Een verkenning naar de mogelijkheden om zelftesten
te gebruiken voor het verkrijgen van een
toegangsbewijs
Werkgroep Zelftesten voor Toegang

Datum

15 juni 2021

●

Inhoud

1
1.1
1.2
1.3
1.4

Kansen en risico’s van het gebruik van zelftesten voor toegang—3
Over het toegangstesten—3
Voordelen van het gebruik van zelftesten—3
Risico’s en uitdagingen van het gebruik van zelftesten—4
Scope van het advies—5

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Relevante ervaringen nationaal en internationaal—6
Ervaringen met gecontroleerd (zelf)testen in het tertiair onderwijs—6
Ervaringen met zelf testen onder begeleiding bij de brandweer op Schiphol—6
Ervaringen met online surveillance in het onderwijs—7
Ervaringen met zelftesten voor toegang in Europa—8
C onclusies—9

3
3.1
3.2
3.3
3.4

Veilig gebruik van zelftestuitslagen—10
De gevoeligheid van zelftesten—10
De controleerbaarheid van zelftestuitslagen—10
Benodigde mate van controle—12
C onclusies—12

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Randvoorwaarden voor gecontroleerd zelftesten—13
Gebruiksvriendelijkheid—13
Voorkomen van misbruik—13
Gebruik van de juiste testen—14
Adequate verwerking van persoonsgegevens en privacy—14
Andere relevante wetgeving—18

5
5.1
5.2
5.3
5.4

Haalbaarheid van zelftesten voor toegang—19
C ontrolevormen—19
De digitale teststraat—19
Zelf testen op een controlelocatie—20
Zelf testen met thuiscontrole—20

6
6.1
6.2

Advies—21
C onclusies en aanbevelingen—21
Slotsom—23

Bijlage 1: Samenstelling werkgroep—24
Bijlage 2: Controlevarianten—25

2

1

Kansen en risico’s van het gebruik van zelftesten voor toegang

1.1

Over het toegangstesten
Sinds begin dit jaar is in het kader van de Fieldlabs en de pilots Testen voor
Toegang geëxperimenteerd met het veiliger maken van activiteiten door daaraan
voorafgaand aan de activiteit te testen. Via testen kunnen mensen geïdentificeerd
worden die met het SARS-C oV-2 virus besmet zijn. Doordat deze mensen geen
toegang krijgen tot de activiteit kan een activiteit veiliger plaatsvinden.
Met de Tijdelijke wet coronatoegangsbewijzen is een wettelijke grondslag voor dit
toegangstesten gecreëerd 1. Bedrijven en (onderwijs)instellingen die onderdeel
uitmaken van specifieke sectoren kunnen van het toegangstesten gebruik maken.
Het gaat dan om sport- en jeugdactiviteiten, culturele instellingen, evenementen,
restaurants en overige horeca. Daarnaast kan het middelbaar beroepsonderwijs
(mbo) en het hoger onderwijs (ho) bij algemene maatregel van bestuur worden
aangewezen om er met behulp van testbewijzen voor te zorgen dat aan meer
studenten meer fysiek onderwijs gegeven kan worden op een zo veilig mogelijke
manier. De inzet van toegangstesten door overige individuele bedrijven en
instellingen is niet gereguleerd.
Bedrijven en (onderwijs)instellingen kunnen zelf kiezen of ze gebruik willen maken
van het toegangstesten. Door gebruik te maken van toegangstesten kunnen
activiteiten eerder of anders plaatsvinden dan wanneer hier geen gebruik van
gemaakt wordt. Zo geldt in een theaterzaal per 5 juni een maximale groepsgrootte
van 50 personen op anderhalve meter afstand. Met toegangstesten geldt een
maximale groepsgrootte van een derde van de beschikbare stoelen en kan de
anderhalvemeterregel losgelaten worden. Doel van dit testen is om mensen te
identificeren die het risico lopen om tijdens de activiteit besmettelijk te zijn voor
anderen.
Bij het toegangstesten wordt in het huidig beleid van mensen verwacht dat zij zich
maximaal 40 uur voorafgaand aan een activiteit laten testen. Hiervoor zijn speciale
teststraten ingericht, waar de monsterafname door professionals gedaan wordt en
een mix van verschillende testen beschikbaar is: antigeentesten, ademtesten en
LAMP-testen. Een negatieve testuitslag wordt vervolgens omgezet in een
coronatoegangsbewijs, die op de locatie van de activiteit getoond kan worden 2.

1.2

Voordelen van het gebruik van zelftesten
Zelftesten zijn testen, waarbij mensen zelf de monsterafname doen en de
testanalyse uitvoeren en aflezen. Antigeentesten die als zelftest gebruikt kunnen
worden zijn tegen een lage prijs breed beschikbaar en kunnen thuis eenvoudig
uitgevoerd worden. De werkgroep verwacht dat mensen het gebruik van zelftesten
voor toegang als een minder grote drempel ervaren dan de reeds gebruikte testen
voor toegang:
Testafname: Een zelftest is gemakkelijk in de afname en interpretatie. In
vergelijking tot diverse testen die door professionals gedaan worden maakt
1

Hie rbij m erk t de we rk groep op dat e r straks ook andere manier zijn om toegang te krijgen,
nam elijk via een vaccinatiebewijs of bewijs van doorgemaakte infectie.
2
Naast e en negatieve te stuitslag biedt de we tgeving ook mogelijkheden om e en bewijs van
vaccinatie of e en bewijs van herstel van een infectie naar e en coronatoegangsbewijs om te
k unnen zetten.

3

een zelftest geen gebruik van een diepe neusswab, waardoor de test minder
onprettig is en zelf kan worden afgenomen.
Testomgeving: Een zelftest kan worden uitgevoerd in de thuisomgeving.
Men hoeft in principe niet te reizen voor een afname. Dit scheelt in termen
van
benodigde inspanning en in reiskosten.
Infrastructuur: Bezien vanuit de verschillende testsporen maakt zelf testen
de organisatie van de testinfrastructuur in potentie simpeler met mogelijk
ook lagere kosten.
Zelf testen kan daarmee het animo voor toegangstesten vergroten. Dit kan in het
bijzonder spelen voor de meer kortdurende of terugkerende activiteiten en voor
mensen of gezinnen die niet in de nabijheid van een teststraat wonen 3. In
aanvulling hierop biedt het gebruik van zelftesten de mogelijkheid om de tijd tussen
het testmoment en de activiteit te verkorten, waardoor de kans op een besmetting
tussendoor verkleind wordt. Op dit moment geldt dat mensen zich maximaal 40 uur
voorafgaand aan de start van een activiteit moeten laten testen. Doordat zelftesten
een snelle uitslag geven en mensen het eenvoudig thuis kunnen doen voordat ze
naar een activiteit gaat kan deze tijd verkort worden.

1.3

Risico’s en uitdagingen van het gebruik van zelftesten
Naast de hiervoor genoemde kansen zitten er aan het gebruik van zelftesten ook
risico’s en uitdagingen. Deze hebben hoofdzakelijk een negatieve impact op de
veiligheid van bezoekers – het uiteindelijke doel van toegangstesten - en zitten met
name op de controleerbaarheid, de prestaties van zelftesten, uitvoeringsaspecten,
implementatietijd en doelmatigheid.
Prestaties van zelftesten: uit veel validatie-onderzoeken is bekend dat
antigeen-sneltesten minder presteren dan PC R-testen 4. De specificiteit van
beide testmethoden is zeer hoog, maar de sensitiviteit van antigeensneltesten ligt aanmerkelijk later (gemiddeld zo rond de 80-90%). Antigeensneltesten kunnen mensen met een lage virale load missen. Dit is met name
risicovol wanneer mensen met een beginnende infectie de test gebruiken die
op termijn besmettelijk kunnen worden voor anderen. Voor testen in het
algemeen, maar antigeen-sneltesten in het bijzonder, geldt daarom dat de
testuitslag een momentopname is en risico’s bij het toegangstesten beperkt
kunnen worden door de tijd tussen testafname en activiteit zo kort mogelijk
te houden. Uit onderzoek is bekend dat antigeen-sneltesten daarnaast
minder gevoelig zijn bij zelfgebruik dan bij professioneel gebruik, de
sensitiviteit ligt naar schatting zo’n 10-15% lager 5. Hiervoor zijn een aantal
mogelijke verklaringen. Allereerst maken professionals gebruik van een
invasievere afnamemethode, waarbij meer viraal materiaal geïsoleerd kan
worden. Daarnaast is het denkbaar dat professionals de handelingen beter
uitvoeren dan mensen die hier geen of slechts beperkte ervaring mee
hebben. Tenslotte is het denkbaar dat de uitslag verkeerd of te vroeg
afgelezen wordt.
C ontroleerbaarheid: bij een zelftest is moeilijk te verifiëren wie de test heeft
uitgevoerd, of dat op een juiste manier gebeurd is, wanneer de testafname
heeft plaatsgevonden en of de testuitslag juist is afgelezen. Bij eventuele
inzet hiervan moet een afweging gemaakt worden tussen de mate waarin
3

Ee n de finitie van nabijheid wordt in dit advies niet gegeven. Dit is grotendeels een subjectief
ge geven die van verschillende factoren afhangt, zoals de feitelijke afstand, de mate waarin
ie m and de beschikking heeft over vervoer, de tijdsinspanning in re latie tot de activiteit, et
ce te ra.
4
https://lci.rivm.nl/antigeensneltesten
5
https://www.m e drxiv.org/content/10.1101/2021.02.21.21252153v1

