Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3559
Vragen van de leden Van Baarle (DENK) en Sneller (D66) aan de Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over het bericht dat Nederland met
de regels voor lobbyisten ver achterop zou raken (ingezonden 28 mei 2021).
Antwoord van Minister Ollongren (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties)
(ontvangen 13 juli 2021). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2020–2021, nr. 3212.
Vraag 1
Kent u het bericht «Met de regels voor lobbyisten raakt Nederland ver
achterop»?1
Antwoord 1
Ja
Vraag 2
Deelt u de teneur van de berichtgeving, namelijk dat uit OESO-onderzoek zou
blijken dat Nederland zich ver in de internationale achterhoede van regels en
afspraken over lobbyen bevindt? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 2
De inhoud van het rapport neem ik ter harte. De teneur van de berichtgeving
deel ik niet. Het rapport «Lobbying in the 21st Century»2 van de OESO biedt
interessante inzichten in het beleid dat OESO-landen voeren ten aanzien van
lobby. Het rapport geeft geen aanbevelingen om wetgeving voor lobbyen
door te voeren. Ook bevat het rapport geen rangorde van het integrale
Nederlandse integriteitsbeleid, zoals bijvoorbeeld de anti-corruptie index van
Transparency International. In deze index staat Nederland steevast in de
top 10.
Het lobbybeleid kan niet los worden gezien van het integrale integriteitsbeleid. Dat beleid kan ook positief werken ter voorkoming van ongewenste
beïnvloeding. Dit soort maatregelen zijn maar in beperkte mate meegenomen
in het OESO-rapport. De OESO erkent in de conclusie van het rapport ook dat
de aandacht grotendeels beperkt is tot lobbyen en lobbyregisters en het

1

https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/met-de-regels-voor-lobbyisten-raakt-nederlandver-achterop~b27abd11/ de Volkskrant 20 mei 2021
2
OECD, Lobbying in the 21st Century, Transparency and Access.

