IOB Evaluaties | no. 318 | oktober 2008

Samenwerking met Clingendael
Evaluatie van de subsidieovereenkomst tussen de ministeries van
Buitenlandse Zaken en Defensie en Instituut Clingendael

evaluatie-studies uitgebracht door de inspectie
ontwikkelingssamenwerking en beleidsevaluatie (iob) 2003-2008
Evaluatie-studies uitgebracht vóór 2003, zijn te vinden op de IOB-website: www.minbuza.nl/iob
290 2003 Agenda 2000
		
Hoe Nederland onderhandelt met Europa
		
isbn 90-5328-307-2
291 2003 Nederlands schuldverlichtingsbeleid 1990-1999
		
isbn 90-5328-306-4
292 2003 Resultaten van internationale schuldverlichting 1990-1999
		
isbn 90-5328-310-2
292 2003 Results of International Debt Relief 1990-1999
		
isbn 90-5328-314-5
293 2003 Netherlands-FAO Trust Fund Co-operation 1985-2000
		
isbn 90-5328-308-0
294 2003 Co-ordination and Sector Support
		
An evaluation of the Netherlands’ support to local governance
		
in Uganda, 1991-2001. isbn 90-5328-311-0
295 2003 Behartiging van de buitenlandse belangen van de
		
Nederlandse Antillen en Aruba
		
Een evaluatie van de rol van het Ministerie van Buitenlandse Zaken
		
isbn 90-5328-316-0
296 2003 Poverty, policies and perceptions in Tanzania
		
An evaluation of Dutch aid to two district rural development
		
programmes
		
isbn 90-5328-337-4
297 2004 Over solidariteit en professionalisering
		
Evaluatie van Gemeentelijke Internationale Samenwerking
		
(1997-2001). isbn 90-5328-341-2
298 2004 Onderzoek naar de kwaliteit van in 2002 afgeronde
		
decentrale evaluaties
		
Eindrapport. isbn 90-5328-344-7
299 2005 Een uitgebreid Europabeleid
		
Evaluatie van het Nederlands beleid inzake de toetreding van
		
Midden-Europese landen tot de Europese Unie 1997-2003
		
isbn 90-5328-347-1
300 2005 Aid for Trade?
		
An Evaluation of Trade-Related Technical Assistance
		
isbn 90-5328-349-8
301 2006 Van Projecthulp naar Sectorsteun
		
Evaluatie van de sectorale benadering 1998-2005
		
isbn 90-5328-351-x
301 2006 From Project Aid towards Sector Support
		
An evaluation of the sector-wide approach in Dutch bilateral aid
		
1998–2005. isbn 90-5146-000-7
302 2006	Evaluatie van het Nederlandse mensenrechtenbeleid
in de externe betrekkingen
		
isbn 90-5328-350-1
303 2006	Dutch Humanitarian Assistance
		
An Evaluation
		
isbn 90-5328-352-8
304 2007	Evaluatie van de vernieuwing van het Nederlandse
onderzoeksbeleid 1992-2005		
		
isbn 978-90-5328-353-0
304 2007	Evaluation of the Netherlands' Research Policy 1992-2005
(Summary)		
		
isbn 978-90-5328-353-0
305 2007	Impact Evaluation: Water Supply and Sanitation
Programmes Shinyanga Region, Tanzania 1990-2006
		
isbn 978-90-5328-354-7
306 2007	Chatting and Playing Chess with Policymakers
		
Influencing policy via the Dutch Co-Financing Programme
		
isbn 978-90-5328-355-4
307 2008 Beleidsdoorlichting seksuele en reproductieve
		
gezondheid en rechten en hiv/aids 2004-2006
		
isbn 978-90-5328-358-5

308 2008	Het Nederlandse Afrikabeleid 1998-2006
		
Evaluatie van de bilaterale samenwerking
		
isbn 978-90-5328-359-5
308 2008	Het Nederlandse Afrikabeleid 1998-2006
		
Evaluatie van de bilaterale samenwerking (Samenvatting)
		
isbn 978-90-5328-359-5
309 2008 Het Vakbondsmedefinancieringsprogramma
		
Een evaluatie van steun gericht op versterking van vakbonden en
		
vakbonds- en arbeidsrechten
		
isbn 978-90-5328-357-8
309 2008 The Netherlands Trade Union Co-Financing Programme
		
An evaluation of support for trade unions and trade union
		
and labour rights (Summary)
		
isbn 978-90-5328-357-8
309 2008 El Programa de Cofinanciamiento Sindical
		
Una evaluación del apoyo orientado al fortalecimiento de
		
sindicatos y de derechos sindicales y laborales (Resumen)
		
isbn 978-90-5328-357-8
310 2008 Clean and sustainable?
		
An evaluation of the contribution of the Clean Development
		
Mechanism to sustainable development in host countries
		
isbn 978-90-5328-356-1
311 2008 Impact Evaluation: Primary Education in Uganda
		
isbn 978-90-5328-361-5
312 2008 Impact Evaluation: Primary Education in Zambia
		
isbn 978-90-5328-360-8
313 2008 Xplore-programma
		
isbn 978-90-5328-362-2
314 2008 Primus inter pares
		
Een evaluatie van het Nederlands EU-voorzitterschap 2004
		
isbn 978-90-5328-364-6
315 2008 Impact Evaluation: Support to Rural Water Supply
		
and Sanitation in Dhamar and Hodeidah Governorates,
		
Republic of Yemen (verschijnt binnenkort)
		
isbn 978-90-5328-364-6
316 2008 Be our guests
		
Beleidsdoorlichting Nederland als gastland van internationale
organisaties
		
isbn 978-90-5328-370-7
316 2008 Be our guests
		
Beleidsdoorlichting Nederland als gastland van internationale
organisaties (Samenvatting)
		
isbn 978-90-5328-370-7
316 2008 Be our guests
		
Policy review on hosting international organisations in the
Netherlands (Summary)
		
isbn 978-90-5328-371-4
316 2008 Be our guests
		
Audit de la politique menée par les Pays-Bas en tant qu'État hôte des
organisations internationales (Sommaire)
		
isbn 978-90-5328-372-1
317 2008 Sectorsteun in milieu en water (verschijnt binnenkort)
		Een evaluatie van de toepassing van de sectorale benadering in de
bilaterale hulp in milieu en water
		
isbn 978-90-5328-369-1
318 2008 Samenwerking met Clingendael
		Evaluatie van de subsidieovereenkomst tussen de ministeries van
Buitenlandse Zaken en Defensie en Instituut Clingendael
		
isbn 978-90-5328-367-7

IOB Evaluaties | Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie | no. 318 | oktober 2008

Samenwerking met Clingendael

Evaluatie van de subsidieovereenkomst tussen de ministeries van
Buitenlandse Zaken en Defensie en Instituut Clingendael

Drukker OBT, Den Haag
Ontwerp Corps, Den Haag
Omslag ontwerp Eindeloos, Den Haag
Opmaak Eindeloos, Den Haag
Omslag foto Hollandse Hoogte
ISBN 978-90-5328-367-7
Bestelcode BZDR6648/N
www.minbuza.nl/iob
oktober 2008

Voorwoord

Het Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen ‘Clingendael’ viert dit
jaar zijn zilveren jubileum. Vijfentwintig jaar geleden is het instituut ontstaan uit
een bundeling van vier Haagse instituten op het terrein van de internationale
betrekkingen. Inmiddels is Clingendael, zoals de verkorte naam luidt, een begrip.
Staatslieden en andere vooraanstaanden worden ontvangen in het monumentale
pand. Diplomaten uit alle windstreken worden er opgeleid. Ook journalisten
weten Clingendael te vinden: regelmatig schuiven experts van Clingendael aan bij
actualiteitenprogramma’s om ontwikkelingen in de wereld toe te lichten. Minder
zichtbaar voor het grote publiek, maar daarom niet minder van belang, is de rol
die het instituut speelt als denktank voor ministeries en andere instellingen.
Sinds zijn oprichting ontvangt het Instituut Clingendael een gezamenlijke basissubsidie van de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie. Voor de periode
2005-2008 bedraagt deze ruim EUR 2,5 miljoen op jaarbasis. De Inspectie
Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) heeft de voorliggende
evaluatie, die de huidige subsidieperiode betreft, uitgevoerd op verzoek van beide
ministeries.
Het evaluatieteam bestond uit inspecteur Marijke Stegeman, hoofdonderzoeker
Carlo Trojan en onderzoeksmedewerker Nina den Boer. Ook Jaap de Wilde van de
Rijksuniversiteit Groningen en extern consultant Arend Pieper hebben aan het
onderzoek meegewerkt.
De begeleidingsgroep van deze evaluatie bestond uit de heer E.P. Wellenstein, de
heer D.J. Barth en de heer P. Engel (externe deskundigen), de heer T. van der Werf
(Clingendael), de heer J.G. Siccama (Defensie), de heer A. Bijlsma (BZ) en de heer
R. van der Veen (BZ). De groep stond onder voorzitterschap van plv. directeur IOB
Henri Jorritsma. De leden van de groep hebben waardevol commentaar gegeven
op eerdere versies van dit evaluatierapport, waarvoor onze dank.

1

Voorwoord

Dank gaat ook naar iedereen die als respondent heeft meegewerkt aan deze
evaluatie. De namen staan vermeld bij de geraadpleegde bronnen.
IOB is eindverantwoordelijke voor de inhoud van dit rapport.
Bram van Ojik
Directeur Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie

2

Voorwoord
Lijst van afkortingen
Hoofdbevindingen en Aandachtspunten

1
5
7

1
1.1      
1.2      
1.3      	

Inleiding
Aanleiding voor de evaluatie
Doel van de evaluatie en onderzoeksopzet
Inhoud van het rapport

15
15
15
18

2         
2.1      
2.2      	

Achtergrondinformatie Clingendael
Doelstelling, werkterrein en organisatiestructuur
Financiering

19
19
21

3      
3.1      
3.2      
3.3      
3.4      
3.5      

Publieksinformatie
De geschreven pers
Website van Clingendael
Radio en televisie
Visie op publieksinformatie
Beschouwing

25
26
30
31
32
33

4
4.1      
4.2      
4.2.1   
4.2.2   
4.3      

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut 35
Inventarisatie
36
Kwaliteit
40
Publicaties
40
Opleidingen
43
Visie op Clingendael als denktank, diplomatieke academie en
opleidingsinstituut
48
Beschouwing
52

4.4      

3

Samenwerking met Clingendael

Inhoudsopgave

Inhoudsopgave

5      
5.1      
5.2      

4

55
56

5.3      
5.4

Beleidsondersteuning
Beleidsoverleg
Overzicht van de belangrijkste separaat door BZ gefinancierde
programma’s en projecten
Visie op beleidsondersteuning
Beschouwing

6      
6.1      
6.2      
6.3      
6.4      
6.5      
6.6      
6.7      

Management, organisatie en financiële bedrijfsvoering
Beëindiging van de samenwerking tussen Clingendael en TNO
Financiële problematiek in 2005
Management en organisatie
Financiële bedrijfsvoering
Acquisitie
Inhoudelijke consequenties
Beschouwing

65
65
66
67
69
70
70
71

Bijlage 1 Terms of reference evaluatie subsidieovereenkomst Clingendael
Bijlage 2 Organisatie van de studie
Bijlage 3 Geraadpleegde bronnen

73
83
85

57
60
62

Lijst van afkortingen

ASCI
Aids Security and Conflict Initiative
BZ
Ministerie van Buitenlandse Zaken
CAS
Clingendael Asia Studies
CCSS Clingendael Centre for Strategic Studies
CDSP Clingendael Diplomatic Studies Programme
CESP Clingendael European Studies Programme
CIEP
Clingendael International Energy Programme
CRU
Conflict Research Unit
CSCP Clingendael Security and Conflict Programme
DCO
Directie Culturele Samenwerking, Onderwijs en Onderzoek
DMV
Directie Mensenrechten en Vredesopbouw
ENP
European Neighbourhood Policy
EU
Europese Unie
GOS
Gemenebest van Onafhankelijke Staten
FPRI
Foreign Policy Research Institute
IFRI
Institut Français des Rélations Internationales
IOB
Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie
MATRA Maatschappelijke Transformatie
MTEC MATRA Training for European Cooperation
MNP
Milieu- en Natuurplanbureau
NAVO Noord-Atlantische Verdragsorganisatie
NL
Nederland
OVSE Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa
PCRP Post Conflict Research Programme
SGACA Strategic Governance and Corruption Analysis
TEPSA Transeuropean Policy Studies Association
TK
Tweede Kamer
TNO
Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk 		
Onderzoek

5

UNAIDS Joint United Nations Programme on HIV/AIDS
V & W Ministerie van Verkeer en Waterstaat
VN
Verenigde Naties
VROM Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer
VS
Verenigde Staten
WRA
Wetenschappelijk Raadadviseur

6

Hoofdbevindingen en
Aandachtspunten

Inleiding
Clingendael is een internationaal georiënteerd kennisinstituut op het gebied van
internationale vraagstukken. Organisatorisch bestaat het instituut uit vier programma’s: het Clingendael Diplomatic Studies Programme (CDSP), het
Clingendael European Studies Programme (CESP), het Clingendael Security and
Conflict Programme (CSCP) en het Clingendael International Energy Programme
(CIEP). Het instituut geeft een eigen maandblad uit, de Internationale Spectator,
voert studies uit over actuele vraagstukken en verzorgt een groot aantal opleidingen.
Voor de periode 2005-2008 stelden de ministeries van Buitenlandse Zaken en
Defensie het instituut een basissubsidie ter beschikking van ruim EUR 2,5 miljoen
op jaarbasis. Naast de basissubsidie heeft BZ een aantal separate financieringsovereenkomsten afgesloten met Clingendael inzake de uitvoering van onderzoek
en het verzorgen van opleidingen en bijeenkomsten. De voorliggende evaluatie,
uitgevoerd op verzoek van beide ministeries, heeft een tweeledig doel: de beoordeling, in termen van effectiviteit en efficiëntie, van de mate waarin de doelen,
verwoord in de subsidiebeschikking, zijn gerealiseerd; en het opstellen van aandachtspunten voor de toekomst. Het CIEP blijft buiten beschouwing, maar komt
wel ter sprake als het over het model van financiering gaat. De reden is dat het
CIEP is ondergebracht in een aparte stichting met financieringsbronnen die
slechts zeer beperkt van BZ afkomstig zijn. Dit laat onverlet dat CIEP mede
gezichtsbepalend is voor Clingendael en bijdraagt aan de internationale uitstraling.
De evaluatie spreekt zich uit over publieksinformatie, over de nationale en internationale statuur van Clingendael als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut, over beleidsondersteuning en over het management en de financiële

7

Hoofdbevindingen en aandachtspunten

bedrijfsvoering.1 De uitspraken zijn gebaseerd op dossieronderzoek en interviews
met het management van Clingendael, met BZ- en Defensieambtenaren, met
leden van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken van de Tweede Kamer en
met enkele wetenschappers. Hieronder staan de belangrijkste bevindingen,
voorzien van een beknopte onderbouwing. Deze hoofdbevindingen zijn hoofdstukoverstijgend. Eerst komen de bevindingen over de inhoud van het werk van
Clingendael aan bod. Vervolgens wordt ingegaan op het overleg tussen
Clingendael en de subsidieverlenende ministeries en op het management en de
organisatie. De hoofdbevindingen worden gevolgd door een aantal aandachtspunten voor de toekomst.

Hoofdbevindingen
1.

De evaluatie onderschrijft het belang van het voortbestaan van Clingendael als
Nederlands kennisinstituut, diplomatieke academie en platform op het gebied van
internationale vraagstukken.
De meeste respondenten achten het bestaan van Clingendael van essentieel belang. Zij dragen daarvoor verschillende argumenten aan, zoals de reductie van
de analysecapaciteit bij Buitenlandse Zaken. Enkele BZ-directies geven aan dat
buitenlandse denktanks een keur aan informatie en analyses van goede kwaliteit
bieden, maar zeggen niet afhankelijk te willen zijn van uitsluitend buitenlandse
bronnen. Ook wordt veelvuldig genoemd dat Clingendael een ontmoetingsplaats
met internationale uitstraling is voor beleid, wetenschap en politiek. Het is een
uitgelezen kader voor bezoekende buitenlandse bewindslieden en dient als locatie van internationale conferenties en seminars op hoog wetenschappelijk- en
beleidsniveau. Tijdens bijeenkomsten op Clingendael wordt vrijelijk van gedachten
gewisseld over nieuwe inzichten, ook inzichten die afwijken van het vigerende
beleid.
2.

De waardering voor Clingendael als denktank varieert. Er wordt te weinig strategisch
onderzoek naar lange termijn kwesties verricht en de internationale profilering is beperkt.
Binnen geen enkele categorie respondenten - ambtenaren, politici en wetenschappers - is er sprake van een eenduidige visie op het onderzoek en de daaruit
voortvloeiende publicaties van Clingendael. Diverse geïnterviewden spreken in
algemene termen hun waardering uit, maar andere uiten kritiek. Deze betreft het
ontbreken van vernieuwend onderzoek dat is gericht op lange termijn kwesties,
1

8

De onderzoeksvragen staan in hoofdstuk 1 en bijlage 1 (terms of reference).

Hoofdbevindingen en aandachtspunten

3.

De rol van Clingendael bij de ontwikkeling van nieuwe inzichten met betrekking tot
het buitenland- en veiligheidsbeleid is bescheiden. De bijdrage aan de uitvoering van
vigerend beleid is op een aantal punten positief.
Van een nationaal kennisinstituut op het gebied van internationale vraagstukken
kan verwacht worden dat het onderzoek en de publicaties nieuwe inzichten opleveren die mogelijk botsen met het vigerende buitenland- en veiligheidsbeleid en
tot aanpassing hiervan leiden. Respondenten van Buitenlandse Zaken en Defensie
vinden dat dit weinig is gebeurd. Dit geldt niet voor onderzoek dat door Buitenlandse Zaken separaat op projectbasis wordt gefinancierd. Dit onderzoek heeft
nieuwe inzichten opgeleverd en instrumenten voortgebracht die bijdragen aan het
vigerende beleid.
4. Opleidingen bij Clingendael zijn over het algemeen van goede kwaliteit.
Het verzorgen van opleidingen stelt Clingendael in staat de eigen kennis toe te
passen, het netwerk te versterken en inkomsten te verwerven. Het instituut biedt
een gevarieerd opleidingsaanbod, toegespitst op specifieke doelgroepen. Cursisten zijn over het algemeen zeer tevreden over de kwaliteit van de opleidingen,
zowel inhoudelijk als wat betreft lesmethoden. Defensie echter is minder tevreden
over één van de drie aan dat ministerie gerelateerde opleidingen.
5. Clingendael als diplomatieke academie geniet internationaal een uitstekende reputatie.
Met de opleiding van diplomaten beschikt Nederland over een belangrijke
asset. In 2008 zal Clingendael rond 240 buitenlandse diplomaten opleiden in 14
leergangen. Met deze diplomatieke academie onderscheidt het instituut zich van
andere denktanks. De opleidingen zijn vrijwel altijd van goede kwaliteit en staan
zowel nationaal als internationaal zeer goed bekend. De internationale alumninetwerken die voortkomen uit de diverse opleidingen voor diplomaten komen de
diplomatieke betrekkingen tussen Nederland en de landen waaruit de deelnemers
afkomstig zijn ten goede, evenals de betrekkingen tussen deze landen onderling.
9

Samenwerking met Clingendael

het feit dat het instituut te weinig is gespecialiseerd en daardoor aan relevantie inboet en de kwaliteit van het onderzoek. Dit geldt echter niet voor alle Clingendaelprogramma’s en ook niet voor elk onderzoeksterrein binnen de programma’s. Een
peer review van een door Clingendael zelf samengestelde selectie van publicaties
geeft aan dat de publicaties over de gehele linie een goede bijdrage leveren aan de
verdieping van het inzicht in internationale vraagstukken. De meeste publicaties
zijn van goede kwaliteit, maar in enkele gevallen is de onderbouwing niet toereikend. Veel respondenten vinden dat Clingendael zich te weinig internationaal
profileert en te weinig samenwerkt met buitenlandse denktanks.

Hoofdbevindingen en aandachtspunten

6.

Clingendael-medewerkers geven frequent informatie aan het grote publiek en leveren
daarmee een significante bijdrage aan het maatschappelijk debat over internationale
vraagstukken.
In de periode 2005-2007 schreven Clingendael-medewerkers ruim 150 artikelen
in Nederlandse dagbladen. De kwaliteit van dertig beoordeelde artikelen, die
alle betrekking hebben op het EU-verdrag of op Uruzgan, is vrijwel altijd goed
of redelijk. Ook kwamen Clingendael-medewerkers regelmatig aan het woord in
krantenartikelen van andere auteurs en in radio- en televisieprogramma’s. Inhoudelijk betreft het een breed scala onderwerpen. De website van Clingendael wordt
veelvuldig bezocht. Dit geldt ook voor de website van de Internationale Spectator.
Respondenten waarderen de publieksinformatie en vinden dat de Clingendael
label op het gebied van internationale betrekkingen herkenbaar is en staat voor
deskundigheid.
7.

De ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie hebben hun verwachtingen met
betrekking tot Clingendael onvoldoende expliciet gemaakt.
Met enige regelmaat heeft beleidsoverleg plaatsgevonden, hoewel minder frequent dan beoogd in de subsidiebeschikking. Uit de verslaglegging is op te
maken dat dit overleg vooral de lopende zaken betrof. Hoewel de subsidiebeschikking hiervoor wel mogelijkheden bood, was er geen sprake van een door alle partijen geaccordeerde onderzoeksagenda. In tegenstelling tot Buitenlandse Zaken
heeft Defensie wel een onderzoeksagenda opgesteld, maar deze was te weinig
uitgewerkt. Clingendael heeft deze agenda niet geheel uitgevoerd.
8.

Het management en de financiële bedrijfsvoering zijn sterk verbeterd. Zwakke punten zijn
de trage invoering van een meerjarenplanning en de smalle financiële basis.
Sinds medio 2005 zijn er diverse maatregelen ter verbetering van het management
en de financiële bedrijfsvoering ingevoerd, zoals de introductie van een adequate
begrotingsystematiek en een scherp debiteurenbeleid. Een zwak punt is dat het
lang heeft geduurd om tot een meerjarenstrategie voor het instituut te komen
en dat dit proces nog steeds niet is afgerond. Een ander zwak punt is de smalle
financiële basis. De door Buitenlandse Zaken en Defensie verstrekte basissubsidie
is niet kostendekkend voor de vaste lasten van het instituut. Het resterende deel
dient inverdiend te worden via projecten en Buitenlandse Zaken is daarbij veruit
de grootste financier. Daarenboven vinden verschillende respondenten dat het
acquisitiebeleid onvoldoende professioneel is. Clingendael is er in het begin van
de periode van evaluatie onvoldoende in geslaagd specifiek op haar terrein liggende aanbestede opdrachten te verwerven, maar was in 2008 meer succesvol op
dit gebied.
10

Hoofdbevindingen en aandachtspunten

De huidige financieringsstructuur faciliteert de uitvoering van strategisch onderzoek naar
lange termijn kwesties niet.
De noodzaak tot inverdienen van een substantieel deel van de vaste lasten maakt
de ruimte voor het realiseren van niet op projectbasis gefinancierd onderzoek
beperkt. Clingendael Asia studies uitgezonderd, betreffen projecten merendeels opleidingen en toegepast onderzoek. Dit betekent dat strategisch onderzoek naar
lange termijn kwesties onderbelicht blijft.

