2020D20722

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken hebben de onderstaande fracties de behoefte vragen en opmerkingen voor te leggen aan
de Minister van Buitenlandse Zaken over de Kabinetsreactie eindrapport
Expertgroep inzake politieke steun aan interstatelijk geweldsgebruik en in
inzake humanitaire interventie (Kamerstuk 29 521, nr. 406).
De voorzitter van de commissie,
Pia Dijkstra
De adjunct-griffier van de commissie,
Konings

nds-tk-2020D20722

1

Inhoudsopgave

blz.

I
II

2
10

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Antwoord/Reactie van de Minister

I. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de kabinetsreactie op het eindrapport van de Expertgroep inzake politieke steun aan
interstatelijk geweldsgebruik en in inzake humanitaire interventie (de
expertgroep). Deze leden hebben de onderstaande opmerkingen en
vragen over en naar aanleiding van de kabinetsreactie op het eindrapport.
De leden van de VVD-fractie waarderen het initiatief van het kabinet tot
het instellen van de expertgroep. In hoeverre is het de komende decennia
houdbaar om op te komen voor het internationale recht, de fundamentele
mensenrechten en de fundamentele belangen en veiligheid van
Nederland en haar bondgenoten, indien dat afhankelijk is gesteld van een
veto in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (VN) uitgesproken
door een land dat zelf flagrant handelt in strijd met het internationaal
recht?
De leden van de VVD-fractie zien de kabinetsreactie met name in het licht
van de schrijnende situatie waarin de bevolking van de Syrische stad
Douma het slachtoffer werd van aanvallen met chemische wapens, waar
ter bescherming van deze bevolking proportioneel internationaal
geweldsgebruik nodig was, maar een Veiligheidsraadsresolutie ter
ondersteuning van zulk internationaal ingrijpen geblokkeerd werd door de
veto-machten Rusland en China. Hierdoor bleek de Veiligheidsraad niet in
staat op te komen voor de slachtoffers en de internationale veiligheid. De
illegale chemische aanval en de verdere bedreiging van de bevolking met
chemische wapens zou zonder dit ingrijpen onbeantwoord blijven. Het
fundamentele internationale verbod op het gebruik van chemische
wapens zou zonder deze actie van NAVO-bondgenoten ernstig aangetast
zijn. Het moet naar de mening van de leden van de VVD-fractie mogelijk
zijn voor een dergelijk ingrijpen in de toekomst politieke steun uit te
spreken.
In algemene zin merken de leden van de VVD-fractie op dat zij, gezien het
gebleken onvermogen van de VN Veiligheidsraad om in specifieke
gevallen op te treden voor de internationale vrede en veiligheid,
voorbouwen op het standpunt van dat deel van de expertgroep dat van
mening is dat het onder strikte voorwaarden en als uiterste middel niet
noodzakelijk onrechtmatig is om indien op grote schaal gruwelijkheden
plaatsvinden interstatelijk geweld te gebruiken ter bescherming van een
civiele bevolking. De leden van de VVD-fractie delen daarbij de inschatting
van het kabinet dat het in de huidige geopolitieke situatie niet te
verwachten is dat het expliciet nastreven van codificering van een
passende rechtsregel vruchtbaar zal zijn.
De leden van de VVD-fractie merken op dat een aantal Europese landen
pogen via meer militaire samenwerking het handelingsvermogen van de
Europese Unie te vergroten. Nederland heeft ook gezegd daar positief
tegenover te staan. Hoe denkt het kabinet dat de wens die er bij
sommigen leeft om volkenrechtelijke criteria voor militair optreden zeer
strikt te interpreteren, en de wens om de EU en coalitions of the willing
van Europese landen van voldoende handelingsvermogen te voorzien, de
komende decennia verenigbaar zijn?