4

-

1.4

we van burgers kunnen verwachten dat ze dit op een correcte manier doen
en de risico’s die kunnen ontstaan bij niet juist gebruik van zelftesten. Om
deze inschatting goed te kunnen maken is nader onderzoek nodig.
Uitvoeringsaspecten: los van de verifieerbaarheid en de prestaties van
zelftesten zijn er ook uitvoeringsvraagstukken die opgelost moeten worden.
Zo moet uitgewerkt worden hoe een zelftestuitslag omgezet zou kunnen
worden in een coronatestbewijs, welke zelftesten hiervoor geaccepteerd
worden, en hoe eventuele vormen van digitale of fysieke controle gebruikt
kunnen worden met inachtneming van het juridische kader en aspecten als
dataveiligheid en privacy, of er distributie van zelftesten vanuit de overheid
nodig is, et cetera. Daarnaast moet duidelijk worden wat de
implementatietijd is en de bijbehorende kosten

Scope van het advies
Door het LC T, de Landelijke C oördinatiestructuur Testcapaciteit is een tijdelijke
werkgroep ingericht met als doel om te verkennen of, en zo ja hoe, een negatieve
zelftestuitslag gebruikt kan worden voor het verkrijgen van een coronatestbewijs.
Dit in aanvulling op de testlocaties die nu voor het toegangstesten ingezet of
gebouwd worden. De samenstelling van de werkgroep is opgenomen in bijlage 1.
Aanleiding voor het oprichten van de werkgroep is de in de Tweede Kamer
aangenomen motie Westerveld en Paternotte 6, waarin de regering opgeroepen
wordt om te onderzoeken op welke wijze zelftesten zonder begeleide afname en met
begeleide afname (op afstand) voor een toegangsbewijs kunnen worden gebruikt.
Dit met als doel om de fijnmazigheid en laagdrempeligheid van het toegangstesten
te vergroten.
De werkgroep brengt daartoe in kaart of er al bestaande voorbeelden zijn waarvan
geleerd kan worden en welke mogelijkheden of hulpmiddelen er zijn om de
geconstateerde risico’s rondom het gebruik van zelftesten te beperken, waarmee
gebruik gemaakt kan worden van de voordelen die zelf testen biedt.
Voorts brengt de werkgroep in kaart welke werkbare en schaalbare opties er zijn om
zelftesten voor toegang te gebruiken en richt zich op drie vormen van zelf testen,
namelijk het ongecontroleerd zelf testen en het zelf testen in combinatie met een
vorm van fysieke of digitale controle. Van de verschillende opties zijn de voor- en
nadelen vanuit verschillende perspectieven in kaart gebracht. De opties zijn bezien
vanuit het perspectief van de gebruiker. In hoeverre zijn de opties voldoende
gebruiksvriendelijk, kennen ze voldoende gebruiksgemak en brengen ze kosten met
zich mee? Daarnaast is bij de opties gekeken naar het perspectief van de veiligheid.
In hoeverre zijn risico’s die zelftesten minder geschikt maken als toegangstest
weggenomen, en in hoeverre zijn de oplossing nieuwe risico’s geïntroduceerd,
bijvoorbeeld rondom privacy en dataveiligheid? Ook is er aandacht voor het
economisch perspectief. In hoeverre kunnen opties bijdragen aan een efficiëntere
doelmatige inzet van de testcapaciteit?

6

https ://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/moties/detail?id=2021Z07516&did=2021D16613

5

2

Relevante ervaringen nationaal en internationaal

2.1

Ervaringen met gecontroleerd (zelf)testen in het tertiair onderwijs
Medio februari zijn er in het middelbaar beroepsonderwijs en hoger onderwijs een
achttal regionale pilots van start gegaan met als doel het onderzoeken op welke
wijze testen kunnen bijdragen aan het mogelijk maken van meer fysiek onderwijs.
Enkele pilots hebben gebruik gemaakt van zelftesten. Zo is er in Den Bosch een pilot
van start gegaan om thuistesten met online begeleiding te implementeren.
Studenten en medewerkers konden zich via een ‘digitale teststraat’ preventief laten
testen. Via een digitale omgeving konden de deelnemers voor de webcam bij
zichzelf een monster nemen en analyseren in het bijzijn van een afnamemonitor. Dit
kon met meerdere mensen tegelijkertijd. De afnamemonitor controleert of de test
juist wordt afgenomen en de analyse goed wordt uitgevoerd op de testcassette. Na
15 minuten gaat de deelnemer naar een uitslagenmonitor en laat daar de uitslag
zien. Vanwege privacy gebeurde dit 1-op-1. Verificatie vindt plaats door middel van
een unieke barcode die op verschillende momenten gescand moet worden.
De pilot laat zien dat het principe van zelftesten met digitale begeleiding voor het
verkrijgen van toegang werkbaar en schaalbaar te maken is. Met behulp van
beschikbare software was het eenvoudig mogelijk om een digitale teststraat in te
richten tegen geringe kosten. De onderzochte doelgroep is digitaal vaardig. Bij een
uitrol naar een bredere groep kan dit een belemmering zijn. Daarnaast was de
kwaliteit van de videoverbinding soms een probleem, waardoor bijvoorbeeld het
scannen van de barcode niet altijd (snel) lukte. Door de begeleiding te centraliseren
kan aan efficiëntie gewonnen worden. De afnamemonitor heeft regelmatig
ingegrepen bij handelingen die niet juist uitgevoerd werden, waardoor de kwaliteit
van de uitslagen waarschijnlijk verhoogd is. In deze specifieke context was de
deelnamebereidheid ongeveer 30%. De voornaamste reden hiervoor was het feit dat
aan een testuitslag (juridisch) geen consequentie verbonden kon worden. De kennis
en ervaring uit deze pilots leert dat het bieden van een beloning, zoals dat het geval
is bij toegangstesten, de bereidheid verhoogt.

2.2

Ervaringen met zelf testen onder begeleiding bij de brandweer op Schiphol
Per 1 februari 2021 is er een pilot zelftesten gestart met Schiphol NV, KLM Health
Services en Luchtverkeersleiding Nederland. Er waren twee behoeftes: het testen
van operationeel personeel en het preventief testen van essentiële diensten. Deze
laatste behoefte heeft geleid tot een pilot preventief zelftesten met de brandweer
van Schiphol. De brandweer Schiphol is een essentiële dienst voor de luchthaven
Schiphol. Als er teveel medewerkers uitvallen en het team niet meer adequaat kan
optreden komt de continuïteit van de luchthaven in gevaar. Om deze reden was er
bij Schiphol de behoefte om een pilot te doen om door middel van frequent testen
de essentiële diensten te beschermen. Er is bij deze pilot gekozen voor de
brandweer vanwege de huisvesting op een aparte locatie en de duidelijk te
onderscheiden groep van 30 - 40 personen per 24 uurs dienst.
De opzet van de pilot is als volgt. De brandweerlieden melden zich voor aanvang
van een 24-uurs dienst bij de testfaciliteit in hun kazerne op locatie Schiphol. Deze
is ingericht in de kleedkamer en doucheruimte. Hier staat een testplek gereed en
hangen instructies hoe te handelen bij testafname en aflezen van de test. De
brandweerlieden voeren, onder supervisie, zelf de test uit en lezen deze vervolgens
zelf af. Bij een positieve test vertrekken ze gelijk via een van te voren bepaalde
route om een afspraak te maken om zich bij een GGD testlocatie te laten testen.

6

Ook hier geldt dat alle reguliere maatregelen in stand blijven: afstand houden
(indien mogelijk), mondkapjes etc.
De pilot betreft voorzorgtesten, het frequent testen van mensen zonder klachten en
zonder bekende blootstelling. In de eerste week was er supervisie van ervaren
medische supervisors van een GGD teststraat op locatie Schiphol. Na twee weken
zijn deze vervangen door supervisie van de brandweerleiding zelf. Een duidelijke
instructie door de supervisors blijkt belangrijk. Na 2 tot 3 keer zijn de
brandweerlieden in staat om de test zelfstandig uit te voeren. Het voortzetten van
de supervisie werd als belastend ervaren. Vanwege de privacy wordt de test in de
pilotsetting afgelezen door de persoon zelf en wordt de uitslag niet vastgelegd.
De doorlooptijd is ongeveer 17 minuten per persoon. Dit komt omdat er 15 minuten
gewacht moet worden voordat de uitslag uitgelezen kan worden. Om
veiligheidsredenen wachten de personen op de plek waar ze de test ook afgenomen
hebben zodat de kans op verspreiding zo gering mogelijk is.
Na ongeveer drie maanden is er een onderzoek gehouden onder de betrokken
brandweerlieden. Hieruit bleek dat >90% een hogere beleving van veiligheid had.
Ongeveer 95% nam deel. Het gaat om een hecht team die dit voor elkaar over
heeft. Kritische opmerking daarbij is dat er wellicht ook een mate van groepsdruk
ervaren werd.
Vanuit de deelnemers ontstond al snel de vraag of het ook mogelijk was om de test
thuis te doen. Dit is efficiënter; de wachttijd tussen afname en uitlezen kan dan
besteed worden aan ontbijten etc. Daarnaast voelt het ook veiliger omdat men bij
een besmetting dan nog thuis is en dus totaal geen risico kan vormen voor de
collega’s. De pilot is eind april afgerond. Het zelf testen voor iedere dienst vindt nog
steeds plaats, deel thuis en deels op locatie.

