ik iemand wassen?’)
zowel louter praktisch als ook moreel bedoeld zijn, volgens de casusinbrenger. Het
wordt louter praktisch als de casusinbrenger om informatie over wastechnieken vraagt.
Het wordt moreel als de casusinbrenger zich afvraagt wat de meest respectvolle manier
van wassen is. Een ander voorbeeld: de vraag ‘wat behoor ik hier te doen?’ kan slechts
een informatieve vraag zijn (‘wat moet ik hier volgens het beleid, de wet of de professionele code doen? en dan zal ik dat gaan doen’) maar het kan eveneens een morele
vraag zijn (‘gegeven dat dat het beleid is, wat moet ik dan zelf naar eer en geweten
doen?’). Met andere woorden, pas de concrete ervaring van de betrokkene en diens
bedoeling met de vraag (de vraag achter de vraag) maakt of er sprake is van een morele vraag. Hetzelfde geldt voor het zo vaak te gemakkelijk gemaakte onderscheid tussen
communicatie problemen en morele problemen: communiceren is per definitie moreel
geladen en of de besproken kwestie slechts een communicatieprobleem is, is afhankelijk van het bespreken van die kwestie en de intentie van de mensen die de kwestie bespreken. Tot slot, bij elke praktische vraag of handeling zijn weliswaar morele vragen te
bedenken en in elke algemene casus kunnen tal van morele dimensies zitten. Volgens
de pragmatische hermeneutiek is iets echter pas moreel als de betrokkenen het als zodanig ervaren of gaan inzien.

3

14

Aa n et h i e k d o e n
Als het gaat om de verdeling van aandacht, tijd en geld voor ethiek binnen de gezondheidszorg lijkt er een ongelijke verdeling te bestaan. Aandacht voor een specifiek onderwerp door middel van een landelijke ethiekcommissie met ethiekexperts (zie hieron-

14

Zelfs als na overleg met de betrokkenen geconcludeerd wordt dat dat inderdaad een morele vraag is, dan
nog rechtvaardigt dat niet automatisch aandacht (bijvoorbeeld in de vorm van een moreel beraad) voor die
specifieke morele vraag. Men moet het ook een belangrijke en urgente morele vraag vinden om daar kostbare
tijd aan te besteden.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

111

der) krijgt relatief meer

15

aandacht (lees: geld, tijd en ondersteuning) en heeft een dui-

delijke(re) status dan andere vormen van ethiekondersteuning (zoals het leren omgaan
met de dagelijkse morele dilemma’s) waar het binnen dit signalement en dit essay om te
doen is. Een van de mogelijke verklaringen van deze ongelijke verdeling van aandacht
voor ethiek binnen de gezondheidszorg is dat er (nog) onvoldoende zicht is op het belang van goed leren omgaan met morele vraagstukken en de negatieve consequenties
die het heeft voor gezondheidszorgmedewerkers en cliënten/patiënten, hun onderlinge
samenwerking, de kwaliteit van zorg en de professionaliteit. Het is belangrijk de komende jaren meer zicht te krijgen op die andere vorm van aan ethiek doen en de positieve
impact die het heeft voor de gezondheidszorg (hetzij tijdens de uitvoering van het werk,
hetzij tijdens de beroepsopleiding tot gezondheidszorgprofessional).
Aan ethiek doen betekent dat we expliciet en systematisch bezig zijn met onze opvattingen over wat moreel juist is. Bijvoorbeeld als we onszelf afvragen: “Ik vind dat echt
niet kunnen wat mijn collega doet, maar waarom vind ik dat eigenlijk zo?” Weliswaar
gebruiken de meeste mensen niet de terminologie, methodologie en theorieën die ethici
gebruiken, maar het blijven reflecties op onze moraal. ‘Aan ethiek doen’ is dus niet louter en alleen voor experts en voor mensen die ethiek gestudeerd hebben. In deze paragraaf richten we ons op die vormen van ‘aan ethiek doen’ waar het expliciete en methodische aandacht voor moraal betreft.

3. 1

Et h ie k l at en d o e n d o o r e xp e rt s
Verschillende soorten ethiek kunnen verschillende soorten doelen dienen en voor elk
doel kan een specifiek soort (ethiek) expertise nodig zijn.

16

Er bestaan verschillende

soorten ethiekcommissies waarin experts prescriptieve of normatieve richtlijnen ontwikkelen.

17

Binnen deze vormen van ethiekondersteuning door ethiekexperts zien we een

geformaliseerde structuur, een relatief specialistisch en abstract kennis niveau en relatief grote afstand tot de dagelijkse praktijk en de medewerkers en patiënten en/of cliënten die er werken. Voorts zien we dat de focus steeds gericht is op cognitieve kennis
over een speciaal ethisch onderwerp (en niet, zoals in de introductie beschreven, kennis over hoe ethiek te doen en te organiseren). Het lijkt alsof het bestaansrecht van die
commissies met hun specialistische ethiekexpertise relatief vanzelfsprekend is. Veel
van de producten van deze ethiekcommissies (zoals wetten, beleidsplannen, richtlijnen,
beroepscodes) gaan idealiter naar (eind)verantwoordelijken in de zorg (zoals bestuurders, geneesheer-directeuren, managers en behandelaren) omdat zij handvatten willen

15
Met ‘meer’ bedoel ik niet per definitie ook ‘veel’ aandacht. Ik denk dat deze vorm van ethiek nog veel meer en
vooral meer efficiëntere aandacht, nodig heeft. Juist om de brug te slaan van deze producten van ethiek experts naar de dagelijkse praktijk: om de praktijk beter te bereiken, maar ook vice versa, om de producten van
de ethiek experts beter te maken door input van de medewerkers van de dagelijkse praktijk.
16
Zie noot 25.
17
Zie voor een aantal van die ethische commissies met ethiekexperts: www.ceg.nl (Ethische thema’s).

112

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

(of opgelegd krijgen) om hun verantwoordelijkheid inhoudelijk en procedureel vorm te
geven.

3. 2

Et h ie k l at en d o e n d o o r g ez o n d h e id sz o rg med ew e rk e rs z elf
Wanneer het gaat om de ondersteuning van medewerkers in gezondheidszorginstellingen in het omgaan met morele vraagstukken (waaronder morele dilemma’s) uit de dagelijkse praktijk, dan is een andere vorm van ethiek en ethiekexpertise nodig.

18

Het is

een ethiek van de gezondheidszorgmedewerkers zelf, zij zijn in hun kern zelf morele
experts. Niet alleen als mens die opgegroeid is met, nadenken over goed en kwaad,
maar vanwege de concrete ervaring en de beroepsmatige opdracht om de patiënt en/of
cliënt goede zorg te verlenen. De ethiekexpertise die daarvoor nodig is, betreft de methodologische reflectie op hun beroepsmatige moraal.

19

Deze vorm van ethiek doen

gaat uit van:
a

wat gezondheidszorgprofessionals zelf ervaren;

b

wat zij binnen die ervaringen, als een belangrijke morele kwestie zien : en

c

hun professionele verantwoordelijkheid om goed en methodisch verantwoord te re-

20

flecteren op die morele kwesties.
Voor a) en b) geldt dat gezondheidszorgmedewerkers en de context waarbinnen zij werken zelf de bron zijn van wat moreel gezien betekenis heeft. Het leren zien van morele
kwesties en het leren daar methodisch en constructief mee om te gaan kunnen zij (verder) ontwikkelen op basis van de juiste training door de juiste ethiekexperts met de juiste didactische ethiekexpertise (zowel in beroepsopleidingen als tijdens de uitoefening
van het beroep). In de komende jaren verdient die expertise-overdracht naar professionals meer aandacht. Aandacht voor welke expertise overgedragen dient te worden, welke kennis daarvoor nodig is, welke methoden van ethische reflectie passend zijn en
welke didactische werkvormen effectief en efficiënt zijn. Training ‘on the job’, tijdens het
uitvoeren van het werk en vervolgens volgen wat het concrete resultaat van die training
is voor het werk, is doorgaans effectiever dan een dag een ethiekcursus volgen op een
mooie locatie. Hieronder volgt een eerste oriëntatie ten aanzien van het ‘aan ethiek
doen’ door of met gezondheidszorgprofessionals.
D o e l e n va n ‘ a a n e t h i e k d o e n ’
Het is van belang om steeds expliciet te zijn over welke doelen worden nagestreefd met
de ethiekactiviteiten en om die vooraf te toetsen aan de verwachtingen van de deelnemers en achteraf aan de behaalde resultaten van de ethiekactiviteiten. Dat is niet alleen
18

Voor alle duidelijkheid, deze andere vorm van ethiek (expertise) sluit de zojuist beschreven ethiek (expertise)
niet uit.
19
Zie Molewijk ea. 2006.
20
Dit eigenaarschap is niet louter omwille van bepaalde normatieve waarden zoals: democratie, empowerment
of dienstbaarheid jegens deze professionals, maar juist vanwege de epistemologische veronderstelling dat
morele vragen persoonsgebonden zijn en in de ervaring besloten zijn (zie paragraaf 5).

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

113

belangrijk tijdens de start van een ethiekactiviteit, maar ook vooral ook tijdens de voorbereiding om de soort ethiekactiviteit: op die manier kan de bijpassende ethiekexpertise
en methodiek adequaat gekozen worden. Ook tijdens een serie ethiekactiviteiten is explicitering en in de gaten houden van de doelen nodig. Bijvoorbeeld: Wanneer een moreel beraad gericht is op het nemen van een onderbouwde beslissing, dan weet de gespreksleider en de deelnemers dat men voor de laatste fase van het moreel beraad extra aandacht en tijd moet reserveren. Is het moreel beraad echter primair bedoeld om
elkaars gezichtspunten te horen, te begrijpen en te kunnen onderzoeken, dan hoeft de
fase van een beslissing nemen en onderbouwen geen of niet veel tijd te kosten (Molewijk ea. 2008: p. 38). Een hele andere reden om de doelen expliciet te monitoren is dat het
de deelnemers aan de ethiekactiviteit dwingt om positie en verantwoordelijkheid te nemen
ten aanzien van wat zij beogen met de activiteit.
Globaal kunnen we vier niveaus van doelen onderscheiden. Elk niveau is vervolgens
weer onder te verdelen in concrete subdoelen. De vier niveaus zijn: casus, individuele
professional, team en organisatiebeleid. Op casus niveau gaat het erom om de casus
beter te begrijpen, meerdere gezichtspunten te zien en eventueel een beslissing of antwoord of zelfs oplossing te formuleren. Op het tweede niveau, dat van de individueel
professioneel, hebben de doelen vooral betrekking op het verbeteren van de morele
competentie van de professional. Door goed te reflecteren, vragen te stellen en
(voor)oordelen uit te stellen en te onderzoeken, leert de professional kritisch te zijn en
te blijven naar hoe hij of zij goede zorg vormgeeft, onderbouwd en daarover in gesprek
gaat met anderen (zoals collega´s, cliënten en patiënten, familieleden, etc.). In de morele competentie training die zich ook op de deugdenethiek en levenskunst richt, komen
we dicht bij het doel van de zelfzorg voor de individuele professional. Zelfzorg geeft
ruimte aan de eigen identiteit en betrokkenheid met het werk en de daarbij behorende
(morele) waarden, passies en frustraties. Het derde niveau is het niveau van het team.
Een ethiekactiviteit kan expliciet gericht zijn op verbetering van teambuilding, besluitvorming(sprocessen) en interdisciplinaire afstemming. Op organisatorisch of beleidsniveau spelen doelen een rol zoals: een klimaat en imago dat transparantie en verantwoording stimuleert, het vormgeven en onderhouden van de visie en gedragscode van
de instelling, werken aan de identiteit van de instelling, het zowel top-down als bottomup verbinden van moreel beraad bijeenkomsten met (kwaliteits)thema’s, etc.
Houding tijdens het ‘aan ethiek doen’
Tijdens het doen van een ethiekactiviteit is het van belang om de juiste houding aan te
nemen. De juiste houding is die houding die ervoor zorgt dat a) het niet verzandt in het
losjes uitwisselen van vrijblijvende persoonlijke opvattingen of b) uit de hand loopt in het
ongegeneerd persoonlijke en emotionele verwijten maken aan het adres van de ander
of c) een vrijblijvende intellectuele exercitie wordt. Kenmerken van een goede houding
die past bij het aan ethiek doen zijn:

114

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

–

Een dialogische en respectvolle houding ten aanzien van andersdenkenden zonder
eigen standpunt op te geven (dialogisch betekent het gezamenlijk in gesprek of
onderzoek gaan over elkaars vooronderstellingen en visies);

–

Zorg dat je de morele kwestie onderzoekt en niet de persoon die een morele kwestie
heeft;

–
–

Spreek zo min mogelijk hypothetisch (´wat als´);
Wees oprecht en zeg wat je denkt (oprechte gesprekken bevorderen het begrip en
de dialoog; speel dus geen rol en vertegenwoordig niet primair een belang);

–

Wees concreet als het gaat om wat je mening is en verbindt dat met concrete
voorbeelden;

–

Probeer de ander te begrijpen in plaats van de ander te overtuigen;

–

Voorkom dat je goed beredeneerd en moreel verantwoord een bepaalde keuze of
handeling onderbouwt terwijl je weet of aanvoelt dat je die handeling toch niet zal
doen (´intellectuele camouflage-ethiek´).

Voorwaarden met betrekking tot het ‘aan ethiek doen’
Aan ethiek doen is een belangrijke maar ook een kwetsbare bezigheid. Belangrijk omdat het steeds gaat om wat ons aan het hart gaat; ethiek gaat over zaken die voor ons
er toe doen en waar we nauw bij betrokken zijn. Kwetsbaar omdat het imago en het
belang van de ethiek niet altijd even duidelijk en sterk is. Kwetsbaar omdat de methodiek en expertise om aan ethiek te doen niet altijd beschikbaar is. En kwetsbaar omdat
aan ethiek doen een bepaalde houding vereist (zie hierboven) die soms in strijd is met
strategische of politieke belangen en verhoudingen. Om die reden is het belangrijk om
aandacht te hebben voor de voorwaarden die nodig zijn om aan ethiek te doen.
Een basale voorwaarde is dat doel en methode van de ethiekactiviteit bij elkaar aansluiten en dat verwachtingen bekend zijn. Het is bijvoorbeeld zeer frustrerend als een team
een moreel beraad bijwoont met het idee dat er een democratisch besluitvormingsproces zal volgen, terwijl de eindverantwoordelijke manager na het moreel beraad zegt:
“Dank voor jullie input, maar we gaan toch rechtsaf”.