2

Op pagina 3 van de kabinetsreactie lezen de VVD-fractieleden: «Ondanks
deze risico’s, is de expertgroep niettemin van mening dat er overtuigende
redenen kunnen zijn om politieke steun te verlenen door de regering aan
een onrechtmatige interventie.» Op pagina 4 staat: «Het sluit tegelijkertijd
niet uit dat ook andere prangende overwegingen relevant kunnen zijn,
afhankelijk van de situatie. Het mogelijkerwijs verlenen van politieke steun
zal van geval tot geval zorgvuldig moeten worden beoordeeld.» De leden
van de VVD-fractie vragen wat, mocht een relevant geval zich voordoen,
bijvoorbeeld in NAVO-verband, in het licht van deze overwegingen de
toegevoegde waarde kan zijn van een stemverklaring.
In haar brief schrijft het kabinet op pagina 3 en 4 dat het in sommige
gevallen mogelijk is politieke steun te geven aan een interventie die
volgens het internationale recht niet rechtmatig is. Er worden daarbij een
aantal mogelijke omstandigheden genoemd (binnen een multilateraal
kader, er zijn chemische of biologische wapens ingezet, de interventie is
proportioneel, een veto in de VN-Veiligheidsraad). Is het kabinet het
ermee eens dat deze voorwaarden niet cumulatief zijn? Deelt zij bijvoorbeeld de opvatting dat steun ook mogelijk kan zijn indien zij wordt
verleend als het geweldgebruik een reactie is op gruwelijkheden waarbij
de daartoe ingezette wapens conventioneel van aard zijn, en niet
chemisch of biologisch?
Het kabinet deelt de interpretatie van de exportgroep dat «louter het
verlenen van politieke steun volgend op onrechtmatig optreden geen
volkenrechtelijke aansprakelijkheid met zich meebrengt voor de staat die
de steun verleent». Maar vervolgens zegt het kabinet dat «niet bij
voorbaat uitgesloten kan worden dat een internationale rechter tot een
andere conclusie zou komen». De leden van de VVD-fractie zijn benieuwd
wat het kabinet met die passage bedoelt. Deelt het kabinet de mening dat
het op veel beleidsterreinen geldt dat wanneer er voor een bepaald besluit
wordt gekozen met inachtneming van juridisch advies, het nooit bij
voorbaat uitgesloten kan worden dat een rechter anders oordeelt?
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brief van de Minister.
Deze leden spreken waardering uit voor het werk dat de expertgroep heeft
verricht. De vraagstukken waarover de expertgroep gevraagd was zijn
visie te geven zijn, zoals de Minister terecht stelt, zijn uiterst complex. De
analyse en aanbevelingen van de expertgroep bieden goede bouwstenen
voor een grondige gedachtewisseling over de positiebepaling van
Nederland ten aanzien van militaire interventies. Te meer nu het kabinet
het standpunt van de expertgroep overneemt dat het denkbaar is dat in
uitzonderlijke (humanitaire) gevallen in een multilateraal kader politieke
steun wordt verleend aan interstatelijk geweld zonder grondslag in het
internationaal recht. Dat wijkt af van het beleid om géén politieke steun te
geven aan onrechtmatige militaire interventies; een lijn die ingezet is
sinds het rapport van de Commissie-Davids. De Minister gaat hier in zijn
brief niet op in. Waarom niet? Is hij bereid dat alsnog te doen?
Dat gezegd hebbende, valt er wat de leden van de CDA-fractie betreft wel
wat te zeggen voor aanpassing van het beleid. Feitelijk is dit al gebeurd
met de politieke steun aan de strijd tegen ISIS. Nederland beperkte zich in
zijn militaire bijdrage tot Irak en de aanvoerlijnen van ISIS in Syrië naar
Irak, op basis van het advies van de extern volkenrechtelijk adviseur. Een
duidelijke volkenrechtelijke rechtsgrond voor luchtaanvallen in heel Syrië
ontbrak, althans volgens Nederland. Toch nam Nederland deel aan een

