Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 945

Verslag van de commissie voor de Inlichtingenen Veiligheidsdiensten over haar
werkzaamheden in 2013

Nr. 1

VERSLAG
Vastgesteld 26 mei 2014
De commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten heeft de eer
verslag uit te brengen over haar werkzaamheden in 2013.
De voorzitter van de commissie,
Zijlstra
De griffier van de commissie,
Van der Leeden

kst-33945-1
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 945, nr. 1

1

Samenstelling van de commissie
Ingevolge artikel 22 van het Reglement van Orde bestaat de commissie
voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten uit de voorzitters van de
fracties.
De voorzitters van de fracties waren in 2013: Zijlstra (VVD), voorzitter van
de commissie, Samsom (PvdA), Wilders (PVV), Roemer (SP), Van Haersma
Buma (CDA), Pechtold (D66), Van Ojik (GroenLinks), Slob (ChristenUnie),
Thieme (PvdD), Van der Staaij (SGP) en Krol/ Klein (50PLUS). In oktober
heeft de heer Klein de heer Krol als fractievoorzitter van 50PLUS
opgevolgd.
Beknopt overzicht van de in de verslagperiode verrichte
werkzaamheden
De commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (hierna:
commissie) is in 2013 twaalf maal bijeengekomen om te overleggen met
de ministers van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), van
Defensie en van Veiligheid en Justitie (hierna: V&J).
De minister van BZK wordt in de vergaderingen steeds bijgestaan door de
AIVD, de minister van Defensie door de MIVD en de minister van V&J
door de Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid (NCTV).
In het jaarverslag wordt ingegaan op de stukken die de commissie heeft
ontvangen en die in de commissie zijn besproken. Het jaarverslag betreft
geen limitatieve opsomming van de onderwerpen die in de commissie
aan de orde zijn geweest.
Op 4 februari 2013 heeft de commissie een werkbezoek gebracht aan de
AIVD.
De commissie heeft op 22 mei 2013 een gesprek gehad met de Commissie
van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (hierna:
CTIVD) over haar jaarverslag over het jaar 2012.
De opkomst bij de vergaderingen is goed en verbeterd ten opzichte van
voorgaande jaren.
Op 15 januari 2013 is de commissie in 2013 voor de eerste maal in
vergadering bijeengekomen. Tijdens deze vergadering heeft de commissie
overleg gevoerd met de ministers van BZK en Defensie over de ontwikkelingen in Mali als gevolg van de Franse interventie en de gevolgen hiervan
voor de ontvoering van diverse personen, waaronder een Nederlander.
Tijdens de vergadering van 31 januari 2013 heeft de commissie overleg
gevoerd met de ministers van BZK, V&J en Defensie.
Met de ministers van V&J, BZK en Defensie is gesproken over een
Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland en het Nationaal Inlichtingenbeeld.
Uit het dreigingsbeeld bleek dat het dreigingsniveau vooralsnog is aan te
merken als beperkt, maar dat een aantal punten van zorg ertoe kunnen
leiden dat het dreigingsniveau wordt opgeschaald naar substantieel.
De commissie is verder geïnformeerd over de Franse interventie in Mali
en de gevolgen ervan voor de veiligheid van West-Europa, de situatie in
Egypte en de consequenties hiervan voor de veiligheid van de Nederlanders in Egypte en de veiligheidssituatie in Afghanistan na de terugtrekking van buitenlandse troepen. Ook is de commissie bericht dat er in
Nederland sprake is van een afname van de alertheid voor terroristische
dreiging en radicaliseringsrisico’s vanuit de wetenschap, journalistiek en
politiek.
In de vergadering is tevens stilgestaan bij de problematiek van de stijging
van het aantal jihadistische uitreizen naar Syrië en de uit Syrië terugkerende strijders.
Met de minister van BZK is in de vergadering gesproken over de
ontwikkelingen in het Midden-Oosten. Onderwerpen die hierbij aan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 945, nr. 1