21

Daarbij hoort ook dat te hoge

verwachtingen genuanceerd moeten worden (ethiek is geen wondermiddel dat alles
oplost). De daarvoor geschikte expertise moet in huis zijn, of extern ingehuurd worden.
Je kunt soms beter de eerste ethiekactiviteiten door een externe expert laten doen dan
dat de scherpte en diepte en methodische kwaliteit de eerste keer tegenvalt (je hebt
maar één keer voor een eerste indruk).
Een belangrijke voorwaarde is voorts om te benadrukken dat de geschikte expertise in
huis moet zijn, of extern ingehuurd moet worden. Je kunt soms beter de eerste ethiekactiviteiten door een (externe) expert laten doen dan dat de scherpte en diepte en me-

21

Voor alle duidelijkheid, dit is niet frustrerend omdat een moreel beraad een democratisch besluitvormingsproces zou moeten inhouden. Het is frustrerend vanwege verschillende verwachtingen.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

115

thodische kwaliteit de eerste keer tegenvalt (je hebt maar één keer om een eerste indruk te krijgen).
Een andere belangrijke voorwaarde is als het om het domein van de ethiek gaat, iedereen een gelijke inbreng dient te hebben en mensen daartoe uit te nodigen. Te vaak
worden ethiekactiviteiten inhoudelijk (dus niet alleen qua spreektijd) gedomineerd door
professionele experts (zij met veel of een apart soort professionele kennis) of door leidinggevenden. Deelnemers hebben niet alleen recht op een gelijke inbreng maar iedere
deelnemer heeft ook evenveel ervaring, kennis en inzicht als het gaat om haar of zijn
visie op en ervaring met een moreel vraagstuk. Dit is tevens een argument voor participatie van cliënten of patiënten en diens familieleden tijdens ethiekactiviteiten. Specifieke of extra professionele kennis en medewerkers met een hogere hiërarchische positie
hebben niet meer morele wijsheid.

22

Mensen die de ethiekactiviteit organiseren of bege-

leiden moeten het lef hebben die gelijke inbreng (pro-actief) te beschermen.
Tot slot is het van groot belang dat veiligheid en vertrouwelijkheid in en na het moreel
beraad gewaarborgd zijn. Het moet duidelijk zijn wat er met die twee begrippen concreet bedoeld wordt en in hoeverre het haalbaar en wenselijk is om volledige vertrouwelijkheid te garanderen. Veel mensen voelen zich in hun werk niet vrij om te zeggen wat
ze denken. Het is belangrijk om van te voren met elkaar af te spreken hoe met nietdeelnemers aan de ethiekactiviteit wordt gesproken over de betreffende kwestie en over
dat wat deelnemers inbrachten tijdens de ethiekactiviteit. Ook is het belangrijk met elkaar af te spreken wat er met de verslaglegging of andere communicatie over de
ethiekactiviteit gebeurd, zeker als informatie vanuit de ethiekactiviteit breder in de organisatie gebruikt wordt (zie paragraaf 4).

3. 3

Vo rm en v an ‘ a an et h i ek d o en ’
Er bestaan tal van vormen om aan ethiek te doen en afhankelijk van het doel van de
ethiekactiviteit en de beschikbare expertise en mogelijkheden binnen de gezondheidszorginstelling kunnen die verschillende vormen, al dan niet gecombineerd, ingezet worden.
Een traditionele manier om aan ethiek te doen is kennisoverdracht, bijvoorbeeld door
het lezen van teksten over toegepaste ethiek of door het bijwonen van een les of lezing
over ethiek.
Een andere, actievere en meer betrokken vorm van aan ethiek doen is het bespreken
van eigen morele vragen uit de dagelijkse praktijk door middel van het gezamenlijk me-

22
Wat niet wil zeggen dat sommige medewerkers niet meer vaardigheden hebben om zich te uiten of om te
reflecteren op een morele kwestie.

116

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

thodisch bespreken van een vraag onder begeleiding van een gespreksleider die het
onderzoek of de dialoog faciliteert zonder zich inhoudelijk met de kwestie te bemoeien:
een moreel beraad (zie paragraaf 2). Er zijn veel verschillende werkvormen van moreel
23

beraad . De Socratische methode is qua houding en methode een veel toegepaste en
theoretisch goed onderbouwde methode.

24

Een bijzondere vorm van moreel beraad is

het combineren van outdooroefeningen en een Socratisch onderzoek over thema´s die
op dat moment spelen (en dus niet retro- of prospectief). Bijvoorbeeld: “Wat is hier goed
samenwerken?” Het bijzondere hiervan is dat de onderzoeksvraag geactualiseerd wordt
in gezamenlijk onderzoek ter plekke. Naast moreel beraad over morele vragen of morele problemen is er ook moreel beraad waarin gereflecteerd wordt over situaties waar
volgens de deelnemers wel goede zorg werd verleend.

25

Een andere manier om aan

ethiek te doen is het organiseren van debatten over ethische kwesties of een filosofisch
dan wel ethisch café.
Naast deze talige manier van aan ethiek doen, waarbij vooral het denken en het spreken centraal staat, zijn er ook vormen die meer gericht zijn om het niet-talige. Rollenspelen zijn een goed voorbeeld. Een bijzondere vorm van een rollenspel is een optreden van professionele acteurs waarbij het publiek (doorgaans medewerkers van een
gezondheidszorginstelling) de rol van regisseur krijgt toebedeeld.

26

Een andere niet-

talige vorm van aan ethiek doen is het maken en verspreiden van striptekeningen of
kunst met betrekking tot ethische kwesties. Weer een andere niet-talige manier is het
gebruik maken van foto´s.

27

Medewerkers, cliënten of familieleden kunnen een foto ma-

ken en insturen over iets wat zij ethisch belangrijk of goed vinden. Aan de hand van de
foto´s worden enkele reflecties gegeven, al dan niet in de vorm van een tentoonstelling.
Een ludiek manier om aan ethiek te doen is om een wedstrijd te organiseren voor het
beste morele dilemma van de maand: medewerkers worden uitgenodigd morele dilemma´s in te sturen en een jury bepaalt maandelijks aan de hand van vastgestelde criteria
welk moreel dilemma het beste morele dilemma is.

28

De inzender van dat dilemma ont-

vangt een boekje over ethische dilemma´s, een gratis moreel beraad en een bos bloemen. Over het beste dilemma van de maand wordt maandelijks een geanonimiseerde
column geschreven. Een overzicht van ingestuurde dilemma´s wordt elk kwartaal naar
het managementteam gestuurd en levert zo een belangrijk signaal voor wat er binnen
de organisatie speelt (‘de morele thermometer van de organisatie’). Een andere ludieke
manier is het spelen van een dilemmaspel of een kaartenspel.

23

Zie o.a. Manschot & Van Dartel 1998, Kessels ea. 2008, Bauduin & Kanne 2009.
Zie o.a. Kessels 1994, Kessels ea. 2003, Delnoij & Van Dalen 2003.
25
Myra van Zwieten, presentatie op Platform Moreel Beraad, 2008.
26
Zie bijvoorbeeld het artikel over de werkwijze en didactiek van het Toetstheater van Hans Tenwolde in Gaby
ea. 2008.
27
Zie Sitvast 2007.
28
Voorbeeld van Molewijk en Commissie Ethiek van de Stromen Opmaat Groep (2007).
24

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

117

Tot slot zijn er ook terugkerende activiteiten binnen een gezondheidszorginstelling waar
aan ethiek gedaan kan worden. In jaar- en exitgesprekken kan gevraagd worden naar
ethische thema´s die voor de medewerker van belang zijn geweest. Een andere instelling gebruikt de maandelijkse introductiedag voor nieuwe medewerkers om niet alleen
wat over ethiekactiviteiten binnen de instelling te vertellen, maar ook om direct een korte moreel beraad oefening te doen.

3. 4

Aa n et h i e k ( l er en ) d o en : sp e cif i ek e e xp ert is e n o d ig
Aan ethiek doen is lastig.

29

Gesprekken over moraal gaan vaak alle kanten op en het is

vaak onduidelijk welke methode waarom (niet) gevolgd wordt en welke kennisclaims we
binnen de ethiek kunnen hanteren. Het zal niet de eerste keer zijn dat een enthousiaste
start aan een ethiekactiviteit (of project) eindigt met een ruziënde of gekwetste groep
mensen die nog meer gefrustreerd uit elkaar gaat, dan dat zij bij elkaar kwam, of eindigt
met de constatering dat het een gezellige maar vrijblijvende borrelpraat was zonder kop
of staart en met geen of onduidelijke gevolgen. Hier geldt zeker: bezint eer ge begint.
Om goed aan ethiek te kunnen doen is het zinvol om de morele competentie van professionals (verder) te ontwikkelen. Morele competentie is kort gezegd die kennis, vaardigheden en houding die je kunt gebruiken om, samen met anderen, met morele vraagstukken om te gaan.

30

Tekortkomingen op het gebied van morele competenties, zowel bij

gezondheidszorgmedewerkers als bij de organisatie waarbinnen zij werken, kunnen leiden
31

tot een scala aan problemen.

Volgens een studie van het CEG naar de kwantiteit en kwali-

teit van ethiek in zorgopleidingen en zorginstellingen, hebben zorgprofessionals over het
algemeen te weinig ethische basiskennis en morele vaardigheden en ontbreekt vaak het
besef dat morele aspecten verbonden zijn aan heel alledaagse vormen van zorg. Een training die zich richt op kennis, vaardigheden en/of houding met betrekking tot het omgaan
van morele vraagstukken dient direct aan te sluiten bij wat gezondheidszorgmedewerkers dagelijks doen.

32

Training in morele competentie dient zich primair (te legitimeren

door zich) te richten op dagelijkse handelingen en concrete ervaringen. Training in ethische kennis is relevant in de zin dat gezondheidszorgmedewerkers summier leren wat
het vakgebied ethiek inhoudt, waar in de dagelijkse praktijk ethische kwesties zich kunnen voor doen en welke denkwijzen er bestaan om een handeling moreel juist te vinden. Louter kennisoverdracht van bijvoorbeeld ethische theorieën en principes lijkt onvoldoende of soms misleidend.

33

Het trainen van morele competentie kan goed samen-

29
Gelukkig is er een groeiend besef dat het geen teken van zwakte is als je als professional niet weet wat het
moreel juiste is om te doen. Deze trend sluit ook aan bij nieuwe definities van of visies op lerende organisaties
en op (normatieve) professionaliteit waarbinnen morele competentie steeds vaker een belangrijk onderdeel is.
30
Afhankelijk van de visie op ethiek en morele competentie worden verschillende vormen van kennis en methodiek vervolgens belangrijk gevonden voor het trainen van morele competentie.
31
Zie: Georges (2002) in Munk/CEG 2005.
32
Zie: Stolper ea. 2008.
33
Zie Arend in CEG 2005 over het leren van ethische principes: ‘These approaches transform ethical principles
in a formal way, paying too little attention to the nature of both nursing and care, to the characteristics and
context in which they occur and to the personal aspects involved, such as the emotions’ (Arend 2003: p. 97).

118

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

gaan met het bespreken en behandelen van een ethische kwestie op de afdeling (zie
doelen van moreel beraad in paragraaf 2). Samenwerking tussen onderzoekers, ethiekdocenten en onderwijskundigen op dit gebied, gericht op inhoud, didactiek en resultaat
van trainingen in de dagelijkse praktijk, is van groot belang.

34

Deze paragraaf heeft veel aspecten van aan ethiek doen kort beschreven. In de komende jaren is het van belang om zowel binnen gezondheidszorginstellingen als ook
binnen gezondheidszorgopleidingen, naar verhouding meer aandacht te besteden aan
het kwalitatief goed en effectief (leren) omgaan met morele vraagstukken en de positieve consequenties die dat kan hebben (zie paragraaf 6). In de volgende paragraaf wordt
beschreven hoe en vanuit welke visie ‘aan ethiek doen’ georganiseerd kan worden. Positieve en negatieve ervaringen worden beschreven. Het een en ander wordt toegelicht
aan de hand van het implementeren van moreel beraad en een format voor een integraal ethiekbeleid.

4

Et h ie k o rg an is e re n : Na a r e en et h i e k d i e v o o r d e p r a kt i jk w e r kt
( en n i et an d e r so m )
Veel van ethiekactiviteiten op instellingsniveau zijn niet of matig ingebed. Er worden
losse of incidentele ethiekactiviteiten gedaan zonder dat er gezocht wordt naar aansluiting met andere activiteiten binnen de instelling. Bijvoorbeeld: de commissie ethiek en
de kwaliteitsmedewerkers werken niet samen (of erger: beconcurreren elkaar). Naast
de vaak problematische inbedding van ethiekactiviteiten binnen een instelling, vindt er
nauwelijks uitwisseling plaats tussen instellingen.

35

Veel van die initiatieven worden niet

of nauwelijks serieus ondersteund op het gebied van voldoende kwaliteit van een
ethiekdeskundige en voldoende voorwaarden voor medewerkers om aan die ethiekactiviteit deel te kunnen nemen (medewerkers van gezondheidszorginstellingen die in hun
vrije tijd aan een moreel beraad over hun werk deelnemen …).
Leidinggevenden en bestuurders bagatelliseren soms het belang van de ethiek door de
ethiekactiviteit weg te zetten als hobby, therapie of overbodige bureaucratisering. Soms
wordt, principieel of opportuun, gezegd dat ethiek niet expliciet georganiseerd dient te
worden omdat ethiek overal zit. Op die manier verdwijnt niet alleen de expliciete en methodisch specifieke aandacht voor ethiek, maar ook de specifieke expertise die nodig is
om ethiekactiviteiten te begeleiden. Tegelijkertijd ontstaan er initiatieven waarvan het
oorspronkelijk enthousiasme en hoop omslaat in frustratie of wantrouwen doordat de
34

Een goed voorbeeld is het promotieonderzoek van Margreet Stolper (VUmc Amsterdam) naar de relatie tussen moreel beraad en morele competentie.
35
In 2006 is het Landelijk Platform Moreel Beraad opgericht om experts uit instellingen en instituten met elkaar
te verbinden. Voorheen bestond het Landelijk Bureau Ethiek in de Zorg. Dit bureau werd gefinancierd door vier
koepelorganisaties (algemene ziekenhuizen, ouderenzorg, geestelijk gehandicapten zorg, en de geestelijke
gezondheidszorg). Het bureau vormde een databank van zowel beleidsstukken als ethische casuïstiek, verzorgde trainingen, adviezen en lezingen en schreef regelmatig rapporten (onder auspiciën van het College voor
Ethische en Levensbeschouwelijke Aspecten van de Zorgverlening (CELAZ) (zie bijvoorbeeld: 1998, 2000).