3

coalitie waarvan in elk geval de Verenigde Staten zich niet op soortgelijke
wijze beperkte. De leden van de CDA-fractie hebben volmondige steun
uitgesproken voor dit optreden. Hadden de Verenigde Staten dit wel
gedaan, dan was de genocide en barbarij van ISIS nog vele maler groter
geweest. Niet alleen in Syrië en Irak, maar ook richting het Westen in de
vorm van nog meer terroristische aanslagen. Wat de leden van de
CDA-fractie betreft rechtvaardigt de strijd tegen het (radicaalislamitische)
terrorisme een ruimere interpretatie van Artikel 51 van het VN-Handvest:
het inherente recht op zelfverdediging. Ook de Verenigde Staten en
andere landen van de anti-ISIS coalitie deden en doen hierop een beroep.
In die zin kan betoogd worden dat er wel degelijk een rechtsgrond
aanwezig was voor de strijd tegen ISIS in Syrië, ook al is deze niet
onomstreden. Deelt het kabinet deze opvatting? Is zij bereid zich in te
spannen voor een ruimere interpretatie van Artikel 51 van het
VN-Handvest en Artikel 5 van het NAVO-verdrag? Ook het volkenrecht is
immers niet in beton gegoten; het kan zich ontwikkelen op basis van
rechtsopvattingen en statenpraktijk. Uiteraard geldt ook bij een ruimere
interpretatie van het recht op zelfverdediging dat er strikte voorwaarden
aan verbonden moeten zijn, om misbruik en uitholling van Artikel 4 van
het VN-Handvest, het geweldsverbod, te voorkomen.
De strijd tegen ISIS was en is bovendien legitiem vanwege de massale,
gruwelijke mensenrechtenschendingen, begaan door ISIS. Van oorlogsmisdaden, tot misdaden tegen de menselijkheid en genocide. Wanneer
geen beroep op zelfverdediging gerechtvaardigd is en een mandaat van
de VN-Veiligheidsraad onhaalbaar is door veto’s van landen als Rusland
en China, kan ook wat het CDA betreft, in extreme omstandigheden en
onder strikte voorwaarden, politieke steun gegeven worden aan een
interventie die strikt genomen niet rechtmatig is.
Bij humanitaire interventies past wat de leden van de CDA-fractie betreft
wel uiterste terughoudendheid. Niet zelden leiden goed bedoelde
interventies, vanuit morele verontwaardiging tot onbedoelde negatieve
gevolgen. Een voorbeeld hiervan is de interventie van de NAVO in Libië.
Het toen nota bene wél verkregen mandaat van de VN-Veiligheidsraad
werd opgerekt als elastiek en mondde uit in regime change. Met de val
van het regime van Kadaffi kwam chaos, burgeroorlog, massale migratie
naar Europa en opmars van terroristische organisaties. Het gevolg was
ook dat de verhoudingen binnen de VN-Veiligheidsraad met Rusland en
China verslechterden.
Humanitaire interventies hebben als risico de uitholling van het geweldsverbod en het VN-systeem van collectieve veiligheid, dat juist nodig is om
invulling te geven aan de Responsibility to Protect (R2P). De leden van de
CDA-fractie roepen het kabinet dan ook op om zich in te blijven zetten
voor een beter functionerende VN. De expertgroep wijst bovendien
terecht op het risico van misbruik. Als het Westen zonder VN-mandaat en
zonder zelf aangevallen te zijn militair intervenieert, kunnen andere
landen, zoals Rusland en China, hetzelfde gaan doen. Dan is het hek van
de dam. Deelt de Minister deze zorgen?
Het Westen is ook in Syrië overgegaan tot humanitaire interventie; ten
eerste door luchtaanvallen op het regime van Assad. Ten tweede door de
steun aan zogenaamd «gematigde» rebellen. Op beide zijn de leden van
de CDA-fractie zeer kritisch.
De leden van de CDA-fractie hebben zich vanaf het begin van de oorlog in
Syrië tegen het trainen, financieren en bewapenen van Syrische rebellengroeperingen uitgesproken. Het bevorderde de massale toestroom van
jihadisten; het leidde tot chaos, meer bloedvergieten. De leden van de
CDA-fractie hebben zich ook nadrukkelijk uitgesproken tegen het
Non-Lethal Assistance (NLA)-programma. Deze leden zijn zeer benieuwd