Aandachtspunten
1. Handhaving van het verlenen van een basissubsidie
Het belang van het bestaan van een Nederlands kennisinstituut op het gebied van
de internationale betrekkingen wordt vrijwel unaniem onderschreven. De evaluatie van de door Clingendael uitgevoerde activiteiten is overwegend positief. Dit
tezamen rechtvaardigt de handhaving van een financiële bijdrage van de kant van
de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie. Mogelijk kunnen ook andere
ministeries die sterk betrokken zijn bij internationale ontwikkelingen in de toekomst een rol spelen bij deze ondersteuning.
2. Doelstellingen van de basissubsidie
De doelen in de huidige subsidiebeschikking zijn in algemene termen geformuleerd. Het is raadzaam in een toekomstige beschikking meer helderheid te bieden.
Voor de subsidieverleners houdt dit in dat zij duidelijk voor ogen dienen te hebben
wat zij van Clingendael als kennisinstituut verwachten. In de huidige subsidiebeschikking wordt voor de concretisering van de doelen verwezen naar de jaarlijkse
goedkeuring van het jaarplan en de begroting. Dit werkt een ad hoc planning in
de hand. Het ontbreken van strategisch onderzoek naar lange termijn kwesties,
een belangrijk punt van kritiek dat tijdens de evaluatie naar voren kwam, is mede
het gevolg van een ad hoc planning. Door de subsidieverlening te koppelen aan
de uitvoering van een door Clingendael opgestelde meerjarenplanning die door
alle partijen geaccordeerd is, zou er meer duidelijkheid komen over de doelen van
de subsidie en de uitwerking daarvan. Daarbij dient opgemerkt te worden dat de
onafhankelijke positie van Clingendael niet in het geding mag komen.

11

Samenwerking met Clingendael

9.

Hoofdbevindingen en aandachtspunten

3. Prioriteitsstelling in onderzoeksonderwerpen
Clingendael voert momenteel onderzoek uit op een breed scala aan onderwerpen.
De Clingendael-programma’s geven wel een nadere omschrijving van de aandachtsvelden, maar deze zijn ruim gedefinieerd. Een scherpere prioriteitsstelling
geeft het instituut meer zichtbaarheid te midden van andere denktanks en vergroot daarmee de statuur als denktank, ook internationaal.
4. Samenwerking tussen Clingendael en Nederlandse en buitenlandse denktanks
Het bestaan van diverse Nederlandse instituten op het gebied van internationale
vraagstukken en militaire aangelegenheden biedt de mogelijkheid tot samenwerking, waarbij afspraken kunnen worden gemaakt over specialisatie. De subsidiegevende departementen kunnen deze samenwerking bevorderen door het ontwikkelen van een lange termijn visie en een daarop afgestemd gericht subsidiebeleid.
Samenwerking met buitenlandse denktanks, hetgeen in het verleden op grotere
schaal plaatsvond dan tegenwoordig, draagt bij aan de internationale uitstraling
van het instituut. Het is van belang deze samenwerking te intensiveren en het
uitbrengen van verhoudingsgewijs meer publicaties in het Engels is daarbij behulpzaam.
Samenwerking met Nederlandse of buitenlandse instituten kan ook leiden tot het
gezamenlijk inschrijven op tenders en tot gezamenlijke uitvoering van activiteiten. Dit kan de kwaliteit van de activiteiten ten goede komen en kostenbesparend
werken.
5. Opleiding van Nederlandse diplomaten
Zonder uitzondering hebben respondenten gewezen op de goede reputatie van
Clingendael als diplomatieke academie. Buitenlandse diplomaten zelf zijn uitermate tevreden over de kwaliteit van de opleidingen. Het is opmerkelijk dat de
opleiding van Nederlandse diplomaten elders is ondergebracht.
6. Communicatiestrategie
Het oordeel over de publieksinformatie van Clingendael is overwegend positief,
maar er zijn mogelijkheden tot verbetering. Clingendael beschikt bijvoorbeeld
over expertise met betrekking tot de regionale conflicten in Afrika en de geopolitieke verhoudingen in Azië en publiceert hier ook regelmatig over. Deze expertise
zou echter meer kunnen figureren in de media. De website is overzichtelijk, maar
er zou een beter onderscheid kunnen worden gemaakt tussen de verschillende
types publicaties.
12

Hoofdbevindingen en aandachtspunten

8. Financiering van strategisch lange termijn onderzoek
De gezamenlijke subsidieverlening door de ministeries van Buitenlandse Zaken
en Defensie is van groot belang voor de ontwikkeling van een strategische lange
termijn visie ten behoeve van een geïntegreerd buitenland- en defensiebeleid.
Indien de subsidieverleners prijs stellen op meer strategisch onderzoek naar lange
termijn vraagstukken, heeft dit financiële consequenties. Deze vorm van onderzoek vereist meerjarige financiering, die nu niet volledig wordt gedekt door de
basissubsidie. De subsidieverleners hebben twee opties: de basissubsidie verhogen
of additionele financiering verlenen voor een onderzoeksagenda die op basis van
een meerjarenplanning is overeengekomen.
9. Verbreding van de financiële basis van Clingendael
Bij de financiering moet worden gezocht naar een balans tussen de lange termijn
en korte termijn, waarbij enerzijds voldoende zekerheid bestaat om lange termijn
onderzoek te kunnen uitvoeren en anderzijds de onafhankelijkheid van het instituut niet in het geding komt. Momenteel vormen de basissubsidie en enkele
grote BZ-projecten, waarvan slechts een deel is gericht op onderzoek, de enige
bronnen voor lange termijn financiering. Mogelijkheden voor verbreding van de
financiering verdienen de aandacht, zowel van andere ministeries alsook van
buiten de overheid. Dit is nu het geval voor CIEP, maar naast energieproblemen
zijn er ook andere belangrijke internationale vraagstukken, zoals nu de acute
voedselproblemen of de turbulentie op de financiële markten. Hier liggen wellicht
verdere mogelijkheden voor samenwerking tussen Clingendael en het bedrijfsleven.
Een verbreding van de financiële basis vereist ook professionalisering van het acquisitiebeleid. Deze kan verschillende vormen aannemen, zoals specialisatie op
dit gebied bij Clingendael zelf of het inhuren van deskundigheid bij belangrijke
opdrachten.
13

Samenwerking met Clingendael

7. Beleidsoverleg tussen Clingendael en de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie
Alle partijen vinden dat het overleg dat in de geëvalueerde periode is gevoerd voor
verbetering vatbaar is. Een betere structurering van het overleg draagt bij aan
het verhogen van de beleidsrelevantie van de activiteiten. De frequentie van het
officiële overleg zou dan gereduceerd kunnen worden, bij voorkeur op basis van
de uitvoering van een meerjarenplanning. Bovendien wordt gesuggereerd één
keer per jaar een overleg te organiseren tussen de directie van Clingendael en de
ambtelijke top van beide subsidieverlenende ministeries. Naast deze twee vormen
van officieel overleg is het van belang dat er regelmatig informeel werkoverleg
plaatsvindt met beleidsdirecties. Dit biedt de mogelijkheid inzicht te verwerven in
(lange termijn) kwesties die nader onderzoek vereisen.

14

Inleiding

1.1       Aanleiding voor de evaluatie
De ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie verstrekken sinds de oprichting van het instituut Clingendael in 1983 een basissubsidie aan dit instituut. In
2004 is een evaluatie uitgevoerd, over de periode 2000-2004, waarin Clingendael
wordt omschreven als een strategic asset van het buitenlands beleid. Het oordeel
over de kwaliteit van de producten was positief, maar er werden kritische kanttekeningen geplaatst bij het management en de organisatie.2 De huidige subsidieperiode loopt van 2005 tot en met 2008 en in de beschikking is opgenomen dat de
subsidiegevers een onderzoek kunnen (doen) instellen naar het functioneren van
(delen van) het instituut. Beide ministeries hebben de Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) verzocht de voorliggende evaluatie uit te
voeren.

1.2       Doel van de evaluatie en onderzoeksopzet
In de beschikking betreffende subsidieverlening aan het instituut Clingendael
staat dat het doel van de samenwerking is het kweken en in stand houden van een
instituut dat:
•
onderzoek verricht naar internationale vraagstukken en het inzicht daarin
verdiept;
•
aan de Nederlandse samenleving deskundige en objectieve informatie
verstrekt over vrede en veiligheid, Europese integratie alsmede andere
internationale vraagstukken, en bijdraagt aan de kwaliteit van de nationale
discussies hierover;
•
als ontmoetingsplaats dient voor de uitwisseling van gedachten over internationale vraagstukken tussen de Nederlandse overheid, politiek en weten-

2

15

Bentick van Schoonheten, W.O., Evaluatie Instituut Clingendael, 2004. Archief BZ.

Samenwerking met Clingendael

1

Hoofdbevindingen en aandachtspunten

•

•

schap en deze gedachten tevens in verbinding brengt met buitenlandse
inzichten;
door zijn activiteiten (onderzoeksprogramma’s, conferenties, opleidingen
voor buitenlandse diplomaten etc.) een internationale uitstraling heeft die de
internationale positie van ons land ten goede komt, en de banden met andere landen helpt versterken;
analyses, ideeën en oplossingsrichtingen aandraagt die kunnen bijdragen
aan het Nederlands buitenlands beleid, inclusief de Ontwikkelings­
samenwerking en het Defensiebeleid.3

De subsidiebeschikking vermeldt dat het instituut ieder jaar een concept jaarplan
voorlegt aan de subsidieverlenende ministeries, die studieonderwerpen kenbaar
kunnen maken. De uitvoering van de studies wordt gezien als tegenprestatie voor
de subsidieverlening. Het jaarplan en de begroting behoeven schriftelijke goedkeuring van de subsidiegevers. De beschikking stelt ook dat eens per kwartaal beleidsoverleg plaatsvindt, waarop het instituut melding maakt van ontwikkelingen
die van invloed zijn op de uitvoering van het jaarplan. Voorts is in de beschikking
opgenomen dat het instituut onderdak biedt aan de Leergang Topmanagement
Defensie als tegenprestatie voor het aandeel van Defensie in de basissubsidie. De
waarde bedraagt EUR 100.000. In de beschikking staat expliciet vermeld dat, wanneer de subsidiegevers menen dat door een specifieke invulling van het jaarplan
of door gewijzigde omstandigheden de financiering van een activiteit in strijd is
met het buitenlandse of defensiebeleid, zij het initiatief nemen tot overleg met de
directie. Dit betekent dat de subsidiegevers aanwijzingen kunnen geven die door
het instituut in acht dienen te worden genomen.
Het doel van de evaluatie is tweeledig: de beoordeling, in termen van effectiviteit
en efficiëntie, van de mate waarin Clingendael de in de beschikking genoemde
intenties heeft gerealiseerd; en het opstellen van aandachtspunten voor de toekomst.
De subsidiebeschikking is in vage, algemene termen opgesteld en dit maakt het
lastig om tot een oordeel over de effectiviteit te komen. Bovendien wordt in de
subsidiebeschikking de uitvoering van activiteiten onvoldoende onderscheiden
van het bereiken van een doel. Voor zover er wel doelen zijn geformuleerd, zijn
deze moeilijk te meten. Ten behoeve van de evaluatie is daarom een vertaalslag
gemaakt naar beter meetbare doelen, waaraan de activiteiten zijn gekoppeld. De
3

16

Subsidiebeschikking 2005: 1-2 (tekst ingekort). Archief BZ.

Hoofdbevindingen en aandachtspunten

Effectiviteit
•
In hoeverre heeft het instituut via publieksinformatie een bijdrage geleverd
aan het maatschappelijk debat over het buitenland- en veiligheidsbeleid?
•
In hoeverre hebben de publicaties, cursussen en conferenties bijgedragen
aan het verwerven en behouden van een nationale en internationale statuur
als denktank op het gebied van de internationale betrekkingen?
•
In hoeverre wordt er bij de formulering en uitvoering van het buitenland- en
veiligheidsbeleid gebruik gemaakt van onderzoeksresultaten, overige publicaties en via cursussen of conferenties verworven kennis?
Efficiëntie
•
Biedt de verslaggeving inzicht in de uitvoering van de activiteiten? Worden de
uitgaven ten behoeve van de activiteiten afdoende verantwoord in de financiële
verslaglegging?
•
Zijn er maatregelen doorgevoerd die de kosteneffectiviteit hebben verhoogd?
•
In hoeverre faciliteert of belemmert de huidige structuur van financiering
(mix van geldstromen) het realiseren van de doelstellingen?
Het onderzoek berust op archiefonderzoek en interviews. Geschreven bronnen zijn
de bij Buitenlandse Zaken aanwezige dossiers, jaarverslagen van Clingendael,
door Clingendael aangeleverde compilaties van evaluatieformulieren van cursussen, door Clingendael aangeleverde bestanden van krantenartikelen, publicaties,
cursussen en overige bijeenkomsten, de Clingendael website, met inbegrip van
een door Clingendael opgesteld overzicht van het gebruik daarvan, en de websites
van diverse media. Interviews zijn gehouden met het management van Clingendael,
met BZ- en Defensieambtenaren, met leden van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken van de Tweede Kamer en met enkele wetenschappers. Ook heeft de
Rijksuniversiteit Groningen een peer review uitgevoerd van een door Clingendael
zelf samengestelde selectie van publicaties.
De periode van evaluatie is 2005 tot het tijdstip van onderzoek (eerste semester
2008). Het energieprogramma (CIEP) wordt wel beschreven, maar niet beoordeeld
op effectiviteit en efficiëntie. De reden is dat CIEP is ondergebracht in een aparte
stichting met financieringsbronnen die slechts zeer beperkt van BZ afkomstig
zijn. Voor een nadere uitwerking van de onderzoeksvragen, methoden van onder17

Samenwerking met Clingendael

vijf doelen uit de subsidiebeschikking zijn vervolgens omgezet in drie effectiviteitvragen, waarbinnen steeds een aantal activiteiten is geclusterd. Dit heeft tot de
volgende onderzoeksvragen geleid:

Hoofdbevindingen en aandachtspunten

zoek en reikwijdte van het onderzoek wordt verwezen naar de terms of reference
(bijlage 1).

1.3       Inhoud van het rapport
Hoofdstuk 2 geeft enige achtergrondinformatie over het instituut Clingendael en
de wijze van financiering. De daarop volgende vier hoofdstukken behandelen de
onderzoeksvragen. Ieder hoofdstuk begint met een korte inleiding, een samenvatting van de bevindingen en een conclusie. Hoofdstuk 3 beschrijft en analyseert de
publieksinformatie. Hoofdstuk 4 gaat in op de statuur als denktank, diplomatieke
academie en opleidingsinstituut. Hoofdstuk 5 behandelt de vragen over beleidsondersteuning en hoofdstuk 6 die over management, organisatie en financiële
bedrijfsvoering. De bijlagen informeren over de onderzoeksopzet, de bij de evaluatie betrokken onderzoekers en de gebruikte bronnen.

18

Achtergrondinformatie 				
Clingendael

2.1       Doelstelling, werkterrein en organisatiestructuur
‘Instituut Clingendael is een internationaal georiënteerd kennisinstituut op het
gebied van de internationale betrekkingen. Clingendael fungeert als een denktank die in een doorlopend veranderende mondiale omgeving politiek-maatschappelijke ontwikkelingen vroegtijdig onderkent en analyseert’, zo luidt de
recent geformuleerde missie van het instituut.4
De nadruk ligt op Europese integratie, trans-Atlantische betrekkingen, internationale veiligheid, conflictstudies, energiebeleid, onderhandelingen en diplomatie en op het beleid betreffende de Verenigde Naties en andere internationale
organisaties. Het instituut geeft een eigen maandblad uit, de Internationale
Spectator, voert studies uit over actuele vraagstukken en verzorgt een groot aantal
opleidingen. Daarnaast wordt een breed scala aan bijeenkomsten georganiseerd,
zowel voor deskundigen als voor een breder publiek. Aan Clingendael verbonden
deskundigen schrijven regelmatig in de krant en treden op in radio- en televisieprogramma’s. Tot 2005 bestond het instituut uit een afdeling onderzoek en een
afdeling onderwijs. Na een reorganisatie kwam er per 1 januari 2005 een andere
organisatorische indeling, waarbij niet de aard van de activiteiten maar het thema
leidend principe is. Er zijn vier programma’s:

19

•

Het Clingendael Diplomatic Studies Programme (CDSP) bestudeert hedendaagse
trends in de diplomatieke praktijk, richt zich op de gevolgen van de mondialisering voor regeringen, onderzoekt veranderende geopolitieke verhoudingen
en verzorgt trainingen voor diplomaten. Clingendael Asia studies (CAS)
ressorteert onder CDSP.

4

Clingendael, beleidsplan en begroting 2008: 3. De officiële naam is Stichting Nederlands Instituut voor
Internationale Betrekkingen Clingendael.

Samenwerking met Clingendael

2

Achtergrondinformatie Clingendael

•

•

•

Het Clingendael European Studies Programme (CESP) richt zich op onderzoek naar
(onderdelen van) het beleid van de Europese Unie en op de positie van
Nederland binnen de Unie. Voorts verzorgt CESP opleidingen, onder meer
voor ambtenaren uit Nederland en uit recent tot de EU toegetreden landen.
Het Clingendael Security and Conflict Programme (CSCP) betreft contemporaine
conflicten, veiligheidsdreigingen en internationaal recht. Het programma
verzorgt opleidingen voor diplomaten, ambtenaren, defensiestaf en studenten. De Conflict Research Unit (CRU) maakt deel uit van het CSCP.
Het Clingendael International Energy Programme (CIEP) beoogt via onderzoek,
informatieverspreiding en het verzorgen van opleidingen een bijdrage te leveren aan het publieke debat over internationaal beleid en economische ontwikkelingen in de energiesector.5

Het instituut Clingendael is in 1983 ontstaan uit een bundeling van vier instellingen. Het is een stichting zonder winstoogmerk met een algemeen bestuur en een
raad van advies. Het instituut ontvangt een basissubsidie van de ministeries van
Buitenlandse Zaken en Defensie en genereert daarnaast inkomsten uit onderzoek,
het aanbieden van cursussen en de organisatie van bijeenkomsten, waarbij een
groot deel van de projecten van het ministerie van Buitenlandse Zaken afkomstig
is.6 Het instituut is onafhankelijk en niet gelieerd aan een politieke partij. Het
energieprogramma is ondergebracht in een aparte stichting (Stichting Fonds Instituut Clingendael) met een apart bestuur.
Tot 1999 had het instituut Clingendael een raad van toezicht waarin de secretarisgeneraal van BZ en een hoge vertegenwoordiger van Defensie q.q. zitting hadden.
In het kader van de regelgeving met betrekking tot de scheiding van verantwoordelijkheden tussen subsidiegevers en –ontvangers, is dit orgaan in 1999 opgeheven. In de plaats hiervan kwam het beleidsoverleg tussen Buitenlandse Zaken,
Defensie en Clingendael. In de subsidiebeschikking 2005-2008 is opgenomen dat
dit vier keer per jaar plaatsvindt.
Er zijn, directie en ondersteunende diensten inbegrepen, 38 vaste medewerkers en
27 tijdelijke medewerkers aan het instituut verbonden. De website informeert over
de huidige organisatiestructuur en laat zien dat deze goeddeels dezelfde is als
die in 2005, met dien verstande dat de directie kleiner is geworden en het aantal
onderzoekers is uitgebreid. De hoofden en hun plaatsvervangers inbegrepen, zijn
5
6

20

Informatie op website; www.Clingendael.nl
Aanvankelijk ontving Clingendael ook een niet-geoormerkte financiële bijdrage van het toenmalige ministerie
van Onderwijs en Wetenschappen.

Achtergrondinformatie Clingendael

2.2       Financiering
Deze paragraaf geeft een globaal overzicht van de inkomsten en uitgaven van
Clingendael zoals vastgelegd in de jaarrekeningen (2005, 2006 en 2007) en de
begroting 2008.
De exploitatiesaldo’s van de programma’s, opgenomen in het budget 2008, zijn
positief. De hoogte varieert, met CDSP als koploper.
Het energieprogramma (CIEP) valt buiten deze begroting. De financiering van dit
programma is voor ongeveer 75% afkomstig van vastgelegde bijdragen van bedrijven uit de energiesector en enkele ministeries, waaronder een kleine bijdrage van
BZ. De overige 25% van de begroting wordt via opdrachten inverdiend.
De basissubsidie bedraagt ruim EUR 2,5 miljoen op jaarbasis, waarin opgenomen
de bijdrage van het ministerie van Defensie. Dit is bij lange na niet voldoende om
de jaarlijkse kosten van het instituut (personeel, huisvesting en logistiek) van EUR
5,21 miljoen te dekken.
Het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft sinds 1 januari 2005 36 overige
subsidiebeschikkingen en opdrachtovereenkomsten afgesloten. Hoofdstuk 5 informeert over de zes projecten met een budget van minimaal EUR 500.000: drie
opleidingen voor diplomaten, het post conflict research programme (PCRP), Clingendael
Asia studies en een programma over hiv/aids in relatie tot veiligheid en stabiliteit.

7

21

Jaarverslag Clingendael 2005: 57-59. Archief BZ. Http://www.Clingendael.nl.

Evaluatie Subsidieovereenkomst

er 51 wetenschappelijk medewerkers betrokken bij de uitvoering van CDSP (19),
CESP (8) en CSCP (24). Van de 24 wetenschappelijk medewerkers van CSCP werken er negen bij de Conflict Research Unit (CRU). Clingendael Asia studies telt acht onderzoekers, vijf van CDSP, twee van CIEP en één van CSCP. Voor alle programma’s
geldt dat veel wetenschappelijke medewerkers deeltijd contracten hebben. Daarnaast zijn er enkele medewerkers die wel aan het instituut verbonden zijn, maar
niet in dienst van de stichting zijn (visiting fellows).7

Achtergrondinformatie Clingendael

Tabel 2.1

Financieel overzicht 2005-2008 (EUR x1000)
Jaarrekening
2005

Jaarrekening
2006

Jaarrekening
2007

Begroting
2008

Basissubsidie BZ
en Defensie

*3.087

2.538

2.602

2.562

Projectinkomsten
zeker

4.942

4.949

5.791

3.415

Baten

Projectinkomsten
onzeker

2.292

Subsidie CRP

501

506

615

530

Overige baten

42

5

Totaal baten

8.572

7.998

9.008

8.799

Personeelskosten

3.494

3.363

3.907

4.081

Externe projectkosten

3.144

2.585

3.240

1.787

Lasten

Aan te gane projecten

1.442

Afdelingsbudget

90

Afschrijving vaste
activa

380

303

249

165

Huisvesting

536

506

536

545

Overige bedrijfskosten

537

511

745

702

Overige lasten

507

411

76

Totaal lasten

8.598

7.679

8.753

8.812

Saldo

25-

319

255

14-

Rentebaten en lasten

10

21

53

20

Exploitatiesaldo

15-

340

308

6

* Hierin is opgenomen een in 2005 eenmalig toegekende additionele subsidie (zie hoofdstuk 6).
Bron: Clingendael beleidsplan en begroting 2008: 22; jaarrekening 2007.

22

Achtergrondinformatie Clingendael

Tabel 2.2

Bijdrage basissubsidie en BZ-projecten; 2005-2007
2005

2006

2007

Totaal

Totale lasten
Clingendael

8.598

7.679

8.753

25.030

Uitgaven BZ (basissubsidie + projecten)
ten behoeve van
Clingendael.*

5.438
63%

5.415
71%

6.052
69%

16.905
68%

* Inclusief het aandeel van Defensie in de basissubsidie.
Bron: Clingendael beleidsplan en begroting 2008: 22; jaarrekening 2007. Piramide (informatiesysteem BZ).