2.3

Ervaringen met online surveillance in het onderwijs
Naast het gebruik van gecontroleerd (zelf)testen in het onderwijs ziet de werkgroep
ook andere voorbeelden van controle, waar relevante lessen van geleerd kunnen
worden. Binnen het onderwijs is de afgelopen jaren door sommige scholen gebruik
gemaakt van online surveillance en proctoring. Deze vorm van toezicht biedt
onderwijsinstellingen de mogelijkheid om te surveilleren bij leerlingen of studenten
die thuis een tentamen maken. Hieruit kennen we drie subvarianten:
1. Live: de controle gebeurt in real-time met
a. een videoverbinding, waarbij iemand live meekijkt via conferencing
software, of
b. ondersteunende software gebaseerd op kunstmatige intelligentie.
In beide gevallen kan een controleur meerdere personen tegelijk
controleren.
2. Opname met controle achteraf: de handelingen worden via een
videoverbinding opgenomen. Achteraf wordt (eventueel steekproefsgewijs)
een controle van de stappen afgenomen.
Bij het gebruik van online surveillance en proctoring in het onderwijs worden
kanttekeningen geplaatst. De privacy-impact van online surveillance, bijvoorbeeld
door de inzet van camerabeelden, wordt als groot ervaren. 7 Het is daarom in de
verwerking van persoonsgegevens een belangrijke afweging of het middel in
verhouding staat tot het doel (proportionaliteit) en of het doel niet op een minder
ingrijpende manier kan worden bereikt (subsidiariteit). Op 1 juni 2021 heeft het
7

Zie ook hetgeen de Autoriteit Persoonsgegevens hierover opmerkt:
aanbevelingen_online_proctoring_onderwijs.pdf (autoriteitpersoonsgegevens.nl)

7

Gerechtshof Amsterdam geoordeeld dat de inzet van online proctoring door de
Universiteit van Amsterdam (UvA) rechtmatig is. De Autoriteit Persoonsgegevens
geeft hierbij de waarschuwing af dat dit alleen geldt in dit specifieke geval en niet
betekent dat online proctoring altijd kan worden toegepast. De verwerking van
persoonsgegevens moet noodzakelijk zijn. Daarbij mogen niet meer gegevens
worden verwerkt dan nodig is voor het doel. En het mag alleen als er geen
alternatief mogelijk is waarbij minder gegevens worden verwerkt. Het gebruik
van online surveillance of proctoring dient daarom met zeer veel zorgvuldigheid
te worden overwogen.

2.4

Ervaringen met zelftesten voor toegang in Europa
De werkgroep heeft aan de NC TV gevraagd om bij Europese landen uit te vragen of
landen zelftesten inzetten voor toegang tot bijvoorbeeld het onderwijs, bedrijven en
voor sociale activiteiten. Indien dit het geval is, is gevraagd hoe dit is vormgegeven.
Uit de antwoorden (tabel 1) volgt dat er in Denemarken, Duitsland en Oostenrijk
voorbeelden zijn waar we potentieel van kunnen leren.
In Denemarken zijn er kostscholen die zelftesten met begeleiding inzetten voor
toegang. Daarbij moeten leerlingen zichzelf bij de kostscholen testen om toegang
tot de instelling te krijgen. Tijdens het testen vindt supervisie plaats. Meer
informatie hierover is te vinden via: https://www.uvm.dk/aktuelt/ifokus/information-til-uddannelsesinstitutioner-om-coronavirus-covid19/genaabning-og-test/regler-om-test. Informatie over de opzet is te vinden via:
https://www.uvm.dk/aktuelt/i-fokus/information-til-uddannelsesinstitutioner-omcoronavirus-covid-19/genaabning-og-test/selvpodning-under-supervision
Land
België
Denemarken

Gebruik van zelftesten voor toegang
Zelftesten worden (nog) niet gebruikt voor toegang.
In Denemarken is een C OVID pass geïntroduceerd. Met
een negatieve test die niet ouder is dan 72 uur burgers
deelnemen aan activiteiten zoals eten in een restaurant
en culturele activiteiten. Het gebruik van een zelftest is
daarvoor niet toegestaan. Er zijn wel kostscholen die
zelftesten onder begeleiding inzetten voor toegang.
Duitsland
Werkgevers moeten minimaal twee keer per week een
gratis sneltest of een zelftest onder toezicht aanbieden.
Het bezoek aan winkels is afhankelijk van het
voorleggen van een negatieve coronatest met
uitzondering van basiswinkels en weekmarkten.
Frankrijk
Zelftesten worden (nog) niet gebruikt voor toegang.
Ierland
Zelftesten worden (nog) niet gebruikt voor toegang.
Italië
Zelftesten worden (nog) niet gebruikt voor toegang.
Luxemburg
Zelftesten worden (nog)niet gebruikt voor toegang.
Oostenrijk
In Bondsland Wenen is het mogelijk om thuis een
gorgeltest uit te voeren. De uitvoering van de test
moet gefilmd worden in een app. De test kan worden
ingeleverd bij diverse winkels en binnen 24 uur
ontvangt met een PC R-testbewijs dat 72 uur geldig is.
Spanje
Zelftesten worden (nog) niet gebruikt voor toegang.
Verenigd Koninkrijk
Zelftesten worden (nog) niet gebruikt voor toegang.
Zweden
Zelftesten worden (nog) niet gebruikt voor toegang.
Zwitserland
Zelftesten worden (nog niet gebruikt voor toegang.
Tabel 1: Inventarisatie gebruik zelftesten voor toegang in Europa.

8

In Oostenrijk wordt in Bondsland Wenen gebruik gemaakt van zelfafname voor
toegang. Burgers kunnen met een gorgelkit bij zichzelf een monster afnemen. De
uitvoering van de test moet gefilmd worden met een speciale app. De app wordt
daarnaast gebruikt om de identiteit van de gebruiker te identificeren. De monsters
kunnen bij verschillende winkels ingeleverd worden en worden daar regelmatig
opgehaald en getransporteerd naar laboratoria waar een PC R-test plaatsvindt.
Binnen 24 uur na het inleveren van het monster ontvangt de burger een PC Rtestbewijs dat 72 uur geldig is.
In Duitsland is de totstandkoming van een zeer fijnmazige testinfrastructuur
gestimuleerd met alleen in een stad als Berlijn al honderden testlocaties door veel
verschillende kleine testaanbieders. Testen is noodzakelijk om toegang te krijgen tot
niet-essentiële winkels, horeca en andere sociale activiteiten. Hoewel het hier niet
gaat om het gebruik van zelftesten vindt de werkgroep het toch relevant om dit
voorbeeld te noemen, omdat hier op een andere manier het doel om testen dicht
naar de burger te brengen bereikt wordt. Kritische kanttekening is wel dat er
inmiddels veel signalen zijn dat een aanzienlijk deel van de testaanbieders zich niet
goed aan de instructies houdt en er daarmee serieuze zorgen zijn ontstaan over de
professionaliteit van een deel van de testaanbieders en de kwaliteit van de
testuitslagen.

2.5

Conclusies
De werkgroep heeft geen voorbeelden gevonden van ervaringen in Nederland of
binnen Europa met het gebruik van zelftesten voor het eenmalig toegang krijgen tot
een activiteit. De werkgroep ziet wel dat er in Nederland, maar ook in andere
Europese landen, waardevolle ervaringen zijn opgedaan met (zelf)testen die benut
kunnen worden voor het vormgeven van het gebruik van zelftesten voor toegang.
Daarnaast ziet de werkgroep dat er ook vormen van testen zijn die niet onder de
noemer “zelftesten” vallen, zoals de thuisafname in Oostenrijk en het fijnmazig
sneltesten in Duitsland, maar wel interessante elementen bevatten die benut
kunnen worden. Deze testvormen zouden ook in zichzelf interessant kunnen zijn om
het doel van fijnmaziger en laagdrempeliger toegangstesten te bereiken, maar een
verkenning van deze opties valt buiten de scope van de werkgroep.
In het volgende hoofdstuk wordt nader ingegaan op mogelijkheden om de risico’s
van het gebruik van zelftesten te beperken met deze voorbeelden in gedachten.