4

naar het nog te verschijnen advies van de Adviesraad Internationale
Vraagstukken ten aanzien van het toetsingskader voor steun aan
gewapende oppositiegroeperingen.
De extern volkenrechtelijk adviseur is van mening dat niet de aard van de
geleverde goederen doorslaggevend is, maar hoe ze ingezet zijn. Nu uit
onthullingen door Nieuwsuur en Trouw gebleken is dat vrijwel alle door
Nederland geleverde spullen ingezet zijn in de gewapende strijd, zelfs ter
versterking van de frontlinie, lijkt Nederland de grenzen van het volkenrecht niet alleen opgezocht te hebben, maar ook overschreden. Steun aan
islamistische rebellen die de sharia willen invoeren, woonwijken
beschieten met ongeleide raketten, of zelfs aan een groepering die door
het Openbaar Ministerie als terroristische organisatie beschouwd wordt,
behoort niet tot de hoogtepunten van het buitenlands beleid van
Nederland. Deze vorm van humanitaire interventie by proxy is wat de
leden van de CDA-fractie betreft niet voor herhaling vatbaar.
Ook op de luchtaanvallen van de Verenigde Staten, het Verenigd
Koninkrijk en Frankrijk op het Assad-regime zijn de leden van de
CDA-fractie kritisch. Deze vonden plaats na – op dat moment nog –
vermeende aanvallen met chemische wapens. Sterker nog, het luchtaanvallen na de aanval in Douma en de positiebepaling van Nederland in het
multilaterale kader, waren voor de Minister juist aanleiding om de
expertgroep in te stellen.
De aanval op Douma vond plaats op 4 april 2018. Luchtaanvallen werden
tien dagen erna al ingezet, nog vóórdat het onderzoek van de Organisatie
voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW) naar de toedracht
begonnen was. Er was nog niet eens officieel vastgesteld is dat er een
chemische aanval had plaatsgevonden, laat staan door wie. Op 12 april
2018, twee dagen vóór de luchtaanvallen, gaf de toenmalige Amerikaanse
Minister van Defensie Mattis toe dat de Amerikaanse regering op dat
moment géén bewijs had voor een chemische aanval op Douma, noch
voor wie daarvoor verantwoordelijk was, afgezien van informatie uit
openbare bronnen, zoals social media.1
Op 22 juni 2018 antwoordt de Nederlandse regering als volgt op de vraag:
«Heeft u inmiddels bewijzen gezien dat het Assad-regime verantwoordelijk is voor de inzet van gifgas in Douma? Zo nee, waarom niet?»
«De resultaten van het onderzoek van de OPCW naar de aanval op en het
mogelijke gebruik van chemische wapens in Douma zijn nog niet bekend
gemaakt (zie vraag 1). De OPCW zal geen schuldige aanwijzen, omdat zij
hier geen mandaat voor heeft. Pogingen om onderzoek in te stellen naar
attributie worden door Rusland stelselmatig geblokkeerd in de VN
Veiligheidsraad.»2
Kennelijk had Nederland dus zelfs ruim twee maanden na de luchtaanvallen nog geen bewijs gezien dat het Assad-regime verantwoordelijk was
voor de inzet van een chemisch wapen in Douma.
Het kabinet achtte het «waarschijnlijk» dat het Assad-regime verantwoordelijk was voor een chemische aanval. Bij een eerdere aanval, op Khan
Sheikhoun, stelde het nog dat het Assad-regime «zeer waarschijnlijk»
verantwoordelijk was. Het kabinet hield dus een slag om de arm.
Ongetwijfeld niet zonder reden.

1

C-Span, 12 april 2018 (https://www.c-span.org/video/?443542–1/secretary-mattis-generaldunford-testify-defense-budget-request).
2
Kamerstuk 32 623, nr. 221, blz. 4–5.

