Fonds
SlachtoFFerhulp
Advies wetsvoorstel zorg- en affectieschade
Staatssecretaris Teeven heeft een wetsvoorstel ter consultatie voorgelegd dat beoogt de
schadevergoedingspositie van naasten en nabestaanden
1 van slachtoffers te verbeteren. In
hoofdzaak ziet het wetsvoorstel op het wegnemen van financiële barrières voor mantelzorg, het
toekennen van een recht op vergoeding van affectieschade en de mogelijkheid om dit middels een
voeging te doen.
Het Fonds Slachtofferhulp is positief over de verbeteringen die met dit wetsvoorstel nagestreefd
worden. In dit advies doen we een aantal specifieke suggesties en maken we het risico inzichtelijk dat
bepaalde groepen (naasten van) slachtoffers buiten de boot vallen waardoor met het wetsvoorstel in
praktijk niet bereikt kan worden wat er mee wordt beoogd.
1. Mantelzorg
De wetgever stelt voor om inkomensschade van de naaste mee te laten tellen bij de vergoeding van
zorgkosten. Hierdoor hoeven slachtoffers niet meer vanwege financiële redenen te kiezen voor zorg
die geboden wordt door een instelling terwijl zij zorg door een naaste wenseljker vinden. Met de
voorgestelde regeling wordt naasten én slachtoffers dus een dienst bewezen.
2. Affectieschade
Niet alleen over de invulling, maar ook over de uitgangspunten van een regeling voor affectieschade
verschillen de opvattingen sterk bij onder andere rechtswetenschappers, economen en psychiaters.
Het is daarom onmogelijk om een regeling te ontwikkelen waarover bij iedereen volle tevredenheid
bestaat. Desondanks heeft de wetgever gepoogd een evenwichtige regeling voor te stellen.
Het Fonds Slachtofferhulp is verheugd als de mogelijkheid om vergoeding van affectieschade te
vorderen er nu gaat komen. Het geeft uitdrukking aan het feit dat vanwege het slachtofferschap ook
naasten leed ervaren. Bovendien kan de ontvangst van de vergoeding helpen bij de verwerking van
de emotionele gevolgen van de gebeurtenis. Invoeren van een affectieschaderegeling maakt ook een
einde aan de onwenselijke situatie dat vergoeding van deze schade alleen wordt betaald met
gemeenschapsgeld. Het Schadefonds Geweldsmisdrijven doet immers nu reeds kleine
tegemoetkomingen vanwege immateriële schade, maar van de dader of tegenpartij kan het niet
worden gevorderd.
2 Dit was reden om in ons advies over het wetsvoorstel tot uitbreiding van de
werkingssfeer van het Schadefonds Geweldsmisdrijven aan te dringen op het ontwikkelen van een
dergelijke 3
affectieschaderegeling.
Wij staan in hoofdlijn achter de methode om met vaste bedragen te werken. Deze methode brengt
weliswaar met zich mee dat er niet gesproken kan worden van volledige schadevergoeding, maar
neemt wel de voedingsbodem weg voor langdurige discussies over de hoogte van het te vergoeden

1

Hierna wordt naar beide groepen gerefereerd met naasten’.
Overigens heeft de wetgever niet van de gelegenheid gebruik gemaakt om alle schade waarvoor het
Schadefonds een vergoeding verschaft, inbaar te maken bij daders. Zo kunnen nabestaanden voor
een tegemoetkoming voor hun therapie- en reiskosten wel terecht bij het Schadefonds, maar kunnen
ze deze schade niet van de dader vorderen.
Dit advies is te raadplegen via de website van het Fonds Slachtofferhulp. URL:
http://www.fondsslachtofferh ulp. nl/home/slider-2/advies-fonds-slachtofferhulp-concept-wetsvoorsteluitbreidinp-spreekrecht-en-schadefonds/.
2

