Blockchain en het recht
Een verkenning van de
reguleringsbehoefte

Maurice Schellekens
Eric Tjong Tjin Tai
Wesley Kaufmann
Femke Schemkes
Ronald Leenes

Tilburg University
Postbus 90153
5000 LE Tilburg
Nederland
<M.H.M.Schellekens@uvt.nl>
<T.F.E.TjongTjinTai@uvt.nl>

Juni 2019

TILT – Tilburg Institute for Law, Technology, and Society
P.O. Box 90153 • 5000 LE Tilburg • Tilburg • Phone +31 13 466 91 11
www.tilburguniversity.edu/tilt

1

Colophon
Auteurs
Maurice Schellekens
Eric Tjong-Tjin-Tai
Wesley Kaufmann
Femke Schemkes
Ronald Leenes

Uitgever
Tilburg University
TILT – Tilburg Institute for Law, Technology, and Society
en TIP – Tilburg Institute for Private law
In samenwerking met Tilburg School of Governance
Postbus 90153
5000 LE Tilburg
Nederland
In opdracht van
WODC, Ministerie van Veiligheid en Justitie
Turfmarkt 147
2511 DP Den haag
Nederland
© 2019 WODC, Ministerie van Veiligheid en Justitie. Alle rechten voorbehouden.
Datum
Juni 2019

2

Inhoudsopgave
Colophon ........................................................................................................................................... 2
Samenvatting .................................................................................................................................... 6
Summary ......................................................................................................................................... 12
1.

Introductie ................................................................................................................................ 17
1.1.

Achtergrond .......................................................................................................................... 17

1.2.

Onderzoeksvraag ................................................................................................................. 17

1.3.

Methode ................................................................................................................................ 17

1.4.

Structuur van het rapport ...................................................................................................... 18

2. Technische uitleg van blockchain ............................................................................................... 19
2.1 Introductie ................................................................................................................................... 19
2.2 Terminologie en rollen ................................................................................................................ 22
2.3 Overige onderscheidingen ......................................................................................................... 24
Enkele implicaties van consensusmechanismen ......................................................................... 24
Toepassingen ............................................................................................................................... 24
Samengestelde transacties .......................................................................................................... 25
Governance .................................................................................................................................. 26
2.4 Eigenschappen........................................................................................................................... 27
3.

Algemeen juridisch deel........................................................................................................... 29
3.1 Inleiding ...................................................................................................................................... 29
3.2 Privaatrechtelijke aspecten ........................................................................................................ 30
3.2.1 Algemeen ............................................................................................................................. 30
3.2.2 Wat is een blockchain in het privaatrecht?.......................................................................... 30
3.2.3 Interne governance .............................................................................................................. 34
3.2.4 Juridische betekenis van handelingen op de blockchain .................................................... 35
3.2.5 Bewijskracht......................................................................................................................... 36
3.2.6 Goederenrecht en de blockchain ........................................................................................ 37
3.2.7 Contractenrecht ................................................................................................................... 41
3.2.8 Smart contracts als bijzondere toepassing ......................................................................... 45
3.2.9 Aansprakelijkheid................................................................................................................. 50
3.2.10 Handhaving en regulering ................................................................................................. 55
3.2.11 Identiteit ............................................................................................................................. 57
3.2.12 Toepasselijk recht en jurisdictie ........................................................................................ 57
3.2.13 Gevolgen voor (juridische) beroepen? .............................................................................. 62
3.3 Algemene Verordening Gegevensbescherming ........................................................................ 64
3.3.1 Verantwoordelijke en verwerker .......................................................................................... 64
3.3.2 De territoriale werkingssfeer ................................................................................................ 68
3.3.3 Persoonsgegevens .............................................................................................................. 69
3

3.3.4

Data minimalisatie en het recht op vergetelheid........................................................... 70

3.4 Bestuursrecht en geautomatiseerde besluiten .......................................................................... 73
3.4.1 Geautomatiseerd besluiten in het bestuursrecht................................................................. 73
3.4.2 Elektronisch bestuurlijk verkeer........................................................................................... 75
4. Use-cases ................................................................................................................................... 77
4.1 Inleiding ...................................................................................................................................... 77
4.2 Use-case 1: Scheepsregistratie op de blockchain? ................................................................... 77
Het scheepsregister en de kadastrale registratie ......................................................................... 77
Actoren bij de huidige scheepsregistratie..................................................................................... 78
Korte beschrijving van de blockchain aanpak .................................................................................. 79
4.3 Use-case 2: geautomatiseerde compliance en administratieve lastendruk – schatkistbankieren
en onderwijshuisvesting ................................................................................................................... 85
4.3.1 Korte beschrijving van de use-case .................................................................................... 85
4.3.2 Kansen en risico’s................................................................................................................ 87
4.3.3 Juridische knelpunten .......................................................................................................... 90
4.4 Use-case 3: Het vervoer van afvalstoffen op grond van de EVOA ........................................... 92
4.4.1 Korte beschrijving van de use-case, inclusief kansen en risico’s ....................................... 92
4.4.2 De use-case onder het huidige wettelijk kader ................................................................... 93
4.4.3 Aandachtspunten ................................................................................................................. 94
4.5 Use-case 4: Het delen van privacygevoelige gegevens door de overheid -- het CAK ............. 95
4.5.1

Korte beschrijving van de use-case .............................................................................. 95

4.5.2

Kansen en risico’s onder het huidige wettelijk kader .................................................... 96

4.5.3

Aandachtspunten .......................................................................................................... 98

5. Synthese ................................................................................................................................... 100
5.1 Introductie ................................................................................................................................. 100
5.2

Reguleringsvragen.............................................................................................................. 100

5.2.1 Een kader .......................................................................................................................... 100
5.2.2

Aanvaardbaarheid van blockchain techniek ............................................................... 101

5.3 Handhaafbaarheid .................................................................................................................... 111
5.3.1

Handhaving tegen wie? .............................................................................................. 111

5.3.2

Moeilijkheden in het adresseren van degene tegen wie gehandhaafd wordt ............ 111

5.3.3 Het doorzetten van handhavingsmaatregelen .................................................................. 112
6.

Conclusie ............................................................................................................................... 114

Bibliografie .................................................................................................................................... 119
Kamerstukken................................................................................................................................. 133
Rapporten ....................................................................................................................................... 133
Lijst met geraadpleegde organisaties ........................................................................................... 134
Begeleidingscommissie ................................................................................................................ 135
4

Over de auteurs ............................................................................................................................ 136
Betrokken onderzoekers vanuit het departement TILT .............................................................. 136
Betrokken onderzoekers vanuit het departement Private Law .................................................. 136
Betrokken onderzoeker vanuit Tilburg School of Governance................................................... 136

5

Samenvatting
Introductie
Blockchain is een techniek waarvan veel verwacht wordt en waaraan vele kwaliteiten worden
toegedicht. Blockchain maakt het mogelijk dat partijen die elkaar niet kennen en allicht niet
vertrouwen veilig met elkaar handel kunnen drijven. Vele traditionele intermediaren, zogenaamde
trusted third partes zouden overbodig worden. Blockchain leidt zo tot efficiëntiewinst en
kostenbesparing omdat velerlei functies geautomatiseerd kunnen worden. Blockchain zou nieuwe
samenwerkingsvormen mogelijk maken en blockchain is het internet van waarde.
Het is een techniek die afgaande op bovenstaande verwachtingen, bestaande verhoudingen binnen
de samenleving behoorlijk kan veranderen. Daarbij kunnen waarden en belangen onder druk komen
te staan. Dat roept de vraag op wat de aanvaardbaarheid is van blockchain in de verschillende
gedaantes die het kan aannemen. Dit rapport legt een kader aan waarmee de kansen en risico’s die
met de techniek gepaard gaan afgewogen kunnen worden en dat de wetgever een eerste handvat
biedt om de geschiktheid van het huidige wettelijke kader te beoordelen.
Blockchaintechniek
Een blockchain is in wezen een databank waarvan vele exemplaren onder verschillende beheerders
worden bijgehouden. Er wordt onderscheid gemaakt tussen zogenaamde permissionless en
permissioned blockchains. Tot een permissionless blockchain kan een ieder vrijelijk als beheerder
toetreden. De coordinatie binnen de blockchain, bijvoorbeeld ter uitvoering van een betaling met
cryptocurrency, berust in beginsel niet op vooraf gemaakte afspraken of overeenkomsten, maar op
een systeem van crypto-economische prikkels. In een permissioned blockchain kunnen alleen
toegelaten beheerders actief zijn. Er kan een centrale instantie zijn die de toegang regelt of dit kan
overgelaten zijn aan de zittende beheerders gezamenlijk. De coordinatie binnen een permissioned
blockchain kan gebaseerd zijn op een systeem van crypto-economische prikkels, maar dat hoeft
niet. Het kan ook gebaseerd zijn op onderlinge afspraken.
In dit rapport worden aan blockchains vier eigenschappen toegeschreven: ze zijn onveranderlijk, een
blockchain is in beginsel blind, een blockchain is redundant en een blockchain is in technische zin
transparant.
De onveranderlijkheid geldt in wezen alleen voor blockchains gebaseerd op een systeem van
crypto-economische prikkels. De onveranderlijkheid betekent in wezen dat een individuele
beheerder niet kan veranderen wat als de inhoud van de blockchain wordt gezien. Als een
individuele beheerder oude gegevens in zijn exemplaar van de blockchain zou veranderen, dan
wordt zijn exemplaar niet meer gezien als een geldig exemplaar van de blockchain. De beheerder
diskwalificeert zichzelf als het ware. Indien een aantal beheerders zich samenpakken kan de inhoud
van de blockchain wel worden veranderd, maar dit is niet eenvoudig en daarmee van gering
praktisch belang. Een blockchain gebaseerd op afspraken kan wel voorzien in een mogelijkheid om
oude gegevens te veranderen.
Blindheid van de blockchain betekent in wezen dat er geen garantie is dat gegevens die in een
blockchain worden opgenomen correct zijn. Er kan bij opname van nieuwe gegevens wel
gecontroleerd worden of de nieuwe gegevens consistent zijn met oude gegevens in de blockchain,
maar dit is slechts een beperkte controle. Nieuw op te nemen gegevens kunnen eventueel
gecontroleerd worden aan de hand van gegevens buiten de blockchain (ingebracht via een
zogenaamd oracle), maar het is onduidelijk hoe betrouwbaar die gegevens zijn. Om kort te gaan,
gegevens kloppen niet, enkel omdat ze in een blockchain zijn opgenomen.

6

Redundantie duidt op het feit dat er meerdere exemplaren van een blockchain bestaan.
Redundantie kan voordelen bieden in termen van veiligheid, maar het kan ook een last zijn. Alles
wat binnen een blockchain gerealiseerd wordt vergt coordinatie. Als de blockchain niet op afspraken
berust ontstaat er afhankelijkheid van wat de techniek wel coordineert en wat niet.
Een blockchain is in technische zin transparant. Om te kunnen vaststellen welk exemplaar of versie
van een blockchain geldig is moeten blockchains in hun geheel geinspecteerd kunnen worden. Voor
veel toepassingen is echter niet handig dat alle gegevens in beginsel beschikbaar moeten zijn voor
inspectie.
Een smart contract is code die op een blockchain wordt geplaatst en uitgevoerd wordt door
beheerders van de blockchain. Een smart contract hoeft geen overeenkomst in juridische zin op te
leveren. Het is in beginsel gewoon code. De code kan nadat zij eenmaal op een blockchain is
geplaatst niet meer veranderd worden, ook niet door degene die de code op de blockchain plaatste.
Algemene juridische aspecten
Voor de juridische analyse heeft het onderzoek dat aan dit rapport ten grondslag ligt een aantal
algemene juridische aspecten geanalyseerd.
Partijen die op de blockchain een overeenkomst willen sluiten kunnen daartoe gebruik maken van
een smart contract. Geclaimd voordeel van een smart contract is dat het de gehele overeenkomst
tussen partijen zou vastleggen en uitvoeren. Uitvoering van de overeenkomst is daarmee
automatisch en gegarandeerd. Dat zou een belangrijke bron van conflicten rond overeenkomsten
wegnemen, zodat het niet nodig en zelfs onwenselijk zou zijn om rechterlijke tussenkomst te
zoeken.
Een smart contract is zelf niet een overeenkomst maar kan worden beschouwd als bewijs van
totstandkoming van een juridische overeenkomst. De inhoud van die overeenkomst wordt bepaald
volgens juridische regels. De programmacode van het smart contract zal belangrijk zijn om de
inhoud van de overeenkomst vast te stellen, maar is daarbij niet doorslaggevend. Ook de bedoeling
van partijen speelt een rol. Het kan lastig zijn om alle gewone regels van een overeenkomst in een
smart contract vast te leggen op een begrijpelijke manier. Als de regels van een smart contract in
strijd zijn met wat uit de juridische overeenkomst volgt, kan een partij in principe de rechter vragen
om de uitvoering van het smart contract te corrigeren. Het is mogelijk dat dit niet effectief is te
handhaven.
Smart contracts hebben diverse nadelen en risico’s. Smart contracts eisen meestal betaling vooraf
wat tot renteverlies en valuta-risico’s leidt. Zij kunnen de gewone regels van het contractenrecht
maar in beperkte mate uitvoeren: dat kan betekenen dat bescherming die een partij rechtens heeft
(zoals bij overmacht) niet geffectueerd kan worden. Bij het gebruik van menselijke ‘oracles’ voor de
beoordeling van omstandigheden wordt het smart contract weer afhankelijk van menselijke
tussenkomst en verloopt dan niet automatisch. Smart contracts zijn niet te begrijpen of controleren
zonder specialistische kennis, en het inhuren van zulke kennis is kostbaar, terwijl het riskant is om
erop te vertrouwen dat het contract doet wat de ontwikkelaar zegt. Smart contracts wijken daarnaast
wezenlijk af van de gewone manier waarop mensen een contract opvatten: als een onderdeel van
een intermenselijke relatie, die niet tot in detail vooraf regelt hoe er met verschillende
omstandigheden moet worden omgegaan.
Smart contracts kunnen in bepaalde omstandigheden voordelen bieden ondanks de risico’s. Dit lijkt
met name het geval bij overeenkomsten met anonieme partijen in het buitenland, of als onderdeel

7

van een grotere gewone overeenkomst (waarbij het smart contract wordt gebruikt als uitvoering van
een deel van die overeenkomst).
Een ander belangrijk algemeen onderwerp is de Algemene Verordening Gegevensbescherming.
Voor het garanderen van een adequate verwerking van persoonsgegevens onder de AVG, speelt de
verwerkingsverantwoordelijke een belangrijke rol. Vanwege het P2P karakter van blockchains kan
het het lastig zijn uit te maken wie de verantwoordelijke(n) is (of zijn), met name indien toepassingen
in de core code van de blockchain zijn opgenomen (zoals bijvoorbeeld native crypto-currencys).
Zelfs indien een verantwoordelijke aangewezen kan worden, is het moeilijk voor deze persoon om
de verantwoordelijkheid adequaat vorm te geven. Om iets te bereiken binnen een blockchain
(bijvoorbeeld het wissen van gegevens) is coordinatie tussen de beheerders vereist. De coordinatie
nodig voor het voldoen aan de rechten van betrokkenen wordt niet door de techniek ondersteund en
soms zelfs tegengewerkt (opnieuw het wissen van gegevens). Het is de lastige taak van de
verantwoordelijke(n) om die coordinatie op enigerlei wijze te realiseren.
Een ander heikel punt onder de AVG is het wissen van persoonsgegevens bijvoorbeeld in het kader
van data minimalisatie en het recht op vergetelheid. In blockchains gebaseerd op een systeem van
crypto-economische prikkels is dit in praktische termen niet mogelijk. Onduidelijk is op dit moment of
deze spanning opgelost wordt door te kiezen voor een ander type blockchain dan wel relativering
van wat ‘wissen’ betekent onder de AVG.
Use-cases
Ten behoeve van dit rapport is een viertal use-cases onderzocht.
Het scheepsregister
Het gebruik van een permissionless public blockchain voor het scheepsregister leidt tot een
verschuiving van kosten en tijd (van initiële registratie naar latere transacties) en heeft een lagere
betrouwbaarheid van de Nederlandse scheepsregistratie tot gevolg. Daarnaast zijn er risico’s voor
fraude, privacy, en misbruik voor witwassen e.d. Voor Nederland, wegens de hier bestaande
kwalitatief hoogwaardige scheepsregistratie, is een permissionless public blockchain daarom geen
zinvolle optie. Andere blockchainvarianten zijn mogelijk maar hebben niet de voordelen van een
permissionless public blockchain. Afhankelijk van de gekozen opzet zullen ook wettelijke regels in
meerdere of mindere mate moeten worden aangepast.
Schatkistbankieren ten behoeve vean de nieuwbouw van scholen
In deze use-case is met name gekeken naar het nut van blockchain als middel om verantwoording
af te leggen. De Auditdienst Rijk heeft onder andere als taak te controleren of het financiële beheer
van het Rijk voldoet aan normen van doelmatigheid, rechtmatigheid, ordelijkheid en
controleerbaarheid. Een blockchain die schatkistbankieren ten behoeve van de nieuwbouw van een
schoolgebouw structureert zal controles door de Auditdienst Rijk allicht vereenvoudigen. Er zijn
echter twee kanttekeningen te plaatsen. In de eerste plaats is vereenvoudigde controle ook zonder
een blockchain te realiseren. In de tweede plaats dekt een blockchain implementatie niet alle
dimensies die de Auditdienst zou willen controleren af. Een blockchain maakt de Auditdienst Rijk
dus niet overbodig.
Het vervoer van afvalstoffen binnen de EU
De Europese Verordening Overbrenging Afvalstoffen (EVOA Verordening) staat niet in de weg aan
het digitaal uitvoeren van de relevante processen. In dit opzicht zou implementatie in een blockchain
mogelijk zijn. De onmogelijkheid van het verwijderen van op de blockchain geplaatste

8

persoonsgegevens is echter een punt van aandacht. Bovendien blijven fysieke controles nodig.
Transporten die nooit ingevoerd zijn in de blockchain kent de blockchain niet. Als ingevoerde
gegevens niet overeenstemmen met de werkelijkheid, kan de blockchain zelf dit niet constateren.
Het is niet duidelijk wat de meerwaarde van een blockchain implementatie is ten opzichte van een
traditioneel automatiseringsproces.
Het delen van privacygevoelige gegevens door de overheid -- het CAK
Deze use-case betreft gecompliceerde facturatieprocessen in het kader van de Wet
Maatschappelijke Ondersteuning. In deze use-case kan automatisering van de werkprocessen een
belangrijke vooruitgang betekenen. De meerwaarde van blockchain is niet duidelijk. Een blockchain
implementatie heeft belangrijke nadelen in de sfeer van gegevensbescherming: gegevens kunnen
niet of moeilijk gewist of gecorrigeerd worden. Om de vertrouwelijkheid van persoonsgegevens te
waarborgen worden gegevens off chain opgeslagen. De vraag is of daarmee niet mogelijke
voordelen van het gebruik van een blockchain weer weggenomen worden.
Synthese
Juridisch kader
Het in beeld brengen van de verschillende juridische aspecten van blockchains vergt een structuur
die als ordenend principe kan functioneren. Daartoe is hier gekozen voor criteria van
aanvaardbaarheid van normatieve technologie. Blockchain is normatieve technologie. Door haar
opzet beoogt zij de verhoudingen tussen betrokken partijen opnieuw te definiëren. Bovendien is het
gekozen schema van criteria voldoende algemeen om een breed beeld te gegeven van juridische
aspecten. Hier komen de vier belangrijkste criteria aan bod.
Mensenrechten en morele waarden/beschermingsfunctie van het recht
Welke mensenrechten en morele waarden komen door het gebruik van blockchain onder druk?
Sommige komen vrij expliciet onder druk in andere gevallen is het meer een impliciet proces.
Gegeven het brede toepassingsgebied van blockchains kunnen mensenrechten en morele waarden
onder druk komen. De belangrijkste die in dit onderzoek naar voren zijn gekomen zijn de hierna
genoemde.
Tot de expliciet onder druk komende mensenrechten vallen onder andere privacy en
gegevensbescherming, zoals hierboven reeds bleek.
Autonomie staat onder druk. Informatieplichten ten aanzien van gebruikers zijn onduidelijk en
blockchaintoepassingen laten weinig ruimte voor het accommoderen van de autonomie van de
gebruiker en eventuele andere betrokkenen (het vatten van processen in code en casu quo
onveranderlijkheid). De geautomatiseerde afloop van processen gebaseerd op een beperkte set
data (blindheid van de blockchain) houdt een risico in van ongelijke behandeling en discriminatie.
Ook kan blockchain impliciet tot ondermijning van rechtsnormen leiden. De blockchain/smart
contracts kanaliseren gedrag en de toepasselijke rechtsnorm verdwijnt uit zicht. De code gaat in de
gedachten van de betrokkenen de rol overnemen van het recht.
Hier is wel reden om de vinger aan de pols te houden.
Legitimiteit
Er wordt vaak geclaimd dat een blockchain vertrouwen overbodig zou maken. Daarbij wordt over het
hoofd gezien dat in de code voor de blockchain of voor het smart contract vele keuzes besloten
9

liggen. In plaats van te geloven dat vertrouwen overbodig is geworden, doet men er beter aan zich
af te vragen wat de legitimiteit is van de machtsuitoefening door middel van code. De legitimiteit
heeft een formeel aspect (bestuurshandelen vergt een wettelijke basis, private partijen zijn in
beginsel vrij te handelen), maar ook een waarborg aspect: er moeten voldoende waarborgen
ingebouwd zijn om de eenvoudige gebruiker niet te overleveren aan de willekeur van de bouwer van
de techniek. Er dient voor gewaakt te worden dat blockchains in naam van innovatie- of
efficiëntiebevordering aan waarborgen en legitimiteit afdoen.
Democratie en transparantie van het stellen van regels
Blockchains hebben implicaties voor veel mensen die niet betrokken zijn geweest bij de ontwikkeling
van de code die die implicaties bewerkstelligen. Dat doet de vraag rijzen naar de democratische
legitimatie van blockchain: inhoeverre worden degenen die geraakt worden door blockchain
betrokken in het vormgeven van een blockchain of blockchaintoepassing? De belangrijkste
permissionless blockchains hebben een governance structuur waarin weliswaar een ieder kan
participeren, maar de beslissingsmacht toch ligt bij miners en core code ontwikkelaars. Zeker als de
maatschappelijke impact van blockchains toeneemt, is een effectieve governance een belangrijk
aandachtspunt.
Proportionaliteit
Blockchain wordt ingezet voor uiteenlopende doeleinden. Het bereiken van efficiëntiewinst (betere
dienstverlening, lagere kosten) is blijkens de use-cases een dominante beweegreden. Tegelijkertijd
kunnen mensenrechten en morele waarden door de inzet van blockchains onder druk komen. Is een
blockchain in dit speelveld een redelijk middel om het doel (efficiëntiewinst) te bereiken?
In de eerste plaats moet de claim dat een blockchain tot efficiëntiewinst leidt gemitigeerd worden.
Een blockchain lost het probleem van de authenticiteit van gegevens die de blockchain ingaan niet
op. Het waarborgen van authenticiteit vergt communicatie met de ‘buitenwereld’ (bijvoorbeeld
traditionele intermediairs) en daar gaat efficiëntie verloren. Alleen kijken naar de werkzaamheden
van de node-beheerders is een te eng perspectief en geeft geen volledig beeld van de (in)efficiëntie.
De claim dat blockchain problemen rond gefragmenteerde werkprocessen oplost, zoals bij het
scheepsregister, is discutabel. Alle benodigde data kan weliswaar voor iedere relevante partij op de
blockchain beschikbaar zijn, maar daarmee is nog geen workflow gerealiseerd. Inpassing en
beoordeling van de data in een werkproces vergt een aparte laag in software die bovenop de
blockchain gelegd zal moeten worden. Aangezien die (nog) niet bestaat rijst wederom de vraag of
een klassieke ICT-implementatie van het werkproces niet efficiënter is of kan zijn.
Er is reden kritisch te zijn over de efficiëntiewinst die met blockchain projecten te behalen is, terwijl
met name blockchains die op basis van crypto-economische prikkels functioneren daar belangrijke
nadelen tegenover stellen: problemen rond de onveranderlijkheid van data, twijfels over de
schaalbaarheid en bij blockchains die met proof-of-work werken, duurzaamheidsbezwaren.
Concluderend kan gezegd worden dat dit rapport kritisch is over blockchains. Dat neemt niet weg
dat waar blockchain kansen biedt die aangegrepen moeten worden. Blockchain blijkt evenwel niet
het geneesmiddel tegen alle kwalen te zijn en met name permissionless blockchains hebben
bijwerkingen. Het is belangrijk bij het overwegen van nieuwe blockchain projecten om eerst een
goede probleemanalyse te maken en nauwkeurig te bezien of een blockchain voor de
geidentificeerde problemen een oplossing biedt. Als dit het geval is dan biedt het in hoofdstuk 5
uitgewerkte kader een eerste handvat om juridische randvoorwaarden in kaart te brengen en er zo
een maatschappelijk verantwoorde innovatie van te maken.

10

11

Summary
Introduction
Blockchain is a technique from which much is expected and to which many qualities are attributed.
Blockchain makes it possible that parties who do not know each other and probably do not trust
each other can trade safely with each other. Many traditional intermediaries, so-called trusted third
parties would become superfluous. Blockchain thus leads to efficiency gains and cost savings
because many functions can be automated. Blockchain would enable new forms of collaboration and
blockchain is of value to the internet.
It is a technique that, based on the above expectations, can considerably change existing
relationships within society. Values and interests can come under pressure. This raises the question
of the acceptability of blockchain in the different forms it can take. This report establishes a
framework with which the opportunities and risks associated with the technology can be weighed
and that the legislator offers a first tool to assess the suitability of the current legal framework.
Blockchain technology
A blockchain is essentially a database of which many copies are kept under different managers. A
distinction is made between so-called permissionless and permissioned blockchains. Everyone can
freely join a permissionless blockchain as a manager. Coordination within the blockchain, for
example for the execution of a payment with cryptocurrency, is in principle not based on agreements
or contracts made in advance, but on a system of crypto-economic incentives. In a permissioned
blockchain, only authorized managers can be active. There may be a central body that controls
access or this may be left to the incumbent managers together. Coordination within a permissioned
blockchain can be based on a system of crypto-economic incentives, but that is not necessary. It can
also be based on mutual agreements.
In this report, four properties are attributed to block chains: they are immutable, a blockchain is in
principle blind, a blockchain is redundant and a blockchain is technically transparent.
The immutability essentially only applies to blockchains based on a system of crypto-economic
incentives. The immutability essentially means that an individual manager cannot change what is
seen as the content of the blockchain. If an individual manager changes old data in his copy of the
blockchain, his copy would no longer be seen as a valid copy of the blockchain. The manager
disqualifies himself as it were. If a number of managers work together, the content of the blockchain
can be changed, but this is not easy and therefore of little practical importance. A blockchain based
on agreements can provide for the possibility of changing old data.
Blindness of the blockchain essentially means that there is no guarantee that data included in a
blockchain is correct. When recording new data, it can be checked whether the new data is
consistent with old data in the blockchain, but this is only a limited check. New data to be recorded
can possibly be checked on the basis of data outside the blockchain (entered via a so-called oracle),
but it is unclear how reliable that data is. In short, data is not correct just because they are included
in a blockchain.
Redundancy indicates that there are multiple copies of a blockchain. Redundancy can offer benefits
in terms of safety, but it can also be a burden. Everything that is realized within a blockchain requires
coordination. If the blockchain is not based on agreements, dependence will arise on what the
technology does and does not coordinate.

12

A blockchain is transparent in a technical sense. In order to determine which copy or version of a
blockchain is valid, it must be possible to inspect blockchains in their entirety. For many applications,
however, it is not convenient that all data must in principle be available for inspection.
A smart contract is code that is placed on a blockchain and executed by managers of the blockchain.
A smart contract does not have to provide a legal agreement. In principle it is just code. Once it has
been placed on a blockchain, the code can no longer be changed, not even by the person who
placed the code on the blockchain.
General legal aspects
The research underlying this report has analyzed a number of general legal aspects.
Parties that want to conclude an agreement on the blockchain can use a smart contract for this. The
claimed advantage of a smart contract is that it would record and implement the entire agreement
between the parties. Execution of the agreement is therefore automatic and guaranteed. That would
remove an important source of conflicts about agreements, so that it would not be necessary and
even undesirable to seek judicial intervention.
A smart contract is not itself an agreement but can be considered as proof of the conclusion of a
legal agreement. The content of that agreement is determined according to legal rules. The program
code of the smart contract will be important to determine the content of the agreement, but it is not
decisive. The intention of the parties also plays a role. It can be difficult to lay down all the usual
rules of an agreement in a smart contract in an understandable way. If the rules of a smart contract
conflict with what follows from the legal agreement, a party can in principle ask the court to correct
the implementation of the smart contract. It is possible that such attempt at legal enforcement is not
effective.
Smart contracts have various disadvantages and risks. Smart contracts usually require payment in
advance, which leads to interest loss and currency risks. They can only implement the normal rules
of contract law to a limited extent: that may mean that protection that a party has in law (such as in
the case of force majeure) cannot be obtained. When using human "oracles" for the assessment of
circumstances, the smart contract becomes dependent on human intervention again and does not
execute automatically. Smart contracts cannot be understood or controlled without specialist
knowledge, and hiring such knowledge is costly, while it is risky to trust that the contract does what
the developer says it does. Smart contracts also deviate substantially from the normal way in which
people view a contract: as a part of an interpersonal relationship, which does not regulate in detail
how to deal with different circumstances.
Smart contracts can offer benefits in certain circumstances despite the risks. This seems to be the
case in particular with agreements with anonymous parties abroad, or as part of a larger ordinary
agreement (where the smart contract is used as a part of that agreement).
Another important general topic is the General Data Protection Regulation. The controller plays an
important role in guaranteeing adequate processing of personal data under the GDPR. Due to the
P2P character of blockchains, it can be difficult to determine who the cotroller(s) is (or are),
especially if applications are included in the core code (such as native crypto currencies). Even if a
controller can be designated, it is difficult for this person to adequately shape the responsibility. To
achieve something within a blockchain (such as deleting data), coordination between managers is
required. The coordination needed to meet the rights of data subjects is not supported by the
technology and sometimes even counteracts compliance with the GDPR. It is the difficult task of the
controller(s) to achieve this coordination in any way.

13

Another tricky issue under the GDPR is the erasure of personal data in the context of data
minimization and the right to be forgotten, for example. In blockchains based on a system of cryptoeconomic incentives, this is not possible in practical terms. It is currently unclear whether this tension
will be resolved by opting for a different type of blockchain or putting into perspective what 'erasure'
means under the GDPR.
Use-cases
Four use-cases were investigated for the purpose of this report.
The ship registration
The use of a permissionless public blockchain for the ship register leads to a shift in costs and time
(from initial registration to later transactions) and results in a lower reliability of Dutch ship
registration. In addition, there are risks of fraud, privacy, and abuse for money laundering, etc. For
the Netherlands, because of the high-quality ship registration that exists here, a permissionless
public blockchain is therefore not a useful option. Other blockchain variants are possible but do not
have the benefits of a permissionless public blockchain. Depending on the chosen structure, legal
rules will also have to be adjusted to a greater or lesser extent.
Treasury banking for the benefit of the new construction of schools
In this use-case, particular attention was paid to the usefulness of blockchain as a means of
accountability. One of the tasks of the Auditdienst Rijk (national audit service) is to check whether
the financial management of the Central Government meets standards of efficiency, legality,
orderliness and verifiability. A blockchain that structures treasury banking for the construction of a
new school building will probably simplify controls by the Auditdienst Rijk. However, two comments
can be made. In the first place, simplified control can also be realized without a blockchain.
Secondly, a blockchain implementation does not cover all dimensions that the Auditdienst Rijk wants
to control. A blockchain does not make the Auditdienst Rijk superfluous.
The transport of waste within the EU
The European Regulation on on shipments of waste does not stand in the way of the digital
execution of the relevant processes. In this respect, implementation in a blockchain would be
possible. However, the impossibility of deleting personal data placed on the blockchain is a point of
concern. In addition, physical checks remain necessary. Shipments that have never been entered in
the blockchain the blockchain does not know about. If data entered does not correspond to reality,
the blockchain itself cannot determine this. It is not clear what the added value of a blockchain
implementation is compared to a traditional automation process.
The sharing of privacy-sensitive data by the government - the CAK
This use-case concerns complicated invoicing processes within the framework of the Social Support
Act. In this use-case, automation of work processes can mean significant progress. The added value
of blockchain is not clear. A blockchain implementation has important disadvantages in the field of
data protection: data cannot be erased and it is difficult to correct data. To guarantee the
confidentiality of personal data, data is stored off-chain. The question is whether this will remove the
potential benefits of using a blockchain.
Synthesis
Legal framework

14

Charting the various legal aspects of blockchains requires a structure that can function as an
ordering principle. To this end, criteria for acceptability of normative technology have been chosen.
Blockchain is normative technology. Its purpose is to redefine the relationships between the parties
involved. Moreover, the chosen scheme of criteria is sufficiently general to give a broad picture of
legal aspects. Here the four most important criteria are discussed.
Human rights and moral values / protection function of law
Which human rights and moral values come under pressure through the use of blockchain? Some
come under pressure quite explicitly, in other cases it is more an implicit process. The most
important ones that emerged in this study are the ones listed below.
The human rights that explicitly come under pressure include privacy and data protection, as already
shown above.
Autonomy is under pressure. Information obligations towards users are unclear and blockchain
applications leave little room for accommodating the autonomy of the user. The automated execution
of processes based on a limited set of data (blindness of the blockchain) entails a risk of unequal
treatment and discrimination.
Blockchain can also implicitly lead to the undermining of legal standards. The blockchain / smart
contracts channel behavior and the applicable legal standard disappears from view. The code will
take over the role of the law in the minds of those involved. Here is reason to keep your finger on the
pulse.
Legitimacy
It is often claimed that a blockchain would make trust superfluous. However, it is often overlooked
that the code for the blockchain or for the smart contract contains many choices. Instead of believing
that trust has become superfluous, it is better to ask yourself what the legitimacy of exercising power
through code is. The legitimacy has a formal aspect (administrative action requires a legal basis,
private parties are, in principle, free to act), but also a guarantee aspect: sufficient safeguards must
be built in to prevent the simple user from surrendering to the arbitrariness of the builder of the
technology. Care should be taken to ensure that block chains do not compromise guarantees and
legitimacy in the name of promoting innovation or efficiency.Democracy and transparency of rules
Blockchains have implications for many people who have not been involved in the development of
the code that those implications bring about. This raises the question of the democratic legitimacy of
blockchain: to what extent are those affected by blockchain involved in shaping a blockchain or
blockchain application? The most important permissionless block chains have a governance
structure in which everyone can participate, but the decision-making power nevertheless lies with
miners and core code developers. Especially, if the social impact of block chains increases, effective
governance is an important point for attention.
Proportionality
Blockchain is used for a variety of purposes. Achieving efficiency gains (better services, lower costs)
is, according to the use-cases, a dominant motive. At the same time, human rights and moral values
can come under pressure through the use of blockchains. Is a blockchain a reasonable means of
achieving the goal (efficiency gain)?
In the first place, the claim that a blockchain leads to efficiency gains must be mitigated. A
blockchain does not solve the problem of the authenticity of data entering the blockchain.
Guaranteeing authenticity requires communication with the "outside world" (for example traditional
15

intermediaries) and efficiency is lost there. Just looking at the work of the nodes is too narrow a
perspective and does not give a complete picture of the (in) efficiency.
The claim that blockchain solves problems with fragmented work processes, such as with the ship
register, is debatable. All required data may be available on the blockchain for every relevant party,
but this has not yield a workflow. Integration and assessment of the data in a work process requires
a separate layer in software that will have to be placed on top of the blockchain. As this does not
(yet) exist, the question arises again whether a traditional IT implementation of the work process is
or cannot be more efficient.
In particular blockchains that function on the basis of crypto-economic incentives have important
disadvantages: problems with the unchangeability of data, doubts about scalability and blockchains
who work with proof-of-work, sustainability concerns.
In conclusion, it can be said that this report is critical of block chains. That does not mean that where
blockchain offers opportunities they not be seized. Blockchain, however, does not appear to be the
cure for all ailments, and permissionless blockchains in particular have side effects. When
considering new blockchain projects, it is important to first make a good problem analysis and
carefully examine whether a blockchain offers a solution for the identified problems. If this is the
case, the framework elaborated in Chapter 5 provides a first tool for mapping out legal preconditions
and thus turning it into a socially responsible innovation.

16

1. Introductie
1.1.

Achtergrond

Blockchain is een fenomeen dat zich in recente jaren op een grote publieke belangstelling mag
verheugen. Het is een innovatieve techniek die een aanvulling kan vormen op het internet om het
mogelijk te maken partijen die elkaar niet kennen of (volledig) vertrouwen met elkaar zaken te laten
doen. Blockchain technieken pretenderen een vertrouwensprobleem op te lossen. Het open karakter
van de blockchain zou bovendien kunnen bijdragen aan transparantie, controleerbaarheid en
legitimiteit van allerlei maatschappelijke processen. Tevens zou blockchain vele intermediairs die als
een trusted third party functioneren overbodig kunnen maken en daarmee een grote efficiëntieslag
mogelijk kunnen maken.
Geïnspireerd door de veronderstelde eigenschappen van de techniek beginnen reguliere bedrijven
en overheidsinstellingen zich te oriënteren op wat blockchain voor hun processen zou kunnen
betekenen en eerste, veelal verkennende blockchainprojecten worden uitgevoerd. Indien
bovenstaande verwachtingen van de techniek bewaarheid worden, kunnen bestaande verhoudingen
binnen de samenleving behoorlijk veranderen. Daarbij kunnen waarden en belangen onder druk
komen te staan. Dat roept de vraag op wat de juridische aanvaardbaarheid is van blockchain in de
verschillende gedaantes die het kan aannemen. De aanvaardbaarheid vermindert waar de
toepassing van blockchain techniek ertoe leidt dat door de wet beschermde waarden en belangen
onder druk komen te staan. Aanvaardbaarheid kan weer toenemen waar een techniek een duidelijk
nut heeft of waar door het maken van andere keuzes de druk op beschermde waarden en belangen
afneemt.
Dit onderzoek beoogt een kader te ontwikkelen voor de aanvaardbaarheid van blockchain vanuit
juridisch perspectief. Dit kader biedt een biedt de mogelijkheid om de kansen en risico’s die
blockchains bieden met elkaar in verband te brengen en zo het inzicht te vergroten in de
mogelijkheden voor het benutten van de kansen die blockchain technologie burgers, bedrijven en
overheden biedt en voor het beheersen van risico’s en aandachtspunten in het licht van toekomstige
wetgeving.

1.2.

Onderzoeksvraag

De vraagstelling die centraal staat is: Wat zijn vanuit en perspectief van juridische aanvaardbaarheid
de kansen en risico’s verbonden aan blockchaintechniek?

1.3.

Methode

Alvorens in te gaan op een analyse van het juridisch raamwerk waarbinnen blockchain technieken
moeten opereren en welke kansen en risico's de technologie oplevert is enig begrip vereist van de
verzameling technieken en technologieën die blockchain maken wat het is.
Blockchain is niet één enkele techniek, maar eerder een diverse verzamelingen van technieken en
toepassingen die onderling nogal verschillen en niet zo heel veel gezamenlijke kenmerken vertonen.
Eén kenmerk wordt zeker door welhaast elk van de verschillende vormen gedeeld, namelijk dat de
achterliggende technologie ingewikkeld is.
Aan blockchain worden in de media allerlei eigenschappen toegeschreven en die niet zelden als
absolute waarden gepresenteerd. Een uitgebreide beschrijving van de techniek stelt de lezer van dit
rapport in staat de techniek beter op zijn waarde te schatten. Een goed begrip van de techniek
maakt het mogelijk de juridische analyse scherper neer te zetten.

17

Blockchain is een breed fenomeen. Het is vrijwel onmogelijk om het in al zijn aspecten te vatten. Er
worden velerlei toepassingsmogelijkheden aan blockchains toegeschreven. De uitwerking van die
toepassingen is in verreweg de meeste gevallen niet erg volwassen en in veel gevallen is er in
praktische zin weinig werkelijk gerealiseerd en bespiegelingen over die toepassingen hebben een
hoog theoretisch gehalte. Om dit onderzoek uitvoerbaar te maken en houden is gekozen om een
viertal use-cases als uitgangspunt te nemen voor de analyse. Deze use-cases betreffen merendeels
projecten die als doel hebben een daadwerkelijke toepassing van blockchain technologie te
realiseren. Vaak worden toepassingen beschreven in de financiële sector.1 In dit rapport is er juist
voor gekozen andersoortige toepassingen centraal te stellen.

1.4.

Structuur van het rapport

Dit rapport bestaat uit 4 hoofdstukken. In hoofdstuk 2 wordt blockchaintechniek en verschillende
technische varianten van blockchains beschreven. Tevens wordt aandacht besteed aan de
achtergrond en herkomst van blockchain technologie en aan huidige toepassingsmogelijkheden
vanuit een technisch perspectief. In hoofdstuk 3 een aantal juridische aspecten geanalyseerd die
van belang zijn voor de in hoofdstuk 4 gepresenteerde use-cases, maar die zich niet lenen voor
integrale behandeling binnen de use-cases. Hoofstuk 4 behandelt de use-cases die ten behoeve
van dit rapport zijn onderzocht. Hoofdstuk 5 presenteert de bevindingen van de analyse van de usecases in het licht van de centrale vraagstelling, wat betekent dit alles voor de wetgever? Het rapport
wordt afgesloten met conclusies.
Schellekens is de hoofdauteur van het rapport. Paragraaf 3.2 is geschreven door Tjong Tjin Tai. De
scheepsregsitratie use-case is gescheven door Schemkes en Tjong Tjin Tai. De use-case over
schatkistbankieren is geschreven door Kaufmann. Leenes heeft een bijdrage geleverd aan
hoofdstuk 2.
De auteurs zijn dank verschuldigd aan de experts die ten behoeve van dit onderzoek geïnterviewd
zijn. Een lijst met de organisaties waar de geïnterviewden werkzaam zijn is als bijlage bij dit rapport
opgenomen.

1 Zie bijvoorbeeld J.J. Oerlemans, B.H.M. Custers, R.L.D. Pool en R. Cornelisse, Cybercrime en witwassen

Bitcoins, online dienstverleners en andere witwasmethoden bij banking malware en ransomware, 319
Onderzoek en beleid.

18

2. Technische uitleg van blockchain
2.1 Introductie
Een blockchain is een databank die op meerdere plaatsen onder evenzovele beheerders wordt
bijgehouden.2 Nieuw toe te voegen data worden in een blok verzameld en ‘en bloc’ toegevoegd
achteraan de bestaande databank, de blockchain. Het nieuwste blok bevat een digitale vingerafdruk
(hash) van het laatste blok in de bestaande keten.
Een blockchain streeft ernaar de gegevens in de blockchain onveranderlijk vast te leggen. De
achtergrond van het streven naar onveranderlijkheid is dat partijen voor wie de vastgelegde
gegevens van belang zijn niet meer blind hoeven te vertrouwen op de beheerders van de
databanken of derden die de beheerder zouden kunnen bewegen vastgelegde gegevens te
veranderen of wissen.3 Het elimineren van de noodzaak om te vertrouwen zou een nieuwe impuls
geven aan het internet dat technisch gezien een zeker vertrouwen tussen gebruikers veronderstelt.
Onveranderlijkheid
Een claim van onveranderlijkheid is een stevige claim. Het is daarom van belang iets dieper in te
gaan op de wijze waarop onveranderlijkheid wordt bewerkstelligd (of misschien beter, benaderd).
Een eerste element voor het benaderen van onveranderlijkheid hebben we al gezien: een
blockchain wordt niet op één plek onder één beheerder bijgehouden. Er zijn meerdere volledige
kopieën van een blockchain, bijgehouden door meerdere beheerders. Dit vermindert in sterke mate
de afhankelijkheid van een of enkele beheerders. Individuele beheerders hebben betrekkelijk
geringe invloed binnen het netwerk van nodes (knooppunten in het netwerk). Dit geeft tevens een
eerste beperking van de onveranderlijkheid. Slechts wanneer een groot aantal beheerders
samenspant kan de onveranderlijkheid van de geregistreerde data alsnog onder druk komen te
staan.
Een tweede element is dat er economische prikkels worden ingebouwd om de beheerders te
bewegen zich aan de spelregels, het protocol, te houden. Dit zijn positieve en negatieve prikkels.
Daarin speelt de zogenaamde cryptocurrency, zoals bijvoorbeeld bitcoin, een rol. Beheerders die
zich aan het protocol houden kunnen een beloning in de vorm van cryptocurrency verdienen. Een
negatieve prikkel is dat een beheerder moet investeren voor hij in staat wordt gesteld cryptocurrency
te verdienen. Een beheerder die zich niet aan het protocol houdt kan zijn investering als verloren
beschouwen. De investering kan verschillende vormen aannemen. Het kan bijvoorbeeld een
investering in elektriciteit en rekenkracht zijn (dit is het geval bij een systeem gebaseerd op
zogenaamd Proof-of-Work) of bijvoorbeeld een investering in cryptocurrency (dit is het geval bij een
systeem gebaseerd op zogenaamd Proof-of-Stake). Dit geeft echter ook weer een beperking aan.
Indien prikkels hun werking verliezen (bijvoorbeeld omdat de waarde van de cryptocurrency daalt)
dan kunnen de beheerders uitstappen. Dat kan het einde van de blockchain betekenen.
Dit alles is gevat in een softwaresysteem dat het moeilijker maakt voor beheerders om van het
protocol af te wijken.
Het bovenstaande brengt echter ook weer een nieuw probleem met zich mee. Als er meerdere
kopieën van een blockchain bestaan onder verschillende beheerders is er een risico dat de versies
van de blockchain van elkaar gaan afwijken. Binnen de context van het elimineren van vertrouwen is
dit probleem lastig op te lossen. Het aanduiden van een enkele beheerder als master die door de
2 Technische begrippen, zoals ‘beheerder’, die in deze paragraaf worden gehanteerd worden uitgelegd in paragraaf

2.2.
3 Nakamoto 2008, p.1.

19

anderen steeds gevolgd moet worden doet het voordeel van decentralisatie en daarmee
geassocieerde, geclaimde eliminatie van vertrouwen teniet.
De oplossing voor het versieprobleem ligt in de door het protocol bepaalde regel dat de langste
keten van geldige blokken de geldige keten is. Wat is nu een geldig blok? Dit wordt bepaald door
uitvoering van het zogenaamde consensusmechanisme. In de bitcoin blockchain werkt dit als volgt:4
De beheerders verzamelen alle transacties (i.e. nieuw aan de blockchain toe te voegen gegevens)
gedurende een periode van circa 10 minuten en voegen deze samen tot hun zogenaamde
kandidaatblok. Na ommekomst van de periode van 10 minuten beginnen alle beheerders een
cryptografische puzzel op te lossen, gebaseerd op hun eigen kandidaatblok. De beheerder die er als
eerste in slaagt zijn puzzel op te lossen stuurt zijn kandidaatblok samen met zijn Proof-of-Work (dat
is het verifieerbare bewijs dat hij inderdaad zijn puzzel heeft opgelost) rond binnen het netwerk. De
andere beheerders verifiëren dat het Proof-of-Work klopt en als dat het geval is geldt het blok van de
winnende beheerder als geldig blok. Met andere woorden, de winnende beheerder heeft de langste,
bestaande keten met een blok verlengd en daarmee is zijn keten nu de langste keten en dus de
geldige keten. Iedere beheerder heeft in zijn blok een betaling aan zichzelf uitgeschreven, uit te
betalen in nieuwe bitcoins. Alleen de winnaar van de puzzel ontvangt de betaling; immers alleen zijn
blok wordt in de geldige keten opgenomen. Zodra het nieuwe blok aan de keten is toegevoegd start
onmiddellijk een nieuwe competitie voor het volgende kandidaatblok. De duur van circa tien minuten
is in wezen de tijd die nodig is om met krachtige computers de puzzel op te lossen.
Gedetailleerde uitleg van Proof-of work
Het basisidee van een blockchain is dat er blokken gegevens zijn die aan elkaar geschakeld
zijn. In het geval van Bitcoin worden transacties die in een periode van circa 10 minuten
plaatsvinden (ongeveer 2500) samengevoegd tot een blok. De volgende transacties komen
in het volgende blok dat aan het begin een verwijzing bevat naar het vorige blok, en zo
verder. Wanneer de reeks blokken van begin tot eind worden doorlopen is een volledig
overzicht van alle transacties die plaats hebben gevonden beschikbaar.
Om te garanderen dat er niet geknoeid is met de gegevens in een blok, bevat deze een
'controlegetal', een hashcode. De hashcode is een tekenreeks die wordt verkregen door de
gegevens in het block door een functie te halen. Gebruikmakend van een welbekende
hashfunctie, MD5, levert "Deze zin dient ter voorbeeld van hashfuncties." de volgende MD5hash op: "2948a9d076a01719fa67fef6a009790e". Wanneer we een enkele letter
veranderen is de hash volledig anders: "deze zin dient ter voorbeeld van hashfuncties."
levert bijvoorbeeld "c73a3318a1d7cd0d55ab712c19f84766" op. Iedere wijziging in het blok
is dus te detecteren. De hashcodes zijn onomkeerbaar. Het zal duidelijk zijn dat het niet
mogelijk is om de korte tekenreeks van de hashcode om te toveren tot de voorbeeldzin, laat
staan dat een echt blok dat uit duizenden tekens kan bestaan kan worden gecreëerd uit een
tekenreeks van 32 tekens.
Blokken bevatten ook een zogenaamd Proof-of-Work. In technische zin is de Proof-of-Work
de tekenreeks die maakt dat de hashcode van het huidige blok (berekend uit de hashcode
van het vorige blok, de transacties in het huidige blok en de Proof-of-Work) begint met een
van tevoren vastgesteld aantal nullen (zie figuur 1). Dit vergt erg veel rekenkracht aangezien
een grote hoeveelheid potentiële Proof-of-Work kandidaten moet worden gegenereerd en op
basis daarvan hashcodes moeten worden berekend net zo lang tot een hashcode ontstaat
die voldoet aan de eisen. De Proof-of-Work is een bewijs dat een substantiële investering
heeft plaatsgevonden in het oplossen van een cryptografische puzzel. Alleen degene (node)
die als eerste een Proof of Work heeft geleverd voor een blok mag dat blok aan de keten
toevoegen.5 Andere nodes controleren de hashcode van het nieuwe blok en voegen alleen
geverifieerde blokken toe aan hun (lokale) keten. Doordat alle nodes deze procedure
4 Antonopoulos 2017, Hoofdstuk 2.
5 Voor het begrip ‘node’, zie wederom paragraaf 2.2.