2

orde kwamen zijn de situatie in Jordanië, de relatie tussen Jordanië en
Saoedi Arabië, de situatie en de ontwikkelingen in Egypte en de activiteiten van Iran richting Hezbollah/Gaza.
Op 14 februari 2013 heeft de commissie met de minister van BZK
gesproken over de
driemaandelijkse Rapportage AIVD over het vierde kwartaal 2012. Hierbij
kwamen diverse onderwerpen aan de orde. Als eerste is gesproken over
de uitspraken van een prominente sjeik in Egypte die Nederland met
name heeft genoemd als concreet doelwit en de mogelijke gevolgen
hiervan voor het reisadvies voor Egypte (sommige gebieden, zoals de
Sinai, worden wel ontraden en andere gebieden, zoals de kuststrook met
de resorts, niet). Verder is gesproken over digitale spionageaanvallen en is
gediscussieerd over de wijze waarop wordt omgegaan met geheime
informatie die aan de commissie is verstrekt en wanneer andere Kamercommissies al dan niet vertrouwelijk dienen te worden geïnformeerd.
Op 21 maart 2013 heeft de commissie gesproken met de ministers van
BZK, Defensie en V&J.
Het eerste onderwerp dat aan de orde kwam was een Dreigingsbeeld
Terrorisme Nederland. In dit kader is wederom gesproken over de
toename van het aantal jihadreizigers. Gesproken is over de (juridische en
financiële) middelen en (wettelijke) bevoegdheden waarmee het aantal
jihadreizen kan worden verminderd, jihadreizigers kunnen worden
ontmoedigd en terugkeerders kunnen worden aangepakt. Tevens is
gesproken over de oorzaak van de verhoging van het dreigingsniveau van
beperkt naar substantieel. De toename van de jihadgang, de ontwikkelingen in het Midden-Oosten en Noord-Afrika en de versnelde radicalisering van kleine groepen jongeren in Nederland werden aangemerkt als
aanleiding voor het verhogen van het dreigingsniveau. Andere onderwerpen die in dit kader aan de orde kwamen waren de tendens van
doorradicalisering via internet en het gevaar en de gevolgen van
cyberaanvallen op vitale systemen.
In de vergadering is tevens gesproken over het Jaarplan van de MIVD. In
dit kader is gesproken over de gevolgen van de bezuinigingen voor de
wettelijke taak van de dienst en de ontwikkelingen in het Midden-Oosten.
In dit kader is ook gesproken over de positie van de Moslimbroeders in de
diverse Arabische landen en de relatie tussen Iran en Egypte.
In de vergadering is verder gesproken over de toegenomen op geloof
gestoelde tegenstellingen in het Midden-Oosten en de gewijzigde
machtsverhoudingen in het Midden-Oosten.
Tenslotte is het AIVD Jaarplan 2013 aan de orde geweest.
De vergadering van 18 april 2013 is in aanwezigheid van de minister van
BZK en het ministerie van Defensie stond in het teken van de discussie
over de taak en werkwijze van de commissie. Onderwerpen die hierbij zijn
besproken waren: de relatie tussen de commissie en de andere vaste
Kamercommissies, de informatievoorziening aan de commissie, de
parlementaire controle op het functioneren van de diensten, het onderscheid tussen staatsgeheime, vertrouwelijke en openbare informatie, de
opzet van de jaarplannen en jaarverslagen van de AIVD en MIVD, de
besluitvorming in de commissie en de voorbereiding van de vergaderingen.
In de vergadering op 25 april 2013 met de ministers van BZK en Defensie
is gesproken over de recente ontwikkelingen in het Midden-Oosten, het
Nationaal inlichtingenbeeld 2013 en de driemaandelijkse rapportage AIVD
over het eerste kwartaal van 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 945, nr. 1