9

3

Veilig gebruik van zelftestuitslagen

3.1

De gevoeligheid van zelftesten
Het OMT heeft in haar 100e advies eerder aangegeven dat testmethoden als de
TNO-LAMP, de ademtest, antigeentesten en PC R geschikt zijn voor het testen van
mensen zonder klachten en zonder bekende blootstelling. Het OMT heeft ook
aangegeven waar in de context van het toegangstesten in teststraten op gelet moet
worden, bijvoorbeeld als het gaat om de geldigheid van een testuitslag. De
testmethoden die nu voor het toegangstesten gebruikt worden zijn uitgebreid
gevalideerd in groepen met en zonder klachten. Daarbij moet wel in acht genomen
worden dat een testuitslag een momentopname is en dat er geen testmethoden
bestaan die een sensitiviteit van 100% kennen. Er blijft dus ook met toegangstesten
een bepaald restrisico. Dit restrisico kan beheersbaar gehouden worden door een
test met een zo hoog mogelijke specificiteit en sensitiviteit te gebruiken en door de
tijd tussen het moment van testafname en de activiteit te limiteren. Het OMT heeft
geadviseerd om hier bij antigeensneltesten 24 uur voor aan te houden, en voor een
PC R-test 48 uur. Vanwege praktische redenen is de beleidskeuze gemaakt om 40
uur aan te houden, omdat het immers ook tijd kost om een test te plannen,
ernaartoe te rijden en de uitslag te krijgen. Hierbij is de duur van een evenement op
8 uur geschat.
Het OMT heeft niet geadviseerd over het gebruik van zelftesten voor toegang. In het
vorige hoofdstuk is toegelicht dat zelftesten een mindere sensitiviteit kennen dan de
testmix en testvorm die nu voor het toegangstesten gebruikt wordt. Het is niet de
verwachting van de werkgroep dat de sensitiviteit van deze testen op korte termijn
sterk zal verbeteren. De werkgroep ziet wel mogelijkheden om bij het zelftesten de
tijd tussen afnamemoment en activiteit te verkorten. Het verkorten van deze
periode verkleint de kans dat iemand tussen het moment van de testafname en de
activiteit alsnog besmettelijk geworden is. Zo kan het zelftesten veiliger gemaakt
worden en het restrisico beheersbaar gemaakt worden.
Het OMT heeft zich nog niet uitgelaten over de vraag of en op welke wijze zelftesten
gebruikt zouden kunnen worden om toegang tot een evenement te verkrijgen. Het
is de werkgroep niet bekend wat het precieze effect van de geldigheidsduur op de
veiligheid is De werkgroep adviseert daarom om in de adviesvraag aan het OMT ook
dit specifieke punt mee te nemen.

3.2

De controleerbaarheid van zelftestuitslagen
De werkgroep gebruikt in het vervolg van het advies bewust het begrip
controleerbaarheid en niet het begrip begeleiding. Het doel is om bepaalde stappen
in het testproces te checken: de identiteit van de afnemer, het testmoment, juiste
monsterafname en het juist uitvoeren van de testhandelingen inclusief het juist
aflezen van de uitslag. Dit is fundamenteel anders dan begeleiding, waarbij een
fysiek of digitaal aanwezige begeleider verbale instructies geeft waarmee mensen
geholpen worden om het testen goed uit te voeren.
Ongecontroleerd zelftesten
Bij het ongecontroleerd zelftesten vindt er geen controle plaats op stappen in het
testproces. Bij deze testvorm wordt er volledig op vertrouwd dat er op een
verantwoordelijke en juiste manier met het zelftesten omgegaan wordt en worden
risico’s op het bewust en onbewust onjuist gebruik van zelftesten geaccepteerd.
Hoewel dit voor de gebruiker de meest laagdrempelige testvorm is, brengt dit

10

risico’s met zich mee voor anderen die aan de activiteit deelnemen die meegewogen
moeten worden. Bovendien hebben we het in deze context over de inzet als
toegangstesten om te voldoen aan een wettelijke voorwaarde voor toegang. In deze
context is het belangrijk dat de uitvoering controleerbaar is.
De werkgroep ziet ongecontroleerd zelftesten voor toegang als onwenselijk. Bij
activiteiten die werken met toegangstesten moeten burgers erop kunnen
vertrouwen dat andere aanwezigen op een betrouwbare manier een testbewijs
verkregen hebben. Bij het toegangstesten heeft de gebruiker van de zelftest een
belang om een negatieve testuitslag te verkrijgen, immers zonder bewijs wordt de
toegang geweigerd. Dit kan misbruik in de hand werken. Men dient een bepaald
voordeel te behalen uit het feit dat het afnameproces wordt doorlopen. Zonder
controle op het testproces is er geen directe incentive om een afname te doen,
waardoor er een zekere mate van vrijwilligheid wordt gecreëerd. Bij het type
activiteiten dat met toegangstesten mogelijk gemaakt wordt is de sociale binding
tussen aanwezigen bovendien in zekere mate beperkt.
Gecontroleerd zelftesten
Bij deze testvorm vindt er een mate van fysieke of digitale controle plaats.
Voor fysieke controle geldt dat dit bij iemand thuis of op een controlelocatie kan
plaatsvinden. Bij het vinden van een werkbare variant moet aandacht zijn voor de
vraag in hoeverre de voordelen van het gebruik van zelftesten dan nog steeds
bereikt worden. Bij het gebruik van een controle op locatie moet men immers alsnog
reizen naar een locatie om een testbewijs te kunnen krijgen. De werkgroep ziet deze
variant alleen als een goede toevoeging, als er in de uitwerking een hogere mate
van fijnmazigheid bereikt wordt ten opzichte van de testinfrastructuur die nu voor
het toegangstesten wordt ingericht zonder dat dit vraagt om een geheel nieuwe
parallelle infrastructuur.
Voor digitale controle op afstand geldt dat er een vorm van controle op afstand
plaatsvindt, waarbij via een videoverbinding of middels foto’s één of meerdere
stappen in het testproces gecontroleerd worden. De werkgroep ziet deze variant in
potentie als een goede toevoeging, mits de vorm van digitale controle aan de juiste
randvoorwaarden voldoet en voldoende laagdrempelig bevonden wordt. Een
belangrijke randvoorwaarde is ook dat de te kiezen variant aan de privacy wet- en
regelgeving kan voldoend. Zoals hierboven uiteen gezet is er momenteel in dit
kader discussie over proctoring en verdient dit een zeer zorgvuldige afweging
waarbij de instrumenten die de AP op haar website biedt gebruikt kunnen worden.
Deze variant heeft voordelen ten opzichte van de fysieke controle, omdat niet naar
een controlelocatie gereisd hoeft te worden. Naar analogie met online surveillance
en proctoring in het onderwijs zijn ook hier subvarianten met live controle en
opnamen met controle achteraf 8 denkbaar. Deze variant heeft voordelen ten
opzichte van de fysieke controle, omdat niet naar een controlelocatie gereisd hoeft
te worden. Nadelen van digitale controle zijn de afhankelijkheid van technische
hulpmiddelen. Burgers moeten de juiste hulpmiddelen tot hun beschikking hebben,
daar goed mee kunnen omgaan en hebben afhankelijk van de vorm een kwalitatief
goede en stabiele internetverbinding nodig. Een volwaardig “analoog” alternatief
blijft dus belangrijk om te voorkomen dat deze oplossing voor bepaalde groepen
juist drempels opwerpt. Bovendien is er een risico dat uitslagen onnodig afgekeurd
worden, zeker bij varianten van digitale controle die gebaseerd zijn op opnames die
achteraf beoordeeld worden en waar gebruik gemaakt wordt van softwarematige
8

Me t controle achteraf wordt in het advies controle bedoeld tussen het moment van het
afronden van de te st en de start van het evenement.

11

herkenning. Hierbij speelt ook de impact op de privacy van betrokkene een rol.
Hiertoe wordt geadviseerd om in aanvulling op deze verkenning een privacy impact
assessment te verrichten om privacy risico’s in kaart te brengen en een gedegene
afweging in meer detail van de initiatieven te maken.

3.3

Benodigde mate van controle
Bij het omzetten van een zelftest in een testbewijs kunnen verschillende stappen
bewust of onbewust misgaan.
De zelftestuitslag kan aan een verkeerd persoon toegeschreven worden.
De testuitslag kan verkeerd afgelezen worden.
De testhandelingen kunnen niet goed uitgevoerd worden.
Het testmoment kan foutief vastgesteld worden.
Omdat het gaat om de uitvoering van een wettelijke voorwaarde in de context van
het toegangstesten, is het belangrijk dat de controle en betrouwbaarheid zo hoog
mogelijk is. De voorwaarde moet controleerbaar zijn. Om het zelftesten voor
toegang betrouwbaar te maken vindt de werkgroep het belangrijk dat al deze
stappen gecontroleerd worden.

3.4

Conclusies
De werkgroep verwacht dat het niet mogelijk is om zelftesten net zo veilig en
betrouwbaar te maken als het toegangstesten in een teststraat.
De werkgroep ziet wel mogelijkheden om het zelftesten via een kortere
geldigheidsduur van een zelftestuitslag en controle dusdanig veilig te maken dat dit
het professioneel testen voor toegang kan benaderen. De werkgroep adviseert het
OMT om advies te vragen over waar dan op gelet moet worden, bijvoorbeeld als het
gaat om de geldigheidsduur.
Vervolgens vraagt het een beleidsafweging in hoeverre de verminderde veiligheid
van het gebruik van zelftesten opweegt tegen de extra laagdrempeligheid en
fijnmazigheid die met het gebruik van zelftesten bereikt wordt. In deze afweging
kunnen ook andere testopties meegewogen worden die de scope van deze
werkgroep te buiten gaan.
De werkgroep vindt het niet verantwoord om zelftesten zonder een vorm van
controle voor toegang in te zetten. Toegangstesten doe je voor elkaar. Je moet er
van op aan kunnen dat de anderen die bij de activiteit aanwezig zijn een testbewijs
op een deugdelijke wijze verkregen hebben. Dit kan alleen met een vorm van
controle geobjectiveerd worden. De testvorm van ongecontroleerd zelftesten wordt
daarom niet verder uitgewerkt.
De werkgroep ziet potentie in vormen van fysieke of digitale controle, mits dit
binnen de juiste (juridische) randvoorwaarden plaatsvindt. In de volgende
hoofdstukken worden deze randvoorwaarden en de verschillende vormen van
controle nader uitgewerkt.