ah-tk-20202021-3559
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

rapport niet alle mogelijkheden tot beperken van risico’s weergeeft.3 De
OESO erkent eveneens in het rapport dat de verschillende systemen van de
lidstaten zich maar moeilijk laten vergelijken en dat lobby een complex
onderwerp is.
Daar komt bij dat landen die hebben gekozen voor een lobbyregister in de
praktijk tegen uitvoeringsproblemen aanlopen en dat deze registers vaak niet
afdoende zijn om de huidige ontwikkelingen en risico’s van lobbyactiviteiten
af te dekken. Het Nederlandse systeem is juist gericht op het mitigeren van
de risico’s van lobby door in te zetten op een cultuur van transparantie en
bewustwording. Daarom zie ik op basis van dit rapport geen aanleiding om
afscheid te nemen van het huidige integriteitsbeleid en de keuzes in de
doorontwikkeling daarvan.4 Specifiek voor het lobbybeleid is dit toegelicht in
de kabinetsreactie op de initiatiefnota «Lobby in daglicht: luisteren en laten
zien».5
Vraag 3
Welke goede praktijken uit andere landen destilleert u uit het OESO-rapport
«Lobbying in the 21st Century»6? Acht u maatregelen uit het rapport
uitvoerbaar in de Nederlandsen context, om lobbypraktijken meer transparant
te maken?
Antwoord 3
In het rapport zijn voorbeelden opgenomen ten behoeve van een eerlijk en
transparant beleidsproces zoals de Ministerial Code van het Verenigd
Koninkrijk en de training- en begeleidingsmogelijkheden zoals in Ierland en
Slovenië. Deze voorbeelden kunnen relevant zijn, zeker gelet op de toenemende aandacht voor transparantie. Uit het OECD rapport blijkt dat Nederland tot een grote groep landen behoort die relatief weinig systeemgerichte
maatregelen kent. Het is met inachtneming van het voorgaande aan het
nieuwe kabinet, ook in het kader van aanbevelingen van de GRECO en VN,
deze ideeën te betrekken bij toekomstig beleid. Ik verwijs u naar mijn brief
van 30 juni jl. over het nalevingsverslag GRECO vijfde evaluatieronde.
Vraag 4
Kunt u de regelgeving waaraan lobbyisten en lobbyorganisaties in Nederland
moeten voldoen uiteenzetten? Kunt u daarbij tevens ingaan op de verschillende rollen, zoals bewindspersonen, parlementariërs en (top)ambtenaren?
Antwoord 4
Nederland kent een vrijwillig lobbyregister voor het parlement. Voor de
ontvangst van een vaste toegangspas tot het parlement dient een lobbyist als
organisatie ingeschreven te staan in dit register. Dit register valt onder het
mandaat van de voorzitter van de Tweede Kamer.
Ook publiceren bewindspersonen elke vrijdag hun agenda op rijksoverheid.nl.
Naar aanleiding van de initiatiefnota «Lobby in daglicht: luisteren en laten
zien» verschaft elk departement inzicht in agenda-afspraken van de bewindspersonen, door hen afgelegde werkbezoeken en gehouden toespraken door
publicatie op rijksoverheid.nl. Voorts verwijs ik u naar het kabinetsstandpunt
over de transparantie van het wetgevingsproces7. Met het publiceren van
beslisnota’s per 1 juli wordt eveneens meer inzicht geboden in het totstandkomingsproces van het beleid.
Voor de integriteit voor ambtenaren geldt dat ambtenaren zorg dienen te
dragen voor de onafhankelijke en transparante uitvoering van hun werkzaamheden (Artikel 4.7 van de Gedragscode Integriteit Rijk (GIR)). Zij dienen zich
bewust te zijn van de belangen van lobbyisten en de verschillende mogelijkheden van beïnvloeding.
Voor bewindspersonen geldt dat het Handboek voor Bewindspersonen
voorziet in regels omtrent het aanvaarden van een vervolgfunctie als lobbyist.
In overeenstemming met de aanbevelingen van de GRECO in de vijfde
evaluatieronde is het Kabinet voornemens de omgang met lobbyisten voor
3

Lobbying in the 21st Century: Transparency, Integrity and Access | en | OECD
brief Minister BZK 30 juni 2021 aan TK over het nalevingsverslag GRECO vijfde evaluatieronde.
5
Kamerstuk 34 376, nr. 4
6
https://www.oecd.org/governance/lobbying-in-the-21st-century-c6d8eff8-en.htm
7
Kamerstuk 33 009, nr. 39
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