3

In dit kader is gesproken over de informatiepositie van de AIVD en MIVD
in het Midden-Oosten en met name de landen waar de uitreizigers zich
begeven, voornamelijk Syrië.
Ook is de rol en positie van de Moslimbroederschap binnen Egypte, de
Verenigde Arabische Emiraten en Jordanië aan de orde geweest.
Tevens zijn de opgedane ervaringen met de aanpak van de terugkeerders
met de commissie gedeeld.
Verder is stilgestaan bij de aanpak van de aanhoudende toename van het
aantal uitreizigers. In dit kader is ook gesproken over de chemische
wapens in Syrië, de aanslag in Boston en een bijeenkomst van een groep
radicale moslims.
In de vergadering is tevens het AIVD-jaarverslag 2012 besproken. In dit
kader zijn vragen gesteld over de uitvoering van de wettelijke taken,
sigint, humint, de informatiepositie van de AIVD en de samenwerking met
andere diensten. Ook is het dreigingsbeeld van grote bedrijven uit de
vitale infrastructuur aan de orde gesteld
In deze vergadering heeft de AIVD een presentatie gegeven over de
schuivende panelen in het Midden-Oosten, t/m Mali. De commissie is
geïnformeerd over het ontstaan van en de toegenomen machtspositie van
de Moslimbroederschap, de achtergronden en oorzaken van de Arabische
Lente en machtsovername in de diverse Arabisch landen, nieuwe
jihadistische netwerken, het ideologische gedachtegoed in de landen in
het Midden-Oosten, de rol van Turkije ten aanzien van. de opkomst en
toegenomen invloed en macht van de Moslimbroederschap en de
activiteiten van de Moslimbroederschap in het Westen en de gevolgen
hiervan voor de veiligheidssituatie in Nederland.
De commissie heeft op 30 mei 2013 in een vergadering gesproken met de
minister van BZK en Defensie. In deze vergadering is het jaarverslag van
de MIVD aan de orde geweest.
In deze vergadering is voorts gesproken over Curaçao en de collegiale
bijstand van de veiligheidsdienst op Curaçao.
Verder is stilgestaan bij het Toezichtsrapport van de Commissie van
toezicht voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) over
rubricering. In dit kader is gesproken over de overbrenging van agentenen informantendossiers en overige dossiers en de vaststelling van de
openbare selectielijst aan het Nationaal Archief. Ten aanzien van de
nuldossiers (de dossiers waarin de identiteitsgegevens van agenten en
informanten zijn opgenomen), is de commissie geïnformeerd dat deze
dossiers niet worden overdragen aan het Nationaal Archief, omdat er
sprake is van een wettelijke plicht bronnen en agentendossiers te
beschermen. De commissie is medegedeeld dat de minister van BZK
opdracht heeft gegeven een impactanalyse te maken met betrekking tot
de personele, organisatorische en financiële consequenties van een actief
derubriceringsbeleid en de inrichting van het digitale archief dat anticipeert op overbrenging dan wel vernietiging van gegevens. De commissie
zal in een later stadium worden geïnformeerd over de vormgeving van het
derubriceringsbeleid.
In de vergadering op 3 juli 2013 heeft de commissie met de ministers van
BZK, Defensie en V&J gesproken over het aftappen van gegevens met
behulp van het programma PRISM die de Amerikanen (National Security
Agency, NSA) gebruiken voor het vergaren van inlichtingen.
In dit kader zijn diverse onderwerpen aan de orde gesteld en besproken.
Zo is bijvoorbeeld op de vraag of er Nederlandse politici of medewerkers
op Nederlandse ambassades zijn afgeluisterd (met gebruikmaking van
PRISM) geantwoord dat PRISM niet wordt gebruikt door de AIVD en MIVD
en dat beide diensten handelen conform de Wet op de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten 2002 (Wiv 2002) hetgeen betekent dat het de diensten
niet is toegestaan de Amerikanen verzoeken te doen die strijdig zijn met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 945, nr. 1