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

119

ethiek niet goed, te weinig, te laat, of zelfs verkeerd wordt geborgd. Kortom, ondanks
goede bedoelingen met ethiek, en ondanks kwalitatief goede ethiekactiviteiten: het ontbreekt regelmatig aan een juiste organisatie en inbedding van die ethiekactiviteiten.
In deze paragraaf wordt allereerst een specifieke visie op de organisatie van ethiek in
gezondheidszorginstellingen omschreven (deze visie wordt in paragraaf 5 kort samengevat en theoretisch onderbouwd). Deze visie wordt hier verder geconcretiseerd en toegelicht aan de hand van het doen, organiseren en implementeren van moreel beraad.
Tot slot wordt benadrukt dat ethiek organiseren staat of valt met een goede organisatorische en beleidsmatige aansluiting en inbedding. Daartoe wordt als afsluiter van deze
paragraaf een format voor een integraal ethiekbeleid gekenschetst als een opmaak voor
een inbedding van concrete ethiekactiviteiten.

4. 1

Z o r g v o o r et h i ek o rg an i s e ren i s e en mu st
‘Aan ethiek doen’ vereist een aparte deskundigheid, waarbij soms gebruik gemaakt
wordt van een ander kennisdomein dan bijvoorbeeld door professionele, juridische of
beleidskennis toe te passen en het verbetert de kwaliteit van zorg, zo betoogde ik eerder. Ethiek gaat immers over kwaliteit: wat is goede zorg? Het bevordert de kwaliteit
van zorg door inhoudelijk (vaststellen wat goed is), procesmatig (juiste methode aanleren voor bepalen van goede zorg), communicatief (onderling respectvol samenwerken
aan en samen spreken over goede zorg) en persoonlijk (als professional overtuigd en
betrokken vanuit waarden werken). Deze visie op ‘aan ethiek doen’ impliceert zorg voor
ethiek organiseren een ‘must’ is. Zorgorganisaties en zorgprofessionals zijn verantwoordelijk om de zorg voor de ethiek te organiseren in het kader van hun professionalisering en in het kader van de kwaliteit van zorg. Diverse organisaties (zie paragraaf 1)
kunnen helpen om die zorg voor ethiek te faciliteren.

4. 2

Aa n et h i e k d o e n en e t h i ek o rg an i s er en m o et t e r p l ek k e w e rk en
De manier waarop en de mate waarin professionals en organisaties aandacht besteden
aan de organisatie van ethiekactiviteiten, is steeds opnieuw een zoektocht, omdat zowel
inhoud en werkwijzen pas in de concrete ervaring duidelijk kunnen worden. Ethiek dient
weliswaar kwalitatief en methodisch goed georganiseerd te worden, maar dient niet het
wezenlijke van de ethiek (of dat wat de ethiek nastreeft) te ondermijnen. En dat is: in
relatieve vrijheid, vanuit een persoonlijke betrokkenheid en binnen een vrije ruimte reflecteren op en onderzoeken van kwalitatief goede zorg. Los van deze principiële visie
op de organisatie van ethiek speelt ook een pragmatische visie een rol: aan ethiek doen
en ethiek organiseren moet werken. Dat wil zeggen, het moet bijdragen aan het continue proces van verbeteren van de kwaliteit van zorg, daar waar die onduidelijk of in het

120

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

geding is. Deze visie veronderstelt een extra appel op professionals en organisaties: zij
dienen zelf een passende vorm van ethiekorganiseren te ontwikkelen.

4. 3

Z o r g er v o o r d at et h i ek o rg an is e re n g e en d o e l in z i ch z elf i s
Het is wel van belang om steeds de kwaliteit van zorg als onderwerp te bewaken. Voorkom dat de ethiek zelf te veel centraal komt te staan. Ga niet naar een afdeling toe en
vraag of ze aan moreel beraad willen doen, maar ga naar een afdeling toe en vraag
welke morele vragen of discussiepunten er zijn met betrekking tot de kwaliteit van zorg.
Vraag pas in tweede instantie of moreel beraad (of een andere vorm van aan ethiek
doen) daarbij kan helpen. Doe niet aan ethiek omdat aan ethiek doen in zichzelf goed
is, maar doe aan ethiek om vragen van de medewerkers over de kwaliteit van zorg goed
te kunnen bespreken. Dat kan betekenen dat je ethiekactiviteiten pas organiseert als
dat in een bepaald project of tijdens het bespreken van een bepaald thema zinvol en
nuttig kan zijn. Vanzelfsprekend is er een kleine groep nodig in het ziekenhuis die de
ethiek als zodanig expliciet organiseert.

4. 4

V erw a r n i et d e v e r an t w o o rd e li j kh e d e n b ij e t h i ek a ct iv it e it e n
Een ander punt van aandacht is het onderscheid tussen verantwoordelijkheid voor het
organiseren van ethiekactiviteiten en inhoudelijke verantwoordelijkheid ten tijde van het
doen van de ethiekactiviteit. Ethiekexperts kunnen weliswaar ethiekactiviteiten kwalitatief goed uitvoeren of faciliteren, maar het blijft de verantwoordelijkheid van de instelling
om aan ethiek te doen. Een ethicus of ethiekexpert dient niet verantwoordelijk te worden voor de organisatie van ethiek, maar is wel verantwoordelijk voor de kwaliteit ervan.
Het zijn de medewerkers zelf (zowel hulpverleners als leidinggevenden) die verantwoordelijk zijn voor hun eigen ethiek en voor de organisatie van de ethiek. Het is een
kunst deze scheiding van verantwoordelijkheden steeds expliciet en in balans te houden. De gezondheidszorginstelling is dus verantwoordelijk. Concreet betekent dit dat de
Raad van Bestuur de organisatie van ethiek dient te agenderen en laat terugkomen in
haar gesprekken met het managementteam of de directeurenraad. De Raad van Bestuur kan daarbij een thema agenderen: “Laten we binnen de ethiekactiviteiten in 2010
de aandacht (o.a.) richten op het beleidsthema X van volgend jaar. Per kwartaal bespreken we de resultaten van die ethiekactiviteiten en de verbinding van die resultaten
met beleid X.” Vanzelfsprekend is het ook mogelijk dat de managers, de directeuren, of
de hulpverleners een voorstel doen voor een thema van de te organiseren ethiekactiviteiten. De managers of de directeuren kunnen vervolgens in hun eigen afdeling ethiekactiviteiten organiseren en garant staan voor de voorwaarden voor die ethiekactiviteiten.
Tijdens het aan ethiek doen zelf, is het belangrijk om in het bespreken van een inhoudelijke kwestie betrokkenen de vrije ruimte te geven. Indien tijdens een ethiekactiviteit
medewerkers gemanipuleerd of inhoudelijk gestuurd worden, wordt niet alleen de inteDilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

121

griteit van de medewerkers aangetast maar ook het domein van de ethiek zelf. Binnen
een ethiekactiviteit zijn mensen dus vrij maar tevens verantwoordelijk voor hun eigen
standpunt. Een goed voorbeeld van de balans tussen de verantwoordelijkheid van de
instelling voor de organisatie van de ethiekactiviteiten en de eigen verantwoordelijkheid
van de deelnemers aan die ethiekactiviteit, is het project ‘Dwang en Drang’ binnen GGNet te Zutphen.

36

In dat project werden ethiekactiviteiten (soms verplicht) georganiseerd

met als expliciet beleidsdoel de kwantiteit en kwaliteit van dwang en drang in de psychiatrie respectievelijk te verlagen en te verbeteren (in concreto: minder separeren en indien separeren toch ‘noodzakelijk’ is, dan de kwaliteit van die separatie verbeteren). De
ethiekactiviteiten (o.a. serie van moreel beraadbijeenkomsten) werden ingezet door gespreksleiders Moreel Beraad onder de voorwaarde dat tijdens de ethiekactiviteiten niet
bepaalde normen en waarden ten aanzien van separeren werden opgelegd.

37

Vanuit het standpunt dat de organisatie van de ethiekactiviteiten de kwaliteit van zorg
dient te ondersteunen of te verbeteren, is een directe relatie met de kwaliteit van zorg
van groot belang. Het is daarom van belang dat zowel de organisatie van de ethiekactiviteiten als de terugkoppeling van de resultaten van die ethiekactiviteiten goed ingebed
zijn in de organisatie en tegelijkertijd ook van praktisch belang zijn (zie ‘integraal ethiekbeleid’). Een goede inbedding alleen wil nog niet zeggen dat de organisatie van ethiekactiviteiten ook vruchtbaar is. Ethiekactiviteiten moeten pragmatisch worden ingezet:
dat wil zeggen dat steeds gekeken moet worden of en hoe het werkt. Wat de concrete
betekenis is voor alle betrokkenen. Te vaak worden leidinggevenden bestookt door enthousiastelingen die aan ethiek willen doen ‘omdat dat zo goed en belangrijk is’. Te
weinig wordt het pragmatisch en praktisch belang van aan ethiek doen besproken, geconcretiseerd en gemonitord. Ook leidinggevenden zien niet altijd in (of hebben nog
weinig de ervaring) dat (resultaten van) ethiekactiviteiten constructief gebruikt kunnen
worden. Overigens moet opgemerkt worden dat er een risico kleeft aan het pragmatisch
en praktisch inzetten van ethiekactiviteiten voor de kwaliteit van de zorg. Het monitoren
en gebruiken van resultaten van ethiekactiviteiten betekent niet dat eenmaal behaalde
resultaten van ethiekactiviteiten ook altijd het doel moet of kan zijn van die ethiekactiviteiten.

4. 5

M isb ru ik v an d e et h i e k
Zoals eerder gezegd kleven er aan ethiek doen ook risico’s. Bij het organiseren van
ethiekactiviteiten is het daarom van belang om een expliciete visie te ontwikkelen (en te
communiceren) op wat verstaan wordt onder misbruik van ethiek. Het staat niet bij
voorbaat vast wat men onder misbruik van ethiek verstaat. En er zijn verschillende soor36

Zie: Abma, Molewijk & Widdershoven 2009.
Vanzelfsprekend kunnen deelnemers aan die ethiekactiviteiten (zoals leidinggevenden) zelf een standpunt
inbrengen (bijvoorbeeld: “Ik vind separeren te allen tijde moreel verwerpelijk”) en dat standpunt dialogisch inzetten voor gezamenlijk onderzoek.

37

122

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

ten van misbruik maken van ethiek. Een ervan is dat een Raad van Bestuur of een leidinggevende een bepaalde visie of norm wil implementeren door ethiekactiviteiten te
organiseren. Een Raad van Bestuur kan dat vinden en dat zelfs als beleid uitstippelen,
of dat zelfs opleggen aan de medewerkers, maar dient het niet tijdens een ethiekactiviteit op te leggen in de zin dat de medewerkers dat ook moeten gaan vinden.
Een andere vorm van misbruik van ethiekactiviteiten is dat iemand een bepaalde morele
stellingname heeft en die tijdens een ethiekactiviteit nog eens uitvoerig aan de orde
brengt. Hier is niet alleen sprake van een al dan niet geheime of manipulatieve agenda,
maar ook van het niet oprecht, open en met respect voor de ander een moreel thema
bespreken of onderzoeken. Het voldoet niet aan de dialogische criteria zoals die past bij
onze visie op ethiek en kennis claims binnen de ethiek (“ik weet beter wat goed is” en
“zonder gezamenlijk overleg en onderzoek kan ik vaststellen wat moreel goed is”).
Een derde manier van misbruik is wat ik eerder ‘de barricade ethiek’ noemde. Sommige
mensen zetten ethiek in om hun gelijk te halen over iets wat in hun ogen niet moreel
goed is of om iemand aan te spreken op zijn of haar vermeende (al dan niet causale)
verantwoordelijkheid van een misstand. Vanzelfsprekend kan men iets dergelijks aan de
orde stellen en vanzelfsprekend kan dat gebeuren tijdens een ethiekactiviteit. Maar het
kan niet zo zijn dat de ethiek als wapen wordt gebruikt om hun gelijk te halen of een
partij aan te klagen, in de zin van: “De ethiekcommissie heeft vastgesteld dat dat
ethisch niet verantwoord is” of “Het salaris van onze leidinggevende is ethisch onjuist”.
Ethiek wordt hier misbruikt omdat zij niet beschikt over vaststaande normen en waarden.
Een vierde en laatste vorm van misbuik van ethiek is wat ik eerder in dit essay ‘Calimero-ethiek’ noemde. Dit risico doet zich naar mijn mening voor bij de terminologie ‘moral distress’. In de literatuur wordt moral distress omschreven als stress ervaren omdat
een medewerker weet wat moreel goed is om te doen maar niet in staat wordt gesteld
om dat vervolgens ook te doen (bijvoorbeeld door een tekort aan geld of door dat een
leidinggevende dit niet toestaat of dit anders ziet). Dit leidt volgens sommige auteurs
van empirisch onderzoek tot minder tevredenheid, minder loyaliteit ten aanzien van het
werk en de organisatie, meer ziekteverzuim en meer ontslag. Logischerwijze wordt moral distress vaak geassocieerd met beroepen die afhankelijk zijn van anderen (zoals
verpleegkundigen en verzorgende ten opzichte van artsen en specialisten). Alhoewel ik
de empirische bevindingen niet direct in twijfel wil trekken, wil ik waarschuwen voor het
gebruiken van ethiek (activiteiten) om dit soort groepen een moreel gelijk te geven. Hier
geldt hetzelfde als bij de barricade ethiek: met ethiek kun je iets onderzoeken en iets ter
discussie inbrengen, maar met ethiek dien je niet je gelijk te halen.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

123

4. 6

M o ree l b e ra ad al s e e n v o r m v an et h i ek o r g an is e re n
Moreel beraad is een veel gebruikte en doorgaans toegankelijke manier van ethiek organiseren (zie hiervoor vooral paragraaf 2 en 3). In deze subparagraaf sta ik kort stil bij
de organisatie van moreel beraad.
Ten onrechte wordt moreel beraad vaak alleen maar gezien als een op zichzelf staande
activiteit waarin een vast team van een afdeling een casus bespreekt ‘en dan weer gewoon aan het werk gaat’. Een moreel beraad kan echter ook starten met een vraag
(zonder een casus of concrete ervaring) of een thema. Dat is vooral handig als moreel
beraad gericht wordt ingezet en dus de vraag of het thema geagendeerd wordt. Pas in
tweede instantie wordt dan een ervaring (casus) geselecteerd waarin dat thema of die
vraag een rol speelt en waarin de uitgangsvraag goed te onderzoeken valt. Een moreel
beraad kan ook dwars door de organisatie georganiseerd worden: verschillende disciplines van verschillende afdelingen komen dan bij elkaar. Bijvoorbeeld om een overstijgend beleidsthema van verschillende kanten te bereiken, of om de deelnemers van dat
moreel beraad ervaring op te laten doen om later in te stromen bij een in-company training voor gespreksleider moreel beraad, of om na een fusie verschillende afdelingen
mogelijkheden te geven elkaar en een thema beter te verkennen.