23

Evaluatie Subsidieovereenkomst

Tabel 2.2 informeert in hoeverre de basissubsidie en de BZ-projecten gezamenlijk
bijdragen aan de financiering van de lasten van Clingendael.

24

In dit hoofdstuk wordt nagegaan in hoeverre Clingendael-medewerkers via publieksinformatie hebben bijgedragen aan het Nederlandse maatschappelijk debat
over het buitenland- en veiligheidsbeleid. Het gaat daarbij om het naar buiten
brengen van een beargumenteerde visie op internationale vraagstukken en uitdrukkelijk niet om het propageren van overheidsstandpunten of het deelnemen
aan voorlichtingscampagnes van de overheid. Het hoofdstuk inventariseert krantenartikelen, mediaoptredens en het gebruik van de website en geeft een oordeel over
de kwaliteit van de krantenartikelen die betrekking hebben op twee belangrijke
maatschappelijke debatten (EU-verdrag en Uruzgan-missie). Voorts wordt de
visie op publieksinformatie die naar voren kwam tijdens interviews samengevat.
De deelname van Clingendael-medewerkers aan openbare bijeenkomsten, ook
gericht op publieksinformatie, is in deze evaluatie buiten beschouwing gebleven.8
De belangrijkste bevindingen zijn:
•
•
•

•
•

Clingendael geeft zeer regelmatig informatie over actuele kwesties aan het
grote publiek.
De kwaliteit van de artikelen over de EU en Uruzgan is overwegend goed of
redelijk.
De publieksinformatie betreft vooral Europese kwesties, de oorlog in
Afghanistan en het terrorismedebat. Regionale conflicten in Afrika en de
opkomst en invloed van Aziatische grootmachten krijgen weinig aandacht.9
De website van Clingendael is informatief en wordt zeer frequent geraadpleegd.
De wijze waarop Clingendael publieksinformatie geeft geniet overwegend
waardering.

Op basis van deze bevindingen kan worden gesteld dat Clingendael via krantenar-

8
9

25

Dit is gebeurd omdat het niet mogelijk was dit aspect binnen het tijdsbestek van de evaluatie te onderzoeken.
Hoofdstuk 4 en 5 laten zien dat Clingendael wel expertise ter zake heeft.

Samenwerking met Clingendael

3       Publieksinformatie

Publieksinformatie

tikelen en het optreden in de media op een aantal belangrijke dossiers bijdraagt
aan het maatschappelijk debat over het buitenland- en veiligheidsbeleid.

3.1       De geschreven pers
Een selectie van 409 in Nederlandse kranten verschenen artikelen die betrekking
hebben op internationale zaken is nader bestudeerd. Deze artikelen zijn ondergebracht in twee categorieën: (1) de auteur is werkzaam bij Clingendael; en (2) de
auteur refereert aan bij Clingendael aanwezige expertise.10 De artikelen in buitenlandse kranten zijn buiten beschouwing gebleven, omdat deze maar een beperkte
lezersgroep in Nederland bereiken. Dit laat onverlet dat het publiceren in buitenlandse bladen wel bijdraagt aan de profilering van Clingendael in internationaal
kader.
Artikelen van auteurs van Clingendael
In de jaren 2005, 2006 en 2007 verschenen 153 bijdragen in Nederlandse bladen,
88 lange en 65 korte.11 Korte bijdragen zijn meestal ingezonden brieven of columns. Deze zijn niet nader onderzocht. De lange artikelen zijn bijna altijd (83/88)
verschenen in landelijke dagbladen. De Volkskrant telt de meeste bijdragen.
Er komt een breed scala aan onderwerpen aan bod en de meeste artikelen gaan,
zoals te verwachten in landelijke dagbladen, over actuele kwesties. Tabel 3.1 geeft
een overzicht van thema’s, waarbij opgemerkt moet worden dat artikelen die in
dezelfde categorie zijn geplaatst een heel ander aspect van het genoemde onderwerp kunnen belichten. In kwantitatieve zin voeren het grondwettelijk EU-verdrag
en het Nederlandse referendum hierover (2005) en de onderhandelingen over het
verdrag van Lissabon (2007) de boventoon. Daarbij dient opgemerkt te worden dat
in de periode voorafgaande aan het referendum slechts vier krantenartikelen ter
toelichting op het verdrag verschenen.
De oorlog in Irak, de situatie in Afghanistan en meer in het bijzonder de Nederlandse missie in Uruzgan, het Midden-Oosten vredesproces en de situatie in Iran
10

11

26

Bron van de selectie is een door Clingendael aangeleverd bestand ‘Clingendael in de pers’. Het bestand telt
ruim 1000 pagina’s tekst. Alle artikelen waarin Clingendael of een daar werkzame persoon wordt vermeld zijn
hierin opgenomen. Clingendael zelf geeft aan dat er mogelijk hiaten zitten in het bestand. De artikelen in
buitenlandse kranten (145), en artikelen die over het landgoed of het instituut Clingendael gaan, maar niet de
visie van bij Clingendael werkzame personen reflecteren, zijn verwijderd omdat deze niet bijdragen aan het
maatschappelijk debat in Nederland. Artikelen van CIEP-deskundigen zijn eveneens buiten beschouwing
gelaten, omdat CIEP buiten de evaluatie is gebleven.
Het selectiecriterium is langer of korter dan 1 A4 in het bestand, dat wil zeggen meer of minder dan ongeveer
600 woorden.

Publieksinformatie

   

Tabel 3.1

Clingendael in de krant; artikelen van Clingendael-deskundigen;
indeling naar thema en jaar; 2005-2007

Onderwerp/ Jaar

2005

2006

2007

Totaal

Grondwettelijk EU-verdrag; referendum;
verdrag Lissabon

8

3

10

21

Uitbreiding EU; toetreding Turkije

2

2

2

6

1

2

3

Overige Europa/EU
Oorlog in Irak

2

1

4

7

Situatie in Afghanistan; missie Uruzgan

2

2

5

9

Midden-Oosten en Golfstaten

1

2

1

4

Iran; nucleaire dreiging van Iran en
reacties hierop

4

1

5

4

5

3

5

Afrika; regionale conflicten in Afrika

1

Nederlands buitenland- en veiligheidsbeleid; vredesmissies

2

VS; relatie EU-VS; VS en internationaal
recht

5

1

6

NAVO

2

1

3

Terrorisme; aanslagen in Europa en reactie hierop

2

Islamdebat

3

1

1

2

Overig

3

3

3

9

Totaal

33

18

37

88

Bron: door Clingendael aangeleverd bestand; bewerking IOB

27

1

Samenwerking met Clingendael

vormen af en toe onderwerp van bespreking, terwijl weinig aandacht wordt geschonken aan Afrika en Azië (Afghanistan uitgezonderd). Als een thema centraal
staat en wordt uitgelegd aan de hand van een regionaal conflict, is het artikel niet
in een geografisch bepaalde categorie geplaatst. Onderwerpen die maar één keer
aan de orde zijn gekomen zijn in de categorie ‘overig’ gezet. Dit betreft bijvoorbeeld een artikel over de militaire macht van China en een artikel over Japan.

Publieksinformatie

Weergave visie van Clingendael-deskundigen en reacties op onderzoek en publicaties
Naast de zelf geschreven publicaties wordt in artikelen van andere auteurs vaak
gerefereerd aan bij Clingendael werkzame personen. Het betreft in totaal 256
artikelen, waarvan er 167 in de landelijke en 89 in de provinciale of stedelijke pers
verschenen zijn. De artikelen zijn op twee manieren in tabellen verwerkt: naar de
aard van het artikel (tabel 3.2) en naar thema (tabel 3.3).

Tabel 3.2

Clingendael in de pers; aard van het artikel; 2005-2007

Weergave visie

Beknopt
genoemd

Bespreking
publicaties

Reactie op
krantenartikelen

Totaal

174

39

22

21

256

Bron: door Clingendael aangeleverd bestand; bewerking IOB

‘Weergave visie’ betekent dat een Clingendael-deskundige ruimschoots aan het
woord komt, meestal in de vorm van enkele steekhoudende citaten; ‘beknopt genoemd’ houdt in een korte passage met hooguit één kort citaat. Een voorbeeld van
de bespreking van een publicatie is de studie over de visie van Nederlanders op
Duitsers uit de jaren negentig die in de periode 2005-2007 nog vijf keer ter sprake
kwam.
Tabel 3.3 geeft een ander beeld dan tabel 3.1. Europa is het belangrijkste onderwerp waarover Clingendael-deskundigen zelf schrijven, maar in artikelen
van andere auteurs komen zij minder vaak aan het woord. Daarentegen worden
Clingendael-deskundigen vaak geciteerd in artikelen over Afghanistan en over
onderwerpen die gerelateerd zijn aan terrorisme, actuele kwesties bij uitstek.
Clingendael-deskundigen schrijven hier zelf ook over, maar niet zo frequent. Een
paar zaken vallen op. Clingendael wordt zelden geciteerd in artikelen over Irak
en figureert weinig in artikelen die betrekking hebben op lange termijn kwesties,
zoals geopolitieke verhoudingen of de situatie in China. Daarentegen wordt wel
vaak een beroep gedaan op Clingendael bij artikelen over de NAVO en over aspecten van het buitenland- en veiligheidsbeleid. Rusland komt alleen voor in tabel
3.3 en uitsluitend in de kolom 2007, toen de kwestie van de plaatsing van raketten in voormalige Oostbloklanden speelde. Journalisten associëren Clingendael
waarschijnlijk wel met militaire veiligheidszaken, maar niet met de binnenlandse
politieke verhoudingen in Rusland.

28

Publieksinformatie

Clingendael in de pers; indeling naar thema en jaar; 2005-2007

Regio/thema

2005

2006

2007

Totaal

Grondwettelijk EU-verdrag; referendum,
verdrag Lissabon

8

2

6

16

Europa overig

7

8

3

18

VN; hervormingen

2

2

VS; relatie VS-EU; VS en internationaal
recht

1

1

2

4

NAVO; vredesmissies algemeen

1

3

2

6

Irak

5

Iran

5

1

Afghanistan

5

25

9

39

Midden Oosten en Golfstaten

2

2

1

5

Azië; opkomst China; geopolitiek

1

2

4

7

3

1

4

7

7

Afrika

5

Rusland
Centraal Azië; Kaukasus

1

Balkan en Joegoslavië tribunaal

4

6

2

3

3

2

5

Nederlands buitenland- en veiligheidsbeleid; vredesmissies

5

7

8

20

Terrorisme bestrijding; processen; oefeningen

   27

15

15

57

Islamdebat; discriminatie in NL; cartoons

2

7

6

15

Visie Nederlanders op Duitsers

1

4

1

6

Overig

4

11

14

29

Totaal

   77

98

81

256

Bron: door Clingendael aangeleverd bestand; bewerking IOB

Kwaliteitsoordeel
Van dertig artikelen van de hand van Clingendael-deskundigen is de kwaliteit
beoordeeld. Het betreft alle in het bestand opgenomen ( 21) artikelen rond het
grondwettelijk EU-verdrag, het referendum hierover en het verdrag van Lissabon,
en alle (9) artikelen over de missie in Uruzgan. Deze vraagstukken zijn geselecteerd omdat zij bij uitstek onderwerp van maatschappelijk debat waren in de
periode van evaluatie. Bij de analyse is gelet op toegankelijkheid en consistentie
29

Samenwerking met Clingendael

Tabel 3.3

Publieksinformatie

en op de vraag of uit de stukken een duidelijk onderbouwde visie met een geloofwaardige argumentatie naar voren kwam.
De meeste artikelen verschenen in de Volkskrant en in mindere mate in NRC Handelsblad en Trouw. Enkele artikelen verschenen in het Reformatorisch Dagblad,
de Staatscourant of in provinciale dagbladen. Negentien medewerkers van Clingendael leverden een of meerdere bijdragen. In totaal werden 39 bijdragen aan de
dertig artikelen geleverd. Vijf medewerkers leverden meer dan de helft - 21 - van de
bijdragen.
In het algemeen kan worden gezegd dat alle artikelen informatief zijn en doorgaans prettig leesbaar. Van de dertig artikelen kunnen volgens eerder genoemde
criteria zeventien als goed worden beschouwd. Ze zijn toegankelijk geschreven,
consistent, met een heldere betooglijn en argumentatie en ze bevatten een duidelijke en geloofwaardige visie. Van elf artikelen wordt de kwaliteit als redelijk beoordeeld. De opbouw is minder helder, of de argumentatie onvolledig of aanvechtbaar. Ook is het soms lastig de rode draad te ontdekken en zou een uitgebreidere
toelichting op de visie van de auteur wenselijk zijn geweest. Twee artikelen werden
als minder geslaagd bestempeld. In deze stukken komt niet duidelijk naar voren
wat de argumentatie is of worden argumenten eenzijdig gehanteerd.

3.2       Website van Clingendael
Clingendael heeft een overzichtelijke website met een indeling naar programma’s. Alle publicaties zijn beschikbaar op de site en deze informeert ook over geprogrammeerde cursussen, conferenties en andere bijeenkomsten. Een kritische
kanttekening is dat de website geen duidelijk onderscheid maakt tussen type
publicaties (paper, essay, boek). De website biedt geen links naar sites van andere
denktanks. Clingendael zelf heeft een compilatie van het internetgebruik over
2007 aangeleverd. Met ruim een miljoen bezoekers in het jaar 2007, een gemiddelde per dag van 2930 bezoekers (spreiding tussen de duizend en de zesduizend), is het een veel geraadpleegde site. De zomermaanden tellen de meeste
bezoekers.
Ook het aantal hits per pagina is bijgehouden: het meest aangeklikt wordt de
pagina ‘publicaties’: bijna een half miljoen hits en ruim 100.000 bezoekers. De
publicaties van het CDSP-programma worden het vaakst aangeklikt, gevolgd door
die van het CSCP, CESP en CIEP. Informatie over cursussen werd door ruim 12.000
bezoekers aangeklikt (ruim 30.000 hits).
30

Publieksinformatie

De site van het door Clingendael zelf uitgegeven blad, de Internationale Spectator,
had in 2007 bijna 180.000 bezoekers, een gemiddelde van iets minder dan 500 per
dag. Het aantal hits lag op bijna 700.000, gemiddeld ruim 1900 per dag. Ook deze
site kent in de zomermaanden het grootst aantal bezoekers.

3.3       Radio en televisie
Clingendael manifesteert zich regelmatig op radio en televisie. Om een indruk
van de frequentie te krijgen zijn de websites van de belangrijke actualiteitenrubrieken van de publieke omroep geïnventariseerd. Ook is een bestand van beeld
en geluid, aangeleverd door Clingendael, gebruikt. Tabel 3.4 geeft een indruk van
de frequentie van het optreden, en de mate waarin dit ging over thema’s die in
de periode van evaluatie veelvuldig onderwerp van maatschappelijk debat waren.
Het energieprogramma is buiten beschouwing gebleven. Uitdrukkelijk wordt er
op gewezen dat de tabel geen volledig beeld geeft, temeer omdat de commerciële
omroepen buiten beschouwing zijn gebleven.13
Het grondwettelijk EU-verdrag en het referendum hierover zijn in 2005 veelvuldig
in het nieuws geweest, zowel op het journaal als in de actualiteitenrubrieken. Een
enkele keer is de visie van een Clingendael-deskundige aan bod gekomen. Bij uitzendingen over Afghanistan en over terrorisme(dreiging) was dit vaker het geval.

12
13

31

Dit bestand is een discussion paper van CIEP uit 2005: “Drivers for an international biofuels market”.
Naast ‘Clingendael’ zijn ook de namen van de programmahoofden en die van personen die vaak in de media
optreden, Leurdijk, De Wijk (2005, 2006), Colijn (2007) en De Vries (2007), als zoekterm gebruikt. De site van
de Tros nieuws show heeft geen zoekfunctie op instituut of persoon, wel op thema. De site van de in
aansluiting op dit programma uitgezonden Tros Kamerbreed heeft geen zoekfunctie; wel een overzicht van
gasten. In de jaren 2007 en 2008 kwam één keer de voorzitter van het bestuur van Clingendael aan het woord.
De site van beeld en geluid, door Clingendael aangeleverd, betreft ook overige radio- en tv-programma’s;
dubbeltellingen met voornoemde sites zijn er uit gehaald.

Samenwerking met Clingendael

Www.clingendael.nl/publications/2005/20051209_ciep_misc_biofuelsmarket.pdf
is de meest populaire file.12 Deze werd door 3543 bezoekers geopend (15.273 hits);
49 andere files zijn door tussen de 895 en 2437 bezoekers gedownload.

Publieksinformatie

Tabel 3.4

Clingendael op radio en televisie; 1 januari 2005 – 29 februari 2008
Een
Netwerk vandaag

NOS*

NOVA

Afghanistan

6

1

Europadebat

1

Terrorisme

4

3

2

3

Overig

13

1

2

Totaal

24

5

5

1

3

Tros
nieuws
show
2

Overig Totaal
3

16

4

5

1

8

21

5

2       

22

45

11

5

37

87

* De NOS-rubriek omvat het nieuwsbulletin op radio en tv; het radio-1 journaal en het radioprogramma ‘Met het oog
op morgen’.
Bron: http://portal.beeldengeluid.nl/;
Http://www.nos.nl/nosjournaal/archief/index.html;
http://www.novatv.nl/index.cfm?ln=nl&fuseaction=archief.main;
http://www.eenvandaag.nl/index.php?module=PX_Story&func=view&cid=13&noresult=on;
http://www.netwerk.tv/archief
http://www.nieuwsshow.nl/

3.4       Visie op publieksinformatie
De meeste geïnterviewden zijn van mening dat de bij Clingendael aanwezige
expertise een significante bijdrage heeft geleverd aan het maatschappelijk debat. Leden van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken van de TK stellen de
onafhankelijke wijze waarop Clingendael voorlichting geeft op prijs. De meeste
respondenten van Buitenlandse Zaken waarderen de publieksinformatie van
Clingendael en sommigen geven aan voorlichting via Clingendael te verkiezen
boven voorlichting van overheidswege. De voorlichting over ingewikkelde, of controversiële, onderwerpen kan op deze manier op enige afstand van het ministerie
blijven. Daar tegenover staat dat sommige BZ-ambtenaren vinden dat de voorlichting via Clingendael op een enkel thema niet of onvoldoende spoort met het
Nederlandse buitenlandbeleid. Een respondent van een Nederlandse universiteit
spreekt zijn waardering over de publieksinformatie van Clingendael uit. Hij vindt
dat Clingendael-deskundigen frequent aan het woord komen en over het algemeen goede uiteenzettingen geven. Clingendael zelf geeft aan dat het instituut
algemene voorlichting geeft, geen grootschalige voorlichtingscampagnes. Dit is
te propagandistisch en staat daarmee op gespannen voet met de onafhankelijkheid van het instituut.

32

Publieksinformatie

Aan Clingendael verbonden deskundigen figureren gemiddeld ruim twee keer
per week in de krant en eens per twee weken bij de publieke omroepen op radio of
televisie. De onderzochte krantenartikelen zijn overwegend van goede kwaliteit.
Gesteld kan worden dat de Clingendael label wordt vereenzelvigd met deskundigheid. Gezien de onafhankelijke positie van Clingendael is de kritiek vanuit BZ dat
de voorlichting niet altijd spoort met het buitenlandbeleid in de visie van de evaluatoren niet op zijn plaats.
Clingendael beschikt over expertise inzake (de geopolitieke verhoudingen in) Azië
en (de regionale conflicten in) Afrika en publiceert hier ook regelmatig over. Deze
twee regio’s zijn onderwerp van studie in twee grote separaat door BZ gefinancierde projecten. Publieksinformatie vormt geen onderdeel van het takenpakket
van deze projecten en het is plausibel dat mede daardoor de Clingendael expertise
op deze gebieden weinig figureert in de media.

33

Samenwerking met Clingendael

3.5       Beschouwing

34

Statuur als denktank,
diplomatieke academie en
opleidingsinstituut

Clingendael is een kennisinstituut dat onderzoek verricht naar internationale vraagstukken en een platformfunctie op dit gebied heeft. Dit houdt in dat Clingendael op
de hoogte is van en bijdraagt aan het internationale debat. Ontwikkelde inzichten
dienen het buitenland- en veiligheidsbeleid te voeden en kunnen botsen met het
vigerende Nederlandse beleid. In dit opzicht is het instituut vergelijkbaar met
andere denktanks. Clingendael onderscheidt zich van deze denktanks omdat het
ook een diplomatieke academie en een opleidingsinstituut is. In dit hoofdstuk
wordt nagegaan in hoeverre de ontplooide activiteiten hebben bijgedragen aan
het vestigen en behouden van een nationale en internationale statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut. Daartoe is een inventarisatie
gemaakt van de publicaties, cursussen en bijeenkomsten (output) van het instituut.
Een door Clingendael samengestelde selectie van publicaties en cursussen is
op kwaliteit beoordeeld. Voorts is de visie op en appreciatie van Clingendael als
denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut, zoals verwoord door
Clingendael-medewerkers, beleidsmakers, politici en wetenschappers, samengevat.14 De belangrijkste bevindingen zijn:
•
•
•

14

35

De noodzaak van het bestaan van Clingendael als Nederlands kennisinstituut
op het gebied van internationale vraagstukken wordt algemeen onderkend.
Clingendael profileert zich weinig in internationaal verband.
De productie (output) in termen van publicaties, opleidingen, conferenties
en andere bijeenkomsten ligt hoog.

Het betreft hier een algemene waardering; hoofdstuk 5 gaat in op de relevantie van het onderzoek voor het
beleid.

Samenwerking met Clingendael

4

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

•

•

•

•

•

De kwaliteit van de meeste onderzochte publicaties is goed, maar meer fundamentele theoretische en methodologische discussies komen weinig aan
bod.
De waardering voor het onderzoek en de publicaties van Clingendael varieert.
Een veel geuit punt van kritiek is dat er te weinig strategisch, lange termijn
onderzoek wordt verricht dat tot nieuwe inzichten leidt.
Clingendael als diplomatieke academie heeft een uitstekende internationale
reputatie. Het alumninetwerk komt de diplomatieke betrekkingen van
Nederland met de landen waaruit de deelnemers afkomstig zijn ten goede.
Clingendael biedt naast de diplomatieke opleidingen een gevarieerd aanbod
aan cursussen, toegespitst op specifieke doelgroepen. Cursisten zijn over het
algemeen zeer tevreden over de kwaliteit van de opleidingen, zowel inhoudelijk als wat betreft lesmethoden. Defensie is minder tevreden over de cursus
Internationale Veiligheid.
Clingendael’s functie als platform voor het uitwisselen van ideeën en het
opbouwen en onderhouden van een netwerk geniet overwegend waardering.

Concluderend kan worden gesteld dat Clingendael een goede naam heeft als
nationale dentank, maar zich te weinig richt op lange termijn vraagstukken. In
het internationale speelveld heeft Clingendael als denktank een bescheiden rol.
Clingendael is een gerenommeerde diplomatieke academie en een goed opleidingsinstituut.