4

de Wiv 2002. Verder is de commissie toegezegd dat ze zal worden
geïnformeerd over de uitkomsten van het gesprek tussen de directeur van
de NSA met Nederlandse autoriteiten en diensten.
In de vergadering is de commissie bericht dat dankzij de inzet van PRISM
26 aanslagen (in Europa, waaronder één in Nederland) zijn verijdeld. De
commissie is medegedeeld dat ongerichte en onbeperkte toegang tot
bijvoorbeeld internetverkeer en het mobiele telefoonverkeer in Nederland
niet is toegestaan en niet plaatsvindt. In dit kader is de commissie
medegedeeld dat de Eurocommissaris van Justitie, Reding, de Amerikanen om opheldering heeft gevraagd. De Amerikanen hebben toegezegd
de EU nader te informeren over PRISM en vergelijkbare programma’s.
Hiertoe wordt een expertgroep opgezet.
Ook zijn in de vergadering vragen gesteld over het afluisteren van
economisch verkeer. De commissie is verteld dat de AIVD en MIVD geen
rol hebben bij economische spionage, omdat hiervoor de wettelijke basis
ontbreekt. Wel wordt door de diensten onderzocht of en in hoeverre de
buitenlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten Nederlandse overheden
en bedrijven in de gaten houden.
Vervolgens is de commissie bijeengeweest in de vergadering van
2 september 2013. In deze vergadering is met de ministers van BZK en
Defensie gesproken over de stand van zaken betreffende het gebruik van
chemische wapens in Syrië.
De extra vergadering vond plaats naar aanleiding een grootschalig
incident in Damascus, namelijk het mogelijk inzetten van sarin. In de
vergadering is gesproken over de samenwerking van de AIVD en MIVD als
het gaat om verwerven en verwerken van informatie inzake het gebruik
van chemische wapens in Syrië. Tenslotte is in dit kader de commissie
geïnformeerd over de contacten en samenwerking met buitenlandse
diensten.
In de vergadering is afgesproken dat op het moment de diensten een
wijziging zien in de (kwalificatie van de) informatie, de commissie en de
vaste commissie Buitenlandse Zaken hiervan op de hoogte worden
gebracht. Het kabinet zal dan actie ondernemen in de richting van de
commissie Buitenlandse Zaken die deze informatie nodig heeft voor de
politieke discussie en besluitvorming. Informatie over inlichtingenpositie
en bronnen wordt gedeeld met de CIVD.
In de vergadering van 3 oktober 2013 heeft de commissie met de
ministers van BZK, Defensie en V&J gesproken over de mogelijke inzet
chemische strijdmiddelen in Syrië. Vervolgens zijn in het kader van het
Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland diverse onderwerpen besproken.
Een terugkerend en belangrijk onderwerp is de problematiek van
uitreizigers naar Syrië en de terugkeerders uit Syrië. De commissie is
geïnformeerd over het aantal uitreizigers, het aantal terugkeerders en het
aantal gesneuvelden. Deze personen worden gemonitord. In dit kader is
de commissie verteld dat er, onder strakke regie van de AIVD en NCTV,
gesprekken plaatsvinden met diverse gemeenten met betrekking tot het
terugkeren en uitreizen van jihadisten van en naar Syrië. Verder is de
commissie na vragen uit de commissie geïnformeerd over de inlichtingenpositie van de AIVD en MIVD, de maatregelen gericht tegen terugkeerders,
de dreiging van AQIM Mali, de bedreiging van sjiitische gebedshuizen en
de voorbereiding door operatives in opdracht van kern Al Qaida van
aanslagen in Europa, het benaderen van Syrië-gangers en de mogelijke
dreiging van Al Shabaab en de toenemende conflicten tussen sjiieten en
soennieten en de consequenties hiervan voor de veiligheid in Nederland.
Vervolgens is de commissie geïnformeerd over de verhoogde dreiging
van aanslagen door Al Qa’ida, Russische spionageactiviteiten en het
toezichtsrapport van de CTIVD inzake de rechtmatigheid van de uitvoering
van de notificatieplicht door de AIVD. In het kader van het toezichtsrapport