20

doorlopen zijn er vele identieke geldige ketens. Deze procedure is dus een
consensusmechanisme waarmee de geldigheid van de hele dataset wordt bepaald. De
geldige keten in een blockchain is gedefinieerd als de langste aaneengesloten keten van
blokken waarvoor Proof-of-Work bestaat.
Het aldus ingerichte stelsel levert de volgende resultaten:
Het netwerk convergeert naar één set gegevens. Dit gebeurt zonder decentralisatie aan te tasten:
iedere tien minuten wint – naar verwachting – een andere beheerder. De beheerders investeren, nl.
elektriciteit en rekenkracht in het oplossen van de puzzels (negatieve prikkel). De winnende
beheerder verdient (mine-t) cryptocurrency (positieve prikkel). De blockchain is onveranderlijk in de
volgende zin: een beheerder die gegevens in een oud blok verandert in zijn versie van de blockchain
onderbreekt zijn keten. Het Proof-of-Work van het veranderde blok zal immers niet meer kloppen en
dus verliest het blok zijn geldigheid. Ook de digitale vingerafdruk van dit blok in het opvolgende blok
klopt niet meer. Daarmee is zijn keten onderbroken en niet meer de langste en zal door de rest van
het netwerk genegeerd worden. De beheerders kunnen immers alleen bitcoins verdienen door een
geldig blok toe te voegen aan de langste keten. Zij hebben er geen belang bij te investeren in een
kortere keten.
Gedetailleerdere uitleg onveranderlijkheid
Indien een beheerder in een oud block gegevens verandert, dan correspondeert de
hashcode van dat blok niet meer met die in het volgende blok en zal de keten van onze
beheerder zijn onderbroken. De keten van onze beheerder is dan niet meer de langste en
zal door de andere nodes genegeerd worden. Onze beheerder kan proberen dit te herstellen
door nieuw Proof-of-Work te genereren voor alle blokken vanaf het blok waarin hij iets
veranderd heeft tot en met het nieuwste blok. Maar de rest van het netwerk, gaat gewoon
door nieuwe blokken toe te voegen aan hun lange keten. De kans voor onze beheerder om
vanuit zijn achterstandspositie de rest van het netwerk in te halen en een nieuwe langste
keten te genereren is miniem, dat kost simpelweg te veel rekenkracht. Dat is anders indien
onze beheerder meer rekenkracht heeft dan de rest van het netwerk. Dat geeft dan meteen
een randvoorwaarde aan voor de onveranderlijkheid van de bitcoin blockchain. Een
beheerder of een consortium van beheerders die meer dan de helft van de rekenkracht
bezitten kunnen de blockchain manipuleren en oude gegevens wijzigen al vergt dat wel een
behoorlijke investering.
Blockchains worden onderscheiden in permissionless en permissioned blockchains en in publieke
en private blockchains.
Een permissionless blockchain is een blockchain waarin een ieder miner kan worden.6
Bij een permissioned blockchain is het aan het hiërarchische oordeel van een centrale instantie of
een collectiviteit (zoals de groep van alle miners) onderworpen wie als miner actief kunnen zijn. Hier
kunnen alleen toegelaten miners deelnemen aan het consensusmechanisme.7 In een permissioned
blockchain is er vaak een centrale instantie die substantiële controle over de blockchain heeft.
Een permissioned blockchain kan met identieke protocollen werken als een permissionless
blockchain. Het is echter ook mogelijk dat wordt volstaan met eenvoudiger consensusmechanismen.
Een voorbeeld van een eenvoudiger consensusmechanisme is round robin: om beurten krijgen
nodes de gelegenheid hun blok aan de keten toe te voegen.8 Een dergelijke permissioned

6 A permissionless blockchain is a blockchain, in which there are no restrictions on identities of transaction

processors (i.e., users that are eligible to create blocks of transactions). Bron: BitFury Group 2015, p. 10.
7 A permissioned blockchain is a blockchain, in which transaction processing is performed
by a predefined list of subjects with known identities. Bron: BitFury Group 2015, p. 10.
8 BitFury Group 2015, p. 12-13.

21

blockchain hoeft ook geen cryptocurrency te hebben. Afspraken om oude blokken te wijzigen
kunnen eenvoudiger geaccommodeerd worden.9 10
Bij een publieke blockchain kan iedereen lezen wat er op de blockchain staat. Bij een private
blockchain kunnen alleen toegelaten gebruikers lezen wat er op de blockchain staat. Een
permissionless blockchain is publiek.
Blockchains hebben velerlei toepassingen. De oer-permissionless-blockchain – de bitcoin
blockchain – dient als betaalmechanisme met als inherente eigenschap dat voorkomen wordt dat
bitcoins dubbel uitgegeven kunnen worden. Door alle transacties die met bitcoin plaatsvinden te
registreren kan eenvoudig op het dubbel uitgeven van bitcoins gecontroleerd worden.
Een blockchain is een databank die op meerdere plaatsen onder evenzovele beheerders wordt
bijgehouden.
Indien de kopieën of versies van verschillende beheerders uiteenlopen is een regel nodig om te
bepalen wat de geldige versie is. Deze regel is dat de langste keten van geldige blokken de geldige
keten is.
Een blockchain streeft ernaar de gegevens in de blockchain onveranderlijk vast te leggen.
In een permissionless en sommige permissioned blockchains zijn crypto- economische prikkels
ingebouwd om de beheerders te bewegen zich aan de spelregels, het protocol, te houden en de
onveranderlijkheid van gegevens niet aan te tasten.

Na deze korte introductie over de bitcoin blockchain kunnen de verschillende actoren binnen een
blockchain geduid worden. We hebben dit overzicht nodig om de use-cases in meer detail te kunnen
analyseren.

2.2 Terminologie en rollen
Wat is een blockchain?
In de introductie is bondig beschreven hoe de Bitcoin blockchain werkt. Bitcoin is de oorspronkelijke
blockchain, maar in de loop der tijd zijn er vele varianten gemaakt op basis van een of meer
uitgangspunten achter Bitcoin. Door deze variatie is het niet mogelijk een eenduidige definitie van
'de' blockchain te geven. De kenmerken die naar ons idee essentieel zijn om tot de familie van
blockchain technologieën te behoren zijn:
 Data worden opgeslagen in blokken;
 Blokken gegevens zijn logisch aan elkaar gekoppeld door verwijzers (hashcodes).
 Er zijn meerdere kopieën (of versies) van de blokken gegevens (gedistribueerd model) onder
beheer van verschillende beheerders.
 De geldigheid van een blok wordt bepaald door code.
 De langste keten van geldige blokken is de geldige keten.
Dat betekent dat we sommige kenmerken van de Bitcoin blockchain niet tot de kernelementen van
een blockchain rekenen:
 Hoe precies gedefinieerd wordt wat een geldig blok is (voor Bitcoin is dat Proof-of-Work).
9 Bitfury Group 2015, p. 12-14.
10 Linnemann 2016.

22



Dat de beheerders van de nodes in de blockchain (in de conceptie van de ontwerper)
uitsluitend gedreven worden door economische prikkels.

Definities termen en rollen:
Blockchain:
dit begrip wordt in dit rapport gebruikt om te verwijzen naar een database die middels
software en/of hardware gedistribueerd wordt opgeslagen in de vorm van gekoppelde
blokken, waarbij in beginsel de langste versie als de ‘geldige’ versie wordt gekwalificeerd.
Node:
een computer met een softwareapplicatie die een versie van de ‘volledige’
transactiegeschiedenis van een blockchain beheert en/of een bijdrage levert aan het
consensusmechanisme.11
Node-beheerder:
dit begrip verwijst naar een miner en/of naar een full node-beheerder.
Miner:
een persoon die bijdraagt aan de boekhouding op de door het protocol voorgeschreven
wijze, bijvoorbeeld door middel van het oplossen van cryptografische puzzels. In sommige
systemen wordt een vergelijkbare rol aangeduid met de term validator.
Full node:
een computer met een softwareapplicatie die een versie van de ‘volledige’
transactiegeschiedenis van een blockchain downloadt en opslaat. Full nodes controleren of
transacties en blokken voldoen aan de regels die in het betreffende blockchain protocol zijn
vastgesteld en dragen aldus eveneens bij aan het consensusmechanisme.
Full node-beheerder:
een natuurlijk persoon of een rechtspersoon die een full node beheert. Omdat de volledige
versie op een veelheid van locaties wordt beheerd, zijn er ook veel full node-beheerders.
Core developer:
een natuurlijk persoon die core blockchain protocollen ontwikkelt, zoals code betreffende
consensus, validatie van blokken of transacties, de virtual machine (die Bitcoin Script
bytecodes, of gecompileerde smart contracts uitvoert), en smart contract programmeertalen.
Ontwikkelaar van een smart contract:
een natuurlijk persoon die smart contract code ontwikkelt op basis van de programmeertalen
die door de core developers zijn ontworpen. De ontwikkelaar van een smart contract kan
deze code mogelijk ook in opdracht van de aanbieder van het smart contract op de
blockchain zetten.
Aanbieder van een smart contract:
een natuurlijke persoon of een rechtspersoon die een individueel smart contract aanbiedt op
een smart contract platform.
Gebruiker:
een natuurlijk persoon of een rechtspersoon (niet zijnde developer, full node-beheerder of
miner) die een blockchain raadpleegt of (transactie)gegevens aanbiedt voor opname in de
blockchain. Een voorbeeld is iemand die een betaling met Bitcoin wil verrichten en daartoe
de benodigde transactiedata aan een node aanbiedt. Een ander voorbeeld is een notaris die
ten behoeve van een cliënt een akte op een kadaster-blockchain plaatst.
Een deelnemer:
een natuurlijk persoon of een rechtspersoon die een versie van de blockchain beheert (full
node) en/of gebruiker is van een blockchain. Gezien de verwarring die dit begrip teweeg kan
brengen wordt deze term zo min mogelijk gebruikt in dit rapport.
Oracle:

11 Antonopoulos 2017, Hoofdstuk 8.

23

een applicatie (software agent) die off-chain gegevens, aangeleverd door een derde partij of
een andere applicatie, zoals een sensor, on-chain zet ten behoeve van de uitvoering van
een smart contract.
Exchange:
een exchange is een digitale marktplaats waar vragers en aanbieders van cryptomunten
elkaar ontmoeten en cryptomunten verhandeld kunnen worden tegen andere cryptomunten
of fiat valuta.
Wallet:
software en/of hardware waarmee een ‘bezitter’ van cryptocurrency de betreffende publieke
en private sleutel(s) beheert. Met behulp van de wallet kunnen betalingen met
cryptocurrency ingeleid worden en kunnen betalingen in cryptocurrency ontvangen worden.
De wallet kan informatie geven over (recente) transacties. Een wallet kan ook meerdere
sleutelparen bevatten. Multisig toepassingen zijn ook mogelijk (meerdere private keys zijn
dan nodig voor een enkele transactie).

2.3 Overige onderscheidingen
Enkele implicaties van consensusmechanismen
Schaalbaarheid
Veel blockchains werken met proof-of-work. Om de onveranderlijkheid te bewerkstelligen moet er
voor ieder block een proof-of-work bestaan. Dat betekent uiteraard dat een nieuw blok pas
toegevoegd kan worden als de generatie van het proof-of-work voltooid is. In de bitcoin blockchain
kost dit ongeveer 10 minuten per blok. Bovendien hebben blokken een beperkte blokgrootte. Een en
ander leidt dit tot twijfels over de schaalbaarheid, i.e. het aantal transacties dat de bitcoinblockchain
per minuut aankan. Er is een risico dat de blockchain verstopt raakt bij toenemende populariteit.
Duurzaamheid
Om onveranderlijkheid te bewerkstelligen moet een consensus mechanisme uitgevoerd worden. Dit
levert de benodigde controle getallen voor individuele blokken (hashcode in combinatie met proof-ofwork) die garanderen dat de informatie in het betreffende blok integer is. Bovendien zorgt het
consensusmechanisme ervoor dat ieder blok (eigenlijk keten van blokken) op vele plaatsen
beschikbaar is zodat ook de integriteit van de ketens is gegarandeerd. In veel blockchains berust het
consensusmechanisme op proof-of-work. Blockchain is een redundant systeem waarin alle miners
proberen proof-of-work voor hun block te leveren (minen). Juist omdat ze allen minen, kost het veel
rekenkracht en dus elektriciteit en is een blockchain met proof-of-work vanuit
duurzaamheidsperspectief bijzonder nadelig.1

Toepassingen
Het moge duidelijk zijn dat de toepassingsmogelijkheden voor gedistribueerde databases waarvan
blockchain slechts een variant is, schier oneindig zijn. Hieronder wordt een in de technische
literatuur aangehouden onderscheiding in toepassingen aangehouden.
Distributed ledger
Indien een blockchain puur als een distributed ledger wordt gebruikt, dan dient zij om data over
feiten zoals transacties vast te leggen. Het is van belang om te beseffen dat opname in een
blockchain niet kan garanderen dat de gegevens zelf juist zijn. De blockchain kan er hooguit voor
zorgen dat eenmaal opgeslagen gegevens niet meer gewijzigd kunnen worden. Daarbij gelden
uiteraard de beperkingen van onveranderlijkheid zoals hierboven besproken.

24

Smart contracts
Vanuit technisch perspectief, is een smart contract code die een gebruiker op de blockchain kan
plaatsen. De Ethereum blockchain ondersteunt de mogelijkheid om smart contracts te maken. Het
biedt een platform en programmeertaal om smart contracts op te stellen en uit te voeren. Het
concept van smart contracts wordt hier verder dan ook beschreven in de context van Ethereum, ook
al is de mogelijkheid om smart contracts te maken niet beperkt tot de Ethereum blockchain.
Voorbeelden van projecten die platforms voor smart contracts ontwikkelen of aanbieden, behalve
Ethereum, zijn onder andere EOS, Tezos en het op bitcoin gebaseerde Rootstock.
Een Ethereum gebruiker kan een smart contract scheppen en daarin de instructies opnemen die
hem goeddunken, maar zodra het smart contract eenmaal in de blockchain is opgenomen, wordt de
uitvoering van het smart contract geregeld door het platform en de instructies/voorwaarden (code) in
het smart contract. De gebruiker die het smart contract op de blockchain heeft gezet kan daar geen
invloed meer op uit oefenen.12
Een smart contract kan onder geprogrammeerde voorwaarden tokens overdragen. Via een oracle
kan het feiten van buiten de blockchain (geprogrammeerd) in aanmerking nemen. Zo kan men een
smart contract zo programmeren dat het een bepaalde dienst verricht, zoals het openen van een IoT
hoteldeur, indien aan bepaalde voorwaarden, zoals betaling, is voldaan. Het smart contract
controleert automatisch of aan de voorwaarden is voldaan.13
Het smart contract, i.e. de code wordt uitgevoerd door alle nodes in het netwerk. Degene die het
contract ‘vraagt’ de deur te openen (voor hemzelf of voor een ander) zal een transaction fee moeten
betalen die ten goede komt aan de node-beheerders, die immers rekencapaciteit ter beschikking
moeten stellen om de code van het contract uit te voeren. Dit kan betekenen dat er een zekere
uitdaging in zit om een businessmodel rond smart contracts te ontwikkelen. Veel internetgebruikers
zijn immers gewend dat allerlei diensten gratis – in de zin van zonder directe financiële
tegenprestatie – worden verleend.
Zoals uit het hiervoor gegeven voorbeeld van een IoT hoteldeur blijkt, kan een smart contract
functioneren op een manier die enigszins doet denken aan de uitvoering van een overeenkomst. Dat
is ook de achtergrond van de term ‘smart contract’. De term ‘smart contract’ is voor het eerst
gebruikt door Nick Szabo in 1996.14 De term bestond al ruim voor de eerste blockchain ontstond. Of
een smart contract ook in juridische zin een overeenkomst kan zijn is een vraag die paragraaf 3.2.8
behandeld wordt.
Tokens
Tokens
Een token is een uniek element. De uniciteit moet begrepen worden in de zin dat een bitcoin niet
dubbel uitgegeven kan worden. Welke betekenis een token heeft hangt af van de context waarin het
gebruikt wordt (bijvoorbeeld een loyalty card, een munt, etc.) In blockchain context bestaan
zogenaamde native tokens. Dit zijn de cryptocurrencies zoals bitcoin en ether die nodig zijn om het
consensus mechanisme te laten werken. Daarnaast kunnen ook tokens op applicatieniveau
gedefinieerd worden. Deze laatste worden hier verder niet behandeld.15

Samengestelde transacties
In de informatica, worden verschillende decentrale systemen naar toepassing onderscheiden.
Sommige categorieën vinden hun oorsprong in de periode voorafgaande aan Nakamoto’s
blockchainpaper. De toepassingen die hierna genoemd worden zien op ingewikkelder structuren dan

12 Om aan de bezwaren die aan de onveranderlijkheid van smart contracts tegemoet te komen, is de functie

‘delegatecall’ ontwikkeld. Iedere aanroep van een ongewenst smartcontract wordt dan doorgeleid naar een ander
contract. (Grincalaitis 2018).
13 Buterin 2014.
14 Szabo 1996.
15 Zie https://www.ethereum.org/token .

25

eenvoudige smart contracts. De decentrale toepassingen krijgen allicht een impuls door de komst
van blockchains.
Een eerste mogelijkheid bestaat uit Decentralised Applications (DApps). Dit is een applicatie die
ontstaat door een aantal smart contracts aan elkaar te koppelen. Vervolgens worden Decentralised
Organisations onderscheiden. Dit zijn in wezen door mensen geleide organisaties waarbij de
interacties tussen de betrokkenen en het beheer van de eigendommen van de organisatie verlopen
via een in software vastgelegd protocol dat gehandhaafd wordt in een blockchain.16
Nog een stap verder gaan zogenaamde Decentralised Autonomous Organisations (hierna DAO).
Een DAO is een organisatie die geleid wordt door regels vastgelegd in smart contracts.17
Het bovenstaande geeft onderscheidingen weer die in de literatuur worden gemaakt. Het zijn meer
typeringen van toepassingen dan dat er harde scheidslijnen te trekken zijn. Ook is onduidelijk of
toepassingen als DAOs in de praktijk een hoge vlucht zullen nemen.

Smart contract: Code die een gebruiker op de blockchain plaatst. Een andere gebruiker kan deze
code ‘bezoeken’. De code wordt dan uitgevoerd door nodes. De code is onveranderlijk op dezelfde
wijze als data in een blockchain onveranderlijk zijn.
Token: Een token is een uniek element. De uniciteit moet begrepen worden in de zin dat een bitcoin
niet dubbel uitgegeven kan worden.
Decentralised application: Een applicatie die ontstaat door twee of meer smart contracts te
koppelen.
Decentralised Autonomous Organisation (DAO): Een DAO is een organisatie die geleid wordt door
regels vastgelegd in smart contracts.

Governance
Het ontwerp van een blockchain is niet voor de eeuwigheid. Er bestaat in de praktijk behoefte om
een blockchain aan te passen, bijvoorbeeld aan veranderende behoeften in de tijd. Met andere
woorden, er is behoefte aan een governance structuur die besluitvorming over aanpassingen in
goede banen leidt. Uiteraard is in iedere blockchain een eigen praktijk rond governance gegroeid.
De governance kan meer impliciet zijn en berusten op machtsverhoudingen, maar kan ook meer
expliciet gemaakt zijn. Waar dat laatste het geval is, kan de structuur al dan niet ten dele ingebed
zijn in het protocol. Bij de beschrijving van governance structuren in permissionless blockchains,
maakt Finck onderscheid tussen twee hoofdtypen van governance: on chain en off chain
governance.
On chain governance ligt in handen van de houders van cryptocurrencys. Hun invloed is evenredig
aan de hoeveelheid cryptocurrency die ze houden. Beheerders van nodes en softwareontwikkelaars
moeten door de currencyhouders geaccepteerde aanpassingen doorvoeren en hebben als zodanig
geen formele invloed. Snelheid en efficiëntie worden genoemd als voordelen van on-chain
governance, maar er zijn vragen in termen van representativiteit van belanghebbende actoren
(bijvoorbeeld indien het aantal participerende currency-houders klein is) en vragen rond de
bescherming van minderheidsbelangen (bijvoorbeeld omdat de telling van stemmen een te grote
invloed heeft).
Bitcoin en Ethereum werken met off-chain governance. Daarin worden meer stakeholders betrokken
bij de besluitvorming. Eenieder kan een Bitcoin Improvement Proposal (hierna BIP) resp. Ethereum
16 Vitalik Buterin , DAOs, DACs, DAs and More: An Incomplete Terminology Guide, May 6, 2014. Beschikbaar op:

https://blog.ethereum.org/2014/05/06/daos-dacs-das-and-more-an-incomplete-terminology-guide/ (6 mei 2019).
17 Prusty, Narayan (27 Apr 2017). Building Blockchain Projects. Birmingham, UK: Packt. p. 9.

26

Improvement Proposal in discussie brengen binnen de bredere bitcoin resp. Ethereum
gemeenschap. Er is een functionaris – bijv. de BIP editor – die nieuwe voorstellen in de openbare
GitHub repository plaatst. Uiteindelijk beslissen de ontwikkelaars welke voorstellen geaccepteerd
worden. Dan is het nog aan miners die gezamenlijk tenminste de helft van de rekenkracht bezitten
om de aanpassing door te voeren.

2.4 Eigenschappen
In de voorgaande paragrafen is een beschrijving van de werking van blockchains gegeven. Op basis
van de beschrijving van de werking kunnen een aantal eigenschappen van blockchains
onderscheiden worden. Het gaat om de volgende
 onveranderlijkheid
 blindheid
 redundantie en decentralisatie
 transparantie
Hierna worden deze eigenschappen nader geduid en wordt een reflectie gegeven over de kansen
en risico’s die deze eigenschappen in abstracto bieden bij inzet van een blockchain in een
praktische context.
Onveranderlijkheid
Deze eigenschap heeft betrekking op informatie (data of code) opgenomen in een blockchain. We
beginnen met de onveranderlijkheid van data. Gegevens die eenmaal zijn opgenomen in een
blockchain die bouwt op crypto-economische prikkels kunnen niet eenvoudig veranderd worden. Dit
is in wezen een positieve eigenschap. Een databank wordt over het algemeen bijgehouden om
gegevens te bewaren. De integriteit van de gegevens is een nastrevenswaardig belang. Dit is
bijvoorbeeld van belang voor blockchains omdat zij toegepast worden om tokens die een waarde
vertegenwoordigen over te dragen (vgl. de uitdrukking het internet van waarde) of omdat ze worden
gebruikt om een juridische status vast te leggen (bijv. Kadaster). Er kunnen echter ook
omstandigheden zijn waarin het gewenst is gegevens weer uit een blockchain te verwijderen of te
wijzigen. Gegevens kunnen incorrect blijken of ze verliezen hun bruikbaarheid na verloop van tijd.
Dan kan het gewenst zijn de gegevens te verwijderen om zo correctheid van gegevens te
bewerkstelligen, opslagcapaciteit te besparen of de snelheid van het systeem te vergroten.
Net als data die eenmaal in een blockchain zijn opgenomen kan ook een smart contract niet meer uit
de blockchain verwijderd worden. Dit is een positieve eigenschap in de zin dat het van belang is dat
code die gebruikt wordt om een transactie af te wikkelen, niet halverwege veranderd wordt.
Niettemin, is het ook gewenst code die niet adequaat functioneert of niet meer past in veranderde
gebruiksbehoeften weer te kunnen verwijderen.
Concluderend kan gezegd worden dat de onveranderlijkheid van een blockchain helpt om integriteit
te borgen, maar ook in de weg kan staan. Soms is veranderlijkheid gewenst.
Blindheid
Als een registratie niet functioneert dan komt dat vaak omdat er gegevens ontbreken, incorrect zijn,
niet tijdig zijn aangeleverd, door een onbevoegde partij zijn aangeleverd etc. (zie scheepsregister
use-case, ILT use-case, CAK use-case). Er vindt controle plaats van relevante gegevens alvorens
ze worden verwerkt in de keten. Deze verificatie en/of authenticatie vindt vaak plaats door daartoe
aangewezen en geautoriseerde partijen. De bitcoin blockchain bevat geen mechanismen om
verificatie/authenticatie van gegevens die de blockchain binnenkomen uit te voeren. De bitcoin
blockchain kan daarom geen transacties tegenhouden die door een onbevoegde partij worden
verricht. In de praktijk, bestaat behoefte aan een garantie van authenticiteit van gegevens voor
verdere verwerking. De procedure voor het vaststellen van welke gegevens in de blockchain worden
opgenomen is uitsluitend gericht op andere zaken: de procedure zorgt ervoor dat de verschillende
kopieën/versies van de blockchain gelijklopen (dezelfde gegevens registreren), dat geen beheerder
een overwegende invloed krijgt, dat er beloningen voor beheerders zijn die hen motiveren actief te
27

blijven als miner etc.. De blockchain kan garanderen dat de gegevens in de blockchain integer zijn,
maar kan niet garanderen dat ze juist zijn; het is 'garbage in, garbage out'.
Bovendien is de uitvoering van een transactie op een blockchain een geautomatiseerd proces dat
geen menselijke tussenkomst vergt.18 Menselijke tussenkomst functioneert ook niet als waarborg
van de authenticiteit van opgenomen gegevens.
Een mogelijke tegenwerping is dat de bitcoin blockchain controleert op double spending. Er vinden
dus wel degelijk controles plaats en bovendien zonder menselijke tussenkomst. De controle op
double spending is echter de uitzondering die de regel bevestigt. Deze controle kan uitgevoerd
worden omdat de gegevens die voor het uitvoeren van de controle nodig zijn in de blockchain zelf
aanwezig zijn. Er zijn veel andere zaken waar de bitcoin blockchain niet op controleert en ook niet
kan controleren. Een voorbeeld is: is degene die een bitcoin transactie aanbiedt wel bevoegd om
gebruik te maken van de betreffende private sleutel? Om dit te weten is kennis van buiten de
blockchain nodig.
Misschien zou men ook nog kunnen tegenwerpen dat het onredelijk is om van de
blockchaintechniek te verlangen dat zij authenticiteit garandeert. Dat kan een normale centrale
databank immers ook niet. Een centrale databank kan inderdaad ook niet controleren of ingevoerde
gegevens correct zijn, maar er wordt gewoonlijk ook niet geclaimd dat een gewone databank de
noodzaak om te vertrouwen elimineert. Die claim wordt juist wel ten aanzien van blockchains
gemaakt.
Smart contract code is ook blind
Ook een smart contract opgenomen in een blockchain heeft geen grip heeft op wat er buiten de
blockchain gebeurt. Uiteraard kan een smart contract via een oracle rekening houden met informatie
van buiten de blockchain. Hierbij zijn twee kanttekeningen te maken. In de eerste plaats, bevestigt
dit dat een smart contract in de regel blind is. Een smart contract kan alleen iets zien als het
raadplegen van een desbetreffend oracle expliciet ingeprogrammeerd is. In de tweede plaats moet
een smart contract ook maar vertrouwen op de authenticiteit van het oracle. Een voorbeeld kan dit
illustreren. Een IoT-hoteldeur gaat niet meer open als een smart contract geconstateerd heeft dat de
verblijfsperiode van de betreffende hotelgast is verstreken. Dit impliceert dat de blockchain erop
vertrouwt dat er niet gemanipuleerd is met de hoteldeur. De IoT hoteldeur is een oracle waarop het
smart contract moet vertrouwen.
Redundantie en decentralisatie
Er bestaan meerdere kopieën van de databank.19 Door redundantie staat of valt het functioneren
van een blockchain niet met het functioneren van een enkele node in het netwerk. De redundantie
geeft ook een zekere bescherming tegen een van buiten komende dreiging, zoals een natuurramp,
of een cyber aanval. In zoverre is dit een positieve eigenschap.
Redundantie en decentralisatie creëren echter ook coördinatieproblemen. Sommige
coördinatieproblemen worden langs technische weg opgelost, bijvoorbeeld hoe zorg je ervoor dat de
verschillende versies van de blockchain dezelfde data registreren? Andere coördinatieproblemen
worden echter niet opgelost: hoe verwijder je data uit alle kopieën? Bovendien beperken
coordinatieproblemen zich niet tot operationele kwesties (zoals het verwijderen van data uit alle
kopieën), maar strekken zich ook uit tot de meer strategische kwesties van aanpassing van het
protocol om op de lange duur bij de tijd te blijven.

18 Een miner of full node is niet actief betrokken bij de uitvoering van het consensus mechanisme of formele

verificatie van transacties. Uiteraard kan een beheerder van een node als hij dat wil ingrijpen op alles wat er op zijn
systeem gebeurt. Ingrepen die echter niet passen binnen het protocol leiden er toe dat de beheerder zichzelf
diskwalificeert en worden daarmee sterk ontmoedigd.
19 Een kanttekening is het volgende: Miners concurreren met elkaar. Dat stimuleert hen steeds snellere
computerapparatuur te kopen met allicht ook een hoger elektriciteitsverbruik. De toenemende kosten leiden tot
concentratie onder miners. Dat vermindert de redundantie.

28

Transparantie
De geldige keten is de langste keten met geldige blokken. Om dit te kunnen constateren moeten full
nodes transparant zijn over de keten. In een publieke blockchain kan iedereen de data op de
blockchain lezen. In een private blockchain kunnen alleen de toegelaten deelnemers de blockchain
lezen (maar dit kan ook nog een grote groep zijn). Voor veel toepassingen is het echter niet handig
dat iedereen alles kan lezen.
Een manier om dat op te lossen is ervoor te zorgen dat iedereen nog wel de data kan zien, maar
daar geen informatie aan kan ontlenen. Voorbeelden zijn versleuteling van on-chain data, het
werken met pseudoniemen, off-chain opslag met on-chain alleen een digitale vingerafdruk van de
off-chain opgeslagen informatie etc. De off-chain opgeslagen informatie moet dan uiteraard ook
weer adequaat beveiligd worden. Dit alles voegt echter complexiteit toe.
Een andere oplossing is werken met leesrechten. Eenieder kan alleen de data lezen waartoe hij
leesrechten heeft. De gebruikers met beperkte leesrechten zullen dan de keten niet meer kunnen
verifiëren; ze kunnen hem immers niet meer helemaal lezen. Zij zullen dan moeten vertrouwen op
tussenpersonen die de keten wel kunnen auditen. Nu zou men misschien nog kunnen leven met het
idee dat niet iedereen data kan auditen (veel gewone gebruikers zullen dit immers nooit doen), maar
lastiger is dat ook deze oplossing complex is. De leesrechten zullen immers door iedere full node op
dezelfde manier toegepast moeten worden.
Een ander punt is dat transparantie van data nog niet gelijk staat aan het adequaat informeren. Het
hiervoor genoemde voorbeeld van de IoT hoteldeur kan dit illustreren: voor de hotelgast is niet
alleen van belang dat de IoT hoteldeur doet wat zij verondersteld is te doen, maar ook is van belang
dat de code van het smart contract doet wat het smart contract hoort te doen. Dat is vast te stellen
door de code van het smart contract zoals dat op de blockchain staat te inspecteren. Dat
veronderstelt echter wel dat de waarde van de transactie de tijdsinvestering in inspectie
rechtvaardigt. De hotelgast kan de inspectie van de code uiteraard ook uitbesteden aan een EDPauditor. Dat introduceert echter weer een nieuwe tussenpersoon, die moet worden vertrouwd.
Op basis van hun werking kunnen een aantal eigenschappen van blockchains worden
onderscheiden en gerelativeerd. Het gaat om de volgende:
•
onveranderlijkheid
•
blindheid
•
redundantie en decentralisatie
•
transparantie

3. Algemeen juridisch deel
3.1 Inleiding
Hoewel juridische kwesties bij de specifieke use-cases aan de orde komen, zijn er diverse algemene
vragen die ten behoeve van de overzichtelijkheid beter in het algemene deel aan de orde kunnen
worden gesteld voor alle use-cases tezamen. Te denken valt aan vragen van IPR (jurisdictie en
toepasselijk recht), de juridische betekenis (geldigheid, bewijskracht), aansprakelijkheid. Deze
vragen kunnen bij de huidige stand van zaken mogelijk nog niet eenduidig worden beantwoord. In
dat geval zal worden getracht verschillende alternatieven te schetsen of mogelijk suggesties voor
toekomstige regelgeving te doen. Het is niet ondenkbaar dat de rol van accountants en notarissen
verandert onder invloed van blockchain. Of, en hoe dit gebeurt, is uiteraard een toekomstige
omstandigheid waarover geen harde informatie bestaat.20 Het onderzoek schetst een beknopt
verwachtingspatroon voor zover kenbaar uit bestaande literatuur. Verwachtingen die nauw
samenhangen met smart contracts worden bij de derde use-case behandeld.
20 Zie ten aanzien van notarissen Tjong Tjin Tai 2018a.

29

3.2 Privaatrechtelijke aspecten
3.2.1 Algemeen21
Blockchaintechnologie roept verschillende vragen op voor het privaatrecht. Het privaatrecht heeft
betrekking op de regels die tussen burgers onderling gelden, zoals de vraag of je een contract moet
nakomen, of iemand schadevergoeding aan een ander moet betalen omdat hij eigendom van die
ander heeft beschadigd. In het privaatrecht is het uitgangspunt dat mensen vrij zijn om te doen wat
ze willen. Er zijn maar weinig beperkingen. Blockchaintechnologie is daarom in principe toegelaten,
de vraag is vooral of gebeurtenissen en handelingen op en rond blockchains gevolgen hebben in het
privaatrecht. Om dit te beoordelen werkt het privaatrecht met regels die uitgaan van bepaalde
privaatrechtelijke concepten zoals ‘overeenkomst’ of ‘contract’, ‘goederen’ en dergelijke. De taak van
juristen is om bij gebeurtenissen in de wereld te beoordelen of sprake is van zo’n concept,
bijvoorbeeld of een gesprek tussen twee mensen is uitgemond in een overeenkomst. Dit proces
heeft ‘kwalificatie’. De belangrijkste vragen rond blockchain hebben ermee te maken hoe onderdelen
en aspecten van blockchain moeten worden gekwalificeerd, en wat daar de gevolgen van zijn.

3.2.2 Wat is een blockchain in het privaatrecht?
Een blockchain is een verschijnsel dat gebruik maakt van Internet (of eventueel andere
netwerkverbindingen), waarbij diverse computers (nodes) samenwerken. Die nodes worden
gecontroleerd door mensen:22 node-beheerders. Computers zelf worden in het recht beschouwd als
dode dingen, werktuigen die door mensen worden gebruikt. Voor de kwalificatie van een blockchain
draait het er daarom om hoe de relatie tussen de node-beheerders moet worden gekarakteriseerd
(gekwalificeerd). Juristen noemen de juridische relatie tussen mensen ook wel een
‘rechtsverhouding’. Om het plaatje compleet te maken is het nodig verschillende mogelijkheden te
onderzoeken.
De eerste stap is of er tussen de node-beheerders een overeenkomst bestaat. ‘Overeenkomst’ is de
juridische naam voor wat niet-juristen vaak contract noemen. Met ‘contract’ wordt meestal bedoeld
een papier (of elektronische variant daarvan) waarin partijen hun afspraken hebben neergelegd en
dat zij hebben ondertekend: dit bewijst dat er een overeenkomst is gesloten. Maar het is ook
mogelijk om een mondelinge overeenkomst te sluiten, daarom spreken juristen liever van
‘overeenkomst’. Om te bepalen of er een overeenkomst is, moeten we eerst vaststellen of er
juridische verplichtingen bestaan tussen node-beheerders onderling en tussen node-beheerders en
gebruikers.

a. Een blockchain leidt op zichzelf niet tot verplichtingen
Van belang is dat er in een blockchain geen verplichting is van node-beheerders om iets te doen. De
gedachte achter een blockchain is dat er een prikkel is om transacties te verwerken, waardoor
genoeg nodes zullen werken om de blockchain draaiende te houden. Er is ook geen verplichting om
de node actief te houden, om downtime te vermijden o.i.d. Node-beheerders mogen, als zij dat
willen, een vervalste blockchain op hun node draaien, transacties en proof of work weigeren. Dat
zou wel betekenen dat zij het protocol niet volgen. Maar er is geen directe sanctie; de gedachte
achter een blockchain is dat iemand die het protocol niet opvolgt vanzelf buiten de blockchain blijft
staan omdat de andere node-beheerders de verwerkingen van die node niet accepteren. Er is dus
een feitelijke dwang om mee te doen, maar geen juridische verplichting. Net zoals het niet verplicht
21 Om de tekst begrijpelijk te houden voor niet-juristen wordt niet op alle nuances en details ingegaan en is soms

gekozen voor gewone taal in plaats van de precieze juridisch terminologie.
22 Om precies te zijn: dit kunnen natuurlijke personen (mensen) of rechtspersonen (ondernemingen en dergelijke)
zijn.

30

is om in een gesprek dezelfde taal te spreken als de andere deelnemers, maar dat wel nodig is als
je daadwerkelijk mee wil praten.
Er is dus geen verplichting om actief bij te dragen aan de blockchain. Dit kan indirect ook
worden afgeleid uit de hack van The DAO (zie par 3.2.3), waarbij de meerderheid van de Ethereumdeelnemers er feitelijk voor heeft gekozen om af te wijken van het eerdere protocol: dit werd niet
opgevat als een schending van een juridische of andere verplichting. Voor bijzondere blockchains
zou dit anders kunnen zijn. Een voorbeeld is een blockchain die onderdeel is van een overeenkomst
om bepaalde administratieve processen tussen een paar bedrijven draaiend te houden.
Hieruit volgt ook dat er geen verplichting is van node-beheerders jegens gebruikers om
transacties te verwerken.23 De principiële techniek van blockchain berust erop dat node-beheerders
niet afhankelijk zijn van vertrouwen op een juridische verplichting van node-beheerders om zich
correct te gedragen; de blockchain zou automatisch leiden tot betrouwbaar gedrag van de
blockchain als geheel, ongeacht wat individuele node-beheerders doen. Daarnaast mag iedere
node-beheerders op ieder moment stoppen met deelname aan de blockchain. Als alle nodebeheerders stoppen, houdt de blockchain op te bestaan. Gebruikers hebben geen concrete
aanspraken op node-beheerders om de blockchain overeind te houden.
Wel kan het zo zijn dat betrokkenen bij een blockchain verplicht zijn om elkaar niet nodeloos
in de weg te zitten, of juridisch gesproken: onrechtmatig te handelen. Dit volgt uit art. 6:162 BW en
de daaruit voortvloeiende verplichting om rekening te houden met belangen van anderen.24 Een
voorbeeld is de relatie tussen beheerders van naburige nodes. De nodes beïnvloeden elkaar zo
direct dat het mogelijk is dat er op de beheerders van naburige nodes verplichtingen rusten zonder
overeenkomst Men kan denken aan opzettelijk vervalsen van berichten, het selectief doorlaten van
transacties e.d. dat tot gevolg heeft dat de beheerder van een andere node extra rekencapaciteit
moet inzetten of minder kans heeft om succesvol te ‘minen’. Zie over aansprakelijkheid par. 2.9.
b. Aansluiting bij een permissionless blockchain: geen overeenkomst
Als node-beheerders aansluiten bij een permissionless blockchain, sluiten zij dan een
overeenkomst? Dit lijkt niet het geval te zijn. Een overeenkomst houdt in dat partijen tegenover
elkaar verplichtingen op zich nemen. Zoals hierboven onder (a) is besproken, leidt een blockchain
op zichzelf niet tot verplichtingen.
Die conclusie vindt bevestiging in een andere argumentatie. Om een node aan te sluiten bij
een permissionless blockchain is geen toestemming nodig. Weliswaar kan een node-beheerder een
node zo instellen dat deze geen berichten van een bepaalde andere node accepteert (technisch
gezien is dit mogelijk), maar het blockchain protocol gaat er bij een permissioned blockchain per
definitie vanuit dat node-beheerders andere node-beheerders zonder meer toelaten. Het gaat dan te
ver om het niet weigeren van een nieuwe node-beheerder te beschouwen als een bewuste
beslissing (een rechtshandeling) om een overeenkomst aan te gaan. Bovendien is er geen sprake
van wederkerigheid van prestaties die de deelnemers jegens elkaar zouden moeten leveren (zoals
art. 6:261 BW eist).
Dat het aansluiten bij een permissionless blockchain niet als het sluiten van een overeenkomst kan
worden opgevat, betekent niet dat er nooit een overeenkomst bestaat tussen node-beheerders. Een
simpel voorbeeld is als node-beheerders een smart contract afsluiten. Dan is er tussen hen een
overeenkomst, die echter los staat van het aangesloten zijn bij een blockchain. Interessanter is de
mogelijkheid dat de node-beheerders een overeenkomst sluiten over het in stand houden van een
blockchain. Twee varianten zijn relevant.
23 Law en Teo 2017, p. 246-247. Geiregat 2017 en 2018 (ook De Graaf 2019) betoogt het tegendeel, maar dit lijkt te

berusten op een miskenning van de aard van het blockchainprotocol, dat in het algemeen nodes vrij laat om wel of
niet deel te nemen aan de blockchain en mee te doen met het verifiëren en genereren van een proof of work. Zijn
opvatting zou ertoe leiden dat deelnemers verplicht zouden zijn om te blijven meewerken aan de blockchain; in de
overige literatuur is nog nooit zo’n verplichting aangenomen voor gewone blockchains die niet voortkomen uit een
voorafgaande overeenkomst.
24 Vgl. HR 15 november 1957, NJ 1958/67 (Baris/Riezenkamp) voor de precontractuele verhouding.

31

c. Voorafgaande overeenkomst
Het is mogelijk dat partijen vooraf een overeenkomst sluiten die (mede) inhoudt dat zij zullen gaan
samenwerken in een toekomstige, nog te realiseren blockchain. Deze overeenkomst bepaalt dan de
details van hun onderlinge verhouding. De blockchain is dan gewoon een onderdeel van de
overeenkomst, en partijen moeten zich gedragen volgens de regels van de overeenkomst. Dan geldt
het gewone overeenkomstenrecht.
De overeenkomst zou kunnen neerkomen op een joint venture of een maatschap, of een
andere rechtspersoon als een vereniging, coöperatie en dergelijke. Hiervoor gelden de gewone
regels van het rechtspersonenrecht.
Het protocol van de blockchain is in zo’n geval onderdeel van de gehele overeenkomst
tussen de node-beheerders: het is in zekere zin een uitvoeringskwestie, zoals een blauwdruk een
onderdeel is van de uitvoering van een aannemingsovereenkomst. Zo’n overeenkomst zal
waarschijnlijk vaak betrekking hebben op een permissioned blockchain, als partijen zo’n blockchain
opzetten om een bepaalde vorm van samenwerking te bewerkstelligen: zij willen dan waarschijnlijk
zelf bepalen wie bij de blockchain mogen aansluiten. Maar het is ook mogelijk dat partijen een
overeenkomst sluiten om een permissionless blockchain op te richten, bijvoorbeeld omdat zij denken
winst te behalen juist doordat veel derden aansluiten bij de blockchain.25
d. Aansluiting bij een bestaande permissioned blockchain
Een tweede mogelijkheid is dat bij bepaalde typen blockchains het aansluiten bij de blockchain wél
als een overeenkomst moet worden gekwalificeerd, ook al geldt dat niet bij alle blockchains. Dat is
het geval bij permissioned blockchain.
Bij een permissioned blockchain is de toelating tot de blockchain namelijk gereguleerd. Deze
toelating kan op verschillende manieren zijn geregeld. Eén mogelijkheid is dat er een voorafgaande
controle plaatsvindt door een of meer specifieke node-beheerders26 of door een controlerende
instantie. Een andere mogelijkheid is dat toelating berust op aanvaarding door de gezamenlijke
node-beheerders (door stemming of door gebruikmaking van een consensus-mechanisme in de
blockchain).
Het lijkt aannemelijk dat de node-beheerders bij de toelating van nieuwe node-beheerders
juridisch gezien rechtshandelingen verrichten en een (gezamenlijke) overeenkomst aangaan met de
nieuwe node-beheerders. De bedoeling zal immers zijn dat de nieuwe node-beheerder het recht
heeft om aan te sluiten bij de blockchain, terwijl de andere node-beheerders waarschijnlijk daar ook
iets voor verwachten. Het aanmelden bij en toelaten tot de blockchain is dan een handeling met
juridische betekenis.27
De aanmelding en toelating tot een permissioned blockchain lijken op de toetreding tot een
maatschap. Het is mogelijk dat een permissioned blockchain daadwerkelijk als maatschap moet
worden gekwalificeerd (art. 7A:1655 BW).28 Voor een maatschap is vereist dat het gaat om een
overeenkomst tot samenwerking gericht op het behalen van vermogensrechtelijke voordeel ten
behoeve van alle vennoten, door middel van inbreng door alle vennoten.29 De inbreng van de nodebeheerders bestaat uit het leveren van rekenkracht, en de opbrengsten worden verdeeld volgens de

25 Dit is in essentie wat er gebeurt bij een Initial Coin Offering (ICO).
26 Het is mogelijk dat de nodes automatisch onder bepaalde voorwaarden accepteren; dat wordt juridisch gezien

toegerekend aan de node-beheerders.
27 Het is dan een (wederkerige) rechtshandeling (art. 6:213 juncto 6:261 BW), omdat partijen dan over en weer
verplichtingen op zich nemen. Het ligt niet voor de hand dat bij de toelating alleen eenzijdig verplichtingen worden
aanvaard. Hierbij is vereist dat de node-beheerders bij de aanmelding en toelating de wil hebben om rechtsgevolgen
te bewerkstelligen (art. 3:33 BW).
28 De Filippi & Wright 2018, p. 142 stellen zelfs dat in de U.S.A. en veel Europese landen ‘decentralized organisations
formed for the purpose of making a profit likely would be deemed a “general partnership” and consequently lack the
ability to shield members’ assets if the organization injures a third pary or is unable to pay its creditors.” Zie over
kwalificatie en gevolgen van verschillende samenwerkingsvormen Tjong Tjin Tai e.a. 2009.
29 Asser/Maeijer & Van Olffen 7-VII 2017/28.

32

regels van het protocol.30 Toch is het niet helemaal zeker of een blockchain als maatschap kan
worden aangemerkt: art. 7A:1670-1672 BW geven aan dat er beperkingen zijn aan de wijze waarop
de winst uit de maatschap mag worden verdeeld, en deze wettelijke bepalingen impliceren ook dat
de wetgever bij een maatschap dacht aan samenwerkingsverbanden zoals een
advocatenmaatschap, waarbij alle winst jaarlijks wordt verdeeld in plaats van dat automatische
verdeling plaatsvindt per transactie of ‘proof of work’ volgens de regels van een protocol. Dit blijkt
ook uit art. 7A:1676 BW dat bij gebreke van andere bedingen aan alle maten de bevoegdheid tot
beheersdaden toekent. Dit valt slecht te verenigen met de normale opzet van een blockchain, in het
bijzonder als de blockchain veel nodes en node-beheerders heeft.
Als de aansluiting bij een permissioned blockchain geen toetreding tot een maatschap is,
gaat het om een zogenaamde ‘onbenoemde’ overeenkomst, dat wil zeggen een overeenkomst waar
geen bijzondere regeling in het wetboek voor is. De verplichtingen en rechten van de partijen volgen
dan gewoon uit de overeenkomst. Omdat in dit geval de overeenkomst niet schriftelijk is vastgelegd
in een contract (anders gaat het om geval (a) hierboven), zal de inhoud van de overeenkomst
grotendeels worden bepaald door het protocol,31 dat immers door de node-beheerders is aanvaard
toen zij aan de blockchain deelnamen. Het feit dat het om een blockchain gaat leidt op zichzelf niet
tot juridische verplichtingen voor de node-beheerders (zie hierboven onder a.), maar het is mogelijk
dat het protocol daarnaast andere regels bevat die wel tot rechten en verplichtingen leiden.
Als een permissioned blockchain inhoudt dat de node-beheerders gezamenlijk een
overeenkomst hebben gesloten, is het ook mogelijk dat andere gebruikers die geen node-beheerder
zijn rechten kunnen ontlenen aan de blockchain en daarom aanspraken hebben op de nodebeheerders. Of dit daadwerkelijk zo is, zal afhangen van de concrete afspraken rond de
permissioned blockchain en kan daarom niet in het algemeen worden beantwoord. Meestal zal dan
nodig zijn dat een gebruiker zelf een overeenkomst heeft gesloten met de node-beheerders, waar
dan ook een verplichting van de gebruiker tegenover moet staan.32
(e) Een permissionless blockchain is een feitelijke samenwerking, geen juridische
samenwerkingsvorm
Zoals besproken onder (a) leidt een permissionless blockchain niet tot een overeenkomst (al kunnen
de node-deelnemers natuurlijk wel een overeenkomst sluiten).
Zo’n blockchain is dan feitelijke samenwerking die geen juridische samenwerking inhoudt.33
Omdat de gezamenlijke node-beheerders geen overeenkomst hebben gesloten, kan het ook geen
maatschap zijn (wat een soort overeenkomst is) en ook geen rechtspersoon34 (waar ook een
overeenkomst voor nodig is). Nieuwe node-beheerders die aansluiten, of buitenstaanders die als
cliënt gebruikmaken van de blockchain, kunnen dan ook geen overeenkomst sluiten met de
blockchain: die blockchain is immers juridisch gesproken niets, geen partij waar een overeenkomst
mee kan worden gesloten.
Een permissionless blockchain leidt op zichzelf niet tot een overeenkomst tussen node-beheerders,
en is een feitelijke samenwerkingsvorm.

30 Hierbij is wel vereist dat er vermogensrechtelijk voordeel is voor de node-beheerders, wat niet noodzakelijk bij

iedere blockchain het geval hoeft te zijn. ZIe bijvoorbeeld openbare registers: daarbij is niet direct voordeel voor de
node-beheerders zelf aan de orde. Echter als de node-beheerders geen voordeel hebben bij deelname, is de vraag
wat dan hun motief is.
31 Naast mogelijk andere vooraf gegeven informatie.
32 Het is mogelijk dat in sommige gevallen een gebruiker er gerechtvaardigd op mag vertrouwen dat de permissioned
blockchain goed functioneert zonder dat de gebruiker een overeenkomst heeft gesloten.
33 Echter De Filippi & Wright 2018, p. 142 suggereren dat als de blockchain is gevormd met als doel het maken van
winst er sprake is van een ‘general partnership’. Zij lijken geen uitzondering te maken voor een permisionless
blockchain.
34 Een blockchain kan natuurlijk wel zijn opgezet door een rechtspersoon, maar is niet zelf een rechtspersoon (zoals
ook een fabriek eigendom kan zijn van een rechtspersoon maar de fabriek daarmee niet zelf een rechtspersoon is).

33

Een permissioned blockchain impliceert dat er een overeenkomst is tussen node-beheerders en
eventuele andere partijen.
Een permissionless blockchain leidt op zichzelf niet tot rechten en verplichtingen tussen nodebeheerders onderling en node-beheerders en gebruikers, tenzij zij zelf verdere afspraken maken.