12

4

Randvoorwaarden voor gecontroleerd zelftesten

Dit hoofdstuk beschrijft randvoorwaarden voor het gecontroleerd zelftesten.
Recentelijk heeft het Deskundigenpanel begeleide zelfafname onderzocht hoe het
grootschalig preventief testen in het onderwijs en het bedrijfsleven werkbaar
gemaakt kan worden en daarbij het juridisch kader rondom (begeleid) zelftesten
beschreven. Bij de beschrijving van de juridische aspecten is van dit eerdere advies
gebruik gemaakt.

4.1

Gebruiksvriendelijkheid
Het succes van zelftesten voor toegang hangt nauw samen met het feit of je de
testen wenselijk en gebruiksvriendelijk kan maken. Om dit te bereiken moeten er
drie elementen samen komen: ‘motivation’, ‘ability’ en ‘trigger’ 9. Mensen moeten
namelijk de motivatie hebben om de testen te gebruiken (motivation), het gewenste
gedrag moet makkelijk uitvoerbaar zijn (ability) en mensen moeten
gevraagd/herinnerd worden om het gedrag te vertonen (trigger).
Bij de ontwikkeling van het zelftesten voor toegang is het dus van belang dat dit
tijdens het proces hand in hand wordt gedaan met gebruikers. Want de enige
manier om een gebruiksvriendelijk product/service te maken is door goed te
begrijpen wat mensen willen. De werkgroep raadt dan ook aan zodra dit
ontwikkelingsproces wordt gestart om eerst gebruiksonderzoek te doen om te kijken
wat testen voor toegang met zich meebrengt voor de gebruikservaring van een
persoon. Dit betekent inzicht krijgen in de wensen die mensen hebben bij deze vorm
van testen en welke voordelen/knelpunten er eventueel kunnen ontstaan. Ook zal er
goed gekeken moeten worden voor welke doelgroep het product bedoeld is,
aangezien dit significante impact heeft op de uitwerking van de testen.
Daarnaast is het ook belangrijk om kritisch te zijn tijdens de ontwikkeling van het
product. Tussentijds testen en feedback verzamelen zorgt ervoor dat je grip houdt
op de gebruiksvriendelijkheid en wenselijkheid van het product. De testen kunnen
namelijk technisch nog zo goed in elkaar zitten, maar als mensen niet bereid zijn
om het te gebruiken is het allemaal voor niets geweest. De werkgroep raadt daarom
aan om tijdens het proces prototypes van de zelftesten voor te leggen aan mensen
en het ontwerp bij te sturen wanneer de aansluiting met de doelgroep mist.
Ook is het goed om de doelgroep in gedachten te houden. In hoeverre moet een
product/service breed gebruikt kunnen worden? Heeft de doelgroep de beschikking
over passende faciliteiten om te participeren? In hoeverre is het toegangstesten in
testlocaties voor hen een volwaardig alternatief?

4.2

Voorkomen van misbruik
Het voorkomen van misbruik is een belangrijk uitgangspunt bij het ontwikkelen van
een controlevariant bij het zelftesten voor toegang. Een controlevariant moet
misbruik goed, maar ook snel (voorafgaand aan de activiteit) kunnen detecteren. De
werkgroep vindt hierbij een aantal zaken belangrijk om mee te geven:

9

Be havior Model van B.J. Fogg, onderzoeker op het gebied van gedragsbeïnvloeding en
oprichte r van het Stanford Be havior Design Lab.

13

-

-

-

-

-

4.3

Geen enkel systeem is 100% veilig te maken. Dit geldt overigens niet alleen
voor het systeem van gecontroleerd zelftesten, ook het toegangstesten in
teststraten is niet volledig veilig en misbruikbestendig.
Bij het uitdenken van het systeem moet men in gedachten houden welke
mate van veiligheid nodig is. Het verhogen van het veiligheidsniveau zal
immers vaak gepaard gaan met een mindere gebruiksvriendelijkheid, het
verzamelen en verwerken van meer data en een grotere inbreuk op de
privacy.
Waar de omgeving beter te controleren is, is een hoger maximaal
veiligheidsniveau te behalen. Dus bij fysieke controle is het lastiger om
misbruik van het systeem te maken dan bij digitale controle. Dit geldt ook
voor live controle ten opzichte van controle achteraf, omdat bij live controle
meer ingesprongen kan worden op een observatie tijdens de controle. Dit
veiligheidsniveau is bovendien beter te bestendigen.
Van toezicht gaat ook een preventieve werking uit. De notie dat er sprake is
van een vorm van toezicht kan de neiging om misbruik te maken al sterk
verminderen. Duidelijke voorlichting hierover inclusief informeren waar
tijdens het toezicht op gelet wordt, kan mensen ontmoedigingen om
misbruik van het systeem te maken. Dit geldt ook voor vormen van
steekproefsgewijs toezicht.
Bij elke controlevariant bestaat er een risico op “fout-positieven”. Situaties
waarbij misbruik of fraude onterecht vastgesteld wordt. Dit risico neemt toe
wanneer een hoger veiligheidsniveau nagestreefd wordt. Daarnaast is dit
risico groter bij vormen van controle achteraf of controle op basis van
algoritmen.

Gebruik van de juiste testen
Het uitgangspunt is dat er gebruik wordt gemaakt van testen die rechtmatig op de
Nederlandse markt zijn (dus als zelftest verkocht mogen worden). Op dit moment
zijn er verschillende antigeentesten op de markt met een C E-certificaat, waarmee ze
in Europa als zelftest gebruikt mogen worden. Daarnaast is aan een aantal
leveranciers van antigeentesten een ontheffing verleend, waarmee de leverancier
deze testen tot eind 2021 als zelftest op de Nederlandse markt mag aanbieden 10.
Voor al deze testen geldt dat ze een vorm van validatie ondergaan hebben en dat
hier ook een onafhankelijke blik op geweest is, ofwel door een notified body ofwel
door de Rijksoverheid in het geval van een ontheffing.
Deze testen kunnen veilig door mensen zelf gebruikt worden zonder begeleiding of
supervisie door getrainde professionals. Of het gaat om een toegelaten zelftest kan
eenvoudig gecontroleerd worden, waarbij de werkgroep ervan uit gaat dat mensen
de juiste test gebruiken en de test conform bijsluiter uitvoeren.

4.4

Adequate verwerking van persoonsgegevens en privacy
Grondbeginselen van de AVG
De controle moet voldoen aan de geldende privacy wet- en regelgeving. In het
kader van de controle worden er (bijzondere) persoonsgegevens verwerkt. Denk
hierbij aan de identificatie van de betrokkene, de controle tijdens het afnemen van
de test, controle van de uitslag en eventueel registratie van de uitslag om te
ontsluiten ten behoeve van het genereren van het toegangsbewijs. De controlerende
10

https://www.rijk soverheid.nl/documenten/publicaties/2021/03/10/ontheffingenantigeentesten

14

partij draagt de verantwoordelijkheid voor de gegevensverwerking en wordt
aangemerkt als verwerkingsverantwoordelijke in de zin van de AVG. Deze partij
moet ervoor zorgen dat er aan de AVG, Uitvoeringswet AVG en aanpalende
privacywetgeving wordt voldaan.
Een verwerkingsverantwoordelijke moet zich houden aan verschillende eisen en
beginselen van gegevensverwerking. Op grond van artikel 5 van de AVG moet elke
verwerking van persoonsgegevens voldoen aan onder meer de volgende beginselen:
de verwerking van persoonsgegevens moet rechtmatig, behoorlijk en
transparant zijn (“rechtmatigheid, behoorlijkheid en transparantie”);
de verwerking moet gebonden zijn aan specifieke verzameldoelen
(“doelbinding”);
de persoonsgegevens moeten toereikend zijn, ter zake dienend, en beperkt
tot wat noodzakelijk is (“minimale gegevensverwerking”); en
gegevens moeten goed beveiligd zijn en vertrouwelijk blijven (“integriteit en
vertrouwelijkheid”).
De verwerkingsverantwoordelijke moet kunnen aantonen dat een verwerking van
gegevens voldoet aan de beginselen en vereisten uit de AVG (de
verantwoordingsplicht). Tevens stelt de AVG bijvoorbeeld specifieke eisen aan het
nemen van beveiligingsmaatregelen, het stellen van bewaartermijnen, de doorgifte
van persoonsgegevens naar landen buiten de Europese Unie. Hierboven zijn per
variant al enkele overwegingen genoemd. Uiteraard geldt het kader van de (U)AVG.
Daarvoor is een specifieke afweging nodig in het concrete geval.
Verwerkingsgrondslag en uitzonderingsgrond AVG
De AVG vereist dat er een verwerkingsgrondslag moet zijn op grond van artikel 6
AVG. Daarnaast is de verwerking van gezondheidsgegevens in beginsel verboden,
tenzij er sprake is van een uitzonderingsgrond op dat verbod (artikel 9 AVG). Over
het algemeen geldt door de aard van de te verwerken gegevens dat de grondslag
‘uitdrukkelijke toestemming’ in aanmerking kan komen, mits wordt voldaan aan de
hiervoor geldende eisen. Als men bezwaren heeft bij online surveillance, dient
hiervoor in ieder geval een (fysiek) alternatief te worden ingericht. Gegeven de
bijzondere en gevoelige aard van de persoonsgegevens moet men rekening houden
met strenge eisen aan bijvoorbeeld opslag, beveiliging, toegang en
bewaartermijnen.
Uitdrukkelijke toestemming moet voldoen aan verschillende eisen.
Van rechtsgeldige toestemming in de zin van de AVG is sprake indien de
toestemming van de betrokkene (i) vrijelijk, (ii) specifiek, (iii) geïnformeerd
en (iv) op een ondubbelzinnige wijze is verkregen. De eerste voorwaarde, (i)
vrijelijke toestemming, houdt in dat de betrokkene daadwerkelijk een vrije
keuze moet hebben of hij toestemming geeft voor de verwerking van zijn
persoonsgegevens. Een belangrijke eis daarbij is dat de betrokkene geen
nadelige gevolgen ondervindt indien hij zijn toestemming weigert of
intrekt. 11
Toestemming moet ook aantoonbaar zijn en moet ook gemakkelijk weer
kunnen worden ingetrokken.
Voorts is van belang dat de toestemming apart moet worden gevraagd. Het
verzoek om toestemming mag niet zijn verstopt in bijvoorbeeld de algemene