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 945, nr. 1

5

van de CTIVD over de notificatieplicht is gesproken over het afluisteren
van (voormalig) politici, alsmede de reden waarom deze personen zijn
afgeluisterd en de reden waarom deze personen niet zijn genotificeerd. De
commissie is bericht dat bronbescherming een reden kan zijn om niet
over te gaan tot notificatie, waarbij is opgemerkt dat de CTIVD de
rechtmatigheid van notificatiebesluiten nog zal onderzoeken.
In de vergadering is ook gesproken over de Driemaandelijkse rapportage
AIVD over het tweede kwartaal 2013. In dit kader is gesproken over de
inzet van inlichtingenofficieren door buitenlandse ambassades in
Nederland, de ontvoering van een Nederlander in Mali en de steeds
grotere betekenis van economische spionage en cyber spionage.
Ook is in de vergadering gesproken over de achtergronden van de
(gegronde) klacht van Oeigoerse tolken over het handelen van de AIVD.
In de vergadering is de commissie tevens ingelicht over het toezichtsrapport van de CTIVD inzake de inzet van de afluisterbevoegdheid en van
de bevoegdheid tot de selectie van Sigint.
Tenslotte is in de vergadering gesproken over de bescherming van politici
tegen spionage. In dit kader is gesproken over de beveiligingsmogelijkheden van telefoons.
Tijdens de vergadering op 7 november 2013 is in het kader van de
Driemaandelijkse rapportage AIVD derde kwartaal 2013 gesproken over
actuele ontwikkelingen met betrekking tot uitreizigers naar Syrië en de
terugkeer van Syrië-gangers. De commissie is bericht dat vanuit negen
Europese landen naar Syrië wordt uitgereisd. Deze landen werken nauw
samen en waarschuwen elkaar wanneer Syriëgangers terugkeren. Zo’n
80% van de Syrië uitreizigers is afkomstig uit deze negen Europese
landen. De commissie is medegedeeld dat in het kader van de problematiek van terugkeerders in acht steden teams zijn opgericht. Het
voortouw hiervoor licht bij het ministerie van V&J en er wordt intensief
samengewerkt met het lokaal bestuur. De AIVD levert informatie aan.
In deze vergadering heeft de commissie gevraagd naar de vermeende
financiering van islamitische organisaties, instellingen, moskeeën door
het Koninkrijk Saoedi Arabië (KSA).Naar aanleiding van een vraag uit de
commissie over digitale spionage door China, Rusland en Iran is bericht
dat dit een systematisch verschijnsel is. Attributie van digitale spionage is
erg lastig, omdat deze vorm van spionage moeilijk herleidbaar is naar het
grondgebied en zeker naar specifieke organisaties en autoriteiten van de
spionerende landen. Met betrekking tot fysieke spionage is de commissie
verteld dat daartegen wordt opgetreden, bijvoorbeeld door het uitwijzen
van personen.
In het kader van Driemaandelijkse rapportage AIVD is in deze vergadering
de situatie rond de PKK geschetst. Ook is gesproken over de Fethullah
Gülenbeweging, koranlessen in Gouda en Arnhem – waar kinderen onder
het mom van deze koranlessen mogelijk een «onverdraagzaam
anti-democratisch gedachtegoed voorgeschoteld zouden krijgen» – en de
actuele ontwikkelingen van de positie van Iran ten opzichte van. het
Westen.
In de vergadering is verder gesproken over de contacten met de NSA. De
commissie is medegedeeld dat de minister van BZK heeft gesproken met
het hoofd van de NSA Hieraan werd toegevoegd dat de wetgeving m.b.t.
afluisteren en dataverzameling in de VS en Nederland onderling verschilt.
De commissie is verteld dat de VS in een brief aan de EU kenbaar hebben
gemaakt niet op EU-niveau, maar op bilateraal niveau afspraken te willen
maken. Tenslotte is in dit kader opgemerkt dat Nederland geen «target» is
van de VS en dat er geen aanwijzingen zijn voor taps van personen in
Nederland door de NSA.
Op een vraag uit de commissie is toegezegd dat de commissie meer
gedetailleerde informatie over het ronselen ten behoeve van jihadgang,
uitreizen naar Syrië zal ontvangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 945, nr. 1