3.2.3 Interne governance
Zoals uit par. 3.2.2 blijkt is het mogelijk dat een blockchain onderdeel uitmaakt van een
overeenkomst. In dat geval zal de overeenkomst bepalen of er een bepaalde governance-structuur
geldt binnen de blockchain-samenwerking.
Als er geen overeenkomst is, is er geen juridische governance-structuur. Wel kan er een
feitelijke machtsverhouding bestaan die als een impliciete governance-structuur kan worden
aangemerkt.35 Afhankelijk van de concrete opzet van de blockchain kunnen node-beheerders, core
developers, en/of groepen deelnemers een dominante rol innemen waarmee zij in feite de
toekomstige ontwikkeling van de blockchain kunnen bepalen.36 Zo is er bij bitcoin een bepaalde
governance-structuur aan te wijzen.37 Zo’n feitelijke machtsverhouding is geen juridische
governancevorm (omdat zij niet berust op juridische verplichtingen), maar kan wel juridische
gevolgen hebben voor bijv. aansprakelijkheid en handhaving (par. 3.2.9 en 3.2.10).
Een voorbeeld van de werking van zo’n impliciete governance-structuur is de afwikkeling van
de hack van The DAO in 2016.38 The DAO was een subsysteem op de Ethereum blockchain,
bedoeld voor investeringsvoorstellen. Iedere Ethereum-gebruiker kon aansluiten bij een voorstel
door een klein bedrag aan zo’n voorstel (dat de vorm van een smart contract had) over te maken.39
De code van het desbetreffende smart contract leidde er echter tersluiks toe dat als een gebruiker
zo’n betaling had verricht, zijn hele account werd leeg getrokken. Waarschijnlijk betrof dit geen
vergissing maar was dit opzettelijk aangebracht om investeerders op te lichten: de ontwikkelaars van
dit smart contract hebben zich nooit bekend gemaakt en hebben ook nooit aangegeven dat dit
leegtrekken onbedoeld was. Uiteindelijk werd op initiatief van de Ethereum-developers een
zogenaamde hard fork voorgesteld.40 en heeft de meerderheid van de Ethereum-nodebeheerders
ingestemd met deze hard fork. Het gevolg hiervan is dat het leegtrekken van de accounts is
teruggedraaid en de oorspronkelijke eigenaren weer hun cryptocurrency (Ether) terug hadden. Dit
laat zien dat het niet onmogelijk is om transacties op een blockchain ongedaan te maken.41
Een bijzondere vorm van impliciete governance is als de (meerderheid van de) nodes
worden gecontroleerd door één partij of een samenwerkende groep, zonder dat dit bekend is. Die
partij of groep kan dan in feite beslissen wat er op de blockchain gebeurt.42 Een blockchain kan ook
zo zijn ontworpen dat maar een beperkt aantal nodes beslist, wat weer kan leiden tot kwetsbaarheid
van de blockchain. Een voorbeeld is de NEO blockchain die werkte met zeven consensus nodebeheerders, en niet meer werkte toen één van die nodes offline ging tijdens het vormen van de
consensus.43

35 Werbach 2018a, p. 133-148.
36 Zie in detail Finck 2019, p. 182-110.
37 De Filippi & Loveluck 2016.
38 Hierover o.a. Werbach 2018a, p. 67-69, Finck 2019, p. 187-189.
39 Zo’n voorstel is een smart contract, een programma dat zelf een tegoed heeft in de cryptocurrency.
40 Dit komt kort gezegd neer op een verandering van de code van de blockchain op zo’n manier dat transacties

werden teruggedraaid. Dit werkt echter alleen voor de nodes die deze verandering accepteren: zij splitsen dan af van
de onveranderde blockchain. Die afsplitsing kan niet worden afgedwongen; de nodes die niet meegaan blijven
werken op de ‘oude’ blockchain. Er is dan dus een splitsing of scheuring, een ‘fork’ in blockchain-termen.
41 Een deel van de community was het er overigens niet mee eens en is doorgegaan met de blockchain van vóór de
fork (deze versie heet Ethereum classic).
42 Men spreekt wel van een ’51 %-attack’. Zie ook Werbach 2018a, p. 119-123 over verschillende vormen van
invloed.
43 https://www.coindesk.com/when-blockchains-go-down-why-crypto-outages-are-on-the-rise

34

Een permissionless blockchain heeft geen juridische governance-structuur, maar kan wel een
feitelijke vorm van governance hebben.
Een permissioned blockchain heeft een juridische governance-structuur vanwege het permissioned
karakter van de blockchain.

3.2.4 Juridische betekenis van handelingen op de blockchain
a. Algemeen
Gebeurtenissen op de blockchain worden in het algemeen behandeld volgens de gewone regels van
het privaatrecht.44 Zij kunnen dus juridisch gevolgen hebben, net zoals in de offline wereld. Als een
blockchain gebruiker met daden duidelijk maakt dat hij een aanbod accepteert, komt daarmee een
overeenkomst tot stand, ongeacht of het om daden op de blockchain gaat of om fysieke zichtbare
daden (zoals handopsteken bij een veiling). Preciezer: gebeurtenissen op een blockchain kunnen
juridische betekenis krijgen doordat zij kunnen worden opgevat als verklaringen (art. 3:35 BW),45 of
doordat het gebeurtenissen zijn die anderen (onrechtmatig) benadelen (art. 6:162 BW). Hiervoor
gelden de gewone regels.
Het is niet verboden om op een blockchain handelingen te verrichten. Alles wat op de
blockchain gebeurt is daarom in principe ‘geldig’, dat wil zeggen dat iets alleen verboden is als het in
strijd is met een specifieke regel. Een illegale transactie met of op een blockchain kan wel nietig zijn,
maar dat is vanwege het illegale karakter, niet omdat het een blockchain betreft.
In bepaalde gevallen zijn er wel extra eisen. In het privaatrecht betreft dit met name
zogenaamde vormvoorschriften en informatieverplichtingen.
Handelingen op een blockchain zijn in principe (rechts)geldig.
b. Vormvoorschriften
In sommige gevallen stelt het recht dat er formaliteiten (vormvoorschriften) moeten worden
nageleefd.46 Dit geldt ook als er een blockchain bij betrokken is. Het voert te ver hier alle mogelijke
formaliteiten te behandelen.47
Een bijzondere soort vormvoorschrift is de eis van schriftelijkheid: deze moet wel apart
worden behandeld. Voor bepaalde overeenkomsten en andere soorten handelingen eist de wet dat
deze schriftelijk wordt gesloten of verricht. Als dat niet gebeurt, is de overeenkomst of
rechtshandeling ongeldig.48 Tegenwoordig bepalen art. 156a Rv en art. 6:227a BW dat ook op
elektronische wijze aan het schriftelijkheidsvereiste kan worden voldaan, als er aan verschillende
vereisten is voldaan.49 Aan de eisen van deze wetsartikelen kan ook op een blockchain worden
voldaan: het is daarom bijvoorbeeld mogelijk een verjaring te stuiten door middel van het doen van
een mededeling aan de wederpartij via de blockchain (als die mededeling ten minste is ondertekend
en ook daadwerkelijk aankomt bij de wederpartij).50 Een uitzondering is er voor gevallen waarin “de
wet de tussenkomst voorschrijft van de rechter, een overheidsorgaan of een beroepsbeoefenaar die

44 Evenzo VBW 2017, p. 22-23.
45 Om precies te zijn: dit is zo als de wederpartij die gedraging “overeenkomstig de zin die hij daaraan onder de

gegeven omstandigheden redelijkerwijze mocht toekennen, heeft opgevat als een door die ander tot hem gerichte
verklaring van een bepaalde strekking” (art. 3:35 BW). Of een gebeurtenis daadwerkelijk wordt opgevat van een
verklaring zal dus van allerlei omstandigheden kunnen afhangen.
46 Evenzo voor Duits recht: VBW 2017, p. 23-24.
47 Een voorbeeld is de overhandiging van een koopakte van onroerende zaak aan de consument-koper (art. 7:2 lid 2
BW).
48 De juridische term is ‘nietig’. Zie Huydecoper en Van Esch 1997, met betrekking tot de elektronische handtekening.
49 Er zijn nog enkele andere wettelijke regels die schriftelijkheid lijken te eisen, maar uit onderzoek blijkt dat
uiteindelijk elektronische rechtshandelingen bijna altijd toegestaan zijn (De Graaf 2018a).
50 Een mogelijk probleem is alleen dat art. 6:227a lid 1 sub d BW eist dat de identiteit van partijen bekend is: als de
partijen op een blockchain alleen anoniem bekend zijn, kan dit een obstakel zijn.

35

een publieke taak uitoefent”.51 In dergelijke gevallen is een elektronische overeenkomst niet
toegestaan en kan deze dus ook niet op de blockchain worden gesloten.
Vormvoorschriften vormen bijna nooit een obstakel voor overeenkomsten op een blockchain.

3.2.5 Bewijskracht
De blockchain heeft geen bijzondere bewijskracht. Nederland kent een vrij stelsel van bewijslevering
(art. 152 Rv). Bewijs kan worden geleverd met alle middelen,52 en de rechter is vrij in de waardering
van het bewijsmateriaal, waarbij wel geldt dat hij zijn oordeel toereikend moet motiveren.53
Transacties die bij de blockchain zijn ingediend zijn ondertekend met een private key.54 Dit is
een elektronische handtekening in de zin van art. 3:15a BW en eIDAS-Verordening 910/2014.
Meestal wordt bij blockchains gebruik gemaakt van een private-public key paar op basis van het
RSA-algoritme. Dit is een zogenaamde geavanceerde elektronische handtekening (art. 26 eIDASVerordening).55 Zo’n transactie kan dan tellen als een elektronische akte die dezelfde bewijskracht
heeft als een gewone schriftelijke akte (art. 156a Rv).
Een rechter zal als vermoeden moeten aannemen dat de ondertekening met de private key
bewijst dat de transactie is gegenereerd door de ‘eigenaar’ van de sleutel.56 Het gevolg is dat de
elektronische akte dan zogenaamde dwingende bewijskracht heeft tussen partijen voor wat in de
akte staat.57 Maar het is mogelijk om tegenbewijs te leveren tegen deze ‘dwingende’ bewijskracht
(art. 151 lid 2 Rv). Een voorbeeld is dat de eigenaar bewijst dat de sleutel was gekopieerd door een
hacker die vervolgens met deze sleutel een valse verklaring ondertekende.
Overigens geldt dat negatieve gevolgen van onbevoegd gebruik (zoals ongewenste
overboekingen) meestal voor rekening van de ‘eigenaar’ blijven, omdat de eigenaar zijn sleutel
voldoende moet beveiligen.58 Maar dat staat los van de vraag of het gebruik van de sleutel bewijst
dat een verklaring is gedaan door de eigenaar.
Daarnaast moet niet alles wat op de blockchain is geregistreerd als ‘waar’ worden
aangenomen: een blockchain is niet beter dan de kwaliteit van wat erin wordt gestopt.59 De
toegevoegde waarde is vooral dat in beginsel wel vaststaat dat de transactie op een bepaald
moment is ingediend met gebruikmaking van de sleutel (timestamping). Een blockchain zou
daarmee een vergelijkbare functie kunnen vervullen als vroeger de registratie van akten bij de
Belastingdienst op grond van de Registratiewet.60 Een beperking is dat transacties en registraties op
een blockchain niet absoluut onveranderlijk zijn.61 Ook hier moet tegenbewijs mogelijk blijven.
Registraties op een blockchain kunnen worden aangevoerd als bewijs voor feiten, en leveren net
zoals andere vormen van bewijs niet meer op dan een vermoeden van juistheid, waar tegenbewijs
tegen kan worden geleverd.

51 Art. 6:227a lid 2 BW. Voorbeelden zijn de eis van notariële akte (bijv. art. 2:64 BW), de eis van goedkeuring door

de overheid van een rechtshandeling tot verkrijging van een goed waarover een gerechtelijke procedure aanhangig is
als de verkrijger o.a. een rechter of advocaat is (art. 3:43 BW).
52 Asser Procesrecht/Asser 3, Bewijs, 2017, nr. 52.
53 Asser Procesrecht/Asser, Bewijs, nr. 257.
54 Dit geldt althans voor implementaties gelijkend op bitcoin; bij specifieke permissioned blockchain zou dit mogelijk
niet zo zijn! Zoals blijkt is dit wel relevant voor de bewijskracht hiervan.
55 Zo’n handtekening mag niet als regel worden achtergesteld bij een gewone handtekening, maar er geldt niet dat
zo’n handtekening zonder meer gelijkgesteld is aan een gewone handtekening (art. 25 lid 1 eIDAS-Verordening).
56 Of door iemand die door de eigenaar in staat is gesteld om van die sleutel gebruik te maken, en daarmee is
gemachtigd om in zijn naam te handelen.
57 Art. 156 lid 1 en 3 Rv, art. 156a Rv, art. 157 lid 2 Rv.
58 HR 19 november 1993, NJ 1994/622 (COVA).
59 Vgl. Werbach 2018a, p. 104.
60 Berlee 2018a.
61 De Filippi & Wright 2018, p. 113: ‘Blockchains are not immutable’. Zij wijzen op kwaadaardige aanvallen. Evenzo
Werbach 2018a, p. 103.

36

Blockchaintechnologie kan toegevoegde waarde hebben door de mogelijkheid van registratie van
het tijdstip van transacties.

3.2.6 Goederenrecht en de blockchain
Blockchaintechnologie roept verschillende vragen op die betrekking hebben op het goederenrecht:
of er kan worden gesproken over eigendom, of cryptocurrencies geld zijn62 e.d. De oorspronkelijke
blockchain, die onderdeel is van het bitcoinsysteem, berust op een virtuele munt, wat ook wel
‘cryptocurrency’ wordt genoemd. Deze ‘munt’ heeft in de maatschappij daadwerkelijk economische
waarde. Het is echter ook mogelijk om zo’n ‘munt’ te hebben alleen om een blockchain te laten
werken, zonder dat het de bedoeling is dat die ‘munt’ economische waarde heeft. Om die reden
wordt inmiddels ook wel gesproken over ‘tokens’ (par. 2.5). Een token die niet is bedoeld om
economische waarde te hebben maar alleen om de blockchain te laten functioneren noemt men ook
wel een utility token.
(a) Zijn tokens geld?
Bitcoin of andere cryptocurrencies zijn juridisch gezien geen geld.63 Natuurlijk is bitcoin wel een
ruilmiddel dat door veel mensen wordt geaccepteerd, maar dat betekent niet dat het geld is:
hetzelfde kan immers worden gezegd van iets als goud. Geld in de zin van het privaatrecht moet
‘gangbaar’ zijn in het land waarin de betaling plaatsvindt (art. 6:112 BW). De reden dat bitcoin geen
geld is vooral dat het niet gangbaar is, dat wil zeggen, zeer breed geaccepteerd is als
betaalmiddel.64 Tot nog toe is bitcoin nagenoeg niet te gebruiken bij reguliere fysieke winkels of
online winkels, op enkele zeldzame uitzonderingen na. Voor andere cryptocurrency geldt dit nog
sterker.
Een ruimere definitie van geld is er in art. 1.1 Wet op het financieel toezicht, dat bepaalt wat
kan tellen als ‘electronisch geld’:65 “geldswaarde die elektronisch of magnetisch is opgeslagen, die
een vordering op de uitgever vertegenwoordigt, die is uitgegeven in ruil voor ontvangen geld om
betalingstransacties te verrichten als bedoeld in artikel 4, punt 5, van de richtlijn betaaldiensten,66 en
waarmee betalingen kunnen worden verricht aan een andere persoon dan de uitgever.”
Cryptocurrencies op een blockchain voldoen hier niet aan: zij zijn niet verkregen van een uitgever in
ruil voor geld, en vertegenwoordigen geen vordering op een uitgever (er is zelfs geen daadwerkelijke
uitgevende instantie).67
Het is wel mogelijk om af te spreken dat een ‘betaling’ wordt gedaan met bitcoin of een
andere cryptocurrency. Juridisch gezien gaat het dan om een ruil, of een aanvullende afspraak om
een betaling in geld te laten voldoen door een andere prestatie. Zo kan er ook ‘betaald’ worden door

62 Strikt genomen betreft de kwalificatie als ‘geld’ niet het goederenrecht, maar voor niet-juristen is dit waarschijnlijk

de meest logische plaats om deze vraag te behandelen.
63 Dat wil zeggen, geen geld in de zin van art. 6:112 BW of art. 1.1 Wft. Zie Rank 2015, Mijnssen 2017, p. 4-6,
Baukema 2013, verder Tweehuysen 2018, met verdere verwijzingen in nt. 9. Vgl. over de classificatie Bayern 2014,
Allen 2017, Vandezande 2018 (met negatieve conclusie op p. 163), en ten aanzien van de Uniform Commercial
Code: Schroeder 2016.
64 Rank 2015, p. 181 geeft verder als eisen aan dat het zou moeten gaan om geld dat tevens een fysieke
verschijningsvorm heeft en gerelateerd moet zijn “aan een door een nationale of internationale overheid gecreëerde
en bestendigde rekeneenheid”. Het is niet geheel zeker of dit ook daadwerkelijk noodzakelijke eisen zijn.
65 Zie de (tweede) Richtlijn elektronisch geld (2009/110/EG), hierover Mijnssen 2017, par. 1.5, en uitvoerig over de
Europese regels Vandezande 2018, hfdst. IV, ook Goossens en Verslype 2019, p. 65.
66 Richtlijn 2007/64/EG.
67 Rank 2015, p. 181, Mijnssen 2017, p. 4-6. Anders: Weij en Landerbarthold 2018 (en De Graaf 2019), die stellen
dat er een vordering is op de cryptogemeenschap. Zoals in par. 3.2.2 betoogd is zo’n ‘gemeenschap’ geen
rechtspersoon of maatschap en kan er juridisch dan ook geen vordering daarop bestaan; bovendien is er geen
verplichting van de nodes om verder te gaan met het ondersteunen van de blockchain.

37

levering van een bijzondere postzegel, iTunes-tegoed, edelstenen.68 Het is daarom niet nodig om
cryptocurrencies als geld aan te merken.
Uit strafrechtelijk en fiscaal oogpunt is het evenmin noodzakelijk om cryptocurrencies als
‘geld’ aan te merken. Het interfereren met cryptocurrencies (‘stelen’) kan al worden bestraft op grond
van het geldende strafrecht. Het zal immers meestal gebeuren door het zonder bevoegdheid toeeigenen van en gebruiken van de private key, wat neerkomt op computervredebreuk (art. 138ab Sr),
of aftappen van data (art. 139c Sr) en bezitten van afgetapte data (art. 139e Sr).
Een tegoed in bitcoin kan door de Belastingdienst als vermogen worden belast, net zoals
andere soorten claims.69 De kwalificatie ‘geld’ of niet kan wel relevant zijn voor de vraag of
transacties met bitcoin BTW-plichtig kunnen zijn.70
Er kunnen wel andere redenen zijn om de regels te wijzigen en cryptocurrencies als geld te
kwalificeren.71 Het valt buiten het bestek van dit onderzoek.
Cryptocurrencies (en andere tokens) zijn geen geld, en er is geen dringende reden om
cryptocurrencies als geld aan te merken.
(b) Blockchain en goederenrecht72
Als tokens geen geld zijn, blijft mogelijk dat tokens (en registraties op een blockchain) moeten
worden beschouwd als goederen, dat wil zeggen dat iemand eigenaar kan zijn van tokens of een
inschrijving op een blockchain.73
Een blockchain is in essentie niet meer dan een grote gedistribueerde database waar
informatie op staat. Deze informatie kan een tegoed representeren in de bijbehorende
cryptocurrency, maar kan ook andere informatie bevatten (zoals registratie van feiten of akten) of
zelfs een overeenkomst inhouden (smart contract). Goederenrechtelijk heeft dit alles echter geen
zelfstandige status. Een tegoed in een cryptocurrency is op dit moment niet in te passen in het
stelsel van zaken en vermogensrechten. Weliswaar lijkt het nog het meest op een vermogensrecht
(art. 3:6 BW), maar het is geen recht.74 Vermogensrechten worden meestal onderverdeeld in
absolute vermogensrechten (die jegens eenieder gelden) en relatieve vermogensrechten (die jegens
een concrete schuldenaar gelden).75 Tokens of tegoed op een blockchain vallen onder geen van
deze twee categorieën. Het is niet een door de wet erkend absoluut, jegens eenieder geldend recht
(zoals een intellectueel-eigendomsrecht): daarvoor is een concrete wettelijke regeling nodig, en er is
geen regeling waar tokens onder vallen.76 Het is ook niet een persoonlijk, jegens een concrete ander
(de schuldenaar) geldend te maken recht (vorderingsrecht).77 Er is immers geen concrete
wederpartij die iets verplicht is te doen.78 De aanspraak die de ‘eigenaar’ van bitcoin heeft houdt
alleen in dat hij zijn tegoed kan gebruiken om een transactie (overboeking naar een andere account)
in het netwerk in te brengen, in de hoop dat deze overboeking door de blockchain wordt aanvaard.79
Alleen als de blockchain onderdeel is van een overeenkomst, is dit anders: dan gelden de gewone
regels van het overeenkomstenrecht (par. 3.2.2).
68 Overigens blijkt hieruit ook dat bitcoin en andere cryptocurrencies in de praktijk ongeschikt kunnen zijn voor

transacties vanwege grote koersfluctuaties. Schade door niet-levering van bitcoins kan dan oplopen, zie voor een
praktijkgeval Hof Arnhem-Leeuwarden 31 mei 2016, ECLI:NL:GHARL:2016:4219.
69 De Reus & van Nijnatten 2018, Putman 2017, Knuist 2014. Vgl. Bal 2015.
70 Veldhuijzen, Van de Berg, Van Goor 2015, Wolf 2015, Goossens en Verslype 2019, p. 68-69, mede verwijzend
naar HvJ 22 oktober 2015, C-264/14.
71 Zie Allen 2017 voor enkele tegenargumenten.
72 Uitvoerig: Tweehuysen 2018.
73 De Graaf 2019 vat de discussie in de literatuur samen en geeft een eigen opinie.
74 Rank 2015, par. 5.2.
75 Asser/Bartels & Van Mierlo 3-IV 2013/1.
76 Naar common law verdedigen Law & Teo 2017, p. 253 de erkenning van zo’n recht.
77 Bayern 2014, p. 31-33. Dit betreft de zogenaamde actieve zijde van een verbintenis.
78 Tweehuysen 2018, p. 606. Zie ook hierboven, par. 3.2.2. Geiregat (2017 en 2018) en De Graaf (2019) stellen dat
er wel een concrete wederpartij is op wie verplichtingen rusten.
79 Snijders & Tonino 2018.

38

Toch is het mogelijk dat bitcoin (en andere tokens) wel een vermogensrecht uitmaken. Het
systeem van het goederenrecht voldoende open is om vermogensrechten te erkennen die niet exact
in de categorieën van art. 3:6 BW passen;80 dan zou het recht op bitcoin een absoluut
vermogensrecht kunnen zijn.81 Een argument hiervoor is dat een aanspraak op bitcoin duidelijk
economische waarde heeft. De opzet van bitcoin lijkt het op een ruilsysteem, en een aanspraak in
zo’n systeem zou kunnen vallen onder een ruime interpretatie van het begrip ‘vermogensrecht’.82
Het is niet zeker of zo’n argumentatie zal worden bevestigd door de Hoge Raad als daar een
zaak over komt in cassatie. Tot dat het geval is, blijft de goederenrechtelijke status van bitcoin (en
andere tokens) onzeker.
Voor de zekerheid kan dan beter worden uitgegaan van het wettelijk systeem, waarin bitcoin
geen vermogensrecht of ander goed is. In de praktijk is het meestal ook niet nodig dat bitcoin als
vermogensrecht wordt erkend.83 Het is bijvoorbeeld nu al mogelijk om contracten te sluiten over
bitcoin, beslag te leggen op bitcoin, en bitcoin executoriaal te verkopen (par. 3.2.10). Toch valt het te
overwegen om de goederenrechtelijke status van bitcoin (en andere tokens) uitdrukkelijk in de wet te
regelen. Het zou voor de praktische uitvoerbaarheid wenselijk zijn als dit in internationaal verband
gecoördineerd wordt, in het bijzonder in de Europese Unie, nu dit ook gevolgen kan hebben op
financiële toezichtwetgeving en fiscale regels. Vanwege de handelswaarde die bitcoin en
vergelijkbare tokens hebben, zou het dan zinvol zijn om zulke tokens als goed te erkennen.84
Voor andere toestanden of registraties85 op de blockchain geldt hetzelfde: zulke registraties
zijn geen goed.86 Een registratie in een register (zoals het kadaster) is zelf geen goed; het is hooguit
bewijs van eigendom, of noodzakelijk voor de verkrijging van eigendom.87 Dat dergelijke registraties
waarde kunnen hebben voor de betrokkene maakt niet dat deze registraties zelf vermogensrechten
worden.88
In de literatuur is tot op heden geen dringende reden aangegeven om de huidige stand van
zaken te wijzigen en registraties op een blockchain als goed te kwalificeren.
Tokens en andere registraties op een blockchain zijn volgens de huidige stand van het recht geen
goederen. Het is niet nodig, maar wel zinvol om de wet aan te passen en de goederenrechtelijke
status van tokens nader te regelen.
(c) Tokens en financieel toezicht
Ook als tokens geen geld of goederen zijn, is het mogelijk dat er financiële toezichtsregels op van
toepassing zijn. Hoewel dit onderwerp strikt genomen buiten het privaatrecht valt, wordt hier kort
aandacht aan besteed.89
Financieel toezicht beoogt de stabiliteit en efficiënte werking van financiële markten te
waarborgen. Het toezicht beoogt onder meer fraude te voorkomen en strekt ook tot bescherming
van consumenten tegen machtsmisbruik en onwetendheid. Er wordt toezicht gehouden op de
verhandeling van geld en waardepapieren (die geld of andere objecten met waarde, zoals aandelen

80 Zie hierover de regeringscommissaris W. Snijders die een belangrijke rol speelde bij de totstandkoming van het

BW, waarin het goederenrecht is geregeld (Snijders 2005).
81 Rank 2015, p. 183 r.k., 184 l.k.
82 Snijders & Tonino 2018, verwijzend naar HR 5 november 1993, NJ 1994/640. Die uitspraak geeft echter niet
evident een onderbouwing voor hun standpunt. Zie over de juridische status van ruilsystemen ook Zwitser 1995.
83 Goodwill is bijvoorbeeld ook geen goed, maar toch is het mogelijk om daar overeenkomsten over te sluiten.
84 Voor utility tokens zou dit niet nodig zijn.
85 Bijvoorbeeld een ‘elektronische akte’ die op de blockchain wordt gezet.
86 Bij de huidige stand van zaken is data ook geen goed.
87 Vgl. art. 3:89 lid 1 BW voor levering van onroerende zaken, waar onder meer inschrijving van de leveringsakte in
de openbare registers is vereist.
88 Vauplane 2018 wijst overigens op nieuwe Franse wetgeving (Ordonnance no. 2017-1674 van 8 December 2017)
waarbij betekenis toekomt aan beheer van registraties voor effecten: dit beheer kan als bewijs dienen en daardoor
indirect goederenrechtelijk effect hebben.
89 Zie ook Hofert 2018 over Duitse en Amerikaanse regelgeving.

39

in een vennootschap, vertegenwoordigen). Verder valt onder het financieel toezicht ook de markt
voor beleggingsdiensten en andere financiële diensten.
Aangezien tokens, in het bijzonder bitcoin, in de praktijk handelswaarde hebben, kan de
uitgifte van en omgang met zulke tokens ertoe leiden dat regels van financieel toezicht van
toepassing zijn.90 Ten dele is dit onproblematisch. De uitgifte van tokens bij een zogenaamde Initial
Coin Offering kan inhoudelijk neerkomen op uitgifte van waardepapieren, zodat het gerechtvaardigd
is dat hier de regels met betrekking tot uitgifte van waardepapieren en effecten van toepassing zijn.91
Vanwege de gevolgen op het financiële systeem is deze toepasselijkheid gerechtvaardigd. Voor
andere soorten tokens of activiteiten is dit minder duidelijk, wat kan leiden tot terughoudendheid in
de fintech- en blockchainbranche, en tot gevolg kan hebben dat maatschappelijk wenselijke
initiatieven worden ontmoedigd.
Op dit moment is zowel van de zijde van toezichthouders als van de zijde van de fintechindustrie en andere geïnteresseerden in blockchaintechnologie sprake van onduidelijkheid. Dit
gebied heeft bijzondere aandacht van de AFM en DNB. De noodzaak van verbeterde regelgeving is
onderstreept in een eind 2018 verschenen rapport.92 Het rapport geeft vrij precies aan dat op
hoofdlijnen inmiddels enige verduidelijking is aangebracht, en wijst concreet openstaande
problemen aan. In het bijzonder is duidelijk dat cryptocurrencies met financieringsdoel vallen onder
effectenwetgeving. Cryptocurrencies met (wat het rapport noemt) alleen een gebruiks- of
transactiefunctie,93 waaronder ook bitcoin valt, vallen niet onder effectenwetgeving,94 maar ook op
dat gebied is er behoefte aan consumentenbescherming. De noodzaak aan regelgeving is met name
groot doordat er internationaal geen uniforme aanpak is.
De conclusie, dat verduidelijking van regelgeving nodig is, kan worden onderschreven. Ook
als de hoofdlijnen wel zijn verduidelijkt, zoals dat een utility token niet onder de Wft valt, blijft een
probleem dat het niet altijd duidelijk is of de AFM een bepaald token als utility token zal opvatten.95
Dit ontmoedigt nieuwe initiatieven.
In bredere zin geldt dat onduidelijk is in hoeverre de handelswaarde van tokens doorwerkt in
publiekrechtelijke regels. Zo telt bitcoin wel als vermogen in de zin van vermogensbelasting, maar is
nog niet duidelijk in hoeverre cryptocurrencies ook kunnen worden beschouwd als vermogen ten
behoeve van de bepaling van liquiditeit en solvabiliteit.96
Verder is er toezicht op financiële transacties om criminele activiteiten tegen te gaan. Het betreft dan
vooral het voorkomen van witwassen en financiering van o.a. terroristische activiteiten. Hiervoor
gelden regels die onder meer grenzen stellen aan en een meldplicht opleggen voor het aannemen
van grote bedragen contant geld.97 De verhandeling van cryptocurrencies kan ook worden gebruikt
voor witwaspraktijken, zodat het wenselijk is dat regels tegen witwassen zich ook tot
cryptocurrencies uitstrekken. Aanpassing hiervan vindt op moment van schrijven plaats.98
90 Het gaat dan met name om de zogenaamde MiFiD II (Markets in Financial Instruments Directive) 2014/65/EU van

15 mei 2014, de Wet financieel toezicht (Wft), en verdere uitvoeringsregels.
91 Zie Nannings 2018, Goossens en Verslype 2019, p. 80-81.
92 DNB en AFM, Crypto’s. Aanbevelingen voor een regelgevend kader. Kamerstukken II 2018-2019, 32 013, nr. 201,
bijlage.
93 ‘Gebruikscrypto’s’ zijn wat hier utility tokens worden genoemd. Transactiecrypto’s zijn cryptocurrencies die “als
middel voor algemene transacties of waardeverplaatsing” dienen, waaronder bitcoin. Zie het rapport Crypto’s, p. 9.
94 Dit werd eerder ook al verdedigd door Nannings 2018, p. 81-83. In diverse Amerikaanse staten zijn daarom wetten
ingevoerd die een uitzondering geven op basis van een duidelijke definitie van utility tokens, zie Wyoming (House Bill
70, aanvaard: Wyoming Enrolled Act No. 27, https://www.wyoleg.gov/Legislation/2018/HB0070) en Montana (House
Bill 0584, https://leg.mt.gov/bills/2019/HB0599/HB0584_1.pdf).
95 De AFM geeft geen algemene regels: “De AFM beoordeelt per geval of de Wft van toepassing is en zal hier scherp
toezicht op houden. Aanbieders moeten vooraf analyseren in hoeverre raakvlakken met het financieel toezicht
bestaan voordat zij hun ICO lanceren”. (https://www.afm.nl/nl-nl/consumenten/themas/waarschuwing/fintech/ico,
geraadpleegd 7 juni 2019).
96 Dit punt is opgeworpen in de gehouden interviews. Zie bijv. de Solvabiliteitsrichtlijn II 2009/138.
97 Zie de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft).
98 Dit is gebeurd met de vijfde anti-witwasrichtlijn 2018/843 (Anti-Money Laundering directive, AMLD 5) die per 9 juli
2018 de vorige vierde, richtlijn 2015/849 heeft gewijzigd. De richtlijn moet uiterlijk 10 januari 2020 zijn

40

De uitgifte van tokens kan vallen onder regels van financieel toezicht. Het verdient aanbeveling om
de regelgeving en de uitoefening van toezicht (verder) te verduidelijken.

3.2.7 Contractenrecht
a. Algemeen
Rond en met behulp van een blockchain kunnen diverse overeenkomsten (contracten) worden
gesloten. In het algemeen gelden hiervoor de gewone regels (par. 3.2.4). In par. 3.2.2 is besproken
of de deelname aan een blockchain op zichzelf leidt tot een overeenkomst. Hier gaat het over
gevallen waarbij de blockchain gebruikt wordt als instrument voor het sluiten en/of uitvoeren van een
overeenkomst. Het gaat hierbij om twee verschillende groepen gevallen.
Ten eerste kan het gaan om overeenkomsten die tot stand komen door communicatie via
een blockchain (waarbij de voorwaarden van de overeenkomst op de blockchain kunnen worden
vastgelegd in een elektronische akte). De blockchain wordt dan gebruikt als een techniek voor het
sluiten van contracten, net zoals dit kan met e-mail en websites. Het is ook mogelijk dat een deel
van de overeenkomst wordt uitgevoerd met behulp van de blockchain. Bij een dergelijke opzet zijn
er verschillende regels om op te letten. Deze worden in deze paragraaf behandeld.
Ten tweede is het mogelijk dat geprobeerd wordt om een overeenkomst niet alleen met
behulp van de blockchain te sluiten en vast te leggen, maar ook de uitvoering van de overeenkomst
zoveel mogelijk via de blockchain te laten verlopen. Dit is in wezen wat de bedoeling is van smart
contracts. Omdat daarbij extra problemen ontstaan die er niet zijn bij de eerste soort
overeenkomsten, worden smart contracts in een afzonderlijke paragraaf (3.2.8) behandeld.
b. De algemene regels voor overeenkomsten op een blockchain
Voor overeenkomsten die met behulp van een blockchain worden gesloten en/of uitgevoerd gelden
in het algemeen de gewone regels van het contractenrecht. Hieronder vallen de regels met
betrekking tot eventuele formaliteiten (zie par. 3.2.4.b).
Voor het sluiten van overeenkomsten, de uitleg van overeenkomsten, en de inhoud van
overeenkomsten gelden ook op een blockchain geen bijzondere regels, behalve de regels die hierna
worden behandeld. In het algemeen is het mogelijk om een blockchain zo op te zetten dat daarbij
algemene voorwaarden van toepassing zijn: het is dan nodig dat deelnemers en/of gebruikers van
de blockchain alleen toegang verkrijgen als zij deze voorwaarden hebben geaccepteerd. Daarnaast
gelden de gewone regels voor geldige aanvaarding van algemene voorwaarden.99 Aanvaarding door
te ‘klikken’ op een knop op een website is mogelijk.100
c. Dienst van de informatiemaatschappij
Een bijzondere groep regels volgt uit het begrip ‘dienst van de informatiemaatschappij’, art. 3:15d
BW. Hieronder vallen alleen diensten die worden verricht op individueel verzoek: televisie valt hier
bijvoorbeeld niet onder, video-on-demand wel.101 Het lijkt er niet op dat het werk dat nodes doen (het
instandhouden van een blockchain door te minen) hier onder valt: dat werk vindt immers niet plaats
op individueel verzoek. Weliswaar zal een gebruiker een transactie aanbieden in de hoop dat deze
wordt verwerkt, maar de regels van een blockchain eisen niet dat die transactie daadwerkelijk wordt
uitgevoerd. Het lijkt meer op de wijze waarop Internet werkt: het IP-protocol vereist dat servers de
data die zij ontvangen verder doorgeven, maar daaruit volgt niet dat een individuele gebruiker (in
wiens belang het is dat die data wordt doorgegeven) een overeenkomst met elke server heeft of dat
geïmplementeerd. De consultatie voor de Implementatiewet wijziging vierde anti-witwasrichtlijn (die cryptocurrencies
betrekking heeft) is afgesloten op 15 januari 2019 (https://www.internetconsultatie.nl/wijzigingamld4). Overigens is
ook andere implementatiewetgeving in verband met de AMLD 5 aanhangig, zoals het wetsvoorstel voor het
zogenaamde UBO-register (Kamerstukken 35 179).
99 Zoals de mogelijkheid deze daadwerkelijk te raadplegen en duurzaam op te slaan (art. 6:234 lid 2 BW). Zie verder
art. 6:227a-227c, 232-234 BW.
100 HvJ 21 mei 2015, C-322/14 (El Majdoub/CarsOnTheWeb).
101 Drijber 2001, blz. 124, A.R. Lodder in: Lodder & Kaspersen 2002, blz. 72.

41

elke server jegens elke gebruiker een dienst van de informatiemaatschappij verleent in de zin van
art. 3:15d BW.102
Als er echter een overeenkomst met behulp van een blockchain tot stand komt en/of wordt
uitgevoerd, zal meestal wel sprake van zo’n dienst van de informatiemaatschappij.103 Op de
dienstverlener rusten dan diverse informatieverplichtingen.104 Het gaat met name om art. 3:15d en
15e BW. Dit kan voor dienstverleners bij een blockchain lastig zijn. Ten eerste zal dan bij het gebruik
van de blockchain moeten worden geregeld dat er een manier is om een potentiële afnemer van de
dienst de benodigde informatie te verschaffen. Dit is technisch te realiseren, maar er zal wel een
voorziening voor moeten worden getroffen (het is niet noodzakelijk onderdeel van een blockchain).
Ten tweede eist art. 3:15d lid 1 BW dat er informatie wordt gegeven over onder andere identiteit,
adres van vestiging, communicatiemiddelen, registratiegegevens.105 Bij blockchains wordt vaak
gewerkt met anonieme of pseudonieme partijen die hun echte naam en adres niet bekend maken
(par. 3.2.11). Als een partij zijn identiteit niet wil prijsgeven, schendt hij deze verplichtingen. Men kan
verdedigen dat dit niet erg is, omdat het in de blockchainwereld niet nodig is dat je weet wie je
wederpartij is. Onder de huidige regelgeving is de praktijk van pseudonieme aanbieders op een
blockchain echter niet toegestaan.
De Autoriteit Consument en Markt is belast met de handhaving van deze bepalingen
voorzover het om bedrijven gaat,106 en kan dwangsommen en boetes opleggen (art. 2.9 Wet
handhaving consumentenbescherming). Als het gaat om financiële diensten of activiteiten is ook de
Autoriteit Financiële Markten bevoegd tot handhaving (art. 3.1 Wet handhaving
consumentenbescherming). Het is niet duidelijk of het niet-naleven van deze
informatieverplichtingen ook leidt tot nietigheid van de overeenkomst of aansprakelijkheid jegens de
wederpartij.107
d. Regels voor elektronische overeenkomsten e.d.
Naast de regels die gelden voor ‘diensten van de informatiemaatschappij’ zijn er ook regels die
specifiek gelden bij het sluiten van elektronische overeenkomsten, overeenkomsten op afstand en
dergelijke. Deze zijn gebaseerd op Europese richtlijnen.108 Het gaat in het bijzonder om de volgende
regels.
- Precontractuele informatieplichten: algemeen (art. 6:227b BW), voor dienstverleners (art.
6:230a-230f BW), voor B2C overeenkomsten in het algemeen (art. 6:230l-n BW), B2C
overeenkomsten buiten een verkoopruimte (art. 6:230t BW), B2C overeenkomsten op
afstand (art. 6:230v BW).
- Verbodsregels, zoals art. 6:230u BW dat een handelaar verbiedt een aanbod te doen om
een overeenkomst buiten een verkoopruimte te sluiten als hij weet of moet vermoeden dat
dit leidt tot verplichtingen voor de consument die niet in overeenstemming zijn met diens
draagkracht. Daarnaast zijn van belang de regels die oneerlijke handelspraktijken verbieden
102 Anders zou Internet niet kunnen werken: alle servers zouden dan alle gebruikers moeten informeren op de hier

beschreven wijze. Hierom lijkt het ook niet wenselijk dat het werk van node-beheerders wordt beschouwd als een
dienst van de informatiemaatschappij: dan zouden alle node-beheerders alle gebruikers van bitcoin moeten
informeren voglens art. 3:15d BW voordat zij transacties zouden mogen verwerken. Daar zit niemand op te wachten,
het minst van al de gebruikers die vaak juist anoniem willen blijven en geen gerichte communicatie van alle nodebeheerders willen ontvangen.
103 Dit zou bijvoorbeeld anders kunnen zijn als de blockchain alleen als tijdelijk communicatiemiddel wordt gebruikt,
zoals e-mail, en de overeenkomst voor het overige puur fysiek wordt uitgevoerd.
104 Art. 3:15d BW, ook art. 6:230b-230e BW.
105 Ten dele zijn deze eisen ook in art. 3:15e BW opgenomen.
106 Zie art. 2.2 Wet handhaving consumentenbescherming en onderdeel a van de Bijlage bij deze wet. Dit geldt
voorzover het gaat om bedrijven tegenover consumenten (art. 8.1 en 8.2 lid 1 en 2 Wet handhaving
consumentenbescherming).
107 De wetgever liet dit open, mede omdat nietigheid niet altijd passend of mogelijk was. Zie Kamerstukken II,
2002/03, 28 197, nr. 5, blz. 15. Zie Groene Serie Vermogensrecht (Tjong Tjin Tai), art. 3:15d, aant. 5 (2010) mede
verwijzend naar Drion 2000 en Sander 2001, blz. 80-81.
108 Te weten de Dienstenrichtlijn 2006/123/EG en de Richtlijn Consumentenrechten 2011/83/EU, en de Richtlijn
oneerlijke handelspraktijken 2005/29/EG.

42

(art. 6:193a-193j BW). Deze strekken onder meer ertoe dat de verstrekte informatie volledig
is en niet misleidend of onjuist.
- Regels voor de wijze van aangaan, bewijs van en herstel van een overeenkomst (art. 6:227a
en 227c BW). Op de regel voor herstel wordt hierna, onder e, nader ingegaan.
- Een ‘ontbindingsrecht’ van de consument bij B2C overeenkomsten buiten de verkoopruimte
(art. 6:230o-230s BW), d.w.z. herroeping en niet ontbinding wegens wanprestatie, evenzo bij
B2C overeenkomsten op afstand en buiten de verkoopruimte inzake financiële producten en
diensten (art. 6:230x-z BW). Hierna, onder e, wordt hier nader op ingegaan.
Een consument kan in een procedure zich op deze regels beroepen. Verder is de Autoriteit
Consument en Markt belast met de handhaving van art. 6:227a-c en 230g-z BW voorzover het
bedrijven betreft,109 en kan dwangsommen en boetes opleggen (art. 2.9 Wet handhaving
consumentenbescherming). Als het gaat om financiële diensten of activiteiten is ook de Autoriteit
Financiële Markten bevoegd tot handhaving (art. 3.1 Wet handhaving consumentenbescherming).
Deze regels brengen in het algemeen extra werk met zich voor aanbieders van
overeenkomsten, maar zijn niet onmogelijk om aan te voldoen bij gebruik van blockchains. Een deel
van de precontractuele informatieverplichtingen heeft betrekking op gegevens over identiteit en
adres:110 hiervoor gelden dezelfde bezwaren als hierboven zijn besproken voor art. 3:15d en 15e
BW.
Een bijzondere regel die in de weg zou kunnen staan aan consumentenkoop via smart
contracts is de regel dat een consument hoogstens verplicht is tot vooruitbetaling van de helft van de
koopprijs (art. 7:26 lid 2, slot, BW). Bij smart contracts is het normaal gesproken de bedoeling dat de
gehele contractssom wordt ‘betaald’, d.w.z. vastgezet in het smart contract, die het bedrag dan bij
nakoming uitbetaald aan de wederpartij. Dit komt neer op vooruitbetaling in de zin van art. 7:26 lid 2
BW. In de praktijk hebben consumenten er overigens geen probleem mee om het gehele bedrag
vooruit te betalen, wat de primaire optie is van veel websites.111
e. Herstel en herroeping/ontbinding
Een bijzonder aandachtspunt is dat diverse van de hierboven genoemde regels eisen dat een
wederpartij de mogelijkheid heeft om niet gewilde handelingen vóór een elektronische overeenkomst
te herstellen112 of om een overeenkomst op afstand of buiten de verkoopruimte binnen een zekere
termijn te ‘ontbinden’ (dat wil zeggen, herroepen) zonder opgave van redenen.113 Deze regels
botsen op het ‘immutable’, onwrikbare, karakter van transacties op een blockchain. De
implementatie van de vastlegging of uitvoering van de overeenkomst zal de mogelijkheid moeten
bieden voor wijzigingen volgens deze regels. Technisch gezien is dit mogelijk, maar het heeft wel tot
gevolg dat er in zoverre afbreuk wordt gedaan aan het ‘immutable’ aspect van
blockchaintechnologie.
Als een partij niet de technische mogelijkheid biedt tot herstel of ‘ontbinding’ op de
blockchain zal hij verplicht blijven om de overeenkomst ongedaan te maken. Zonodig zal dit buiten
de blockchain of de specifieke overeenkomst om moeten gebeuren, zoals door het verrichten van
een terugbetaling op de blockchain of in gewone valuta op een gewone bankrekening. Als dit
mogelijk is, is er geen sprake van strijd met het ‘immutable’ karakter van een blockchain (zoals een

109 Zie art. 2.2 Wet handhaving consumentenbescherming en onderdeel a van de Bijlage bij deze wet. Dit geldt

voorzover het gaat om bedrijven tegenover consumenten (art. 8.1, 8.2, derde en vierde lid, en 8.2a Wet handhaving
consumentenbescherming).
110 Zie art. 6:227b lid 1, 230b sub 1-5 en 12-13, art. 230d sub 2, art. 230l lid b, art. 230m lid 1 sub b-d BW.
111 Het is overigens mogelijk bij individuele afspraak hiervan af te wijken; afwijking bij algemene voorwaarden is
vernietigbaar. Zie Groene Serie Bijzondere Overeenkomsten (M.M. van Rossum), art. 7:26, aant. 4.
112 Art. 6:227c lid 1 BW eist dat “Degene die een dienst van de informatiemaatschappij als bedoeld in artikel 15d lid 3
van Boek 3 verleent, stelt de wederpartij passende, doeltreffende en toegankelijke middelen ter beschikking waarmee
de wederpartij voor de aanvaarding van de overeenkomst van door hem niet gewilde handelingen op de hoogte kan
geraken en waarmee hij deze kan herstellen.” Deze bepaling is een implementatie van art. 11 lid 2 E-commerce
Richtlijn 2000/31/EG en mag dus niet door de Nederlandse wetgever worden gewijzigd.
113 Art. 6:230o BW (met uitzonderingen in art. 6:230p BW), en voor financiële diensten art. 6:230x BW.

43

terugbetaling van een overboeking bij een gewone bankrekening ook niet betekent dat de
oorspronkelijke betaling wordt geschrapt, alleen dat de gevolgen worden gecompenseerd).
Dat het mogelijk is om buiten de blockchain om alsnog de gevolgen van een niet-gewilde
overeenkomst terug te draaien betekent echter niet per se dat is voldaan aan de eis van art. 6:227c
lid 1 BW: het is immers nodig dat er “passende, doeltreffende en toegankelijke middelen” ter
beschikking worden gesteld om de niet-gewilde overeenkomst te herstellen (d.w.z. ongedaan te
maken). Als de overeenkomst eenvoudig is af te sluiten en uit te voeren via de blockchain, lijkt het
niet passend of doeltreffend als een partij vervolgens alleen via e-mail kan communiceren over het
herstel van een ongewilde overeenkomst, en maar moet hopen dat deze overeenkomst vervolgens
daadwerkelijk handmatig wordt teruggedraaid. Voor de mogelijkheid van ‘ontbinding’ ligt dit anders:
daarvoor hoeft niet per se een mogelijkheid te zijn ingebouwd.
f. Redelijkheid en billijkheid, en verplichtingen om wijzigingen mogelijk te maken
Het voorgaande punt is breder dan alleen de twee in de wet uitdrukkelijk genoemde gevallen. Een
bijzonderheid van blockchaintechnologie is dat transacties op de blockchain voorafgegeven
spelregels moeten volgen: het protocol. Bij gewone regels is het mogelijk dat er discussie is of een
handeling de regels schendt, en kunnen partijen bovendien discussiëren of er werkelijk sprake is
van schending: een partij kan uitleggen dat de formele schending in werkelijkheid geen probleem is
of hoort te zijn (de geest versus de letter van de wet). Bij een blockchain zou het systeem de regels
moeten handhaven en zou het onmogelijk moeten zijn dat transacties de regels schenden.114 In
zoverre zouden alle gebeurtenissen op de blockchain per definitie geldig moeten zijn volgens de
regels van de blockchain. Zoals echter blijkt uit de The DAO-hack (zie par. 3.2.3) valt een systeem
niet helemaal samen met de expliciet opgeschreven regels. In een samenwerkingsverband als een
blockchain moeten de deelnemers zich redelijk opstellen tegenover elkaar; de wet noemt dit
‘redelijkheid en billijkheid’ (art. 6:2 en 248 BW). De redelijkheid en billijkheid kunnen met zich
brengen dat partijen hun gedrag mede moeten laten bepalen door elkaars belangen en
verwachtingen, die niet uitputtend worden geregeld door de expliciete regels van de blockchain.115
Hierdoor is het mogelijk dat een handeling die volgens de blockchain-regels geldig is, volgens het
recht toch als ongeldig moet worden beschouwd en moet worden teruggedraaid of ongedaan
worden gemaakt.

Het contractenrecht laat toe dat er contracten met behulp van een blockchain worden gesloten en/of
uitgevoerd. Er gelden enkele extra eisen, die berusten op Europese regels.
Er gelden verschillende informatieverplichtingen. Deze kunnen ook op een blockchain worden
uitgevoerd. Een drempel is dat enkele verplichtingen eisen dat de identiteit en het adres en andere
gegevens van een commercieel handelende partij worden bekend gemaakt: dat is problematisch als
zo’n partij anoniem wil blijven.
Er gelden verschillende regels over de manier waarop zo’n overeenkomst tot stand komt en kan
worden gewijzigd, hersteld, of ‘ontbonden’. Het is technisch mogelijk hieraan te voldoen, maar dit
vergt wel een extra inspanning bij de implementatie van de blockchain, of handmatige actie van een
partij buiten de blockchain om wanneer zulke gevallen zich voordoen.
Algemeen geldt dat in specifieke gevallen het contractenrecht kan eisen dat de uitkomst van de
regels van de blockchain wordt aangepast aan wat in de gegeven omstandigheden redelijk is. De
contractspartijen zijn dan verplicht hieraan medewerking te verlenen.