4.1       Inventarisatie
Publicaties
Alle programma’s hebben hun onderzoeksterrein nader afgebakend. Het Clingendael Diplomatic Study Programme (CDSP) richt zich op drie zaken: innovatie in de
diplomatieke praktijk; Nederland en internationale vraagstukken; en verschuivende geopolitieke verhoudingen. Het laatstgenoemde thema komt onder meer
aan de orde in het kader van het separaat door BZ gefinancierde Clingendael Asia
studies (CAS).15 Hoofdthema’s van het Clingendael European Studies Programme (CESP)
zijn de verdere institutionele ontwikkeling van de EU, de European neighbourhood
policy (ENP) en de Nederlandse belangenbehartiging in de EU. Onderzoek van het
Clingendael Conflict and Security Programme (CSCP) vindt voor een deel plaats in het
kader van het post conflict research programme (PCRP), uitgevoerd door de Conflict

15

36

Hoofdstuk 5 geeft een beknopte beschrijving van het CAS.

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

In de periode van evaluatie zijn 283 publicaties verschenen waarvan de auteur of
co-auteur verbonden is aan Clingendael. Het betreft 51 boeken of bijdragen aan
boeken, 66 papers en 166 tijdschriftartikelen.17 Ongeveer tweederde (187/283)
van de publicaties is Nederlandstalig. De overige zijn, een artikel in een Duits
tijdschrift uitgezonderd, Engelstalig (95/283). Artikelen in het eigen blad, de Internationale Spectator, vormen bijna de helft van de tijdschriftartikelen (76/166).
Er wordt ook frequent gepubliceerd in Atlantisch Perspectief en in verschillende
bladen over militaire aangelegenheden, zoals de Militaire Spectator, Armex en het
Marineblad. Tabel 4.1 geeft een overzicht, uitgesplitst naar onderwerp en jaren.
Wanneer een publicatie afgaande op de titel duidelijk een (conflict binnen een)
bepaald land of regio betreft, is het hieronder ingedeeld. De categorie ‘internationaal veiligheids- en defensiebeleid’ is ruim geïnterpreteerd. Een artikel over
landmijnen is bijvoorbeeld in deze categorie ingedeeld. Als het onderwerp maar
een keer voorkomt, dan wel moeilijk is in te delen, is het geplaatst in de categorie
‘overig’. Het aantal publicaties is redelijk evenwichtig verdeeld over de drie Clingendael-programma’s. Opvallend is dat Clingendael-deskundigen geen enkele
keer specifiek over Irak hebben gepubliceerd, waarbij opgemerkt dient te worden
dat Irak wel onderdeel kan vormen van een meer algemene publicatie.

16
17

37

Hoofdstuk 5 informeert over het werkterrein van dit goeddeels door BZ gefinancierde onderzoeksproject.
Berekening op basis van een door Clingendael aangeleverd bestand van publicaties die in de bibliotheek zijn
opgenomen. Hieruit zijn de CIEP-publicaties en de dubbelen (twee of meer Clingendael-auteurs) verwijderd.
Onderscheidend criterium voor boek of paper of is het al dan niet hebben van een ISBN-nummer; dit geldt
echter niet voor in het buitenland uitgebrachte boeken.

Samenwerking met Clingendael

Research Unit (CRU).16 Overig onderzoek betreft contemporaine conflicten, veiligheidsdreigingen en internationaal recht. Dit onderzoek vindt meestal op ad hoc
basis plaats.

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

Tabel 4.1

Publicaties van Clingendael; indeling naar onderwerp; 2005-2007

Onderwerp

2005
B/P *     Tijds.

2006
B/P      Tijds.

2007
B/P       Tijds.

Totaal
B/P       Tijds.

EU, grondw. verdrag

                     4

                    1

1                     3

1                   8

EU, overig

6                   7

1                  7

5                     9

12                 23     

EU, NL beleid en visie

4                   9

3                  3

3                     2

10                 14

Diplomatie; onderhandelen

6                   2

7                     1

13                   3

Int. veiligheids- en
defensiebel.

3                   6

4                  3

2                     8

9                 17

VN; NAVO; OVSE

1                   4

3                  6

1                     5

5                 15

VS; transatl. betrekkingen

                     2

1

                       3

1                   5

3

3

5                     1

11                   1

NL veiligheids- en
defensiebel.

2                   7

11                6

2                     5

15                 18

Afghanistan

1                   1

1                  1

2                     6

4                   8

Iran

                     2

                    3

                       1

                        6

Midden-Oosten;
Golfstaten

1                   1

                    1

1                    3

2                    5

Azië

                     4

3                  3

1                    5

4                  12

Afrika

5                   2

3                  1

3                    2       11                    5

Rusland; GOS; Balkan

2                   6

                    2

                      6

1

2

Terrorismedebat

3                   3

1

2

  6                    3

Overig

2                   2

3                  2

3                    5

8                    9

Totaal

40                62

39                39

38                65

117            166

102

78

103

283

Conflictstudies

Islam

Totaal aantal
publicaties

2                  14
3

B=boek; P=paper. Bron: door Clingendael aangeleverd bestand

Een vergelijking van tabel 4.1 en 3.3 laat zien dat regionale conflicten in Afrika
regelmatig aan de orde komen in publicaties, terwijl Clingendael-deskundigen
hierover nauwelijks worden geciteerd in krantenartikelen van andere auteurs.
Voor het terrorismedebat geldt het omgekeerde.

38

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

Tabel 4.2

Opleidingen per programma; 2005-2007

Programma/jaar

2005

2006

2007

Totaal

Programma diplomatieke studies

38

35

25

98

Programma Europese studies

46

44

50

140

Programma conflict en veiligheid*

27

14

23

64

Totaal

111

93

98

302

* Met inbegrip van activiteiten van CRU en CCSS (2006).
Bron: jaarverslag Clingendael 2005; en door Clingendael aangeleverde bestanden.

Conferenties, seminars en overige bijeenkomsten
Naast cursussen organiseert Clingendael een groot aantal conferenties en andere
bijeenkomsten over sterk uiteenlopende onderwerpen. Soms zijn de bijeenkomsten lang te voren gepland en soms snel georganiseerd op verzoek van derden.
Clingendael hanteert daarbij de norm dat het onderwerp in relatie dient te staan
met internationale vraagstukken. Tabel 4.3 geeft een overzicht, uitgesplitst naar
programma. Slechts bij uitzondering staat vermeld dat ook andere instituties zijn
betrokken bij de conferentie of bijeenkomst.

Tabel 4.3

Conferenties en overige bijeenkomsten per programma; 2005-2007

Programma/jaar

2005

2007

Totaal

Programma diplomatieke studies

12

4

16

Programma Europese studies

16

7

10

33

Programma conflict en veiligheid*

13

4

6

23

Bureau externe zaken

37

12

29

78

Totaal

78

23

49

150

* Met inbegrip van door CAS georganiseerde bijeenkomsten (2007).
Bron: jaarverslag Clingendael 2005 en door Clingendael aangeleverde bestanden.

39

2006

Samenwerking met Clingendael

Opleidingen
In de periode 2005 – 2007 heeft Clingendael 302 opleidingen verzorgd, waaronder
125 korte cursussen en workshops die maximaal vier dagdelen in beslag namen en
177 langer durende opleidingen. Het aantal cursisten wisselt sterk per opleiding.
In het kader van de uitbreiding van de EU wordt de huidige opleiding ‘How to operate in Brussels’ vervangen door een opleiding ‘How to cooperate with Brussels’. Daarbij
ligt de nadruk op de zuidelijke dimensie van de EU. Tabel 4.2 geeft een overzicht
per programma.

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

4.2       Kwaliteit
4.2.1    Publicaties
De bijdragen van Clingendael aan externe tijdschriften worden op kwaliteit getoetst volgens de voor het tijdschrift geldende regels. Het eigen tijdschrift, de
Internationale Spectator, heeft een redactie en een redactieraad. Bij papers en
boeken wordt een interne kwaliteitstoets toegepast. Voor niet in eigen beheer uitgegeven papers en boeken komt daarbovenop de kwaliteitstoets van de uitgever.
Voor de voorliggende evaluatie heeft een externe onderzoeker dertien publicaties
beoordeeld op kwaliteit.18 Binnen het tijdsbestek van de evaluatie was het niet
mogelijk te streven naar representativiteit. Daarom is de selectie aan Clingendael
gelaten en CDSP, CESP en CSCP zijn elk verzocht minimaal één boek en twee beknopte publicaties uit te kiezen. Dit betekent dat de publicaties verschillend van
karakter zijn (tijdschriftartikel, essay, boek). De veronderstelling is dat Clingendael de naar eigen oordeel beste publicaties heeft geselecteerd. Aan twee publicaties hebben auteurs uit verschillende Clingendael-programma’s meegewerkt. Tien
van de dertien geselecteerde publicaties zijn in het Engels geschreven en drie in
het Nederlands. De verhouding binnen het totaal aan publicaties ligt heel anders:
slechts een derde is Engelstalig.
Bij de kwaliteitsbeoordeling is gekeken naar drie aspecten die worden genoemd
onder de doelen van de samenwerking met Clingendael, zoals verwoord in hoofdstuk 1. Het betreft de mate waarin het onderzoek het inzicht in internationale
vraagstukken en verhoudingen verdiept; de mate waarin het onderzoek bijdraagt
aan de internationale uitstraling van het instituut en de mate waarin de publicaties analyses, ideeën en oplossingsrichtingen bevatten die kunnen bijdragen aan
het Nederlandse beleid in brede zin. Daarbij komen de volgende punten aan de
orde:

40

•
•
•
•
•

Theoretische en methodologische onderbouwing.
Aard en kwaliteit van het gehanteerde bronnenonderzoek.
Kwaliteit van de gevolgde argumentatie en interpretaties.
Positie van de publicatie in het academische veld.
Aanwezigheid en wetenschappelijke onderbouwing van beleidsadviezen.

18

Deze paragraaf geeft de conclusie, geïllustreerd aan de hand van voorbeelden, weer van een door de
Rijksuniversiteit Groningen opgestelde beoordeling van de publicaties. Het document bespreekt iedere
publicatie afzonderlijk. Bijlage 3 geeft een overzicht van de publicaties.

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

De overige publicaties voldoen aan standaardeisen in termen van methodologische
verantwoording, waarbij de theoretische onderbouwing vaak impliciet is. De
aard van het onderzoek wisselt van essayistisch en explorerend tot beschrijvend
en empirisch. Het theore­tisch niveau is nergens fundamenteel en betreft overwegend generaliseringen van beschrijvende analyses. Bij veel onderzoek wordt
goed gebruik gemaakt van primaire bronnen. Bovendien bieden twee publicaties
empirische onderzoeksmodellen die navolging verdienen. Een voorbeeld is een
studie naar de beleidscoördinatie binnen de Europese Unie. De auteurs ontwikkelen een model voor empirisch onderzoek naar het functioneren van (actoren in)
beleidscoördinatiemechanismen in de multilevel governance-context van de EU op
het gebied van Environmental Policy Integration. Daarbij wordt zinvol voortgebouwd
op de algemene theoretisch inzichten met betrekking tot multilevel governance. Er is
gekozen voor een bureaucratic studies benadering en zowel de onderzoeksopzet als
de onderzoeksresultaten bieden een fraaie bijdrage aan die subdiscipline.
Een publicatie over het stability assessment framework draagt zinvol bij aan de discussie over de effectiviteitbepaling van beleid. Het ontwikkelde onderzoeksmodel is
zorgvuldig opgezet, gebruikmakend van vergelijkbare modellen, en wordt helder
uiteengezet. Er zijn evenwel vraagtekens te plaatsen bij de kwantitatieve inschaling, die een precisie suggereert die niet te geven is.

41

Samenwerking met Clingendael

Onderbouwing en bronnenonderzoek
Over de hele linie genomen leveren de publicaties een goede bijdrage aan de
verdieping van het inzicht in internationale vraagstukken. Wat opvalt, is dat
de internationale publicaties op een veel hoger theoretisch en methodologisch
niveau staan dan de ‘inhouse’-publicaties. Sommige van die internationale publicaties bevinden zich in de voorhoede van de wetenschappelijke ontwikkelin­gen,
zoals een studie op het gebied van de beleidscoördinatie binnen de Europese
Unie, een studie op het terrein van de nieuwe publieksdiplomatie en een studie
naar de bevordering van democratie in post-conflict maatschappijen. (Delen van)
vier eigen publicaties zijn in termen van wetenschappe­lijke onderbouwing ondermaats. Ter illustratie: een paper over religie en ontwikkelingssamenwerking heeft
meer het karakter van een essay dan van een wetenschappelijke publicatie. De
inleidende hoofdstukken zijn wel goed gedocumenteerd, maar de conclusies zijn
niet wetenschappelijk onderbouwd. Voor delen van de drie andere studies, twee
over Europa en één over het Nederlandse buitenlandbeleid, geldt dat het theoretisch perspectief ontbreekt of enkele conclusies onvoldoende zijn onderbouwd.

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

Argumentatie
De kwaliteit van de argumentatie in de publicaties wisselt van niveau maar is over
het algemeen goed. Bij elke publicatie is er enige aanleiding tot kritiek en discussie, waarbij opgemerkt dient te worden dat de publicaties veelal ook tot doel
hebben discussie uit te lokken. Dit laatste geldt bijvoorbeeld voor een publicatie
over het Nederlandse buitenlandbeleid. De auteurs ventileren verschillende visies,
soms impliciet en soms expliciet, over de marges die er zijn voor een eigenstandig
beleid. Een van de hoofdstukken weerspreekt dat ‘ons land te klein is om een rol
te spelen in de wereld’, maar dit wordt onvoldoende uitgewerkt. Een publicatie
die over het geheel genomen van goede kwaliteit is, maar waarbij op sommige
punten kanttekeningen zijn te plaatsen bij de argumentatie, betreft mondiale
non-proliferatie en contraterrorisme. De publicatie geeft in zijn totaliteit een goed
beeld over het tot stand komen van de VN-resolutie 1540 en de context waarin dit
is geschied. Echter, het is een gemiste kans dat sommige vraagstukken, zoals het
feit dat internationale regimevorming machteloos blijft als er geen nationale vertaling volgt, onvoldoende worden belicht en te verstopt blijven in de verschillende
hoofdstukken.
Positie binnen het academisch veld
Uit de internationale publicaties blijkt dat gerenommeerde uitgevers in het werk
van Clingendael geïnteresseerd zijn. Gelet op de strenge selectiecriteria en –procedures van uitgevers als Oxford University Press, Lynne Rienner en Palgrave/
Macmillan bewijst Clingendael uitstekende manuscripten te kunnen voortbrengen.
Met het initiëren van het Hague Journal of Diplomatic Studies, weliswaar bij een internationaal minder bekende uitgever, heeft Clingendael bovendien een goede institutionele bijdrage aan de ontwikkeling van die wetenschappelijke subdiscipline
gegeven.
Beleidsadviezen
Ten aanzien van beleidsadviezen springen enkele publicaties er gunstig uit. Een
publicatie over Jihadi terroristen in Europa ontzenuwt een aantal misvattingen
over de wortels van terrorisme, en bekritiseert daarmee beleid dat van die misvattingen getuigt. Het eerder genoemde stability assessment framework biedt de mogelijkheid tot structurering van discussies over beleidsinzet en –evaluatie op het
terrein van ontwikkelingssamenwerking. In negatieve zin valt de eerder genoemde
publicatie over religie en ontwikkelingssamenwerking op: een ongetoetste hypothese over de risico’s van het inspelen op de Islam bij ontwikkelingssamenwerking wordt hier als beleidsadvies gepresenteerd. De bundel Verboden toespraken:
42

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

Conclusie
Op basis van deze publicaties kan worden geconcludeerd dat Clingendael zeer
zeker onderzoek verricht dat het inzicht in internationale vraagstukken en verhoudingen verdiept. Dit wil echter niet zeggen dat al het gepubliceerde onderzoek
aan wetenschappelijke standaards voldoet. Ook valt op dat de meer fundamentele theoretische en methodologische discussies niet aan bod komen. Tevens
kan geconcludeerd worden dat een deel van de onderzoeksoutput internationaal
gepubliceerd wordt, waarmee de daarbij betrokken onderzoeksprogramma’s bijdragen aan de internationale uitstraling van het instituut. Ten slotte kan geconcludeerd worden dat het instituut volop analyses, ideeën en oplossingsrichtingen
aandraagt die kunnen bijdragen aan het Nederlandse beleid in brede zin. Daarbij
moet wel opgemerkt worden dat de kwaliteit sterk wisselt. Rijp en groen wordt op
vergelijkbare wijze gepubliceerd, waardoor verwarring kan ontstaan over de wetenschappelijke waarde van de beleidsverrijkende bijdragen.
4.2.2    Opleidingen
Hieronder volgt een analyse van de kwaliteit van de door Clingendael verzorgde
opleidingen. Deze is gebaseerd op evaluaties van Clingendael zelf en op impressies naar aanleiding van het bijwonen van enkele cursussen. Bij de selectie van de
cursussen is getracht een evenwichtig beeld te geven van het opleidingsaanbod
van CDSP, CESP en CSCP. Teneinde de verschillende karakters van de cursussen te onderscheiden, zijn per opleiding eerst de doelgroepen, doelstellingen en
programma’s omschreven. Dan volgt een algemeen eindoordeel van de cursisten,
gebaseerd op hun opmerkingen in de evaluatieformulieren.
CDSP; Diplomatic training and development (MATRA) 2007
In 2007 zijn in het kader van het MATRA programma drie jaarlijkse cursussen voor
43

Samenwerking met Clingendael

vijf lezingen die de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken niet zal houden roept veel
vragen op: de satirische vorm doet meer kwaad dan goed. Andere publicaties
nemen wat betreft de beleidsadviezen meer een middenpositie in. Een publicatie
over politisering van het EU-beleid ten tijde van de Nederlandse parlementsverkiezingen mist de scherpte om een rol te kunnen spelen in het politieke debat en
mist diepgang om wetenschappelijk te kunnen meetellen. Het standpunt in een
publicatie over de richting die het European Neighbourhood Policy op zou moeten, is
wel duidelijk, maar niet goed onderbouwd. De hiervoor genoemde bundel over het
Nederlandse buitenlandbeleid is stellig van groot belang voor discussies over de
richting van het Nederlandse beleid, maar het essayistische karakter van enkele
bijdragen hieraan past meer op opiniepagina’s.

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

junior diplomaten uitgevoerd: een groep was afkomstig uit nieuwe EU lidstaten19
een uit Zuidoost-Europa20 en een uit Oost-Europa21. De opleidingen waren bedoeld
voor diplomaten tussen de 25 en 35 jaar, met een tot vijf jaar werkervaring. De
centrale doelstelling van de cursussen was de kennis en vaardigheden van jonge
diplomaten te trainen en zodoende de onderlinge relaties tussen hun landen van
herkomst en die met Nederland, West-Europa en EU-lidstaten in het algemeen te
intensiveren. Het programma, in lengte variërend van vijf tot negen weken, bestond uit colleges over uiteenlopende onderwerpen gerelateerd aan de Europese
Unie, werkbezoeken en vaardigheidstrainingen, zoals presentatietechnieken.
De cursussen werden door de jonge diplomaten uit de drie verschillende regio’s
zeer goed ontvangen. De mate waarin bovengenoemde centrale doelstelling door
de cursus behaald was, werd door de deelnemers uit de nieuwe EU lidstaten gemiddeld met een 8,7 beoordeeld, door de cursisten uit Zuidoost-Europa met een
7,8 en de cursisten uit Oost-Europa met een 9.22 Op de vraag of de cursus nuttig
was voor het vervolg van hun diplomatieke carrière, antwoordden de cursisten uit
de nieuwe EU lidstaten gemiddeld met een 9,7, de cursisten uit Zuidoost-Europa
met een 8 en de cursisten uit Oost-Europa met een 8,8. Het oordeel over de kwaliteit van de colleges en de vaardigheidstrainingen was ook positief. Alle drie de
groepen bevestigden dat hun onderlinge netwerk, alsmede de relatie met Nederland, versterkt was.
Naast de cursussen voor juniors is ook een alumnicursus van één week voor diplomaten uit Zuidoost-Europa georganiseerd. Ook deze is goed ontvangen: het
grootste deel van de deelnemers was zeer positief over het programma.
CDSP; Course in international skills and policy development, mid-career diplomats
Indonesia 2005
Deze cursus richtte zich specifiek op mid-career diplomaten uit Indonesië, met 1015 jaar werkervaring en minstens één plaatsing in het buitenland. De cursus van
vijf weken had drie doelstellingen: individuele vaardigheden ontwikkelen, inzichten in hedendaagse internationale (beleids)vraagstukken vergroten en reflecteren
op verschillende perspectieven in internationaal beleid, met speciale aandacht
voor de Indonesische context. Het gehele programma werd door de deelnemers

19
20
21
22

44

Tsjechië, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Polen, Slowakije, Slovenië.
Albanië, Bosnië en Herzegovina, Bulgarije, Kroatië, Macedonië, Montenegro, Roemenië, Servië en Turkije.
Armenië, Azerbeidzjan, Wit-Rusland, Georgië, Moldavië, de Russische Federatie, Oekraïne.
De cursisten konden hun oordeel aangeven op een schaal van 1 tot 10, waarbij 1-2 gold als “Insufficient” en
9-10 als “Excellent”.

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

CDSP; Leergang Buitenlandse Betrekkingen 2007
Inschrijving voor de Leergang Buitenlandse Betrekkingen staat open voor zowel
particulieren als deelnemers vanuit een organisatie. In 2007 namen dertien cursisten deel aan de drie maanden durende postdoctorale opleiding. Hun achtergrond is niet vermeld in de evaluatieformulieren. De doelstelling van de Leergang
Buitenlandse Betrekkingen is drieledig: het verwerven van inzicht in de internationale positie van Nederland, de analyse van de actuele achtergronden van internationale vraagstukken en de training van individuele rapportage-, presentatie- en
onderhandelingsvaardigheden. Het oordeel van de cursisten over de inhoud van
de leergang was ‘goed’ tot ‘uitstekend’.25 Een kritische noot is dat het onderwerp
internationale economie te weinig aan bod kwam. Ook zouden de cursisten graag
meer aandacht voor debattechnieken zien. Daarentegen vonden zij dat de thema’s
internationaal recht en mensenrechten te veel aandacht kregen. De kwaliteit van
de docenten waardeerden zij gemiddeld als ‘goed’.
CESP; MATRA Training for European Cooperation (MTEC) ‘How to operate in Brussels’ 2007
Aan de MTEC HOB cursus namen 49 cursisten deel, afkomstig uit nieuwe en
(potentiële) kandidaat EU-lidstaten, en overwegend werkzaam bij verschillende
ministeries aldaar.26 De selectiecriteria vereisten onder meer dat zij in hun werk
betrokken waren bij Europese wet- en regelgeving en ervaring hadden in Brussel.
De belangrijkste doelstelling van de cursus was om de deelnemers voor te bereiden op een effectieve nationale belangenbehartiging in Brussel. Het programma
van twee weken kende een theoretisch deel, met colleges over Europees procesmanagement, een praktisch deel met trainingen in bijvoorbeeld onderhandelen,
presenteren en debatteren en een aantal werkbezoeken. De deelnemers waardeerden het programma als geheel met een 9,1.27 De vaardigheidstrainingen gaven
zij gemiddeld een hogere waardering dan de colleges en zij merkten op dat meer
trainingen het programma zouden verbeteren. Zij vonden de cursus zeer nuttig
voor hun toekomstige carrière.    

23
24
25
26
27

45

De cursisten konden hun oordeel aangeven op een schaal van dubbelmin (--), min (-), nul (0), plus (+) of
dubbelplus (++). Elf deelnemers gaven het programma in zijn totaliteit een ++, vijf een +
Tien van de 16 deelnemers beantwoordden deze vraag met +, de overige zes met ++.
De cursisten konden kiezen tussen ‘onvoldoende’, ‘matig’, ‘voldoende’, ‘goed’ en ‘uitstekend’.
Bulgarije, Kroatië, Macedonië, Montenegro, Roemenië, Servië en Turkije.
Het betreft een schaal van 1 tot 10, waarbij 1-2 gold als “Insufficient” en 9-10 als “Excellent”.