4. 7

38

St ru ct u re l e o f p ro je c t mat ig e o rg an i sat ie i s b et e r d an a d - h o c
Moreel beraadbijeenkomsten kunnen ad hoc, structureel of projectmatig georganiseerd
worden. Een ad hoc moreel beraad wordt alleen gepland wanneer er een actueel thema
is. Het voordeel is de actualiteit van het thema. Het nadeel is dat men het vaak dan weinig doet, dat het organiseren ervan op korte termijn lastig kan zijn en dat de deelnemers
te weinig getraind raken om structureel effect te zien in de kwaliteit en diepgang van het
moreel beraad zelf en in het samenwerken en reflecteren en besluiten nemen. Motivaties voor de ad hoc-vorm van het organiseren van moreel beraad kunnen ook duiden op
een beleefde manier van weigeren of tegenwerken (zowel voor medewerkers die niet
willen reflecteren of voor leidinggevenden die er geen tijd voor vrij willen maken).

39

Leren deelnemen aan moreel beraad en het gezamenlijk trainen in reflectie, argumentatie en besluitvorming gericht op goede zorg, kost tijd. En er spelen altijd wel morele
thema’s een rol. Om die reden is een structurele organisatie van moreel beraad met een
vaste frequentie beter en een betere investering in de medewerkers en de kwaliteit van
zorg. Bij een structurele organisatie is er doorgaans een duidelijke taakverdeling en
38

Sandra van der Dam (Universiteit Maastricht) doet in samenwerking met VUmc Amsterdam een promotie
onderzoek naar moreel beraad in de ouderenzorg (in Vughterstede te Vught en in Vivre te Maastricht) en
schreef een artikel over ‘cross-organisational’ moral deliberation groups.
39
Een andere manier om expliciete en methodologische reflectie te ontlopen is door te zeggen: ‘Ethiek is overal
dus waarom zouden we het apart organiseren’. En vervolgens is er nergens expliciet en methodologisch aandacht voor een morele kwestie.

124

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

voorbereiding. In veel instellingen zijn er ‘aandachtsfunctionarissen moreel beraad’ die
de terugkerende moreel beraadbijeenkomsten coördineren in samenspraak met de leidinggevende en het team.

40

Een risico van structurele moreel beraadbijeenkomsten is

dat het een verplichting wordt die men achteloos doet zonder scherp te zijn op wat men
er mee wil bereiken. De ingebrachte casus wordt dan soms alleen nog maar ingebracht
omdat het moreel beraad moet doorgaan, niet zozeer omdat de bespreking van de casus (met de daarbij behorende doelen) van belang is.
Een andere vorm van moreel beraad organiseren is projectmatig moreel beraad inzetten. Moreel beraad kan dan ook structureel worden ingezet, maar dan binnen een projectstructuur (waarbinnen ook hele andere activiteiten plaatsvinden en met het moreel
beraad in verband wordt gebracht). Een mooi voorbeeld van een dergelijk project is het
project Ethos binnen GGNet (Zutphen). Nadat er via een brede actieve participatie een
visie was ontwikkeld besloot de Raad van Bestuur (samen met HRM en het Kenniscentrum) om de visie levend te houden en betekenis te geven, door 40 moreel beraadbijeenkomsten over waarden uit de visie dwars door de hele organisatie te organiseren
(inclusief Cliëntenraad en Familieraad en Facilitaire dienst). Van die moreel beraadbijeenkomsten is vervolgens een rapport opgemaakt en aan de hand daarvan is men nu
een soort waardenkompas aan het ontwikkelen (als alternatief voor een normatieve of
prescriptieve gedragscode).
Moreel beraad kan ook andersom georganiseerd worden: eerst een serie van moreel
beraadbijeenkomsten, daarna

de ontwikkeling van beleid, om vervolgens dat in de

praktijk te toetsen of betekenis te geven door nieuw moreel beraad te organiseren. Dit
was het geval binnen GGNet toen de Raad van Bestuur tien moreel beraadbijeenkomsten liet organiseren met cliënten en hulpverleners over sexualiteit en (on)gewenste
intimiteit, om vervolgens een beleidsstuk te ontwikkelen.

41

Een nog andere manier van

moreel beraad is het trainen van geschikte medewerkers tot gespreksleider moreel beraad (Stolper ea. 2008). Door verschillende medewerkers verspreid over de organisatie
te trainen wordt de expertise van moreel beraad leiden (en organiseren) in huis gehaald. Op diverse manieren kan vervolgens een dergelijke gespreksleiderspool ingezet
worden.

42

40

Frouk Weidema, onderzoeker naar implementatie van moreel beraad, schrijft momenteel een artikel over de
rol van aandachtsfunctionarissen bij de implementatie van moreel beraad. De aandachtsfunctionaris vult samen
met de gespreksleider en de leidinggevende een intake-formulier in om concreet te maken onder welke voorwaarden en met welke doelen een cyclus moreel beraadbijeenkomsten gestart wordt, inclusief data en criteria
voor evaluatiemomenten.
41
Wat vooral opviel, los van de concrete bouwstenen voor een sexualiteitsbeleid, is dat de moreel beraadbijeenkomsten tussen cliënten en hulpverleners een enorme (meestal positieve) dynamiek en samenwerking
opleverde, inclusief een andere zienswijze naar elkaar, die nu ook in andere projecten een rol spelen.
42
De ervaring met dergelijke trainingen en het onderzoek ernaar door Margreet Stolper (VUmc) en Frouk Weidema (GGNet), laten wel zien dat het niet voldoende is om medewerkers even een training gespreksleider
moreel beraad te laten doen: het succes van de training staat of valt met de manier waarop vervolgens de gespreksleiders ingezet worden.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

125

Af en toe dient de vraag expliciet gesteld te worden: “Worden de ethiekactiviteiten (nog)
goed georganiseerd?’ ‘Wat is een goede implementatie van moreel beraad?” en “Wanneer is de implementatie van moreel beraad geslaagd?”

43

Antwoorden op deze evalua-

tievraag hangen af van de doelen waarmee de ethiekactiviteiten worden ingezet en van
basale vooronderstellingen en gevoelens over wat een goede organisatie of implementatie is.

44

Implementatie begint vaak al met het aanstellen van en investeren in mede-

werkers met ethiekexpertise die pragmatisch, betrokken en pro-actief ethiekactiviteiten
organiseren als ondersteuning van de praktijk (en niet andersom).
Soms doet zich ook een implementatie-paradox voor: een moreel beraadgroep binnen
een instelling die al jaren pleit voor een vaste en verplichte inbedding van moreel beraad dwars door de organisatie heeft dat na vijf jaar niet bereikt maar lijkt tegelijkertijd
op het moment succesvoller dan ooit: er vinden op afdelingsniveau en op het niveau
van de organisatie continue en frequent ad-hoc moreel beraad, structurele moreel beraadbijeenkomsten en projecten met moreel beraad plaats (inclusief twee groepen getrainde gespreksleiders). Dit roept de normatieve en empirische onderzoeksvraag op
wat een goede implementatie van moreel beraad is en wanneer die implementatie geslaagd is. Bij het beantwoorden van de implementatievraag geldt in ieder geval dat implementatie niet het bureaucratische of dogmatische doel dient te worden: (structuren
voor) implementatie van ethiekactiviteiten blijft een middel om de kwaliteit van de zorg
merkbaar te verbeteren. Een goede implementatie van ethiekactiviteiten blijkt uit de
betrokkenheid van de deelnemers en de concrete betekenis en resultaten die het heeft
voor de kwaliteit van zorg.
E n k e l e a a n b e v e l i n g e n b i j h e t o r g a n i s e r e n va n m o r e e l b e r a a d a c t i vi t e i ten
–

45

Probeer niet moreel beraad in een keer in de hele instelling in te voeren. Het is beter
om op een plek of een paar plekken te beginnen waar interesse voor moreel beraad
bestaat en dan te zorgen dat het op die plekken goed gaat. Start bijvoorbeeld met
een pilot op minstens twee verschillende afdelingen of bij twee verschillende teams.
Gebruik de ervaringen voor een volgende afdeling.

–

Zorg voor een goede PR. Laat zien waar de ethiekactiviteiten over gingen en wat het
voor de deelnemers opleverden. Laat de deelnemers zelf aan het woord. Vul het niet
voor hen in.

–

Durf kwaliteitseisen te stellen aan de gespreksleiders. De gespreksleiders van het
moreel beraad moeten in de implementatiefase goede scholing krijgen en via
intervisie hun vaardigheden vergroten. Velen vinden het gespreksleiderschap leuk,

43

Frouk Weidema (GGnet Zutphen) doet in samenwerking met VUmc Amsterdam promotieonderzoek naar de
implementatie van moreel beraad binnen GGNet.
44
Gevoelens zoals: angst dat ‘we’ of de ethiek niet serieus genomen worden/wordt.
45
Zie de notitie van de Werkgroep ‘Implementatie van moreel beraad’ van het Platform Moreel Beraad (2009).

126

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

fijn en interessant (een fijn gesprek hebben), maar het is lang niet voor iedereen
weggelegd (kennis, attitude, methode).
–

Start niet lukraak een cursus gespreksleiderschap moreel beraad: zorg voor goede
voorwaarden voor het daadwerkelijk doen van moreel beraad.

–

Het ‘betere’ moet niet de vijand worden van het ‘goede’. Houd je doelen binnen het
haalbare of net daarboven, maar stel ze niet zó hoog dat ze onbereikbaar zijn (werkt
demotiverend) en je niet ziet wat er intussen al aan goeds gebeurt door en tijdens
het moreel beraad.

4. 8

E en in t eg ra a l et h i e k b el e id v o o r i ed er e g ez o n d h e id sz o rg in s t e l lin g
In deze paragraaf wordt een algemene opmaak en een pleidooi voor een integraal
ethiekbeleid voor iedere gezondheidszorgorganisatie beschreven.

46

Een integraal

ethiekbeleid is bedoeld om het doen en organiseren van ethiek te vergemakkelijken
door ethiekactiviteiten onderling met elkaar te verbinden en door doelbewust te sturen
op bestaande of te starten ethiekactiviteiten. Integraal heeft in die zin drie betekenissen:
a
b

ethiek is een integraal onderdeel van de zorg en de organisatie van de zorg
diverse soorten ethiekactiviteiten (gedragscode, scholing & training, moreel beraad,
commissie ethiek, visie ontwikkeling, identiteit van de instelling) zijn onderling met
elkaar verbonden

c

ethiekactiviteiten zijn verbonden met bestaande organisatiestructuren, functionarissen en beleidsthema´s (zoals HRM, Kwaliteitsbeleid, klachtencommissie, afdeling
opleiding, juridisch medewerker).

