POSITION PAPER KNMP
RONDETAFELGESPREK EUTHANASIE

30 OKTOBER 2017

De KNMP vraagt ter voorbereiding van het rondetafelgesprek in de Tweede Kamer graag uw aandacht
voor de positie van apothekers in de derde evaluatie van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek
en hulp bij zelfdoding (Wtl). Vanwege het ontbreken van aandacht voor de rol van de apotheker in de
derde evaluatie van de Wtl, heeft IQ healthcare Radboudumc onafhankelijk onderzoek verricht naar de
rol en verantwoordelijkheden van apothekers bij euthanasie en hulp bij zelfdoding. In deze position paper
informeren wij u over de bevindingen van dit onderzoek en de belemmeringen die apothekers in de praktijk
tegenkomen. Tevens adviseren wij de Tweede Kamer:
• Neem de rol en verantwoordelijkheden van apothekers mee in toekomstige evaluaties van de Wtl.
• Benoem farmaceutische zorg door apothekers rond levenseinde in Wtl.

ROL VAN APOTHEKERS BIJ EUTHANASIE
Bij een euthanasiewens staan in de eerste plaats de patiënt en diens naasten centraal. De arts is daarbij zijn
belangrijkste partner. De arts beoordeelt de situatie en vraagt namens de patiënt de euthanatica aan. De apotheker
bereidt en verstrekt de dodelijke middelen bij euthanasie en is verantwoordelijk voor farmaceutische zorg op maat.
Het euthanasieproces moet voor de patiënt en familie probleemloos en zorgvuldig verlopen. Juist bij euthanasie is
dit proces heel kwetsbaar. De apotheker is verantwoordelijk voor correct farmaceutisch technisch handelen rond de
levensbeëindiging en controleert of de euthanasie met de juiste middelen in de juiste dosering plaatsvindt. Ook borgt
de apotheker of de procedure in de aanloop naar euthanasie zorgvuldig is verlopen.

‘NIET-NORMAAL FARMACEUTISCH HANDELEN’
Apothekers mogen volgens de Geneesmiddelenwet geen dodelijke middelen afleveren. Daarom is het verstrekken
van euthanatica voor apothekers ‘niet-normaal farmaceutisch handelen’. Het bereiden en verstrekken van euthanatica
vereist dan ook extra zorgvuldigheid. Apothekers hebben ongeveer vier keer vaker met deze situatie te maken dan
huisartsen.

SAMENWERKING ARTSEN EN APOTHEKERS
De samenwerking tussen artsen en apothekers rondom uitvoeringen van euthanasie is over het algemeen uitstekend.
De huisarts betrekt de eigen apotheker van de patiënt doorgaans in een vroeg stadium, zoals in de KNMG-KNMP
richtlijn ‘Uitvoering euthanasie en hulp bij zelfdoding’ beschreven. Die richtlijn benadrukt de persoonlijke én gedeelde
verantwoordelijkheid van beide behandelaars. Zorgvuldigheid staat daarbij voorop. Een goede samenwerking tussen
artsen en apothekers is, zeker bij euthanasie, van cruciaal belang.

ERVAREN DRUK WANNEER REGULIER SAMENWERKINGSKADER ONTBREEKT
Uit het onderzoek van IQ healthcare komen een aantal knelpunten naar voren. Deze knelpunten doen zich
voornamelijk voor in de samenwerking met onbekende artsen: wanneer het reguliere samenwerkingskader
ontbreekt. In deze gevallen, waarbij de apotheker de arts niet kent, is het belangrijk dat de apotheker goed wordt
geïnformeerd en betrokken en dat apothekers niet alleen als afleverloket worden beschouwd. Apothekers hebben
hun eigen professionele autonomie. Als apothekers in een situatie komen waarin zij naar hun inzicht niet zorgvuldig
te werk kunnen gaan en er geen ruimte is voor hun farmaceutische verantwoordelijkheid, kan bij apothekers twijfel
ontstaan over hun verantwoordelijkheden. Dit komt voor als zij zich onder druk gezet voelen worden. En als artsen