11

V gl. O verwegingen 42 AVG: “T oestemming mag niet worden geacht vrijelijk te zijn verleend indien de
betrokkene geen echte of vrije keuze heeft of zijn toestemming niet kan weigeren of intrekken zonder
nadelige gevolgen.” Zie tevens: Artikel-29 Werkgroep, ‘G uidelines on c onsent under Regulation 2016/679’
van 1 0 april 2018, WP259 rev. 01, p. 5 -6.

15

voorwaarden of een contract. Het verzoek om toestemming voor de
verwerking van persoonsgegevens moet duidelijk te onderscheiden zijn.
In het geval van gecontroleerd zelftesten is het van belang dat er altijd een ander
(fysiek) alternatief geboden kan worden. Dit om invulling te geven aan de
vrijelijkheid van de toestemming. Tevens wordt geadviseerd in dit verband te kijken
naar een ministeriele regeling op basis van artikel 58 rc Tijdelijke wet
coronatoegangsbewijzen. 12
Data Protection Impact Assessment (DPIA)
Op grond van artikel 35 van de AVG moet de verwerkingsverantwoordelijke een
DPIA uitvoeren als een soort verwerking – in het bijzonder een waarbij nieuwe
technologieën worden gebruikt – gelet op de aard en de omvang, de context en de
doeleinden daarvan waarschijnlijk een hoog risico inhoudt voor de rechten en
vrijheden van natuurlijke personen. De Europese privacy toezichthouders hebben
criteria opgesteld om het risico van een verwerking te bepalen. 13 Daarnaast heeft de
AP (conform artikel 35, vierde en vijfde lid, AVG) een lijst op haar website
gepubliceerd van verwerkingen waarvoor een DPIA verplicht is. Uit de criteria volgt
dat voor de beoogde toepassingen een DPIA zal moeten worden verricht. Zoals
hiervoor aangegeven is een dergelijke afweging ook zeer gewenst om alle
privacyaspecten per initiatief afdoende af te wegen en de nodige mitigerende
maatregelen te kunnen nemen.
Beveiligingsnormen
De verwerkingsverantwoordelijke is verplicht om technische en organisatorische
maatregelen te treffen die nodig zijn om de beveiliging van de persoonsgegevens te
waarborgen. De AVG bevat een algemene verplichting tot het treffen van passende
technische en organisatorische maatregelen ter bescherming van persoonsgegevens
tegen onbedoelde en onrechtmatige vernietiging, verlies, wijziging of ongeoorloofde
verstrekking of toegang. Waar passend, omvatten de beveiligingsmaatregelen onder
meer het volgende:
de pseudonimisering en versleuteling van persoonsgegevens;
het vermogen om op permanente basis de vertrouwelijkheid, integriteit,
beschikbaarheid en veerkracht van de verwerkingssystemen en diensten te
garanderen;
het vermogen om bij een fysiek of technisch incident de beschikbaarheid
van en de toegang tot de persoonsgegevens tijdig te herstellen;
een procedure voor het op gezette tijdstippen testen, beoordelen en
evalueren van de doeltreffendheid van de technische en organisatorische
maatregelen ter beveiliging van de verwerking. 14
Het gaat het bestek van dit rapport te buiten om in detail te bespreken aan welke
technische vereisten de beveiliging in deze context moet voldoen. Bij het vaststellen
van de beveiligingsmaatregelen zou aansluiting kunnen worden gezocht bij de
Richtsnoeren Beveiliging van persoonsgegevens van de AP 15 Ook bevat de AVG een
12

O p basis van artikel 58rc biedt de minister aan ieder de mogelijkheid om zichzelf te testen of zich te laten
tes ten op infectie met het virus SARS-CoV-2, waarbij de kosten van respectievelijk de test of de uitvoering
van het testen voor rekening komen van de minister.
Bij ministeriele regeling kunnen nadere regels worden gesteld over de wijze waarop deze mogelijkheid wordt
geboden, het type test waarmee een persoon zich zelf kan testen of zich kan laten testen; de frequentie
waarmee een persoon de mogelijkheid om zichzelf te testen, bedoeld in het eerste lid, wordt geboden. O ok
kunnen regels worden gesteld over de voor deze uitvoering noodzakelijke verwerking van
pers oonsgegevens, met inbegrip van persoonsgegevens over de gezondheid.
13
https://autoriteitpersoonsgegevens.nl/nl/zelf-doen/data-protection-impact-assessment-dDPIA#in-welkegevallen-moet-ik-een-dDPIA-uitvoeren-5879
14
A rtikel 32 AVG
15
https://www.autoriteitpersoonsgegevens.nl/sites/default/files/atoms/files/beleidregels_beveiliging_van_
pers oonsgegevens.pdf.

16

meldplicht voor datalekken. De verwerkingsverantwoordelijke zal bij eventuele
datalekken 16 in specifieke gevallen verplicht zijn om deze te melden aan de AP en
de betrokkenen.
Informeren van de betrokkene
De betrokkene moet voldoende geïnformeerd zijn. Transparantie is een belangrijke
eis in de AVG. In de AVG zijn veel bepalingen erop gericht om betrokkenen zo goed
mogelijk inzicht te geven in de verwerkingen van hun persoonsgegevens. Zo
moeten betrokkenen bijvoorbeeld proactief worden geïnformeerd over de
verwerking van hun persoonsgegevens (art. 13 en 14 AVG). Er moet een goede
privacyverklaring zijn. De verwerkingsverantwoordelijke partijen zullen ook
(aanvullende) technische en organisatorische maatregelen moeten treffen om de
uitoefening van de rechten van de betrokkene mogelijk te maken. Het gaat daarbij
om:
het recht op informatie (artikelen 13 en 14 AVG);
het recht op inzage (artikel 15 AVG);
het recht op rectificatie (artikel 16 AVG);
het recht op wissing (artikel 17 AVG);128
het recht op beperking van de verwerking (artikel 18 AVG);
het recht op dataportabiliteit (artikel 20 AVG); en tot slot
het recht op bezwaar (artikel 21 AVG).
Privacy tijdens het beeldgesprek
De begeleider moet ervoor zorgen dat de verrichtingen die hij online uitvoert – zoals
gesprekken of controle via beeldbellen – buiten de waarneming van anderen
plaatsvinden. Hoe stelt de begeleider vast of de betrokkene ‘aan de andere kant’
voldoende privacy heeft. Dit moet hij bij aanvang van het gesprek/sessie. De impact
op de privacy van mensen is bij deze vorm van begeleiding groot, als er
bijvoorbeeld iemand continue meekijkt hoe iemand de test afneemt.
Inzet softwarematige controle
Tot slot de opmerking dat het gebruik maken van AI een specifieke privacy afweging
vergt. Denk bijvoorbeeld aan de inzet van biometrie/ gezichtsherkenning. Daarvoor
geldt een zwaardere toets vanuit de (u)AVG. Een toereikende doorbrekingsgrond
daarvoor is erg lastig te vinden en de noodzakelijkheidslat ligt daarbij erg hoog. Er
kan sprake zijn van profilering. Een risico bij de inzet van dergelijke technologie,
waarbij gebruik wordt gemaakt van een algoritme (met name emotieherkenning of
biometrie (waaronder gezichtsherkenning)), is dat het onderliggende algoritme
(onbedoeld) zou kunnen leiden tot directe of indirecte discriminatie van
betrokkenen. Het recht op non-discriminatie vereist dat gelijkwaardige personen
door de technologie gelijkwaardig worden geselecteerd, ongeacht leeftijd, ras of
geslacht. De inzet mag niet leiden tot ongerechtvaardigd (indirect) onderscheid,
bijvoorbeeld omdat bepaalde beelden eruit springen van betrokkenen met een
bepaalde etniciteit. Voor zover dat wel het geval is, dient de verwerking
‘onbehoorlijk’ te worden geacht, wat een overtreding betreft van artikel 5, eerste
lid, aanhef en onder a, AVG. Andere relevante aspecten zoals training van het
algoritme, vraagstukken over automatische gevolgen die er gekoppeld zijn aan de
AI toepassing (recht op menselijke tussenkomst) vragen een specifieke juridische
afweging.