114 Het is wel mogelijk dat een ongeldige transactie dat een of meer nodes een ongeldige transactie aanvaarden

(doordat zij bijvoorbeeld expres hebben afgesproken de blockchain te manipuleren), maar de essentie van
blockchaintechnologie is dat dit niet door het gehele systeem aanvaard zal worden.
115 Vgl. HR 19 oktober 2007, ECLI:NL:HR:2007:BA7024, NJ 2007/565 (Vodafone).

44

3.2.8 Smart contracts als bijzondere toepassing
Bij smart contracts zijn de bevindingen over het contractenrecht in het algemeen (par. 3.2.7) van
toepassing, maar het is nodig om enkele additionele opmerkingen te maken.
Korte beschrijving
Smart contracts zijn programma’s die op een blockchain worden uitgevoerd, en die beogen om
automatisch een (onderdeel van een) contract uit te voeren.116 Hiervoor is een bepaald type
blockchainomgeving voor nodig, waarin gebruikers betalingen kunnen uitvoeren met de
cryptocurrency van het platform, en programma’s kunnen laten uitvoeren die automatisch betalingen
uitvoeren of andere acties verrichten.
Het algemene idee van smart contracts is al ouder dan blockchain.117 Blockchaintechnologie
heeft het echter gemakkelijker gemaakt om smart contracts praktisch te realiseren, op basis van
crypto-currency zoals bitcoin.118 In plaats van alleen eenvoudige overboekingen kan in een smart
contract worden opgenomen dat een betaling pas wordt verricht als er aan een al dan niet
gecompliceerd samenstel van voorwaarden is voldaan, terwijl het contract tevens kan
communiceren met de buitenwereld. Daardoor kan bijvoorbeeld een contract verzorgen dat de
kamer van een hotel pas toegankelijk wordt als de huur is voldaan, of dat een bestelling betaald
wordt als het pakketje is afgeleverd door de pakketbezorger. Om signalen van de buitenwereld te
ontvangen is een interface nodig: men noemt dit een ‘oracle’.119
Het bekendste voorbeeld van een smart contract platform is Ethereum (Ethereum.org). Dit
berust op een alternatieve cryptocurrency, genaamd Ether. Smart contracts worden op dit platform
geprogrammeerd in een script-taal geheten Solidity.
In de praktijk kan dit als volgt werken. Een partij biedt een smart contract aan op de
blockchain,120 waarna een andere partij dit smart contract kan aanvaarden. Dat kan bijvoorbeeld
gebeuren doordat die partij een betaling doet aan het smart contract.121 Een voorbeeld: een
verkoper van goederen op een handelsplatform kan bijvoorbeeld voor de afwikkeling van de koop
een smart contract op Ethereum aanbieden, waarbij de betaling aan de verkoper pas wordt gedaan
als het smart contract bericht krijgt van de pakketbezorger dat het pakje daadwerkelijk is afgeleverd.
De koper moet dan wel vooraf het hele bedrag aan het smart contract betalen. Als het pakje niet
binnen twee weken wordt afgeleverd, krijgt de koper automatisch het geld teruggestort. Hiermee is
voor de verkoper verzekerd dat hij zijn geld ontvangt, en voor de koper dat hij een pakket
ontvangt.122
In het bovenstaande voorbeeld wordt het smart contract gebruikt als manier om een
voorafgaande koopovereenkomst uit te voeren. Het is echter mogelijk dat er geen eerdere
overeenkomst is, maar dat er alleen een smart contract is. Bijvoorbeeld: een partij biedt een smart
contract aan om investeringen te doen in een onderneming. Geïnteresseerde partijen doen
116 Algemeen over smart contracts: Reyes 2017, Werbach & Cornell 2017, Raskin 2017, Savelyev 2016, Perugini &

Dal Checco 2015, Paech 2017, Mik 2017, Sklaroff 2017, Casey & Niblett 2017, Giancaspro 2017, De Filippi & Wright
2018, Tjong Tjin Tai 2017a, 2017c, 2018b, Werbach 2018a, p. 63-67, Fries en Paal 2019, Finck 2019, p. 24-28, Fries
& Paul 2019, Szostek 2019, hfdst. V, Allen 2018.
117 Szabo 1997, N. Szabo, ‘The Idea of Smart Contracts’, at szabo.best.vwh.net/smart_contracts_idea.html, Peyton
Jones, Eber & Seward 2000, Surden 2012.
118 Over de technische aspecten: Alharby & Van Moorsel 2017.
119 Bijv. Werbach 2018a, 213-214. Dit kan een sensor zijn, maar ook een menselijke tussenpersoon. Zie Tjong Tjin
Tai 2018b voor een uitvoeriger discussie over de wisselende rollen van oracles, ook Finck 2019, p. 25.
120 De programmacode is dan op de blockchain geplaatst met een bepaald identificatienummer, waardoor naar dat
smart contract kan worden verwezen.
121 Het smart contract heeft een identificatienummer (id) waar betalingen aan kunnen worden gedaan: die betaling
wordt geregistreerd op de blockchain. Die betaling is dan in beheer bij het smart contract; vervolgens bepaalt de
programmacode van het smart contract wat er met die betaling gebeurt. Bijv. wordt het tijdelijk bewaard totdat
duidelijk is aan wie het doorbetaald of terugbetaald moet worden, of wordt het direct doorbetaald aan de aanbieder
van het smart contract.
122 Hiermee zijn niet alle problemen uitgesloten; het is bijvoorbeeld mogelijk dat het pakje niet het gevraagde product
bevat.

45

investeringen door betalingen te doen aan dat smart contract, en volgens de regels van het smart
contract wordt bepaald wanneer zij dividenduitkeringen ontvangen. In zo’n geval kan er wel een
geldige overeenkomst tussen partijen zijn, maar zullen de afspraken tussen partijen vooral moeten
worden afgeleid uit de programmacode van het smart contract (er is immers geen ander document
waarin afspraken zijn vastgelegd). Er wordt verdedigd dat partijen dan gebonden zijn aan de
programmacode, dus dat de overeenkomst wordt bepaald door het smart contract.
De meerwaarde van smart contracts lijkt te zijn gelegen in twee aspecten.
- De uitvoering van het contract is ‘gegarandeerd’ zonder dat tussenkomst van mensen of de rechter
nodig is: de betaling kan bijvoorbeeld door het contract zelf worden verricht in de gebruikte
cryptocurrency, en als er technische voorzieningen voor zijn getroffen kunnen ook andere
uitvoeringshandelingen (zoals de toegang tot een hotelkamer) zonder menselijke tussenkomst
worden verricht. Een smart contract is ‘self-executing’, zelfuitvoerend.
- Als gevolg van het zelfuitvoerende karakter van smart contracts wordt geclaimd dat smart contracts
de juridische contractspraktijk geheel of voor een groot deel zouden kunnen vervangen.123
In de praktijk lijken smart contracts niet zo ver te gaan. Zij worden vooral gebruikt om
onderdelen van een contractuele relatie uit te voeren, niet om de gehele contractuele relatie te
vangen.124 Het smart contract is dan ingebed in een groter framework contract dat een gewone
juridische overeenkomst is. Het gebruik van geprogrammeerde contracten is al vóór de opkomst van
bitcoin verwezenlijkt voor financiële (optie)contracten.125 In wezen valt een deel van de bancaire
automatisering te begrijpen als eenvoudig ‘smart contract’: denk aan automatische incasso of
overboeking. Dit is dan ook niet zo bijzonder; ook snoepautomaten en pinautomaten zijn vormen van
automatische uitvoering van een overeenkomst, zij het dat zij zonder blockchaintechnologie
functioneren.
Geldigheid en bijzondere regels126
Smart contracts zijn op zichzelf toegestaan onder het BW.127 Door een smart contract te
‘accepteren’ volgens de regels van het smart contract platform kunnen partijen een overeenkomst
sluiten in de zin van art. 6:213 BW.128 Het smart contract (dat wil zeggen, de programmacode
daarvan) levert bewijs van de inhoud van de (juridische) overeenkomst. Dat het contract is
geformuleerd in de programmeertaal is geen bezwaar.129 Verder is het uiteraard mogelijk dat naast
de programmacode extra informatie is gegeven die betekenis heeft voor de inhoud van de
overeenkomst.
Om vast te stellen wat de juridische verplichtingen en rechten van partijen zijn is het nodig de
inhoud van de overeenkomst vast te stellen. Dit wordt ook wel genoemd: uitleg van de
overeenkomst. Ook als die overeenkomst is ontstaan door aanvaarding van een smart contract, zal
de uitleg volgens de gewone uitlegregels moeten plaatsvinden. Daarbij tellen zowel de tekst als de
bedoeling van partijen.130 Bij een smart contract is er geen gewone tekst zoals bij een contract in
123 Verstraete 2018 betoogt dat smart contracts ook erop vertrouwen dat de Staat ervoor zorgt dat er een werkend

privaatrechtelijk regime is.
124 Dit is in interviews naar voren gebracht en vindt ook steun in de literatuur.
125 Peyton-Jones c.s. 2000.
126 Over de juridische status van smart contracts volgens Nederlands recht: Tjong Tjin Tai 2017a, Van Eersel & Van
den Bergh 2017, Schmaal & Van Genuchten 2017, Naves 2018, De Graaf 2018a, Stam 2018, De Vries 2019,
Neppelenbroek 2019, p. 282-290.
127 Het is dan ook niet nodig om voor de geldigheid van smart contracts een wettelijke regeling te treffen. Zo’n
regeling is er wel in Italië (Decreto-Legge 14 dicembre 2018, n. 135). Die regeling (art. 8-ter) houdt (kort gezegd) niet
meer in dan dat wordt bevestigd dat het sluiten van een overeenkomst in de vorm van een smart contract gelijk staat
met het sluiten van een schriftelijke overeenkomst.
128 Tjong Tjin Tai 2017c, nr. 35, Naves 2018, p. 63, Van Eersel & Van den Bergh 2017 p. 45, De Vries 2019, p. 76.
De acceptatie van het smart contract volgens de regels van de smart contract omgeving kan juridisch worden
beschouwd als aanvaarding van een aanbod om een overeenkomst te sluiten (vgl. par. 3.2.4.a). Vgl. voor common
law Werbach & Cornel 2017, p. 341-343, O’Shields 2017, p. 185-187, en voor de PECL en DCFR M. Kõlvart, M.
Poola, & A. Rull 2016.
129 Vgl. De Filippi & Wright 2018, p. 79 voor de U.S.A.
130 Schmaal en Van Genuchten 2017.

46

gewone taal. De tekst is in zo’n geval vooral de code van het smart contract.131 Daarnaast kunnen er
ook andere documenten zijn die onderdeel zijn van de overeenkomst, bijvoorbeeld algemene
voorwaarden van het platform o.i.d. Het is dus niet per se zo dat er alleen een smart contract in
programmacode is.
Voor de uitleg is de tekst (in dit geval de code) niet allesbepalend: het is altijd mogelijk dat
partijen naast het smart contract iets anders hebben afgesproken, dat uit e-mailwisseling blijkt dat
partijen iets anders bedoelden dan in het smart contract (de programmacode) staat. Maar als er
weinig andere aanwijzingen zijn, zal het smart contract praktisch gezien de basis vormen voor de
uitleg. Dat partijen misschien niet zelf in staat zijn het smart contract te begrijpen, is daar geen
obstakel voor. Hetzelfde geldt voor gewone contracten: deze kunnen zijn opgesteld in juridisch
jargon met details die voor niet-juristen moeilijk te begrijpen zijn. Vanwege de bijzondere aard van
een smart contract (waarmee partijen kennelijk bedoelen de uitvoering van hun overeenkomst vooral
door de code te laten plaatsvinden) is verdedigbaar dat de rechter voor de uitleg vooral zal letten op
de tekst van het smart contract (de programmacode).132 Dit zou bijvoorbeeld betekenen dat als een
bepaalde voorwaarde niet is opgenomen in het smart contract maar wel is besproken tussen
partijen, de rechter toch zal beslissen dat de overeenkomst zo moet worden uitgelegd dat die
voorwaarde er geen onderdeel van uitmaakt, omdat partijen bewust de code van het smart contract
hebben aanvaard.133 Maar als wordt bewezen dat partijen toch bedoelden die voorwaarde op te
nemen, zal die bedoeling tellen.134 Uiteindelijk gaat het om vaststelling van de inhoud van de
juridische overeenkomst, en de code van het smart contract is daar slechts één factor bij. Als het
smart contract dan tot andere uitkomsten leidt dan uit de juridische overeenkomst volgt, geldt de
juridische overeenkomst. De uitkomst van het smart contract moet dan worden gecorrigeerd.135 Een
partij kan daarvoor naar de rechter gaan, al kan het lastig zijn om een eventuele uitspraak
daadwerkelijk te laten uitvoeren (par. 3.2.10).
De uitleg van smart contracts kan verder problematisch zijn doordat programmacode niet is
gemaakt als medium om de bedoeling van menselijke partijen weer te geven.136 Om te helpen bij de
uitleg te helpen zou de ontwikkelaar van het contract commentaar in de programmacode kunnen
opnemen.
Sommige bedingen (zoals een rechtskeuze) kunnen niet of nauwelijks als gewone
programmacode worden opgenomen. Het lijkt alleen mogelijk deze als commentaar in het
programma op te nemen. Het is dan wel nodig dat partijen begrijpen dat zulk commentaar bindende
bedingen kan bevatten.
Een bijzonder probleem is dat smart contracts kunnen verwijzen naar functies
(deelprogramma’s) uit algemene bibliotheken,137 die zelf weer naar andere functies kunnen
verwijzen. Zulke functies fungeren als algemene voorwaarden. Om dan de complete contractuele
relatie te begrijpen is het nodig al deze functies te lezen (en dus het spoor van verwijzingen te
volgen). De uitleg van het contract wordt dan nog lastiger als zulke functies tegenstrijdige bedingen
bevatten (zoals tegenstrijdige rechtskeuzes).
Algemene analyse van smart contracts

131 De Vries 2019, p. 77, wijst er overigens op dat er een verschil is tusen de werkelijk uitvoerbare code (byte-code),

en het programma in een voor mensen leesbare programmeertaal (broncode) die daarna door een compiler wordt
vertaald in byte-code. Hier nemen we aan dat het gaat om de broncode.
132 Tjong Tjin Tai 2017c, nr. 36-37, ook Schmaal en Van Genuchten 2017.
133 Dit zou met name het geval kunnen zijn als partijen zijn bijgestaan door technisch onderlegde adviseurs. Vgl. voor
de relevantie van juridische bijstand bij contractsuitleg HR 19 januari 2007, NJ 2007/575, r.o. 3.7.3, HR 4 juni 2010,
NJ 2010/312, r.o. 3.6.
134 Vgl. Naves 2018, p. 65.
135 Vgl. Finck 2019, p. 27.
136 Giancaspro 2017, p. 832-833 behandelt diverse problemen voor deze uitleg. Allen 2018 gaat dieper in op de
bredere context waarin contracten tot stand komen.
137 De Filippi & Wright 2018, p. 138, vgl. Werbach 2018a, p. 206-208 en 212.

47

De geclaimde voordelen van smart contracts blijken bij nader onderzoek niet of niet zonder
beperkingen aanwezig. Daarnaast zijn er enkele algemene beperkingen en risico’s bij het gebruik
van smart contracts.
- Smart contracts – in de op dit moment gangbare vorm - eisen dat de partij die tot betaling is
verplicht al vooraf de betaling aan het smart contract doet, waarna het smart contract de betaling
pas vrijgeeft aan de wederpartij als aan de betalingsvoorwaarden is voldaan. Dit lijkt op een
bankgarantie138 of kredietbrief.139 Het nadeel van deze werkwijze is dat de schuldenaar dan niet
langer de beschikking heeft over die betaling, ook als het contract uiteindelijk wordt ontbonden en hij
het geld weer terugkrijgt. Dat is economisch gezien onvoordelig (het geld kan dan niet op andere
wijze worden benut), en brengt valutarisico’s met zich als de gebruikte cryptocurrency in de
tussentijd van waarde verandert.
- Smart contracts kunnen niet de gehele complexiteit van de contractspraktijk vangen. Veel
contractuele leerstukken zijn niet of moeilijk te implementeren in smart contracts.140 Kwesties zoals
de vraag of er sprake is van overmacht zijn niet goed te programmeren op de manier zoals partijen
zouden verwachten.141 Ook kunnen sommige contractsbepalingen als inspanningsverplichtingen142
of garanties143 niet of moeilijk in smart contracts geprogrammeerd worden. Dit geldt ook voor andere
zogenaamde open normen, die geen precieze inhoud hebben (zoals een verplichting om een
‘redelijk’ voorstel te doen).144 Het is wel mogelijk om in het smart contract op te nemen dat een
externe partij (een oracle) wordt ingeschakeld om te beoordelen of er sprake is van overmacht,
schending van een garantie of inspanningsverplichting.145 Maar die partij functioneert dan in feite als
arbiter, en daardoor is de uitvoering van het contract niet meer automatisch gegarandeerd. Het
wordt dan mogelijk om die arbiter aansprakelijk te houden voor onjuiste beslissingen en op die wijze
de uitvoering van het smart contract te blokkeren. Er wordt wel verdedigd dat AI oplossingen
mogelijk zou maken,146 maar de technische mogelijkheden van AI zijn op dit ogenblik nog niet zo
ver. Slotsom is dat de uitvoering van een smart contract op diverse punten zal afwijken van wat
volgens het geldende recht volgt uit de juridische overeenkomst.
- De hierboven besproken bezwaren zouden kunnen verminderen als er op langere termijn
voldoende best practices ontstaan, voorbeeldcontracten die de juridische verfijning in voldoende
mate benaderen.147 Dit zou kunnen doordat er softwarebibliotheken ontstaan waarin
veelvoorkomende stukjes van contracten zijn opgenomen: een gebruiker van een contract zou dan
gewoon zo’n bibliotheek kunnen gebruiken.148 Of dit haalbaar is, zou nader moeten worden
onderzocht.149
- Smart contracts zijn niet of nauwelijks te begrijpen of controleren voor gebruikers die geen
bijzondere IT-kennis hebben.150 Daarentegen vallen gewone juridische overeenkomsten nog wel
138 Tjong Tjin Tai 2015.
139 McJohn & McJohn 2016.
140 Giancaspro 2017, Janssen 2017, Tjong Tjin Tai 2017b en 2018b, Van der Roest 2017, Evadgian 2018, Werbach

2018a, p. 125, Finck 2019, p. 27.
141 Zie Tjong Tjin Tai 2018b, 2017b.
142 De Filippi & Wright 2018, p. 77.
143 De Filippi & Wright 2018, p. 77.
144 Werbach & Cornell 2017, p. 367 over overmacht, ook 372-373, Künnapas 2016, uitvoerig Tjong Tjin Tai 2018b.
Optimistisch zijn Casey & Niblett 2017, p. 24, echter zonder inhoudelijke analyse.
145 Mik 2017, p. 21-24.
146 Casey & Niblett 2017, p. 24.
147 Werbach & Cornell 2017, p. 374-375, Paech 2017, p. 1097.
148 De Filippi & Wright 2018, p. 82. Dit lijkt enigszins op het gebruik van modelcontracten.
149 Er wordt bijvoorbeeld voorbijgegaan aan de mogelijkheid dat de voorwaarden conflicteren of in combinatie anders
uitwerken dan bedoeld, dat er versiebeheer nodig is als er verbeterde voorwaarden worden opgesteld. In essentie
ontmoet men dan dezelfde problemen die systeembeheerders en ontwikkelaars tegenkomen bij het gebruik van
softwarebibliotheken.
150 De Filippi & Wright 2018, p. 141 suggereren dat slechts ‘a small number of people are capable of auditing that
code’. Overigens liet de hack van TheDAO ook zien dat dit zelfs voor relatief deskundige personen moeilijk kan zijn,
omdat smart contract platforms enige bijzonderheden hebben die afwijken van gewone programma’s, zoals het
gegeven dat het in wezen gaat om parallele uitvoering.

48

enigszins te begrijpen. Daarom zullen gebruikers van smart contracts moeten vertrouwen op de
mededelingen van de ontwikkelaar van het smart contract, wat grote risico’s oplevert bij malafide
ontwikkelaars. 151 Gebruikers kunnen als alternatief vertrouwen op deskundig advies of auditing van
contracten, maar dat brengt kosten met zich waardoor er geen verbetering is ten opzichte van
gewone juridische overeenkomsten. De risico’s kunnen overigens kleiner zijn als het gaat om
contracten die al vaak zijn gebruikt en/of afkomstig zijn van een goed bekend staande partij.
- Het perspectief van smart contracts wijkt wezenlijk af van gewone juridische overeenkomsten: een
programma vereist dat voor alle mogelijkheden vooraf (ex ante) regels en oplossingen zijn
geprogrammeerd. Hierdoor worden de kosten van het contracteren verschoven naar de aanvang: er
moeten hoge kosten worden gemaakt om alles goed te regelen.152 Juridische contracten
daarentegen maken het mogelijk om in ingewikkelde gevallen ex post een oplossing te construeren
door het vormen van nieuwe regels die in de gegeven omstandigheden rechtvaardig zijn.153 Het
gebruik van open normen, die niet goed zijn te implementeren in smart contracts, is een voorbeeld
waarbij partijen zelf de voorkeur eraan geven niet alle toekomstige problemen uitputtend te
regelen.154
- Uit sociologisch onderzoek is gebleken dat contractspartijen vaak veeleer denken vanuit de
zakelijke relatie, waarbij het contract niet steeds naar de letter hun relatie regelt. Dit zogenaamde
gegeven van relational contracting155 staat op gespannen voet met de statische structuur van smart
contracts.156 Wijziging van de overeenkomst is in de praktijk vaak wenselijk (en ten dele verplicht,
zie par. 3.2.7).157 Diverse rechtsregels vereisen dat partijen ingeval van moeilijkheden, zoals bij nietnakoming of het optreden van overmacht, met elkaar in overleg treden om de ontstane problemen
adequaat te regelen of op te lossen.158 Een dergelijke dynamiek is lastig vorm te geven in de
procedurele programmeertalen (scripttalen) die bij smart contracts gangbaar zijn.159
Het gebruik van smart contracts lijkt daarom diverse nadelen te hebben. Toch is het
voorstelbaar dat in bepaalde gevallen de contractspartijen het verlies aan bescherming van de
gewone juridische regels voor lief nemen. Dit is met name te verwachten in gevallen waar sowieso
de gewone rechtsgang niet of nauwelijks effectief is of te kostbaar,160 zoals bij transacties met
relatief geringe waarde, over grote afstand en/of met anonieme partijen. Dit kan zich voordoen bij
internationale consumentenkoop via platformen als eBay of Aliexpress, en in de internationale
handel.161 Smart contracts hebben dan toegevoegde waarde doordat de nakoming van het contract
in sterkere mate is verzekerd,162 ook al zal het contract bij lastigere situaties niet geheel volgens
normale verwachtingen uitwerken.

151 Wikipedia (https://en.wikipedia.org/wiki/Ethereum) verwijst naar Bartoletti, et al. 2017, over de aanwezigheid van

vele piramidespelen op Ethereum.
152 Sklaroff 2017, p. 292, verwijzend naar Tapscott & Tapscott 2016, p. 103.
153 Werbach & Cornell 2017, p. 361 and Mik 2017, p. 17
154 Sklaroff 2017, p. 279-286, ook Sklaroff 2017, p. 293-295, Mik 2017, p. 19-20.
155 Werbach & Cornell 2017, p. 367, ook Levy 2017, De Filippi & Wright 2018, p. 84.
156 Smart contract behoeven overigens niet immutable te zijn; het is technisch mogelijk om wijzigingsmogelijkheden in
te bouwen. Zie Marino & Juels 2016, vgl. hierover Sklaroff 2017, p. 291.
157 Werbach & Cornell 2017, p. 367, O’Shields 2017, p. 187, Werbach 2018a, p. 126, 161-163.
158 Zoals door het verzenden van ingebrekestelling. Zie ook Tjong Tjin Tai, 2017b.
159 Overigens gaan Peyton Jones, Eber & Seward 2000 uit van functionele programmeertalen die op andere wijze
werken.
160 Eenmaa-Dimitrieva & Schmidt-Kessen 2017, Tjong Tjin Tai 2017b en 2017c.
161 Het stelsel van cognossementen, kredietbrieven, wissels e.d. zou mogelijk efficiënter kunnen worden opgezet via
smart contracts. Bovendien wordt in de internationale handel ook gewerkt met ‘oracles’ avant la lettre, deze worden
aangeduid met namen als surveyor, certification agency, conformity assessment body (Tjong Tjin Tai 2018b).
162 Immers als alleen de juridische regels gelden zou het praktisch onmogelijk zijn om de wederpartij te achterhalen,
en kostbaar om een procedure aan te spannen en ten uitvoer te leggen. Een smart contract zou dan voor diverse
probleemgevallen redelijke oplossingen kunnen bieden die dan automatisch worden afgedwongen, ook al is niet
bekend wie de wederpartij is en ook als de overeenkomst misschien onder een rechtsstelsel valt dat andere regels
hanteert.

49

Daarnaast kunnen smart contracts nuttig zijn ter vervanging van menselijke uitvoering van
een (deel van een) contractuele relatie: dit kan efficiëntie-voordelen opleveren, terwijl ingeval van
geschillen partijen toch nog naar de rechter zouden kunnen stappen.
Smart contracts zijn programma’s op een blockchain die op de blockchain worden uitgevoerd en die
beogen (delen van) een overeenkomst tussen partijen uit te voeren. Als voordelen worden genoemd
dat smart contracts automatisch en daarmee gegarandeerd worden uitgevoerd, en dat zij gesloten
kunnen worden zonder dat het nodig is juridisch advies in te winnen.
Smart contracts zijn op zichzelf geldig: het is niet verboden een overeenkomst te sluiten door middel
van een smart contract. Het is dan ook niet nodig om de wet aan te passen voor smart contracts.
Een smart contract is zelf niet een overeenkomst maar kan worden beschouwd als bewijs van
totstandkoming van een juridische overeenkomst. De inhoud van die overeenkomst wordt bepaald
volgens juridische regels. De programmacode van het smart contract zal belangrijk zijn om de
inhoud van de overeenkomst vast te stellen, maar is daarbij niet doorslaggevend. Ook de bedoeling
van partijen speelt een rol. Het kan lastig zijn om alle gewone regels van een overeenkomst in een
smart contract vast te leggen op een begrijpelijke manier. Als de regels van een smart contract in
strijd zijn met wat uit de juridische overeenkomst volgt, kan een partij in principe de rechter vragen
om de uitvoering van het smart contract te corrigeren. Het is mogelijk dat dit niet effectief is te
handhaven.
Smart contracts hebben diverse nadelen en risico’s. Smart contracts eisen meestal betaling vooraf
wat tot renteverlies en valutarisico’s leidt. Smart contracts kunnen de gewone regels van het
contractenrecht maar in beperkte mate uitvoeren: als een partij dan geen effectieve
rechtsbescherming heeft, raakt die partij bescherming kwijt (zoals bij overmacht) die zij wel heeft bij
gewone overeenkomsten. Bij het gebruik van menselijke ‘oracles’ voor de beoordeling van
omstandigheden wordt het smart contract weer afhankelijk van menselijke tussenkomst en verloopt
dan niet automatisch. Smart contracts zijn niet te begrijpen of controleren zonder specialistische
kennis, en het inhuren van zulke kennis is kostbaar, terwijl het riskant is om erop te vertrouwen dat
het contract doet wat de ontwikkelaar zegt. Smart contracts wijken daarnaast wezenlijk af van de
gewone manier waarop mensen een contract opvatten: als een onderdeel van een intermenselijke
relatie, die niet tot in detail vooraf regelt hoe er met verschillende omstandigheden moet worden
omgegaan.
Smart contracts kunnen in bepaalde omstandigheden voordelen bieden ondanks de risico’s. Dit lijkt
met name het geval bij overeenkomsten met anonieme partijen in het buitenland, of als onderdeel
van een grotere gewone overeenkomst (waarbij het smart contract wordt gebruikt als uitvoering van
een deel van die overeenkomst).

3.2.9 Aansprakelijkheid
Bij blockchaintechnologie zijn de mogelijkheden voor aansprakelijkheid lastig te bespreken doordat
er veel verschillende betrokkenen zijn die verschillende posities innemen. Daarbij hangt veel af van
de specifieke invulling van blockchaintechnologie die is gekozen. In het algemeen zijn de volgende
hoofdlijnen aan te wijzen.163 Wij concentreren ons hier op buiten-contractuele aansprakelijkheid.
Voor contractuele aansprakelijkheid (aansprakelijkheid tussen contractspartijen) kunnen de gewone
regels worden toegepast.
a. Gronden voor aansprakelijkheid
Er zijn verschillende mogelijkheden waarom iemand aansprakelijk zou kunnen zijn (gronden voor
aansprakelijkheid). Enkele voorbeelden:
- Er staan onrechtmatige uitlatingen op de blockchain (zoals privacygevoelig materiaal) of
inbreukmakend materiaal (bijvoorbeeld een foto waar auteursrecht op rust). Het plaatsen of laten
staan van zulke materiaal kan dan een onrechtmatige daad uitmaken.
163 Zie ook Tjong Tjin Tai 2017a en 2017c.

50

- Er zijn bitcoin ‘gestolen’ doordat een hacker toegang kreeg tot de private key, en daarmee een
overboeking naar een door hem gecontroleerde account deed. Die overboeking is dan onrechtmatig
jegens de eigenaar van het account. Is er in dit soort gevallen iemand aansprakelijk naast de
hacker?164
Zoals uit deze voorbeelden blijkt is in veel gevallen duidelijk, door een vergelijking met gevallen waar
geen blockchain bij betrokken is, of er sprake is van onrechtmatig handelen. Een paar bijzondere
gevallen verdienen nadere aandacht.
In sommige gevallen kan het lastig zijn om vast te stellen of er sprake is van onrechtmatig
handelen. Een voorbeeld: de hack van The DAO (par. 3.2.2) lijkt neer te komen op oplichting, maar
een significant deel van de deelnemers van The DAO vond de hack niet oneerlijk, omdat alle
gebruikers zelf het smart contract konden bestuderen op de effecten ervan. Een ander voorbeeld is
de Parity hack, waarbij door een bug in de Parity wallet165 tegoed kon worden ontvreemd door
hackers. Een groep white hat hackers (goed bedoelende hackers) heeft toen de resterende
tegoeden weggenomen om deze veilig te stellen, en heeft deze later ook daadwerkelijk weer
teruggegeven aan de oorspronkelijke ‘eigenaars’.166 Is hun handelen nu rechtmatig?
Een bijzondere regeling is dat transacties of handelingen op de blockchain, afhankelijk van
de precieze omstandigheden, kunnen worden gekwalificeerd als een ‘dienst van de
informatiemaatschappij’ in de zin van art. 3:15d BW (zie par. 3.2.7.c). Een deelnemer die zo’n dienst
verleent is verplicht om diverse soorten informatie te verschaffen, zoals zijn identiteit en adres van
vestiging, e.d. Deze regel is gebaseerd op art. 5 Richtlijn 2000/31/EG en mag dus niet door de
Nederlandse wetgever worden geschrapt. Niet-naleving van deze verplichtingen is een economisch
delict (art. 1 onder 4° van de Wet op de economische delicten), en daarmee ook een onrechtmatige
daad omdat dit een schending van een wettelijke plicht uitmaakt (art. 6:162 BW). Het lijkt er op dit
moment niet op dat een node-beheerder, door transacties te verwerken, een dienst van de
informatiemaatschappij verleent. Daarvoor is zijn rol in de transactieverwerking te klein en
onbepaald: het is het blockchainsysteem als geheel dat de transacties verwerkt, niet de nodebeheerder die soms bij een geslaagde poging om te minen cryptocurrency verdient en het volgende
block mag bepalen.
Schending van regels van de blockchain is op zichzelf geen onrechtmatige daad (zie par.
3.2.3). De aard van de blockchain is dat conformiteit met de regels wordt afgedwongen, maar niet
dat node-beheerders of andere deelnemers hier juridisch toe verplicht zijn. Uiteraard is wel mogelijk
dat een deelnemer zelf door concreet op een bepaalde manier te handelen onrechtmatig handelt.
Een voorbeeld is dat een deelnemer met enkele andere node-beheerders samenspant om te zorgen
dat de transacties van een andere deelnemer gedurende enige tijd worden geblokkeerd.167
Aansprakelijkheid kan verder soms worden gebaseerd op medewerking aan wanprestatie168
of medewerking aan onrechtmatige daad.169 De juridische regels hierover zijn betrekkelijk vaag,
waardoor het onzeker is hoe deze moeten worden toegepast op een nieuwe ontwikkeling als
blockchaintechnologie. Aansprakelijkheid op deze basis wordt in het algemeen zelden aangenomen
en dan vooral bij beroepsbeoefenaren als advocaten en notarissen, aan wie strengere eisen worden
gesteld (zie hierna, ‘Poortwachters’). Bij blockchain lijkt vooral belangrijk het geval dat nodebeheerders niet meewerken aan het terugdraaien van transacties. Bij grootschalige
blockchainsystemen zoals bij bitcoin ligt niet voor de hand dat deelnemers in zo’n geval
onrechtmatig handelen. Het systeem draait er immers in essentie juist om dat transacties niet
regelmatig worden teruggedraaid. Daarnaast kan men zich afvragen of het omgekeerde zou kunnen
164 Bij diefstal van een private key uit een wisselbeurs is uiteraard wel de beurs aansprakelijk als deze onvoldoende

beveiliging had; dat is een gewone contractuele kwestie.
165 Een ‘digitale portemonnee’ waarmee tegoeden in verschillende cryptocurrencies kunnen worden bewaard.
166 https://cointelegraph.com/news/parity-hack-white-hat-group-drains-85-mln-as-company-fills-holes,
https://motherboard.vice.com/en_us/article/qvp5b3/how-ethereum-coders-hacked-back-to-rescue-dollar208-million-inethereum
167 Wat mogelijk is als het slachtoffer alleen via deze nodes communiceert met het gehele blockchain-netwerk.
168 Zie o.a. Van Bochove 2013.
169 Tjong Tjin Tai 2007, p. 210-15, Tjong Tjin Tai 2012.

51

gelden: is het onrechtmatig om wel mee te werken aan een fork waardoor transacties worden
teruggedraaid (zoals ingeval van de hack van The DAO)? Ook hier ligt voor de hand dat geen
sprake is van onrechtmatigheid: de mogelijkheid van een fork is ‘ingebakken’ in het systeem, zodat
alle betrokkenen hier rekening mee hebben te houden. Voor permissioned blockchains is dit anders,
omdat daar de regels van de toepasselijke overeenkomst gelden. Dan gaat het eenvoudigweg om
het vaststellen van de inhoud van die overeenkomst.
Voor blockchains gelden de gewone regels voor aansprakelijkheid. Het volgen van of het schenden
van de regels van de blockchain is in het algemeen niet onrechtmatig. Het meewerken of niet
meewerken aan een fork (wijziging van de blockchain) lijkt ook niet zonder meer onrechtmatig te
zijn.
Het is mogelijk dat dienstverlening met blockchains telt als een dienst voor de
informatiemaatschappij, zodat er onrechtmatig wordt gehandeld als de regels voor zulke diensten
niet worden nageleefd. Het verdient aanbeveling als wordt verduidelijkt of en wanneer sprake is van
zo’n dienst.

b. Aansprakelijke partijen
Aansprakelijkheid hangt af van de rol die een partij heeft. De verschillende partijen die in
aanmerking komen worden hierna nagelopen.170 Finck spreekt van ‘regulatory access points’.171
Deze zijn breder dan partijen die in de feitelijke governance van de blockchain invloed hebben (par.
3.2.3). Het gaat hierbij ook om partijen als ISP’s en banken die kunnen helpen een blockchain te
beheersen (door deze uit te sluiten van regulier verkeer) zonder dat zij de richting van de blockchain
zelf kunnen bepalen.
De blockchain zelf kan niet aansprakelijk gesteld worden, omdat een blockchain geen
natuurlijk persoon of rechtspersoon is. Wel is het mogelijk dat de blockchain geheel onderdeel is van
een rechtspersoon (par. 3.2.2): dan kan die rechtspersoon wel aansprakelijk zijn voor het
onrechtmatig toebrengen van schade aan derden. Dat betekent niet per se dat iedere vorm van
schade waarbij de blockchain is betrokken leidt tot aansprakelijkheid. In het algemeen zal
waarschijnlijk vereist zijn dat de rechtspersoon die de blockchain controleerde wist of kon weten van
het mogelijk ontstaan van schade en dat van die rechtspersoon in de gegeven omstandigheden kon
worden verwacht hiertegen maatregelen te nemen.172
De gezamenlijke node-beheerders als maatschap. Als de gezamenlijke node-beheerders
van de blockchain een maatschap zijn (waarover par. 3.2.2) zijn deze deelnemers allen
aansprakelijk voor schulden van de maatschap. Als de aansprakelijkheid is gebaseerd op een
overeenkomst die de maatschap is aangegaan is deze aansprakelijkheid in beginsel hoofdelijk,173
als de aansprakelijkheid berust op onrechtmatige daad wordt verdedigd dat iedere deelnemer voor
een gelijk deel van de schade aansprakelijk is (dus bij 1000 deelnemers slechts 1/1000 deel).174
Node-beheerders, gebruikers en andere deelnemers. In het algemeen is er geen
aansprakelijkheid voor de deelname als node-beheerder aan een blockchainsysteem op zichzelf,
aangenomen dat het geen systeem met illegaal oogmerk betreft.175 De samenwerking in een
blockchain geeft geen grond voor groepsaansprakelijkheid (art. 6:166 BW), omdat de blockchain
geen activiteit is die gevaar voor schade doet ontstaan van zodanige aard dat dit reden zou moeten

170 Zie ook VBW-studie 2017, p. 33-34
171 Finck 2019, p. 45-58.
172 Dit zijn gewone eisen voor het aannemen van aansprakelijkheid op grond van onrechtmatige daad.
173 Dat wil zeggen: iedere deelnemer kan voor het gehele bedrag worden aangesproken. Zie art. 7:407 lid 2 BW, en

verder Asser/Maeijer & Van Olffen 7-VII 2017/116b. Dit is anders als de tekortkoming niet aan de deelnemer kan
worden toegerekend (art. 7:407 lid 2 BW).
174 Asser/Maeijer & Van Olffen 7-VII 2017/118-119.
175 Dit kan anders zijn bij een exchange op het darkweb, bijvoorbeeld het vroegere beruchte Silk Road.

52

zijn om niet aan de blockchain deel te nemen.176 Een blockchain is op zichzelf in het algemeen ook
geen rechtspersoon en ook geen maatschap (par. 3.2.2).
Gevolg hiervan is dat een deelnemer alleen aansprakelijk is voor eigen daden. Een
voorbeeld is dat een gebruiker zonder toestemming een auteursrechtelijk beschermde foto op de
blockchain zet. Dit is gewoon een onrechtmatige daad waarbij het niet bijzonder is dat deze met
gebruikmaking van de blockchain gebeurt.
Een vraag is of node-beheerders in zo’n geval aansprakelijk kunnen zijn voor medewerking
aan onrechtmatig handelen. Neem het voorbeeld van een gebruiker die een inbreukmakende foto op
de blockchain plaatst. Hierbij geldt echter een bijzondere regel. Een blockchain kan mogelijk worden
aangemerkt als een Internetdienstverlener of ISP177 in de zin van art. 6:169c BW en art. 12-15
Richtlijn 2000/31/EG. Dergelijke dienstverleners (in het bijzonder ‘hosting ISP’s’) zijn niet
aansprakelijk voorzover zij louter passief zijn. Het ligt voor de hand dat iedere node-beheerder zelf
zo’n dienstverlener is: immers hij draagt bij aan het goed laten werken van de blockchain, en maakt
de inhoud van de blockchain beschikbaar voor anderen. Dus als de blockchain gewoon automatisch
handelt volgens de regels, zijn node-beheerders aansprakelijk. Maar als een derde aangeeft dat er
op de blockchain inbreukmakende informatie staat,178 geldt dat de ISP verplicht is deze informatie te
verwijderen of anders zelf aansprakelijk kan zijn (notice and take-down). Het gevolg kan zijn dat een
deelnemer door een derde gedwongen wordt af te wijken van het protocol door een block te
verwijderen dat volgens het protocol geldig is en op de blockchain zou moeten blijven! 179
Gebruikers. Een gebruiker van de blockchain (zoals een eigenaar van bitcoin die niet zelf
een node opereert) is niet aansprakelijk voor het gebruik op zichzelf, aangezien dat niet
onrechtmatig is. Wel is mogelijk dat hij op de blockchain onrechtmatig handelt, bijvoorbeeld door
inbreukmakende informatie op de blockchain te zetten in een transactie, of door de blockchain voor
onrechtmatige doeleinden te gebruiken, zoals witwassen van zwart geld. Een gebruiker is echter niet
aansprakelijk voor wat er op de blockchain gebeurt buiten zijn eigen handelen: hij heeft daar immers
geen invloed op.
Bepalende organen (o.a. core developers). Kan de aanwezigheid van een interne
governancestructuur (par. 3.2.3) tot aansprakelijkheid van de beleidsbepalende partijen leiden? Als
men kijkt naar art. 2:11 BW, dat het mogelijk maakt dat de formele bestuurders aansprakelijk zijn
voor een vennootschap, geldt dat deze aansprakelijkheid niet geldt voor feitelijk beleidsbepalende
personen.180 Wel is het mogelijk dat een persoon het onrechtmatig handelen of wanprestatie van
een rechtspersoon bewerkstelligt of toelaat: dan kan die persoon aansprakelijk zijn als hem een
voldoende ernstig persoonlijk verwijt treft.181 Een blockchain is in het algemeen geen rechtspersoon.
Het lijkt daarom te verwachten dat beleidsbepalende of invloedrijke partijen bij de blockchain nog
minder snel aansprakelijk zijn, alleen als aan de norm is voldaan dat zij zelf onrechtmatig handelen
jegens een bepaald slachtoffer (en dus deze partij een persoonlijk verwijt treft). In wezen is dit de
gewone norm voor onrechtmatige daad.
Poortwachters. Een bijzondere rol rond de blockchain zou kunnen zijn weggelegd voor
poortwachters: partijen die in de positie zijn om (als groep) de toegang tot een bepaald systeem te
bepalen. Voorbeelden zijn banken, notarissen, van wie de tussenkomst nodig is om toegang te
verkrijgen tot het officiële betalingsverkeer of het rechtsverkeer, zoals overdracht van onroerend
goed.182 Bij blockchainsystemen kunnen er ook poortwachters aanwezig zijn.

176 Nader Asser/Hartkamp & Sieburgh 6-IV 2015, nr. 127.
177 Internet Service Provider.
178 Bijvoorbeeld inbreuk op privacy of auteursrecht; het kan ook gaan om het inroepen van het ‘right to be forgotten’.
179 Het is echter de vraag of dit feitelijk mogelijk is omdat het terugdraaien niet door een individuele deelnemer kan

gebeuren maar door het gehele netwerk moet gebeuren. Zie hierover par. 3.2.11.
180 HR 14 maart 2008, NJ 2008/466 (mr. Aerts q.q.).
181 Zie o.a. HR 18 februari 2000, NJ 2000/295 (Oosterhof), HR 8 december 2006, NJ 2006/659
(Ontvanger/Roelofsen). Er is veel jurisprudentie, die echter mede gericht is op de concrete casus. Van belang is dat
het niet nodig is dat het gaat om een formele bestuurder; het kan ook voldoende zijn dat de persoon in feite de
volledige zeggenschap had over een andere rechtspersoon (HR 14 november 1997, NJ 1998/270 (Henkel/JMG).
182 Vgl. Werbach 2018, p. 27 en Werbach 2018a, p. 129, sprekend van edge services’.

53

Bijvoorbeeld zijn er bij bitcoin onofficiële poortwachters, te weten de bitcoin-exchanges.183
Om bitcoin om te zetten in officiële valuta is het immers nodig om iemand bereid te vinden bitcoin te
ruilen voor ‘echt’ geld. Exchanges vervullen die rol. Overheden zijn de laatste tijd begonnen om zich
op deze exchanges te richten teneinde bitcoin deels te reguleren.184 Afgezien van eventuele nieuwe
specifieke wettelijke regels voor bepaalde poortwachters is het mogelijk dat een partij die zich in de
positie van een poortwachter bevindt aansprakelijk wordt gesteld als hij meewerkt aan onwenselijke
gebeurtenissen op de blockchain, deze niet tegenhoudt,185 of althans niet waarschuwt. In de
rechtspraak is dit aangenomen ten aanzien van banken die niet waarschuwen tegen een
piramidespel.186 Het is niet zeker of deze rechtspraak ook kan worden toegepast op niet-officiële
poortwachters.
Onzekerheid over de aansprakelijkheid van eventuele poortwachters is overigens wel een
risico, omdat dit ertoe kan leiden dat blockchains geen toegang krijgen tot de reguliere economie,
doordat bijvoorbeeld banken weigeren te wisselen voor reguliere valuta.
Adviseurs en andere dienstverleners. Voorzover bij de blockchain beroepsbeoefenaren zijn
betrokken, zoals adviseurs, advocaten, notarissen, softwareontwikkelaars, softwareauditors e.d., zijn
deze volgens de gewone regels aansprakelijk bij fouten.187 Er zijn op zichzelf geen bijzonderheden
die aandacht behoeven. Wel is het zo dat op gereguleerde beroepen als advocaten en notarissen,
en op financiële dienstverleners, zwaardere zorgplichten rusten dan op gewone
beroepsbeoefenaren. Het gevolg daarvan is dat zij sneller aansprakelijk gesteld kunnen worden dan
gewone partijen.
c. Analyse en aanbevelingen
Uit het voorgaande blijkt dat de bestaande aansprakelijkheidsregels kunnen leiden tot
aansprakelijkheid bij diverse betrokkenen bij een blockchain. Het valt op dat de directbetrokkenen (in
het bijzonder node-beheerders en core-developers) niet snel aansprakelijk zijn, terwijl meer
zijdelings betrokken partijen (zoals banken) mogelijk wel aansprakelijk zijn. Verder is niet geheel
duidelijk onder welke omstandigheden partijen precies aansprakelijk zullen zijn; er is nog geen
rechtspraak die duidelijkheid geeft. Deze onduidelijkheid kan een beletsel zijn voor het adopteren
van blockchain. Een mogelijke aanbeveling is daarom om nadere regels in te voeren. Hiervoor zijn
verschillende mogelijkheden, bijvoorbeeld de volgende.
- Een vrijstelling als in art. 6:196c BW voor Internet Service Providers, waardoor intermediairs in
beginsel niet aansprakelijk zijn voor medewerking aan een blockchain.
- Regels als art. art. 2:11 BW om feitelijk beleidsbepalende organen in de blockchain (die feitelijke
governance uitoefenen) onder specifieke omstandigheden aansprakelijk te houden.
- Het kan wenselijk zijn, mede ten behoeve van handhaving, bepaalde partijen juist sneller
aansprakelijk te houden (zie ook par. 3.2.10).
Uiteindelijk hangt de keuze van maatregelen af van rechtspolitieke keuzes. Zulke regels zullen
vooral effectief zijn als zij in internationaal verband zijn geharmoniseerd of ten minste afgestemd
(par. 3.2.10).
Betrokkenen bij een blockchain zijn in het algemeen niet snel aansprakelijk wegens betrokkenheid,
tenzij zij zelf onrechtmatig handelen volgens de gewone regels. Wel kunnen bijzondere partijen,
zoals bepaalde beroepsbeoefenaren, of (door de wet aangewezen) poortwachters sneller
aansprakelijk zijn voor hun rol bij de blockchain.
De afwezigheid van duidelijk aansprakelijke partijen bij schade veroorzaakt door een blockchain kan
onwenselijk zijn: een oplossing kan zijn gelegen in het verlagen van aansprakelijkheidsdrempels of
183 Low & Teo 2017, p. 265 wijzen erop dat de relatie tussen klant en beurs niet erg duidelijk is.
184 Vgl. Blemus 2017, ook Overwater & Custers 2018.
185 De Filippi & Wright 2018, p. 70.
186 HR 23 december 2005, NJ 2006/289 (Safe Haven) en HR 27 november 2015, NJ 2016/245 (ABN AMRO/St.

Gedupeerde Beleggers vd B).
187 Dit valt onder gewone beroepsaansprakelijkheid, vgl. Tjong Tjin Tai 2017a. Zie voor bijzondere regels voor
notarissen Tjong Tjin Tai 2018a.

54

het verduidelijken van aansprakelijkheidsregels voor bepaalde groepen betrokkenen bij een
blockchain. Ter facilitering van blockchain kan het ook wenselijk zijn te verduidelijken wanneer geen
aansprakelijkheid bestaat.