bewindspersonen te vatten in gedragsregels. Hiervoor is de formulering van
een duidelijke definitie van lobbyisten noodzakelijk. De inhoudelijke vormgeving van een gedragscode wordt omwille van de internalisatie en het
eigenaarschap aan het nieuwe kabinet gelaten. De totstandkoming van een
gedragscode vergt zowel ambtelijk als politiek een zorgvuldig proces om tot
een breed gedragen gedragscode te komen. De OECD beveelt die zorgvuldigheid voor al het lobbybeleid ook aan.
Gezien de staatsrechtelijke verhoudingen (scheiding der machten) draagt het
parlement zelf de verantwoordelijkheid inzake het integriteitsbeleid van beide
Kamers. De Gedragscode voor de leden van de Eerste Kamer der StatenGeneraal en de Gedragscode voor de leden van de Tweede Kamer der
Staten-Generaal gaan eveneens uit van de hierboven genoemde principes
van eigen verantwoordelijkheid en het bewustzijn van de onafhankelijke
positie. De Gedragscode voor de Leden van de Eerste Kamer der StatenGeneraal benadrukt tevens het belang van transparantie over contacten met
derden (passieve openbaarheid).
Ten slotte kent de grootste beroepsvereniging voor lobbyisten in Nederland,
de BVPA, een eigen gedragscode. In deze gedragscode zijn gedragsregels
opgenomen omtrent transparantie, integriteit en belangenverstrengeling. Het
kabinet roept lobbyisten op tot aansluiting bij en erkenning van deze
gedragscode.
Vraag 5
Kunt u aangeven in hoeverre de Nederlandse regelgeving effectief genoeg is
gebleken om lobbypraktijken transparant te maken?
Antwoord 5
Overeenkomstig de kabinetsreactie over de transparantie van het wetgevingsproces dient rekenschap te worden gegeven van de belangen die betrokken
actoren hebben en die al dan niet vertaald zijn naar het beleid. Het kabinet zet
in de beleidsvormingsfase in op de juiste omgang door lobbyorganisaties en
door bestuurders en ambtenaren met lobbypraktijken. De publicatie van
beslisnota’s per 1 juli gaat ook bijdragen aan een grotere transparantie. Het
kabinet heeft overigens geen indicaties dat het lobbyen in Nederland op
minder transparante wijze verloopt dan in andere landen.
Vraag 6
Is het waar dat lobbyisten in het Verenigd Koninkrijk vier keer per jaar
moeten melden wie hun klanten zijn en dat ze ook uitgebreid financieel
rekenschap moeten afleggen? Zo ja, acht u een dergelijke maatregel ook
toepasbaar in Nederland?
Antwoord 6
Lobbyisten in het Verenigd Koninkrijk dienen inderdaad volgens de daar
geldende wetgeving8 vier keer per jaar verantwoording af te leggen over hun
klantenbestand. De keuze of een dergelijke maatregel in Nederland wordt
ingevoerd is aan het volgende kabinet.
Vraag 7
Deelt u de constatering dat in Nederland de regulering van de zogenoemde
«draaideur», namelijk dat betrokkenen na het verlaten van hun functie een
lobbyfunctie op hetzelfde beleidsterrein gaan vervullen, achterblijft bij andere
landen? Zo ja, ziet u hierin aanleiding om de regulering van de zogenoemde
«draaideur» in de Nederlandse context te verscherpen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 7
Het kabinet werkt aan nadere regels voor beperkingen na uitdiensttreding
voor bewindspersonen waarin ook de zogenaamde «draaideur» wordt
aangescherpt.

8

«Transparency of Lobbying, Non-Party Campaigning and Trade Union Administration Act
2014»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

Vraag 8
Kunt u toelichten waarom de circulaire lobbyverbod bewindspersonen per
1 januari 2020 is ingetrokken?9
Antwoord 8
Het lobbyverbod ziet op medewerkers van de ministeries. Deze medewerkers
mogen geen contact hebben met hun gewezen bewindspersoon in de periode
van twee jaar na zijn of haar aftreden als de bewindspersoon werkzaam is bij
een lobbyorganisatie, een bedrijf of een non-profitinstelling. Dit verbod op
dergelijke contacten voor medewerkers was met een circulaire kenbaar
gemaakt in de gehele rijksdienst.
Bij de invoering van de Wet normalisering rechtspositie ambtenaren op
1 januari 2020 is het Algemeen Rijkambtenaren-reglement (ARAR) ingetrokken. In het ARAR zat de grondslag voor circulaires. Bij het intrekken van de
circulaires voor Rijksambtenaren is aangegeven dat het lobbyverbod op
andere wijze kenbaar zal worden gemaakt aan de medewerkers in de
Rijksdienst.
Hoewel de circulaire is ingetrokken, is het lobbyverbod nog steeds van
toepassing. De circulaire is namelijk gebaseerd op een kamerbrief van de
Minister van BZK uit 2017 (Kamerstuk 2016–2017, 34 376, nr. 15). De inhoud
van deze brief is nog steeds van toepassing. De circulaire was dus een
middel om medewerkers bekend te maken met de norm, zij was zelf niet de
norm.
Ten slotte is het lobbyverbod opgenomen in de Gedragscode Integriteit Rijk
en het Handboek voor bewindspersonen. De Gedragscode Integriteit Rijk voor
ambtenaren is (in tegenstelling tot wat in het krantenartikel staat) geen
vrijblijvende set van regels. Indien de ambtenaar zich niet gedraagt als een
goed ambtenaar betaamt, kan er een disciplinaire maatregel (straf) worden
opgelegd. In het kader van de GRECO-aanbevelingen wordt bovendien
gewerkt aan integriteitsbeleid voor gewezen bewindspersonen. In dat
verband wordt ook bekeken of het bestaande lobbyverbod aanpassing
behoeft. Het lobbyverbod voor medewerkers zal dan op een andere wijze aan
medewerkers in de rijksdienst worden opgelegd. Daarmee kan de circulaire
worden vervangen.
Vraag 9
Kunt u toelichten op welke wijze het parlement hierover is ingelicht? Indien
dit naar uw mening inderdaad niet gebeurd is, kunt u toelichten waarom u
daartoe besloten heeft?
Antwoord 9
Het lobbyverbod voor medewerkers in de rijksdienst is nog altijd van kracht
en is niet inhoudelijk gewijzigd. Daarom is er geen aanleiding geweest het
parlement hierover in te lichten.
Vraag 10
Bent u bereid te bevorderen dat een circulaire met gelijke – of restrictievere –
strekking zo spoedig mogelijk weer wordt ingevoerd?
Antwoord 10
Ja, met dien verstande dat sinds de invoering van de Wet normalisering
rechtspositie ambtenaren het niet meer gebruikelijk is circulaires uit te
vaardigen voor het vormgeven van arbeidsverhoudingen voor ambtenaren.
De inhoud van de vervallen circulaire komt echter in gewijzigde vorm terug.
Vraag 11
Is het waar dat Nederland het enige West-Europese land is dat geen officiële
toezichthouder op lobbyactiviteiten kent? Zo ja, ziet u aanleiding om een
dergelijke toezichthouder in het leven te roepen? Zo nee, waarom niet?