16 I n de AVG wordt gesproken over een inbreuk in verband met persoonsgegevens. D at is een inbreuk op
de beveiliging die per ongeluk of op onrechtmatige wijze leidt tot de vernietiging, het verlies, de wijziging of
de ongeoorloofde verstrekking van of de ongeoorloofde toegang tot doorgezonden, opgeslagen of anderszins
verwerkte gegevens (artikel 4 aanhef en onder 1 2 AVG). E r wordt gemakshalve gesproken van datalek.

17

Verwerking BSN
Tot slot spelen er vragen over de vaststelling van de identiteit van betrokkene een
rol. Als er geen zorgaanbieder betrokken is bij de controle, is er in dit proces geen
basis voor verwerking van het BSN 17. De identiteit zal eventueel op een andere
manier dienen te worden vastgesteld dan middels een systeem dat het BSN
verwerkt. Een inlogmiddel als DigiD is dan niet mogelijk.

4.5

Andere relevante wetgeving
Toepassing van de Wkkgz en Wgbo
Zelftesten zijn testen die door iemand zelf gebruikt kunnen worden zonder de
aanwezigheid van een zorgprofessional.
Uitgangspunten van de controlehandelingen zijn:
1. De identiteit van de persoon vaststellen.
2. Het moment van de testafname vaststellen.
3. C ontroleren of de test op een goede manier uitgevoerd wordt door te
observeren of iemand de noodzakelijke handelingen verricht.
4. C ontroleren of de persoon een negatief resultaat heeft.
Bij zelftesten is er geen medische noodzaak dat er iemand aanwezig is bij het
afnemen van een zelftest, een persoon kan dit ook immers zelfstandig bij zichzelf
doen. Het doel van de controle is om de zelftestuitslag voldoende betrouwbaar en
misbruikbestendig te laten zijn om het veilig om te kunnen zetten in een
coronatestbewijs. Indien hierbij geen handelingen worden verricht ter uitvoering van
de test of bij het aflezen van de testuitslag, maar slechts gecontroleerd wordt,
eventueel in combinatie met verbale aanwijzingen, en gebruik wordt gemaakt van
testen die voor zelfgebruik geschikt zijn, is geen sprake van zorg. In dat geval is de
Wkkgz niet van toepassing. Evenmin hoeft de Wgbo van toepassing te zijn op deze
controlehandelingen. Er is hier sprake van controle, niet van raad, en er vindt geen
beoordeling van de gezondheidstoestand plaats. De controlehandelingen zijn puur
gericht op het al dan niet verstrekken van een toegangsbewijs.
Indien de controle fysiek plaatsvindt bij GGD- of commerciële teststraten waar zorg
verleend wordt, kan de Wkkgz en de Wgbo van toepassing zijn. De werkgroep ziet
daarbij mogelijkheden om de controle-activiteit dusdanig af te bakenen dat de
Wkkgz hier niet van toepassing hoeft te zijn. Bijvoorbeeld door het duidelijke
scheiden van de verschillende vormen van dienstverlening, het fysiek scheiden van
de diensten op locatie en goede voorlichting over wat wel en niet van de
dienstverlening verwacht kan worden.
Indien de Wkkgz niet van toepassing is heeft de IGJ geen bevoegdheden om
toezicht te houden op het proces van controle. Het kan daarom van toegevoegde
waarde zijn om privaatrechtelijke afspraken te maken met deze partijen over
kwalitatieve eisen die aan de controle gesteld moeten worden.

17 A rtikel 4 e.v. van de Wet aanvullende bepalingen verwerking persoonsgegevens in de zorg zijn niet van
toepassing.

18

5

Haalbaarheid van zelftesten voor toegang

5.1

Controlevormen
In hoofdstuk 3 is in grote lijnen uiteengezet dat bij de verschillende controlevormen
langs vier assen gedacht kan worden: 1) digitaal of fysiek, 2) live controle of
controle achteraf, 3) controle door een persoon of door getrainde software, en 4)
thuis of op een controlelocatie. Het combineren hiervan levert een vijftal denkbare
opties op:
Fysieke thuiscontrole
Fysieke controle op een controlelocatie
Live digitale controle
Digitale controle achteraf
Digitale controle met getrainde software
In bijlage 2 zijn eigenschappen en aandachtspunten van deze verschillende
controlevormen uiteengezet.
De werkgroep acht fysieke thuiscontrole, fysieke controle op een controlelocatie en
live digitale controle binnen enkele maanden haalbaar. Voor digitale controle
achteraf en digitale controle met getrainde software zijn applicaties nodig die veel
ontwikkeltijd vragen. Uit een eerste verkenning van de markt zijn geen kant-enklare producten naar voren gekomen, wel is het de werkgroep bekend dat
verschillende marktpartijen aan productoplossingen werken.
Hieronder worden drie uitvoeringsopties geschetst die de werkgroep op korte
termijn, binnen 2 tot 3 maanden, en met beperkte kosten ten opzichte van het
huidige professionele testen haalbaar acht als aanvulling op de reguliere SONtestinfrastructuur, en die goed aansluiten op het beoogde doel van het zelf testen:
het verhogen van de laagdrempeligheid en het vergroten van de fijnmazigheid.

5.2

De digitale teststraat
Voor burgers die ver, bijvoorbeeld meer dan 15 km, van een testlocatie wonen, zou
een mogelijkheid kunnen zijn dat zij met controle op afstand zich zelf testen. Een
negatief testresultaat van deze zelftest kan dan ook als basis voor een
toegangsbewijs dienen. Hiermee wordt het toegangstesten laagdrempeliger
toegankelijk en worden reisbewegingen voorkomen.
In de digitale teststraat gaat het bestellen van een testafspraak op dezelfde manier
als bij een gewone testafspraak. Ook zal de burger op dezelfde manier zijn
testresultaat ontvangen. Wat wel anders is, is dat de burger een link toegestuurd zal
krijgen voor een cameraverbinding die op het moment van de testafspraak
geactiveerd zal worden. Hiervoor kan gebruik gemaakt worden van reeds bestaande
conferencing software. Hij of zij hoeft dus niet naar de teststraat toe, maar zal zijn
of haar zelf gekochte test bij zichzelf afnemen en uitvoeren terwijl een medewerker
van de teststraat op afstand meekijkt. Het identificatieproces is gebeurd bij het
inplannen van de afspraak. Het testresultaat zal gestuurd worden naar het daar
aangegeven mailadres.
Dit model is niet volledig misbruikbestendig. Iemand kan zich tijdens de afname van
de zelftest voor een ander voordoen. Ook is via een camera niet de hele situatie te
overzien en kunnen voorafgaand aan de afspraak handelingen verricht zijn om
uitkomsten te manipuleren.

19

5.3

Zelf testen op een controlelocatie
Een andere manier om testlocaties bereikbaarder te maken, is door een fijnmazig
netwerk van controlelocaties op te richten waar men naar toe kan gaan voor de
fysieke controle bij een zelftest. Het zou hier gaan om identificatie, controle van de
afname en interpretatie van de testuitslag en tot slot de registratie van het
testresultaat. De controlelocaties zijn digitaal aangesloten bij het netwerk van SON.
De werkgroep verwacht dat er met ca. 50-100 locaties aanvullend op spoor 2a
locaties een voldoende fijnmazige spreiding van locaties kan komen. De inschatting
van de werkgroep is dat er in Nederland circa 1.000 testlocaties zijn.
Dit model is niet volledig misbruikbestendig. Bij een zelftest die iemand zelf
meebrengt kunnen bijvoorbeeld voorafgaand aan de afspraak handelingen verricht
zijn om uitkomsten te manipuleren.

5.4

Zelf testen met thuiscontrole
Een derde manier om testen voor toegang bereikbaarder te maken, is door een
fijnmazig en flexibel netwerk van controleurs op te richten die bij de mensen thuis
de benodigde controle kunnen leveren. Deze controleurs zouden dan per direct
opgeroepen kunnen worden als alternatieve mogelijkheid bij het bestellen van een
testafspraak. Hier komt dus een dependance van de teststraat bij de mensen thuis.
Het zou hier gaan om identificatie, controle bij afname en analyse van de test en tot
slot de registratie van het testresultaat. De controlelocaties zijn digitaal aangesloten
bij het netwerk van SON.
Dit model is niet volledig misbruikbestendig. Bij een zelftest die iemand zelf
meebrengt kunnen bijvoorbeeld voorafgaand aan de afspraak handelingen verricht
zijn om uitkomsten te manipuleren.