5

Daar kwam nog bij dat de rebellenbeweging Jaish al-Islam, die actief was
in Douma, toegegeven heeft zelf in het verleden verantwoordelijk te zijn
geweest voor een chemische aanval, namelijk op de Koerden bij Aleppo.3
De leden van de CDA-fractie hadden juist alle begrip voor het «begrip»
van het kabinet. Evenals de uiteindelijke positiebepaling in de NAVO,
waarbij vanuit bondgenootschappelijke solidariteit toch werd ingestemd
met een politieke steunverklaring.
Het gebruik van chemische wapens is barbaars en volstrekt verwerpelijk,
maar op zichzelf geen (rechts)grond om over te gaan tot militaire
interventie. Voor het eventueel verlenen van politieke steun is op z’n minst
overtuigend en/of geloofwaardig bewijs nodig voor wat er gebeurd is en
wie daarvoor verantwoordelijk is. Bij voorkeur door internationale
organisaties, zoals de OPCW. Het was een belemmering dat attributie niet
tot het mandaat van de OPCW behoorde; dat is inmiddels wel het geval.
Hoe dan ook is onderzoek naar de toedracht belangrijk. Het kan wel
degelijk aanwijzingen geven voor de schuldvraag. Zo kan een projectiel
dat vanuit de lucht afgeworpen is niet van rebellen afkomstig zijn.
Inlichtingendiensten kunnen ook bewijs leveren. Is de Minister het ermee
eens dat de bewijsvoering ook met Nederland gedeeld moet worden, bij
verzoeken van bondgenoten om politieke steun?
Juist in een oorlog als in Syrië, waarbij vrijwel alle grenzen overschreden
zijn, maken strijdende partijen gebruik van desinformatie en propaganda.
Morele verontwaardiging in het Westen over aanvallen met chemische
wapens, kan false flag-operaties uitlokken, of partijen uitlokken om
chemische aanvallen te ensceneren met filmpjes op social media. Deelt de
Minister de zorgen van de leden van de CDA-fractie op dit punt?
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
kabinetsreactie op het eindrapport van de Expertgroep inzake politieke
steun aan interstatelijk geweldsgebruik en inzake humanitaire interventie.
Deze leden hebben nog enkele vragen aan de Minister.
De leden van de D66-fractie achten het onderzoek en de bevindingen van
de expertgroep en deze kabinetsreactie daarop van groot belang. In een
wereld waar helaas veel geweld binnen staten blijft voorkomen, blijven de
internationaalrechtelijke vraagstukken rondom humanitaire interventie en
het wel of niet geven van politieke steun voor militair ingrijpen enorm
relevant. Zeker in situaties van humanitaire catastrofen en bij uitblijven
van ingrijpen door de VN-Veiligheidsraad, zullen dit soort afwegingen
blijven voorkomen. Het is daarom, zeker voor een land als Nederland dat
de ontwikkeling en naleving van het internationaal recht in de Grondwet
verankerd heeft, van groot belang dat al het overheidshandelen vormgegeven wordt langs een solide juridische basis en dat bij het al dan niet
uitspreken van steun of begrip voor internationaal militair handelen een
lijst met overwegingen als aangegeven door de expertgroep meegenomen moeten worden.
De leden van de D66-fractie merken op dat de reeds in 2005 gestarte
R2P-discussie in de VN tot weinig doorbraken op dit terrein heeft mogen
leiden. Voor schrijnende humanitaire catastrofes die zich binnen de
grenzen van een soevereine staat voltrekken, en waar geen
VN-Veiligheidsraad of Artikel 51-situatie geldt, betekent dit echter dat de
3

Al-Masdar News, 8 april 2016, «Jaish al-Islam takes responsibility for chemical attack on Kurds
in Aleppo» (https://mobile.almasdarnews.com/article/jaish-al-islam-takes-responsibilitychemical-attack-kurds-aleppo/).