Fonds
SlachtoFFerhulp
bedrag vanwege leed. Deze discussies doen immers gemakkelijk afbreuk aan de erkenning die de
toekenning van een vergoeding voor affectieschade beoogt te verschaffen.
De hoogte van de bedragen zijn voor de meeste situaties voldoende om de symbolische betekenis
van erkenning te kunnen vervullen. Wel moet bedacht worden dat de bedragen te laag kunnen zijn om
daarnaast ook van genoegdoening te kunnen spreken. Dit betreft bijvoorbeeld situaties waarin de
tegenpartij een zeer kapitaalkrachtige organisatie is.
Wij geven in overweging om net als ten aanzien van de kring van gerechtigden voor de hoogte
van het bedrag een hardheidsclausule in het leven te roepen voor uitzonderlijke situaties. Daarnaast
adviseren we om de voorgestelde verlaging van de uitkering bij eigen schuld of bij overschrijding van
een maximum aan gerechtigde naasten weg te nemen. Deze beperkingen conflicteren met de
erkenningsfunctie.
4
—

—

3. Reikwijdte en effect in de praktijk
In de Memorie van Toelichting wordt gesuggereerd dat de regeling voor zorgschade voor alle
slachtoffers een oplossing biedt. Het wetsvoorstel wordt immers gelegitimeerd door erop te wijzen dat
met het huidige wettelijke stelsel het niet ondenkbaar is dat een slachtoffer om financiële redenen
genoodzaakt wordt te kiezen voor zorg buiten het eigen gezin. Het onderhavige wetsvoorstel beoogt
daarin verandering te brengen.
In werkelijkheid hebben na invoering van dit wetsvoorstel naasten weliswaar formeel de mogelijkheid
om vergoeding van inkomens- en affectieschade te vorderen, maar zullen veel naasten in de praktijk
geen vergoeding ontvangen. Voor hen zal de wetswijziging niet van betekenis zijn. Wij lichten dit toe.
Slachtoffers van een verkeersongeval, arbeidsongeval of medische fout hoeven zich doorgaans geen
zorgen te maken over de solvabiliteit van de tegenpartij. De schadevergoeding die zij vorderen wordt
veelal gedekt door een aansprakelijkheidsverzekeraar. Schade vanwege opzetmisdrijven wordt echter
(met uitzondering van opzetmisdrijven in het verkeer) niet gedekt door
aansprakelijkheidsverzekeraars. Deze slachtoffers zijn dan ook afhankelijk van de welwillendheid en
solvabiliteit van de tegenpartij.
Een slachtoffer kan hieraan ontsnappen indien hij zijn vordering kan voegen in het strafproces, de
strafrechter zijn vordering toewijst en hiervoor een schadevergoedingsmaatregel oplegt. Het
slachtoffer zal dan immers op z’n laatst acht maanden na de uitspraak zijn schadevergoeding
ontvangen.
Voorliggend wetsvoorstel biedt naasten de mogelijkheid om zich voor het vorderen van vergoeding
voor affectieschade te voegen in het strafproces. Tevens wordt voorgesteld om alle derden de
mogelijkheid te verlenen zich voor het vorderen van vergoeding van verplaatste schade te voegen. En
ook voor deze schade kan de wetgever een schadevergoedingsmaatregel opleggen.
Uiteraard voorziet het aanbieden van deze mogelijkheden in een behoefte, maar hierbij moet
opgemerkt worden dat vermoedelijk slechts weinigen van deze route gebruik kunnen maken. Het
overgrote deel van de strafrechtwaardige delicten komt immers niet voor de strafrechter, laat staan dat

Voor uitgebreide argumentatie zie prof. mr. A.J. Verheij (2014) in het artikel Wetsvoorstel zorg- en
affectieschade. Een evenwichtsoefening tussen hanteerbaarheid en individuele rechtvaardigheid’,
Verkeersrecht, 6, p.2l8-227.
2