Samenwerking met Clingendael

zeer positief beoordeeld.23 De diplomaten antwoordden bevestigend op de vraag
of de opleiding nuttig was voor hun toekomstige carrière.24 Ook hier wezen enkele
cursisten op de stimulerende werking op de relaties tussen Nederland en Indonesië.

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

CESP; Beleidsseminar ‘V&W en de Europese Unie’ 2006
Deze basisoriëntatiecursus voor zeventien beleidsmedewerkers van het ministerie
van Verkeer en Waterstaat bestond uit twee dagen colleges en trainingen op instituut Clingendael. Doelstellingen van de cursus waren: meer kennis van en inzicht
in de rol, het functioneren en de toekomst van de EU; vergroten van het begrip en
bewustwording van actuele Europese ontwikkelingen op de beleidsterreinen van
V&W en de mogelijke gevolgen daarvan voor het werk bij V&W; kennismaking met
de complexiteit van het EU-besluitvormingsproces; en meer inzicht in de interne
V&W coördinatie van het EU-beleid. De cursisten vonden in meerderheid dat de
cursus voldeed aan deze doelstellingen en beoordeelden de cursus in zijn totaliteit als ‘goed’.28 Enkele cursisten vonden dat de cursus beter had kunnen aansluiten op het werk bij V&W.
CESP; Beleidsseminar ‘VROM in Europa’ 2006
Achttien beleidsmedewerkers van het ministerie van Volkhuisvesting, Ruimtelijke
ordening en Milieubeheer namen deel aan de cursus ‘VROM in Europa’. Het programma bestond uit twee dagen colleges en opdrachten op instituut Clingendael,
gevolgd door een werkbezoek in Brussel van een dag. De doelen hiervan waren
vergelijkbaar met bovengenoemde cursus: meer inzicht in het functioneren van de
instellingen van de EU, de besluitvormingsprocessen en de basisprincipes van het
Europees Recht; meer inzicht in recente en toekomstige Europese ontwikkelingen
op VROM beleidsterreinen; en het toepassen van de kennis in beleidsrelevante
opdrachten teneinde een betere bijdrage te leveren aan de belangenbehartiging
van NL/VROM. De meeste cursisten vonden dat bovengenoemde doelstellingen
behaald waren, hoewel enkelen opmerkten dat toekomstige EU-ontwikkelingen
weinig aan bod kwamen. Het merendeel van de deelnemers waardeerde de cursus
in zijn totaliteit als ‘goed’.29
CSCP; Cursus Internationale Veiligheid 2006
De cursus Internationale Veiligheid beoogt de deelnemers inzicht te verschaffen
in actuele vraagstukken op het gebied van de internationale veiligheid, met aandacht voor de rol en de effectiviteit van internationale organisaties. De cursus is
bedoeld voor deelnemers met een universitaire of hogere beroepsopleiding, die
uit eigen belangstelling of vanwege hun functie meer inzicht willen krijgen in de
achtergronden en vraagstukken in relatie tot internationale veiligheid.

28
29

46

De cursisten hadden de keuze tussen ‘uitstekend’, ‘goed’, ‘voldoende’, ‘matig’ en ‘slecht’.
De cursisten konden kiezen tussen ‘onvoldoende’, ‘matig’, ‘voldoende’, ‘goed’ en ‘uitstekend’.

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

Observaties
IOB heeft enkele opleidingen als observant bijgewoond.31 In het algemeen kunnen
de positieve beoordelingen uit bovengenoemde evaluatieformulieren worden onderschreven. De docenten en cursuscoördinatoren van Clingendael zijn enthousiast
en kundig en weten de cursusstof op heldere wijze te presenteren. Ook de kwaliteit
van de docenten van buiten Clingendael is doorgaans goed. Tijdens de bijgewoonde
opleidingen, gaven de cursisten over het algemeen de indruk enthousiast deel te
nemen. Uiteraard wisselde de mate van discussie per bijeenkomst. In de meeste
gevallen was er voldoende ruimte voor discussie en vragen, maar een enkele keer
had er in de visie van IOB meer aandacht voor kunnen zijn.
De bijgewoonde cursussen waren zonder uitzondering goed georganiseerd en
afgestemd op de zeer verschillende doelgroepen. De documentatie die cursisten
ontvingen, was over het algemeen van goede kwaliteit en toegespitst op hun interesse. De cursussen over de EU zijn hiervan een voorbeeld: deze kennen vaak een
aantal basiselementen, maar zijn daarnaast ook specifiek ingericht op de achtergrond van de cursisten. Wat verder opviel bij veel opleidingen, met name die voor
diplomaten, was de mix van werkvormen in de programma’s: niet alleen onderwijs
in collegevorm, maar ook werkbezoeken, praktische trainingen en een sociaal
programma. Deze mix draagt niet alleen bij aan vanzelfsprekende aspecten van
kennisoverdracht en ontwikkeling, maar zorgt ook voor bijkomende voordelen.
Een voorbeeld vormt de training in debattechnieken: naast het verbeteren van
de vaardigheid in debatteren, maakt deze ook onderwerpen bespreekbaar die te
gevoelig liggen voor een klassiek college, zoals vraagstukken over de uitbreiding
van de EU bij trainingen van Kroatische diplomaten. De veronderstelling dat de
diplomatenopleidingen op effectieve wijze bijdragen aan het opbouwen van een
netwerk tussen de deelnemers uit de verschillende landen kon worden bevestigd.
30
31

47

De cursisten hadden de keuze tussen ‘uitstekend’, ‘goed’, ‘voldoende’, ‘matig’ en ‘slecht’.
Bijlage 3 geeft een overzicht.

Samenwerking met Clingendael

De zestien cursisten beoordeelden zowel de inhoud van de colleges als de presentatie daarvan over het algemeen als ‘goed’.30 Hoewel het merendeel van de cursisten zich tevreden toonde met de verdeling tussen inleiding en discussie tijdens de
colleges, vond een aantal van hen dat er meer ruimte voor discussie zou kunnen
zijn. De cursisten misten vier onderwerpen in het bijzonder: terrorisme, Afghanistan, het buitenlands beleid van Engeland en Duitsland en non-proliferatie
(vooral met betrekking tot Noord-Korea). Daarentegen kreeg Rusland volgens
sommigen teveel aandacht. Bij enkele colleges was het raakvlak met het centrale
thema internationale veiligheid hen niet geheel duidelijk.

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

4.3       Visie op Clingendael als denktank, diplomatieke academie
en opleidingsinstituut
Kennisinstituut: onderzoek en publicaties
Clingendael stelt dat de uitvoering van onderzoek en het opbouwen van kennis
kerntaken zijn. Het instituut benadrukt de noodzaak tot een meerjarenstrategie
voor onderzoek. Deze is pas in de tweede helft van de evaluatieperiode van de
grond gekomen en was in april 2008 in conceptvorm beschikbaar.
Ook de respondenten uit andere geledingen vinden onderzoek en kennisopbouw
een prioriteit. Sommige BZ-respondenten ventileren een meer gedetailleerde visie
op onderzoek. Een van de punten van kritiek is dat het onderzoek zich onvoldoende richt op lange termijn vraagstukken. Een van hen stelt dat het onderzoek zich
zou moeten richten op de ontwikkeling van nieuwe ideeën, de toetsing hiervan en
het creëren van draagvlak voor de ideeën onder beleidsmakers. In zijn visie is dit
onvoldoende het geval, mede als gevolg van de keuze voor expertise. Inschakeling
van reeds lang bij Clingendael werkzame personen kan een frisse blik in de weg
staan. Hoewel het aangaan van uitsluitend korte arbeidscontracten (zie hoofdstuk
6) de doorstroom van onderzoekers heeft gestimuleerd, heeft dit in zijn visie nog
tot weinig vernieuwing geleid.
Een ander meer algemeen punt van kritiek is dat het instituut zich te weinig gespecialiseerd heeft en daardoor, in tegenstelling tot buitenlandse denktanks,
geen eigen focus heeft. Dit geldt echter niet voor alle Clingendael-programma’s
en evenmin voor elk onderzoeksterrein binnen de programma’s. Het gebrek aan
specialisatie heeft vooral betrekking op CSCP, met uitzondering van het separaat gefinancierde post-conflict research project (CRU). Aangedragen wordt dat
Clingendael zich onvoldoende richt op het bredere veiligheidsterrein, zoals de
militaire ontwikkeling in China en de Russische Federatie en de missiles. Doordat
het bredere veiligheidsterrein ontbreekt, verliest Nederland in de visie van een BZrespondent een ‘eigen Nederlandse toon’ in het internationale debat.
Ook respondenten van Defensie uiten zich kritisch over de onderwerpskeuze van
het onderzoek van Clingendael, maar stellen daarbij dat zij zelf de vraagkant
onvoldoende scherp hebben geformuleerd. Het volgende hoofdstuk, dat over beleidsondersteuning gaat, licht deze uitspraak toe.
Enkele BZ-respondenten vinden de kwaliteit van de publicaties niet voldoende.
Deze zouden bijvoorbeeld te weinig bewijsvoering bevatten en te veel de opvatting
48

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

De respondenten van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken van de TK zijn niet
eensluidend over het belang van het onderzoek en de publicaties. Gesteld is dat het
onderzoek weinig vernieuwend is en dat publicaties onvoldoende complementair zijn
aan die van andere denktanks en niet veel ‘nieuwe vensters op de wereld’ bieden. Een
andere respondent vindt de publicaties juist goed toegankelijk en bruikbaar. Ook
wordt een actievere verspreiding bepleit, bijvoorbeeld in de vorm van een digitale
nieuwsbrief of toezending van de Internationale Spectator. Kamerleden krijgen veel
informatie toegestuurd en gaan niet zelf op zoek naar Clingendael-publicaties. Ook
over de mate waarin Clingendael zou moeten inspelen op actuele kwesties verschillen de TK-respondenten van mening: sommigen suggereren dat Clingendael meer
zou moeten aanhaken bij de actualiteit, een ander is daar juist op tegen.
Twee van de vier respondenten verbonden aan een Nederlandse universiteit of aan
een buitenlandse denktank of universiteit vinden dat er onvoldoende baanbrekend
onderzoek wordt gedaan. Binnen hun eigen instituut maken zij weinig of geen
gebruik van de publicaties van Clingendael en ook is gezegd dat Clingendael in de
afgelopen tijd geen enkele milestone publicatie heeft uitgebracht. De andere twee
geven een meer genuanceerd beeld. Een van hen maakt een duidelijk onderscheid
tussen fundamenteel onderzoek en beleidsgericht onderzoek. Hij zegt dat CIEP en
CDSP beide soorten onderzoek verrichten en vindt hun fundamentele onderzoek
toonaangevend en van academische waarde. Met de twee overige programma’s is
hij minder bekend en hij heeft de indruk dat hun onderzoek meer beleidsgericht
is. Zijn studenten gebruiken de publicaties in de Internationale Spectator als introductie tot bepaalde onderwerpen. Ook stelt hij dat dit tijdschrift de studenten
de mogelijkheid biedt zelf te publiceren.
De andere respondent deelt de mening dat Clingendael vooral op Nederland is
gericht, en meer in het bijzonder op het Haagse. Echter, gezien de vraag naar de
producten is dit in zijn visie geen probleem. Ook stelt hij dat Clingendael in verhouding tot buitenlandse dentanks erg klein is en zich daardoor minder kan specialiseren. Een vergelijking met buitenlandse instituten zou niet fair zijn. Binnen
zijn instituut bestaan diverse contacten met medewerkers van Clingendael, maar
er is geen formele vorm van samenwerking.
49

Samenwerking met Clingendael

van de onderzoeker weerspiegelen. Gesuggereerd is meer samenwerkingsverbanden aan te gaan met buitenlandse instituten en meer in het Engels te publiceren.
Dit draagt, gezien de hoge eisen die aan gezamenlijke, Engelstalige publicaties
worden gesteld, bij aan kwaliteitsverbetering. Ook biedt het de mogelijkheid tot
internationale profilering van Clingendael.

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

Een aantal respondenten, zowel van BZ als van Clingendael zelf, vindt dat de programmatische organisatiestructuur tot gevolg heeft gehad dat er onvoldoende
ruimte bestaat voor onderzoek dat meer programma’s bestrijkt. Het gebrek aan
onderzoek naar lange termijn kwesties wordt mede toegeschreven aan een te rigide
programmatische indeling. Anderen stellen dat de verkokering vooral in het begin
optrad en dat er nu goed wordt samengewerkt. Clingendael Asia studies geldt als een
belangrijk voorbeeld.
Opleidingsinstituut en diplomatieke academie
Voor Clingendael zelf betekent het verzorgen van opleidingen het toepassen van
eigen kennis, een versterking van het netwerk en een bron van inkomsten. Een
aantal geïnterviewden geeft aan dat Clingendael te veel een opleidingsinstituut
is geworden en dat dit ten koste gaat van onderzoek. Dit komt omdat, naast het
plannen en verzorgen van de cursussen, Clingendael-medewerkers ook veel tijd
moeten besteden aan acquisitie. Hoofdstuk 6 (bedrijfsvoering) bespreekt deze
kwestie.
Clingendael als diplomatieke academie heeft een reputatie zonder weerga. Verschillende BZ-ambtenaren, gesproken in de hoedanigheid van budgethouder en
niet als cursist, uiten hun tevredenheid over de kwaliteit van de opleidingen.
Daarnaast levert de opleiding van buitenlandse diplomaten een belangrijk
alumninetwerk op waar het departement en de posten profijt van hebben (zie het
hoofdstuk over beleidsondersteuning). Sommige respondenten geven aan dat
Clingendael meer zou kunnen investeren in een hecht alumninetwerk dan reeds
het geval is. Enkele geïnterviewden zijn van mening dat het paradoxaal is dat Nederlandse diplomaten elders worden opgeleid, temeer omdat het opleidingsinstituut dat de diplomatenopleiding verzorgt in sterke mate gebruik maakt van de bij
Clingendael aanwezige expertise. Een BZ-respondent merkt op dat het verlies van
de opleiding een negatief effect heeft gehad op de betrokkenheid van beleidsmedewerkers bij Clingendael.
Defensie denkt iets kritischer over Clingendael als opleidingsinstituut. De samenwerking verloopt goed, maar kritische kanttekeningen worden geplaatst bij
de cursus internationale veiligheid, die enigszins verouderd zou zijn. Over de
Leergang topmanagement defensie is men tevreden en over de hogere defensie
Vorming is men redelijk tevreden.

50

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

Over het algemeen wordt tevredenheid uitgesproken over de voorbereiding, de
inhoud en de verslaglegging van de bijeenkomsten. Vaak vinden bijeenkomsten
plaats op verzoek van in Den Haag gevestigde ambassades. Clingendael overlegt
vervolgens met BZ met betrekking tot de invulling en de organisatie van de bijeenkomst. BZ-ambtenaren nemen regelmatig deel aan conferenties en andere
bijeenkomsten. BZ benadrukt de waarde van Clingendael als onafhankelijk platform. Lastige onderwerpen worden bespreekbaar en het ministerie kan zich op de
hoogte stellen van de meningen over deze onderwerpen onder deskundigen van
buiten het ministerie. Bij een aantal bijeenkomsten gelden de Chatham House rules
(de inhoud mag wel naar buiten komen, maar zonder te melden wie wat gezegd
heeft). Deze mogelijkheid om vrijuit te discussiëren levert nieuwe, beleidsrelevante visies op. Respondenten uit verschillende geledingen geven aan dat het
bijwonen van bijeenkomsten niet alleen nuttig is om kennis te vergaren, maar ook
om contacten op te doen. Een enkele respondent vindt dat er onder de deelnemers
aan conferenties en bijeenkomsten weinig buitenlandse zwaargewichten zijn.
Netwerk en internationale oriëntatie
Kritische kanttekeningen zijn geplaatst bij de samenwerking met andere - Nederlandse en internationale - instituten bij onderzoek en bij de voorbereiding en
de organisatie van de bijeenkomsten. Deze zou onvoldoende zijn. Verschillende
respondenten noemen de Haagse kennisinstituten en vanuit Defensie wordt ook
samenwerking met andere kennisinstituten op defensiegebied bepleit, zoals de
Koninklijke Militaire Academie en het Instituut voor Militaire Geschiedenis.

51

Samenwerking met Clingendael

Platform
De platformfunctie van Clingendael wordt alom gewaardeerd. Sommige respondenten prijzen de mooie ligging van het instituut voor het organiseren van bijeenkomsten rondom het bezoek van bijvoorbeeld buitenlandse bewindslieden waarbij
het corps diplomatique een belangrijk deel van het gehoor uitmaakt. Vanuit de
Tweede Kamer komt een ander geluid: het instituut ligt uit de route in vergelijking
met andere fora zoals Nieuwspoort. Ook komt kritiek op een soms wat ongelukkige
planning. Clingendael zelf geeft aan vaak ter voorbereiding van de besluitvorming
rond grote politieke onderwerpen, zoals het grondwettelijk EU-verdrag of de Uruzgan-missie, bijeenkomsten te organiseren. De deelname van Kamerleden aan
conferenties en andere bijeenkomsten wordt op prijs gesteld. De reactie vanuit de
vaste commissie voor Buitenlandse Zaken van de TK varieert. Een enkel lid neemt
regelmatig deel aan bijeenkomsten, maar de meeste stellen hier geen tijd voor te
hebben of geen uitnodiging te krijgen.

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

Clingendael-deskundigheid figureert regelmatig in buitenlandse bladen. Boeken
van aan Clingendael verbonden auteurs verschijnen bij buitenlandse uitgevers.
Clingendael vormt onderdeel van het internationale netwerk Transeuropean
Policy Studies Association (TEPSA) en er zijn contacten met zusterinstituties, zoals
het Egmont Instituut, het Institut Français des Rélations Internationales (IFRI),
Chatham House en Wilton Park. De conflict research unit (CRU) heeft samenwerkingsverbanden met het Observatoire de l’Afrique en met het Aids, Security and
Conflict Initiative (ASCI).
Niettemin wordt in vrijwel alle interviews naar voren gebracht dat Clingendael,
CRU uitgezonderd, te weinig internationaal is georiënteerd. Er zijn wel internationale contacten binnen de programma’s, maar er bestaat er geen centrale structuur voor internationaal overleg. Op een lijst die is samengesteld door het Foreign
Policy Research Institute behoort Clingendael niet tot de dertig meest vooraanstaande denktanks buiten de VS.32 Een eerste stap om de internationalisering te
vergroten is het uitbrengen van meer Engelstalige publicaties. Clingendael zelf
zegt wel degelijk internationaal georiënteerd te zijn en de ambitie te hebben de
samenwerking in internationaal verband uit te breiden.

4.4       Beschouwing
De kritische kanttekeningen vanuit de subsidieverlenende ministeries zijn ten
dele met elkaar in tegenspraak. Enerzijds is er het geluid van verdere specialisatie
en anderzijds wordt gevraagd nieuwe terreinen aan te boren. In de visie van de
evaluatoren zou Clingendael moeten beschikken over een aantal generalisten,
aangevuld door specialisten op tijdelijk contract. Het soort specialisme kan mede
in overleg met de subsidiegevers worden bepaald.
De kritiek dat Clingendael zich onvoldoende richt op lange termijn vraagstukken
wordt gedeeld, maar de subsidieverleners hebben dit zelf in de hand gewerkt. De
omvang van de basissubsidie is gering en onderzoek op projectbasis is vaak beleidsondersteunend en gericht op de korte termijn. De evaluatoren onderschrijven
dat Clingendael zich te weinig manifesteert in internationaal kader. Dit is deels
terug te voeren op het ontbreken van lange termijn onderzoek.

32

52

http://www.fpri.org/research/thinktanks/mcgann.globalgotothinktanks.pdf . Hierbij dient te worden
opgemerkt dat deze index niet onomstreden is.

Statuur als denktank, diplomatieke academie en opleidingsinstituut

De evaluatoren delen de visie dat Clingendael een goede diplomatieke academie
en een goed opleidingsinstituut is. Het is opmerkelijk dat Clingendael een groot
aantal buitenlandse diplomaten opleidt, en daar allerwegen waardering voor geniet,
en dat de opleiding van de Nederlandse diplomaten elders is ondergebracht.
De evaluatoren onderschrijven de positieve waardering voor de platform- en netwerkfunctie van Clingendael en ondersteunen de ambitie van het instituut om de
samenwerking in internationaal verband uit te breiden.

53

Samenwerking met Clingendael

De kwaliteit van de publicaties is overwegend goed te noemen. Voor zover er kritiek
is, heeft die voornamelijk betrekking op het feit dat zij niet altijd aan wetenschappelijke standaards voldoen en dat theoretische en methodologische discussies
weinig aan de orde komen.

54

Dit hoofdstuk gaat na in hoeverre onderzoeksresultaten, publicaties, cursussen,
conferenties en andere bijeenkomsten bijdragen aan de totstandkoming en uitvoering van het buitenland- en veiligheidsbeleid. Bij onderzoek en conferenties
gaat het enerzijds om het aandragen van nieuwe inzichten die mogelijk kunnen
botsen met het vigerende beleid en tot aanpassingen leiden. Anderzijds betreft
het de ontwikkeling van instrumenten die bijdragen aan de uitvoering van het
beleid. Laatstgenoemd onderzoek vindt voornamelijk plaats op projectbasis. Beleidsondersteuning bij opleidingen betreft de mate waarin de opgedane kennis en
contacten bijdragen aan de versterking van de betrekkingen tussen Nederland en
de landen waaruit de deelnemers afkomstig zijn. Het betreft ook het faciliteren van
(mede) door Nederland voorgestaan beleid, zoals het stimuleren van een vredesproces. Het hoofdstuk begint met een beschrijving van het beleidsoverleg tussen
Clingendael en de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie in de periode
2005-2007. Dan volgt een beknopt overzicht van de grote door BZ gefinancierde
projecten. Tot slot volgt de visie van beleidsmakers op de rol die Clingendael
speelt of zou moeten spelen bij de formulering en uitvoering van het buitenlanden veiligheidsbeleid. De belangrijkste bevindingen zijn:
•
•
•
•

Het beleidsoverleg is weinig richtinggevend geweest.
De relevantie van niet separaat gefinancierd onderzoek voor de formulering
en uitvoering van het buitenland- en veiligheidsbeleid wordt beperkt geacht.
Via separate projecten gefinancierd onderzoek is beleidsrelevant.
Opleidingen, conferenties en seminars zijn overwegend relevant voor het
buitenland- en veiligheidsbeleid.

Concluderend kan worden gesteld dat Clingendael een positieve bijdrage levert
aan de formulering en uitvoering van het buitenland- en veiligheidsbeleid, maar
deze is beperkt doordat Clingendael onvoldoende strategisch onderzoek doet
naar lange termijn vraagstukken.