6

mogelijkheden voor de internationale gemeenschap om in te grijpen
ernstig beperkt zijn. Het kabinet constateert dat er op dit gebied weinig
overeenstemming kan worden bereikt gezien de huidige politieke
verhoudingen. Op welke wijze levert het kabinet wel een constructieve
bijdrage aan deze discussie? Zijn er naast de in de brief genoemde
initiatieven die het kabinet op internationaal niveau ondersteunt of
onderneemt, mogelijkheden om hier naar aanleiding van dit rapport een
extra stimulans aan te geven? Welke inspanningen kan het kabinet verder
doen, hoe klein ook, om toch een antwoord op het dilemma te vinden dat
een nieuwe uitzondering op het geweldsverbod niet aan de orde is, maar
daarmee ook de mogelijkheid voor de internationale gemeenschap tot
ingrijpen bij groot menselijk lijden in veel gevallen ernstig beperkt blijft?
De leden van de D66-fractie achten de kabinetsreactie op de bevindingen
van de expertgroep over het verklaren van politieke steun verstandig.
Hoewel de expertgroep van mening is dat het louter verlenen van
politieke steun volgend op onrechtmatig optreden geen volkenrechtelijke
aansprakelijkheid met zich meebrengt voor de staat die de steun verleent,
zou een internationale rechter hier in bepaalde omstandigheden anders
over kunnen oordelen. Tegelijkertijd zijn er uitzonderlijke situaties van
humanitaire nood denkbaar, zoals het kabinet ook schetst, waar het
uitspreken van politieke steun tot de mogelijkheden zou moeten behoren.
De overwegingen die de expertgroep noemt, bieden een goede richtlijn
voor de beoordeling van dergelijke vraagstukken in de toekomst. Op
welke manier zijn of worden deze overwegingen vastgelegd of verankerd
in beleid, om ervoor zorg te dragen dat deze zorgvuldig worden gewogen
bij toekomstige vraagstukken? Hoe verhoudt dit overwegingskader zich
tot vergelijkbare kaders bij bondgenoten binnen de EU en NAVO? Hebben
zij soortgelijke lijsten? Hoe verhouden deze overwegingen zich volgens
het kabinet tot soortgelijke vraagstukken, waar besloten wordt om in
andere bewoordingen steun uit te spreken, zoals «begrip»? Geldt hiervoor
een soortgelijk afwegingskader? Zo ja, hoe is dit vastgelegd? De leden van
de D66-fractie onderstrepen het belang van eenheid van inzichten tussen
bondgenoten bij dit soort vraagstukken. Is het kabinet voornemens om de
door de expertgroep genoemde overwegingen als basis voor een door
Nederland gestarte discussie te laten fungeren in NAVO, EU- en
VN-verband, om stappen te zetten richting overeenstemming over deze
overwegingen?
Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse kennisgenomen
van de kabinetsreactie op het rapport van de Expertgroep inzake steun
aan interstatelijk geweld en humanitaire interventie. Zij begrijpen dat het
uitbreiden van de rechtsgronden tot interstatelijk geweldgebruik in het
internationaal recht een ingewikkelde kwestie is waarin vele belangen
meegewogen moeten worden, zowel het efficiënt kunnen beëindigen van
humanitaire noodsituaties als het bestendigen van de internationale
rechtsorde. Deze leden hebben nog enkele vragen.
De leden van de Groen-Links-fractie lezen in het rapport dat een
minderheid van de expertgroep van mening is dat het kabinet in informele
gesprekken kan verkennen in hoeverre geweldgebruik ter verdediging van
de burgerbevolking rechtmatig kan zijn onder internationaal recht, ook bij
gebrek aan een mandaat van de VN-Veiligheidsraad. Hoe apprecieert het
kabinet deze aanbeveling?
Deze leden merken daarbij op dat acceptatie van een nieuwe rechtsgrond
voor interstatelijk geweldgebruik in het internationaal recht slechts
mogelijk is wanneer niet alleen Nederland, maar de wereldorde over het
algemeen deze rechtsgrond accepteert. Welke stappen zijn er tot nu toe in