3.2.10 Handhaving en regulering188
Handhaving verdient bijzondere aandacht bij blockchain. Het wordt namelijk betoogd dat het, als
gevolg van het decentrale karakter van de (publieke) blockchain,189 in feite niet mogelijk is voor
overheden om in te grijpen in de werking van blockchain om conformiteit met rechtsregels af te
dwingen. Immers zelfs als alle nodes in één land zouden worden uitgeschakeld, blijven er genoeg
over in andere landen om het systeem draaiend te houden. Zelfs als alle nodes in bijvoorbeeld
Europa en de U.S.A. plat zouden worden gelegd zijn er vele nodes in China en andere landen.
Deze claims zijn evenwel niet gebaseerd op een grondige analyse van de praktijk van
rechtshandhaving. Ook als niet alle partijen aan te pakken zijn, is het mogelijk om deelname aan
een blockchain te verbieden of aan strenge restricties te onderwerpen. Voor bona fide partijen zoals
grote banken is dit een belangrijk beletsel.190 Dergelijke maatregelen zouden erop neerkomen dat er
informele of formele poortwachters ontstaan rond blockchainapplicaties. Zulke poortwachters bieden
een concreet handvat voor handhaving.191
Dergelijke ontwikkelingen zouden gestimuleerd kunnen worden door duidelijke
aansprakelijkheidsregels omtrent deelname aan de blockchain. Zoals bleek uit de analyse van de
hack van The DAO is het wel degelijk mogelijk om een blockchain aan te passen: er is een
governancestructuur, zij het impliciet,192 en zo’n governancestructuur maakt het gemakkelijker om
partijen aansprakelijk te stellen, wijzigingen af te dwingen, en dergelijke. Tot slot blijkt ook uit
ontwikkelingen rond bitcoin dat overheden, als zij voldoende prioriteit geven aan een bepaalde partij,
er in kunnen slagen om de uiteindelijke handelende individuen te vinden en te vervolgen, hun
servers en tegoeden in beslag te nemen.193 Zolang uiteindelijk mensen de controle uitoefenen over
de nodes, is regulering mogelijk.194 In de literatuur wordt inmiddels erkend dat regulering van
blockchain ook wenselijk is, mede om de goede werking van blockchain te bevorderen.195
Dit alles neemt niet weg dat het decentrale, anonieme karakter van publieke blockchain het
inderdaad voor individuen lastiger kan maken om een concrete wederpartij op de blockchain aan te
spreken. Regulering van blockchain zal waarschijnlijk het effectiefst verlopen als deze is gericht op
poortwachters.196 Daarnaast zal internationale coöperatie de handhaving vergemakkelijken.197
Wellicht zou de Nederlandse overheid zulke coöperatie moeten stimuleren, bijvoorbeeld door het
aansturen op een wereldwijde regeling. Op dit moment zijn er slechts lokale
wetgevingsinitiatieven.198
188 Zie uitvoerig De Filippi & Wright 2018, hfdst. 11.
189 Voor een permissioned blockchain is handhaving relatief eenvoudig aangezien een dergelijke blockchain een

controlerend governance-mechanisme heeft, geïmpliceerd in de aanwezigheid van controle op de toelating en de
daarmee geïmpliceerde overeenkomst (par. 3.2.1 en 3.2.2).
190 Zo beginnen banken 2018 steeds huiveriger te worden van het zelfs indirect betrokken te zijn bij bitcoin-handel.
Zie voor Nederland (https://www.sprout.nl/artikel/crypto/nederlandse-banken-weigeren-bitcoin-ondernemers), in de
U.S.A. (https://www.theverge.com/2018/2/4/16971666/cryptocurrency-bitcoin-jpmorgan-chase-bank-of-americacitigroup-credit-card), in Zwitserland UBS (https://cointelegraph.com/news/ubs-chairman-cryptocurrencies-are-highlyspeculative-investment-vehicles), Ierland (https://news.bitcoin.com/bitcoin-businesses-denied-banking-services-inireland/). Dit houdt (voor Nederland) verband met de onzekerheid of bitcoin afkomstig is van misdrijven en zou
moeten worden gemeld in het kader van de Wwft.
191 De Filippi & Wright 2018, p. 70, Finck 2019, p. 45-58, 182-210. Vgl. Walport 2015, p. 44. Zie ook par. 3.2.3.
192 De Filippi & Loveluck 2016.
193 Een voorbeeld is de vervolging van Silk Road.
194 De Filippi & Wright 2018, p. 155, 175.
195 Bijv. Werbach 2018a, o. 175-200. Ook uit de afgenomen interviews blijkt dat men in de blockchainindustrie in
principe positief staat tegenover regulering en toezicht, mits dit op passende wijze plaatsvindt.
196 De Filippi & Wright 2018, p. 52, 70, Finck 2019, p. 45-58.
197 Finck 2019, p. 59-60.
198 Zie het overzicht bij Finck 2019, p. 161-165.

55

Een bijzonder probleem is daarnaast dat een blockchain relatief autonoom functioneert: een
individuele deelnemer heeft het in het algemeen niet in zijn macht om de blockchain te wijzigen, om
informatie te wissen of transacties terug te draaien.199 Hoewel de impliciete governance-structuur
van een blockchain het gemakkelijker kan maken om de blockchain te wijzigen, kan dit in de praktijk
– afhankelijk van allerlei omstandigheden, zoals de concrete opzet en het protocol van de
blockchain – meer of minder gemakkelijk zijn. Men moet echter wel beseffen dat er technische
mechanismen mogelijk zijn om handhaving te vergemakkelijken, ook als men niet alle concrete
nodes van de blockchain fysiek kan achterhalen. Bijvoorbeeld zou er een wettelijke regel kunnen
worden vastgesteld om lokale ISP’s of node-beheerders te verplichten om de IP-adressen van nietmeewerkende node-beheerders te blokkeren en buiten de werking van het protocol te laten,
waardoor deze voor wat betreft de ‘legale’ nodes niet meer kunnen bijdragen aan het vaststellen van
nieuwe blokken. Een overheid die koste wat kost wil handhaven zou een wettelijke verplichting
kunnen opnemen dat alle blockchaintoepassingen zo’n blokkademogelijkheid inbouwen,200 en het
strafbaar stellen om deel te nemen aan blockchaintoepassingen die hier niet aan voldoen.201 Dit zou
ook kunnen uitmonden in een vergunningensysteem of registratiesysteem voor blockchains en
blockchaindeelnemers.202 Dit zal geen 100%-handhaving opleveren,203 aangezien deelnemers
buiten de jurisdictie van de overheid hier mogelijk geen gevolg aan geven,204 maar kan wel een
belangrijke disincentive zijn.
In gevallen waar een wezenlijk Nederlands overheidsbelang aan de orde is bij een
blockchain kan het wenselijk zijn dat wordt geëist dat de blockchain geheel in Nederland ligt, dat wil
zeggen dat alle nodes in Nederland zijn gelegen.205 Dat verkleint het risico van buitenlandse
inmenging en maakt eenvoudige handhaving door de Nederlandse overheid mogelijk.
Hoewel handhaving op een blockchain lastig kan zijn (met name bij permissionless blockchains), zijn
er verschillende reguleringsmogelijkheden om greep te krijgen op een blockchain: het aanwijzen of
reguleren van poortwachters, internationale samenwerking, verlagen van drempels voor
aansprakelijkheid voor betrokkenen bij blockchain, instellen van additionele eisen (of zelfs
vergunningen of registratie-eisen) voor (medewerking aan) blockchains. Of het wenselijk is om
dergelijke regels aan te nemen, valt buiten het bestek van dit onderzoek.
Wat betreft goederenrechtelijke vormen van handhaving (beslag en executie) geldt dat deze
theoretisch lastig te plaatsen zijn en praktisch moeilijk uitvoerbaar kunnen blijken,206 maar dat dit in
sommige concrete gevallen wel praktisch te realiseren is.207 Aannemelijk is dat de rechter de
‘eigenaar’ van een bitcointegoed kan verplichten om zijn privé-sleutel te gebruiken om een tegoed
aan een bewaarder over te maken.208 Op soortgelijke wijze kan voor andere blockchaintoepassingen
een concrete deelnemer verplicht worden om een handeling op de blockchain te verrichten. Het
199 De Filippi & Wright 2018, p. 49-52, 114-116.
200 De Filippi & Wright 2018, p. 180 over de mogelijkheid om protocolwijzigingen e.d. af te dwingen van concrete

miners.
201 De Filippi & Wright 2018 p. 126 (ook 176), noemen ook de mogelijkheid van aansprakelijkheid voor het
ondersteunen van ‘illegale’ diensten.
202 De Filippi & Wright 2018, p. 183.
203 De Filippi & Wright 2018, p. 126 wijzen erop dat het mogelijk blijft dat er voldoende andere deelnemers blijven die
genoeg prikkels ontlenen aan fees om de blockchain draaiend te houden.
204 De Filippi & Wright 2018, p. 145.
205 Dit punt is naar voren gekomen uit de afgenomen interviews.
206 Tweehuysen 2018, Bernardt en Van Vlastuin 2015, Van Ingen en Smits 2018, Biemans 2018, De Graaf en Krans
2018.
207 Zie voor een voorbeeld http://www.bvd-advocaten.nl/blogs/beslaglegging-op-bitcoins-kan-dat: het beslag werd
uitgevoerd doordat de deurwaarder computers met daarop wachtwoorden van de beslagene in beslag nam, en de
beslagene (op straffe van dwangsom) werd verplicht om het bitcointegoed aan de deurwaarder over te maken (die dit
tegoed bewaarde). De uitspraak waarnaar wordt verwezen is niet openbaar gemaakt.
208 Vgl. HR 13 september 2013, NJ 2014/455 (Molenbeek), r.o. 3.9.9 ten aanzien van bewijsbeslag, en zie ook het in
de vorige noot genoemde voorbeeld.

56

verdient aanbeveling om uitdrukkelijke regels vast te stellen om de juridische onzekerheid op dit
punt weg te nemen. Verder verdient het aanbeveling dat nader onderzoek wordt verricht naar regels
voor effectieve mogelijkheden voor verwezenlijking van beslag en tenuitvoerlegging van uitspraken.
Overigens is deze onduidelijkheid ook aanwezig op het (aan goederenrechtelijke handhaving
verwante) gebied van faillissementsrecht.209
Beslag en uitvoering van rechterlijke uitspraken op blockchain is op dit moment mogelijk maar kan
praktisch lastig uit te voeren zijn. Het verdient aanbeveling om de regels op dit punt te verhelderen
en te verbeteren.

3.2.11 Identiteit
Een afzonderlijk punt van aandacht is de identiteit van gebruikers. De deelnemers (gebruikers en
node-beheerders) aan de blockchain zijn bekend onder hun public key: zij zijn wat heet
‘pseudoniem’ (niet geheel anoniem, immers te identificeren aan hun public key, maar hun werkelijke
identiteit is niet per se bekend). Hoewel het mogelijk is dat hun werkelijke identiteit bekend is, is dat
niet noodzakelijk voor het functioneren van de blockchain. Dit roept een paar bijzondere vragen op.
Allereerst kan men zich afvragen of het juridisch mogelijk is om rechtshandelingen aan te
gaan onder pseudoniem. Dit is inderdaad mogelijk. Het gaat er om dat de partij identificeerbaar is,
en dat hoeft niet per se door het weten van de werkelijke identiteit. Als je een kop koffie op het
station koopt zal je meestal ook geen identificatie geven, terwijl niet wordt betwist dat er een geldige
overeenkomst tot stand komt. Ook de koop van een chocoladereep uit een automaat is een geldige
rechtshandeling.
Het gebruik van pseudoniem kan wel problematisch zijn in gevallen waar het nodig is nader
onderzoek te doen naar de werkelijke partij. Een voorbeeld is de notaris, die de wilsbekwaamheid
van partijen en de afwezigheid van dwang moet onderzoeken.210 Daarnaast eist financiële
regelgeving (ter bescherming van de consument211 en ter bestrijding van witwassen) dat banken en
andere financiële instellingen weten wie hun klant is (know-your-customer principe).212 Deze regels
staan in de weg aan het gebruik van blockchaintechnologie in deze sectoren, tenzij partijen naast de
public key ook hun werkelijke identiteit kenbaar en controleerbaar maken. Ook geldt dat de regels
inzake ‘diensten van de informatiemaatschappij’ eisen dat zo’n dienstverlener zijn identiteit bekend
maakt (par. 3.2.7c).
In dergelijke gevallen zijn deze regels ingesteld om bepaalde (algemene) belangen te
waarborgen, zoals de bestrijding van terrorisme en fraude of de bescherming van consumenten.
Deze regels kunnen daarom niet zomaar worden afgeschaft omdat zij bepaalde
blockchaintoepassingen bemoeilijken. De keuze om deze regels aan te passen is uiteindelijk een
(rechts)politieke, waarbij een rol speelt dat deze regels vaak gebaseerd zijn op Europese
regelgeving en daarom niet door de Nederlandse wetgever kunnen worden gewijzigd.
De pseudonimiteit van deelnemers aan een blockchain is in het algemeen geen probleem, maar kan
obstakels opleveren voor bepaalde gevallen waar is vereist dat de werkelijke identiteit van een
deelnemer bekend is. De (Europese) wetgever zal moeten beoordelen of zulke regels moeten
worden aangepast, gelet op de belangen die deze regels moeten waarborgen.

3.2.12 Toepasselijk recht en jurisdictie213
Een voor de praktijk belangrijke vraag is welke regels van welk land van toepassing zijn bij
geschillen over blockchain. Het gaat dan om twee vragen: welke rechter is bevoegd (jurisdictie), en
209 Beerepoot 2018, Van Ingen & Smits 2018b.
210 Tjong Tjin Tai, 2018a (preadvies KNB), p. 106 en 118.
211 Zie bijv. art. 4:23 Wft.
212 VBW-studie 2017, p. 35. Zie o.a. de Wwft en de vijfde anti-witwasrichtlijn 2018/843 (Anti-Money Laundering

directive, AMLD 5) die per 9 juli 2018 de vorige vierde, richtlijn 2015/849 wijzigt.
213 Zie ook Garau Sobrino 2017, die dit probleem alleen aanstipt, Vauplane 2018 over securities. Raskin 2015 pleit
voor een afwijkende benadering, waar bitcoin als ‘property’ zou moeten worden opgevat om jurisdictiegeschillen op te
lossen. Dit is niet in overeenstemming met het geldende recht.

57

welk rechtsstelsel is van toepassing. Dit wordt geregeld door het rechtsgebied van Internationaal
Privaatrecht (IPR). Vanwege de technische aard van dit deelgebied is de analyse in deze paragraaf
helaas onvermijdelijk moeilijker leesbaar.214 In de conclusie aan het slot wordt alles samengevat.
Voor de behandeling van IPR-vragen is het van belang helder te hebben voor welke
rechtsverhouding de vraag beantwoord wordt. Bijvoorbeeld: een Duits bankenconsortium bouwt op
basis van blockchain software van een Zwitserse aanbieder een systeem waarin effecten
verhandeld kunnen worden via smart contracts. Dan kan bijvoorbeeld een Nederlander via een
smart contract effecten verkopen aan een Belg. Uit dit eenvoudige voorbeeld kunnen al direct een
aantal zaken geleerd worden. Ten eerste zijn sommige van deze vragen niet bijzonder voor
blockchain, zoals in het voorbeeld de levering van software. In de tweede plaats is duidelijk dat de
vraag niet steeds globaal voor de blockchain beantwoord kan worden. Op de verhouding tussen het
bankenconsortium en de Nederlandse gebruiker van het handelssysteem kan ander recht van
toepassing zijn dan op de verhouding tussen de Nederlander en de Belg die een smart contract
sluiten met elkaar. In de derde plaats is te verwachten dat professionele partijen meestal
uitdrukkelijk afspraken maken over toepasselijk recht en bevoegde rechter om eventuele
onduidelijkheden voor te zijn.
Problemen in de context van toepasselijk recht en jurisdictie zullen zich dan ook vooral voordoen
waar de default regels van Rome I Verordening 593/2008 of EEX-verordening 1215/2012 toegepast
moeten worden en dan vooral waar deze regels plaatsaanduidingen bevatten. Deze problemen
kunnen meer conceptueel of meer feitelijk van aard zijn. Een conceptueel probleem doet zich voor
waar onduidelijk is hoe een plaatsaanduiding op een blockchain toegepast moet worden.
Bijvoorbeeld: wat is “de plaats waar de verbintenis … uitgevoerd moet worden” in een blockchain?215
Een meer feitelijk probleem doet zich voor indien een plaats feitelijk niet vast te stellen is: de
“woonplaats van de gedaagde” is conceptueel helder maar feitelijk niet vast te stellen indien de
beoogde gedaagde anoniem is.
Gelet op de verkennende aard van dit onderzoek is het niet mogelijk om de uitgangspunten en alle
regels van IPR te behandelen en uit te leggen. Daarom zal hier slechts voor de belangrijkste soorten
gevallen geschetst worden hoe het IPR ongeveer werkt, om te laten zien dat men de gewone IPRregels probleemloos kan toepassen. In Nederland gelden, voorzover beide partijen woonachtig zijn
in EU-lidstaten die onder de toepasselijke regelgeving vallen, de Verordening Rome I 593/2008 en
art. 7 lid 1 EEX-Verordening 1215/2012 (herschikking). Als niet bekend is wat de nationaliteit en
woonplaats van de wederpartij is, kunnen deze verordeningen niet worden toegepast en geldt het
algemene Nederlandse IPR (boek 10 BW). Het is op zichzelf denkbaar dat wel valt vast te stellen
dat de wederpartij in Europa woonachtig is216 maar niet valt te bepalen in wel land hij precies
woont.217
Rechterlijke bevoegdheid
Voorzover het gaat om een ‘Europees’ geval gelden wat jurisdictie betreft de volgende hoofdregels.
De rechter van woonplaats van de gedaagde is in beginsel bevoegd (art. 4 EEX-Vo). Bij een
vordering op basis van onrechtmatige daad geldt daarnaast art. 7 punt 2 EEX-Vo 1215/2012 wat als
alternatief aanknopingspunt geeft de plaats van ontstaan van schade, naast eventueel het centrum
van de belangen van de geschade rechtspersoon.218 Zie Shevill219 en eDate.220 en HvJ 17 oktober
214 De analyse is toch opgenomen, omdat anders niet onderbouwd is hoe wij tot onze conclusies komen.
215 Art. 7(1)(a) EEX-Verordening 1215/2012.
216 Bijvoorbeeld door de gebruikte taal, gegevens van de gebruikte ISP, IP-adres e.d. Dit alles zal ook afhangen van

de concrete blockchainapplicatie.
217 Bijvoorbeeld omdat de gebruikte taal in diverse landen wordt gebruikt, e.d.
218 HvJ 17 oktober 2017, C-194/16 (Bolagsupplysningen).
219 HvJ 7 maart 1995, C-68/93 (Shevill e.a.).
220 HvJ 25 oktober 2011, C-509/09 en C-161/10 (eDate Advertising), zie Tjong Tjin Tai 2017c, nr. 34. Zie ook HR 3
juni 2016, ECLI:NL:HR:2016:1054.

58

2017, C-194/16 (Bolagsupplysningen). ‘Schade’ houdt niet slechts in het schadebrengende feit,
maar ook nadelige gevolgen daardoor kunnen bijvoorbeeld nadelige vermogensconsequenties
worden gelocaliseerd in het land waar het slachtoffer een bankrekening heeft.221 Het volstaat echter
niet dat er alleen nadelige vermogensconsequenties zijn: als het schadebrengende feit in een
andere lidstaat plaatsvond ligt het voor de hand dat de rechter van die andere lidstaat bevoegd is,
en kan de rechter van de lidstaat waar de vermogensconsequenties zich voordoen alleen bevoegd
zijn als er ook andere aanknopingspunten met die lidstaat zijn.222 Als de daad op de blockchain
plaatsvond, is er geen locatie voor het schadebrengende feit zelf. Het is niet geheel zeker of in zo’n
geval dan vanzelf het land kan worden gekozen waar eiser/slachtoffer de nadelige gevolgen
ondervindt, of dat er nog steeds additionele aanknopingspunten nodig zijn.
Voorzover het gaat om een overeenkomst is bepalend de plaats van uitvoering (art. 7 punt 1
EEX-Vo). Dit kan lastige vragen veroorzaken als de uitvoering geschiedt op de blockchain:
bijvoorbeeld een partij betaalt de andere partij voor een wijziging op de blockchain.223 In een
dergelijk geval is er als aanknopingspunt altijd nog de woonplaats van de gedaagde (mits bekend en
in Europa, zie anders hierna). Er is dus nooit een geval dat er geen bevoegde rechter is. Overigens
is het zeer wel mogelijk dat de uitvoering ook ten dele in de fysieke wereld plaatsvindt (zoals bij een
smart contract over de koop van een boek).
Voor een niet-Europees geval gelden voor de jurisdictie van de Nederlandse rechter art. 114 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering.224 Deze regels vertonen grote gelijkenis met de regels
van de EEX-Verordening. De Nederlandse rechter is bevoegd indien gedaagde in Nederland woont
(art. 2 Rv), als de (verbintenis uit de) overeenkomst in Nederland moet worden uitgevoerd (art. 6 sub
a Rv), en bij onrechtmatige daad als het schadebrengende feit zich in Nederland heeft voorgedaan
of kan voordoen (art. 6 sub e Rv).
Verder kunnen partijen uiteraard een keuze maken voor een bevoegde rechter. Aan de
geldigheid van zo’n forumkeuze worden relatief strenge eisen gesteld, om te waarborgen dat partijen
hier uitdrukkelijk voor kiezen.225
Bovendien geldt de vangnetbepaling van art. 9 sub b Rv: als een gerechtelijke procedure
buiten Nederland onmogelijk blijkt, is de Nederlandse rechter bevoegd (forum necessitatis). Naar
Nederlands IPR is het daarom niet mogelijk dat geen enkele rechter bevoegd is.
Toepasselijk recht
Ook hier behandelen we eerst Europese gevallen.
Bij verbintenissen uit overeenkomst, geeft de Verordening Rome I regels over het
toepasselijke recht. Een professionele blockchain-aanbieder kan eisen dat node-beheerders en
gebruikers akkoord gaan met algemene voorwaarden of een gebruiksovereenkomst voor de
blockchain en daarin een rechtskeuzebeding opnemen. Rome I laat een door partijen
overeengekomen rechtskeuze in ruime mate toe. De rechtskeuze zet doorgaans het dwingend en
aanvullend recht van het land wiens recht toepasselijk zou zijn geweest zonder rechtskeuze opzij.
De gemaakte rechtskeuze moet dan echter wel vallen binnen de raamwerkcondities die Rome I aan
een vrije rechtskeuze stelt. Ten eerste moeten er aanknopingspunten in het gekozen land liggen.
Ten tweede kan een rechter de rechtskeuze passeren wanneer overwegingen van openbare orde
daartoe aanleiding geven. Ten derde gelden voor consumenten in diverse gevallen bijzondere
beschermingsregels, waardoor vaak het rechtsstelsel van de consument van toepassing is, of

221 HvJ 28 januari 2015, C-375/13, ECLI:EU:C:2015:37, NJ 2015/332 (Kolassa/Barclays Bank) voor een gedupeerde

belegger.
222 HR 15 september 2017, ECLI:NL:HR:2017:2358 (Universal Music), verwijzend naar de in die zaak gegeven
prejudiciële beslissing HvJ 16 juni 2016, Zaak C-12/15, ECLI:EU:C:2016:449 (Universal Music/Schilling).
223 Bij een smart contract is mogelijk dat een deel van de verplichtingen in de fysieke werkelijkheid worden
uitgevoerd, zoals de levering van een pakket of de verhuur van een hotelkamer.
224 Behoudens eventuele bijzondere verdragen.
225 Art. 25 Herschikking EEX-Verordening 1215/2012, art. 8 Rv.

59

beschermende regels uit dat rechtsstelsel van toepassing blijven als er voor een ander rechtsstelsel
is gekozen.226
Bij afwezigheid van een gemaakte rechtskeuze wordt het toepasselijk recht bepaald door de
regels die Rome I daaromtrent geeft. Als er een eigenaar of facilitator is die de blockchain bij wijze
van dienstverlening aanbiedt dan is het recht van het vestigingsland van de aanbieder227 van
toepassing (art. 4 lid 1 sub b Rome I). Probleem is dat de kenmerkende prestatie (verwerken van
transacties) wordt geleverd door de ‘gemeenschap’, de node-beheerders. Deze lijken dus de
aanbieder te zijn. Maar deze node-beheerders kwalificeren normaal gesproken niet als een
rechtspersoon en zijn dus niet als geheel juridisch relevant voor het IPR: de verhoudingen zijn daar
te los voor.228
Indien geen sprake is van dienstverlening dan is het recht van toepassing van het land waar
de partij die de meest kenmerkende prestatie van de overeenkomst verricht haar gewone
verblijfplaats heeft (art. 4 lid 2 Rome I). Indien op basis van het bovenstaande geen recht
aangewezen kan worden, wordt voor bepaling van het toepasselijk recht bezien met welk land de
overeenkomst de nauwste aanknopingspunten heeft (art. 4 lid 4 Rome I). Bij toepassing van art. 4 lid
2 of 4 Rome I kunnen velerlei potentiële aanknopingspunten in aanmerking komen: waar staan de
servers? Waar wonen de betrokken gebruikers? Welke valuta worden gebruikt?229 Dit geeft
aanleiding tot onzekerheid.
Voor onrechtmatige daad geldt als hoofdregel dat het recht van het land waar de schade zich
voordoet van toepassing is, ongeacht het land waar het schadebrengende feit zich voordeed of waar
indirecte gevolgen zich voordoen (art. 4 lid 1 Rome II). Als beide partijen in hetzelfde land wonen is
dat recht van toepassing (art. 4 lid 2 Rome II). Als een ander land een kennelijk nauwere band heeft
met het geval is het recht van dat land van toepassing (art. 4 lid 3 Rome II). In het geval van activiteit
op de blockchain zal de directe benadeling op de blockchain geen locatie aanwijzen nu de
blockchain zelf geen locatie is, dus zal men terugvallen op verdere nadelige gevolgen, die zich in het
algemeen zullen voordoen bij de woonplaats van de benadeelde.230
Indien derde landen betrokken zijn, wordt bepaling van het toepasselijke recht uiteraard
ingewikkelder. Wat betreft Nederlands IPR kan het volgende worden opgemerkt.231
Wat betreft toepasselijk recht geldt, zoals gezegd, boek 10 BW. Voor overeenkomst en o.d.
verklaren art. 10:153-159 BW in essentie de regels van Rome II van overeenkomstige toepassing.
De hierboven gegeven analyse geldt dus ook voor niet-EU gevallen.
Onder deze regels kunnen partijen een keuze maken voor een toepasselijk rechtsstelsel.
Aan de geldigheid van zo’n rechtskeuze worden relatief strenge eisen gesteld, om te waarborgen
dat partijen hier uitdrukkelijk voor kiezen.232
Voor staatlozen geeft art. 10:16 BW aan dat, indien ‘zijn’ recht’ van toepassing is, dan het
recht van het land van zijn gewone verblijfplaats geldt.
Oproeping
Als laatste een korte opmerking over de oproeping van partijen. Bij blockchain kunnen er twee
complicaties optreden: de woonplaats van de wederpartij is niet bekend, en de identiteit van de
wederpartij is niet bekend. Het eerste is niet problematisch, het tweede wel.

226 Art. 6 lid 1 en 2 Rome I. En zie voor bescherming ten aanzien van bevoegdheid art. 17-19 Herschikking EEX-

Verordening 1215/2012.
227 Dit is problematisch, aangezien niet duidelijk is wie de aanbieder is: dit komt terug bij .
228 Zie ook Cafaggi en Clavel 2011 over IPR bij netwerken. Vgl. ook Polak 1993.
229 Schuringa 2017, p. 373.
230 Vgl. HvJ 7 maart 1995, C-68/93 (Shevill e.a.) en HvJ 25 oktober 2011, C-509/09 en C-161/10 (eDate Advertising).
231 Het navolgende geldt behoudens eventuele bijzondere verdragen.
232 Art.3 lid 1 Verordening Rome I 593/2008, art. 10:10 BW.

60

Als een eiser een wederpartij wil dagvaarden233 gelden daarvoor de gewone regels qua
termijn en wijze van oproeping.234 Dat er een blockchain bij betrokken is maakt dit niet anders. Bij
een in Nederland wonende partij geldt dat bij het woonadres wordt gedagvaard (art. 46 Rv). Bij een
in het buitenland wonende partij geldt dat als bekend is op welk adres de partij woont, dat op dat
adres kan worden betekend volgens de regels van art. 55 en 56 Rv, waarbij (afhankelijk van het aan
de orde zijnde andere land) de Betekeningverordening II of het Haags Betekeningsverdrag moet
worden gevolgd. Als niet bekend is wat het adres235 is van de partij kan op grond van art. 54 lid 2 Rv
bij zogenaamd openbaar exploot worden betekend.236 Vervolgens kan een gewone procedure
worden gevolgd; overigens kan het wel lastig zijn om een uitspraak te executeren als het adres van
de wederpartij niet bekend is.
Verder is mogelijk dat de werkelijke identiteit van de wederpartij niet bekend is. In dat geval
is volgens het huidige recht geen directe oplossing mogelijk. Art. 61 Rv biedt weliswaar de
mogelijkheid om anonieme partijen te dagvaarden, maar dit geldt alleen in het specifieke geval van
krakers van een bebouwde onroerende zaak. Op zichzelf valt overigens wel te verdedigen dat een
deze bepaling bij analogie kan worden toegepast als er geen andere mogelijkheid is om de identiteit
van de wederpartij te achterhalen en er alles aan is gedaan de wederpartij op de hoogte te stellen
van de procedure:237 eiser zou immers anders geen toegang tot de rechter hebben, wat op
gespannen voet staat met art. 6 EVRM.238 Het is onzeker of de rechter dit uiteindelijk zal toelaten.
De mogelijkheid om een anonieme wederpartij te dagvaarden lijkt slechts van theoretisch
belang. Als het immers niet mogelijk is om de identiteit en/of woonplaats van de wederpartij te
achterhalen, hoe kan dan een gunstige uitspraak ten uitvoer worden gelegd? Inderdaad kan dit
lastig zijn als de aan de orde zijnde blockchain geen mogelijkheden voor tenuitvoerlegging van
rechterlijke uitspraken heeft ingebouwd. Toch gaat het hierbij niet louter om een theoretische
mogelijkheid. Het is bijvoorbeeld denkbaar dat tenuitvoerlegging slaagt door derdenbeslag, doordat
de wederpartij een account heeft bij een Nederlandse bitcoinbeurs.239 Een ander voordeel van zo’n
verstekvonnis kan zijn dat het hierdoor mogelijk is om onmiddellijk executiemaatregelen te treffen
zodra de identiteit van de wederpartij alsnog bekend is geworden: er hoeft dan niet te worden
gewacht op een rechterlijke uitspraak.
Conclusies en aanbevelingen
IPR-regels geven concrete uitkomsten: er is altijd een bevoegde rechter en een toepasselijk recht.
Het probleem met blockchain is dat de uitkomst van de IPR-regels niet altijd zeker is, en dat het
mogelijk is dat er rond een blockchain, afhankelijk van het geschil en de betrokken partijen,
verschillende bevoegde rechters en toepasselijke rechtsstelsels zijn. Dit is een gevolg van het
gegeven dat IPR uitgaat van aanknopingspunten in de fysieke wereld, en ‘virtuele’
aanknopingspunten negeert omdat die niet bij een bepaalde lidstaat aansluiten: bij een geschil over
blockchain is mogelijk dat de meeste aanknopingspunten virtueel zijn en daardoor relatief

233 In sommige zaken kan de nieuwe (zogenaamde ‘KEI’)-wetgeving inzake Burgerlijke rechtsvordering van

toepassing zijn. Omdat dit alleen bij de Hoge Raad en enkele rechtbanken in bepaalde zaken het geval is, zal deze
mogelijkheid hier niet verder worden besproken. Deze wetgeving leidt niet tot wezenlijk andere resultaten; het
belangrijkste verschil is dat er andere terminologie wordt gebruikt.
234 Voor de wijze van betekening van de dagvaarding zie art. 45 e.v. Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, en
voor de termijn zie art. 114-117 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering.
235 Woonadres en/of werkelijk verblijf.
236 Het maakt hierbij niet uit of er bekend is dat hij wel in een bepaald land (Nederland of een ander land) woont of
verblijft, het draait erom dat er geen concreet woonadres of werkelijke verblijfplaats bekend is.
237 Vgl. Rb Amsterdam 5 maart 2009, ECLI:NL:RBAMS:2009:BH7006, wat overigens krakers van een onbebouwde
onroerende zaak betrof en dus dicht tegen het in art. 61 Rv geregelde geval lag.
238 Het belang van de wederpartij om van de procedure op de hoogte te zijn zou dan op andere wijze moeten worden
bereikt dan met een gewone dagvaarding, en zou bijvoorbeeld kunnen door middel van elektronische communicatie
via de blockchain.
239 Zie par. 3.2.10 over beslag op bitcoin.

61

ondergeschikte fysieke aanknopingspunten de doorslag geven, wat tot zeer uiteenlopende
uitkomsten kan leiden. Dit is onbevredigend.240
Verder leidt het ontbreken van een locatie bij samenwerking op de blockchain ook tot
afgeleide complicaties. Een voorbeeld is een samenwerking die daarna moet worden geformaliseerd
in een traditionele rechtspersoon. Daarbij kan de vraag ontstaan in welk land de inbreng/funding is
geschied: als die inbreng op de blockchain is verricht is er geen duidelijke locatie.241
Vanwege deze problemen verdient het aanbeveling dat er in internationaal verband regels
worden opgesteld die de internationale dimensie van blockchaingeschillen in goede banen leiden.
Te denken valt aan een alternatieve bevoegdheid van de rechter waar de core developers van de
blockchain zijn gevestigd. Een andere (praktisch misschien moeilijk te verwezenlijken) mogelijkheid
zou zijn de oprichting van een bijzonder internationaal gerechtshof voor blockchaingeschillen.242
Los van deze mogelijkheden kunnen core developers en node-beheerders problemen
voorkomen door uitdrukkelijk een overeenkomst te (laten) sluiten waarbij een bevoegde rechter en
toepasselijk recht worden aangewezen.243 Ook gebruikers kunnen zelf (proberen)244 afspraken te
maken met andere partijen.
Bij blockchain kunnen de gewone regels van het internationaal privaatrecht worden toegepast om te
bepalen welk rechtsstelsel van toepassing is en welke rechter bevoegd is om over het geschil te
oordelen. Een probleem is dat de uitkomsten van die regels zeer uiteenlopend kunnen zijn,
afhankelijk van relatief ondergeschikte omstandigheden. Dit komt doordat het belangrijkste element,
de blockchain zelf, niet gerelateerd is aan een bepaalde staat. Dit kan alleen worden opgelost door
internationale samenwerking om regels op te stellen over blockchain, mogelijk door oprichting van
een internationaal gerechtshof voor blockchaingeschillen. Daarnaast kunnen problemen in de
praktijk worden vermeden door bij een permissioned blockchain in een overeenkomst bedingen op
te nemen waarbij een toepasselijk recht en een bevoegde rechter worden aangewezen (rechtskeuze
en forumkeuze).

3.2.13 Gevolgen voor (juridische) beroepen?
Uit de analyse hierboven blijkt dat blockchaintechnologie diverse taken kan vervullen die tot op
heden vooral door juristen en andere beroepsgroepen werden vervuld. Er wordt dan ook al sinds
enkele jaren uitvoerig gediscussieerd over de vraag wat blockchain zal betekenen voor de toekomst
van juridische beroepen en andere beroepen. Een uitvoerige analyse zou een apart onderzoek
vereisen. Hier kunnen alleen enkele voorlopige inschattingen worden gegeven voor een paar
beroepen.
Blockchaintechnologie heeft in zekere zin op ieder beroep invloed, net zoals de telefoon, e-mail en
tekstverwerker de dagelijkse uitvoering van het werk sterk veranderd hebben. Maar daaruit volgt niet
dat de wezenlijke functie van een beroep ook wordt gewijzigd door blockchain. Bijvoorbeeld
accountancy gaat niet zozeer om het vastleggen van transacties maar om de controle op de
financiële administratie. Accountants zullen in de toekomst misschien kennis van blockchain moeten
hebben, zoals zij ook moeten begrijpen hoe een geautomatiseerde boekhouding werkt, maar zulke
technische kennis verandert het beroep niet essentieel.
Voor bepaalde beroepen lijkt blockchaintechnologie echter wel kerntaken te vervangen. Zoals uit de
analyse hierboven blijkt is blockchaintechnologie met name geschikt voor bepaalde taken:
- vertrouwensdiensten waarbij identiteit moet worden geverifieerd,
240 Vauplane 2018, p. 102.
241 In iets andere vorm gegeven in een interview.
242 Dit kan ook laagdrempelig, zoals de manier waarop domeinnaamgeschillen worden beslecht door een vorm van e-

arbitrage.
243 Een voorbeeld is Ethereum. Zie https://www.ethereum.org/terms-of-use, par. ‘Governing Law and Jurisdiction’,
waarin Zwitsers recht van toepassing wordt verklaard en het gerecht te Zug (Zwitserland) bevoegd wordt verklaard.
244 Of dit daadwerkelijk mogelijk is hangt onder meer af van de opzet van de blockchain, de
communicatiemogelijkheden en de bereidwilligheid van de andere partijen.

62

-

automatische uitvoering van gestandaardiseerde taken, zoals verwerking van elektronische
documenten,
automatische uitvoering van (eenvoudige en complexe) betalingstransacties, en
registratie ten behoeve van bewijs.

Zulke taken worden ook door juristen uitgevoerd. Een voorbeeld is het zogenaamde ‘passeren van
akten’ door een notaris:245 de notaris stelt bijvoorbeeld de leveringsakte van een huis op, ontvangt
de partijen op zijn kantoor, controleert dat zij zijn wie zij zeggen (door controle van
identiteitsbewijzen), leest de akte voor en legt deze uit, laat de partijen en getuigen ondertekenen,
en zorgt voor de verdere afhandeling van de akte (zoals de inschrijving van de akte in het
desbetreffende register, maar ook de financiële afwikkeling, en het archiveren van de akte). Deze
taken kunnen voor een deel door blockchaintechnologie worden vervangen. Het kadaster zou in de
vorm van een blockchain kunnen worden ingericht,246 de leveringsakte is dan een transactie op de
blockchain, het is niet nodig partijen fysiek op kantoor te zien, identiteitscontrole vindt plaats aan de
hand van private keys, en de transactie blijft ‘gearchiveerd’ op de blockchain. De kernfunctie is dan
technisch op de blockchain gezet en de notariële tussenkomst is in zoverre overbodig.
Maar de taken van een notaris zijn breder dan alleen het zuiver technische passeren van de
akte.247 De notaris moet onder meer letten op:
- de wilsvorming van partijen: begrijpen partijen echt wat zij doen248 en willen zij dit zelf, of is
er sprake van dwang?
- zijn partijen echt wie zij zeggen te zijn?249 Zijn zij bevoegd om een bedrijf te
vertegenwoordigen?
- de juistheid van de akte: is deze duidelijk, wordt hiermee bereikt wat de bedoeling is?250
- onrechtmatige benadeling van partijen, bijvoorbeeld door een carrouselfraude waarbij een
onroerende zaak een paar keer achter elkaar snel wordt doorverkocht tegen een kunstmatig
hoge verkoopprijs, om de schijn te wekken dat het veel waard is, of doordat een huis dat al
verkocht is tegen de afspraak in aan een derde wordt geleverd,
- publieke belangen, zoals witwassen of financiering van terrorisme.251
Dit zijn taken ter bescherming van zwakkere partijen (die bijvoorbeeld minder handig zijn met
technologie, geen hoge opleiding hebben genoten e.d.), derden (dus anderen die nadeel zouden
ondervinden van transacties, bijvoorbeeld doordat er fraude wordt gepleegd), en publieke belangen
(zoals het tegengaan van witwassen en financiering van terrorisme). Zulke taken zijn lastig tot
onmogelijk te automatiseren met gewone blockchaintechnologie.252 Het is niet voldoende om te
zeggen dat partijen maar zelf verantwoordelijk moeten zijn voor de juistheid van de transactie: een
onduidelijke of onjuiste akte kan ook buitenstaanders benaderen (bijvoorbeeld latere kopers die
moeten weten welke afspraken er zijn tussen buren). De wetgever heeft er daarom bewust voor
gekozen om vast te houden aan de verplichte rol van de notaris bij bepaalde transacties.
De wetgever kan ervoor kiezen om deze publieke belangen te laten vallen en de verplichte
rol van de notaris te verkleinen. Of dit wenselijk is, is een rechtspolitieke keuze.
Een vergelijkbare analyse kan worden gemaakt voor ieder beroep. De uitkomst hiervan zal wisselen,
afhankelijk van het beroep dat aan de orde is. Zie bijvoorbeeld ook par. 3.2.8 over de mogelijkheden
245 Melis/Waaijer 2019, hfdst. 6-9.
246 Dit heeft diverse nadelen, zie Use-case 1.
247 In Tjong Tjin Tai 2018a is een gedetailleerde analyse te vinden.
248 Het gaat er dan niet om dat zij precies alle voorwaarden van (bijvoorbeeld) een hypotheek snappen, maar wel

begrijpen dat zij aansprakelijk zijn als de hypothecaire lening niet wordt terugbetaald.
249 Controle met alleen een private key is onvoldoende betrouwbaar voor identiteitscontrole, aangezien een private
key kan worden gestolen. Dit gebeurt bijvoorbeeld regelmatig met bitcoin.
250 Dit is lastig te automatiseren doordat er veel verschillende en gecompliceerde situaties kunnen bestaan.
251 De notaris moet bijvoorbeeld letten op de herkomst van gelden, onder meer ter uitvoering van de Wet ter
voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft).
252 Misschien zouden deze taken (deels) door geavanceerde algoritmen worden uitgevoerd. Dat valt echter buiten het
bestek van dit onderzoek.

63

en beperkingen van smart contracts: dit is relevant voor de rol van juristen als adviseurs bij
contracten. Als moet worden onderzocht of blockchaintechnologie een bepaald beroep kan
vervangen, moet ook worden bekeken of de taken van het beroep breder zijn dan alleen de taken
die een blockchain kan vervangen. Vaak moeten ook belangen van derden of publieke belangen
worden gewaarborgd, en is het moeilijk om die belangen puur automatisch te beschermen.
Daarnaast wordt bij blockchaintechnologie in het algemeen verwacht dat gebruikers in staat zijn zelf
op te letten op risico’s en zelf kunnen kiezen voor de gevolgen van hun handelingen. Zulk inzicht
kan niet van iedere burger worden verwacht. Ook hierom kan hulp van beroepsbeoefenaren nodig
blijven.

3.3 Algemene Verordening Gegevensbescherming
In de literatuur is meermalen gewezen op de potentieel problematische verhouding tussen de
verwerking van persoonsgegevens in blockchains en de AVG.253 Blockchain is een technologie die
een aantal eigenschappen bezit die op gespannen voet zouden staan met de bescherming van
persoonsgegevens zoals vereist door de AVG. MEP Jan Philipp Albrecht heeft zelfs te kennen
gegeven dat volgens hem: 254
‘Certain technologies will not be compatible with the GDPR if they don’t provide for [the
exercising of data subjects’ rights] based on their architectural design. This does not mean
that blockchain technology, in general, has to adapt to the GDPR, it just means that it
probably can’t be used for the processing of personal data.’
Dit is een nogal vergaand uitgangspunt. Hierna wordt een analyse van knelpunten gegeven.

3.3.1 Verantwoordelijke en verwerker
Deze paragraaf geeft aan wie als verantwoordelijke en verwerker kunnen worden aangewezen
binnen een blockchaincontext. Daarbij wordt in het bijzonder bezien tot welke moeilijkheden het
toepassen van deze concepten uit de AVG aanleiding kan geven in de vaak horizontale
verhoudingen tussen actoren in een blockchain en hoe de belangen van betrokkenen daarbij onder
druk kunnen komen te staan.
3.3.1.1 Algemeen
De AVG definieert de verantwoordelijke als degene die ‘het doel van en de middelen voor de
verwerking van persoonsgegevens vaststelt’.255 In een blockchain context kan vaak een centrale
partij onderscheiden worden die verantwoordelijk is voor het aanbieden van een dienst. Deze partij
zal vaak ook als verantwoordelijke in de zin van de AVG kunnen worden beschouwd (aangenomen
dat de dienst het verwerken van persoonsgegevens omvat). Deze partij kiest het doel (de dienst) en
de middelen (bijv. een smart contract). Bijvoorbeeld indien de staat een permissioned blockchain
gebruikt kan zij zelf als verwerkingsverantwoordelijke aangemerkt worden.256 Een ander voorbeeld
is een online winkel die als smart contract op een blockchain wordt aangeboden. De winkelier is hier
verantwoordelijk voor de verwerking van persoonsgegevens die in het kader van het winkelen
worden verzameld. Of de onderliggende blockchain permissioned of permissionless is maakt hier
niets uit. Net zoals de houder van een traditionele webshop verantwoordelijke is voor de verwerking
van persoonsgegevens die in het kader van online winkelen worden verzameld. Daar is ook niet
relevant hoe de governance over het onderliggende internet is geregeld. Een ander voorbeeld is een
verzekeraar die via een smart contract (dat is gewoon code) een formulier aanbiedt om schades te
claimen.257 De verzekeraar is verantwoordelijk voor de verwerking van persoonsgegevens in de
253 Mayer 2018.
254 Mayer 2018.
255 Art. 4 sub 7 AVG.
256 Finck 2019, p. 101.
257 Voorbeeld ontleend aan CNIL 2018.

64

ingevulde formulieren. Ook een oracle dat persoonsgegevens aanreikt aan een smart contract zal
doorgaans als verantwoordelijke worden aangemerkt voor de levering van persoonsgegevens.
Wie een dienst aanbiedt zal doorgaans uit het dienstaanbod blijken. Bijvoorbeeld degene die zich in
een smart contract als aanbieder van de dienst presenteert. Indien een dienst anoniem wordt
aangeboden dan zal op een andere wijze achterhaald moeten worden wie de dienst aanbiedt. Wie
het smart contract op de blockchain heeft geplaatst zou daarvoor een aanwijzing kunnen zijn.
Hoewel blockchain decentraliteit hoog in het vaandel heeft staan, is het toch vaak mogelijk een
centrale partij aan te wijzen die als verwerkingsverantwoordelijke kan functioneren, zelfs in
permissionless blockchains.
3.3.1.2 Bijzonder geval: permissionless blockchains
Echter, niet altijd zal een centrale dienstverlener aangewezen kunnen worden in een permissionless
blockchain. Wie is bijvoorbeeld verantwoordelijk voor het verwerken van bitcoin transacties?
De core developers zijn wel een centrale partij: zij hebben core-code die de dienst (bitcoin
transacties) mogelijk maakt geschreven. Niettemin, liggen zij als verantwoordelijke(n) minder
voor de hand. Als leveranciers van de software gaan er geen persoonsgegevens door hun
computersystemen. Bovendien kunnen de core developers geen node-beheerders
verplichten om hun software of updates daarvan te gebruiken. Zij bepalen niet doel of
middelen.
Indien er geen smart contract is en de dienst bouwt op de core code, zijn de nodes en gebruikers de
meest gerede kandidaten om als verantwoordelijken aangewezen te worden in een permissionless
blockchain. Wie van hen als verantwoordelijken gelden, hangt in sterke mate af van de duiding van
hun onderlinge verhouding. Hieronder worden drie perspectieven op hun onderlinge verhouding
gegeven.
1. De gebruikers vormen een P2P netwerk. De node-beheerders zijn slechts steunverleners.
De gebruikers van bitcoins vormen met elkaar een peer-to-peer netwerk. De miners en full nodebeheerders zijn niet meer dan technisch steunverleners die er als het ware tussenuit vallen en
hooguit als verwerkers van persoonsgegevens aan bod komen (zie hieronder). De gebruikers zijn
verantwoordelijken voor de persoonsgegevens, die zij op de blockchain schrijven.258 De Franse
CNIL omschrijft dit als “les participants, qui ont un droit d’écriture sur la chaîne et qui décident de
soumettre une donnée à la validation des mineurs peuvent être considérés comme responsables de
traitement.”259 Voor een gebruiker die handelt in de uitoefening van beroep of bedrijf is dit helder.
Een gebruiker die handelt als privépersoon kan volgens de CNIL een beroep doen op de
huishoudexceptie.260 Dan zou hij niet een verantwoordelijke voor de betreffende verwerkingen van
persoonsgegevens zijn. Het is echter niet helemaal duidelijk of dit ook geldt als de privé gebruiker
persoonsgegevens op een publieke blockchain schrijft.261 Dan zal hij allicht toch als
verantwoordelijke gelden.
2. De full node-beheerders bieden gezamenlijk een dienst aan

258 Als overwegingen om hen als verantwoordelijken te zien, zou men kunnen aanvoeren dat zij er voor kiezen om

een bepaalde blockchain en blockchaintoepassing (= middelen) te gebruiken en daarmee ook de verwerkingen van
persoonsgegevens die daarmee gepaard gaan. Zij kunnen eventueel volledig afzien van het gebruik van een
blockchain of blockchaintoepassing.
259 CNIL 2018, p. 2.
260 CNIL 2018, p. 3. De CNIL laat daarbij in het midden of dit ook geldt indien persoonsgegevens op een openbare
blockchain worden geplaatst.
261 Volgens het oude Lindqvist arrest van het Hof van Justitie, gewezen onder richtlijn 94/46/EC, valt
internetpublicatie buiten de huishoudexceptie (bron: HvJ 6 november 2003, zaak C-101/01, Zweden tegen Bodil
Lindqvist, r.o. 47). Zie ook Laan 2018, par. 3.2. Overweging 18 AVG lijkt daarentegen de grenzen van de
huishoudexceptie weer ruimer te trekken: ‘Tot persoonlijke of huishoudelijke activiteiten kunnen behoren het voeren
van correspondentie of het houden van adresbestanden, het sociaal netwerken en online-activiteiten in de context
van dergelijke activiteiten.’

65

Een ander perspectief is dat alle beheerders van full nodes gezamenlijk een dienst aanbieden
waarmee bitcointransacties kunnen worden verricht. De gebruikers zijn dan de afnemers van deze
dienst. De miners zijn technisch steunverleners. Juridisch zou het dan mooi zijn als de full nodebeheerders ook gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor de verwerkingen van persoonsgegevens.
Daartoe is vereist dat zij ‘gezamenlijk de doeleinden en middelen van de verwerking bepalen’.262
Aan dit perspectief wordt soms tegengeworpen dat node-beheerders in een permissionless
blockchain niets gezamenlijk bepalen.263 Dat de blockchain als geheel functioneert, is het gevolg van
afzonderlijke feitelijke handelingen die niet berusten op een voorafgaande afspraak. Maar deze
tegenwerping vat de werkelijkheid van een permissionless blockchain niet volledig, want de
verwerkingen door een afzonderlijke full node hebben alleen betekenis omdat zij in een groter
(feitelijk) geheel plaatsvinden. Het is ook kwestieus of voor het gezamenlijk bepalen van doel en
middelen (als bedoeld in art. 26 AVG) een afspraak nodig is.264 Net zoals bij de bepaling van een
enkelvoudige verantwoordelijkheid ook meer naar de feitelijke situatie gekeken worden dan naar de
formeel juridische, zou dit ook voor de bepaling van meervoudige verantwoordelijk kunnen en
moeten gebeuren.265266
De miners zijn allicht geen verantwoordelijken omdat zij slechts rekenwerk verrichten ten behoeve
van consensus, net zoals een beheerder van een e-mail server niet verantwoordelijk is voor de
persoonsgegevens in de payload van een e-mail bericht.267
Dat node-beheerders niet weten welke persoonsgegevens ter verwerking zullen worden
aangeboden is eveneens geen beletsel. Zoekmachine Google is ook verantwoordelijke zonder te
weten welke persoonsgegevens in door haar geïndexeerde websites worden gepubliceerd. In r.o. 34
van Costeja v Google Spain, geeft het Hof aan:
“Overigens moet worden vastgesteld dat het niet enkel in strijd zou zijn met de duidelijke
bewoordingen, maar tevens met de doelstelling van deze bepaling, die erin bestaat een
doeltreffende en volledige bescherming van de betrokkenen te verzekeren via een ruime
omschrijving van het begrip „verantwoordelijke”, indien de exploitant van een zoekmachine
van die omschrijving zou worden uitgesloten omdat hij geen controle uitoefent over de op
webpagina’s van derden gepubliceerde persoonsgegevens.”
Tenslotte zij nog opgemerkt dat dit perspectief niet uitsluit dat naast de full node-beheerders ook de
gebruiker als verantwoordelijke kan gelden, met name wanneer diensten gestapeld worden en de
gebruiker zelf ook een dienstverlener is.268
3. Iedere node-beheerder is een afzonderlijke dienstverlener
Een full node-beheerder biedt een opslag- en verificatiedienst aan (bijvoorbeeld checken op double
spending). Een miner verricht diensten gericht op consensus. Iedere full node-beheerder is
uitsluitend verantwoordelijk voor zijn eigen verwerkingen van persoonsgegevens. 269 Een miner is als
rekenaar voor consensus allicht geen verantwoordelijke. Ook hier geldt uiteraard dat het geen
262 Art. 26 lid 1 AVG
263 Bohme & Pesch 2017, p. 479.
264 Als partijen eenmaal als gezamenlijke verantwoordelijken gelden, moeten zij uiteraard een onderlinge regeling

treffen (art. 26 AVG). Maar voor de vraag of ze gezamenlijk verantwoordelijk zijn is geen overeenkomst vereist.
265 Vergelijk in dit verband ook hoe de art 29. WP de term ‘determine’ benadert (weliswaar in de context van een
enkelvoudige verantwoordelijke) in Opinion 1/2010 on the concepts of "controller" and "processor", WP 169, 16
februari 2010, p. 8. Zie ook Wirth en Kolain 2018, p. 5.
266 De CNIL praat enigszins langs dit probleem waar zij zegt: “Lorsqu’un groupe de participants décide de mettre en
oeuvre un traitement ayant une finalité commune, [ … ] tous les participants pourraient être considérés comme ayant
une responsabilité conjointe, conformément à l’article 26 du RGPD [ … ].” CNIL 2018, p. 3.
267 Overweging 47 Richtlijn 95/46/EG. Zie ook Martini & Weinzierl 2017, par. II (2)(a). Zie ook European Union
blockchain observatory and forum 2018, p.18. Een relativering is dat de AVG op dit punt strikter kan blijken dan
richtlijn 95/46/EG.
268 Vergelijk de conclusie van AG Bobek, 19 december 2018, Zaak C‑40/17, Fashion ID en EUHvJ 5 juni 2018, zaak
C‑210/16, Wirtschaftsakademie.
269 Luis-Daniel Ibáñez, Kieron O’Hara, and Elena Simperl 2018, Section 3, p. 4. Laan 2018 classificeert dit als
gedifferentieerde verantwoordelijkheid.