6

De laatste vergadering in 2013 vond plaats op 12 december 2013. In deze
vergadering met de ministers van BZK, Defensie en V&J is gesproken
over actualiteit naar aanleiding van recente berichtgeving over het
benaderen/aanspreken en werven van studenten door de AIVD en het
hacken van webfora. De commissie is medegedeeld dat het hacken van
webfora wordt toegepast op een beperkt aantal jihadistische of extremistische websites en dat er door de CTIVD een diepte-onderzoek plaatsvindt
naar sociale media, hetgeen kan leiden tot conclusies en aanbevelingen
inzake de rechtmatigheid.
In het kader van het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland is gesproken
over het dreigingsbeeld, dat nog steeds substantieel is. Er is een
aanhoudende dreiging van jihadistische Syriëgangers. De commissie is
geïnformeerd over het aantal doden onder uitreizigers, de organisaties
waar de uitreizigers zich in Syrië aansluiten en vechten – namelijk Jabhat
al Nusra en Islamitische Staat en de Levant (ISIL) –, de stand van zaken
betreffende de terugkeerders en aanscherping van wet- en regelgeving
met betrekking tot de terugkeerders. Ook is de commissie ingelicht over
de internationale samenwerking om de problematiek en (potentiele)
dreiging van uitreizigers en terugkeerders aan te pakken Verder is de
commissie ingelicht over de toenemende radicalisering van groepen
islamitische jongeren in Nederland. Dit uit zich in de toename van
openlijke online propaganda voor de jihadstrijd, openbare bijeenkomsten
van pro-jihadistische jongeren die wijzen op strijdbaarheid en spanningen
tussen soennieten en sji’ieten in Nederland op internet.
In het kader van het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland is gesproken
over de negatieve ontwikkelingen in het Midden-Oosten en jihadgebieden:
er is een verschuiving van het zwaartepunt van wereldwijde jihad van
Afghanistan/Pakistan naar het Midden-Oosten, de instabiliteit in Egypte
speelt jihadisten in de kaart en in Syrië is de positie van jihadisten
versterkt. Tenslotte is gesproken over de gevolgen van deze ontwikkelingen en de missie in Mali voor het dreigingsbeeld in Nederland en de
toenemende dreiging tegen Westerse doelen in Egypte, de invloed van
het salafisme op de moskeeën in Nederland en de stand van zaken van
rechtsextremisme en dierenrechtenextremisme.
Naar aanleiding van de MIVD Voortgangsrapportage 2013 is over de
volgende onderwerpen gesproken: het effect van de bezuinigingen op de
MIVD, de versterking van de inzet in relatie tot Mali en de systematiek van
dekkingsgraden.
Naar aanleiding van het rapport van de commissie Evaluatie van de Wiv
2002 (de commissie Dessens) heeft de commissie besloten in eerste
instantie de werkwijze van de commissie te bespreken, vervolgens de
commissie Dessens en de CTIVD uit te nodigen om over het evaluatierapport te spreken en tenslotte met de ministers van BZK en Defensie en
de AIVD en MIVD over het evaluatierapport en de werkwijze van de CIVD
te spreken.
De behandeling van brieven van derden
De commissie behandelde enkele brieven van burgers en instellingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 945, nr. 1

7