47

Een integraal ethiekbeleid is niet primair bedoeld om een beleidsmedewerker een extra
taak te geven en een extra papier of digitaal document op te stellen. Het is van belang
dat een integraal ethiekbeleid een kader of houvast biedt om de kwaliteit van zorg concreet vorm te geven of te verbeteren door middel van ethiekactiviteiten; een integraal
ethiekbeleid ondersteunt dus de praktijk in plaats van andersom (net zoals dat geldt
voor ethiekactiviteiten in het algemeen).
Door het ontwikkelen en gebruiken van een integraal ethiekbeleid laten gezondheidszorginstellingen zien:

46
De overheid bepleit al jaren meer aandacht voor klinische ethiek, ethiekbeleid en aandacht voor ethiek in
instellingen en (zorg)opleidingen. Tegelijkertijd is zij terughoudend in het vormgeven dan wel verplichten van
een vorm van ethiekbeleid. Zij beklemtoont dat het vooral een zaak van de individuele organisaties en de verantwoordelijke bestuurders is om, vanuit de eigen verantwoordelijkheid, een specifiek ethiekbeleid vorm te
geven. Wel bepleit zij koppelingen aan andere dimensies van het organisatiebeleid, zoals het kwaliteitsbeleid of
HRM.
47
Zie o.a. Nijhof ea. (red) 2003.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

127

–

dat zij morele vraagstukken binnen hun organisatie, zoals die worden ervaren door
medewerkers, cliënten/klanten en andere betrokkenen of belanghebbenden, serieus
nemen;

–

dat zij hun klanten en andere maatschappelijke stakeholders helderheid willen
verschaffen over de normatieve kaders van waaruit ze werken;

–

dat zij een visie hebben ontwikkeld m.b.t. de (eigen) verantwoordelijkheid (en die
van anderen) voor het expliciteren en bevragen van de geldende waarden en
normen wat betreft zowel de zorg- als de organisatieprocessen;

–

dat zij een visie ontwikkeld hebben m.b.t. de vorm en de inbedding van een
ethiekbeleid (bijvoorbeeld werkwijzen zoals moreel beraad of het gebruik en
opstellen van specifieke ethiek gerelateerde protocollen);

–

dat zij waar nodig medewerkers ondersteunen in het (leren) omgaan met morele
vraagstukken en dat zij de beroepsbeoefenaren in de primaire zorg ondersteunen in
de

opbouw

van

verantwoorden).

normatieve

professionaliteit

(reflectie,

transparantie,

zich

48

A a r d va n e e n i n t e g r a a l e t h i e k b e l e i d
Een integraal ethiekdocument biedt een kader of een format en voorkomt versnippering
of geïsoleerde ethiekactiviteiten. Zij is dynamisch van aard, dat wil zeggen in dialoog en
cyclisch wordt zij door verschillende betrokken partijen vormgegeven (zij is dus zo min
mogelijk dogmatisch en bureaucratisch). Binnen een integraal ethiekbeleid wordt continu duidelijk gemaakt wat de concrete betekenis van de diverse ethiekactiviteiten is voor
de zorgpraktijk. Daarin onderscheidt het diverse domeinen waarop de ethiekactiviteiten
zich richten (zoals o.a. handelingen, morele competentie van medewerkers, bewustzijn
van medewerkers, beleidsthema´s, identiteit van de zorginstelling, morele zelfzorg voor
de medewerkers). Van belang is dat steeds een integratie plaats vindt tussen bottom-up
en top-down geïnitieerde activiteiten. Een integraal ethiekbeleid bevat expliciete (en in
tijd afgebakende) sturingen met betrekking tot de ethiekactiviteiten. Zoals sturing op:
thematische inhoud (“volgend jaar staan de ethiekactiviteiten in het teken van vraaggestuurde zorg”), algemene cultuur processen (“met de ethiekactiviteiten willen we onderlinge transparantie, verantwoording, constructieve kritiek bevorderen”), educatie (“hierdoor leren we gezamenlijk beter om te gaan met morele vraagstukken”), of sturing op
samenwerking (“deze serie moreel beraadbijeenkomsten is voor het nieuw gefuseerde
team een mogelijkheid om elkaars verschillende impliciete visies op goede zorg te expliciteren, te onderzoeken en concreet gestalte te geven aan een nieuwe manier van
samenwerken en besluitvormen”).
I n h o u d va n e e n i n t e g r a a l e t h i e k b e l e i d
Een integraal ethiekbeleid kan bestaan uit de volgende aspecten:
–
48

128

Introductie
Discussiestuk Invitational Conference Integraal Ethiek Beleid: 17 maart 2009, Utrecht.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

–



Status en eigenaarschap van integraal ethiekbeleid



Doelgroepen

Visie op ethiek en theoretische ethiekinspiraties


Korte weergave van belang van ethiek voor de organisatie, inhoudelijke visie op soort ethiek en visie op inzet van de diverse ethiekactiviteiten

–

Relevante nationale ethiek & wetgeving


Verzameling van (verwijzing naar) informatie die binnen de gezondheidszorginstelling nodig is (zoals WGBO, BOPZ, euthanasie, klachtrecht, hulp
bij zelfdoding, zwangerschapsafbreking, etc.)

–

Instellingsbeleidsdocumenten gerelateerd aan ethische thema´s


Specifieke richtlijnen voor ethische thema’s (hulp bij zelfdoding, aangifte
strafbare handelingen, internetgebruik, interculturele verschillen, reanimatie, sexualiteit, onderzoek farmaceutische industrie, gedwongen ontslag,
privacy, etc.) en algemene thema´s (gedragscode, afdelingsregels, visie)



49

Aard van de documenten (voorschrijvend, adviserend, controle, sanctionering, etc.)

–

Beschrijving (de)centrale ethiek activiteiten binnen de instelling


Prescriptief (bijvoorbeeld hantering en implementatie van richtlijnen)



Normatief (bijvoorbeeld ethische commissie geeft expert advies)



Educatief (bijvoorbeeld kennisoverdracht t.a.v. morele kwesties, bijvoorbeeld scholing en training in omgang met morele vraagstukken)



Descriptief (bijvoorbeeld mogelijkheden om morele vragen en dilemma’s te
bespreken)

–

Organisatie (de)centrale ethiekactiviteiten (taken, verantwoordelijkheden, doelen,
kosten, tijd)

–

Relatie met andere structuren, afdelingen en functionarissen


Koppeling van de verschillende ethiekactiviteiten met beleids-, jaarplannings-, begrotings-, of kwaliteitscyclus



Koppeling met Ethiekcommissie, Afdeling scholing, HRM, Cliëntenraad,
afd. Communicatie, Geestelijke verzorging, etc.

–

Terugkerende evaluatie/monitoring van de verschillende ethiekbeleid/activiteiten

Een integraal ethiekbeleid is meer dan een optelsom van visies en ethiekactiviteiten
(daartoe is het immers in het leven geroepen). Deze aspecten geven een overzicht en
de inhoudelijke beschrijving van de visie en de activiteiten, geeft inzicht met wat bedoeld wordt. Uiteindelijk gaat het echter om handelingen en concrete verbeteringen van
de kwaliteit van de zorg. Een integraal ethiekbeleid is dus slechts een format en een
voorwaarde om aan de kwaliteit van zorg te werken door middel van (een visie op)
ethiekactiviteiten. Het werk zelf (de ethiekactiviteiten) moet dan nog beginnen. Bijvoor-

49

Zie voor een handleiding voor de ontwikkeling van ethiek richtlijnen het CELAZ rapport van het landelijk Bureau Ethiek in de Zorg, 2000.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

129

beeld: besproken morele casuïstiek binnen morele beraadbijeenkomsten leidt tot beleidsveranderingen (bottom-up) en beleidsveranderingen kunnen de agenda van moreel
beraadbijeenkomsten bepalen (top-down).

5

E en et h i ek d i e w erk t . Ee n
d ia lo g i sc h e v i si e o p et h ie k

p r ag mat i s ch - h e rm en eu t is ch e

en

Een Raad van Bestuur die morele vragen parkeert bij de Commissie Ethiek zegt daarmee iets over haar eigen morele verantwoordelijkheid. Een ethiekcommissie die boos
wordt omdat morele vragen elders, maar niet met hen, besproken wordt, zegt daarmee
mogelijk iets over wie welke expertise heeft en wie gerechtvaardigd is met gezag over
morele vragen te spreken. Een ethicus die een aangeleverde casus direct duidt als een
conflict tussen ‘autonomie’ en ‘weldoen’, en vervolgens zijn/haar favoriete theorie over
autonomie gaat doceren, zegt daarmee mogelijk niet alleen iets over ethische expertise
en bronnen van morele kennis (bijvoorbeeld: morele theorie) maar zegt ook iets over via
welke (didactische) weg medewerkers geholpen kunnen worden (bijvoorbeeld: kennisoverdracht van morele concepten).
Uit deze dagelijkse voorbeelden over hoe in de praktijk met ethiek wordt omgegaan,
blijkt niet alleen het belang van een visie op ethiek, maar ook het praktische van een
visie op ethiek. Een theoretische visie op ethiek is van praktisch belang. En dagelijkse
ethiekactiviteiten kunnen verbonden zijn met een visie op ethiek. Het is van belang om
visie op ethiek met ethiekactiviteiten te verbinden (en andersom). Een visie op ethiek in
de praktijk is niet belangrijk omdat dan deductief bepaald kan worden wat je moet doen
en hoe je het moet organiseren. Het is niet zo dat handelingen (of ethiekactiviteiten)
altijd bewust en deductief uit een theorie of visie moeten ontstaan; uit handelingen (of
ethiekactiviteiten) ontstaan ook visies of theorieën (zie volgende alinea). Ethici zouden
explicieter gezondheidszorginstellingen kunnen helpen om hun eigen visie te ontwikkelen door verschillende visies met hun consequenties te laten zien (zonder direct een
voorkeur uit te spreken voor hun eigen visie op ethiek). Gezondheidszorginstellingen
kunnen tevens actiever zijn door na te denken over welke visie op ethiek past bij welke
ethiekactiviteiten en welke ethicus of medewerker daar het beste bij past.

5. 1

Di alo o g a ls m id d el e n d o el
Dit essay en de beschreven visie op ethiek doen en ethiek organiseren is gebaseerd op
een pragmatisch-hermeneutische

50

en dialogische visie op ethiek.

51

Deze visie stelt de

praktijk en de ervaring centraal, met daarin een focus op dialoog als zowel doel als middel
50

Lieke van der Scheer (VUmc Amsterdam) beschreef in haar proefschrift ‘Ongeregelde moraal: Deweys’ ervaringsbegrip als basis voor een nieuwe gezondheidsethiek’ (1999) de combinatie van het pragmatisme en de
hermeneutiek.
51
Zie o.a. Gadamer 1960, Dewey 1960, Walker 1998/2002, Nussbaum 1986/1990, Ricoeur 1983.

130

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

en een focus op dat wat al doende werkt. In en door de dialoog wordt duidelijk (ontstaat) wat
de betekenis is van wat we doen en al doende wordt duidelijk wat werkt. Vanuit een dialogisch perspectief redenerend is dat wat goede zorg is niet buiten de context om te bepalen
zonder de kennis van betrokkenen en kennis over de context. Verschillende soorten kennis
worden voorts volgens de methode van een constructieve en kritische dialoog met elkaar
geconfronteerd en onderzocht. Door de confrontatie en de constructieve kritiek, zonder universele kennisclaims, ontstaat inzicht in de morele kwestie en een tijdelijk en contextueel
afhankelijk antwoord. Centraal element in beide tradities is dus dat in en met praktijken kennis(claims) en morele oordelen tot stand komen en op validiteit en betrouwbaarheid getoetst
worden (‘The proof of the pudding is in the eating’). Betekenissen (ook van morele vragen
zelf) staan niet buiten contexten en ervaringen. We bepalen dus niet eerst theoretisch wat
‘de’ morele vragen zijn en hoe we het beste met die morele vragen kunnen omgaan in alle
gezondheidszorginstellingen, om het vervolgens simpelweg deductief vorm te geven of te
implementeren […]. Uiteindelijk wordt in praktijken bepaald wat ethiek en moreel beraad
theoretisch en praktisch betekent.
Consequenties van deze theoriepraktijk visie en dit mensbeeld zijn: contextualiteit en waardengeladenheid van kennis, prominente plaats van (professionele) praktijken, waarden en
waarheid pluralisme, openheid met betrekking tot vreemde en andermans perspectieven en
het belang van historische achtergronden van praktijken (Wirkungsgeschichte). Ethiek wordt
hier gezien als een vorm van praktische rationaliteit en is daarmee altijd gesitueerd. Ze veronderstelt praktische ervaring, die zich concretiseert in deugdzaamheid. Zonder morele betrokkenheid is een praktisch oordeel niet mogelijk. Een moreel oordeel is niet universeel, het
is gebaseerd op het perspectief dat door degene die het oordeel velt ingenomen wordt. Deze heeft een specifieke kennis en ervaring en komt vandaar tot een contextueel en gesitueerd oordeel. Vooroordelen worden niet negatief gewaardeerd. Vanuit het beschreven hermeneutische perspectief bestaan er in zekere zin niets anders dan vooroordelen. Ze vormen
het positieve materiaal van de dialoog. Een aristotelische ethiek wordt gekenmerkt door het
besef van de betrekkelijkheid van het eigen oordeel. Dit impliceert de noodzaak van openheid voor perspectieven van anderen. Dat impliceert ook de noodzaak van een open dialoog. Deze openheid is geen romantisch en empathisch samenzijn; deze openheid veronderstelt ook geen onvoorwaardelijke acceptatie. Men kan slechts openstaan voor de visie
van anderen wanneer men het eigen gezichtspunt niet zonder meer opgeeft (Gadamer
1960). Het gaat om het kritisch onderzoeken van de geldigheid van het gezichtspunt van de
ander. Centraal staat de interactie tussen het eigen perspectief en dat van de ander. Het
gaat om een gezamenlijk leerproces, waarin de deelnemers al doende veranderen.

5. 2

Et h ic u s al s e xp e rt i n met h o d i s ch e r ef l e ct i e
Maar wat betekent deze theoretische visie nu voor de dagelijkse praktijk? Concreet toegepast op de omgang met morele vragen betekent dit allereerst dat de morele vraag in

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

131

eerste instantie door de concrete ervaring van medewerkers uit de gezondheidzorg bepaald wordt. Binnen deze visie op ethiek kan de ethicus op basis van louter een casus
(dus zonder de casusinbrenger) niet bepalen wat de morele vraag in de casus is (zie
paragraaf 2, begripsverheldering). Ook kan een ethicus, nadat in een gesprek de casusinbrenger verteld heeft wat zijn of haar dilemma is, niet zeggen: “Sorry, maar je be52

grijpt het niet, dat is geen dilemma” . Voorst veronderstelt deze visie op ethiek dat wanneer medewerkers over een dilemma spreken zij dat doen (met behulp van een gespreksleider) aan de hand van een concrete ervaring: de betekenis en de beantwoording van een morele vraag (zoals een moreel dilemma) wordt onderzocht in de casus.

53

Binnen de beschreven praktijkethiek worden dus niet abstracte en soms hypothetische
concepten en argumenten en overtuigingen uitgewisseld zonder te vragen of die concepten, argumenten en overtuigingen hier in de casus van toepassing zijn en zo ja,
waar en hoe dan precies. Voorts ligt er binnen de ethiekactiviteiten (en binnen de organisatie van ethiekactiviteiten zelf) een moreel beraad een sterke nadruk op de variatie in
wat gezondheidszorg professionals zélf vinden en denken en op de verkenning van verschillende perspectieven van andersdenkenden. Het vaststellen van ‘de’ juiste morele
vraag wordt in eerste instantie bepaald door wat de casusinbrenger (of eigenaar) ervaart omdat binnen een casus talloze (variaties op) morele vragen kunnen spelen. Hetzelfde geldt voor de bepaling van wat ‘de’ juiste en meest relevante feiten zijn. In een
moreel beraad, dat geïnspireerd is op bovenstaande theoretische visies op ethiek, wordt
vanuit de casus toegewerkt naar een antwoord of definitie. Dus bij het aanhoren van
een casus wordt gezamenlijk gezocht naar de juiste formulering van het morele dilemma dat de inbrenger ervaart, welke waarden en perspectieven spelen en hoe deelnemers met die verschillende perspectieven kunnen omgaan.