55

Samenwerking met Clingendael

5       Beleidsondersteuning

Beleidsondersteuning

5.1       Beleidsoverleg
In de subsidiebeschikking staat dat vier keer per jaar beleidsoverleg plaatsvindt,
maar in de praktijk heeft dit overleg minder frequent plaatsgevonden. Het jaar
2007 uitgezonderd was er ongeveer drie keer per jaar beleidsoverleg, afwisselend
onder leiding van de directeur van Clingendael en het hoofd van de afdeling van
BZ die destijds dossierhouder was. Ook Defensie nam deel aan dit overleg. Daarnaast heeft op ad hoc basis overleg plaatsgevonden tussen de secretaris-generaal
van BZ en de directeur van Clingendael. Voorts was er regelmatig sprake van overleg met een meer informeel karakter in kleinere kring. Het beleidsoverleg was in
belangrijke mate geënt op de jaarplan- en begrotingscyclus van het instituut. Concepten werden besproken en de definitieve versie van het jaarplan en de begroting
fungeerde als aanvraag van bevoorschotting voor het nieuwe jaar. Verder had het
beleidsoverleg betrekking op lopende zaken. De verslaglegging informeert vooral
over deze lopende zaken en betreft bijna iedere keer een ander onderwerp. Lange
termijn planning komt niet aan de orde en het is uit de verslaglegging niet altijd
op te maken in hoeverre er follow-up is gegeven aan afspraken uit eerder overleg.33
Een reorganisatie op Buitenlandse Zaken (begin 2007), waarbij de afdeling die het
Clingendael-dossier beheerde werd opgeheven, is mede debet aan het ontbreken
van structureel beleidsoverleg in 2007. Medio 2007 is het dossier inhoudelijk ondergebracht bij de wetenschappelijk raadadviseur (WRA) en beheersmatig bij de
directie culturele samenwerking, onderwijs en onderzoek (DCO).
Directies die separate financieringsovereenkomsten hebben met Clingendael voeren regelmatig overleg over het beleid. Het overleg tussen de directie mensenrechten, humanitaire hulp en vredesopbouw (DMV) en de Conflict Research Unit (CRU)
vormt een voorbeeld.34
Zowel van de kant van Clingendael als van de kant van de ministeries is aangegeven dat het algemene beleidsoverleg voor verbetering vatbaar is. Defensie heeft
in 2006 schriftelijk een voorkeur voor tien onderzoeksonderwerpen uitgesproken:
studies op het gebied van future strategic environment; early warning indicatoren in
het kader van het conflict analysis framework; de ontwikkeling in enkele specifieke

33
34

56

Verslaglegging bestaat over 2005 (twee keer) en 2006 (drie keer). Overleg tussen de SG-BZ en Clingendael
betreft de financiële problematiek in 2005 en de samenwerking tussen TNO en Clingendael (zie hoofdstuk 6).
Archief BZ.
Sinds de oprichting van de eenheid fragiliteit en vredesopbouw (EFV) is de naam van de directie
mensenrechten, goed bestuur en humanitaire hulp (DMH).

Beleidsondersteuning

BZ heeft altijd het standpunt ingenomen Clingendael vrij te laten in de keuze van
onderzoek en zich beperkt tot het suggereren van onderzoeksonderwerpen tijdens
de bespreking van het jaarplan. Uit de verslaglegging van het beleidsoverleg is
op te maken dat BZ wees op de noodzaak zich op enkele thema’s te concentreren
en de capaciteit niet te versnipperen. Bij de separaat gefinancierde onderzoeksprojecten heeft BZ wel onderzoeksthema’s gedefinieerd.

5.2       Overzicht van de belangrijkste separaat door BZ
gefinancierde programma’s en projecten
Clingendael Asia studies
Azië wordt gekenmerkt door een snelle opeenvolging van ontwikkelingen op het
gebied van de politieke economie, veiligheid en energie. Dit vereist een voortdurend proces van verfijning en aanpassing van de strategische blik op de trends in
Azië. In dit kader is een project geformuleerd dat beoogt een kwalitatief hoogwaardige bijdrage te leveren aan een brede discussie over Azië in de internationale
betrekkingen en de relatie van Nederland met verschillende landen in de regio. Er
zijn vijf themagebieden geïdentificeerd:
•

•

De relatie tussen Europa en Azië, zowel vanuit institutioneel perspectief als
bilateraal.
Handelspolitiek, zowel bilaterale als multilaterale betrekkingen.
De energieproblematiek en energiestrategie van de Aziatische grootmachten,
mede in relatie tot de EU.
De geopolitieke en veiligheidspolitieke situatie in Azië.

35

Brief 2006; archief BZ (onderwerpen verkort weergegeven).

•
•

57

Samenwerking met Clingendael

regio’s; interdepartementale samenwerking bij operaties; de Europese kustwacht;
de capacity/technology gap van de Europese militaire capaciteit; ruimtevaartontwikkelingen; financiering van operaties; usability of forces; en civiele commandovoering bij nationale crisisbeheersings- en antiterrorismeoperaties.35 Ook is
tijdens een interview een additioneel onderwerp aangedragen, de analyse van de
defensie-uitgaven in andere landen. Het verslag van een beleidsoverleg van juli
2006 meldt dat men nog steeds wachtte op een plan van aanpak betreffende Defensierelevante studies en uit het verslag van het laatste beleidsoverleg van 2006
blijkt dat de eerste producten, zoals een studie over de Kaukasus, afgerond waren.
De oorzaak van deze vertraging is vooral terug te voeren op de perikelen rond de
samenwerking tussen Clingendael en TNO (zie hoofdstuk 6).

Beleidsondersteuning

•

De politieke, economische en sociale situatie in de regio en de invloed daarvan op de internationale politiek en handelsstromen.

Voor ieder thema is de beoogde output vastgelegd. Deze omvat onderzoek, publicaties, bijeenkomsten, ontwikkeling van een expertisecentrum en samenwerking
met andere Nederlandse en internationale instituten.36 Het project is gestart tijdens
de huidige subsidieperiode en de looptijd is van 2006-2009. Het toegekende budget
bedraagt EUR 1,8 miljoen.
Post conflict research programme
Dit onderzoeksprogramma wordt uitgevoerd door de Conflict Research Unit (CRU).
Het onderzoek betreft de band die er bestaat tussen conflict en ontwikkeling, met
als belangrijke thema’s conflictpreventie, stabilisering en wederopbouw in postconflictgebieden. De focus ligt op een geïntegreerde benadering, met aandacht
voor veiligheid en stabiliteit, bestuur en democratisering en sociaal-economische
ontwikkeling. CRU vertaalt daarbij theoretische inzichten in beleidsinstrumenten
en beleidsaanbevelingen. CRU maakt onder meer landenanalyses, analyses van
de veiligheidssector en analyses van interventies van internationale actoren in
conflictgebieden. Ook heeft CRU instrumenten ontwikkeld voor de uitvoering van
dergelijke analyses. CRU heeft veel internationale contacten en past bij onderzoek
en publicaties internationaal overeengekomen maatstaven toe, zoals peer reviews.
Het leeuwendeel van de CRU-capaciteit wordt gewijd aan het post conflict research
programme (PCRP). Daarnaast verricht de unit van tijd tot tijd onderzoek voor andere instanties, zoals het ministerie van Financiën, de Wereldbank, VN-organisaties,
ministeries van Buitenlandse Zaken van enkele Europese landen en nationale en
internationale niet-gouvernementele organisaties.37 De looptijd van de huidige
subsidiebeschikking voor het PCRP is vier jaar (2007 – 2010) en het toegekende
budget bedraagt EUR 2,1 miljoen.38
Matra opleidingsprogramma
Van 2005-2007 is een project uitgevoerd dat bestond uit zes deelprojecten: (1; 2
en 3) drie jaarlijkse cursussen voor junior diplomaten uit respectievelijk nieuwe
EU-lidstaten, Zuidoost-Europa en Oost-Europa; (4) een alumniconferentie in 2005
en jaarlijkse alumnicursussen (2006 en 2007) voor diplomaten uit Midden-, Zuidoost- en Oost-Europa; en (5 en 6) twee institutionele ontwikkelingsprojecten met
36
37
38

58

Clingendael Azië Project 2006: 4-20. Niet gepubliceerd paper Clingendael.
http://www.clingendael.nl/CRU/about/
Zie tabel 2.1 voor de uitgaven in de periode van evaluatie.

Beleidsondersteuning

•
•
•
•

Professionalisering van de diplomatieke diensten in de betrokken landen.
Verbetering van kennis en vaardigheden onder diplomaten.
Meer samenwerking binnen Europa en betere betrekkingen tussen de deelnemende landen, Nederland en West-Europa.
Professionalisering van de opleiding tot diplomaat in Roemenië en Bulgarije.

De ter beschikking gestelde middelen bedragen ruim EUR 1,5 miljoen. Eind 2007
is een nieuw project van start gegaan dat loopt tot en met 2010, met een budget
van EUR 3,2 miljoen. De doelstellingen zijn dezelfde, zij het iets anders verwoord.
Het aantal landen is uitgebreid, met toevoeging van onder meer enkele landen in
de Kaukasus, Jordanië en Marokko.39
Opleiding ambtenaren/diplomaten Jakarta
Het programma beoogt de politieke component in de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking te versterken, de bilaterale verhoudingen te verbeteren en de
Indonesisch-Nederlandse bilaterale netwerken te versterken, met inbegrip van de
capaciteitsversterking van het ministerie van Buitenlandse Zaken van Indonesië.
Hiertoe worden diverse activiteiten uitgevoerd: een cursus voor junior diplomaten,
een cursus voor mid-career diplomaten, een cursus voor senior diplomaten en
(sinds 2007) de capaciteitsopbouw van het centrum voor educatie en training
van het ministerie van Buitenlandse Zaken. In de periode van evaluatie zijn twee
vergelijkbare programma’s gericht op de training van Indonesische diplomaten
uitgevoerd. Het eerste beslaat de periode 2004-2006 en is in de visie van de ambassade succesvol uitgevoerd. Daarom is besloten de samenwerking met Clingendael voort te zetten. Het programma dat nu in uitvoering is beslaat de periode
2007-2010 en het beschikbare budget bedraagt EUR 2,1 miljoen.
Opleiding ambtenaren/diplomaten Pakistan en Bangladesh
Dit project heeft, net als het hierboven besproken project, twee componenten: de
opleiding van diplomaten uit Pakistan en Bangladesh en institutionele samenwerking met de ministeries van Buitenlandse Zaken (training en capaciteitsopbouw).
De doelstellingen van de cursus zijn: uitbreiding van en begrip voor actuele ontwikkelingen in internationale betrekkingen en de implicaties voor Zuid-Azië; vergroting van het inzicht in het besluitvormingsproces binnen het buitenlands be39

59

Documentatie Clingendael; BEMO’s archief BZ.

Samenwerking met Clingendael

respectievelijk een Roemeens en een Bulgaars instituut voor diplomatie. De doelstellingen van deze projecten zijn:

Beleidsondersteuning

leid; en uitbreiding van professionele vaardigheden opdat effectiever kan worden
opgetreden in het internationale diplomatieke krachtenveld. Met de institutionele
samenwerking wordt onder meer beoogd de professionaliteit te vergroten en de
managementvaardigheden aan te scherpen. De periode van uitvoering is drie jaar
(2006-2008) en het toegekende budget bedraagt EUR 764.360.40
Aids, Security and Conflict Initiative
Dit initiatief betreft een onderzoek naar de lange termijn effecten van hiv/aids op
het gebied van veiligheid en stabiliteit. Daarbij komen drie thema’s aan de orde:
hiv/aids en de militaire en overige geüniformeerde diensten; hiv/aids tijdens conflicten, complexe noodsituaties en vredesopbouw; en hiv/aids in fragiele staten.
Voorts wordt binnen ieder thema specifieke aandacht geschonken aan hiv/aids en
gender. Het project beoogt de kennis aan te scherpen, een netwerk op te bouwen
en de resultaten van het onderzoek aan te wenden binnen de huidige nationale en
internationale programma’s in bij conflict betrokken landen. De kosten van het
initiatief zijn geraamd op EUR 1,3 miljoen. Nederland heeft een budget van EUR
500.000 ter beschikking gesteld aan Clingendael voor deelname in dit initiatief.
CRU is uitvoerder en werkt samen met de Harvard University, de Social Science
Research Council en UNAIDS. Het project is eind 2006 van start gegaan, met een
voorziene looptijd tot 1 maart 2008.41

5.3       Visie op beleidsondersteuning
Onderzoek – niet separaat gefinancierd
Vrijwel over de gehele linie vinden BZ-respondenten dat er behoefte is aan strategisch onderzoek naar lange termijn ontwikkelingen op het gebied van de internationale betrekkingen, mede vanwege de reductie van de analysecapaciteit op het
departement. Hierbij is een duidelijke rol weggelegd voor Clingendael, maar BZ
heeft deze nooit expliciet gemaakt. Ook Defensie geeft aan graag meer onderzoek
bij Clingendael te willen uitzetten. Een respondent van dit ministerie zegt dat
Defensie zelf in gebreke is gebleven omdat de samenwerking en de daaruit voortvloeiende vraag naar onderzoek vaak een sterk ad hoc karakter had. Bovendien is
onvoldoende gebruik gemaakt van onderzoek dat wel is uitgevoerd. Van diverse
kanten, ook vanuit Clingendael, is gesuggereerd dat er meer overleg zou moeten
plaatsvinden om tot een onderwerpskeuze voor strategisch onderzoek te komen.
Defensie noemt daarbij dat deze zou moeten aansluiten op hun eigen recentelijk
40
41

60

In het licht van de politieke situatie heeft de samenwerking met Pakistan tijdelijk stil gelegen en dat gold ook
voor dit project.
BEMO, archief BZ.

Beleidsondersteuning

Ook is naar voren gebracht dat Clingendael te weinig is toegespitst op een bepaald terrein, en dat daardoor de kennis ‘te dun is uitgesmeerd’. Voor analyses op
het gebied van het veiligheidsbeleid doet BZ daarom een beroep op internationale
instituten, niet op Clingendael. Dit wordt betreurd omdat men het belangrijk
vindt dat er ook in Nederland kennis op dit gebied wordt vergaard. Clingendael
zou hierbij een rol kunnen spelen, maar vooralsnog zijn er geen stappen gezet om
de vraag duidelijker te formuleren en tot een samenwerkingsverband te komen op
het veiligheidsterrein.
Separaat gefinancierd projectonderzoek
BZ-respondenten die verantwoordelijkheid zijn voor of betrokken bij de separaat
gefinancierde programma’s zijn veel lovender over de waarde van door Clingendael uitgevoerd onderzoek voor het beleid. Zo speelt CAS in de visie van BZ goed
in op de behoeften van het departement. Een kritische kanttekening is dat de economische poot onderbelicht is.
Vanuit BZ wordt aangegeven dat de samenwerking met CRU over het door BZ
gefinancierde post conflict research programme in het begin moeizaam verliep, maar
dat daarna verbetering optrad. Nu wordt jaarlijks een agenda opgesteld met
specifieke, voor de beleidsdirectie relevante thema’s. Het programma heeft een
waardevolle bijdrage geleverd aan de gedachtevorming over beleidsvraagstukken, waaronder Soedan, het Grote Merengebied, wederopbouw na conflict en
fragiele staten. Tevens produceert CRU beleidsinstrumenten, zoals het stability
assessment framework en de strategic governance and corruption analysis (SGACA), die
ook bij gelijkgezinde landen en op internationale fora belangstelling oogsten. Er
vindt regelmatig overleg plaats en de producten dragen bij aan de formulering
van het nationale en internationale beleid en faciliteren de uitvoering hiervan. De
keerzijde van de nauwe samenwerking tussen BZ en CRU is dat CRU zich minder

61

Samenwerking met Clingendael

vastgelegde meerjaren strategie. Gesuggereerd is ook dat de secretaris-generaal
van beide ministeries actiever in dergelijk overleg zou moeten participeren.
Sommige BZ-respondenten uiten zich kritisch over de toegevoegde waarde van
door Clingendael uitgevoerd onderzoek voor het ministerie. Ter illustratie: onderzoek naar de institutionele ontwikkeling van de EU (één van de drie prioriteiten
van het CESP) zou voor BZ niet relevant zijn omdat het ministerie zelf over kennis
en expertise ter zake beschikt. Onderzoek op het gebied van de European neighbourhood policy (ENP), duurzaamheid en energie en de Nederlandse invloed in de EU
zou daarentegen voor BZ wel een toegevoegde waarde hebben.

Beleidsondersteuning

manifesteert in kranten en in de media. De informatie aan het bredere publiek is
goeddeels beperkt tot de website en deelname aan publieke debatten.
Een ander punt van kritiek is dat de institutionele ophanging van het post conflict
research programme, met de directie DMV als belangrijkste financier, de uitvoering
van onderzoek ten behoeve van andere directies van Buitenlandse Zaken, dan wel
van het ministerie van Defensie, in de weg staat. De directie Sub-Sahara Afrika
maakt bijvoorbeeld veel gebruik van de analyses van een andere denktank, de
International Crisis Group. Het zijn gedegen analyses, maar de directie wil liever niet
uitsluitend afhankelijk zijn van buitenlandse bronnen. Ook Defensie geeft aan
graag meer met CRU te willen samenwerken.
Opleidingen, conferenties en andere bijeenkomsten
BZ-ambtenaren uiten zich over de gehele linie positief over de kwaliteit van de via
separate overeenkomsten gefinancierde cursussen. Op verschillende manieren
vormt het aanbod een ondersteuning voor het buitenlands beleid. In de eerste
plaats worden eigen ambtenaren en die van andere ministeries opgeleid. Voorts is
er het alumninetwerk van buitenlandse diplomaten die hun opleiding op Clingendael ontvingen. Dit faciliteert de betrekkingen tussen de landen van herkomst van
de diplomaten en Nederland, en ook tussen de landen onderling. In een gegeven
politieke context kan dit een positieve uitstraling hebben. Het feit dat diplomaten
uit Israël en de Palestijnse gebieden aan dezelfde opleiding hebben deelgenomen
kan bijvoorbeeld een bijdrage leveren aan de oplossing van conflicten in het Midden-Oosten. De posten hebben bij het uitdragen en uitvoeren van het buitenlanden veiligheidsbeleid veel profijt van het alumninetwerk en dit vormt een belangrijke reden voor de continuering van de financiering. Zoals eerder aangestipt zijn
ook de conferenties en andersoortige bijeenkomsten relevant voor de formulering,
aanpassing en uitvoering van het buitenland- en veiligheidsbeleid.

5.4

Beschouwing

De punten van kritiek op het onderzoek van Clingendael van de kant van de subsidieverleners zijn goeddeels terug te voeren op de beperkte omvang van de basissubsidie en onvoldoende overleg over de lange termijn strategie van het instituut.
De subsidiebeschikking is opgesteld in vage bewoordingen en de doelen zijn te
ambitieus voor een basissubsidie. Een aantal doelen kan uitsluitend worden gerealiseerd door het verwerven van opdrachten.

62

Beleidsondersteuning

De evaluatoren vinden het belangrijk dat het onderzoek van Clingendael complementair is aan reeds bij de subsidieverleners bestaande kennis. Zij menen echter
dat geen enkel onderwerp exclusief toebehoort aan de subsidieverleners, onder
andere omdat de bij hen aanwezige kennis fluctueert. Ter illustratie: het feit dat BZ
momenteel voldoende kennis in huis heeft over de institutionele ontwikkeling van
de EU betekent nog niet dat het werk van Clingendael op dit terrein niet zinvol is.
Verder onderschrijven de evaluatoren de positieve uitspraken over de waarde van
separaat gefinancierde onderzoeksprojecten, opleidingen en conferenties en andere bijeenkomsten voor het buitenland- en veiligheidsbeleid.

63

Samenwerking met Clingendael

Het beleidsoverleg betrof jaarplannen en lopende zaken en ging niet over een
lange termijn onderzoeksagenda. De evaluatoren vinden dat de frequentie van het
overleg, zoals aangegeven in de subsidiebeschikking, te hoog ligt. Bovendien was
het overleg onvoldoende gestructureerd. De evaluatoren vinden het zinvol eens
per jaar overleg te voeren op het niveau van de secretaris-generaal van de subsidieverlenende ministeries en bepleiten daarnaast regelmatig overleg met beleidsuitvoerende directies.

64

Dit hoofdstuk behandelt de bedrijfsvoering en gaat ook in op de inhoudelijke consequenties. In de periode van evaluatie is Clingendael geconfronteerd met twee
majeure problemen: de beëindiging van het samenwerkingsverband met TNO en
een financieel tekort. Het hoofdstuk begint met een beknopte beschrijving van
deze problemen. Vervolgens komen het management, de maatregelen ter voorkoming van financiële tekorten en het acquisitiebeleid aan de orde. De belangrijkste
bevindingen zijn:
•
•
•
•

•

Het management en de bedrijfsvoering, met inbegrip van de verslaglegging
en de financiële administratie, zijn sinds medio 2005 sterk verbeterd.
De introductie van een meerjarenplanning heeft lang op zich laten wachten.
De financiële basis van Clingendael is smal.
Het acquisitiebeleid is onvoldoende professioneel en te weinig gericht op
samenwerking in internationaal verband, hoewel in 2008 verbetering is
opgetreden.
De inverdiendruk vergroot de creativiteit, maar heeft als risico dat het verzorgen van opleidingen de voorkeur krijgt boven het uitvoeren van strategisch
onderzoek dat tot nieuwe inzichten leidt.

6.1       Beëindiging van de samenwerking tussen Clingendael en TNO
In 2003 is het Clingendael Centre for Strategic Studies (CCSS) opgericht, een samenwerkingsverband tussen Clingendael en TNO.42 Clingendael en TNO zetten beide
expertise in voor het verwerven en uitvoeren van commerciële opdrachten; TNO
verzorgde de financiële afhandeling en Clingendael had in de beginperiode on-

42

65

CCSS was geen rechtspersoon in juridische zin en de functie van directeur diende ter presentatie naar buiten,
maar had geen formele grondslag.

Samenwerking met Clingendael

6 Management, organisatie en 		
		financiële bedrijfsvoering

Management, organisatie en financiële bedrijfsvoering

voldoende inzicht hierin. Al in 2004 gaf BZ aan deze constructie weinig transparant
richting subsidiegever te vinden. Directeur CCSS werd in 2005 tevens hoofd van
het veiligheidprogramma (CSCP). Daarmee ontstond een situatie waarbij Clingendael-deskundigen kon worden opgedragen werkzaamheden voor CCSS uit te
voeren, een potentiële bron voor conflicten. In de praktijk kreeg CCSS voorrang,
onder meer ten koste van door Defensie gevraagd onderzoek, als tegenprestatie
voor de basissubsidie. TNO was ook niet zorgvuldig wat betreft de financiële administratie. Eind 2005 was de inbreng van Clingendael over de jaren 2003 en 2004
nog niet afgerekend. Medio 2006 tekende BZ bezwaar aan tegen deze gang van
zaken en stelde voor de CCSS constructie, die eind augustus 2006 zou verlopen,
niet te continueren. Clingendael was inmiddels ook zelf tot dit inzicht gekomen
en heeft TNO in een brief van medio juni aangekondigd dat de samenwerking
niet zou worden verlengd. Vervolgens werd in september 2006 nog een commissie
(BZ, Defensie, TNO, Clingendael) ingesteld om alternatieve mogelijkheden voor
toekomstige samenwerking met TNO te onderzoeken en zich te buigen over de
afhandeling van lopende projecten. Het eindverslag van deze commissie (oktober 2006) stelde dat de lopende projecten volgens plan werden uitgevoerd en dat
eventuele toekomstige samenwerking slechts op projectbasis zou kunnen plaatsvinden.43 Directeur CCSS/hoofd CSCP vertrok enkele maanden later bij Clingendael.