POSITION PAPER KNMP RONDETAFELGESPREK EUTHANASIE

het als vanzelfsprekendheid zien dat apothekers handelen op basis van hun directieve en onder hoge tijdsdruk de euthanatica
bereiden en afleveren, zonder dat er sprake is voor professioneel overleg en apothekers van de benodigde informatie zijn
voorzien. Het gevolg kan zijn dat apothekers niet meewerken aan een euthanasie-aanvraag, terwijl zij geen principiële
gewetensbezwaren hebben.

GOEDE ZORG BIJ HET LEVENSEINDE
Het is onwenselijk als er in een precaire situatie iets gebeurt waardoor euthanasie moet worden uitgesteld, bijvoorbeeld
omdat het euthanaticum niet tijdig wordt geleverd. Daarvoor is de situatie te precair en alle betrokken partijen willen dat
voorkomen. Tegelijk is het in het belang van de patiënt en de familie dat euthanasie zorgvuldig en op een goede en veilige
manier plaatsvindt.

WETTELIJK KADER VOOR APOTHEKERS ONTBREEKT
Op dit moment zijn de randvoorwaarden voor artsen vastgelegd in de Wtl. Uit het onderzoek van IQ healthcare blijkt dat dit
voor apothekers niet het geval is. Hierdoor kunnen apothekers geen beroep doen op de juridische uitzonderingspositie van de
Wtl en dat maakt hun positie bij meewerken aan euthanasie bijzonder kwetsbaar. De wettelijke bescherming voor artsen is er
dus niet voor apothekers. Terwijl volgens de gezamenlijke KNMG-KNMP richtlijn apothekers een eigenstandige positie naast
artsen innemen, benoemt de Wtl alleen de verantwoordelijkheid van artsen bij levensbeëindiging. Dat wringt met de richtlijn
en ook met andere wetgeving (zoals de WGBO) op basis waarvan apothekers een eigen behandelrelatie met de patiënt en
eigen verantwoordelijkheid hebben. Het is niet voorspelbaar hoe het Openbaar Minister oordeelt over het handelen van
apothekers in een situatie die door de Regionale toetsingscommissies euthanasie als onzorgvuldig wordt beoordeeld. Juist
dit punt gaat des te meer knellen wanneer de Wtl ruimer wordt toegepast, zoals in gevallen van dementie, psychiatrische
aandoeningen of mogelijk in de toekomst bij voltooid leven.

ADVIES AAN DE TWEEDE KAMER:
Evaluatie
	Ervaringen uit de praktijk van apothekers zijn tot nu toe niet betrokken in de wetsevaluaties en maken ook geen onderdeel
uit van de derde evaluatie van de Wtl. De door apothekers ervaren knelpunten in de praktijk bij levenseindezorg worden
ten onrechte niet geadresseerd bij beleidsbeslissingen en wet- en regelgeving over levenseindezorg.
• Neem de rol en verantwoordelijkheden van apothekers mee in toekomstige evaluaties van de Wtl.
Wettelijk kader
	IQ healthcare Radboudumc constateert op basis van onderzoek in de sector dat het ontbreken van een wettelijk
kader voor apothekers bij levensbeëindigende handelingen een belemmering kan zijn om mee te werken aan
euthanasieverzoeken. Tegelijkertijd realiseert de KNMP zich dat aanpassing van de Wtl uitermate gevoelig ligt. Toch
adviseren wij om naast het medisch handelen, ook het farmaceutisch handelen van apothekers te benoemen in de Wtl.
Hier hoort ook bij dat apothekers zijn opgenomen in de regionale toetsingscommissie.
• Benoem farmaceutische zorg door apothekers rond levenseinde in Wtl.

POSITION PAPER KNMP RONDETAFELGESPREK EUTHANASIE