7

EU-verband genomen tot informeel dialoog om tot consensus te komen
over een nieuwe rechtsgrond voor geweldgebruik?
De leden van de GroenLinks-fractie beamen de zorgen van het kabinet
omtrent het toenemende onvermogen van de VN-Veiligheidsraad om op
te kunnen treden in humanitaire noodsituaties vanwege het gebruik van
het veto en wijst op resolutie 377 (V) van de Algemene Vergadering van
de VN op 3 november 1950. Deze leden vragen hoe vaak de bevoegdheid
volgend uit deze resolutie in het verleden is gebruikt. Wat bedoelt het
kabinet met inzetten op de mogelijkheden die hoofdstuk VIII en VI van het
VN-Handvest bieden?
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat ook andere prangende
overwegingen, afhankelijk van de situatie, relevant kunnen zijn bij de
beslissing om politieke steun te bieden. Kan het kabinet enkele
voorbeelden geven van dergelijke overwegingen?
Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de kabinetsreactie
op het eindrapport van een expertgroep over politieke steun aan
interstatelijk geweldsgebruik en over humanitaire interventie. Vanwege
grote zorgen, met name over het loslaten van een belangrijke, in reactie
op het rapport van de Commissie-Davids over Nederlandse «politieke
steun» aan de illegale Irak-oorlog gegroeide praktijk, hebben deze leden
hier nog een aantal vragen en opmerkingen bij.
Over het punt van de humanitaire interventie kunnen de leden van de
SP-fractie kort zijn. Zij zijn het met het kabinet eens dat humanitaire
interventie op dit moment geen uitzondering vormt op het interstatelijk
geweldverbod. Deze leden begrijpen de aanbeveling van de experts dat
Nederland geen nieuwe uitzondering op het geweldverbod nastreeft. Is dit
ook de positie van de Minister? Wat de leden van de SP-fractie betreft zet
het kabinet op dit punt vol in op conflictpreventie, op allerlei mogelijke
manieren. De leden van de SP-fractie vragen de Minister of dit ook zijn
prioriteit is.
De leden van de SP-fractie vinden het pijnlijk vast te moeten stellen dat
met het nieuwe beleid van de Minister aangaande het verlenen van
politieke steun aan illegaal militair handelen afstand wordt genomen van
de reactie op het rapport van de Commissie-Davids door het kabinetBalkenende IV. Dat kabinet besloot in 2010 dat voor politieke steunverlening aan interstatelijk geweldgebruik voortaan ook een volkenrechtelijke
grond aanwezig moet zijn voor dat geweldgebruik. Deze leden vinden dat
dit beleid niet aangepast zou moeten worden.
Het is de leden van de SP-fractie niet duidelijk waarom het beleid dat
sinds 2010 praktijk is nu losgelaten wordt. De internationale verhoudingen
zijn gewijzigd, schrijft de Minister. Maar voor zover bekend is in 2010 niet
vastgesteld dat het toen gekozen beleid afhankelijk werd gemaakt van
verhoudingen in de internationale politieke arena zoals die toen golden.
Deze leden vragen de Minister daarom dit argument nader toe te lichten.
Het is een gegeven dat grootmachten geregeld de totstandkoming van
resoluties in de VN dwarsbomen. De Minister wijst in deze discussie naar
Rusland en China, maar de Verenigde Staten doet dat evenzeer, bijvoorbeeld in het dossier Palestina/Israël. De leden van de SP-fractie zien niet in
waarom dit gegeven iets zou moeten wijzigen aan de praktijk van politieke
steunverlening. Kan de Minister hierop ingaan?