6.2       Financiële problematiek in 2005
In 2003 kampte Clingendael met een financieringstekort, maar dit is gemaskeerd
in de jaarrekening door projectinkomsten voor 2004 al te boeken in 2003. De accountantsverklaring over 2003 maakt geen melding van tekorten. Maart 2005, bij
de opstelling van de jaarrekening 2004, kwam het tekort aan het licht. De financiële
administratie was niet op orde en 2004 werd afgesloten met een fors begrotingstekort en een terugloop van de financiële reserves. Vlak voor de komst van de nieuwe
directeur werd de problematiek in zijn volle omvang duidelijk en heeft Clingendael,
in overleg met de nieuwe directeur, stappen gezet om de controle op uitgaven en
inkomsten te verbeteren. Dit hield onder meer in het opzetten van een nieuwe begrotingssystematiek, verwerving van extra inkomsten, beperking van uitbestedingen en besparingen op materiële en personele kosten. De prognose voor 2005 was
in juni van dat jaar nog steeds slecht, met een voorzien cash flow tekort van EUR
500.000 in december 2005. Daarmee dreigde een situatie te ontstaan dat Clingendael in het najaar geen salarissen meer kon uitbetalen. Clingendael heeft BZ
43

66

Briefwisseling Clingendael BZ, interne memo’s BZ, periode 2004-2006. Archief BZ.

Management, organisatie en financiële bedrijfsvoering

6.3       Management en organisatie
In de visie van BZ was de financiële problematiek in 2004/5 het gevolg van een niet
adequaat opererend management. In mindere mate gold dit ook voor de perikelen
rond de samenwerking tussen Clingendael en TNO, maar daarbij speelde ook een
rol dat TNO de afspraken niet goed nakwam. Ook de evaluatie van Clingendael uit
2004 wees op het feit dat bij Clingendael de nadruk op wetenschappelijke kwaliteiten ligt en noemde de managementverhoudingen ‘enigszins diffuus’.45
September 2005 trad de nieuwe directeur aan die het merendeel van zijn tijd aan
managementzaken besteedt. Sindsdien is het management van het instituut sterk
verbeterd. Sinds september 2007 bestaat er een stafbureau waaronder alle onderdelen vallen die zich bezighouden met de bedrijfsvoering. De directeur, de programmahoofden en het hoofd van het stafbureau vormen samen het management
team dat wekelijks bijeenkomt.
Sinds begin 2005 is het thematische werkterrein het leidende principe in de organisatiestructuur. De afdelingen (programma’s) zijn verantwoordelijk voor de
uitvoering van de activiteiten die vallen onder het mandaat van Clingendael, zoals
onderzoek, opleidingen, voorlichting aan het grote publiek en het organiseren
van bijeenkomsten. Er lagen diverse redenen ten grondslag aan de reorganisatie
die tot deze structuur heeft geleid. Het was de bedoeling het instituut sterker te
profileren, het onderzoek beter beheersbaar te maken en meer inkomsten te genereren. Ook zou deze structuur leiden tot een betere integratie van onderzoek en
opleidingen, maar van diverse kanten wordt betwijfeld of dit het geval is geweest.
Het energieprogramma (CIEP) ressorteert, zoals aangegeven in hoofdstuk 2, onder
een separate stichting. Als argument voor de oprichting van een aparte stichting
is destijds aangevoerd dat financiers uit het bedrijfsleven zekerheid wilden over
de besteding van de gelden. In de oorspronkelijke opzet was het de bedoeling dat

44
45

67

Briefwisseling Clingendael BZ, interne memo’s BZ, 2005. Archief BZ.
Bentinck van Schoonheten, W.O, Evaluatie Instituut Clingendael, 2004: 15. Archief BZ.

Samenwerking met Clingendael

in juli 2005 verzocht eenmalig een extra subsidie van EUR 560.000 toe te kennen.
BZ heeft positief gereageerd, onder voorwaarde van schriftelijke rapportage over de
nieuwe financiële opzet, met aandacht voor een nieuw boekhoudkundig regime,
een adequate financiële administratie, verdeling van bevoegdheden en taken op
financieel gebied en aanscherping van de debiteurenadministratie.44

Management, organisatie en financiële bedrijfsvoering

er een ruime mate van overlap zou zijn tussen de besturen van de twee stichtingen.
Bestuurders bleken echter niet bereid tot een dubbele tijdsinvestering en de clausule over de overlap werd hierop aangepast. CIEP maakt gebruik van de naamsbekendheid en, tegen een financiële vergoeding, van de faciliteiten van Clingendael.
Recentelijk is deze bijna verdubbeld en in overeenstemming gebracht met de werkelijke kosten. Impliciet betekent dit dat deze kosten tevoren te laag berekend werden
en dat CIEP ten dele ook is bekostigd uit de basissubsidie. Inhoudelijk zijn er diverse
raakvlakken met de overige programma’s, bijvoorbeeld de samenwerking binnen
Clingendael Asia studies. Respondenten geven aan dat de constructie van twee afzonderlijke stichtingen niet ideaal is voor een duidelijke afbakening van verantwoordelijkheden, maar dat dit in de praktijk niet tot grote problemen heeft geleid.
In 2005 is een aanvang genomen om tot een strategische meerjarenplanning te
komen, waarbij de grote lijnen voor onderzoek worden uitgezet. De eerder besproken problemen rond de samenwerking met TNO en de financiële perikelen
hebben vertragend gewerkt. Toen is besloten de planning te synchroniseren met
de subsidieperiode en een meerjarenstrategie te ontwikkelen voor de periode na
2008. Dit proces was tijdens het evaluatieonderzoek in de fase van afronding.
De grote vraag naar opleidingen en het verzorgen van conferenties en andere
bijeenkomsten heeft er toe geleid dat Clingendael met ruimtegebrek kampt. Het
vereist grote creativiteit om steeds tot een bevredigende oplossing te komen. Een
deel van de bibliotheek is bijvoorbeeld omgevormd tot studie- en lesruimte. Alleen wanneer het onmogelijk is een cursus of bijeenkomst zelf te huisvesten wordt
naar andere locaties uitgeweken.
De directeur is verantwoordelijk voor het personeelsbeleid en wordt bijgestaan
door een personeelsadviseur. De beleidsuitgangspunten zijn: geen uitbreiding
van de formatie; projectaanstellingen in principe voor de duur van het project (de
tijdelijke stop op vaste aanstellingen, ingesteld vanwege de financiële problemen,
is inmiddels weer opgeheven); opleiding van medewerkers en het houden van
functionerings- en beoordelingsgesprekken zijn een decentrale verantwoordelijkheid; en het beheer van de personeelsdossiers en de behandeling van rechtspositionele zaken vindt centraal plaats. In 2007 is een traject ingezet om de personeelsadministratie te verbeteren. Dit houdt onder meer in een adequaat formatiebeheer en een vaste indeling van personeelsdossiers. Het is de bedoeling dat dit
traject in 2008 wordt afgerond.46
46

68

Clingendael, beleidsplan en begroting 2008: 17.

Management, organisatie en financiële bedrijfsvoering

Nieuwe maatregelen met betrekking tot de financiële bedrijfsvoering zijn onder te
brengen in twee categorieën. In de eerste plaats betreft het bezuinigingsmaatregelen en in de tweede plaats de invoering van een adequate begrotingssystematiek
en de verscherping van checks en balances opdat er niet opnieuw onopgemerkt
een financieel tekort kan ontstaan.
Bezuinigingsmaatregelen zijn er genomen in de personele sfeer, zoals het tijdelijk
inkrimpen van de werkweek tot 36 uur. Ook is bezuinigd op de huisvesting en de
catering. Daarnaast is er een keur aan zaken die zijn onder te brengen onder de
noemer ‘op de kleintjes letten’, zoals zuinig zijn met verlichting.
Met het nieuwe management is ook een proces van bedrijfseconomisch denken
over de bedrijfsvoering in gang gezet. Dit heeft tot een aantal aanpassingen in
de begrotingssystematiek en de financiële administratie geleid. Er worden nu
reserveringen voor latere claims in de begroting opgenomen en de kosten die
binnen projecten worden gemaakt worden beter in de begroting doorberekend.
Een voorbeeld hiervan is dat de aan CIEP berekende kosten zijn verhoogd.
Uitgaven kunnen alleen maar worden gedaan nadat de factuur door het hoofd
van het programma, de controller en de directeur is ondertekend. Daarmee is de
directeur verantwoordelijk voor alle uitgaven.
De resultaten van het bedrijfseconomisch denken zijn zichtbaar. In het tweede
en derde jaar van de evaluatieperiode was er een batig saldo. Hiermee kon op bescheiden schaal een eigen vermogen, teloorgegaan in de periode van de financiële
tekorten, worden opgebouwd. Dit laat onverlet dat de financiële uitgangspositie van
Clingendael niet rooskleurig is. Bovendien is de financiële basis smal. In tegenstelling tot CIEP ontvangt Clingendael geen niet-geoormerkte bijdragen van het bedrijfsleven en evenmin van overige ministeries. Daardoor is de inverdiendruk groot.
In de periode van evaluatie speelde voorts dat onduidelijkheid bestond over de
noodzaak tot BTW-heffing over opdrachten. Daardoor is ten onrechte in een
aantal gevallen geen BTW afgedragen. Dit heeft geleid tot een navordering van
geringe omvang. Inmiddels bestaat er duidelijkheid en wordt de BTW, wanneer
noodzakelijk, doorberekend aan de opdrachtgevers.47
47

69

Opleidingen zijn vrijgesteld; onderzoek alleen als dit ‘het algemeen belang’ dient.

Samenwerking met Clingendael

6.4       Financiële bedrijfsvoering

Management, organisatie en financiële bedrijfsvoering

6.5       Acquisitie
Een algemeen punt van kritiek is dat het acquisitiebeleid van Clingendael onvoldoende professioneel is. In de periode van evaluatie zijn enkele ingediende
voorstellen voor opdrachten die het werkterrein van Clingendael bestrijken, niet
gehonoreerd. Clingendael zelf zegt dat het instituut inhoudelijk goede voorstellen indient, maar nogal eens te kort schiet qua presentatie. In de loop van 2008
is evenwel verbetering opgetreden. Gesuggereerd is om per inschrijving de mogelijkheid tot gezamenlijke inschrijving te bezien. Samenwerking met andere,
nationale en internationale, instituten betekent een bundeling van capaciteit, en
daarmee meer kans om als meest geschikte uitvoerder te worden geselecteerd.
Ook is de noodzaak tot specialisering genoemd, waarbij een of enkele personen
bij Clingendael zich specifiek bezighouden met tenders. Dit houdt in dat zij zelf
de voorstellen schrijven, dan wel dat zij door anderen opgestelde voorstellen
toetsen op kwaliteit en presentatie.   

6.6       Inhoudelijke consequenties
Het feit dat personeelsaanstellingen meestal samenvallen met de duur van een
project werkt naar twee kanten. Positief is dat er een grote doorstroom kan plaatsvinden van onderzoekers, hetgeen in de praktijk betekent dat er meer jonge onderzoekers komen die nieuwe ideeën kunnen aandragen. De keerzijde is dat het
moeilijk is om op basis van kortlopende contracten ervaren onderzoekers aan te
trekken die kunnen bijdragen aan onderzoek op nieuwe, vaak meerdere terreinen
beslaande thema’s binnen de internationale betrekkingen. Dit punt is ten dele
opgelost door visiting fellows aan het instituut te verbinden en gastonderzoekers
en –docenten aan te trekken.
Ook de inverdiendruk heeft zowel positieve als negatieve gevolgen voor het onderzoek en de opleidingen. Positief is dat de inverdiendruk veel creativiteit genereert.
Negatief is dat er, zeker in de eerste periode na het bekend worden van de financiële problemen, activiteiten zijn ontplooid die niet direct tot het expertiseterrein
van Clingendael behoren. Dit is ten koste gegaan van de kerntaken, waaronder
strategisch onderzoek. Clingendael is nu op zoek naar een juiste balans tussen
onderzoek, opleidingen en uitvoering van projecten. Daarnaast is de inschrijving
op tenders een tijdrovend proces, waardoor minder ruimte beschikbaar is voor de
kerntaken van Clingendael. Dit gaat vooral ten koste van onderzoek. Een ander
negatief gevolg is dat de concurrentie tussen de programma’s is toegenomen.

70

Management, organisatie en financiële bedrijfsvoering

De evaluatoren vinden dat de mix aan kernfuncties (publieksinformatie, onderzoek, opleidingen, platform, beleidsondersteuning) van Clingendael waardevol is
omdat zij complementair zijn. Daarbij moet de balans tussen de functies wel goed
bewaard worden. Dit was destijds rond de samenwerking met TNO niet het geval.
Overigens vinden de evaluatoren dat de beëindiging van de samenwerking tussen
Clingendael en TNO in de gegeven situatie niet te voorkomen was.
Het hanteren van een lange termijn planning is instrumenteel voor een adequate
afweging van het gewicht van iedere functie, maar ten tijde van schrijven van het
voorliggende rapport was het concept van de meerjarenplanning nog niet geaccordeerd.
De evaluatoren zijn van mening dat de huidige structuur van financiering niet
optimaal is voor het bereiken van een goede mix van de kernfuncties. Sommige
van deze functies, zoals opleidingen, de organisatie van bijeenkomsten en beleidsondersteunend onderzoek, lenen zich meer voor het verwerven van inkomsten
dan onderzoek naar lange termijn kwesties. Dit werkt korte termijn planning in de
hand. Een versterking van de financiële basis, door het aantrekken van meer lange
termijn financiering in combinatie met een meer professioneel acquisitiebeleid, is
een noodzakelijke voorwaarde voor het handhaven van alle kernfuncties.

71

Samenwerking met Clingendael

6.7       Beschouwing

72

1

Terms of reference 			
evaluatie subsidieover-		
eenkomst Clingendael

Aanleiding

De ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie verstrekken sedert de oprichting van het Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen ‘Clingendael’
in 1983 gezamenlijk een basissubsidie aan dit instituut. Deze subsidie is tot dusverre steeds verstrekt voor een periode van vier jaar; de laatste periode is de huidige: 2005-2009. In de beschikking is opgenomen dat de subsidiegevers zich het
recht voorbehouden onderzoek te doen naar het functioneren van het instituut.
De laatste evaluatie dateert van maart 2004 en de voorliggende evaluatie wordt
op verzoek van de ministeries van Buitenlandse Zaken (WRA; DCO) en Defensie
(AKSB) uitgevoerd ter voorbereiding op de volgende periode van samenwerking
van beide ministeries met Clingendael, ingaande januari 2009.

2

Achtergrond

In de subsidiebeschikking staat dat het doel van de samenwerking het kweken en
in stand houden van een instituut is dat:
•
onderzoek verricht naar internationale vraagstukken en verhoudingen en het
inzicht daarin verdiept;
•
aan de Nederlandse samenleving deskundige en objectieve informatie verstrekt
over vrede en veiligheid, Europese integratie alsmede andere internationale
vraagstukken, bijdraagt aan de kwaliteit van de nationale discussies hierover
en het maatschappelijk draagvlak voor een actief buitenlands en veiligheidsbeleid m.i.v. de rol van de Krijgsmacht daarbij bevordert;
•
als ontmoetingsplaats dient voor de uitwisseling van gedachten over internationale vraagstukken tussen de Nederlandse overheid, politiek en weten73

Samenwerking met Clingendael

Bijlage 1
				
				

Bijlage 1

•

•

Terms of reference evaluatie subsidieovereenkomst Clingendael

schap en deze gedachten tevens in verbinding brengt met buitenlandse
inzichten;
door zijn activiteiten (onderzoeksprogramma’s, conferenties, opleidingen
voor buitenlandse diplomaten etc.) een internationale uitstraling heeft die de
internationale positie van ons land ten goede komt, en de banden met andere
landen, in bilateraal dan wel multilateraal verband, helpt versterken;
analyses, ideeën en oplossingsrichtingen aandraagt die kunnen bijdragen
aan het Nederlands buitenlands beleid in brede zin, inclusief de
Ontwikkelingssamenwerking en het Defensiebeleid dan wel aan het beleid in
internationale organisaties, waarvan ons land lid is.

In de meerjarenprogrammering voor de periode 2006-2010 is inzake opleidingen
en onderzoek gekozen voor een drietal thema’s: Europa, veiligheid en Nederland
en de (hernieuwde) internationale betrekkingen. Tot 2005 was er een organisatorische indeling in afdelingen onderzoek en opleidingen. Een reorganisatie in 2005
heeft geleid tot een thematische indeling in vier programma’s:
•
Het Clingendael Diplomatic Studies Programme (CDSP) bestudeert hedendaagse
trends in de diplomatieke praktijk; richt zich op de gevolgen van de mondialisering voor regeringen; onderzoekt veranderende geopolitieke verhoudingen;
en verzorgt trainingen voor diplomaten.
•
Het Clingendael European Studies Programme (CESP) richt zich op (onderdelen
van) het beleid van de Europese Unie en op de positie van Nederland binnen
de Unie.
•
Het Clingendael Security and Conflict Programme (CSCP) betreft contemporaine
conflicten, veiligheidsdreigingen en internationaal recht. Het programma
verzorgt opleidingen voor diplomaten, ambtenaren, defensiestaf en studenten. De Conflict Research Unit (CRU) maakt deel uit van het CSCP.
•
Het Clingendael International Energy Programme (CIEP) beoogt via onderzoek,
informatieverspreiding en het verzorgen van opleidingen een bijdrage te
leveren aan het publieke debat over internationaal beleid en economische
ontwikkelingen in de energiesector.

74

Bijlage 1

Terms of reference evaluatie subsidieovereenkomst Clingendael

Basissubsidie BZ (2005-2008)
Basissubsidie DEF(2005-2008)
PRCP-subsidie (2007-2010)
Projectinkomsten
Intrest

1.869
681
530
4.722
20

(23%)
48
(9%)
(6%)
(60%)

7.822
Personeelskosten
Alg.huisvestings en logistieke kosten
Projectkosten

3.550
1.665
2.592

(45%)
(21%)
(33%)

7.807

Het inverdienen geschiedt in belangrijke mate met aanvullende projectfinancieringen zoals het Clingendael Asia Studies Programme (CAS) en het MATRA-project. De
basissubsidie bedraagt momenteel EUR 2,55 miljoen op jaarbasis. Behoudens
een inflatiecorrectie op de looncomponent, die door Buitenlandse Zaken wordt
gedragen, is de hoogte van de basissubsidie sinds 1983 ongewijzigd gebleven. De
jaarlijkse kosten van het instituut (personeelskosten + huisvesting en logistiek)
bedragen 5,22 miljoen euro. Dat betekent dat, naast de gegarandeerde inkomsten
uit de PRCP-subsidie (CRU), nog een netto bedrag van 2,14 miljoen moet worden
inverdiend met projecten. Dit is dus het verschil tussen de projectinkomsten en de
projectkosten.
Verder waren voorafgaand aan het begrotingsjaar 2007 diverse contracten afgesloten voor het verzorgen van opleidingen en verrichten van contractonderzoek.
Een netto bedrag van 0,9 miljoen aan nieuwe projecten moest nog via acquisitie
worden binnengehaald om de begroting rond te krijgen.

3

Doelstelling en onderzoeksvragen

Het doel van de evaluatie is tweeledig:
•

•
48

75

Beoordeling, in termen van effectiviteit en efficiëntie, van de mate waarin de
doelen zoals verwoord in de Beschikking van 17 februari 2005 inzake de subsidieverlening aan Clingendael zijn gerealiseerd.
Opstelling van aandachtspunten ten behoeve van de subsidieovereenkomst
voor de volgende periode van samenwerking.
Naast de basissubsidie levert Defensie twee vte.

Samenwerking met Clingendael

De bekostiging van het instituut ziet er als volgt uit (begroting 2007; EUR x1000)

Bijlage 1

Terms of reference evaluatie subsidieovereenkomst Clingendael

Onderzoeksvragen inzake effectiviteit
Om tot een oordeel te komen over de effectiviteit van de samenwerking zijn de
in de overeenkomst genoemde doelen vertaald in drie hoofddoelstellingen. De
onderzoeksvragen betreffen de mate waarin de uitvoering van de activiteiten heeft
bijgedragen aan het realiseren van deze doelstellingen, alsmede het in kaart brengen van de factoren die dit belemmerd dan wel gefaciliteerd hebben.
Publieksinformatie
•
In hoeverre heeft het instituut via publieksinformatie een bijdrage geleverd
aan maatschappelijk debat over het buitenland- en veiligheidsbeleid?
Doen de media bij belangrijke internationale ontwikkelingen een
beroep op de expertise van Clingendael?
Is de informatie die Clingendael via de website verspreidt gemakkelijk
toegankelijk?
Denktank
•
In hoeverre hebben de publicaties, cursussen en conferenties bijgedragen
aan het verwerven en behouden van nationale en internationale bekendheid
op het gebied van de internationale betrekkingen?
Zijn het onderzoek, de cursussen en de conferenties (output) uitgevoerd
conform de planning?
In hoeverre zijn er additionele activiteiten uitgevoerd, zoals het realiseren
van bijeenkomsten rond het bezoek van buitenlandse bewindslieden?
In hoeverre is er binnen de Clingendael-programma’s sprake van
samenhang tussen de uitgevoerde activiteiten?
In hoeverre is er ruimte voor vraagstukken die betrekking hebben op
verschillende Clingendael-programma’s?
Stelt Clingendael in het licht van de belangrijke vraagstukken binnen
het buitenland- en veiligheidsbeleid, in de visie van politici en wetenschappers, de juiste prioriteiten? Is Clingendael complementair aan
andere instituties?
In welke mate maken Nederlandse politici gebruik van publicaties dan
wel doen zij een beroep op de bij Clingendael aanwezige expertise? Wat
zijn, in hun visie, de sterke en zwakke kanten van Clingendael?
Prefereren zij andere bronnen en zo ja, welke?
In welke mate maken nationale en buitenlandse wetenschappers
gebruik van publicaties, nemen zij deel aan cursussen dan wel doen zij
een beroep op de bij Clingendael aanwezige expertise? Wat zijn, in hun
visie, de sterke en zwakke kanten van Clingendael?
76

Bijlage 1

In welke mate participeert Clingendael in internationale netwerken?

Beleidsondersteuning
•
In hoeverre is er bij de formulering en uitvoering van het buitenland- en veiligheidsbeleid gebruik gemaakt van onderzoeksresultaten, overige publicaties
en via cursussen of conferenties verworven kennis?
Zijn de publicaties en andere producten (output) gerealiseerd zoals
overeengekomen in de apart door BuZa-directies afgesloten contracten?
Is de thematische keuze afdoende afgestemd op de beleidsprioriteiten
van de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie?
Is Clingendael een belangrijke externe adviseur? Welke plaats neemt
Clingendael in te midden van andere externe adviseurs?
Bij welke beleidsnotities of andere publicaties van BuZa en Defensie is
gebruik gemaakt van bronnen afkomstig van Clingendael?
Onderzoeksvragen inzake efficiëntie en organisatiestructuur
•
Biedt de verslaggeving inzicht in de uitvoering van de activiteiten? Worden de
uitgaven ten behoeve van de activiteiten afdoende verantwoord in de financiële
verslaglegging?
•
Zijn er maatregelen doorgevoerd die de kosten-effectiviteit hebben verhoogd?
•
In hoeverre faciliteert of belemmert de huidige structuur van financiering
(mix van geldstromen) het realiseren van de doelstellingen? Zo ja, welke
doelstelling(en)?