Fonds
SlachtoFFerhulp
er een schadevergoedingsmaatregel wordt opgelegd.
5 Zo blijkt uit het OM-jaarbericht 2013 dat er in
2013 niet meer dan 3.000 keer is gevoegd.
Voor slachtoffers van een geweldsmisdrijf met ernstig psychisch of fysiek letsel bestaat er nog een
andere mogelijkheid om te ontsnappen aan de afhankelijkheid van de welwillendheid en solvabiliteit
van de tegenpartij. Zij kunnen zich wenden tot het Schadefonds Geweldsmisdrijven. Het Schadefonds
vergoedt niet hun gehele schade, maar kan hun wel een tegemoetkoming verschaffen. De wetgever
heeft echter (vooralsnog) niet aangekondigd aan naasten
6 van slachtoffers van geweldsmisdrijven die
het recht krijgen om vergoeding van affectieschade te vorderen, ook de mogelijkheid te bieden om
hiervoor bij het Schadefonds aan te kloppen. Het lijkt niet meer dan logisch om deze mogelijkheid aan
te gaan bieden.
Het breder beschikbaar maken van de mogelijkheid om vergoeding van inkomens- en affectieschade
te vorderen is minder gemakkelijk. Het Schadefonds hiervoor als vangnet inzetten ligt bijvoorbeeld niet
voor de hand. Deze organisatie verschaft immers tegemoetkomingen. Dit conflicteert met het volledig
vergoeden van inkomensschade vanwege mantelzorg.
Wij zijn ons er dus van bewust dat hiervoor van de wetgever geen eenvoudige oplossing verwacht kan
en mag worden. Toch vragen wij, als organisatie die zich inzet voor lle slachtoffers, wel aandacht
voor de beperkte praktijkwerking van dit onderdeel van het wetsvoorstel.
Tenslotte vraagt het Fonds Slachtofferhulp ook aandacht voor de positie van zedenslachtoffers en hun
naasten. Het lijkt erop dat de affectieschaderegeling niet van toepassing is op slachtoffers van ernstig
seksueel geweld. Dit type geweld leidt vaak niet zozeer tot een grote mate van lichamelijke
verwonding, maar wel tot geestelijk letsel. Dat betekent gelukkig niet altijd dat bij deze slachtoffers een
blijvend functioneel verlies van 70 procent optreedt. Dit percentage wordt in de toelichting echter wel
genoemd als oriëntatiepunt om vast te stellen of er sprake is van ernstig en blijvend functioneel verlies
als bedoeld in het wetsvoorstel. Als naasten van bijvoorbeeld een slachtoffer van verkrachting of van
een misbruikt kind inderdaad niet of zelden in aanmerking zouden komen voor vergoeding van
affectieschade, is dat zeer onwenselijk. Seksueel geweld heeft zeer grote impact, ook voor de naasten
van het slachtoffer. Dit hebben we recentelijk kunnen zien in de Amsterdamse zedenzaak. Het Fonds
hecht er dan ook veel waarde aan dat de wetgever duidelijk maakt dat naasten van ernstig seksueel
geweld ook een aanspraak op vergoeding van affectieschade toekomt.

Professor Groenhuijsen schrijft bijvoorbeeld dat we in de Nederlandse rechtszalen alleen het topje
van de ijsberg zien. Een grote meerderheid van strafbare feiten blijft onttrokken aan het oog van de
strafrechter. Groenhuijsen, M. S. (2011). Toegang tot het strafrecht: Een slachtofferperspectief. Delikt
en Delinkwent. 41, 3, p. 209-21 9.
6
Nabestaanden van zij die zijn overleden door een geweldsmisdrijf kunnen al wel een
tegemoetkoming krijgen van het Schadefonds vanwege affectieschade. Daarnaast heeft de wetgever
oktober 2013 voorgesteld om nabestaanden van verkeersslachtoffers in situaties waar sprake is van
dood door schuld in aanmerking te laten komen voor een uitkering van het Schadefonds.
3