8

Het kabinet gaf in 2010, in reactie op het rapport van de CommissieDavids, aan dat voor politieke steunverlening aan interstatelijk geweldgebruik ook een volkenrechtelijke grond aanwezig moet zijn voor dat
geweldgebruik. De leden van de SP-fractie vernemen van de Minister
graag waarom toentertijd voor dit beleid gekozen is. Wat waren de
argumenten om hiertoe over te gaan? Welke zaken zijn toen gewogen
waar dit besluit uit voortkwam?
De leden van de SP-fractie krijgen van de Minister graag alsnog een
antwoord op de vraag of hij het onjuist acht dat politieke steun is verleend
aan de inval van de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk in Irak in
2003. Kan het antwoord toegelicht worden?
Voor politieke steunverlening aan illegaal militair optreden is een
belangrijke overweging van de expertgroep dat het optreden kans van
slagen moet hebben om beëindiging van humanitair leed te bespoedigen.
Dit in de wetenschap dat optreden van buitenaf in de praktijk juist
gemakkelijk bij kan dragen aan meer ellende. In dit kader vragen de leden
van de SP-fractie de Minister voorbeelden te geven van in zijn ogen
geslaagde illegale interventies die bijgedragen hebben aan het beëindigen
van een humanitaire noodsituatie of de inzet van illegale wapens. Hoeveel
van deze voorbeelden kent de Minister?
De Minister schrijft moeite te hebben met het gebruik van interstatelijk
geweld zonder dat er sprake is van een volkenrechtelijke rechtsgrond. De
leden van de SP-fractie vragen toe te lichten wat hier wordt bedoeld met
«moeite». Deze leden vragen de Minister alsnog in te gaan op alle, soms
ronduit stevige kritieken van de experts (punten 46 en 47 in het rapport)
op de gevolgen van politieke steunverlening aan illegaal militair handelen.
Is de Minister zich bewust van deze juridische en politieke gevaren? Kan
de Minister ook aangeven waarom hij hier nauwelijks op in is gegaan in
zijn schriftelijke reactie op het rapport?
Is de Minister, zo vragen de leden van de SP-fractie, van opvatting dat
politieke steunverlening aan een illegale militaire actie nooit de indruk
mag wekken dat illegaal handelen wordt geaccepteerd? Zo ja, hoe kan dat
in de praktijk voorkomen worden? Zo nee, waarom niet?
Is de Minister, vragen de leden van de SP-fractie, van opvatting dat het
geven van steun aan een illegale militaire actie op gespannen voet staat
met de eigen geloofwaardigheid, en de Grondwet waarin staat dat de
regering de ontwikkeling van de internationale rechtsorde bevordert?
Deelt de Minister de zorgen van de leden van de SP-fractie dat andere
landen ook gemakkelijker over (kunnen) gaan tot (het steunen van) illegaal
militair handelen als westerse landen dat ook doen?
Het lijkt dat de Minister voor nieuw beleid heeft gekozen zonder
raadpleging van de opstellers van het rapport van de Commissie-Davids
en zonder raadpleging van de extern volkenrechtelijk adviseur, wiens
positie een direct resultaat is van het onderzoek van de CommissieDavids. Kan de Minister, zo vragen de leden van de SP-fractie, aangeven
of dit klopt en, als dit klopt, waarom dat het geval is? Is de Minister alsnog
bereid een reactie te vragen van de opstellers van het Davids-rapport en
de extern volkenrechtelijk adviseur op het expertadvies en de politieke
vertaling daarvan door de Minister? Zo nee, waarom niet?
Tenslotte hebben de leden van de SP-fractie vragen over de directe
aanleiding voor de beleidswijziging van de Minister. Dat betreft een
gifgasaanval in Syrië in april 2018. De Verenigde Staten, Frankrijk en

9

Groot-Brittannië hebben deze aanval aan de Assad-regering toegeschreven en aanleiding gezien tot een illegale militaire aanval op Syrië.
Sindsdien is er ongekende kritiek geuit op en vanuit de OPCW, die
onderzoek deed naar de gifgasaanval. Volgens menig analist zou er geen
sprake zijn geweest van een aanval vanuit de lucht, maar is het
waarschijnlijker dat het wapen met gifgas handmatig is geplaatst in
Douma. Welk beeld heeft de Minister van deze discussie? Klopt het dat
een aantal critici juist werkten aan het OPCW-onderzoek naar de gifgasaanval in Douma? Zijn er kanttekeningen te plaatsen bij het onderzoek
naar de aanval in Douma? Hoe beoordeelt de Minister het gegeven dat de
OPCW juist met betrekking tot dit onderzoek zo zwaar onder vuur is
komen te liggen?
Kan de Minister aangeven, vragen de leden van de leden van de
SP-fractie, of en zo ja hoe de aanval op Syrië in april 2018 voldoet aan de
voorwaarden zoals gesteld door de expertgroep voor politieke steunverlening aan een illegale militaire aanval? Kan daarbij op alle voorwaarden
ingegaan worden?
II. Antwoord/reactie van de Minister

10