4

Aanpak en methoden van onderzoek

De vraag inzake de bijdrage aan het maatschappelijk debat kan slechts bij benadering worden beantwoord. Gekozen is om twee proxy’s te gebruiken: mediaoptreden en raadpleging van de website.
Voor de vragen inzake het functioneren als nationale en internationale denktank
zal een deelonderzoek naar de kwaliteit en het gebruik van de publicaties worden
uitgevoerd. Ook maakt het onderzoeksteam een inventarisatie van de door cursusdeelnemers ingevulde enquêteformulieren en zal een beperkt aantal opleidingen
worden bijgewoond. Voorts zal via interviews worden gepeild in hoeverre politici
en wetenschappers (producten van) Clingendael consulteren. Beantwoording
van de vraag inzake de beleidsondersteuning berust op archiefonderzoek en
interviews met personen werkzaam op Clingendael en ambtenaren van BuZa
en Defensie.

77

Samenwerking met Clingendael

-

Terms of reference evaluatie subsidieovereenkomst Clingendael

Bijlage 1

Terms of reference evaluatie subsidieovereenkomst Clingendael

De tabel geeft een, niet uitputtend, overzicht van indicatoren en bronnen m.b.t.
de effectiviteitsvragen.
Doelstellingen

Indicatoren

Methoden

Bronnen

Publieksinformatie

Optredens in media
Kwaliteit interventies
Hits site/weblog medewerker (s)

Archiefonderzoek
Interviews

Clingendael-archief
Personen werkzaam
bij Clingendael

Statuur als denktank Kwaliteit en reikwijdte
van onderzoekspublicaties

Lezen van een door Externe deskundige
Clingendael te
bepalen selectie
van publicaties

Satisfactie deelnemers
cursussen
Positie deelnemers cursussen en deelnemers
conferenties

Archiefonderzoek
Bijwonen cursussen
Interviews

Clingendael-archief

Overleg met/consultatie door NL politici en
wetenschappers van NL
universiteiten
Deelname aan hearings
Gebruik publicaties in
universitair onderwijs

Archief
Interviews

Clingendael-archief
Onderzoekers
Clingendael
Leden van de
TK-commissies buitenland en defensie
BuZa- en defensieambtenaren

Bekendheid instituut
onder buitenlandse
denktanks

Interviews

Wetenschappers;
boekenlijsten
Personen werkzaam
bij buitenlandse
denktanks

Ondersteuning van
het buitenland- en
defensiebeleid

78

Gebruik publicaties door Archiefonderzoek
Interviews
BuZa en Defensie
Consultatie van personen werkzaam bij
Clingendael door BuZa
en Defensie

BuZa-archief (oa.
verslagen beleidsoverleg; notities)
Personen werkzaam
bij Clingendael
Buza- en defensieambtenaren

Terms of reference evaluatie subsidieovereenkomst Clingendael

5

Reikwijdte en representativiteit

De evaluatieperiode is 2005-2007, waarbij opgemerkt dat deze door kan lopen
tot het tijdstip van onderzoek. Op logistieke gronden, dat wil zeggen de beperkte
tijdsduur van het onderzoek, wordt slechts een beperkt aantal activiteiten meegenomen bij de beantwoording van de vragen naar de doelbereiking. Beredeneerde
keuzes hebben tot de hieronder vermelde afbakening geleid. Daarbij dient opgemerkt te worden dat deze afbakening geen betrekking heeft op de aandachtspunten
voor de toekomst.
In de eerste plaats blijft het energieprogramma goeddeels buiten beschouwing
omdat de financiering van dit programma slechts voor een beperkt gedeelte afkomstig is van de basissubsidie of projectsubsidies van BuZa. In praktijk betekent
dit dat CIEP bij publieksinformatie en beleidsondersteuning buiten beschouwing
blijft en dat geen onderzoek wordt gedaan naar de publicaties en de opleidingen
van CIEP.
Publieksinformatie
Thematisch: missie in Uruzgan; Verdrag van Lissabon. Media: NOS-journaal; actualiteitenprogramma’s tv; radio 1 journaal; met het oog op morgen; NRC; Trouw;
Volkskrant. Per programma zullen twee krantenartikelen en één mediaoptreden
meer in detail worden bestudeerd, teneinde tot een oordeel over de kwaliteit te
komen.
Denktank
Onderzoek naar publicaties: op basis van archiefonderzoek nader te bepalen selectie van publicaties van CDSP, CESP en CSCP. De selectie vindt plaats in overleg
met Clingendael. De inventarisatie en analyse van de evaluatieformulieren wordt
beperkt tot vier grote reguliere opleidingen (postdoctorale leergang buitenlandse
betrekkingen; masters international relations and diplomacy; leergang topmanagement defensie en de cursus internationale veiligheids- en vredesoperaties) en
per programma (CIEP uitgezonderd) een overige kortdurende opleiding. Voor het
bijwonen van lessen komen in aanmerking: de masters international relations and
diplomacy; the EU in international affairs; en de cursus internationale veiligheid.
Bij de vraagstelling inzake het consulteren van (producten van) Clingendael door
politici en wetenschappers komen in ieder geval aan de orde: Europese integratie;
terrorismedebat met inbegrip van de relatie tussen terrorismebestrijding en de
bescherming van mensenrechten, militair-civiele samenwerking, handelspolitiek
79

Samenwerking met Clingendael

Bijlage 1

Bijlage 1

Terms of reference evaluatie subsidieovereenkomst Clingendael

met betrekking tot Azië; en de situatie in Afghanistan. De bronnen wat betreft
politici zijn: de voorzitter en vicevoorzitter van de TK-commissies buitenland en
defensie; de woordvoerders buitenland en defensie van de regeringspartijen; en
de woordvoerders van de twee grote oppositiepartijen. De afbakening wat betreft
Nederlandse wetenschappers: drie in samenspraak met Clingendael te bepalen
universiteiten (faculteit politicologie/internationale betrekkingen). De afbakening
wat betreft buitenlandse denktanks: twee in samenspraak met Clingendael te
bepalen denktanks.
Beleidsondersteuning
De vraagstelling inzake beleidsondersteuning betreft thematisch in ieder geval
Europese integratie, het Grote Merenbeleid, het Afghanistanbeleid, de commandostructuur bij militair-civiele samenwerking in nationale operaties, de relatie
tussen het veiligheidsbeleid en het mensenrechtenbeleid en het beleid inzake
fragiele staten.

6

Organisatie

PSG Defensie en SG Buitenlandse Zaken stellen de terms of reference vast. Directeur
IOB stelt het eindrapport vast. IOB-inspecteur Marijke Stegeman is verantwoordelijk voor de organisatie van de evaluatie en de opstelling van het eindrapport.
Hoofdonderzoeker Carlo Trojan zal het merendeel van de interviews houden, desgewenst vergezeld van een onderzoeksmedewerker. Op basis hiervan zal hij (delen
van) het eindrapport opstellen. Onderzoeksmedewerkers Floor Toll (januari) en
Nina den Boer (resterende onderzoeksperiode) voeren archiefonderzoek uit en
assisteren bij andere werkzaamheden.
Voor het onderzoek naar de kwaliteit en het gebruik van de publicaties wordt
externe expertise gecontracteerd. Voorts zal een externe onderzoeker meewerken
aan een analyse van de bevindingen die berusten op archiefonderzoek.
Een begeleidingsgroep bestaande uit Defensie (de heer Barth), Buitenlandse
Zaken (WRA/DCO), een deelnemer namens Clingendael en twee externe deskundigen bewaakt de voortgang en de kwaliteit van de evaluatie. Plv directeur IOB
Henri Jorritsma zit de bijeenkomsten voor. Vanuit IOB zijn Henri Jorritsma en IOBinspecteur Gerard van der Zwan betrokken bij het onderzoek.

80

Terms of reference evaluatie subsidieovereenkomst Clingendael

7

Producten

Xxxxxx

Archiefonderzoek

Xxxxxx

Xxxxxx

Xxxxxx

Interviews

Xxxxxx

Xxxxxx

Xx xxxx Xxxxxx

Xxxxxx

Xxxxxx Xxxxxx

Studie publicaties
Opstellen eindrapport

Xxxxxx

Draft eindrapport
Begeleidingsgroep
Eindrapport

81

Xxxxxx

Xxxxxx

Juli

Juni

Opstellen ToR

Mei

April

Maart

Februari

Januari

De evaluatie resulteert in een eindrapport dat ter beschikking wordt gesteld aan
de Wetenschappelijk Raadadviseur (BuZa), aan directeur DCO (BuZa) en aan
directeur AKSB (Defensie). Deze beslissen over de verdere verspreiding.

X
x

X

x
x

Samenwerking met Clingendael

Bijlage 1

82

Organisatie van de
studie

De evaluatie is uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van de Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB). IOB-inspecteur Marijke Stegeman
heeft het eindrapport opgesteld. Hoofdonderzoeker Carlo Trojan en onderzoeksmedewerker Nina den Boer hebben een belangrijke bijdrage aan het onderzoek
geleverd. Carlo Trojan heeft vrijwel alle interviews gehouden en op basis hiervan
een aantal conclusies getrokken die de basis vormen voor het eindrapport. Nina
den Boer heeft deelgenomen aan de interviews en hierover gerapporteerd. Daarnaast heeft zij meegewerkt aan de opstelling van het eindrapport, waaronder de
bijdrage over de kwaliteit van de opleidingen. Jaap de Wilde, Rijksuniversiteit
Groningen, heeft een peer review uitgevoerd van een selectie van dertien publicaties en de bevindingen hiervan samengevat. Extern consultant Arend Pieper
heeft het kwaliteitsoordeel over de krantenartikelen verzorgd. Voorts heeft hij vier
interviews met wetenschappers gehouden en eerdere versies van het voorliggende
rapport van commentaar voorzien. IOB-inspecteur Gerard van der Zwan heeft als
meelezer commentaar gegeven op eerdere versies van het voorliggende rapport.
Een begeleidingsgroep heeft onder voorzitterschap van plv. directeur IOB Henri
Jorritsma drie keer een eerdere versie van het voorliggende rapport besproken. De
groep bestaat uit: de heer E.P. Wellenstein, de heer D.J. Barth en de heer P. Engel
(externe deskundigen), de heer T. van der Werf (Clingendael), de heer J.G. Siccama
(Defensie), de heer A. Bijlsma (BZ) en de heer R. van der Veen (BZ).
Het commentaar van de onderzoekers, de meelezer en de leden van de begeleidingsgroep is verwerkt in het eindrapport. IOB draagt de inhoudelijke eindverantwoordelijkheid.

83

Samenwerking met Clingendael

Bijlage 2
				

84

Geraadpleegde 				
bronnen

Publicaties Peer Review
Bakker, Edwin (2006), “Jihadi Terrorists in Europe”, Clingendael Security Paper,
No. 2, 74 pages.
Berger, Maurits S. (2006), “Religion and Development Aid: The Special Case of
Islam”, Clingendael Diplomacy Papers, No. 8, 28 pages.
Berger, Maurits, Peter van Ham, Hans Labohm, Alfred Pijpers en Bart Tromp
(2007), Verboden toespraken: Vijf lezingen die de Nederlandse minister van buitenlandse
zaken niet zal houden, Den Haag: NIIB Clingendael.
Bosch, Olivia and Peter van Ham, Eds. (2007), Global Non-Proliferation and CounterTerrorism: The Impact of UNSCR 1540, Baltimore: Brookings Institution Press.
Grinsven, Peter van, Mendeltje van Keulen en Jan rood (2006), Over verkiezingen,
politisering en het Nederlands Europa-beleid, Den Haag: NIIB Clingendael.
Jordan, Andrew and Adriaan Schout (2006), The Coordination of the European Union:
Exploring the Capacities of Networked Governance, Oxford: Oxford University Press.
Melissen, Jan, Ed. (2007), The New Public Diplomacy: Soft Power in International
Relations, Houndsmills: Palgrave Macmillan (first published 2005).
Melissen, Jan and Paul Sharp (2006), “Editorial”, The Hague Journal of Diplomacy,
Vol. 1, No. 1, pp. 1-2.

85

Samenwerking met Clingendael

Bijlage 3
				

Bijlage 3

Geraadpleegde bronnen

\Melissen, Jan and Paul Sharp, Eds. (2007), “Special Issue: Rethinking the New
Public Diplomacy”, The Hague Journal of Diplomacy, Vol. 2, No. 3, pp. 187-315.
Oktay, Emel G. (2007), “Today’s Neighbours, Tomorrow’s Partners: Managing the
Neighbourhood in Post-Enlargement Europe”, Clingendael European Papers, No. 3,
47 pages.
Staden, A. van, P. van Ham, C. Homan, J.Q.Th. Rood en B.A.G.M. Tromp (2004),
“De herontdekking van de wereld: Nederlands buitenlands beleid in revisie”,
Clingendael Notitie, No. 22, 101 blz.
Verstegen, Suzanne, Luc van de Goor and Jeroen de Zeeuw (2005), The Stability
Assessment Framework: Designing Integrated Responses for Security, governance and
Development, The Hague: Ministry of Foreign Affairs.
Zeeuw, Jeroen de, and Krishna Kumar, eds. (2006), Promoting Democracy in
Postconflict Societies, Boulder, Col.: Lynne Rienner.

Geïnterviewde personen
Instituut Clingendael
Dhr. E. Bakker
Dhr. B. Bot
Mw. C. van der Linde
Dhr. J. Luijten
Dhr. J. Melissen
Dhr. J. Rood
Dhr. G. de Vries
Dhr. T. van der Werf
Dhr. J. de Zwaan

Hoofd CSCP
Voorzitter Bestuur
Hoofd CIEP
Controller
Hoofd CDSP
Hoofd CESP
Senior Onderzoeker CSCP
Secretaris Management Team
Directeur

Tweede Kamer, vaste commissie voor Buitenlandse Zaken
Dhr. H. van Baalen
VVD
Dhr. H. van Bommel
SP
Dhr. H.J. Ormel
CDA
Dhr. A. Pechtold
D66
Dhr. J. Voordewind
CU

86

Bijlage 3

Geraadpleegde bronnen

Ministerie van Defensie
Dhr. T. Annink
Dhr. F. Meulman
Dhr. J.G. Siccama
Mw. H. Vaartjes

Universiteiten en denktanks
Dhr. R. Coolsaet

49

87

Secretaris-generaal
Plaatsvervangend Commandant der Strijdkrachten
Adviseur Kennis en Strategiebeleid
Beleidsmedewerker Directie Operationeel Beleid,
Behoeftestellingen en Plannen,
Afdeling Toekomstverkenningen

Hoogleraar Internationale Betrekkingen, 		
Universiteit Gent & Directeur Programma 		
Veiligheid & Global Governance, Egmont Instituut
Brussel.

De genoemde functie is de functie die de respondent op het moment van het interview bekleedde.

Samenwerking met Clingendael

Ministerie van Buitenlandse Zaken49
Mw. L. Anten
Hoofd Vredesopbouw en Goed Bestuur, Directie
Mensenrechten en Vredesopbouw
Dhr. E. de Bont
Hoofd Forward Strategy Unit, Directoraat-Generaal
Europese Samenwerking
Dhr. P. de Gooijer
Directeur-generaal Politieke Zaken
Dhr. R. de Groot
Directeur Directie Veiligheidsbeleid
Dhr. Ph. de Heer
Voormalig secretaris-generaal
Dhr. A. Jacobi
Directeur Directie Mensenrechten en 			
Vredesopbouw
Dhr. I. de Jong
Directeur-generaal Europese Samenwerking
Dhr. W. Kingma
Directeur Directie Sub-Sahara Afrika
Dhr. K. Klompenhouwer
Directeur Directie Zuidoost en Oost-Europa
Dhr. E. Kronenburg
Secretaris-generaal
Dhr. B. Meijerman
Hoofd Uitvoering MATRA, directie Zuidoost en
Oost-Europa
Mw. M. Noordam
Beleidsmedewerker Directie Mensenrechten en
Vredesopbouw
Dhr. C. van Rij
Directeur Directie Integratie Europa
Dhr. J. Scheffers
Directeur Directie Azië en Oceanië
Dhr. R. van der Veen
Wetenschappelijk Raadadviseur

Bijlage 3

Geraadpleegde bronnen

Dhr. D. Hellema
Dhr. G. Junne (telefonisch)
Dhr. W. Wessels (telefonisch)

Hoogleraar Geschiedenis van de Internationale
Betrekkingen, Universiteit Utrecht.
Hoogleraar Internationale Betrekkingen, 		
Universiteit van Amsterdam.
Jean Monnet Chair for Political Science, 		
Universiteit van Keulen. Voorzitter TEPSA.

Bijgewoonde opleidingen & conferenties
CAS: “The EU and China: shaping the strategic partnership”, internationale
conferentie in samenwerking met het European Policy Centre.
CDSP: “International Relations and Diplomacy Practice”, opleiding voor diplomaten
uit Midden-Afrika.
CESP: “Omgaan met Europa”, cursus voor het Milieu- en Natuurplanbureau.
CESP: “How to Operate in Brussels”, Matra Training for European Cooperation,
cursus voor ambtenaren uit Zuidoost-Europa.
CSCP: “Cursus Internationale Veiligheid”, open inschrijvingscursus.

88

evaluatie-studies uitgebracht door de inspectie
ontwikkelingssamenwerking en beleidsevaluatie (iob) 2003-2008
Evaluatie-studies uitgebracht vóór 2003, zijn te vinden op de IOB-website: www.minbuza.nl/iob
290 2003 Agenda 2000
		
Hoe Nederland onderhandelt met Europa
		
isbn 90-5328-307-2
291 2003 Nederlands schuldverlichtingsbeleid 1990-1999
		
isbn 90-5328-306-4
292 2003 Resultaten van internationale schuldverlichting 1990-1999
		
isbn 90-5328-310-2
292 2003 Results of International Debt Relief 1990-1999
		
isbn 90-5328-314-5
293 2003 Netherlands-FAO Trust Fund Co-operation 1985-2000
		
isbn 90-5328-308-0
294 2003 Co-ordination and Sector Support
		
An evaluation of the Netherlands’ support to local governance
		
in Uganda, 1991-2001. isbn 90-5328-311-0
295 2003 Behartiging van de buitenlandse belangen van de
		
Nederlandse Antillen en Aruba
		
Een evaluatie van de rol van het Ministerie van Buitenlandse Zaken
		
isbn 90-5328-316-0
296 2003 Poverty, policies and perceptions in Tanzania
		
An evaluation of Dutch aid to two district rural development
		
programmes
		
isbn 90-5328-337-4
297 2004 Over solidariteit en professionalisering
		
Evaluatie van Gemeentelijke Internationale Samenwerking
		
(1997-2001). isbn 90-5328-341-2
298 2004 Onderzoek naar de kwaliteit van in 2002 afgeronde
		
decentrale evaluaties
		
Eindrapport. isbn 90-5328-344-7
299 2005 Een uitgebreid Europabeleid
		
Evaluatie van het Nederlands beleid inzake de toetreding van
		
Midden-Europese landen tot de Europese Unie 1997-2003
		
isbn 90-5328-347-1
300 2005 Aid for Trade?
		
An Evaluation of Trade-Related Technical Assistance
		
isbn 90-5328-349-8
301 2006 Van Projecthulp naar Sectorsteun
		
Evaluatie van de sectorale benadering 1998-2005
		
isbn 90-5328-351-x
301 2006 From Project Aid towards Sector Support
		
An evaluation of the sector-wide approach in Dutch bilateral aid
		
1998–2005. isbn 90-5146-000-7
302 2006	Evaluatie van het Nederlandse mensenrechtenbeleid
in de externe betrekkingen
		
isbn 90-5328-350-1
303 2006	Dutch Humanitarian Assistance
		
An Evaluation
		
isbn 90-5328-352-8
304 2007	Evaluatie van de vernieuwing van het Nederlandse
onderzoeksbeleid 1992-2005		
		
isbn 978-90-5328-353-0
304 2007	Evaluation of the Netherlands' Research Policy 1992-2005
(Summary)		
		
isbn 978-90-5328-353-0
305 2007	Impact Evaluation: Water Supply and Sanitation
Programmes Shinyanga Region, Tanzania 1990-2006
		
isbn 978-90-5328-354-7
306 2007	Chatting and Playing Chess with Policymakers
		
Influencing policy via the Dutch Co-Financing Programme
		
isbn 978-90-5328-355-4
307 2008 Beleidsdoorlichting seksuele en reproductieve
		
gezondheid en rechten en hiv/aids 2004-2006
		
isbn 978-90-5328-358-5

308 2008	Het Nederlandse Afrikabeleid 1998-2006
		
Evaluatie van de bilaterale samenwerking
		
isbn 978-90-5328-359-5
308 2008	Het Nederlandse Afrikabeleid 1998-2006
		
Evaluatie van de bilaterale samenwerking (Samenvatting)
		
isbn 978-90-5328-359-5
309 2008 Het Vakbondsmedefinancieringsprogramma
		
Een evaluatie van steun gericht op versterking van vakbonden en
		
vakbonds- en arbeidsrechten
		
isbn 978-90-5328-357-8
309 2008 The Netherlands Trade Union Co-Financing Programme
		
An evaluation of support for trade unions and trade union
		
and labour rights (Summary)
		
isbn 978-90-5328-357-8
309 2008 El Programa de Cofinanciamiento Sindical
		
Una evaluación del apoyo orientado al fortalecimiento de
		
sindicatos y de derechos sindicales y laborales (Resumen)
		
isbn 978-90-5328-357-8
310 2008 Clean and sustainable?
		
An evaluation of the contribution of the Clean Development
		
Mechanism to sustainable development in host countries
		
isbn 978-90-5328-356-1
311 2008 Impact Evaluation: Primary Education in Uganda
		
isbn 978-90-5328-361-5
312 2008 Impact Evaluation: Primary Education in Zambia
		
isbn 978-90-5328-360-8
313 2008 Xplore-programma
		
isbn 978-90-5328-362-2
314 2008 Primus inter pares
		
Een evaluatie van het Nederlands EU-voorzitterschap 2004
		
isbn 978-90-5328-364-6
315 2008 Impact Evaluation: Support to Rural Water Supply
		
and Sanitation in Dhamar and Hodeidah Governorates,
		
Republic of Yemen (verschijnt binnenkort)
		
isbn 978-90-5328-364-6
316 2008 Be our guests
		
Beleidsdoorlichting Nederland als gastland van internationale
organisaties
		
isbn 978-90-5328-370-7
316 2008 Be our guests
		
Beleidsdoorlichting Nederland als gastland van internationale
organisaties (Samenvatting)
		
isbn 978-90-5328-370-7
316 2008 Be our guests
		
Policy review on hosting international organisations in the
Netherlands (Summary)
		
isbn 978-90-5328-371-4
316 2008 Be our guests
		
Audit de la politique menée par les Pays-Bas en tant qu'État hôte des
organisations internationales (Sommaire)
		
isbn 978-90-5328-372-1
317 2008 Sectorsteun in milieu en water (verschijnt binnenkort)
		Een evaluatie van de toepassing van de sectorale benadering in de
bilaterale hulp in milieu en water
		
isbn 978-90-5328-369-1
318 2008 Samenwerking met Clingendael
		Evaluatie van de subsidieovereenkomst tussen de ministeries van
Buitenlandse Zaken en Defensie en Instituut Clingendael
		
isbn 978-90-5328-367-7

IOB Evaluaties | no. 318 | oktober 2008

Samenwerking met Clingendael
Evaluatie van de subsidieovereenkomst tussen de ministeries van
Buitenlandse Zaken en Defensie en Instituut Clingendael

IOB Evaluaties | no. 318 | oktober 2008 | Samenwerking met Clingendael

www.minbuza.nl/iob

oktober 2008
ISBN 978-90-5328-367-7

www.minbuza.nl

Ministerie van Buitenlandse Zaken
Postbus 20061
2500 eb Den Haag

BZDR6648/N