66

beletsel is dat node-beheerders niet weten welke persoonsgegevens ter verwerking zullen worden
aangeboden.
In permissionless blockchains zijn diensten die uitsluitend bouwen op core code meervoudig
duidbaar. Dat maakt het moeilijk om uit te maken wie volgens de AVG als
verwerkingsverantwoordelijke heeft te gelden.
Ieder van deze drie perspectieven heeft nadelen.
1. De gebruikers vormen een P2P netwerk.
Indien privégebruikers een beroep kunnen doen op de huishoudexceptie is niet duidelijk wie als
verantwoordelijke heeft te gelden. Schuift dit dan door naar de node-beheerders?
Aangenomen dat de gebruikers verantwoordelijke zijn, dan zullen de full node-beheerders als
verwerkers gelden (zie hieronder). De verantwoordelijke moet verwerkingsovereenkomsten sluiten
met de node-beheerders.270 In een permissionless blockchain is dat extreem lastig, want de nodebeheerders en gebruikers zijn talrijk, hun samenstelling wisselt en bovendien hoeft hun identiteit niet
bekend te zijn. Inde praktijk, worden doorgaans geen verwerkersovereenkomsten met nodebeheerders gesloten.
2. De full node-beheerders bieden gezamenlijk een dienst aan
De node-beheerders moeten als verantwoordelijken een onderlinge regeling met elkaar aangaan om
de verantwoordelijkheden onderling te verdelen.271 De vraag is of daarvan veel terecht komt. In een
permissionless blockchain kan ieder vrijelijk als node-beheerder toe en uittreden. Ook hoeft de
identiteit van node-beheerders niet bekend te zijn. Onder die omstandigheden zullen de
gezamenlijke verantwoordelijken niet of nauwelijks een onderlinge regeling kunnen treffen als
bedoeld in art. 26 AVG.
3. Iedere full node-beheerder is afzonderlijk verantwoordelijk
Een verdeling waarbij iedere node-beheerder afzonderlijk verantwoordelijk is voor zijn eigen
verwerkingen is onvoldoende transparant.272 Het is onduidelijk voor de betrokkenen tot wie zij zich
kunnen wenden met klachten.

Gebruiker
Miner
Full node
Figuur 1 Iedere gebruiker heeft te maken met meerdere miners en per miner is er weer tenminste een full node-beheerder.

De rode draad door deze nadelen is dat in afwezigheid van een sterke governance structuur in de
blockchain, de positie van verwerkingsverantwoordelijke moeilijk op een adequate manier vorm te
geven is. De belangen van betrokkenen kunnen onder druk komen te staan. Moerel betwijfelt of in
een permissionless blockchain zonder een noemenswaardige governance structuur überhaupt wel

270 Art. 28 lid 3 AVG.
271 Art. 26 lid 1 AVG. Anders dan Finck, wordt een onderlinge regeling hier niet gezien als een voorwaarde om van

gezamenlijke verantwoordelijkheid te kunnen spreken.
272 Laan 2018, par. 3.3.

67

een acceptabele inrichting van de verantwoordelijkheid kan plaatsvinden.273 De CNIL raadt dan ook
aan ‘que le responsable de traitement soit identifié en amont. Par exemple, les participants peuvent
créer une personne morale sous la forme d’une association ou d’un GIE. Elles peuvent également
choisir d’identifier un participant qui prend les décisions pour le groupe et de le désigner comme
responsable de traitement.’274 Dat is de facto een advies om op te schuiven naar een permissioned
blockchain.
In situatie waarin geen natuurlijke centrale partij aanwezig is die de rol van
verwerkingsverantwoordelijke op zich kan nemen, doet zich het gebrek aan stevige governance in
een permissionless blockchain sterk gevoelen. Het is de vraag of de verwerking van
persoonsgegevens wel adequaat kan worden vormgegeven een permissionless blockchain. De AVG
drukt partijen in de richting van een permissioned blockchain.
3.3.1.3 Verwerker
De verwerker is degene die ‘ten behoeve van de verwerkingsverantwoordelijke persoonsgegevens
verwerkt’.275 Blockchain specifiek is de vraag of een node-beheerder als verwerker kan gelden
(uiteraard in situaties waarin hij niet reeds verantwoordelijke is, zie hierboven). Volgens de CNIL kan
dit inderdaad het geval zijn, bijvoorbeeld indien een node-beheerder in opdracht van de
verantwoordelijke verifieert of een transactie aan de eisen voldoet die daaraan technisch gesteld
worden.276 Een full node-beheerder die gegevens opslaat zou ook naar analogie met een ISP die
webhosting aanbiedt ook als verwerker kunnen worden aangemerkt.277 Gegeven de informele
verhoudingen binnen een permissionless blockchain, is het echter de vraag of een node-beheerder
handelt ‘namens’ de verantwoordelijke (als genoemd in art. 28 lid 1 AVG). Bovendien is, zoals reeds
hiervoor opgemerkt, bij permissionless blockchains het aantal verwerkende node-beheerders vaak
groot en wisselend en zijn ze ongeïdentificeerd. In zo’n situatie, is niet goed voorstelbaar dat een
verantwoordelijke verwerkingsovereenkomsten sluit met alle verwerkende node-beheerders. Dat kan
ertoe leiden dat de node-beheerders niet als verwerkers, maar als verantwoordelijken worden
aangemerkt.278 Daarmee lijkt inachthouding van de AVG formeel juridisch misschien wel afgedekt te
zijn, maar de vraag is of een groot aantal kleine verantwoordelijken niet leidt tot intransparantie voor
de betrokkenen en daarmee allicht tot onrechtmatigheid van de verwerkingen.
In permissionless blockchains is het adequaat aansturen van en contracteren met ‘verwerkende’
node-beheerders lastig. Een falen bergt het risico in zich dat de verwerking van persoonsgegevens
niet transparant wordt bevonden.

3.3.2 De territoriale werkingssfeer
Zowel permisisionless als permissioned blockchains strekken zich vaak uit over de grenzen van
Nederland en van de EU. Voor de territoriale toepasselijkheid van de AVG is de plaats van vestiging
van de verantwoordelijke of verwerker het uitgangspunt, ongeacht waar de verwerkingen
plaatsvinden. De AVG is van toepassing op alle verantwoordelijke of verwerkende beheerders van
nodes, gebruikers of eigenaars van blockchains gevestigd binnen de EU. De AVG is ook van
toepassing op de buiten de EU gevestigde beheerder van een node, gebruiker of eigenaar van een
blockchain die verantwoordelijke of verwerker is, mits de verwerkingen betrokkenen in de EU
betreffen en verband houden met a) het aanbieden van goederen of diensten aan deze betrokkenen
in de Unie, ongeacht of een betaling door de betrokkenen is vereist; of b) het monitoren van hun
gedrag, voor zover dit gedrag in de Unie plaatsvindt.
273 Moerel 2019, p. 844.
274 CNIL 2018, p. 3.
275 Art. 4 sub 8 AVG.
276 CNIL 2018, p. 4.
277 Art. 29 WP, Opinion 1/2010 on the concepts of "controller" and "processor", WP 169, Example no. 16, p. 25.

Onder richtlijn 95/46/EG, achtte de Oostenrijkse Datenschutzcommission een provider van webhosting diensten een
verwerker. Bron: Datenschutzcommission 14 november 2003, K120.819/006-DSK/2003.
278 Art. 29 WP, Opinion 1/2010 on the concepts of "controller" and "processor", WP 169, Example no. 16, p. 25.

68

In veel gevallen is duidelijk wie verantwoordelijke en verwerker is in een blockchain (zie de
desbetreffende paragraaf), echter niet altijd. In het bijzonder bij toepassingen die in de core code zijn
opgenomen (bijv. een cryptocurrency) kan grote onduidelijkheid bestaan over wie verantwoordelijke
is. Toch is niet zonder meer te concluderen dat zich dit negatief op de territoriale werkingssfeer
uitwerkt.279 Bijvoorbeeld bij een bitcoin transactie van of aan een betrokkene in de EU, is een
beheerder van een node buiten de EU vrijwel steeds betrokken, hetzij als verwerker, hetzij als
verantwoordelijke (alleen of in gezamenlijkheid). Zoals ook opgemerkt wordt in de paragrafen over
verantwoordelijke en verwerker is het echter kwestieus of alle verantwoordelijke of betrokken
blockchain actoren hun verantwoordelijkheden wel nemen. Gegeven hun aantal is handhaving
lastig, zeker indien zij zich buiten de EU bevinden.
De AVG is ook van toepassing op de buiten de EU gevestigde beheerder van een node, gebruiker of
eigenaar van een blockchain die verantwoordelijke of verwerker is, mits de verwerkingen
betrokkenen in de EU betreffen en verband houden met a) het aanbieden van goederen of diensten
aan deze betrokkenen in de Unie, ongeacht of een betaling door de betrokkenen is vereist; of b) het
monitoren van hun gedrag, voor zover dit gedrag in de Unie plaatsvindt.
Het is de vraag of de AVG goed te handhaven is buiten de EU.

3.3.3 Persoonsgegevens
De AVG is van toepassing op de verwerking van persoonsgegevens. Onder persoonsgegeven wordt
verstaan alle informatie over een geïdentificeerde of identificeerbare natuurlijke persoon (art. 4(1)
AVG).
Anonimisering kan een verwerking van gegevens aan de werking van de AVG onttrekken. Aan
anonimisering worden strikte voorwaarden gesteld. Anonimisering is alleen anonimisering als het
niet omkeerbaar is.280 De vraag is of dit een bruikbaar perspectief biedt voor blockchain.
Voor de vraag naar persoonsgegeven dan wel anonieme gegevens, kan onderscheid gemaakt
worden tussen transactiedata (i.e. inhoudsdata) en de publieke sleutel waarmee een gebruiker zich
legitimeert in een blockchain.281
Versleutelde transactiedata kunnen ontsleuteld worden, bijvoorbeeld in het kader van KYC en AMLverplichtingen. Zij zijn niet onomkeerbaar en gelden als pseudoniem onder de AVG. Ook gehashte
transactiegegevens gelden waarschijnlijk als pseudoniem. Met brute rekenkracht is het onder
omstandigheden namelijk mogelijk de gegevens waarover de hash berekend is terug te halen.
Een andere mogelijkheid is om persoonsgegevens off chain op te slaan. On chain worden dan
gegevens opgeslagen die het mogelijk maken de integriteit van de off chain opgeslagen gegevens te
verifiëren. Bij deze oplossing moet er echter voor gewaakt worden dat niet alsnog de on chain
opgeslagen gegevens als persoonsgegevens gelden. Er zijn wel gesofisticeerde oplossingen die
beloven dit te ondervangen.282
De publieke sleutel waarmee een gebruiker zich legitimeert in de blockchain geldt als pseudoniem.
Door de sleutel te combineren met andere informatie (bijvoorbeeld het IP-adres van waaruit de
sleutel is gebruikt, of andere transacties verricht met dezelfde sleutel) kan alsnog een identiteit
achterhaald worden. Ook hier behoeft het meer gesofisticeerde middelen om in de buurt van
anonimiteit te komen, zoals: zero-knowledge proofs, state channels, ring signatures, of het
toevoegen van ruis.
Persoonsgegevens verliezen door anonimiseren hun status als persoonsgegeven. De AVG stelt
hoge eisen aan anonimisering. Het is niet gemakkelijk om aan de werking van de AVG te
ontsnappen door het treffen van anonimiseringsmaatregelen.

279 Mogelijk anders: Berberich & Steiner 2016, p. 423.
280 Groep Gegevensbescherming Artikel 29, Advies 5/2014 over anonimiseringstechnieken, 0829/14/NL

WP 216, p. 9. Laan & Rutjes 2017, p. 368.
281 Finck 2018, p. 93.
282 J. Eberhardt and S. Tai (2017). On or Off the Blockchain? Insights on Off-Chaining Computation and Data.
ESOCC 2017: 6th European Conference on Service-Oriented and Cloud Computing.

69

Voor transactiedata, kan off chain opslag van persoonsgegevens een deel van de oplossing vormen.
On chain wordt dan slechts een hash of cryptografische sleutel opgeslagen. Aan de hand daarvan
kunnen de off-chain opgeslagen gegevens geverifieerd worden. Het is echter nog steeds mogelijk
dat de gegevens die bij off chain opslag wel on chain worden opgeslagen (de hash, publieke sleutel)
als persoonsgegeven gelden.
Een cryptografische sleutel (waarmee een gebruiker zich legitimeert) geldt als niet anoniem. Er zijn
wel maatregelen die anonimiteit dichterbij brengen, zoals het toevoegen van ruis of zero-knowledge
proofs.

3.3.4 Data minimalisatie en het recht op vergetelheid
Volgens art. 5(1)(c ) AVG moeten persoonsgegevens ‘toereikend zijn, ter zake dienend en beperkt
tot wat noodzakelijk is voor de doeleinden waarvoor zij worden verwerkt’. Dit is het principe van de
minimale gegevensverwerking. Volgens overweging 39 AVG betekent dit vooreerst dat de
opslagperiode van persoonsgegevens tot het minimum wordt beperkt.
Ten aanzien van blockchains roept dit de vraag op wanneer gegevens ter zake dienend en beperkt
zijn tot wat noodzakelijk is voor de doeleinden waarvoor zij worden verwerkt in een blockchain.
Voorts is de vraag hoe de opslagperiode van gegevens beperkt kan worden in een blockchain.
Het recht op vergetelheid is onder de gelding van de gegevensbescherming richtlijn erkend in de
Google-Spain zaak. In de AVG, is het recht gecodificeerd en bij die gelegenheid ook versterkt.283 Op
grond van art. 17(1) AVG, heeft de betrokkenen het recht van de verwerkingsverantwoordelijke
zonder onredelijke vertraging wissing van hem betreffende persoonsgegevens te verkrijgen in een
aantal genoemde omstandigheden. Deze omstandigheden omvatten onder andere de situatie dat de
persoonsgegevens zijn niet langer nodig voor de doeleinden waarvoor zij zijn verzameld of
anderszins verwerkt, en in bepaalde gevallen van het intrekken van toestemming voor de
verwerking.
De vraag is ook hier onder welke omstandigheden een recht op wissing bestaat met betrekking tot in
een blockchain opgeslagen gegevens en hoe in een blockchain voldaan kan worden aan een plicht
tot wissing.
De tegenstelling is niet zo scherp als het lijkt
Zijn er omstandigheden waarin de opslagperiode van gegevens in een blockchain niet beperkt hoeft
te worden, c.q., waarin gegevens niet gewist hoeven te worden?
Data minimalisatie
De Franse CNIL maakt voor data minimalisatie onderscheid tussen identificerende data en
transactiedata.284 Voor identificerende data, blijft de publieke sleutel nodig zolang de blockchain
bestaat. Data minimalisatie vergt hier niet het wissen van persoonsgegevens.285 Transactiedata –
die persoonsgegevens zijn - moeten volgens de CNIL versleuteld of met behulp van een
versleutelde hash opgeslagen worden.286 Alleen, als uit een Privacy Impact Assessment blijkt dat de
risico’s voor betrokkenen gering zijn is eventueel ook open opslag mogelijk.287
Recht op wissing
Art. 23 AVG geeft de mogelijkheid om rechten van betrokkenen te beperken. Het recht op wissing
kan beperkt worden door lidstaatrechtelijke bepalingen die op de verwerkingsverantwoordelijke of de
verwerker van toepassing zijn, op voorwaarde dat die beperking de wezenlijke inhoud van de
grondrechten en fundamentele vrijheden onverlet laat. Bovendien moet de beperking in een
283 EU HvJ 13 mei 2014, zaak C‑131/12, Google Spain SL en Google Inc. tegen Agencia Española de Protección de

Datos (AEPD) en Mario Costeja González.
284 Laatstgenoemde noemt de CNIL ‘données complémentaires (ou « la charge utile »)’.
285 CNIL 2018, p.7 en Bohme & Pesch 2017, p. 480.
286 CNIL 2018, p.7.
287 CNIL 2018, p. 7-8.

70

democratische samenleving een noodzakelijke en evenredige maatregel zijn ter waarborging van
belangrijke doelstellingen van algemeen belang van de Unie of van een lidstaat, met name een
belangrijk economisch of financieel belang van de Unie of van een lidstaat, met inbegrip van
monetaire, budgettaire en fiscale aangelegenheden, volksgezondheid en sociale zekerheid.288 In
overweging 73 AVG, wordt het houden van openbare registers die nodig zijn om redenen van
algemeen belang als voorbeeld genoemd. Dit kan een relevante uitzonderingsmogelijkheid vormen
voor blockchains die openbare registers bevatten.289 In dit verband, zij ook gewezen op de Mannizaak van het HvJ van de EU (nog beslist onder de gegevensbeschermingsrichtlijn 95/46/EU).290
Manni vroeg om schrapping, anonimisering of afscherming van hem betreffende gegevens
uit het Italiaanse bedrijvenregister waarin hij genoemd wordt in verband met een oud
faillissement. Een gegevens- en ratingbureau had deze gegevens uit het register betrokken.
Het Hof woog de bescherming van belangen van derden ten aanzien van vennootschappen,
de rechtszekerheid, de eerlijkheid van handelstransacties en het goede functioneren van de
interne markt af tegen het fundamentele recht op gegevensbescherming.291 Het kwam tot de
conclusie dat er geen sprake was van een onevenredige inbreuk op het recht op
eerbiediging van het privéleven en het recht op bescherming van persoonsgegevens als
neergelegd in de artikelen 7 en 8 van het Handvest, met name omdat slechts een beperkt
aantal persoonsgegevens openbaar worden gemaakt.292
Blockchains die publieke registers bevatten zouden onder de AVG kunnen profiteren van een
lidstaatrechtelijke bepaling als bedoeld in art. 23 AVG. Op basis van de Manni zaak is aan te nemen
dat de wezenlijke inhoud van grondrechten en fundamentele vrijheden (als genoemd in art. 23
aanhef AVG) inderdaad onverlet kan blijven bij een lidstaatrechtelijke beperking van het recht op
wissing ten behoeve van openbare registers, mits de openbaar te maken persoonsgegevens
beperkt blijven.293
Er zijn situaties waarin persoonsgegevens nodig blijven en niet gewist hoeven te worden. Dit kan
zich voordoen ten aanzien van persoonsgegevens in openbare registers.
Hoe te voldoen aan een plicht tot wissing?
De relativeringen beschreven in de vorige paragraaf kunnen niet wegnemen dat er gevallen zijn
waarin wel degelijk persoonsgegevens verwijderd of tenminste ontoegankelijk gemaakt zouden moet
worden.
Daarbij doen zich met name in permissionless blockchains twee problemen voor.
Ten eerste is het vanuit het perspectief van een adequate bescherming van persoonsgegevens niet
voldoende dat slechts een full node de betreffende persoonsgegevens van zijn versie van de
blockchain wist. De persoonsgegevens zouden dan nog via de overige full nodes beschikbaar zijn.
In beginsel zouden alle full nodes daarom de gegevens moeten wissen. Vooral in permissionless
blockchains ontbreekt het vaak aan een manier om alle beheerders van full nodes te bereiken.294
In de tweede plaats, zijn er blockchains die op basis van een crypto-economisch protocol werken.
Dit protocol is erop uitgelegd om wijzigingen tegen te werken en hen duur en omslachtig te maken,
als men binnen de regels van het protocol wil blijven opereren. Men zou in de bitcoin blockchain een
aantal miners mee moeten krijgen dat tenminste de helft van de rekenkracht in het netwerk
representeert.295 Dan zou het nog een behoorlijke investering vergen van de miners. Theoretisch
zou men ook buiten het protocol om kunnen gaan als alle beheerders van nodes het daarover eens
288 Art. 23(1) aanhef & sub e. AVG.
289 Martini & Weinzierl 2017
290 HvJ 9 maart 2017, zaak C‑398/15, Camera di Commercio, Industria, Artigianato e Agricoltura di Lecce tegen

Salvatore Manni.
291 C-398/15, r.o. 60.
292 C-398/15, r.o. 57, 58.
293 Vergelijk ook Moerel 2019, p. 846, Kunze et al.
294 Martini & Weinzierl 2017, p.
295 Nakamoto 2008, p. …

71

zijn (of tenminste zoveel als een eventueel aanwezige governance structuur zou vergen). Zo’n
overeenstemming zal wel in de praktijk van een permissionless blockchain met ‘overtuigde’
beheerders van nodes niet zo gauw bereikt worden, omdat de integriteit van de blockchain dan in
wezen komt te berusten op ‘normale’ afspraken tussen de beheerders van nodes en de
(theoretische?) meerwaarde van de blockchain als een systeem dat uitsluitend bouwt op cryptoeconomische prikkels en onwijzigbaar is zo goed als wegvalt.
Bij meer praktisch ingestelde beheerders kan echter het inzicht postvatten dat een systeem dat
wijzigingen tegenwerkt, veel praktische bezwaren heeft (zoals onder andere het voldoen aan een
plicht tot wissing van persoonsgegevens). Een permissioned blockchain met normale afspraken
tussen beheerders over de integriteit van opgeslagen gegevens werkt dan beter.
Oplossingsrichtingen
Gegeven dat er permissionless blockchains zijn die aan onwijzigbaarheid in hiervoor omschreven
zin vasthouden, beveelt de Franse CNIL aan om niet persoonsgegevens onversleuteld of alleen
gehasht op een blockchain op te slaan.296 Het idee is dat dit de risico’s voor de betrokkenen
minimaliseert, ook als niet volledig gevolg gegeven kan worden aan rechten van betrokkenen, zoals
het recht op wissing. Er zijn wel technieken die compliance met de eisen van de AVG dichterbij
brengen, maar het behoeft nog nader onderzoek of de technische oplossingen daadwerkelijk aan de
AVG voldoen.297 Als technische benaderingen kunnen onder andere de volgende worden genoemd:
Off chain opslag
Een mogelijkheid is dat transactiegegevens off chain worden opgeslagen en dat in de blockchain
een hash staat van de off chain opgeslagen gegevens.298 De off chain opgeslagen gegevens
kunnen dan gewist worden. De on-chain hash zou gewoon in de blockchain blijven staan maar zijn
betekenis verliezen omdat datgene waarnaar hij verwijst niet meer bestaat. Een bezwaar hiertegen
is dat allicht uit een hash de verwezen (persoons)gegevens weer herleid kunnen worden, vooral
indien de verwezen data klein in omvang zijn. Dat risico kan weer verkleind worden door de hash te
versleutelen. De Franse CNIL ziet dit als een aanbevolen oplossing in het licht van de eisen van
privacy-by-design, privacy-by-default en data minimalisatie.299
Full nodes en pruning
Een full node slaat de gehele blockchain op. Echter niet iedere node hoeft een full node te zijn. Als
slechts een beperkt aantal nodes full nodes zijn dan leidt dit tot een zekere minimale
gegevensverwerking. Een beperking is uiteraard dat er doorgaans wel een aantal full nodes nodig
zal blijven. Pruning is een mogelijkheid voor miners om hun validatie werk te doen zonder over een
volledige kopie van de blockchain te hoeven beschikken. Een miner zou slechts over de laatste
honderden blokken hoeven te beschikken. Dit bespaart niet alleen opslagruimte maar draagt ook bij
aan data minimalisatie.
Zero-Knowledge bewijzen en homomorfe encryptie
Het uitvoeren van code in een blockchain vergt doorgaans dat de input data onversleuteld
beschikbaar zijn voor de nodes die de code uitvoeren. Met zero-knowledge proofs en homomorphic
encryption bestaan er mogelijkheden om bewerkingen uit te voeren zonder dat het
computersysteem waarop de bewerking wordt uitgevoerd deze data te weten komt. Uiteraard
vertraagt dit berekeningen en vergroot het de complexiteit.
Editable blockchain
Accenture heeft een techniek ontwikkeld om een blockchain editable te maken.300 Dit schept
uiteraard een achterdeur in de blockchain. Er zullen daarom goede afspraken gemaakt moeten
296 CNIL 2018, p. 10.
297 CNIL 2018, p. 11.
298 Finck 2018, p. 107.
299 CNIL, Premiers elements d’ analyse de la CNIL. Blockchain, Septembre 2018, p. 8.
300 https://www.accenture.com/nl-en/insight-editing-uneditable-blockchain

72

worden over de procedure voor het aanbrengen van edits en hoe transparantie over de edits
betracht kan worden. Nadere technische analyse zou moeten uitwijzen of wat overblijft nog wel meer
is dan alleen een blockchain in naam.
Er zijn wel technieken die compliance met de eisen van de AVG rond wissing dichterbij brengen,
maar het is onduidelijk of zij daadwerkelijk aan de AVG voldoen.

3.4 Bestuursrecht en geautomatiseerde besluiten
3.4.1 Geautomatiseerd besluiten in het bestuursrecht
De overheid maakt gebruik van geautomatiseerde besluitvorming op velerlei terreinen, zoals voor
het opleggen van aanslagen door de belastingdienst of voor het opleggen van verkeersboetes op
basis van automatische nummerplaatherkenning. Voor het nemen van geautomatiseerde besluiten
zouden smart contracts in een blockchain ingezet kunnen worden. Een argument om voor smart
contracts te kiezen zou allicht efficiëntie kunnen zijn of de grotere transparantie die openbare
blockchains bieden. Hieronder wordt de inzet van smart contracts geëvalueerd vanuit juridisch
perspectief. Geautomatiseerde besluitvorming is zowel genormeerd in de AVG, als in de AWB.
De Algemene Verordening Gegevensbescherming
Voor het geautomatiseerd besluiten op basis van persoonsgegevens is art. 22(1) AVG van belang:
De betrokkene heeft het recht niet te worden onderworpen aan een uitsluitend op
geautomatiseerde verwerking, waaronder profilering, gebaseerd besluit waaraan voor hem
rechtsgevolgen zijn verbonden of dat hem anderszins in aanmerkelijke mate treft.
Besluitvorming die geautomatiseerd is maar waarin een mens tevens een niet-marginale inbreng
heeft wordt niet getroffen door dit verbod. Lid 2 van art. 22 AVG laat bovendien toe dat lidstaten
uitzonderingen maken op het verbod van zuiver geautomatiseerde besluitvorming. Zo is ook een
geautomatiseerd besluit mogelijk indien dat besluit:
b) is toegestaan bij een Unierechtelijke of lidstaatrechtelijke bepaling die op de
verwerkingsverantwoordelijke van toepassing is en die ook voorziet in passende
maatregelen ter bescherming van de rechten en vrijheden en gerechtvaardigde belangen
van de betrokkene;
Nederland heeft een lidstaatrechtelijke bepaling als bedoeld in art. 22(2)(b) AVG opgenomen in art.
40 Uitvoeringswet AVG.
1. Artikel 22, eerste lid, van de verordening geldt niet indien de in die bepaling bedoelde
geautomatiseerde individuele besluitvorming, anders dan op basis van profilering,
noodzakelijk is om te voldoen aan een wettelijke verplichting die op de
verwerkingsverantwoordelijke rust of noodzakelijk is voor de vervulling van een taak van
algemeen belang.
Gegeven wettelijke plicht c.q. algemeen belang, is daarmee een brede uitzondering geschapen voor
alle besluiten die niet op profilering zijn gebaseerd. Profilering houdt in dat iemand op basis van een
kenmerk van de groep waartoe hij behoort beoordeeld wordt. Hij hoeft het betreffende kenmerk niet
zelf te hebben. Daarmee is een bijzonder risicovolle categorie van geautomatiseerde besluiten
onder het verbod gebleven. Niettemin betwijfelde de afdeling advisering van de Raad van State, of
art. 22(2)(b) AVG een algemene uitzondering (nl. voor alle besluitvorming strikt op basis van
individuele kenmerken) toelaat.301 Art. 22 AVG zou het oog hebben op specifieke wettelijke
grondslagen, zoals bijvoorbeeld in sectorale wetgeving. Zolang de rechter hierover niet geoordeeld
301 . Kamerstukken II 2017/18, 34851, 4, p. 45.

73

heeft blijft hier onzekerheid over bestaan. Vooralsnog kunnen bestuursorganen besluiten gebaseerd
op individuele kenmerken geautomatiseerd nemen. Niettemin moeten wel maatregelen genomen
worden ter bescherming van de rechten en vrijheden en gerechtvaardigde belangen van de
betrokkene (art. 22(2)(b) AVG en art. 40 lid 2 UAVG). Zo dient de verantwoordelijke de betrokkene
informatie te verschaffen over:302 ‘het bestaan van geautomatiseerde besluitvorming, met inbegrip
van de in artikel 22, leden 1 en 4, bedoelde profilering, en, ten minste in die gevallen, nuttige
informatie over de onderliggende logica, alsmede het belang en de verwachte gevolgen van die
verwerking voor de betrokkene.’ Andere relevante maatregelen zijn volgens art 40 lid 3 UAVG het
borgen van het recht op menselijke tussenkomst,303 het recht voor betrokkene om zijn standpunt
kenbaar te maken en het recht om het besluit aan te vechten.
De Algemene Wet Bestuursrecht
Besluiten moeten voldoen aan de algemene beginselen van behoorlijk bestuur, zoals het
zorgvuldigheids- en evenredigheidsbeginsel. Dat geldt uiteraard ook voor geautomatiseerd genomen
besluiten. Op grond van de art. 4.7 en 4.8 AWB geldt bovendien een hoorplicht. De vraag is of aan
geautomatiseerd genomen besluiten hogere eisen gesteld moeten worden omdat ze naar hun aard
minder transparant zijn.
De Raad van State heeft geoordeeld over een besluit genomen met behulp van het AERIUSsysteem. Dit systeem wordt ingezet bij besluiten die over de uitstoot van stikstof gaan. Zij heeft
aangegeven welke informatie over de besluitvorming medegedeeld moet worden en hoe dat moet
gebeuren:
"Ter voorkoming van deze ongelijkwaardige procespositie rust in dit geval op genoemde
ministers en de staatssecretaris de verplichting om de gemaakte keuzes en de gebruikte
gegevens en aannames volledig, tijdig en uit eigen beweging openbaar te maken op een
passende wijze zodat deze keuzes, gegevens en aannames voor derden toegankelijk zijn.
Deze volledige, tijdige en adequate beschikbaarstelling moet het mogelijk maken de
gemaakte keuzes en de gebruikte gegevens en aannames te beoordelen of te laten
beoordelen en zo nodig gemotiveerd te betwisten, zodat reële rechtsbescherming tegen
besluiten die op deze keuzes, gegevens en aannames zijn gebaseerd mogelijk is, waarbij de
rechter aan de hand hiervan in staat is de rechtmatigheid van deze besluiten te toetsen."304
Van Eck heeft in haar proefschrift aangegeven dat geautomatiseerd genomen besluiten inderdaad
vaak ondoorzichtig zijn en dat een algoritme niet altijd duidelijk maakt of een besluit in
overeenstemming met de geldende regels is genomen.305 In de literatuur is ook betoogd dat de
uitzondering op de hoorplicht van art. 4.12 AWB (geen hoorplicht bij beschikking over financiële
verplichting of aanspraak) niet op zou mogen gaan bij geautomatiseerde besluitvorming.306 Art.
22(2) AVG vergt immers passende beschermingsmaatregelen. Juist besluiten van een financieel
karakter lenen zich vaak goed voor automatisering.
Besluiten genomen met behulp van smart contracts
We zagen dat geautomatiseerde besluitvorming passende maatregelen vergt ter bescherming van
de betrokkenen en ter waarborging van de zorgvuldigheid waarmee besluiten worden genomen.
Procedurele maatregelen zijn het horen van de betrokkene of het betrekken van een mens in de
besluitvorming. Deze maatregelen dienen om het beeld van de betrokkene en zijn situatie te
corrigeren ten opzichte van wat uit beschikbare gegevens alleen volgt (of beter lijkt te volgen). Het
horen van de betrokkene is bijvoorbeeld nuttig indien gegevens niet bij de betrokkene zijn
ingewonnen. Bij geautomatiseerd besluiten in een blockchain lijkt ons aan deze maatregelen
302 Art. 13(2)(f), 14(2)(g) en 15(1)(h) AVG
303 Deze maatregelen lijken ontleend aan art. 22 lid 3 AVG.
304 Raad van State 17 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1259, r.o. 14.4.
305 B.M.A. van Eck, Geautomatiseerde ketenbesluiten & Rechtsbescherming (diss. Tilburg), 2018, p. 21.
306 Niels Jak & Steven Bastiaans (2018). De betekenis van de AVG voor geautomatiseerde besluitvorming door de

overheid, NJB 40, p. 3018-3025.

74

evenzeer behoefte te bestaan als bij geautomatiseerd besluiten zonder blockchain. Er is vooralsnog
geen reden om aan te nemen dat in een blockchain aan deze procedurele waarborgen minder
behoefte zou bestaan en aldus een efficiëntiewinst zou zijn te behalen. Het gaat er immers om niet
uitsluitend af te gaan op het beeld dat uit data spreekt.307
Dat geautomatiseerde besluitvorming plaatsvindt in een blockchain neemt niet het risico weg dat het
beeld dat uit de data spreekt niet klopt.
We zagen ook dat ter verantwoording van een geautomatiseerd genomen besluit informatie
verstrekt moet worden. De betrokkene moet in staat gesteld worden de onderliggende keuzes en
gegevens te beoordelen en betwisten. In zijn AERIUS-beslissing, verlangt de Raad van State echter
niet expliciet dat het algoritme of de code beschikbaar wordt gesteld. In een blockchain, is de code
vaak wel beschikbaar. De core code is open source en smart contract code kan in beginsel door
eenieder geïnspecteerd worden. De vraag is of daarmee de gemaakte keuzes volledig openbaar zijn
gemaakt. Enerzijds zou men kunnen argumenteren dat het openbaar maken van de code uitgaat
boven het enkele openbaren van de gemaakte keuzen. Het laat precies zien welke
geautomatiseerde stappen genomen worden. Anderzijds is het de vraag of de code voldoende
begrijpelijk is voor de betrokkene. Code is erg gedetailleerd waardoor het lastig kan zijn de essentie
te distilleren. Een openbaarmaking van de gemaakte keuzes in natuurlijke taal kan veel begrijpelijker
zijn en voorkomt dat de betrokkene een deskundige moet inschakelen om de code van het smart
contract te duiden. In deze lijn past ook het onderscheid dat de minister van rechtsbescherming
maakt tussen technische transparantie en uitlegbaarheid. 308 Een redenering dat een blockchain een
efficiëntievoordeel levert omdat de lasten van het verstrekken van de AERIUS-beslissing genoemde
informatie zouden wegvallen, lijkt daarmee kwestieus.
Dat de code van een smart contract dat gebruikt is voor geautomatiseerde besluitvorming openbaar
is, wil niet noodzakelijkerwijze zeggen dat ook rechtens voldoende transparantie is betracht.

3.4.2 Elektronisch bestuurlijk verkeer
De AWB geeft regels voor elektronisch bestuurlijk verkeer. Een bestuursorgaan kan een bericht dat
tot een of meer geadresseerden is gericht, elektronisch verzenden voor zover de geadresseerde
kenbaar heeft gemaakt dat hij langs deze weg voldoende bereikbaar is (art. 2:14 lid 1 AWB).
Omgekeerd, kan een bericht elektronisch naar een bestuursorgaan worden verzonden voor zover
het bestuursorgaan kenbaar heeft gemaakt dat deze weg is geopend. (art. 2:15 lid 1 AWB). Het
aanhangige voorstel voor een Wet digitale overheid309 voorziet erin dat overheidsorganen verplicht
kunnen worden bepaalde technische standaarden toe te passen in het elektronisch verkeer met
burgers. Daarmee wordt een volgende stap gezet in de digitalisering van het verkeer tussen
overheid en burger.
Voor ondertekening kan een elektronische handtekening gebruikt worden, die voldoende
betrouwbaar is, gelet op de aard en inhoud van het elektronische bericht en het doel waarvoor het is
gebruikt (art. 2. 16 lid 1 AWB).
In beginsel staat de elektronische weg open en is het daarmee ook mogelijk een blockchain toe te
passen in het verkeer tussen overheidsorgaan en burger.310

307 Vergelijk in dit verband ook de opmerkingen gemaakt over de blindheid van een blockchain in hoofdstuk 1.
308 Kamerstukken II 2018/19, 26643, 570.
309 Kamerstukken II 2017/18, 34972, nr. 2 (Algemene regels inzake het elektronisch verkeer in het publieke domein

en inzake de generieke digitale infrastructuur (Wet digitale overheid)).
310 Uiteraard moet aan de randvoorwaarde worden voldaan dat elektronisch berichtenverkeer aan de burger
voldoende betrouwbaar en vertrouwelijk is, gelet op de aard en de inhoud van het bericht en het doel waarvoor het
wordt gebruikt (art. 2:14 lid 3 AWB).

75

De AWB laat elektronisch berichtenverkeer tussen overheidsorgaan en burger toe. Het feit dat een
blockchain digitaal is is daarmee geen argument tegen gebruik van een blockchain.

76

4. Use-cases
4.1 Inleiding
Omdat blockchain technologie nog betrekkelijk nieuw is, zijn in dit onderzoek 4 use-cases betrokken.
Deze use-cases moeten zicht geven op mogelijke problemen en knelpunten die zich in de praktijk
voordoen. Daartoe is in de use-cases als volgt te werk gegaan. In een use-case staat een
administratie centraal die nu op een traditionele manier gevoerd wordt en die in de toekomst of
heden bij wijze van proef met blockchain verricht wordt. Een use-case beschrijft de traditionele
administratie en de context waarin hij gevoerd wordt en met de actoren en rollen die daarin
figureren. Vervolgens wordt de geplande of voorgenomen blockchain variant besproken, met
aandacht voor relevante technische en organisatorische verschillen. De use-case geeft aan welke
voordelen worden verwacht van de overgang op een blockchain gebaseerd systeem. Waar mogelijk
en zinvol worden ook de voordelen afgezet tegen andere ICT-oplossingen. De use-case brengt ook
de verwachte of geconstateerde risico’s in beeld die met overgang op een blockchain gepaard gaan.
Op basis van het voorgaande worden juridische knelpunten in beeld gebracht.

4.2 Use-case 1: Scheepsregistratie op de blockchain?
De use-case in steekwoorden
Probleem: een complex registratieproces
Relevante partijen: reder, inspectie ILT, klassenbureaus, kadaster, notaris.
Geclaimde bijdrage van blockchain: kostenbesparing en tijdsbesparing
Juridische implicaties: om een kosten- en tijdbesparende blockchain te realiseren zou de wet
aangepast moeten worden. Een aantal waarborgen zouden dan komen te vervallen met lagere
kwaliteit van de openbare registers als gevolg.
Balans: een blockchain kan alleen een tijds- en kostenbesparing realiseren ten koste van de
betrouwbaarheid van de registratie. Blockchain brengt geen win-win situatie.
In Nederland kunnen schepen worden geregistreerd in het scheepsregister.311 Dit heet
‘teboekstellen’. Als het schip teboekgesteld is, is het een zogenaamd registergoed,312 zolang dat niet
zo is, is het een gewone roerende zaak en kan er bijvoorbeeld geen hypotheek op worden
gevestigd.313 Verder is teboekstelling in principe vereist voor het varen onder Nederlandse vlag.314
Het proces van teboekstelling en wijziging van de registratie is ingewikkeld: daarom is het zinvol na
te gaan of het gebruik van blockchaintechnologie tot verbetering kan leiden. Daarvoor is het nodig
kort te beschrijven hoe de registratie van schepen in elkaar zit en verloopt.

Het scheepsregister en de kadastrale registratie
De Nederlandse scheepsregistratie bestaat eigenlijk uit twee onderdelen.

311 Voor de meeste binnenschepen is dit verplicht (art. 8:785 BW), voor zeeschepen en schepen in aanbouw is het

mogelijk maar niet verplicht (art. 8:194 e.v. en 8:784 e.v. BW). Voor zeeschepen kunnen verder internationele regels
gelden; deze vallen buiten het bestek van dit onderzoek.
312 Art. 8: 199 en 8:790 BW. Asser/Japikse 8-II* 2012/67.
313 De scheepshypotheek blijkt in de praktijk vaak een noodzaak om tot de financiering van het schip te komen,
Asser/Japikse 8-II* 2012/15 en 2012/16.
314 Bij bedrijfsmatig gebruik van een zeeschip; dan is in principe een zeebrief vereist, die alleen (op enkele
uitzonderingen na) wordt afgegeven als het schip geregistreerd is (art. 4 Zeebrievenwet).

77

Het scheepsregister, dat in beheer is bij het Kadaster, is een openbaar register in de zin van
art. 3:16 BW.315 Dit is een geordende verzameling316 van documenten die betrekking hebben op
bepaalde goederen (in dit geval schepen): brondocumenten, zoals notariële akten, beslagen,
rechterlijke uitspraken en besluiten van overheden.317
Daarnaast is er de zogenaamde kadastrale registratie:318 hierin worden de rechten
geregistreerd met betrekking tot het schip, zoals wie eigenaar is, of er een hypotheekrecht op is
gevestigd.319 Men kan dit vergelijken met een bankrekening: het scheepsregister is zogezegd het
overzicht van alle overboekingen, de kadastrale registratie geeft het saldo (de uitkomst). De
kadastrale registratie geeft verder een zoekingang naar relevante aktes in het openbare register.320
De meeste andere landen hebben niet een dergelijke kadastrale registratie.321
De Nederlandse registratie van schepen bestaat uit twee onderdelen: het scheepsregister, en de
kadastrale registratie die de actuele toestand van het schip vermeldt.

Actoren bij de huidige scheepsregistratie
Bij de scheepsregistratie zijn verschillende actoren betrokken.322 Belangrijk zijn met name:323
1. De reder: de eigenaar van het schip.
2. De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT): toezichthouder op naleving van internationale
normen op het gebied van veiligheid, milieu en leef- en werkomstandigheden aan boord, en
heeft uitvoerende taken zoals uitgifte van diverse documenten voor registratie.
3. Klassenbureaus: voeren verschillende registratie- en certificatieprocessen en keuringen uit.
4. Het Kadaster: stelt het schip teboek in het Nederlandse openbare scheepsregister en in de
kadastrale registratie voor schepen, en controleert o.a. de inschrijfvereisten en de identiteit
van partijen.
5. De notaris. Deze moet verplicht worden ingeschakeld bij overdracht of vestiging van rechten
op een schip, maar is niet nodig bij de eerste teboekstelling.324
De aanwezigheid van verschillende partijen, en de daaruit resulterende complexiteit van het
registratieproces, is bekritiseerd: veel processen zijn belegd bij verschillende registerpartijen, zijn
van elkaar afhankelijk en niet goed op elkaar afgestemd.325 Een voorbeeld ter illustratie.
Voor de teboekstelling heeft de reder een zeebrief nodig, en hiervoor is weer een meetbrief
nodig. Bij een buitenlands zeeschip moet bovendien een nationaliteitsverklaring worden
aangevraagd. De reder moet verder beschikken over diverse (verzekerings-)certificaten en
bemanningsdocumenten.
315 Dit valt onder beheer van het Kadaster, zie art. 8 Kadasterwet, op grond waarvan het bestuur van het Kadaster

nadere regels kan stellen over dit register.
316 Tegenwoordig is dit (grotendeels) een elektronische database. *
317 Op grond van art. 3:16 en 3:17 BW. Het is een verzameling van ingeschreven akten waaruit de rechtstoestand
van het registergoed kan worden afgeleid, zie Pitlo/Reehuis, Heisterkamp, Van Maanen & De Jong 2012, nr 45 en
Vos en Roes, WPNR 2018/7180.
318 Zie art. 7 lid 1 sub b Kadasterwet, sprekend over ‘de registratie voor schepen’ (nadere geregeld in art. 85-89
Kadasterwet).
319 Art. 85 lid 1 Kadasterwet.
320 Wil men deze informatie achterhalen door enkel in het openbaar register te kijken, zal dit niet mogelijk zijn. Het
openbaar register is een database van akten, zonder de verwijzing uit de kadastrale registratie is het praktisch
onmogelijk de juiste akte(n) te vinden. Voor meer informatie zie Vos en Roes, WPNR 2018/7180.
321Vgl. art. 85 lid 1 Kadasterwet: de registratie voor schepen ‘ontsluit’ de openbare registers. Zie Louwman, WPNR
2018/7209, met verwijzing naar onderzoek van Fernando P. Mendez Gonzalez naar de organisatie van kadasters en
landregisters in dertig Europese landen. Zie verder over het registerstelsel Asser/Bartels & Van Mierlo 3-IV 2013/487
e.v., Vos en Roes, WPNR 2018/7180
322 Rapportage verbetering Nederlands Scheepsregister 2016, p. 1 e.v.
323 Andere partijen zijn bijvoorbeeld het KiWa Register dat bemanningsdocumenten verzorgt en brancheverenigingen
en de vakbonden.
324 De notaris onderzoekt o.a. de beschikkingsbevoegheid van partijen en stelt de benodigde akte in de zin van art.
3:89 lid 1 jo lid 4 BW op.
325 Rapportage verbetering Nederlands Scheepsregister 2016.

78

De zeebrief, het bemanningscertificaat en een aantal verzekeringscertificaten worden
uitgegeven door de ILT.326 Verschillende registratie- en certificatieprocessen van het ILT
worden weer uitgevoerd door klassenbureaus, die tevens het eerste contactpunt zijn bij
vragen en problemen van de reder. De meetbrief wordt verkregen met medewerking van de
scheepswerf, klassenbureaus en de reder.327
Na verkrijging van deze stukken registreert het Kadaster het schip. Daarbij moeten het schip
en de eigenaar geïdentificeerd worden. Bij de eerste teboekstelling controleert de
scheepsinspecteur feitelijk het schip, de bewaarder van het kadaster controleert de stukken.
Na goedkeuring schrijft de bewaarder van het Kadaster het schip in. De scheepsinspecteur
brengt vervolgens het brandmerk (een registratienummer) aan op het schip.328
De uitwisseling van alle stukken en de veelheid aan onderling afhankelijke en parallelle processen
leidt tot vertragingen.329 Dit kan leiden tot aanzienlijke kosten voor reders.330

Korte beschrijving van de blockchain aanpak
Er wordt wel gesuggereerd dat een blockchain dit proces zou kunnen verbeteren. De
scheepsregistratie lijkt een geschikte kandidaat voor implementatie op een blockchain: het is al een
openbaar register,331 werkt ook met datering van registratie (zoals timestamping op een
blockchain),332 en voegt alleen documenten toe zonder oude documenten te verwijderen.
Het is technisch gezien mogelijk om het scheepsregister als permissionless blockchain op te zetten.
Iedereen mag dan documenten in het register plaatsen en er vindt geen verificatie plaats. Daarbij
gelden wel enkele beperkingen.
- Een blockchain lost niet eventuele inefficiënties in de onderliggende processen op, en vergt
bovendien dat die processen geautomatiseerd worden om aan te sluiten op de blockchain.
- Het is nodig om een standaard op te zetten voor de registraties op de blockchain: er moeten
immers veel verschillende documenten worden geregistreerd die automatisch moeten worden
verwerkt om de voordelen van een blockchain te realiseren. Uit onderzoek blijkt dat dit niet
eenvoudig is, en misschien zelfs onmogelijk.333 Het is waarschijnlijk wel mogelijk een automatische
controle op te stellen voor de meeste standaardgevallen,334 dat dan echter verhindert dat bijzondere
gevallen goed worden geregistreerd. De Kadasterwet geeft zeer gedetailleerde regels over de in te
schrijven gegevens,335 en het Kadaster controleert nu of alle vereiste gegevens wel aanwezig zijn.336
- Een beperking is verder de identificatie van het schip:337 dat moet noodzakelijk gebeuren door
fysieke controle van een schip, en er moeten waarborgen zijn dat een schip niet twee keer kan

326 Rapportage verbetering Nederlands Scheepsregister 2016, p. 1.
327 Rapportage verbetering Nederlands Scheepsregister 2016, p. 42.
328 Bij wijzigingen in het scheepsregister (na de eerste teboekstelling) zijn ook andere partijen betrokken, zoals de

notaris en een eventuele financierder.
329 Deze complexe inrichting zorgt ook voor versnippering in de informatievoorziening. Er is geen ‘one stop
information shop’-principe: partijen weten soms niet bij wie ze moeten zijn voor welke informatie, of worden weer
doorverwezen. Rapportage verbetering Nederlands Scheepsregister 2016, p. 3.
330 Het stilliggen van een schip kan tot duizenden tot tienduizenden euro’s per dag kosten, Rapportage verbetering
Nederlands Scheepsregister 2016, p. 3.
331 In zoverre voegt blockchain dan echter niets toe Vos, JBN 2018/11-50.
332 Art. 3:18 BW, zie nader Asser/Bartels & Van Mierlo 3-IV 2013/300.
333 Zie ten aanzien van landregistratie Vos, JBN 2018/11-50: het gaat dan bijvoorbeeld om diverse rechten die
tegelijkertijd op een object rusten (bundle of rights), of de nu nog bestaande mogelijkheid om handmatig in een vrij
veld commentaar toe te voegen.
334 Deze zou dan in het blockchainprotocol kunnen worden opgenomen.
335 O.a. art. 24-40 Kadasterwet.
336 Art. 3:19 en 20 BW, met enkele correctiemogelijkheden of aanvullende aantekeningen over ontbrekende
gegevens (bijv. art. 23, 37 lid 4 en 43 Kadasterwet). Verder zorg het Kadaster dat niet-verplichte stukken niet worden
ingeschreven (art. 44 lid 3 Kadasterwet, maar zie art. 46 Kadasterwet), waardoor het register ‘schoon’ blijft.
337 Bij percelen is de identificatie nadrukkelijk aandachtspunt: het staat bijvoorbeeld hoog op de agenda van de Dutch
Blockchain Coalition, Vos, JBN 2018/11-45.