6

54

Co n clu s ie s en aan b e v eli n g en
In dit essay is duidelijk geworden op welke verschillende manieren aan ethiek gedaan
kan worden, op welke manieren de ethiekactiviteiten dusdanig ingezet kunnen worden,
dat ze ook ‘werken’ en betekenis krijgen in de praktijk voor de professionaliteit en de
kwaliteit van zorg en er is stilgestaan bij de manier waarop ethiekactiviteiten georganiseerd kunnen worden. Al deze aspecten van aan ethiek doen zijn gericht op kwaliteit
van zorg en professionalisering van professionals en organisaties.

52

Een ethicus kan weliswaar niet de ervaring van een dilemma, en dit specifieke dilemma, ontkennen, maar hij
of zij kan wel uitleggen waaruit, volgens de literatuur, een dilemma bestaat en welke elementen de casusinbrenger van dat dilemma herkent.
53
Zie de methode van regressieve abstractie (Kessels 1997).
54
Ethici met een andere theoretische visie op ethiek kunnen een theoretische definitie juist als vertrekpunt
nemen omdat zij uitgaan van universele kennisclaims en definities van morele begrippen en principes. Een
dergelijke ethicus zou als gespreksleider het volgende kunnen doen “Dit is duidelijk een casus over autonomie,
en autonomie betekent volgens de theorie zus en zo, dus we moeten hier dat en dat doen.”

132

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Het belang van aandacht voor ethiekactiviteiten is zowel in het signalement als in dit
essay duidelijk gemaakt. Dit essay is ook een appel aan diverse organen en organisaties die direct en indirect met de ethiek binnen de gezondheidszorg in aanraking komen:
Ministerie van VWS, Ministerie van OC&W, het CEG, de diverse beroepsgroepen verenigingen, de diverse beroepsopleidingen in de zorg, de koepelorganisaties van gezondheidszorginstellingen, bestuurders en managers van afzonderlijke gezondheidszorginstellingen, patiënten- en cliëntenorganisaties en de Inspecteurs van de Volksgezondheid. Ondanks dat er tot nu toe weinig tot geen structurele eisen aan professionals en
professionele organisaties werden gesteld, is de opkomst van lokaal georganiseerde
ethiekactiviteiten door een aantal instellingen en professionals indrukwekkend te noemen. Vergeleken met het CEG signalement uit 2005 is er een groeiende behoefte om
dagelijkse morele vraagstukken, zowel in de hulpverlening als in de organisatie en besturing van de gezondheidszorg, degelijk en methodisch te behandelen. Parallel aan die
directe behoefte zal de behoefte toenemen aan kennis en kunde met betrekking tot het
methodisch leren omgaan met morele vragen en het organiseren van ethiekactiviteiten.
Met dit essay doe ik een oproep aan genoemde organen en organisaties om gezamenlijk aandacht te besteden aan ethiek doen en ethiek organiseren in de dagelijkse gezondheidszorg.

6. 1

O n d e rz o e k in en m et g ez o n d h eid sz o rg p r a k t ij ke n n o d i g
Binnen dit essay is een aantal keren benadrukt dat aan ethiek doen niet in zichzelf goed
is (en soms zelfs risico’s met zich meebrengt) en dat de ethiek altijd een middel is om
de kwaliteit van zorg en samenwerken te bevorderen of verbeteren. Een dergelijke visie
op aan ethiek doen veronderstelt dat keer op keer de praktische betekenis en resultaten
van aan ethiek doen worden onderzocht.

55

Het is belangrijk om in kaart te brengen wel-

ke vormen van aan ethiek doen welke resultaten met zich meebrengen en hoe die vormen en resultaten (nog) beter ingezet kunnen worden. Als is het alleen maar om te
voorkomen dat ethiekactiviteiten georganiseerd worden met vage en niet nader omschreven en verantwoorde doelen als ‘het bewustzijn’ verhogen. Tegelijkertijd moet gewaarschuwd worden voor een te simplistische opvatting van wetenschappelijk onderzoek: het is bijvoorbeeld methodologisch problematisch om exact aan te tonen dat het
deelnemen aan zes moreel beraadbijeenkomsten de enige oorzaak was van gevolg X.
Verder speelt met onderzoek altijd de vraag of iets goed meetbaar is en of de tijd, energie en kosten die het onderzoek met zich meebrengt het onderzoek rechtvaardigt.
Ethiekactiviteiten en de organisatie van ethiekactiviteiten zou door middel van praktijkgericht onderzoek, dat wil zeggen onderzoek in en met praktijken, verder ontwikkeld
moeten worden.

55

Een goede manier om dit te onderzoeken is de methode van Responsieve Evaluatie. Zie: Molewijk ea.
2008a/b, Abma, Molewijk en Widdershoven 2009.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

133

6. 2

L e re n d e n et w e rk en o rg an i s e ren
Om te voorkomen dat diverse ethiekinitiatieven in Nederland los van elkaar blijven bestaan, of binnen instellingen niet voldoende worden ondersteund, is het nodig lerende
netwerken te organiseren en te faciliteren zodat best practices gebundeld kunnen worden. Voor het bundelen van die inzichten en expertise is de rol van de overheid, de koepels, de beroepsorganen en de Inspectie van groot belang. Zoals gesteld in de introductie van dit essay: “Het appel aan deze groepen bestaat uit het agenderen en het ontwikkelen van een visie op de organisatie van ethiekactiviteiten binnen de gezondheidszorg
en de gezondheidszorgopleidingen en het gezamenlijk faciliteren van voorwaarden,
stimuli, samenwerkingsverbanden en onderzoeksprojecten om ethiekactiviteiten degelijk
en doeltreffend te organiseren en te verbinden met de dagelijkse kwaliteit van zorg”.

6. 3

E en n at io n a a l st im u le r in g sp ro g r am ma v o o r e t h i e k in in st ellin g en en o n d e rw ijs
Professionals alleen en instellingen alleen, kunnen niet verantwoordelijk zijn voor de
professionalisering van de ethische dimensie van professionaliteit en kwaliteit van zorg.
Behalve een bundeling van gezondheidsethische activiteiten op landelijk niveau (vanuit
zowel onderwijs, gezondheidszorg en het wetenschappelijk onderzoek) is ook een stimulering nodig van een juiste en verantwoorde inzet van die activiteiten. Stimulering in
de zin van gezondheidszorginstellingen actief en concreet vragen naar de manier waarop zij de omgang met morele vragen georganiseerd hebben (hetgeen meer is dan een
afvink actie: ‘We hebben een ethiek commissie’) en hoe de instellingen dat ingebed
hebben in de organisatie. Stimulering in de zin van best practices op diverse manieren
belonen. En stimuleren door een nationaal stimuleringsprogramma specifiek gericht op
onderzoek naar training en organisatie van omgang met morele vraagstukken in de directe zorgpraktijk. Een dergelijk nationaal stimuleringsprogramma voor gezondheidsethiek sluit niet alleen aan bij de behoeften maar biedt bovenal mogelijkheden om de
ethiek kwalitatief en effectief in te zetten voor het verbeteren van de professionaliteit en
de kwaliteit van zorg. En dat is waar de gezondheidszorgethiek in haar kern op gericht
is: het goede doen.

134

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Literatuur

Abma T., Molewijk B., Widdershoven G. Good

College voor Ethische en Levensbeschouwelijke

Care in Ongoing Dialogue. Improving the Quality

Aspecten van de Zorgverlening (CELAZ). Tussen

of

integriteit en opportunisme. Over ethiek van het

Care

Through

Moral

Deliberation

and

Responsive Evaluation. In: Health Care Analysis

management in de zorg. CELAZ, 2003.

2009; 17: 217-235.
Dalen W. van. Integriteit in uitvoering. Morele
ASBH. Task force on standards for bioethics
consultation. Core competencies for health ethics
consultation. A report of the American Society for

competenties

voor

professionals.

Noordhoff

Uitgevers: Groningen/Houten, 2009.

Bioethics and Humanities. ASBH, 1998.
Dartel H. van. Van ethische commissie naar
ASBH. Improving Competence in Clinical Ethics
Consultation: A Learner’s Guide. A report of the
American Society for Bioethics and Humanities.
ASBH, 2008.

Aulisio M.P., Arnold R.M. & Youngner S.J. (Eds.).
Ethics consultation. From theory to practice.
Baltimore: The John Hopkins University Press,
2003.

moreel

beraad

instellingen

in

voor

het

kwaliteitsbeleid

gezondheidszorg.

van

Utrecht:

CELAZ-/Nederlandse Zorgfederatie, 1998.

Dartel H. van J.N., Jacobs M. Van zorgvisie naar
protocol. Handreiking voor ethische richtlijnontwikkeling in instellingen voor gezondheidszorg.
College voor ethische en Levensbeschouwelijke
Aspecten van de Zorgverlening (CELAZ), 2000.

Bauduin D. & Kanne M. Tijd voor reflectie.
Praktische ethiek in psychiatrie en rehabilitatie.
SWP: Amsterdam, 2009.

ethiek voor de gezondheidszorg. Den Haag:
Lemma, 2008.

2005; 15: 1, 34-46.

het

instellingsbeleid.

In:

Pijnenburg

ea.

Het

Dartel H. van, Jacobse M., Jeurissen R.J.M.
Ethiek bedrijven in de zorg. Een zaak van het
management. Van Gorcum, 2002.

Bolten H., Rossem K van. Zo gezegd, zo gedaan.
in integriteit.

Dartel H. van. Ethiek als integraal onderdeel van

ziekenhuis als morele gemeenschap. Damon, 2003.

Beaufort I. de, e.a. (red.) De Kwestie. Praktijkboek

Trainen

stuurgroep ethiek. Over de implementatie van

Ethische Perspectieven

Dartel H. van. Een leuke methode en dan? Implementatie van moreel beraad. In: Manschot H. &
Dartel H. van (red.). In gesprek over goede zorg.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

135

Overlegmethoden voor ethiek

in de praktijk.

Kessels J., Boers E., Mostert P. Vrije ruimte.

Boom, 1998.

Filosoferen in organisaties. Boom, 2002.

Delnoij J., Dalen W. van (red.). Het Socratisch

Kessels J. Het poëtisch argument. Socratische

Gesprek. Budel: Damon, 2003.

gesprekken over het goede leven. Boom, 2006.

Dewey J.. Theory of the moral life. New York: Holt,

Kessels J. Leonard Nelson: De socratische me-

Rinehart and Winston, 1960.

thode, 1994.

Discussiestuk Integraal Ethiek Beleid, 17 maart

Kessels J. Socrates op de Markt, 1997.

2009 (NEN, VUMC, UMCG, LUMC).
Kleinlugtenbelt D. Mensbeelden en levenskunst.
Feenstra E. Moreel beraad en ethiek onderwijs. In:

Damon, 2005.

Tijdschrift voor Gezondheidsethiek 2008; 18, nr. 2:
53-56.

Lützén K., Cronqvist A., Magnusson A., ea. Moral
stress: synthesis of a concept. Nursing Ethics 2003;

Georges J.J., Grypdonck M. Moral problems ex-

10(3): 312-322.

perienced by nurses when caring for terminally ill
people: a literature review. Nursing Ethics 2002: 9(2).

Macer D. Moral Games for teaching bioethics.
Unesco chair in bioethics, 2008.

Hildemann H., Verkerk M., Walker M. Naturalized
bioethics. Toward responsible knowing and prac-

Manschot H. & Dartel H. van (red.). In gesprek

tice. Cambridge, 2008.

over goede zorg. Overlegmethoden voor ethiek in
de praktijk. Boom, 1998.

Integrated ethics. National Center for Ethics in
Health
USA).

Care

(Veterans

Website:

Administration

Molewijk B., Abma T.A., Stolper M. & Widdersho-

http://www.ethics.va.gov/-

Health

ven G.A.M. Teaching ethics in the clinic. Theory

integratedethics/index.asp

and practice of moral case deliberation. Journal
for Medical Ethics 2008; 34: 120-124.

Jacobs G., Meij R., Tenwolde H. en Yanaika
(red.). Goed werk. Verkenningen van normatieve

Molewijk B., Zadelhoff E. van, Lendemeijer B., &

professionalisering. SWP: Amsterdam, 2008.

Widdershoven G. Implementing moral case deliberation in Dutch health care; Improving moral

Karssing E. Integriteit in de beroepspraktijk. As-

competency of professionals and the quality of

sen: Van Gorcum, 2006.

care. Bioethica Forum 2008; 1(1): 57-65.

Karssing E. Morele competentie in organisaties.
Assen: Van Gorcum, 2000.

Molewijk B., Verkerk M. Milius H., ea. Implementing moral case deliberation in a psychiatric hospi-

136

Kessels J., Boers E., Mostert P. Praktijkboek Vrije

tal. Process and outcome. Medicine, Health Care

ruimte. Filosoferen in organisaties. Boom, 2008.

and Philosophy 2008; 11: 43-56.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Molewijk B. & Widdershoven G. Moreel beraad en

Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ).

goede zorg voor ouderen veronderstellen en ver-

Ethiek in de zorgopleidingen en zorginstellingen.

sterken elkaar Tijdschrift voor Geneeskunde 2006;

Hoofdstuk 6 uit: Signalering ethiek en gezondheid.

62(23): 1693-1701.

Zoetermeer: Centrum voor Ethiek en Gezondheid,
2005: 113-136.

Molewijk B. & Kleinlugtenbelt D. & Widdershoven
G. The role of emotions in moral case deliberation
(and clinical ethics consultation). Practice, theory
and methodology. Submitted 2009.

Raad voor de Volksgezondheid (RVZ). Ethiek met
beleid. Advies over beleid bij ethische vraagstukken in de gezondheidszorg. RVZ, 1999.

Molewijk B., Kleinlugtenbelt D., Stolper M. Presentatie uit Landelijke training gespreksleider
moreel beraad: Utrecht, 2009.