20

6

Advies

6.1

Conclusies en aanbevelingen
De werkgroep concludeert dat het gebruik van testbewijzen voor toegang nooit kan
binnen een volledig waterdicht systeem. De kwetsbare aard van het gebruik van
zelftesten maakt dat hier extra veiligheidsrisico’s aan zitten die niet volledig weg te
nemen zijn.
De werkgroep ziet desondanks mogelijkheden om het zelf testen relatief veilig in te
zetten voor toegang, mits de relevante stappen in het zelf testen met een vorm van
controle plaatsvinden en met in achtneming van het OMT-advies over onder meer
de geldigheidsduur.
De werkgroep ziet op basis van een eerste verkenning voldoende technische
mogelijkheden om een vorm van zelf testen met controle vorm te geven, waar
behoefte aan is. Deze verkenning schetst het juridische kader en andere
randvoorwaarden waarmee controle op een wenselijke manier opgezet kan worden
met aandacht voor veiligheid, betrouwbaarheid, misbruikbestendigheid, privacy en
gebruiksvriendelijkheid.
De werkgroep plaatst voorts een aantal algemene opmerkingen bij die uit het advies
volgen:
Wat betreft veiligheid, betrouwbaarheid en misbruikbestendigheid zal zelf
testen het professioneel testen waarschijnlijk niet kunnen evenaren. Het is
mogelijk om prikkels in te bouwen die goed gedrag bevorderen en het risico
van het onbewust onjuist gebruik van zelftesten verminderen. Desondanks
zal er altijd een kans zijn dat misbruik van het systeem gemaakt wordt of
onjuist gebruik niet wordt opgemerkt. Dit is niet volledig te voorkomen.
De hoogte van het veiligheidsniveau dat nagestreefd wordt heeft impact op
de mate van gegevensverwerking, inbreuk op de privacy,
gebruiksvriendelijkheid en de eisen die aan systemen gesteld moeten
worden. Welke mate van controle ingebouwd wordt vraagt een goede
afweging.
Het doel van toegangstesten: mensen identificeren die het risico lopen om
tijdens de activiteit besmettelijk te zijn voor anderen en zodoende
activiteiten veilig te organiseren voor alle deelnemers mag bij bovenstaande
overwegingen niet uit het oog verloren worden.
De werkgroep concludeert op basis van het uitdiepen van denkbare controlevormen
dat er binnen enkele maanden mogelijkheden liggen om het zelf testen met controle
in te zetten. Daarbij moet opgemerkt worden dat het hier gaat om een eerste
verkenning, die in korte tijd tot stand gekomen is, waardoor er nog vele vragen
onbeantwoord zijn en/of nader verkend kunnen worden. Deze verkenning gaat
bijvoorbeeld niet uitvoerig in op aspecten als implementatietijd, kosten-batenafwegingen, et cetera.
De werkgroep doet een aantal aanbevelingen:
1. Vraag het OMT om advies over de inzet van zelftesten voor toegang.
Het OMT heeft eerder waardevolle adviezen gegeven over het gebruik van testen
voor toegang in het kader van professioneel testen. Het OMT kan in haar advies
nadere duiding geven over de geschiktheid van zelftesten voor toegang, handvatten

21

bieden voor het veilig gebruik van zelftesten, waaronder een advies over de
geldigheidsduur van een testbewijs die via gecontroleerd zelf testen verkregen is.
2.

Maak op basis van het OMT-advies een beleidskeuze over de
wenselijkheid van zelf testen als aanvulling op het professioneel testen
voor toegang.
Hierboven is toegelicht dat met het zelf testen niet hetzelfde niveau van veiligheid,
betrouwbaarheid en misbruikbestendigheid bereikt kan worden als met
professioneel testen. Zelf testen kan desondanks een goede aanvulling op het
professioneel testen voor toegang zijn, omdat het laagdrempeliger is en de
fijnmazigheid van het toegangstesten vergroot. Het vraagt een beleidskeuze in
hoeverre dit extra risico van zelf testen voor de verschillende doelgroepen van het
toegangstesten opweegt tegen de te bereiken voordelen en welke controlevariant
wenselijk is. De werkgroep adviseert om hier ook de kosten en implementatietijd bij
te betrekken. In deze afweging kan ook meegenomen worden dat er mogelijk ook
andere middelen zijn die buiten de scope van deze werkgroep vallen en waarmee
hetzelfde doel bereikt kan worden. Het kan dan bijvoorbeeld gaan om het vergroten
van de fijnmazigheid van het beoogde netwerk van teststraten voor toegang, een
fijnmazige sneltest infrastructuur zoals dit nu in Duitsland ingericht is, een testvorm
met zelfafname zoals dit nu in Bondsland Wenen gebruikt wordt, mogelijkheden
waarbij mensen naar de teststraat toegebracht worden, et cetera.
Bij een positief besluit wordt het volgende aanbevolen:
3.

Voer een marktconsultatie uit om goed zicht te krijgen op de
productoplossingen die op de markt beschikbaar zijn voor digitale
controle.
De werkgroep heeft een eerste verkenning op de markt gedaan van kant-en-klare
productoplossingen voor zelf testen met een vorm van digitale controle. De
werkgroep constateert hieruit dat er verschillende marktpartijen bezig zijn om
producten te ontwikkelen, maar dat de ontwikkeling hiervan nog niet afgerond is.
Met een marktconsultatie kan een beter beeld gevormd worden van wat er op de
markt beschikbaar is, in hoeverre de beschikbare productoplossingen aan de juiste
(juridische) randvoorwaarden voldoen, en hoe schaalbaar deze oplossingen zijn.
4.

Benut bij een gewenst gebruik van zelftesten op korte termijn de nu al
beschikbare (test)infrastructuur.
De werkgroep constateert dat voor alle controlevarianten geldt dat met een
aanzienlijke implementatietijd rekening gehouden moet worden. Om zelftesten op
de kortst mogelijk termijn in te kunnen zetten, adviseert de werkgroep om de al
beschikbare (test)infrastructuur zoveel mogelijk te benutten. In het voorgaande
hoofdstuk heeft de werkgroep hier drie varianten voor geschetst: de digitale
teststraat, gebruik maken van controlelocaties en thuiscontrole.
Indien de controlecapaciteit bij de start een belemmering is, of het gewenst is om
kleinschalig te starten, kan overwogen worden om te starten met mensen die
relatief ver (in reistijd of reisafstand) van een testlocatie af wonen of bepaalde
doelgroepen die minder bereid zijn of minder mogelijkheden hebben om naar een
testlocatie te reizen. Op de website testenvoortoegang.nl moeten mensen nu een
postcode invoeren, waarna zijn de dichtstbijzijnde testlocatie te zien krijgen. Aan
mensen die bijvoorbeeld meer dan 15 km van een teststraat wonen zou het
zelftesten dan als extra optie zichtbaar gemaakt kunnen worden.
Indien gewenst kan op termijn, als er meer productoplossingen op de markt
beschikbaar zijn, overgestapt worden op andere vormen van digitale begeleiding.

22

5.

Richt een implementatiegroep in die de uitrol van gewenste
controlevariant voorbereidt.
Een implementatiegroep kan de gewenste controlevariant(en) verder uitwerken, de
kosten-baten en implementatietijd inzichtelijk maken, de opschaling uitdenken en
de uitrol voorbereiden. De groep kan ook in kaart brengen welk effect het gebruikt
zelftesten voor toegang kan hebben op de capaciteitsbehoefte in de teststraten van
Stichting Open Nederland. Het inzetten van zelftesten kan immers zorgen voor
verdringing van de testvraag naar professioneel toegangstesten.

6.2

Slotsom
De werkgroep heeft als opdracht gekregen om te verkennen hoe zelftesten gebruikt
kunnen worden voor toegang. Dit als aanvulling op de huidige infrastructuur van
professioneel toegangstesten om het testen laagdrempeliger en fijnmaziger te
maken, met name voor mensen die ver van een teststraat vandaan wonen.
Bij een succesvolle inzet van zelftesten kan (op termijn) ook gedacht worden aan
een vervanging van (delen van) de bestaande testinfrastructuur. Hier kan onder
meer aan gedacht worden wanneer de absolute vraag naar toegangstesten sterk
daalt, bijvoorbeeld omdat veel mensen gevaccineerd zijn en via een
vaccinatiebewijs toegang kunnen krijgen. Het breder inzetten van zelftesten kan dan
kostenefficiënter zijn dan instandhouding van de fijnmazige infrastructuur van
professioneel testen.
Ook kan het zelftesten voor toegang benut worden voor bepaalde groepen waarvoor
testen in een teststraat een extra drempel is. Bijvoorbeeld op het moment dat er
besloten zou worden om ook gebruik te maken van de mogelijkheid in de wet om
onderwijsinstellingen gebruik te laten maken van het toegangstesten. Daarbij moet
wel in gedachte gehouden worden dat niet iedereen aan het gecontroleerd zelftesten
kan participeren. Een alternatief en/of aanvullende ondersteuning voor mensen die
dit niet willen of niet kunnen (vanwege persoonlijke bezwaren, medische redenen,
verouderde apparatuur, kwaliteit van de internetverbinding, et cetera) blijft nodig.

23

Bijlage 1: Samenstelling werkgroep

Voorzitter:

Dr. V.J. Timmermans

Ministerie van VWS

Secretaris:

Dr. J. van Heemst

Ministerie van VWS

Werkgroep leden:

Mr. M.A. van Aart
Dhr. J. Beukers
Dhr. C .G. Meeuwsen
Dhr. E.Y. Koridon
Mw. C . Pauli
Prof. Dr. J. Kluytmans
Mr. B. Prins
Dr. R. Janssen
Dr. A. van der Gaag
Dhr. S. van der Ven
Dhr. E. de Graaf

Ministerie van VWS
Ministerie van VWS
Ministerie van VWS
Ministerie van OC W
Stichting Open Nederland

Met uitzondering van de deskundigen afkomstig van Stichting Open Nederland, de
ministeries van VWS en OC W nemen de leden vanwege hun expertise op
persoonlijke titel deel aan het deskundigenpanel.

24

Bijlage 2: Controlevarianten

25