79

worden geregistreerd.338 Dit deel van het registratieproces blijft dus afhankelijk van menselijke
tussenkomst.
Wijziging van wettelijke regels
De huidige wettelijke regels staan in de weg aan een implementatie van het scheepsregister op een
permissionless blockchain. Om dit mogelijk te maken zullen ten minste de volgende regels moeten
worden gewijzigd.
- Als het register op een permissionless blockchain staat, kan het Kadaster niet langer
verantwoordelijk zijn voor het register, zodat de Kadasterwet moet worden gewijzigd, evenals het
Burgerlijk Wetboek.339 Dit is alleen anders als wordt gekozen voor een implementatie waarbij het
Kadaster doorslaggevende invloed heeft op de blockchain.340 Het is niet nodig de hoofdregel over de
openbare registers in het BW te wijzigen: art. 3:16 BW is in algemene termen geformuleerd en laat
een implementatie in de vorm van een blockchain toe.
- Ook andere regels inzake de scheepsregistratie moeten worden gewijzigd, zoals art. 9 lid 2
Kadasterwet (dat documenten niet alleen elektronisch maar ook van papier e.d. kunnen zijn), art.
10a-11c Kadasterwet (over de wijze waarop stukken moeten worden aangeboden, de bevoegdheid
van het bestuur van het Kadaster om regels te stellen, en de wijze waarop de inschrijving
plaatsvindt), art. 117 Kadasterwet (over de aansprakelijkheid van het Kadaster voor fouten: het moet
duidelijk worden gemaakt dat het Kadaster dan geen invloed heeft op de juistheid van het register
en dat fouten in het register daardoor kunnen doorwerken in de kadastrale registratie van schepen).
Ook zullen regels die ervan uitgaan dat de bewaarder van het register inschrijvingen weigert moeten
worden veranderd.341 Verder moet de uitvoering van de kadastrale registratie van schepen worden
gewijzigd (art. 85-89 Kadasterwet), zie hierna. Tot slot zal mogelijk de uitvoerende regelgeving over
schepen moeten worden gewijzigd.342
- De eis van notariële tussenkomst bij overdracht van schepen (art. 3:89 lid 1 juncto lid 4 BW),
vestiging van (beperkte) rechten op schepen (art. 3:98 BW), en vestiging van een hypotheek (art.
3:260 BW).
- Het is niet nodig de regels over beslag op schepen te wijzigen, nu die regels alleen spreken over
inschrijving in de registers (art. 566-568, 573, 579 Rv), en de wet niet verbiedt dat een register in de
vorm van een blockchain wordt geïmplementeerd.
- Er zal nader onderzoek nodig zijn voor eventuele aanpassing van de regels in het Burgerlijk
Wetboek die uitgaan van een voldoende betrouwbaar openbaar register.343 Een blockchain geeft
immers wel zekerheid over het moment van aanbieding van stukken, maar geen controle op de
inhoudelijke juistheid, terwijl de aanvullende zekerheid van de kadastrale registratie ook komt te
vervallen. Het valt te verwachten dat er vaker pogingen worden ondernomen voor fraude of
misbruik, en een blockchain biedt daar niet vanzelf bescherming tegen. Een voorbeeld is ‘diefstal’
van een private key van de eigenaar van een schip:344 als een blockchain volledig vertrouwt op de
elektronische ondertekening kan de ‘dief’ vervolgens het schip overdragen aan een derde (zonodig
via andere partijen). Die derde kan dan te goeder trouw zijn. Het is niet zeker of het wenselijk is dat

338 Dit is namelijk verboden: Art. 8:194 lid 2 en 8:784 lid 2 BW, Parl. Gesch. Verkeersmiddelen en vervoer 1992, p.

259 in Asser/Japikse 8-II* 2012/26.
339 O.a. moet worden gewijzigd art. 2a sub a en c (taak tot bevordering rechtszekerheid en informatievoorziening aan
de overheid), art. 3 (het houden van de registers), art. 3d (bevoedheid tot stellen regels voor de opgedragen taken,
waaronder maatregelen voor beveiliging, beheer), art. 7 (belast met verrichten van inschrijvingen), art. 9
Kadasterwet. Ook moet worden gewijzigd art. 3:19 en 20 BW, dat de bewaarder van de registers de bevoegdheid
geeft een inschrijving die niet aan de wettelijke vereisten voldoet te weigeren.
340 Zie daarover hieronder bij de nadelen, punt 5.
341 Bijv. art. 8:790 lid 2 BW over het niet inschrijven van een rechterlijke uitspraak voordat deze in kracht van
gewijsde is gegaan.
342 Bijvoorbeeld de Maatregel teboekgestelde schepen 1992.
343 Zie bijv. art. 3:23-26 BW, ook art. 8:800 lid 2 BW.
344 Zulke ‘diefstal’ komt bij bitcoin regelmatig voor.

80

de oorspronkelijke eigenaar of de nieuwe eigenaar moet worden beschermd.345 Op dit moment is
zulke fraude nagenoeg onmogelijk door de controle die de notaris uitvoert.
Een permissionless blockchain voor het scheepsregister vereist aanpassing van tal van wettelijke
regels. De belangrijkste regels hebben betrekking op de verantwoordelijkheid van het kadaster, het
afschaffen van controles op inhoud van het register (door notaris en Kadaster), en het bijhouden van
de kadastrale registratie. Verder is mogelijk aanpassing nodig van regels die voortbouwen op de
bestaande betrouwbare kadastrale registratie.
Voordelen
1. Kostenbesparing. Doordat iedere partij zelf gegevens kan toevoegen en de bewaarder van het
kadaster niet meer nodig is voor het scheepsregister.346 Ook zou notariële tussenkomst overbodig
zijn (als de regelgeving wordt aangepast).
2. Tijdsbesparing: de controles door de bewaarder van het kadaster en de notaris zouden niet nodig
zijn of geautomatiseerd kunnen plaatsvinden (zoals controle of de vervreemder daadwerkelijk als
eigenaar van het schip geregistreerd staat).347 Overigens is dit ten dele ook mogelijk door verdere
automatisering van het kadaster, zonder gebruik van blockchain.348
Nadelen
1. Het belangrijkste nadeel is het vervallen van de kadastrale registratie. Bij een scheepsregister op
een permissionless blockchain zullen belanghebbenden zelf een onderzoek moeten doen op het
register om alle relevante documenten te achterhalen en te analyseren om de actuele toestand van
een schip vast te stellen. In andere landen is dit geen nadeel omdat zij geen kadastrale registratie
kennen en dit dus de bestaande werkwijze is. Voor Nederland zou dit echter een significante
achteruitgang betekenen met aanzienlijke kosten en tijdsverlies tot gevolg: partijen die een
transactie willen verrichten zullen dan immers alsnog kosten moeten maken en moeten wachten
totdat de verificatie van het register en de documenten is voltooid. De controle kan bij de huidige
stand der techniek niet geheel automatisch worden uitgevoerd (vanwege de hierna te noemen extra
controles die nodig zijn).
Een alternatief zou zijn om de kadastrale registratie te handhaven (naast het scheepsregister op een
blockchain). Maar dan zou er alsnog betaald moeten worden voor de registratie van schepen (alleen
dan niet voor inschrijving in het register zelf, maar voor het bijwerken van de kadastrale
registratie349), en zullen daarbij ook controles moeten worden uitgevoerd om de beoogde
betrouwbaarheid van de kadastrale registratie te behouden. De beoogde kosten- en tijdsbesparing
wordt dan niet of slechts in beperkte mate gerealiseerd.
2. Identiteitscontrole. Identificatie op een blockchain vindt plaats door middel van een elektronische
handtekening, de private key. Voor scheepsregistratie moet de werkelijke identiteit van de betrokken
(rechts)personen worden vastgesteld,350 en deze volgt niet rechtstreeks uit de private key (vaak is
zelfs niet bekend wie achter een private key zit). Bij een gewone blockchain is er geen voorziening
om de echte identiteit van een gebruiker vast te stellen,351 tenzij er Trusted Third Parties worden
ingeschakeld, maar dan wordt in wezen de notaris opnieuw uitgevonden. Het is mogelijk dat
identiteitscontrole door een niet-notariële TTP goedkoper is, en men zou ook de eis van vaststelling
van identiteit kunnen afschaffen. Er is echter een publiek belang bij vaststelling van identiteit: dit is
bijvoorbeeld nodig voor bestrijding van witwassen en financieren van terrorisme.352 Daarom is nodig

345 Dit valt onder art. 3:86 BW, maar misschien moet er bij een register op blockchain een andere afweging

plaatsvinden.
346 Het is mogelijk dat het Kadaster nog wel de kadastrale registratie zou moeten bijhouden, zie hierna.
347 Vos, JBN 2018/11-50.
348 Vos, JBN 2018/11-50.
349 Op grond van art. 108 Kadasterwet.
350 Art. 18 en 21 Kadasterwet.
351 Vos, JBN 2018/11-45.
352 Op basis van de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft)

81

dat een betrouwbare partij de identiteitscontrole uitvoert. Overigens is mogelijk dat in de toekomst
betere technische voorzieningen worden ontwikkeld voor identificatie van personen.353
3. Controles tegen fraude, misbruik en vergissingen. Overdracht van een schip (en andere
handelingen) moeten daadwerkelijk gewild zijn door de eigenaar. Een blockchain heeft echter geen
controles op (bijvoorbeeld) gebruik van een gehackte sleutel, dwang, wilsonbekwaamheid e.d. Het
nut van de controle door de notaris is dat wordt verzekerd dat de overdracht van het schip geldig is
en niet om zulke redenen moet worden teruggedraaid.354 Ook bevat de huidige praktijk waarborgen
tegen vergissingen van registerpartijen.355 Zulke controles zijn niet mogelijk bij een blockchain.
Daardoor is de betrouwbaarheid van een registratie op een blockchain lager: het is minder zeker dat
de blockchain de daadwerkelijke juridische positie van een schip weergeeft.
4. De ongecontroleerde openbaarheid van een permissionless blockchain levert verder privacyproblemen op. Privacy-oplossingen voor permissionless blockchain gaan meestal uit van
zogenaamde off-chain opslag (externe opslag), maar dat is niet mogelijk bij een openbaar register
waar de informatie immers juist wel toegankelijk moet zijn. Hoewel privacyproblemen ook bij gewone
openbare registers spelen,356 kunnen zulke registers technische maatregelen treffen om de toegang
enigszins te beperken (zoals het beperken van het aantal opvragingen, eisen dat het belang voor
opvragen wordt onderbouwd).357 Bij een permissionless blockchain zijn zulke maatregelen niet
mogelijk.
5. Een (klein) risico is de mogelijkheid van een fork. In theorie kunnen twee registraties op ongeveer
hetzelfde moment worden aangeboden. Het is mogelijk dat een blockchain dan splitst waardoor elke
registratie in een ander deel van de blockchain wordt aanvaard als eerste registratie.358359 De kans
hierop is echter klein. Wel laat het zien dat het nodig is dat er een mogelijkheid moet zijn om in te
grijpen in de blockchain om zulke situaties op te lossen.360 Het gebrek aan governance bij een
gewone permissionless blockchain is ook problematisch als het gaat om het regisseren van updates
van het register.361 Er kan voor worden gekozen om het Kadaster een doorslaggevende stem te
geven in de governance van het register (door opname van passende regels in het
blockchainprotocol).362
Een permissionless blockchain voor het scheepsregister heeft als voordelen: kostenbesparing en
tijdsbesparing, doordat geen tussenkomst van notaris en de bewaarder van het kadaster nodig is, en
controles en verwerking geautomatiseerd plaatsvinden. Daar staan echter diverse nadelen
tegenover.
Nadeel 1: de kadastrale registratie komt te vervallen, wat leidt tot aanzienlijke kosten en tijdsverlies
bij latere transacties met schepen. Als de kadastrale registratie in stand zou moeten blijven bij een
353 Vos, JBN 2018/11-45. Er zijn publiekrechtelijke mogelijkheden (zoals het DigiD), maar geen privaatrechtelijke.

Eén van de initiatieven op dit gebied is de gebruiksproef in Eindhoven en Utrecht waarmee men zich kan identificeren
via een telefonische app. Zie voor meer informatie: https://dutchblockchaincoalition.org/nieuws/digitale-identiteit-voorop-je-telefoon. Oplossingen zonder gebruik van een blockchain zijn uiterard evenzeer mogelijk. Zie bijvoorbeeld
IRMA: https://privacybydesign.foundation/irma/ .
354 Zie Tjong Tjin Tai 2018 ten aanzien van onroerende zaken.
355 Om de betrouwbaarheid van de informatie te waarborgen, wordt er daarom gebruik gemaakt van het vier-ogenprincipe, controle op de volledigheid van de notariële akte door de bewaarder (en andersom), Vos, JBN 2018/11-50
356 Zie A. Berlee 2017 en meer algemeen Louwman, WPNR 2018/7209. De minister van Binnenlandse zaken heeft
aangegeven de huidige praktijk te handhaven: Brief van de Minister van Binnenlandse Zaken van 29 juni 2018.
357 Art. 107b Kadasterwet biedt een grondslag voor zulke maatregelen.
358 Vos, JBN 2018/11-50
359 Zie hiervoor verder w.b.v.t. landregistraties Vos ELRA p. 22 e.v..
360 In bekende blockchains als bitcoin en Ethereum vindt dit nu plaats door informele governance, zie par. 3.2.3.
361 Daarom worden in andere landen waar blockchains worden gebruikt voor landregistratie ook niet gekozen voor
een gewone permissionless blockchain.
362 Dan zal moeten worden geregeld dat het Kadaster hier alleen in uitzonderingsgevallen gebruik van maakt, waarbij
dan ook hoort dat het Kadaster niet verantwoordelijk of aansprakelijk is voor de inhoud van het register. Anders zou
het Kadaster zich verplicht voelen om de inhoud van het register nauwgezet te controleren, wat zou leiden tot kosten
voor het Kadaster (die uit de algemene middelen moeten worden betaald, omdat het bij een permissionless
blockchain niet mogelijk is om een bijdrage van gebruikers te vragen), en tijdsverlies (wat men juist wilde voorkomen
met een permissioneless blockchain).

82

scheepsregister op een permissionless blockchain vervallen de kostenbesparing en tijdsbesparing
grotendeels en vermindert de betrouwbaarheid van de kadastrale registratie nog steeds.
Nadeel 2: de identificatie van de werkelijke personen kan niet geautomatiseerd plaatsvinden, en er
is een publiek belang bij de identificatie (het bestrijden van witwassen en financiering van
terrorisme).
Nadeel 3: de controles door de notaris en bewaarder van het kadaster verkleinen de kans dat een
transactie moet worden teruggedraaid wegens fraude, misbruik, dwang of vergissingen. Als die
controles vervallen wordt het scheepsregister minder betrouwbaar.
Nadeel 4: privacybescherming is moeilijk of zelfs onmogelijk op een permissionless blockchain met
een openbaar register.
Nadeel 5: er is een kleine kans op een splitsing waardoor de toestand van een schip onbepaald is,
en dat kan alleen worden opgelost met effectieve governance van de blockchain. Dat is echter
moeilijk te verenigen met een permissionless blockchain.
Een alternatief is om de toegang tot blockchain te beperken tot de zogenaamde registerpartijen. Het
gaat dan om een permissionless, private blockchain of om een permissioned blockchain. De
bewaarder van het kadaster (en de notaris) functioneren als een trusted third party, waardoor de
kwaliteit gewaarborgd blijft. Daarnaast wisselen de registerpartijen via de blockchain gegevens met
elkaar uit en gaan daarbij uit van één set gegevens. Ook de reder (aanvrager voor de registratie)
kan zien in welk deel van het proces zijn aanvraag zit.363 Voordelen van deze opzet zijn:
- grotere transparantie van het proces voor de reder, die steeds kan zien bij welke stap de
teboekstelling is.
- informatie tussen de verschillende registerpartijen worden gedeeld. De governance-structuur van
deze scheepsregistratie kan daarbij helder worden neergezet,364 wat de nu bekritiseerde
complexiteit ten goede kan komen. Daarbij wordt communicatie verminderd en gestroomlijnd,
doordat er van één set gegevens wordt uitgegaan, waarbij informatie niet meer bij verschillende
registerpartijen opgevraagd hoeft te worden. Momenteel zorgt dit aspect voor langere
doorlooptijden, met deze blockchaintoepassing zouden deze doorlooptijden en de administratieve
lasten bij de reder worden verminderd.
De hierboven besproken nadelen en risico’s bij een gewone permissionless public blockchain spelen
niet bij de hier besproken varianten. Het bezwaar is echter dat een dergelijk systeem weinig
meerwaarde heeft boven een traditioneel ICT-systeem.365 Het komt in feite neer op automatisering
met gebruik van een specifieke technologie. De specifieke voordelen van een blockchain spelen hier
niet of nauwelijks een rol. Hierdoor is overigens ook geen wijziging van de wettelijke regels nodig.
Een permissioned blockchain of permissionless, private blockchain voor scheepsregistratie heeft
niet de nadelen van een permissionless blockchain, maar daar staat tegenover dat het ook niet de
voordelen oplevert die met een blockchain worden geassocieerd.
De slotconclusie is dat het gebruik van een blockchain voor scheepsregistratie voor Nederland
weliswaar tot kosten- en tijdsbesparing bij registratie kan leiden, maar ertoe leidt dat het register
minder betrouwbaar wordt. Gebruikers van het register moeten daardoor hoge kosten maken en tijd
besteden om de actuele toestand van een schip met voldoende zekerheid vast te stellen. Een
blockchain zou de goede en betrouwbare kadastrale registratie tenietdoen, tenzij de blockchain
wordt gebruikt als interne administratie van het kadaster.
Conclusie: Het gebruik van een permissionless public blockchain voor het scheepsregister leidt
slechts tot een verschuiving van kosten en tijd (van initiële registratie naar latere transacties) en
363 Een derde optie die in de literatuur wordt genoemd is een hybride vorm: een gesloten omgeving waarbij

verschillende partijen samenwerken om data of transacties te delen. Hierbij kan iedereen de kadastrale registraties
en de openbare registers inzien, maar zijn enkele partijen gerechtigd d.m.v. schrijfrechten om wijzigingen aan te
brengen. Een voorbeeld kan men zien in 3R, een consortium van banken die in een vertrouwde omgeving transacties
willen uitvoeren. Voor een uitgebreidere beschrijving, zie Vos, ELRA, en Vos, JBN 2018/11-50.
364 Vos, JBN 2018/11-50.
365 Dit was de conclusie van pilots van het Kadaster op het gebied van het afgeven van vergunningen, zie de pilot
Eenvoudig Beter Bouwen http://www.eenvoudigbeterbouwen.nl/, laatst geraadpleegd op 30-10-2018.

83

heeft een lagere betrouwbaarheid van de Nederlandse scheepsregistratie tot gevolg. Daarnaast zijn
er risico’s voor fraude, privacy, en misbruik voor witwassen e.d. Voor Nederland, wegens de hier
bestaande kwalitatief hoogwaardige scheepsregistratie, is een permissionless public blockchain
daarom geen zinvolle optie. Andere blockchainvarianten zijn mogelijk maar hebben niet de
voordelen van een permissionless public blockchain. Afhankelijk van de gekozen opzet zullen ook
wettelijke regels in meerdere of mindere mate moeten worden aangepast.

84

4.3 Use-case 2: geautomatiseerde compliance en administratieve
lastendruk – schatkistbankieren en onderwijshuisvesting366
De use-case in steekwoorden
Probleem: een gecompliceerd proces van aanvragen en besluiten rond schatkistbankieren
Relevante partijen: onderwijsinstelling, Agentschap van het Ministerie van Financiën, Ministerie van
OCW, Auditdienst Rijk, de gemeente
Geclaimde bijdrage van blockchain: het verlichten van de administratieve lastendruk.
Juridische implicaties: blockchain is blind voor wat buiten de blockchain gebeurt, blockchain
garandeert niet dat gegevens correct zijn ingevoerd.
Balans: De meerwaarde van een blockchain blijft onduidelijk ook voor verantwoordingsprocessen.
In deze use-case bespreken wij een reeds afgeronde pilot die binnen het Ministerie van Financiën
heeft plaatsgevonden in het kader van schatkistbankieren.367 Er is in de pilot concreet gekeken naar
de toepassing van blockchain technologie in het proces voor het verstrekken van een lening voor
nieuwbouw aan een onderwijsinstelling. Het betreft hier een fictieve casus met een aantal duidelijke
afbakeningen en simplificaties. Zo is er in de pilot geen rekening gehouden met de
transactiegeschiedenis tussen de verschillende betrokken partijen, maar wordt er enkel gekeken
naar de specifieke transactie van financiering voor nieuwbouw. Daarnaast is het proces van de
financiering enigszins vereenvoudigd vormgegeven, aangezien dit traject in de praktijk talloze
iteraties tussen de verschillende betrokken partijen met zich meebrengt. Ook is er in de pilot geen
rekening gehouden met de relevante huidige wettelijke kaders; het hoofddoel van deze pilot was
namelijk om de technische mogelijkheden van schatkistbankieren door middel van blockchain
technologie te verkennen (een “proof of technology”). Een en ander heeft als logisch gevolg dat de
scope van deze use-case relatief beperkt is. Wel biedt deze use-case een interessante context om
in het bijzonder te reflecteren op de mogelijke gevolgen van blockchain technologie met betrekking
tot het verminderen van administratieve lastendruk. Voordat de invulling van de use-case wordt
beschreven is het van belang om eerst de huidige situatie uitvoerig uiteen te zetten, zodat de vooren nadelen van toepassing van blockchain technologie in de context van schatkistbankieren beter in
perspectief kunnen worden geplaatst.

4.3.1 Korte beschrijving van de use-case
Het bestaande proces begint met een besluit tot nieuwbouw van het bestuur van de
onderwijsinstelling. Vervolgens worden de voorwaarden van de nieuwbouw door het Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCW) en de gemeente gecontroleerd. Als er aan deze
voorwaarden wordt voldaan wordt er gekeken naar de financiële kant van het project. In deze fase
dient er in elk geval een raming te komen van de kosten van het project die is goedgekeurd door het
bestuur van de onderwijsinstelling (op basis van offertes van architect en aannemer), alsmede een
inschatting van de betaalcapaciteit en de reserves van de onderwijsinstelling. Indien ook deze horde
genomen is zal er gezocht worden naar financieringsmogelijkheden.
Er zijn in het huidige systeem verschillende manieren waarop een onderwijsinstelling
nieuwbouw kan financieren. Ten eerste kunnen gemeenten zelf huisvesting financieren door hun
reserves aan te spreken. In dit geval vindt het besluitvormingsproces voor het grootste deel binnen
De beschrijving van deze use-case is grotendeels gebaseerd op de Notities “Nadere uitwerking pilot blockchain” en “Evaluatie
pilot blockchain” van het Ministerie van Financiën.
367
De pilot heeft geresulteerd in een prototype waarvoor gebruik is gemaakt van blockchain technologie
(https://www.youtube.com/watch?v=tOFO11Shvw4).
366

85

de gemeente plaats en is er slechts beperkte betrokkenheid van bijvoorbeeld OCW. Voor de huidige
pilot is deze situatie minder relevant, aangezien blockchain technologie vooral geschikt lijkt om
processen te optimaliseren waarbij meerdere publieke en / of private partijen betrokken zijn.
Onderwijsinstellingen kunnen ook gebruik maken van een commerciële lening om nieuwe
huisvesting te realiseren. Omdat de lening in dit geval wordt aangegaan op basis van
marktconforme voorwaarden wordt deze variant in de praktijk weinig gebruikt. In de pilot ligt de
nadruk dan ook op een derde variant, namelijk financiering door middel van het zogenaamde
schatkistbankieren.
Schatkistbankieren stelt onderwijsinstellingen in staat om op vrijwillige basis een lening af te
sluiten via het Ministerie van Financiën ten behoeve van investeringen in huisvesting.368 In de pilot is
vooral gekeken naar de rol van de partijen in dit proces, namelijk de onderwijsinstelling, de
gemeente (in dit specifieke geval, de gemeente Amsterdam), OCW, het Agentschap van het
Ministerie van Financiën en de Auditdienst Rijk. De partijen zijn op verschillende momenten bij het
proces betrokken. Het Agentschap speelt zowel in de aanvraag- als afhandelingsfase van het
proces een rol. In de aanvraagfase benadert de onderwijsinstelling haar accountmanager met het
verzoek om een lening af te sluiten bij het Ministerie van Financiën ten behoeve van huisvesting. De
accountmanager deelt de onderwijsinstelling mede dat goedkeuring van OCW vereist is. Ook moet
de onderwijsinstelling een financieel toetsingsdocument invullen waarin inzicht wordt gegeven in de
financiële situatie van zowel de afgelopen als de komende vijf jaar. Daarnaast is er een
garantstelling voor de lening nodig van OCW (dit is de verantwoordelijkheid van de
onderwijsinstelling) en de gemeente (dit is de verantwoordelijkheid van OCW).
De hoogte van de uiteindelijke lening is afhankelijk van de omvang van de garantstelling van
de gemeente. De aanvraag voor schatkistbankieren wordt behandeld in het College van B&W en na
goedkeuring door de gemeenteraad wordt de garantstelling teruggekoppeld naar OCW. OCW
ontvangt op haar beurt van het Agentschap 1) een gespreksverslag tussen de onderwijsinstelling en
het Agentschap over de behoefte, 2) de goedgekeurde en ondertekende aanvraag en 3) het
financieel toetsingsdocument. Binnen OCW zelf bestaat het proces om een garantstelling te
verlenen in het kader van schatkistbankieren uit vijf stappen. De eerste stap is het toetsen van de
aanvraag na ontvangst. Vervolgens vindt de verrekening plaats als gevolg van overschrijding van de
kredietlimiet door de onderwijsinstelling. Hierna wordt de risicopremie ontvangen, de hypotheekakte
gepasseerd en tot slot worden kwartaaloverzichten gecontroleerd. De volledige aanvraag wordt
goedgekeurd indien diverse betrokken partijen, waaronder de Inspectie van het Onderwijs, akkoord
zijn.
Binnen het Agentschap voert de accountmanager nu de gegevens in voor de offerte. Een
andere accountmanager controleert deze gegevens en parafeert het berekende tarief. Voordat de
offerte wordt opgestuurd naar de onderwijsinstelling parafeert het hoofd Cash Management en
Kapitaalmarktoperaties. Nu wordt ook de “Overeenkomst van geldlening” opgesteld, die wordt
ondertekend door het hoofd van Staatsschuld- en Schatkistbeheer. De overeenkomst wordt in
tweevoud per post naar de onderwijsinstelling verzonden voor ondertekening. Als de door beide
partijen ondertekende overeenkomst is ontvangen wordt de geldlening uiterlijk op de ingangsdatum
door een accountmanager ingevoerd. Een andere accountmanager controleert en accordeert de
gegevens. De hoofdsom van de geldlening wordt automatisch op de rekening-courant van de
onderwijsinstelling gestort en een bevestiging hiervan wordt opgestuurd naar de onderwijsinstelling.
Tot slot wordt het originele document gescand en gearchiveerd in het elektronisch dossier van de
onderwijsinstelling.
De stroom van informatie behorende bij het proces zoals hierboven uiteengezet is op
verschillende manieren vormgegeven. De gemeente Amsterdam gebruikt een drietal
informatiesystemen, te weten het “Amsterdamse Financiële Systeem”, het subsidiebeheersysteem
en het digitale schooldossier. OCW maakt gebruik van Office-pakketten; zo worden bijvoorbeeld
Microsoft Word, Excel en Outlook gebruikt bij het ontvangen en controleren van een aanvraag. Het
Agentschap gebruikt tijdens de aanvraag enkel IRC/LEDA (een Oracle-gebaseerd
368

Het is voor onderwijsinstellingen ook mogelijk om door middel van schatkistbankieren onder voorwaarden een
rekeningcourantkrediet af te sluiten. Gezien de invalshoek van deze use-case gaan wij hier nu niet verder op in.

86

administratiesysteem voor rekening-courant, lening– en depositoadministratie). Tijdens de
afhandeling worden naast IRC/LEDA nog Digidoc (een documentbeheer- en archiefsysteem) en
Office-pakketten (Word, Excel en Outlook) gebruikt.
Het bovenstaande overzicht toont aan dat het proces voor nieuwbouw van een
onderwijsinstelling door middel van schatkistbankieren uit een groot aantal stappen bestaat, waarbij
meerdere partijen betrokken zijn. Het proces als geheel brengt ook de nodige administratieve lasten
met zich mee. We komen hier later uitgebreid op terug.

4.3.2 Kansen en risico’s
Het hierboven beschreven proces is in de pilot in een blockchain geïmplementeerd. Zoals
gezegd was het doel van de pilot om het proces te stroomlijnen vanuit het perspectief van de
onderwijsinstelling en de bijbehorende administratieve lastendruk voor de betrokken partijen zoveel
mogelijk te beperken. Concreet betekent dit dat de bestaande procedure zoveel mogelijk “as is” is
vormgegeven in een blockchain. In de pilot is de procedure geprogrammeerd in de vorm van smart
contracts. Een smart contract houdt ruwweg in dat de procedure voor het verstrekken van een lening
voor huisvestingsdoeleinden geautomatiseerd wordt. Het verstrekken van een lening kan in een
smart contract gecombineerd worden met (strikte) voorwaarden over bestedingsdoeleinden door
gebruik te maken van cryptocurrency (digitale valuta). In de huidige context ligt de controle op de
voorwaarde om de lening voor nieuwbouw in te zetten bij de gemeente. Omdat het op dit moment
nog niet mogelijk is om de euro rechtstreeks in de blockchain te integreren is ervoor gekozen om
twee afzonderlijke geldstromen bij te houden: een cryptobudget (waarmee uitvoering is gegeven aan
het smart contract) en een “fysiek” budget waarop de euro’s werden overgeboekt.
Door gebruik van blockchain technologie gaat (na de nodige checks and balances, zie de
bovenstaande beschrijving) het bedrag van de financiering eerst van de schatkist naar het
Agentschap. Vervolgens doet het Agentschap een financieringsvoorstel aan de onderwijsinstelling
ten behoeve van de nieuwbouwplannen. Indien de onderwijsinstelling akkoord is met het voorstel
maakt het Agentschap het geld (in cryptovaluta) over naar de onderwijsinstelling. De
onderwijsinstelling ontvangt via een smart contract ook een offerte van de aannemer. Indien de
onderwijsinstelling akkoord is wordt het geld (in cryptovaluta) overgeboekt naar de aannemer.
Uiteindelijk stuurt de aannemer een factuur voor het geleverde werk. De onderwijsinstelling voldoet
deze factuur in euro’s en de cryptovaluta vloeit terug naar de schatkist. Hiermee is het proces van
schatkistbankieren voor nieuwbouw voltooid.
Wat zijn nu concreet de (mogelijke) voordelen van het toepassen van blockchain technologie
in het kader van schatkistbankieren voor nieuwbouw? In de eerste plaats zijn er de algemene
voordelen van blockchain op het onderdeel transparantie. Aangezien blockchain een gedeeld
platform is hebben betrokken geautoriseerde partijen toegang tot dezelfde beveiligde informatie.
Ook valt uit de blockchain duidelijk af te lezen waar het proces van schatkistbankieren zich op elk
moment bevindt en welke documentatie eventueel nog ontbreekt. Hierdoor wordt het minder
waarschijnlijk dat dossiers onnodige vertraging oplopen doordat ze “op iemands bureau blijven
liggen”, of informatie op een verkeerde of omslachtige wijze wordt aangeleverd. Hierbij dient
opgemerkt te worden dat in beginsel andere IT-toepassingen ook eenzelfde mate van transparantie
zouden kunnen bieden. Uit de pilot is gebleken dat de betrokken partijen verschillende applicaties
gebruiken om informatiestromen te laten plaatsvinden en dat deze niet of nauwelijks met elkaar
gekoppeld zijn. Het koppelen van deze bestaande applicaties zou, ook zonder toepassing van
blockchain, de transparantie van het proces al vergroten.
Het koppelen van deze bestaande applicaties zou, ook zonder toepassing van blockchain, de
transparantie van het proces al vergroten.
De belangrijkste meerwaarde die toepassing van blockchain in de context van
schatkistbankieren voor nieuwbouw te bieden heeft lijkt het verminderen van administratieve
lastendruk te zijn die komt kijken bij het verzamelen, aanleveren en delen van gegevens. Zo kunnen
door middel van smart contracts offertes door verschillende aannemers worden ingediend, die
87

vervolgens op eenvoudige wijze - en zonder extra papierwerk - door de onderwijsinstelling kunnen
worden goedgekeurd of afgewezen. Deze interacties zijn vervolgens ook direct inzichtelijk voor
andere partijen, zoals OCW. Dit betekent dat een onderwijsinstelling minder tijd en geld kwijt is aan
het aanleveren van informatie aan afzonderlijke partijen. Ook wordt het door toepassing van
blockchain technologie mogelijk om bepaalde controle- en beveiligingsmechanismen te beperken.
Partijen gebruiken op dit moment nog hun eigen mechanismen voor controle- en
beveiligingsdoeleinden (zoals firewalls om datasets af te schermen), die kunnen overlappen of zelfs
conflicteren. Blockchain technologie biedt de mogelijkheid om de beveiliging en controle van een
proces te stroomlijnen en onnodige overlap te beperken. Dit resultaat kan echter ook behaald
worden door in algemenere zin informatiestromen beter te synchroniseren en koppelen. Uiteraard
moet ook worden opgemerkt dat er beperkingen vanuit wet- en regelgeving bestaan die het delen
van informatie aan banden legt.
Niet alleen in de aanvraagfase, maar ook bij de verantwoordingsfase biedt blockchain
technologie mogelijkheden om de administratieve lasten terug te dringen, of mogelijk zelfs volledig
te schrappen. In het bovenstaande proces is de financiering van de nieuwbouw op een dergelijke
wijze geautomatiseerd dat de fondsen enkel voor dit specifieke doeleinde kunnen worden ingezet.
Een uitgebreide controle om te bepalen of het geoormerkte bedrag daadwerkelijk op de juiste plek
terecht is gekomen is dan ook niet meer nodig. Op deze manier kunnen in elk geval twee soorten
kosten bespaard worden. Ten eerste betekent het oormerken van fondsen dat er minder middelen
hoeven worden ingezet om bestedingen te controleren. Ten tweede worden de kosten die gemaakt
moeten worden om eventuele foutieve bestedingen in het bestaande systeem te corrigeren
vermeden indien fondsen per definitie op de juiste plek terecht komen. De gedeelde informatie die
op de blockchain staat houdt ook in dat controlerende instanties (een groot deel van) de benodigde
gegevens rechtstreeks uit de blockchain kunnen aflezen. Hierdoor kunnen de administratieve lasten
bij controlerende instanties, zoals de Algemene Rekenkamer en Auditdienst Rijk, worden
teruggedrongen. Ook biedt blockchain technologie de mogelijkheid om bestaande backendsystemen binnen organisaties te vervangen, waarbij de huidige grotendeels ongestructureerde
systemen (met relatief veel administratieve lastendruk) worden vervangen door een zeer
gestructureerd systeem (met relatief weinig administratieve lastendruk). Andermaal moet worden
opgemerkt dat de wijziging van ongestructureerde naar gestructureerde systemen ook zonder
blockchain technologie tot stand kan komen.
Hoewel de toepassing van blockchain de administratieve lastendruk voor betrokken partijen
kan verlichten is het van belang om op te merken dat dit niet noodzakelijkerwijs het geval zal zijn. In
de bestaande academische literatuur wordt namelijk onderscheid gemaakt tussen objectieve en
gepercipieerde lastendruk.369 De objectieve lastendruk, die vooral betrekking heeft op de
hoeveelheid papierwerk, de regelgevingsdichtheid op een bepaald terrein en het aantal procedurele
stappen dat gevolgd dient te worden zou door een (correcte) implementatie van blockchain
verminderd moeten worden. Echter, administratieve lastendruk wordt door individuen veelal
gepercipieerd als een overkoepelend probleem dat veel meer omvat dan deze objectieve
componenten. In een onderzoek naar administratieve lasten bij de Nederlandse politie
concludeerden Kort en Terpstra onder andere dat het niet alleen gaat om “een veelheid van
tijdrovende administratieve procedures, maar in de meeste gevallen ook om gebrekkige of
gebruikersonvriendelijke politie-ICT, of om een complexe en weinig eenduidige wijze waarop het
werk is georganiseerd.”370 Bij de toekomstige implementatie van blockchain (of vergelijkbare
technologieën) is een gebruiksvriendelijke interface dan ook van groot belang. Bestaand onderzoek
heeft ook aangetoond dat percepties van administratieve lastendruk onder meer samenvallen met
de organisatiestructuur (in termen van hiërarchie en centralisatie), het type functie dat bekleed wordt
en de gewenstheid van procedurele uitkomsten. Dit zijn allemaal dimensies van administratieve

369

Zie bijvoorbeeld B Bozeman en M K Feeney, Rules and Red Tape: A Prism for Public Administration Theory and Research (M.E.
Sharpe 2011).
370
J. Kort en J. B. Terpstra, ‘ ‘Onnodige’ Bureaucratie binnen het Basispolitiewerk: Onderzoek naar de Achtergronden van een
Hardnekkig Verschijnsel’ (2015) Politie en Wetenschap 1.

88

lastendruk waar de implementatie van blockchain technologie normaliter geen (directe) invloed op
zal uitoefenen.
De pilot die in deze use-case beschreven is heeft een exploratief en beperkt karakter. De
proof of technology heeft zich dan ook gericht op een klein deel van het volledige proces en met
betrokkenheid van een beperkt aantal partijen. Het is dan ook duidelijk dat het opschalen van een
blockchain naar een volledig ketenproces de nodige moeilijkheden met zich meebrengt, waarbij nog
geen eenduidig antwoord kan worden gegeven of de mogelijke baten de lasten overstijgen. Er
bestaan in elk geval een vijftal risico’s en knelpunten die van invloed zullen zijn op de haalbaarheid
van blockchain technologie in de context van schatkistbankieren; ontbrekende infrastructuur en
knowhow, beperkte toepasbaarheid, onduidelijkheid over transformatie van ketenprocessen,
mogelijke veiligheidsproblemen van het systeem en het ontbreken van de koppeling tussen
blockchain en de euro.
In de eerste plaats moet worden geconstateerd dat de infrastructuur en knowhow voor
toepassing van blockchain nog niet afdoende aanwezig is. Uit de pilot is concreet naar voren
gekomen dat betrokken partijen gebruik maken van verschillende back-end systemen ter
ondersteuning van hun deel van het ketenproces. Daarnaast zijn blockchain initiatieven op dit
moment voorbehouden aan een kleine groep early adopters. Op dit moment worden er afzonderlijke
pilots uitgevoerd op verschillende deelterreinen, maar het is gegeven de aard van blockchain
technologie goed mogelijk dat in de toekomst verschillende ketenprocessen aan elkaar gekoppeld
gaan worden. Het is een noodzakelijke voorwaarde voor het succes van blockchain technologie dat
alle partijen met hetzelfde systeem werken, maar voor het zover is zullen flinke investeringen
gedaan moeten worden in hardware en software.
Er zal ook aandacht geschonken moeten worden aan de verschillen in draagkracht van de
betrokken partijen; zo hebben OCW en het Ministerie van Financiën aanzienlijk meer middelen tot
hun beschikking voor blockchain implementatie dan bijvoorbeeld een kleine onderwijsinstelling.
Desondanks zullen alle betrokken partijen uiteindelijk in staat moeten zijn om van dezelfde smart
contracts gebruik te maken, wil de toepassing van blockchain succesvol zijn. De benodigde
investeringen zullen in deze specifieke context waarschijnlijk niet snel renderen, aangezien
schatkistbankieren voor onderwijshuisvesting meer van incidentele dan van structurele aard is.
Daarnaast dient, in algemenere zin, nagedacht te worden over de wijze waarop een mogelijke
transitie naar blockchain plaats zal vinden. Worden bestaande systemen in relatief korte tijd volledig
vervangen door een nieuw systeem, of wordt gekozen voor een transitiefase waarbij bestaande
systemen enige tijd zij-aan-zij bestaan met blockchain technologie? De toepassing van blockchains
brengt de reguliere problematiek met zich mee die zich voordoet wanneer verschillende partijen
nauw moeten samenwerken, maar voegt daar ook onzekerheid over en onbekendheid met een nog
nieuwe technologie aan toe.
Blockchain technologie heeft, evenals andere ICT-toepassingen, potentie om de
transparantie van ketenprocessen te vergroten en administratieve lasten te verminderen. Echter, het
is in deze eerste implementatie fase minstens zo belangrijk voor beleidsmakers en leidinggevenden
om na te denken over welke zaken beter niet in een blockchain gevat kunnen worden. Zo zal
bijvoorbeeld de “voorfase” van het proces van nieuwbouw, waarbij de onderwijsinstelling diverse
mogelijkheden voor nieuwbouw onderzoekt, vaak weinig gestructureerd en meer verkennend zijn.
Het is dan ook niet zinvol om deze fase te proberen in een zeer gestructureerd smart contract te
vangen. Zo worden aan de kant van de gemeente voorafgaand aan de financieringsfase regionale
plannen opgesteld, waarbij bijvoorbeeld afspraken met onderwijsinstellingen worden gemaakt over
welke instellingen vervangende ruimte nodig hebben. Bij dit soort strategische processen is het van
belang om vooruit te denken, belangen tegen elkaar af te zetten en een menselijke norm te
gebruiken; de toepassing van blockchains is in deze situatie dan ook niet voor de hand liggend.
Deze bevindingen impliceren dat, zelfs wanneer een bepaald proces als geheel in
aanmerking komt voor toepassing van blockchain technologie, er bij de ontwikkeling van
toekomstige wet- en regelgeving expliciete keuzes moeten worden gemaakt over welke elementen
van een bestaand proces in een blockchain vervat gaan worden en welke niet. Indien gekozen wordt
voor een brede toepassing van blockchains ontstaat er een risico dat noodzakelijke creativiteit en
89

flexibiliteit in het proces verloren gaat, terwijl een gelimiteerde toepassing van blockchain
technologie in een ketenproces slechts tot beperkte voordelen zal leiden. Toekomstige discussies
dienen dus niet alleen gericht te zijn op de geschiktheid van processen en procedures als geheel
voor toepassing van blockchains, maar juist ook op de specifieke onderdelen van deze processen
en procedures.
In toekomstige wet- en regelgeving moeten expliciete keuzes worden gemaakt over welke
elementen van een bestaand proces in een blockchain vervat gaan worden en welke niet. Indien
gekozen wordt voor een brede toepassing van blockchains ontstaat er een risico dat noodzakelijke
creativiteit en flexibiliteit in het proces verloren gaat, terwijl een gelimiteerde toepassing van
blockchain technologie in een ketenproces slechts tot beperkte voordelen zal leiden.
De situatie wordt nog complexer indien bepaalde ketenprocessen en activiteiten zelf
getransformeerd worden door de toepassing van blockchain technologie. Zo zal bijvoorbeeld de rol
van auditors door de toepassing van blockchains wezenlijk kunnen veranderen. Het gebruik van
smart contracts zorgt ervoor dat de rechtmatigheid, doelmatigheid en doeltreffendheid van
processen en procedures automatisch gewaarborgd kunnen worden, mits de kwaliteit van de data
hiervoor afdoende is. Auditing op deze vlakken is dus niet langer, of in mindere mate, nodig. In
plaats daarvan zullen auditors zich meer moeten richten op een controle “ex ante” van de
implementatie van blockchain, gekoppeld met een controle naderhand om te bepalen of het
toegepaste systeem later niet onrechtmatig gewijzigd is. Een dergelijke verandering in de functie en
taakopvatting van organisaties, of zelfs volledige sectoren, is een zeer ingrijpend proces dat jaren,
zo niet decennia, zal duren. Gegeven de uiterst dynamische aard van blockchain en vergelijkbare
technologieën zal de precieze vorm van de transformatie van ketenprocessen en activiteiten pas
gaandeweg zichtbaar worden.
Een ander belangrijk aandachtspunt is het waarborgen van de veiligheid van de gebruikte
systemen. Op dit moment is de identificatie en authenticatie van gebruikers nog niet volledig
gewaarborgd in de pilot. De betrouwbaarheid van het systeem, alsmede de bereidheid van
ketenpartners om van het systeem gebruik te maken en de uiteindelijke maatschappelijke
acceptatie, zal gebaat zijn bij een situatie waarin zekerheid bestaat over “wie er precies achter de
knoppen zit”. Op dit moment houdt een werkgroep vanuit de Dutch Blockchain Coalition zich al met
deze problematiek bezig.
Tot slot is er nog het concrete knelpunt dat in de huidige situatie de euro niet direct in de
blockchain gebruikt kan worden. Om die reden is er een afzonderlijke boekhouding noodzakelijk
waarmee euro’s daadwerkelijk kunnen worden overgeboekt. Het moge duidelijk zijn dat het
bijhouden van zo’n alternatieve, traditionele boekhouding een deel van de voordelen van blockchain
technologie tenietdoet. Dit probleem doet zich niet alleen voor bij de huidige use-case, maar treft
blockchain initiatieven in het algemeen. Op dit moment vindt overleg plaats tussen onder andere het
Ministerie van Financiën en De Nederlandsche Bank om te bepalen hoe een “Central Bank Digital
Currency” mogelijk vorm kan krijgen.

4.3.3 Juridische knelpunten
In deze use-case is met name het gebruik van blockchain als middel om verantwoording af
te leggen juridisch interessant.371 In dit kader wordt nader ingegaan op de rol van de Auditdienst
Rijk. De Auditdienst Rijk heeft onder andere als taak het financiële beheer van het Rijk te
controleren.372 Daarbij wordt gekeken of het beheer voldoet aan normen van doelmatigheid,
371 De Wet op het Primair Onderwijs is voornamelijk relevant voor situaties waarin de gemeente nieuwbouw

bekostigt. Dat valt buiten deze use-case. Art. 91 e.v. Wet op het primair onderwijs stellen regels ten aanzien van de
bekostiging door de gemeente van huisvestingsvoorzieningen. Als de bouwplannen van een niet door de gemeente
in stand gehouden school niet met gemeentelijke voorzieningen gerealiseerd worden (terwijl dat wel had gekund),
behoeven de bouwplannen en begrotingen toch instemming van B&W (art. 104 WPO).
372 Art. 4(3) Besluit Auditdienst Rijk.

90

rechtmatigheid, ordelijkheid en controleerbaarheid.373 Doelmatigheid ziet hier op zowel op efficiency,
i.e. het hebben van het optimale effect tegen zo min mogelijk kosten en zuinigheid, i.e.
doelmatigheid van de verwerving en het gebruik van de apparaatsmiddelen.374
Een blockchain die schatkistbankieren ten behoeve van de nieuwbouw van een
schoolgebouw structureert zal controles door de Auditdienst Rijk allicht vereenvoudigen. Uit de
informatie opgenomen in de blockchain kan allicht afgeleid worden dat de juiste procedure is
doorlopen en dat de benodigde goedkeuringen verkregen zijn. Dat is van belang voor de
rechtmatigheid. De blockchain zal ook bijdragen aan de ordelijkheid van het financieel beheer,
indien hij een duidelijke workflow ondersteunt. Het feit dat alle stappen in het proces worden
vastgelegd maakt het geheel ook controleerbaarder. Er zijn echter twee kanttekeningen te plaatsen.
In de eerste plaats zijn de genoemde voordelen ook zonder een blockchain te realiseren. Met
andere woorden, de automatisering die nodig is bouwt niet op kenmerken die specifiek zijn voor
blockchains. In de tweede plaats dekt een blockchain implementatie niet alle dimensies die de
Auditdienst zou willen controleren af. Voor het beoordelen van efficiency (van belang voor het
oordeel over doelmatigheid) zal een blockchain bijvoorbeeld niet alle benodigde informatie bevatten.
Ter illustratie: uit de blockchain zal niet blijken of het schoolgebouw ook voor een lager bedrag
gerealiseerd had kunnen worden. Ook kan een smart contract helpen ervoor te zorgen dat de
financiering uitsluitend besteed wordt om een aannemer te betalen, maar niet of de aannemer goed
werk levert (dit is weer van belang voor de doelmatigheid). Een blockchain is immers blind en kan
alleen zien wat in de blockchain staat of via een oracle binnenkomt. De blockchain maakt de
Auditdienst Rijk dus niet overbodig.
De betrokken ministers zijn gehouden aan de Auditdienst Rijk alle goederen, administraties,
documenten en andere informatiedragers waarvan de raadpleging van belang kan zijn voor haar
onderzoek voor dat doel beschikbaar te stellen.375 Het is aan te nemen dat de ministers aan deze
plicht kunnen voldoen door de Auditdienst Rijk toegang te geven tot de blockchain, althans die delen
die betrekking hebben op het schatkistbankieren ten behoeve van de nieuwbouw van scholen.
Administraties en informatiedragers kunnen ter beschikking worden gesteld door toegang daartoe te
geven. Overigens is het bij blockchains die gebaseerd zijn op crypto-economische prikkels niet
eenvoudig gedifferentieerd toegang te geven. Eenieder moet immers toegang kunnen hebben tot de
volledige blockchain om te controleren welke versie de langste is die uitsluitend bestaat uit geldige
blokken. Dan zit men al snel vast aan off-chain opslag met on-chain een versleutelde hash van de
off-chain opgeslagen gegevens. Gedifferentieerde toegang is dan mogelijk via het sleutelbeheer.

373 art. 3.3 Comptabiliteitswet 2016.
374 Kamerstukken TK, 2015-2016, 34.426, MvT, p. 72.
375 Art. 5(1) Besluit Auditdienst Rijk.