Molewijk B., Abma T., Dartel H. van. Praktijkdeskundigen in discussie over moreel beraad. In
Tijdschrift voor Gezondheidsethiek 2008; 18, 2:
68-71.

Nijhof A., Harten W. van, Tieman R., ea. Als instelling mores leren. Een exploratief onderzoek
naar de mogelijkheden om ethiek integraal onderdeel te maken van het kwaliteitsbeleid van ziekenhuizen. Enschede, 2003.

Nussbaum M.C. The fragility of goodness. Cambridge: Cambridge University Press, 1986.

Nussbaum M.C. Love’s knowledge. Cambridge:
Cambridge University Press, 1990.

Paget T. Reflective practice and clinical outcomes: practitioners’ views on how reflective
practice has influenced their clinical practice.
Journal of Clinical Nursing 2001; 10: 204-214.
Platform Moreel Beraad (werkgroep implementatie). Discussienota implementatie van moreel
beraad, 2009.

Platform Moreel Beraad (werkgroep implementatie). Handreiking implementatie en borging moreel
beraad, 2009.

Ricoeur P. Temps et re´cit, I. Paris: Editions du
Seuil, 1983.

Schon D. A. The reflective practitioner. How professionals think in action, 1983.

Sitvast J., Fotografie als verpleegkundige interventie. Kavanah, 2007.

Steinkamp N. & Gordijn B. Ethik in der Klinik. Ein
Arbeitsbuch. Zwischen Leitbild und Stationsalltag.
Hermann Luchterhand Verlag, 2003.

Steinkamp N., Gordijn B. Ethical case deliberation
on the ward. A comparison of four models. Medicine, Health care and Philosophy 2003; 6: 235246.

Steinkamp N. Ethical deliberation in healthcare
organizations. Studies structures and methods.
Proefschrift Nijmegen, 2009.

Stolper M., Molewijk B., Widdershoven G. Het
trainen van (gezondheids)zorgprofessionals tot
gespreksleiders Moreel Beraad. Tijdschrift voor
Gezondheidsethiek 2008; 18, nr. 2: 57-61.

Tenwolde H. & Houtlosser M. Met alle respect.
Leerboek verpleegethiek. Baarn: HB, 2002.

Tongeren P. van. Deugdelijk leven. Een inleiding
in de deugdethiek. Amsterdam, 2003.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

137

Verkerk M., Witte J. de, Dartel H. van. Sturen op

Walker M.U. Moral Understandings: A feminist

waarden. Handelingsonderzoek

study in ethics. New York/London: Routledge,

als

instrument

van ethiekbeleid. Expertisecentrum Ethiek in de

1998.

Zorg UMCG: Groningen, 2009.
Walker M.U., Morality in Practice: A Response to
Verkerk M.A., Lindemann H., Maekelberghe E.,

Claudia card and Lorraine Code. Hypathia 2002;

ea. Enhancing Reflection: An Interpersonal Exer-

17(1): 174-182.

cise in Ethics Education. Hastings Center Report
2004; 34(6): 31-38.

Widdershoven G.A.M., Abma T.A., Moreel beraad
als dialoog. In: Manschot H. & Dartel H. van

Verkerk M.A., Bree M.J. de, Mourits M.J.E.,

(red.). In gesprek over goede zorg. Praktijk. Ge-

Teaching and learning ethics. Reflective profes-

spreksmethoden voor ethiek in de praktijk. Am-

sionalism: interpreting CanMEDS’ ‘professional-

sterdam: Boom, 2003: 191-202.

ism’. Journal of Medical Ethics 2007; 33(11): 663666.

Widdershoven, G.A.M. Ethiek in de kliniek. Hedendaagse benaderingen in de gezondheidsethiek. Boom: Amsterdam, 2000.

138

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Bijlage 6

O ve r z i c h t f u n c t i e n i ve a u s ve r z o r g e n d e n e n ve r p l e e g k u n d i g e n

Bronvermelding: MBO: ROC Leiden, HBO: Academie Amsterdam
Zie ook www.calibris.nl

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

139

Functie (niveau)

Duur van de

Vereiste vooropleiding

opleiding en
aard
Zorghulp (1)

Half jaar - BBL*

Minimaal 21 jaar oud zijn en minstens een half jaar werkervaring hebben als
Zorghulp of Thuishulp A. De Nederlandse taal beheersen op NT2 - niveau 3.
Een leer-werkovereenkomst van minimaal 12 uur per week hebben met een
erkende zorginstelling.

Zorghulp (1)

1 jaar - BOL**

Minimaal 16 jaar oud zijn en 10 jaar dagonderwijs hebben gevolgd. Minimaal beschikken over de nodige basiskennis, met name in Nederlands en
rekenen.

Helpende

Zorg

&

2 jaar - BBL

Welzijn (2)

Vmbo diploma Basisberoepsgerichte Leerweg en een leerwerkovereenkomst hebben van minimaal 20 uur per week met een erkend leerbedrijf.
21 Jaar of ouder: dan vervalt de wettelijke toelatingseis met betrekking tot
behaalde diploma’s. Het resultaat van een capaciteitentest bepaalt of je
wordt geplaatst in de opleiding Helpende Zorg & Welzijn.

Helpende

Zorg

&

2 jaar - BOL

Vmbo diploma Basisberoepsgerichte Leerweg.

3 jaar - BBL

Een leerwerkovereenkomst hebben van minimaal 20 uur per week met een

Welzijn (2)
Verzorgende IG (3)

erkend leerbedrijf en Vmbo-diploma Kaderberoepsgerichte, Gemengde of
Theoretische Leerweg of Een vbo-diploma met minimaal twee vakken op Cniveau (waaronder Nederlands) en de andere vakken minstens op B-niveau
of Mavo-diploma óf het diploma Helpende. 21 Jaar of ouder: dan vervalt de
wettelijke toelatingseis met betrekking tot behaalde diploma’s. Het resultaat
van een capaciteitentest bepaalt of je wordt geplaatst in de opleiding Verzorgende.
Verzorgende IG (3)

3 jaar - BOL

Vmbo-diploma Kaderberoepsgerichte, Gemengde of Theoretische Leerweg.
Of Vbo-diploma met minimaal twee vakken op C-niveau (waaronder Nederlands) en de andere vakken minstens op B-niveau. Of Mavo-diploma óf het
diploma Helpende. 21 Jaar of ouder: dan vervalt de wettelijke toelatingseis
met betrekking tot behaalde diploma’s. Het resultaat van een capaciteitentest bepaalt of je wordt geplaatst in de opleiding Verzorgende.

MBO-

4 jaar - BBL

Vmbo-diploma Gemengde of Theoretische Leerweg.

4 jaar - BOL

Vmbo-diploma Kaderberoepsgerichte, Gemengde of Theoretische Leerweg.

4 jaar HBO

Havo-, vwo- of mbo-4-diploma.

Verpleegkundige (4)
MBOVerpleegkundige (4)
HBO- Verpleegkundige

(Bachelor

of

Nursing)
*BBL: beroepsbegeleidende leerweg
**BOL: beroepsopleidende leerweg

140

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Bijlage 7

S a m e n s t e l l i n g R a a d vo o r d e V o l k s g e z o n d h e i d e n Z o r g ( R V Z )
De werkzaamheden van het CEG/RVZ vallen onder de verantwoordelijkheid van de
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Het signalement Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden is door de RVZ vastgesteld in zijn vergadering van 19 november
2009.
VOORZITTER

Prof. drs. M.H. Meijerink
LEDEN

Mr. A.M. van Blerck-Woerdman
Mr. H. Bosma
Prof. dr. D.D.M. Braat
E.R. Carter, MBA
Prof. dr. W.N.J. Groot
Prof. dr. J.P. Mackenbach
Drs. M. Sint
Prof. dr. D.L. Willems
ALGEMEEN SECRETARIS

Drs. P. Vos

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

141

S a m e n s t e l l i n g F o r u m v a n h e t C e n t r u m vo o r e t h i e k e n g e z o n d h e i d
(CEG/RVZ)
Het Forum is ingesteld ter ondersteuning van de signaleringstaak van het CEG/RVZ.
LEDEN

−

Dr. H.J.J.M. Berden, arts en bedrijfskundige, lid Raad van Bestuur St. Elisabeth
Ziekenhuis Tilburg

−

Dr. M. Boenink, universitair docent Filosofie en ethiek van biomedische technologie,
Universiteit Twente, Enschede

−

Drs. H. van Dartel, universitair docent ethiek en recht van de gezondheidszorg,
LUMC, Leiden (tot 1 juli 2009)

−

Prof. dr. D.P. Engberts, hoogleraar ethiek en recht van de gezondheidszorg, LUMC,
Leiden

−

Prof. dr. G. Glas, bijzonder hoogleraar reformatorische wijsbegeerte en psychiater,
Universiteit Leiden en Zwolse Poort, Zwolle

−

Prof. dr. M.H.F. Grypdonck, hoogleraar verplegingswetenschap, Gent, België (tot 1
juli 2009)

−
−

Dr. M. van den Hoven, universitair docent ethiek, Ethiek Instituut, Utrecht
Dr. J.C.M. Lavrijsen, verpleeghuisarts, onderzoeker en hoofd vervolgopleiding
Verpleeghuisarts, UMCN, Nijmegen

−

Dr. A.C. Molewijk, programmaleider Moreel Beraad, VUMC, Amsterdam

−

M. Morskieft, Kantel Konsult, Nijmegen (tot 15 september 2009)

−

Dr. D.P. den Os, vertegenwoordigt mantelzorg- en ouderenzorgperspectief, Leiden

−

Dr. J. Pols, onderzoeker ouderenzorg/psychiatrie/medische technologie, AMC/UvA,
Amsterdam

−

Dr. A. Pool, verpleegkundige en psycholoog, Krimpen aan den IJssel

−

Drs. F.H. Stegehuis, manager zorgdienstverlening, Menzis Zorg en Inkomen, Zwolle

−

Dr. M.J. Trappenburg, universitair hoofddocent Utrechtse School voor Bestuurs- en

−

Drs. M.I. Verstappen, algemeen directeur, GGD Amsterdam (tot 15 september

Organisatiewetenschappen, Utrecht (tot 1 januari 2009)
2009)
VANUIT DE RVZ

−

Prof. dr. D.L. Willems, hoogleraar medische ethiek, AMC, Amsterdam, lid RVZ en
voorzitter Forum

−

Prof. dr. D.D.M. Braat, hoogleraar Obstetrie en Gynaecologie UMCN, Nijmegen,
tevens vice-voorzitter RVZ en vice-voorzitter Forum

142

−

Dr. A.J. Struijs, senior adviseur en projectcoördinator CEG/RVZ

−

Dr. I. Doorten, adviseur CEG/RVZ

−

Dr. G.J. Olthuis, adviseur CEG/RVZ (tot 1 juli 2009)

−

L. Romein, projectsecretaresse CEG/RVZ

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Bijlage 8

V e r a n t w o o r d i n g vo o r b e r e i d i n g s i g n a l e m e n t
Auteurs signalement
–

Mw. dr. A.J. Struijs, projectcoördinator CEG en senior adviseur RVZ

–

Mw. dr. S. van de Vathorst, arts en ethicus, afd. Ethiek en Filosofie van de
Geneeskunde, Erasmus MC

A u t e u r s e s s a ys
–

Dhr. drs. H. van Dartel, UD ethiek en recht van de gezondheidszorg, LUMC

–

Dhr. dr. A.C. Molewijk, programmaleider Moreel Beraad Groep, VUMC & GGnet

Raadsleden
–

Dhr. prof. dr. D.L. Willems, hoogleraar medische ethiek, AMC

–

Mw. E.R. Carter, MBA, lid van de Raad van Bestuur van GGzE en de Kempen

Projectgroep
–

Mw. dr. A.J. Struijs, projectcoördinator CEG en senior adviseur RVZ

–

Mw. J. van Mil-Verleun, RVZ/CEG stagiaire, tot 1 juli 2009

–

Dhr. dr. G. Olthuis, RVZ/CEG, adviseur, tot 1 juli 2009

–

Mw. M.F.D. Waling-Huijsen, Met Waarden Helen, extern deskundige

Klankbordgroep
–

Mw. Y. de Boer, Medisch Centrum Alkmaar

–

Mw S. Braam, journalist en auteur van Ik heb Alzheimer (2005)

–

Mw. A. van Diepen, gespecialiseerd verzorgenden, Thuiszorg Groningen

–

Mw. A. Diepstraten, lector en gespecialiseerd verpleegkundige, Den Haag

–

Mw F. Eerland, verzorgende De Vliedberg, Ouddorp

–

Mw. prof. dr. M.H.F. Grypdonck, hoogleraar verplegingswetenschap, Gent

–

Mw. Dr M. A van den Hoven, UD ethiek, universiteit Utrecht

–

Dhr. dr. M. Jansen, docent ethiek HBO, Utrecht

–

Dhr dr J.C.M. Lavrijsen, CEG Forumlid, verpleeghuisarts, onderzoeker en hoofd
vervolg-opleiding Verpleeghuisarts Ouderengeneeskunde UMC St. Radboud

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

143

–

Mw. drs. M. Kanne, Centrum voor Verpleegkundige Studies Hogeschool Utrecht

–

Dhr. R. Lommen, Avoord Zorg & Wonen, locatie Het Anbarg

–

Dhr. H. Mostert, project Het goede gesprek, Vilans

–

Dhr. dr. D.P. den Os, CEG Forumlid, patiënten- en mantelzorgperspectief

–

Dhr. dr. A. Pool, verpleegkundige en psycholoog, CEG Forumlid

–

Mw. A. Schrama, Mariënhave, afd. Kraaiennest, Warmond

–

Dhr. J. Schumacher, Vilans, Utrecht

–

Mw. P. Snoep, Transferbureau Zorgbrug, Gouda

–

Prof. dr. M.J. Verkerk, Technische Universiteit Eindhoven

–

Mw. J. Vis, Wijkverpleegkundige Thuiszorg De Zellingen, Capelle a.d. IJssel

R e g i o b i j e e n k o m s t e n m e t ve r z o r g e n d e n e n l a n d e l i j k e b i j e e n k o m s t ve r pleegkundigen
Ter voorbereiding van het signalement vonden er vier regiobijeenkomsten met
verzorgenden plaats, een bijeenkomst met een thuiszorgorganisatie in Amstelveen en
een landelijke bijeenkomst met verpleegkundigen in Utrecht. De organisatie en
gespreksleiding van de regiobijeenkomsten was in handen van Marianne WalingHuijsen, Met Waarden Helen. De bijeenkomst in Utrecht stond onder leiding van: Dorine
Bauduin, Het Nieuwe Trivium. Verslaglegging hiervan: Hellen Kooijman, Utrecht.
DEELNEMERS REGIOBIJEENKOMSTEN VERZORGENDEN