9

https://www.nrc.nl/nieuws/2021/05/21/de-oud-hoofdredacteur-die-blijmoedig-de-overstap-naarthe-dark-side-maakte-a4044527 en (wetten.nl – Informatie – Circulaire lobbyverbod bewindspersonen – BWBR0040075 (overheid.nl))

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4

Antwoord 11
Nederland kent geen officiële toezichthouder op lobbyactiviteiten, maar dat
betekent niet dat lobbyactiviteiten in Nederland zonder enige restrictie
kunnen plaatsvinden. Nederland kent een Gedragscode Integriteit Rijk en
Gedragscodes voor de leden van de Eerste en de Tweede Kamer. Daarin is
onder andere beschreven dat het algemeen belang er soms mee gediend is
om het contact met lobbyisten te vermijden. In specifieke gevallen is dat ook
vastgelegd, bijvoorbeeld ten aanzien van contacten met de tabaksindustrie.
Daarnaast is het kabinet voornemens de omgang met lobbyisten ook te
vatten in gedragsregels voor bewindspersonen. Bovendien hecht het kabinet
waarde aan openheid en transparantie. Het kabinet biedt inzicht in de
totstandkoming van wet- en regelgeving door middel van de openbare
agenda van de bewindspersonen en een paragraaf in de memorie van
toelichting van een wetsvoorstel over de reacties op het conceptvoorstel. Met
inachtneming van mijn overige antwoorden laat ik uw vraag over een
toezichtarrangement aan een volgend kabinet, met dien verstande dat over
het instellen van een dergelijk arrangement niet lichtvaardig kan worden
gedacht.
Vraag 12
Is het waar dat in Nederland er geen verplichte inschrijving in een lobbyregister voor lobbyorganisaties is? Zo nee, ziet u aanleiding om een dergelijk
register in Nederland in het leven te roepen?
Antwoord 12
Ja. Sinds 1 juli 2012 kent de Tweede Kamer een openbaar register van
belangenbehartigers/lobbyisten10. Dit is geen verplicht register, maar
lobbyisten (als organisatie zijnde) dienen zich wel te registreren als zij een
vaste toegangspas van de Tweede Kamer willen ontvangen.

10

https://www.tweedekamer.nl/contact_en_bezoek/lobbyisten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

5