Sneek, 20 april 2009
–

Tine Bosch, Zorggroep Tellens

–

Rita Bouwma, Woonzorgcentrum Dr. Wumkeshûs

–

Wieke Brandenburgh-Boersma, Zorgcentrum Ny Dekama

–

Saskia van Broekhoven, Zorggroep Tellens/Locatie Frittemahof

–

Goanu Couperus, Woonzorgcentrum Nij Mariënacker

–

Ans van Diepen, Thuiszorg Groningen

–

Margré Lukkes, Tjongerschans

–

Maaike van Marrum, Tjongerschans

–

Marcelle Mulder, Zorggroep Tellens

–

Johanna Prins, Woonzorgcentrum Nij Mariënacker

–

Tine v.d. Velde, Zorggroep Tellens

Sommelsdijk, 11 mei 2009

144

–

Joke Bartelds, Careyn

–

Marita Dogterom-Huijsen, Samaritaan

–

Annelien Drooger, Samaritaan

–

Mw. S. van Duin, Verzorgingshuis Ebbe en Vloed

–

Francisca Eerland, De Vliedberg

–

Mw. C. Legierse, Verzorgingshuis Ebbe en Vloed

–

Henny Mastenbroek, De Goede Ree

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

–

Brenda Missu, SVRZ/locatie Ter Schorre

–

Dhr. K. Moerland, Raad van Bestuur Zorgsaam Goeree-Overflakkee

–

Corrie Moorlag, SVRV/locatie 't Gasthuis

–

Ineke van Moort, Samaritaan

–

Wilma Mulder, SVRZ/locatie Ter Valcke

–

Marion de Regt-de Nood, SVRZ/locatie Ter Schorre

–

Mw. P. van der Velde, Verzorgingshuis Ebbe en Vloed

–

Sjaan Vermaas, Thuiszorg Allevo

–

Mw. S. de Waal, Verzorgingshuis Ebbe en Vloed

Arnhem, 15 mei 2009
–

Karin van Boven, Alysis Zorggroep

–

Edith Bertrand, Verpleeghuis Zevenaar

–

Helma Brouwer, Verpleeghuis Kalorama/Afd. De Vossenberg

–

Femmy Dapper, Rijnstate

–

Jean-Paul Dekkers, Verpleeghuis Kalorama

–

Gabrielle Gies, Ziekenhuis Zevenaar

–

Ingrid Kleef, Alysis Zorggroep

–

Rene Lommen, Avoord Zorg & Wonen, locatie Het Anbarg

–

Karin Peters, Buurtzorg Elst

–

Jeffrey Pot, Verpleeghuis Kalorama

–

Annemieke Ripken, Alysis Zorggroep

–

Josien Sewuster, Alysis Zorggroep

–

Toos Veens-Niels, Buurtzorg Elst

–

Antoinet Verborg, Rijnstate

–

Theo de Zwart, Rijnstate

Warmond, 18 mei 2009
–

Inge Ammeraal Durieux, De Wilbert

–

Edith Harmes, WWZ/Mariënstaete/Valent

–

Ara Hoek van Duijn, De Wilbert

–

Wijny de Jong, Valent Mariënstaete

–

Carola van Luik Roelevink, Mariengaerde

–

Lenie Meershoek, Verpleeghuis Zuydtwijck

–

Jolanda Schalk, Woonzorgcentrum Bernardus

–

Anouck Schrama, Marienhave/Afd. Kraaiennest

–

Nel Verdoes, Verpleeghuis Bernardus

–

Bengt Wehlin, WWZ/Mariënstaete/Valent

LANDELIJKE BIJEENKOMST MET VERPLEEGKUNDIGEN

Utrecht, 25 mei 2009
–

Hannie Aartsen, ErasmusMC
Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

145

146

–

Jacqueline Bekker, Medisch Centrum Alkmaar

–

Simone Berkhout, Medisch Centrum Alkmaar

–

Yvonne de Boer, Medisch Centrum Alkmaar

–

Gerrie Brokking, Zorgstroom

–

De heer R.R. Daale, Onze Lieve Vrouwe Gasthuis

–

Patricia Dévilé, ErasmusMC

–

Carolien van Doorn, Diakonessenhuis Zeist

–

Richard Elzes, Verpleeghuis De Samaritaan

–

Paulien Fontijne, Isalaklinieken Zwolle

–

Mirjam de Graaf, Meander Medisch Centrum

–

Gera den Hartogh, MeanderMC Amersfoort

–

Fietje Hennephof, Onze Lieve Vrouwe Gasthuis

–

Jeroen Hensen, Catharina Ziekenhuis

–

Lon van der Hoeff, Verpleeghuis Kalorama/Afd. De Vossenberg

–

Dinka den Hollander, Gelre ziekenhuizen

–

Martine Huurnink, Isalaklinieken Zwolle

–

Jannemieke Huys, Kenniscentrum somatiek Dommelhoef

–

Antoinette Jansen, COL Nijmegen

–

Mark de Jong , Onze Lieve Vrouwe Gasthuis

–

Mevrouw M.F. Kok-van Holst, ‘t Lange Land Ziekenhuis

–

Brigitta Kornet-Stehouwer, ErasmusMC Locatie Sophia Kinderziekenhuis

–

Judith Koster, Diakonessenhuis Zeist

–

Mariska Kroeze, Onze Lieve Vrouwe Gasthuis

–

Jaco Lesierse, ErasmusMC

–

Theo Niessen, Fontys Hogeschool

–

Hetty Nieuwaard, COL Nijmegen

–

Tanja Nikolien, Laurentius Ziekenhuis

–

Mevrouw H. Pecht, Stichting Amstelring/locatie Rozenholm

–

Ingrid Reidsma, Zorggroep Zuid Gelderland/locatie verpleeghuis Margriet

–

Mevrouw S. Rijkenberg, Onze Lieve Vrouwe Gasthuis

–

Carola Roosenburg, Lange Land Ziekenhuis Zoetermeer

–

Riëtte Ruijten , Laurentius Ziekenhuis

–

Jan van der Scheer, Groenhuyzen Vitalis College

–

Wendy Sebel, Lange Land Ziekenhuis Zoetermeer

–

Ria Siebrasse, T.S.N. Thuiszorg Utrecht

–

Petra Snoep, Transferbureau Zorgbrug, Gouda

–

Dick van Soelen, Verpleeghuis De Samaritaan

–

Anita Spanjer-van Norel, UMCN St. Radboud Nijmegen

–

Carolien Verstraten, Diakonessenhuis Zeist

–

Christien Vrielink, Meander Medisch Centrum

–

Joke de Witte, V&VN

–

Lydia Zwemer, Zorgstroom

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

BIJEENKOMST MET THUISZORGORGANISATIE

Amstelveen, 2 juli 2009
–

Ida de Boer, Amstelring

–

Hilda Warners, Amstelring

–

Sam Weilenmann, Amstelring

–

Marie Partowidjojo, Amstelring

–

Anani Lagos, Amstelring

–

Franny Bassaly, Amstelring

–

Hetty Stolk, Amstelring

–

Liesbeth van der Horst, Amstelring.

E x p e r t m e e t i n g s m e t b e r o e p s o r g a n i s a t i e s e n l e i d i n g g e ve n d e n
Ter voorbereiding van het signalement vonden er twee expertmeetings plaats,
op 4 november, met deelnemers uit belangen- en beroepsorganisaties en 10 november
met leidinggevenden uit de ziekenhuiszorg, thuiszorg en verzorgingshuis- en verpleeghuiszorg.
DEELNEMERS EXPERTMEETING

4 november 2009
–

Mw. drs. J. de Witte, V&VN

–

Mw. M. Meere, CNV Publieke Zaak

–

Mw. dr. A.J. Mintjes-de Groot, Landelijk Expertisecentrum Verpleging en Verzorging

–

Mw. drs. G.M. Ubels, ActiZ

10 november 2009
–

Dhr. J.W. van den Dool, GrowWork,

–

Mw. drs. S.E. van der Ent, Erasmus Universiteit Rotterdam

–

Mw. M.A. van der Hammen-Haverland, Thuiszorg De Zellingen

–

Dhr. P. Hoveling, interim manager verzorgingshuis- en verpleeghuiszorg

–

Mw. J. Koningswoud-ten Hove, St. PZD Calando

–

Mw. J. de Schepper, Thuiszorg de Zellingen

– Mw. I.A. Snier, GrowWork
–

Mw. M. Versluis, (locatie)manager in de ouderenzorg, Aerdenhout

–

Mw. E.C.M. Harmes, sector manager Mariënstaete, Warmond

–

Mw. D. Hof, Vivium Zorggroep/De Bolder

–

Mw. P. Drost, Vivium Zorggroep

–

Mw. L. Oldenhof, RVZ

–

Mw. C. Bekkering, Onze Lieve Vrouwe Gasthuis

–

Mw. I. Rust, Onze Lieve Vrouwe Gasthuis

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

147

O ve r i g e r a a d p l e g i n g e n va s t s t e l l i n g s i g n a l e m e n t
Conceptteksten besproken in:
FORUM VAN HET CEG

Plan van aanpak, fase 1: 17 maart 2009 en
Notitie, Plan van aanpak, fase 2, essays, 22 september 2009
Concept signalement, schriftelijke ronde 10 - 19 november 2009
KLANKBORDGROEP:
e

1 vergadering: 5 en 7 oktober 2009
e

2 vergadering: 10 november 2009
ADVIESGROEP RVZ

Plan van aanpak fase 1: 9 februari 2009
Notitie resultaten fase 1: 8 juni 2009
Plan van aanpak, fase 2: 13 juli 2009
Concept signalement: 9 november 2009
RAADSVERGADERINGEN VAN DE RVZ

Plan van aanpak, fase 1: 12 februari 2009
Notitie resultaten fase 1: 18 juni 2009
Plan van aanpak, fase 2: 20 augustus 2009
Inhoud en opzet signalement: 15 oktober 2009
Vaststelling concept signalement: 19 november 2009
MEELEESGROEP

Aan een meeleesgroep, bestaande uit 45 deelnemers van de landelijke- en regiobijeenkomsten, is het concept signalement aan de hand van een vragenlijst voorgelegd. Dit
vond plaats via een schriftelijke ronde in de week van 5-11 november 2009.

148

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Bijlage 9

Pu b li c at i e s C EG
Signalementen
SIGNALERING ETHIEK EN GEZONDHEID
2009:

Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
−

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

−

Met de camera aan het ziekbed. Morele overwegingen bij gezondheidszorg

op televisie
Gezondheidsraad
−

Wie betaalt, bepaalt? Over financiering en het ontwikkelen van medische
kennis

−

Zorg voor het ongeboren kind. Ethische en juridische aspecten van foetale
therapie

2008:

Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
−

Dilemma’s op de drempel. Signaleren en ingrijpen van professionals in opvoedingssituaties

−

Afscheid van de vrijblijvendheid. Beslissystemen voor orgaandonatie in
ethisch perspectief

2007:

Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
−

Passend bewijs. Ethische vragen bij het gebruik van evidence in het
zorgbeleid

−
−

Financiële stimulering van orgaandonatie
Formalisering van informele zorg. Over de rol van ‘gebruikelijke zorg’ bij
toekenning van professionele zorg

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

149

Gezondheidsraad
−

Overwegingen bij het beëindigen van het leven van pasgeborenen

2006:

Gezondheidsraad
–

Testen van bloeddonors op variant Creutzfeldt-Jakob?

Gezondheidsraad/Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
-

Vertrouwen in verantwoorde zorg? Effecten van en morele vragen bij het
gebruik van prestatie-indicatoren

2005:

Gezondheidsraad
-

Embryonale stamcellen zonder morele pijn?

-

Ethische aspecten van kostenutiliteitsanalyse

-

Nu met extra bacteriën! Voedingsmiddelen met gezondheidsclaims

Gezondheidsraad/Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
-

Opsporing verzocht? Screening in de huisartspraktijk

Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
-

Zorgverlener èn opsporingsambtenaar?

-

Ethiek in zorginstellingen en zorgopleidingen

2004:

Gezondheidsraad
-

‘Vruchtbaarheidsverzekering’: medische en niet-medische redenen

-

Terminale sedatie

-

Bestrijdingsmiddelen, cosmetica, verf: de bescherming van proefpersonen
in blootstellingsonderzoek

-

Geavanceerde thuiszorgtechnologie: morele vragen bij een ethisch ideaal

Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
-

Intermezzo
Geavanceerde thuiszorgtechnologie: morele vragen bij een nieuwe
zorgpraktijk

-

Mantelzorg, kostenbeheersing en eigen verantwoordelijkheid

-

Economisering van zorg en beroepsethiek

2003:

Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
-

Eisend gedrag en agressie van zorgvragers

-

Drang en informele dwang in de zorg

-

Culturele eigenheid en zelfbeschikking van allochtone zorgvragers

-

Zelfbeschikking en eigen verantwoordelijkheid van mensen met een verstandelijke handicap

150

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

Gezondheidsraad
-

Handelingen met geslachtscellen en embryo’s

-

Screening van pasgeborenen op aangeboren stofwisselingsziekten

-

Geneesmiddelen voor kinderen

-

De maakbare mens

Achtergrondstudies
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
-

Economisering van zorg en beroepsethiek, 2004

-

Ethiek in zorgopleidingen en zorginstellingen, 2005

Verkenningen
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
-

De vertwijfeling van de mantelmeeuw, 2004

-

Over keuzevrijheid en kiesplicht, 2006

P u b l i e k s ve r s i e s
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
−

Argumentenwijzer voor het debat over orgaandonatie, 2008

Deze publicaties zijn te verkrijgen via info@ceg.nl en te downloaden via www.ceg.nl.

Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden

151