91

4.4 Use-case 3: Het vervoer van afvalstoffen op grond van de EVOA
4.4.1 Korte beschrijving van de use-case, inclusief kansen en risico’s
De use-case in steekwoorden
Probleem: een gecompliceerd proces van meldingen en controles van afvaltransporten
Relevante partijen: afval vervoerders, ILT, buitenlandse autoriteiten
Geclaimde bijdrage van blockchain: een vlottere workflow
Juridische implicaties: het corrigeren van gegevens wordt lastiger/onmogelijk, blockchain garandeert
niet dat gegevens (correct) zijn ingevoerd en verschillende nationale interpretaties van de EVOA zijn
lastig te accommoderen binnen een blockchainoplossing.
Balans: blockchain lost een aantal relevante problemen niet op.
De Europese Verordening Overbrenging Afvalstoffen (EVOA Verordening)376 stelt regels voor het
vervoer van afvalstoffen binnen de Europese Unie. Iedere lidstaat houdt toezicht op het vervoer
binnen zijn eigen grondgebied en in Nederland is het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat,
Inspectie Leefomgeving en Transport daarmee belast.377
Het in de EVOA voorgeschreven proces komt in hoofdlijnen op het volgende neer. Bedrijven die
afval transporteren binnen de EU zijn vergunningplicht. Aan de verleende vergunningen zijn
voorwaarden verbonden, zoals bijvoorbeeld de maximale hoeveelheid afval die in een jaar vervoerd
mag worden. Voor aanvang van ieder transport moet het bedrijf de Inspectie Leefomgeving en
Transport van het voorgenomen transport in kennis stellen. De Inspectie controleert dan of het
transport binnen de vergunningsvoorwaarden valt. Indien dat het geval is, wordt toestemming
verleend. Tevens wordt een melding doorgezet naar de autoriteiten van de transitlanden en het
bestemmingsland. Het stelsel vergt derhalve het een en ander aan meldingen en controles. De
Inspectie wil verkennen of de voorgeschreven meldingen en daarmee samenhangende controles via
smart contracts in een blockchain afgewikkeld kunnen worden.
Daartoe wordt bij wijze van proof-of-concept een blockchaintoepassing gebouwd. Deze toepassing
draait op een permissioned blockchain van een BaaS-aanbieder. Dat wil zeggen dat er sprake is van
een infrastructuur van nodes die door een aanbieder wordt aangeboden en waarop meerdere
cliënten applicaties kunnen bouwen. De in opdracht van de Inspectie gebouwde
blockchaintoepassing is schaalbaar zodat zij bij wijze van test in de praktijk gebruikt kan worden.
Een beperkt aantal vervoerders en de bevoegde autoriteit in België verkrijgen toegang tot de
blockchain. Afhankelijk van hun rol kunnen zij gegevens op de blockchain schrijven of deze lezen.
Sommige gegevens, zoals bijvoorbeeld bedrijfsgevoelige informatie is alleen toegankelijk voor het
betreffende bedrijf en toezichthouders. Dit wordt gerealiseerd door deze gegevens te versleutelen.
Alleen de partijen die bevoegd zijn de informatie te raadplegen krijgen de desbetreffende sleutel in
handen. De Inspectie neemt de taak van sleutelbeheer op zich.
De huidige praktijk rond de EVOA is dat documenten via e-mail of fax worden uitgewisseld. De
Inspectie hoopt de volgende voordelen te kunnen realiseren bij gebruik van een
blockchaintoepassing:
a. Het uitvoeren van toezicht op een meer efficiënte manier.
b. De vervoerders kunnen meldingen efficiënter verrichten en blockchain leidt tot meer
transparantie voor de betrokkenen
c. Efficiency en transparantiewinst in de meldingen tussen autoriteiten in verschillende landen.
d. Fysieke controles kunnen efficiënter plaatsvinden omdat de controle van de ‘papieren’ al ter
hand genomen wordt door de smart contracts, zodat alleen de tijd besteed hoeft te worden
376 Verordening (EG) Nr. 1013/2006 van 14 juni 2006 betreffende de overbrenging van afvalstoffen.
377 Art. 33 van de EVOA.

92

aan de daadwerkelijke fysieke controle (stemt het transport overeen met de papieren
werkelijkheid?). Fysieke controles blijven wel nodig.
Transporten die nooit ingevoerd zijn in de blockchain kent de blockchain niet. Als ingevoerde
gegevens niet overeenstemmen met de werkelijkheid, kan de blockchain zelf dit niet constateren. Dit
is een probleem dat de blockchain niet oplost. Uiteindelijk blijven fysieke controles nodig.
Het oplossen van een fraudeprobleem of een gebrek aan vertrouwen tussen nationale
toezichthouders heeft niet vooropgestaan. In wezen, heeft de uitvoering van de EVOA altijd al
gebouwd op een zeker vertrouwen tussen de toezichthouders. Daarin ligt dus niet de grote
meerwaarde van het gebruik van blockchaintechniek. Het gaat meer om efficiency en transparantie.
Dat doet overigens de vraag rijzen waarom voor blockchaintechniek is gekozen. Blockchaintechniek
heeft namelijk ook nadelen. De onveranderlijkheid van een blockchain kan ook lastig zijn. Dat maakt
het bijvoorbeeld lastiger fouten te corrigeren.
Als mogelijke problemen bij de uitrol van de blockchain naar meer landen voorziet de Inspectie de
verschillen in interpretatie van en omgang met de EVOA in de verschillende landen. Vooralsnog
probeert ze dit probleem voor te zijn door uit gaan van de meest restrictieve interpretatie van de
EVOA. De Inspectie voorziet bovendien dat in de toekomst ook persoonsgegevens in de blockchain
zullen worden opgenomen, en vraagt zich af of en zo ja, hoe dit te verenigen is met de AVG.

4.4.2 De use-case onder het huidige wettelijk kader
De use-case betreft een door de wet voorgeschreven proces dat gedeeltelijk met behulp van een
blockchaintoepassing wordt uitgevoerd. Dit betreft de vraag of een door de wet voorgeschreven
proces zich leent voor digitalisering door middel van een blockchain.
Het proces van melding van een voorgenomen transport aan de bevoegde autoriteit bestaat uit vier
deelprocessen die centreren rond de volgende elementen: 1. De kennisgeving, 2. Het
vervoersdocument, 3. Het vervoerscontract en 4. De waarborgsom.
De kennisgeving
Ten behoeve van de kennisgeving dient het kennisgevingsdocument opgesteld te worden. Een
formulier voor dit document is als bijlage IA aan de EVOA toegevoegd. Dit formulier verlangt dat
gegevens verstrekt worden over de identiteit van de kennisgever (exporteur), de ontvanger, de
vervoerder, de producent van het afval en eventueel de verwijderingsinrichting. Voorts dient
informatie verschaft te worden over de te vervoeren afvalstoffen en over de doorvoer- en
bestemmingslanden van het vervoer. Deze gegevens kunnen rechtstreek op de blockchain geplaatst
worden of een hash van de gegevens kan daar geplaatst worden. Het kennisgevingsdocument kan
persoonsgegevens bevatten. Een belangrijke vraag is of die gegevens in klare taal opgenomen
mogen worden of dat er enige vorm van technische bescherming toegepast moet worden (zoals
bijvoorbeeld versleuteling of off-chain opslag met on chain alleen een hash).
De kennisgever ondertekent het document en de bevoegde autoriteiten voorzien het document van
een stempel en handtekening ingeval van goedkeuring. Art. 26 lid 4 EVOA laat toe dat het
kennisgevingsdocument wordt ingediend en uitgewisseld door middel van elektronische
gegevensuitwisseling met elektronische handtekening (mits de bevoegde autoriteiten deze vorm van
gegevensuitwisseling toelaten). De EVOA lijkt er daarmee niet aan in de weg te staan om het
deelproces rond het kennisgevingsdocument in een blockchainapplicatie te vatten.
Het vervoerdocument
Bij de kennisgeving dient ook een vervoersdocument aan de bevoegde autoriteiten aangeleverd te
worden. Dit document bevat grotendeels dezelfde informatie als het kennisgevingsdocument. Het
93

vervoersdocument moet ook ondertekend worden door de kennisgever. Op grond van art. 26 lid 3
EVOA, mag het vervoersdocument in elektronische vorm, met digitale handtekeningen, worden
aangeboden indien het op ieder moment tijdens de overbrenging leesbaar is en indien dit voor de
betrokken bevoegde autoriteiten aanvaardbaar is. Aan deze laatste eis kan voldaan worden door
middel van een mobiel apparaat. Ook het proces rond het vervoersdocument kan daarmee in een
blockchain applicatie worden vormgegeven.
Het vervoerscontract

Op grond van art. 4 lid 4 EVOA, moeten de kennisgever en de ontvanger een contract sluiten over
de nuttige toepassing of verwijdering van de afvalstoffen waarop de kennisgeving betrekking heeft.
Bij de kennisgeving aan de betrokken bevoegde autoriteiten verklaart de kennisgever dat dit contract
bestaat. Omdat het slechts om een (ondertekende) verklaring van het bestaan van het contract gaat
lijkt er geen reden aan te nemen dat dit niet ook via een blockchainapplicatie kan geschieden. In de
toekomst kan allicht het contract als een smart contract worden afgesloten en beschikbaar zijn op de
blockchain. Er zijn geen vormvereisten voor dit contract, maar het moet wel een bindend contract
zijn.
De borgsom
Voor elke overbrenging van afvalstoffen waarvoor een kennisgeving is vereist, wordt een borgsom of
gelijkwaardige verzekering verlangd ter dekking van: a) de vervoerskosten; b) de kosten van nuttige
toepassing of verwijdering, inclusief nodig geachte voorlopige handelingen; en c) de opslagkosten
voor 90 dagen (art. 6 EVOA). De kennisgever verklaart in het kennisgevingsdocument dat er een
borgsom is gedeponeerd of verzekering is gesloten. Evenals bij de verklaring over het contract is
geen reden aan te nemen dat de verklaring niet via een blockchain applicatie afgelegd kan worden.
De bevoegde autoriteit stuurt een ontvangen kennisgeving door aan de andere relevante autoriteiten
binnen drie dagen na ontvangst. De EVOA staat er niet aan in de weg dat ook deze doorzending via
de blockchainapplicatie geschiedt.
Op grond van art. 20 EVOA, bewaren de autoriteiten alle ontvangen documenten gedurende een
periode van tenminste drie jaar. Indien de documenten persoonsgegevens bevatten moeten in
verband met het beginsel van data minimalisatie de persoonsgegevens na verloop van tijd
verwijderd worden. Dat kan problematisch zijn in de blockchain.
Het niet kunnen verwijderen van persoonsgegevens uit de blockchain is een onopgelost probleem.
Op grond van art. 21 EVOA kunnen de bevoegde autoriteiten de informatie betreffende
kennisgevingen van overbrengingen waarmee zij hebben ingestemd, via passende instrumenten,
zoals het internet, openbaar maken, indien deze informatie niet vertrouwelijk is krachtens nationale
of Gemeenschapswetgeving. Dit opent de mogelijkheid om de betreffende informatie onversleuteld
in de blockchain op te nemen.

4.4.3 Aandachtspunten
De EVOA staat niet in de weg aan het uitvoeren van de relevante processen via de blockchain. Het
is aan de Inspectie om af te wegen of de inzet van blockchaintechniek opportuun is.

94

De onmogelijkheid van het verwijderen van op de blockchain geplaatste persoonsgegevens is een
punt van aandacht.
Uiteindelijk blijven fysieke controles nodig. Transporten die nooit ingevoerd zijn in de blockchain kent
de blockchain niet. Als ingevoerde gegevens niet overeenstemmen met de werkelijkheid, kan de
blockchain zelf dit niet constateren.

4.5 Use-case 4: Het delen van privacygevoelige gegevens door de overheid
-- het CAK
De use-case in steekwoorden
Probleem: een gecompliceerd facturatieproces met eigen bijdragen
Relevante partijen: zorgafnemers, zorgaanbieders, gemeente, CAK
Geclaimde bijdrage van blockchain: een vlottere workflow
Juridische implicaties: het is bewerkelijker om de vertrouwelijkheid van gegevens te realiseren, het
corrigeren van gegevens wordt lastiger/onmogelijk en blockchain garandeert niet dat gegevens
correct zijn ingevoerd.
Balans: een vlottere workflow is eenvoudiger te realiseren zonder blockchain.

4.5.1 Korte beschrijving van de use-case
Huidige functie van het CAK in het kader van de Wmo
Als een klant een aanvraag in het kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) doet,
beoordeelt de gemeente of deze wordt toegekend. De klant ontvangt van de gemeente een Wmobeschikking. De gemeente levert hetzij direct hetzij via een zorgaanbieder hulpmiddelen en/of
voorzieningen aan klanten die een positieve Wmo beschikking hebben en betaalt hier in eerste
instantie ook voor. De zorgaanbieder declareert de zorgkosten bij de gemeente. De gegevens over
de geleverde zorg worden doorgegeven aan het CAK. Aan de hand van een aantal basisregistraties
stelt het CAK de Maximale Periodebijdrage (MPB) van de klant vast. Als de klant zorg afneemt,
factureert het CAK de kosten als eigen bijdrage aan de klant tot het bedrag van de MPB. Dit gebeurt
eens in de 4 weken. De klant ontvangt een MPB-beschikking en een factuur eigen bijdrage. Het
CAK incasseert de desbetreffende eigen bijdragen en sluist deze geaggregeerd door aan de
gemeente.
De blockchain pilot
Het CAK heeft een eerste blockchain pilot uitgevoerd. Een tweede pilot is niet tot uitvoering gebracht
in verband met de herinrichting van de WMO die het kabinet in haar regeerakkoord heeft
aangekondigd.378 Het doel van de pilot was om te verkennen of een deel van bovenstaande gang
van zaken met blockchain technologie ondersteund en geherdefinieerd kan worden. Wij richten ons
hier op het aspect dat in de eerste pilot ter hand is genomen, namelijk de vertaling van het
facturatieproces van de eigen bijdrage naar de blockchain. Het CAK-systeem met blockchain
technologie wordt Smart CAK genoemd. Documentatie over het smart CAK schetst hoe het
facturatieproces er uit zou komen te zien bij inzet van blockchaintechniek.379
Bij het afnemen van zorg wordt via een mobiele app een transactie aangemaakt. In de app wordt
vastgelegd hoeveel uur zorg verleend is en tegen welk tarief. De klant en de zorgverlener
controleren dit. Levering van de zorg wordt gevalideerd door middel van een handtekening of
vingerafdruk. In de pilot is niet erin voorzien dat een smart contract controleert of de afgenomen zorg
378 VVD, CDA, D66 en ChristenUnie, Vertrouwen in de toekomst, Regeerakkoord 2017 – 2021, p. 13,

beschikbaar
op: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2017/10/10/regeerakkoord-2017-vertrouwen-in-de-toekomst
379 http://cdn.instantmagazine.com/upload/6826/blockchain-cak.609ab3b34a98.pdf

95

binnen de termen van het zorgcontract met de gemeente valt. Als alles in orde is, kan de
zorgverlener betaald worden.
Klanten krijgen inzicht in de hoogte van hun eigen bijdrage via een wallet waaruit coins worden
weggenomen wanneer zorg wordt afgenomen. Zo, is voor de klant op ieder moment inzichtelijk
welke eigen bijdrage in rekening zal worden gebracht. De klant ontvangt periodiek een factuur ter
inning van de eigen bijdrage. De maximale periodebijdrage wordt jaarlijks automatisch berekend aan
de hand van gegevens afkomstig van de belastingdienst.
Deze aan de documentatie ontleende beschrijving laat vooral zien hoe het systeem zich presenteert
aan de actoren die er gebruik van maken.380 De beschrijving geeft weinig inzicht in hoe het systeem
achter de schermen werkt, en meer in het bijzonder hoe blockchaintechniek ingezet wordt. Een
functionerende blockchain is niet gerealiseerd. Er zijn wel eerste ideeën gevormd over hoe een
permissioned blockchain in grote trekken opgezet zou kunnen worden. Iedere betrokken partij zou
off-chain, uitsluitend de (persoons)gegevens opslaan die voor hem of haar van belang zijn. On-chain
zouden alleen nog nader te bepalen verwijzingen/hashes naar de off chain opgeslagen gegevens
worden opgenomen.
Er is tijdens de uitvoering van de pilot wel discussie geweest over de vraag of het een private of
publiek blockchain zou moeten worden. Transparantie is het argument voor een publieke
blockchain. Vertrouwelijkheid van de betrokken gegevens is het argument voor een private
blockchain. Wie de node-beheerders van de blockchain zouden worden is niet beslist. Een tweede
pilot had hierover duidelijkheid moeten brengen.
In de pilot worden coins en een wallet gebruikt om de hoogte van de eigen bijdrage inzichtelijk te
maken voor klanten. Het is vooral een middel om de geregistreerde eigen bijdrage en de MPB te
visualiseren. Het zijn geen tokens die overdraagbaar zijn. Het was ook geen doel van de pilot om
zulke tokens te scheppen.
Overigens laat deze pilot mooi zien dat de inzet van blockchain techniek niet een kwestie is van een
enkele globale beslissing om blockchaintechniek in te zetten, maar eerder een opeenvolging is van
vele kleinere beslissingen om functionaliteiten in de blockchain te brengen. Zo kan men bijvoorbeeld
de ontwerpkeuze maken om zorgverleners in cryptocurrencies te betalen, maar men kan er ook voor
kiezen betalingen via een traditionele overschrijving te laten verlopen. Het kunnen verrichten van
betalingen binnen de blockchain was geen primaire doelstelling van de pilot. De wijze waarop
betalingen verricht worden kan ingericht worden onafhankelijk van hoe de rest van het smart CAK
vormgegeven wordt. Men zal zich bij het inrichten van een systeem steeds (bij iedere functionaliteit)
opnieuw af moeten vragen of een blockchain oplossing geschikt is en zo ja, waarvoor precies (bijv.
alleen voor het vastleggen transacties of ook voor verificaties?) en hoe dit technisch gerealiseerd zal
worden (bijv. volledig on-chain of alleen een hash on-chain?). Er bestaat in die zin grote flexibiliteit in
de wijze waarop een blockchaintoepassing technisch en organisatorisch wordt ingericht.
Men zal zich bij het inrichten van een systeem steeds (bij iedere functionaliteit) opnieuw af moeten
vragen of een blockchain oplossing geschikt is en zo ja, waarvoor precies (bijv. alleen voor het
vastleggen transacties of ook voor verificaties?) en hoe dit technisch gerealiseerd zal worden (bijv.
volledig on-chain of alleen een hash on-chain?).

4.5.2 Kansen en risico’s onder het huidige wettelijk kader
Ten opzichte van de huidige gang van zaken kan een aantal voordelen gerealiseerd worden door de
inzet van een blockchain. Zo onderhouden partijen binnen de Wmo-keten nu elk een eigen lokale

380 http://cdn.instantmagazine.com/upload/6826/blockchain-cak.609ab3b34a98.pdf

96

administratie. Zij wisselen als gevolg onderling op veel verschillende manieren informatie uit. Vaak
loopt de uitwisseling vertraging op. Dit is inefficiënt, tijdrovend en foutgevoelig.
Klanten worden door de lange doorlooptijden in de Wmo-keten soms geconfronteerd met eigen
bijdrage-facturen van maanden geleden. Het komt ook voor dat facturen gestapeld binnenkomen.
Dit leidt tot veel onduidelijkheid en onzekerheid, en kan ook leiden tot betalingsproblemen voor de
klant. Het is bovendien voor klanten onduidelijk waar ze de eigen gegevens kunnen inzien en
corrigeren.
Een ander aspect waarin een blockchain betekenis kan hebben is transparantie voor
toezichthouders. Het Ministerie en toezichthouders hebben te maken met verschillende partijen, elk
met hun eigen verantwoordingen en rapportages. Daardoor kan verwarring over de juiste cijfers
ontstaan en is het zeer gecompliceerd om analyses over de keten heen uit te voeren.
Volgens het CAK, kan blockchaintechniek een belangrijke bijdrage leveren aan de oplossing van
deze problemen die zich in de huidige situatie voordoen. Indien het project van overgang naar de
blockchain doorgezet wordt, wordt het CAK eerder betrokken in het Wmo-proces, waardoor het CAK
in staat wordt gesteld tijdig alle benodigde informatie te verzamelen voor het efficiënt uitvoeren van
haar dienstverlening. De klant tekent de geleverde ondersteuning of voorziening af, waardoor de
transparantie van de dienstverlening wordt vergroot en (latere) geschillen zoveel mogelijk worden
voorkomen. Doordat de gegevens over geboden ondersteuning direct gekoppeld en geverifieerd
worden kan de zorgaanbieder de geleverde ondersteuning direct declareren bij de gemeente.
Mogelijke problemen worden proactief en tijdig gesignaleerd. Zo kan bijvoorbeeld een klant tijdig
gewaarschuwd worden als een vooraf afgesproken limiet dreigt te worden overschreden, of kan een
gemeente op de hoogte worden gebracht als zorgafspraken niet worden nagekomen.
Volgens het CAK heeft de pilot opgeleverd dat bovenstaande problemen naar verwachting met de
inzet van blockchaintechniek opgelost of verminderd kunnen worden. Het CAK kan inderdaad
nagegeven worden dat met de inzet van ICT de problemen waarschijnlijk wel aangepakt kunnen
worden. Men moet echter wel in aanmerking nemen dat de onderliggende blockchain niet
daadwerkelijk gebouwd is, en dat vele ontwerpkeuzes over de blockchain opengelaten zijn. Dat is
een belangrijke kwalificatie bij het resultaat van de pilot.
Het is ook lastig in te zien wat de meerwaarde van blockchaintechniek is ten opzichte van andere
ICT-technieken. De pilot heeft die vraag niet onderzocht. De pilot was puur een verkenning of
blockchaintechniek toepasbaar is voor het facturatieproces van het CAK.
Een vaak gehoorde meerwaarde van blockchain is dat zij samenwerking tussen partijen die elkaar
niet volledig vertrouwen mogelijk maakt. Deze potentiele meerwaarde van blockchaintechniek heeft
in deze use-case geen noemenswaardige rol gespeeld.381
De inzet van blockchain introduceert nieuwe risico’s. Blockchain technologie is nog volop in
ontwikkeling, er bestaan nog geen geaccepteerde (open) standaarden voor blockchain
implementaties. Er bestaan verschillende blockchain leveranciers en platforms, waarbij momenteel
geen garanties kunnen worden gegeven welke leveranciers of platformen op de lange termijn
succesvol gaan zijn. Er bestaan vooralsnog risico’s voor de continuïteit.
Het is ook onduidelijk hoe schaalbaar blockchains zullen blijken te zijn. Het CAK heeft te maken met
het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport als opdrachtgever, met meer dan 300
gemeenten en duizenden zorgverleners, waaronder vele ZZP’ers. De pilot heeft niet laten zien dat
een inzet van blockchaintechniek op deze schaal mogelijk is.
In de pilot zijn mogelijke juridische problemen niet geïnventariseerd of geanalyseerd.

381 interview CAK.

97

4.5.3 Aandachtspunten
Hieronder worden mogelijke juridische knelpunten die uit deze use-case naar voren komen
weergegeven.
Onveranderlijkheid van de blockchain
We weten niet voor wat voor blockchain uiteindelijk gekozen zou zijn. Maar als gekozen zou worden
voor een blockchain die gebruik maakt van een systeem met crypto-economische prikkels, dan is
het lastig oude gegevens te verwijderen, ook als die niet meer nodig zijn bijvoorbeeld omdat iemand
niet langer van de Wmo gebruik maakt en misschien zelfs gebruik maakt van zijn recht op
vergetelheid. Daarnaast is een blockchain (en dat geldt voor alle typen) ook onveranderlijk in een
meer overdrachtelijke zin. Een Wmo klant die aangeeft dat gegevens niet kloppen kan vrij alleen
komen te staan indien de incorrectheid van de gegevens wordt betwist. In een niet-blockchain
situatie, houdt iedere deelnemer, zoals de gemeente, de zorgverlener, en het CAK, zijn eigen
administratie bij. Als zij gegevens verschillend geregistreerd hebben, dan kan dat zeker een steun in
de rug zijn voor de klant die de incorrectheid (van een van die registraties) betwist. In de blockchain
situatie is er weliswaar sprake van feitelijke redundantie, maar logisch is er maar een databank:
gemeente, zorgverlener en CAK zien dezelfde gegevens. Dat kan leiden tot een meer absoluut
geloof dat gegevens kloppen ten koste van de klant die de correctheid betwist.
Zonder blockchain, kunnen administraties van deelnemers (gemeente, zorgverlener, CAK)
gegevens onderling verschillend registreren. Dit werkt een kritische houding ten aanzien van de
correctheid van in een administratie opgenomen gegevens in de hand. Bij een blockchain zijn er
geen onderlinge verschillen meer. Dat kan resulteren in een kritiekloos geloof in de correctheid van
de op de blockchain aanwezige gegevens. Het betwisten van de correctheid van geregistreerde
gegevens wordt daarmee veel lastiger.
Blindheid
Een blockchain kan niet garanderen dat gegevens tijdig worden ingevoerd of de authenticiteit van
ingevoerde gegevens controleren. Indien gegevens niet of incorrect ingevoerd worden (bijvoorbeeld
meer uren zorg dan daadwerkelijk verleend zijn), dan helpt de blockchain daartegen niet. Natuurlijk
is het wel zo dat gegevens door gebruik te maken van mobiele apps misschien direct ingevoerd
worden nadat de feiten die ze registreren hebben plaatsgevonden. Dat kan de tijdigheid van
registratie en correctheid van de gegevens ten goede komen, maar dit is niet een voordeel dat direct
volgt uit het gebruik van een blockchain. Met een ander geautomatiseerd systeem kan dit voordeel
eveneens bereikt worden.
Een groot probleem in de bestaande praktijk is dat gegevens niet tijdig geregistreerd worden. De
blockchain biedt echter geen oplossing voor dat probleem. Dit onderstreept het belang van een
goede probleemanalyse en een goed besef van het potentieel van blockchaintechniek: welke
problemen kan een blockchain wel oplossen en welke niet.
Transparantie
Hoe is de vertrouwelijkheid van persoonsgegevens te garanderen? Het is duidelijk dat eenieder
slechts kennis mag nemen van feiten die hem of haar aangaan. In een niet-blockchain systeem
wordt dit opgelost met leesrechten. Als je in een blockchain situatie met leesrechten zou werken dan
kan bijna iedere deelnemer dus maar een klein stukje van de blockchain zien, namelijk alleen de
gegevens waarbij hij belang heeft. In een blockchain die met proof-of work werkt kan dus ook bijna
niemand meer de integriteit van de blockchain controleren. Hoe zou je hashes kunnen controleren
als je de gegevens waarover die hash is genomen niet mag zien? Dan ontstaat de facto toch al
gauw weer een situatie waarin deelnemers vertrouwen moeten hebben in een kleine groep
beheerders. Dat is misschien niet een probleem (vele niet-blockchain systemen werken zo en
98

zonder problemen), maar doet wel de vraag rijzen waarom voor een blockchain is gekozen. Een
blockchain is namelijk complexer om te realiseren dan andere automatiseringsoplossingen. Een
andere optie voor een blockchain-oplossing is dat alle gegevens op de blockchain worden
versleuteld. Nog weer een andere optie is dat gegevens off-chain worden opgeslagen en on-chain
slechts een versleutelde hash die het mogelijk maakt de integriteit van off-chain opgeslagen
gegevens te verifiëren. De sleutels worden dan uiteraard alleen gedeeld met degenen die de
gegevens aangaan. Dan kan iedereen de hele blockchain zien (met alle versleutelde gegevens),
maar alleen de gegevens ontsleutelen die hem aangaan. Dit geeft dan wel aanleiding tot een
gecompliceerd sleutelbeheer. Bovendien is de vraag hoe off-chain gegevens opgeslagen worden.
Gaat iedere deelnemer dan toch weer zijn eigen gegevens lokaal opslaan met het risico dat
gegevens uiteen gaan lopen?382 Of worden gegevens ondergebracht in een grote centrale
databank? In het laatste geval zou je juist weer een single-point-of-failure scheppen waartegen
blockchain met zijn redundantie juist zou moeten waken. De vraag is of de geclaimde voordelen van
een blockchain niet verdampen als je nader bekijkt hoe een blockchain uitgewerkt zou moeten
worden.
Om de vertrouwelijkheid van persoonsgegevens te waarborgen worden gegevens off chain
opgeslagen. De vraag is of daarmee niet mogelijke voordelen van het gebruik van een blockchain
weer weggenomen worden.

382 Bijvoorbeeld, als de discipline ontbreekt om bij wijzigingen een rectificatie aan de blockchain toe te voegen en

andere lokale registraties niet op de hoogte worden gebracht.

99

5. Synthese
5.1 Introductie
In hoofdstuk 2 is in hoofdlijnen aangegeven wat een blockchain is en hoe hij functioneert. Het bleek
dat blockchains typisch een aantal eigenschappen bezitten: onveranderlijkheid, blindheid,
redundantie en decentralisatie en transparantie. Voorts bleek het relevant te zijn onderscheid te
maken tussen permissioned en permissionless blockchains. In hoofdstuk 3 is een aantal juridische
aspecten belicht. Daaruit kwam reeds een aantal knelpunten naar voren waartoe de inzet van
blockchaintechniek aanleiding kan geven. In hoofdstuk 4 is een viertal use-cases behandeld om
zicht te krijgen op de knelpunten die bij inzet van blockchaintechniek in de praktijk naar voren
komen. Dit alles levert een breed palet van knelpunten op waartoe de inzet van blockchains
aanleiding geeft. In dit hoofdstuk wordt een poging ondernomen de grotere lijnen te distilleren uit het
gedetailleerde beeld dat uit de voorgaande hoofdstukken naar voren komt.
Daartoe wordt onderscheid gemaakt in regulerings- en pure handhavingskwesties. In paragraaf
5.2.1 wordt een kader gegeven voor het in beeld brengen van reguleringsvragen. De kansen en
risico’s van blockchaintoepassingen worden in paragraaf 5.2.2 gestructureerd in beeld gebracht aan
de hand van dit kader. Paragraaf 5.3 zal ingaan op pure handhavingskwesties.

5.2

Reguleringsvragen

5.2.1 Een kader
Blockchaintechniek is een techniek die zich met enige dwingendheid oplegt aan eenieder die met
een blockchain in zee gaat. Het is feitelijk niet gemakkelijk zich aan de gevolgen van gebruik van
een blocktechniek te onttrekken nadat men eenmaal ingestapt is. Het is dan ook niet verwonderlijk
dat in de literatuur blockchain vaak in verband wordt gebracht met code-as-law of
technoregulering.383 Dat gebeurt op verschillende manieren, of in verschillende gradaties.
Soms – maar niet in dit rapport – wordt betoogd dat blockchain een volledig alternatief vormt voor
het recht. In crypto-libertaire groepen, wordt code als de enige legitieme vorm van regulering gezien,
zou code het recht overbodig maken, en zou het recht niet in staat zijn code te reguleren. Die claims
gaan te ver. Het recht heeft algemene gelding.384 Niemand staat boven de wet.
Blockchaintechniek zet het recht niet opzij, maar er is wel wederzijdse beïnvloeding van techniek en
recht. In dit verband is het volgende citaat van Yeung illustratief. Yeung onderscheidt drie typen
doelstellingen die aan blockchaintoepassingen ten grondslag liggen en brengt deze in verband met
het recht:385
I suggest that three different classes of blockchain applications can be identified, based
primarily on the purposes and intentions of particular blockchain participants in relation to the
conventional legal system and the potential harms which these applications might generate,
which I refer to as (a) hostile evasion, referring to the use of blockchain systems with the
express intention of evading the substantive constraints of conventional law (b) efficient
alignment, in which blockchain systems are employed for the purposes of complementing
and/or supplementing conventional law in order to streamline or enhance compliance with
legal standards, and (c) alleviating transactional friction, referring to blockchain applications
aimed at co-ordinating actions across and between multiple participants, motivated by a
383 Yeung 2018.
384 Yeung 2018, par. 1.
385 Yeung 2018, par. 2.3.

100

desire to avoid the procedural inefficiencies and complexities associated with the legal
process, including the transaction costs, monitoring costs and agency costs associated with
conventional law.
Het is duidelijk dat ook bij aanvaarding van de suprematie van het recht er wederzijdse beïnvloeding
is en afwegingen gemaakt moeten worden: het recht beoogt bescherming te bieden, maar wil ook
ruimte laten voor innovatie.
Onder welke omstandigheden is aanvaardbaar dat techniek meestuurt, mede invulling geeft aan de
onderlinge verhoudingen tussen deelnemers aan een blockchain. Koops heeft een stevige aanzet
gegeven voor een kader voor het beoordelen van de aanvaardbaarheid van normatieve
technologie.386 Koops stelt de vraag welke criteria aangelegd zouden moeten worden om de
aanvaardbaarheid van normatieve technologie te beoordelen, in het licht van democratische en
constitutionele waarden. Zijn analyse leidt hem naar een onderscheid tussen materiële, procedurele
en resultaatscriteria (in volgorde van afnemend belang). In dit rapport wordt voortgebouwd op het
door Koops ontwikkelde kader. Het kader wordt hier gebruikt om de kansen en risico’s van
blockchain techniek in beeld te brengen en de bespreking ervan te structureren.
De analyse die hieronder volgt zal zowel overheids- en niet-overheidsblockchains betreffen. Alleen
waar dat nuttig is, zal expliciet onderscheid gemaakt worden. Het door Koops ontwikkelde kader is
bruikbaar zowel voor private als voor publieke regulering. Regulering is steeds polycentrischer
geworden. Regulering is horizontaal en verticaal een complex en interactief proces. Private
regulering gaat als het ware steeds meer op in een amalgaam van publieke en private regulering.
Vanuit die visie verdient private regulering het bestreken te worden door generieke criteria voor
regulering.
Als substantiële criteria worden mensenrechten en andere morele waarden onderscheiden. De
belangrijkste procedurele criteria zijn legitimiteit387 en democratie. Overige procedurele criteria
betreffen de transparantie van het stellen van regels, efficiëntie en proportionaliteit, en
verantwoording. Als resultaatscriteria zijn te noemen: keuze versus effectiviteit,388 flexibiliteit en
transparantie van regels.
Blockchains zijn verschillend en toepassing van het kader op de ene blockchain geeft aanleiding tot
andere bevindingen dan toepassing op een andere blockchain. De analyse hieronder gaat
noodzakelijkerwijze uit van een gegeneraliseerd beeld van blockchains. Voor het doel van de
analyse is dit echter voldoende: het nader aanscherpen van het beeld van de risico’s en kansen van
blockchain in juridisch perspectief met het oog op een eventuele daaruit voortvloeiende
reguleringsbehoefte.

5.2.2 Aanvaardbaarheid van blockchain techniek
Materiële criteria: bescherming van mensenrechten en andere morele waarden
Het recht heeft de functie mensenrechten en ander morele waarden te beschermen. De introductie
van blockchains in de samenleving leidt tot een nieuw speelveld waarin de verhoudingen tussen
betrokken actoren opnieuw ingedeeld worden. Daarbij kunnen mensenrechten en andere morele
386 Koops 2007.
387 Koops noemt dit criterium Rule of Law, hetgeen volgens hem mede omvat due process, legality en legal certainty.
388 De effectiviteit van de handhaving van een in techniek ingebakken norm zal doorgaans groter zijn als de techniek

niet de mogelijkheid openlaat om van de norm af te wijken. De mogelijkheid van afwijking kan echter van belang zijn
voor bijzondere situaties waarin de norm niet zonder meer opgaat. Het inbouwen van de mogelijkheid om af te wijken
houdt weer het risico van misbruik in (afwijking in situaties waarin de norm eigenlijk gehandhaafd zou moeten
worden). De aanvaardbaarheid vergt hier een afweging van het belang van handhaving tegen autonomie.

101

waarden onder druk komen te staan. Welke mensenrechten en andere morele waarden in een
blockchain onder druk komen te staan hangt ten dele af van het toepassingsdomein van de
blockchain of blockchain toepassing. Niettemin kunnen wel enkele bredere reflecties gegeven
worden over de mogelijke implicaties van blockchains op genoemde rechten en waarden. We
onderscheiden hier twee categorieën van implicaties: 1. Directe problemen met betrekking tot
mensenrechten en ander morele waarden en 2. Sluipende implicaties van de inzet van blockchain
techniek.
Directe problemen
Er doen zich problemen voor in relatie tot velerlei mensenrechten en morele waarden. Zo zijn er
duidelijke knelpunten rond privacy en gegevensbescherming. De onveranderlijkheid van vooral
permissionless blockchains leidt ertoe dat oude gegevens niet uit de blockchain verwijderd worden.
De naleving van het beginsel van data minimalisatie en de handhaving van het recht op vergetelheid
komen daardoor onder druk te staan. Er zijn wel technieken die compliance met de eisen van de
AVG rond wissing dichterbij brengen, maar het is onduidelijk of zij daadwerkelijk aan de AVG
voldoen (par 3.3.4). Smadelijke of lasterlijke informatie kan evenmin verwijderd worden.
Een belangrijk element in de rechtmatige omgang met persoonsgegevens is dat
verantwoordelijkheden voor de verwerking ervan duidelijk belegd zijn. In permissionless blockchains
bestaat er evenwel nog grote onduidelijkheid over wie als verantwoordelijke en wie als bewerker
heeft te gelden. Dit is een probleem dat voortvloeit uit de decentralisatie van blockchains. Tevens is
onduidelijk wie de doorzettingsmacht heeft om de omgang met persoonsgegevens daadwerkelijk
aan te passen waar dat nodig is (par 3.3.1). Het recht op correctie van persoonsgegevens kan onder
druk komen zoals hieronder zal blijken.
In de kern hebben veel problemen te maken met autonomie. Wie zich eenmaal met een smart
contract inlaat kan zich vanwege de onveranderlijkheid ervan nauwelijks nog aan de
voorgeprogrammeerde gevolgen onttrekken. Transparantie van de blockchain is niet steeds zodanig
dat een betrokkene alle gevolgen voorziet. Dit wordt in de hand gewerkt doordat smart contracts (die
overigens meestal niet ‘smart’ zijn) meestal een strikt logische afwikkeling volgen, zonder ruimte
voor flexibiliteit. Menselijk betrokkenen, gewend als zij zijn aan intermenselijke relatie waarin ruimte
is voor flexibiliteit, kunnen zich moeilijker een voorstelling maken van een strikt logische afdoening.
Hoewel een blockchain slechts informatie bevat (en uiteraard geen fysieke objecten) kan toch het
recht op eigendom onder druk komen. In de scheepsregister use-case zagen we bijvoorbeeld dat er
een kleine kans is op een splitsing in de blockchain waardoor de rechtstoestand van een schip
onbepaald kan raken.
Effectenwetgeving dient ter bescherming van het beleggend publiek. De wetgeving voorziet in
uitgebreide informatieplichten, omdat ondernemingen die kapitaal aantrekken juist niet altijd op hun
blauwe ogen vertrouwd kunnen worden. Het is onduidelijk of de uitgifte van tokens onder deze
wetgeving valt. De AFM waarschuwt op haar website voor ICOs (Initial Coin Offerings) omdat
ongereguleerde ICOs grote risico’s inhouden voor beleggers.389 Blockchains kunnen niet voorkomen
dat het beleggend publiek schade ondervindt van ongereguleerde ICOs.

389 https://www.afm.nl/en/professionals/onderwerpen/ico

102

Sluipende implicaties
Gelijkheid en non-discriminatie
Er is sprake van een steeds verdergaand vertrouwen en bouwen op data in de samenleving. Data
vormen steeds meer de werkelijkheid die bepalend is. Blockchains passen naadloos in deze
ontwikkeling. Blockchains zijn niet alleen verzamelplaatsen van data, maar dragen er ook aan bij dat
rechtssubjecten beoordeeld worden volgens hun digitale evenbeeld (par. 3.4.1).390391
Algoritmische besluitvorming kan theoretisch gelijke behandeling en non-discriminatie in de hand
werken. De techniek werkt zonder aanziens des persoons. Er is echter groeiend bewijs dat
dataverzamelingen en besluitvormingsalgoritmen bestaande vooroordelen weerspiegelen en deze
zelfs uitvergroten.392 Algoritmische besluitvorming kan ook expliciet ingezet worden om onderscheid
te maken op basis van (echte of vermeende) kenmerken van personen: personalisering.393
Toepassing van blockchains houdt daarmee het risico in dat gelijkheid en non-discriminatie onder
druk komen te staan.394

Correctierecht onder druk
Zonder blockchain, kunnen administraties van deelnemers (gemeente, zorgverlener, CAK)
gegevens onderling verschillend registreren. Dit kan een zekere gezonde twijfel opwekken over de
correctheid van in een administratie opgenomen gegevens. Bij een blockchain zijn er geen
onderlinge verschillen meer. Dat kan resulteren in een kritiekloos geloof in de correctheid van de op
de blockchain aanwezige gegevens. Het betwisten van de correctheid van geregistreerde gegevens
wordt daarmee veel lastiger (par 4.5).
Normondermijning
Hoe verhoudt blockchain zich tot de menselijke waardigheid? Blockchain werkt mogelijk een
opvatting in de hand waarin een mens niet meer gezien wordt als een vertrouwenswaardig
rechtssubject, maar als een entiteit die gedisciplineerd moet worden. Juist de mogelijkheid om zich
niet aan de regels te houden is een belangrijk aspect van het mens zijn. Is de mogelijkheid van
burgerlijke ongehoorzaamheid niet juist datgene wat de mens een moreel waardig wezen maakt?395
Een mogelijke implicatie hiervan kan zijn dat techno-disciplinering het gezag van
rechtsnormen ondermijnt. De norm raakt immers ondergesneeuwd. De technische
disciplinering treedt op de voorgrond. Het wordt een spel om de technische disciplinering te
omzeilen.396 Het wordt allicht niet eens meer onderkend dat er een norm aan
technoregulering ten grondslag ligt.
The DAO hack laat zien dat dit een reëel risico is. De toe-eigening van cryptocurrencies uit een ICO
gaf aanleiding tot een fork in de blockchain.397 Een fractie van de gemeenschap vond dat de regels
zoals die uit het smart contract volgden de geldige norm representeerden. Een andere fractie achtte
de maatschappelijk (of juridische?) norm dat middelen opgehaald in een ICO gebruikt moeten
worden voor het doel waarvoor ze zijn opgehaald bepalend.

390 De bitcoin blockchain aanvaardt bijvoorbeeld een transactie van een ieder die kan aantonen over de betreffende

private sleutel te beschikken. Of deze persoon ook bevoegd is, is in wezen niet van belang voor de blockchain.
391 Dat geautomatiseerde besluitvorming plaatsvindt in een blockchain neemt niet het risico weg dat het beeld dat uit
de data spreekt niet klopt. (par 3.4.1)
392 Barocas & Selbst 2016.
393 Finck 2018, p.88-90, De Filippi & Wright 2018, p. 202.
394 Bodo et al 2019, par. V (B).
395 Brownsword 2005, par. 3..
396 De Filippi & Wright 2018, p. 200.
397 Finck 2018, p. 187-189.

103

Kern procedurele criteria
Legitimiteit
Als er inbreuk wordt gemaakt op mensenrechten of andere morele waarden gebeurt dat dan op een
juridische grondslag en met waarborgen die de inbreuk kunnen dragen?
Een overheidsorgaan dat een besluit neemt via een blockchain moet zorgen dat zij handelt op
wettelijke basis, volgens wettelijke procedures en met een voorspelbare uitkomst. Aangenomen dat
een bestuursorgaan gebruik maakt van een smart contract op een blockchain ter oefening van een
haar toegekende bevoegdheid, welke waarborgen moet zij daarbij in acht nemen? De voorbereiding
van de besluitvorming (het verzamelen van informatie) moet voldoen aan gebruikelijke voorwaarden
rond zorgvuldigheid (art. 3.2 AWB), authenticiteit en integriteit. De laatste voorwaarden zijn bij een
blockchain niet vanzelfsprekend vervuld: een blockchain is in beginsel blind. Er moeten afdoende
maatregelen genomen worden om de authenticiteit en integriteit van aan de besluitvorming ten
grondslag liggende informatie te waarborgen. De eigenlijke besluitvorming moet voldoen aan eisen
van formele en materiele zorgvuldigheid: alle betrokken factoren moeten meegenomen worden en
proportionaliteit moet in acht genomen worden. Dit laatste sluit het uitsluitend gebruik van blockchain
voor besluiten op basis van open normen zo goed als uit.398 Een open norm laat zich niet precies in
code vertalen. Bij het ‘omzetten’ van rechtsregels in code raken deze vaak vervormd. Code kent niet
de flexibiliteit van natuurlijke taal en kan moeilijker omgaan met vaagheid, de 'open texture' van
begrippen en onverwachte gebeurtenissen.399 Kunstmatige intelligentie kan hier in de toekomst
misschien verandering in brengen. Een blockchain zal gewoon aan alle voornoemde voorwaarden
moeten voldoen en het is niet vanzelfsprekend dat een blockchain daaraan voldoet.
Een private partij heeft vrijheid van handelen, tenzij deze wordt weggenomen door
dwingendrechtelijke bepalingen of positieve rechten van anderen. Het contractenrecht laat
bijvoorbeeld toe dat er contracten met behulp van een blockchain worden gesloten en/of uitgevoerd.
Smart contracts wijken echter wezenlijk af van de gewone manier waarop mensen een contract
opvatten: als een onderdeel van een intermenselijke relatie, die niet tot in detail vooraf regelt hoe er
met verschillende omstandigheden moet worden omgegaan (par. 3.2.8). Wie eenmaal met een
smart contract in zee is gegaan kan zich niet meer zo gemakkelijk aan de gevolgen onttrekken.
Gebondenheid zal onder geschikte omstandigheden wel worden aangenomen, maar helemaal zo
vanzelfsprekend is het niet. Is een gebruiker van een smart contract voldoende duidelijk waar hij
zich aan bindt bij gebruik van het smart contract? Kan toestemming de basis zijn? Dit vergt per geval
een waardering van omstandigheden waaronder een en ander plaatsvindt.
Bovendien is veel afhankelijk van de intenties waarmee een blockchain ingezet wordt.
Yeung illustreert mooi wat het risico is. Een belangrijke motivatie om deel te nemen in een
blockchain is: 400
‘to engage in novel forms of cooperation in ways that avoid the procedural burdens and
associated costs and formalities associated with conventional legally-supported forms of
coordination’.
De frictie, de vertraging die het gevolg is van de rule of law is juist reden om in blockchain een
alternatief te zien. Als voorbeelden noemt zij de initial coin offerings en blockchains voor het
coöperatief genereren, delen en verdelen van energie. Het streven naar het vergroten van efficiëntie
houdt het risico in dat procedurele waarborgen afkalven. Yeung zegt hierover:401

398 Groothuis 2005, p. 60-61.
399 Prakken 1993.
400 Yeung 2018, par. 2.2.3.
401 Yeung 2018, par 2.2.3 (b).

104

In part, controversy surrounding ICOs is rooted in recognition that the procedural burdens of
securities legislation are ultimately intended to provide substantive protection to the investing
public and which should not therefore be so readily side-stepped simply by entrepreneurs
using of blockchain technology to finance their risky ventures.
Het streven naar innovatie en efficiëntie is de prikkel en de geclaimde legitimatie om juridische
waarborgen ter zijde te schuiven.402 Als de blockchain de functie van die waarborgen niet overneemt
(quod non), laat zich de vraag stellen of dit nog wel als een gewenste ontwikkeling gezien moet
worden.403
Democratie en transparantie van het stellen van regels
Normatieve technologie raakt al degenen die met de technologie in aanraking komen. Als het
gebruik van de technologie niet berust op vrije keuze, bijvoorbeeld omdat er geen redelijke
alternatieven zijn, dan vergt aanvaardbaarheid dat de betrokkenen in enige vorm worden
meegenomen in de ontwikkeling, adoptie of het gebruik van de technologie. Daarvoor is in de eerste
plaats nodig dat de normativiteit transparant is voor de betrokkenen.
De meeste blockchains kennen een of andere vorm van governance. Dat geldt ook voor
permissionless blockchains.404 Het bestaan van een governance structuur in een blockchain is in
zekere zin uit noodzaak geboren. Het protocol en de core code moeten regelmatig aangepast
worden in verband met onvoorziene omstandigheden, veranderde behoeften of het opheffen van
programmeerfouten.405 De governance structuur maakt dit mogelijk. Zij biedt theoretisch (en vaak
ook praktisch) de mogelijkheid om participatie van betrokkenen vorm te geven. Er bestaat veel
variatie in de governance structuur tussen verschillende blockchains.
Bij de beschrijving van governance in permissionless blockchains in paragraaf 2.3, is onderscheid
gemaakt tussen twee hoofdtypen van governance:406 on chain en off chain governance. Als
voordelen van on-chain governance worden snelheid en efficiëntie worden genoemd, maar er zijn
vragen in termen van representativiteit van belanghebbende actoren (bijvoorbeeld indien het aantal
participerende currency-houders klein is) en vragen rond de bescherming van minderheidsbelangen
(bijvoorbeeld omdat de telling van stemmen een te grote invloed heeft).
Bitcoin en Ethereum werken met off-chain governance. Daarin kan eenieder een voorstel in
discussie brengen, maar uiteindelijk beslissen de ontwikkelaars welke voorstellen geaccepteerd
worden. Dan is het nog aan miners die gezamenlijk tenminste de helft van de rekenkracht bezitten
om de aanpassing door te voeren.
Onder aantekening dat iedere blockchain uiteraard vrij is zijn eigen governance structuur te kiezen,
is het beeld dat uit het bovenstaande naar voren komt dat een ieder wel de mogelijkheid heeft om te

402 Wetgevers weten niet goed hoe ze met deze ontwikkelingen om moeten gaan. Omdat het allemaal in

kwantitatieve zin nog allemaal erg beperkt is, stellen ze zich afwachtend op. Ze willen deze nieuwe ontwikkelingen
niet breken in de knop. Het is niet duidelijk wat het moment is om in te grijpen. Hier doet zich het bekende
Collingridge dilemma voor.
403 Bodo et al 2019, par. V(B) Code as Law.
404 Een permissionless blockchain leidt op zichzelf niet tot rechten en verplichtingen tussen node-beheerders
onderling en node-beheerders en gebruikers, tenzij zij zelf verdere afspraken maken. (par 3.2.2). Een permissionless
blockchain heeft geen juridische governance-structuur, maar kan wel een feitelijke vorm van governance hebben.
(3.2.3) Een permissioned blockchain heeft een juridische governance-structuur vanwege het permissioned karakter
van de blockchain. (par. 3.2.3).
405 Finck 2018, p.186-187.
406 Finck 2018, p.192-194.

105

participeren, maar dat onduidelijk blijft of ‘gewone’ gebruikers wel voldoende participeren en hun
belangen in voldoende mate worden meegenomen in de verder ontwikkeling van blockchains.
In een permissioned blockchain is governance allicht eenvoudiger te realiseren. Er is een
consortium of partij die de node-beheerders toelaat. Governance kan gecentraliseerd zijn bij deze
partij of berusten bij meerdere partijen (bijvoorbeeld de beheerders van nodes).407 Smart contracts
kunnen geprogrammeerd worden door gebruikers zonder daarin andere actoren te betrekken.
In deze gevallen staat de code-ontwikkeling en adoptie veeleer onder controle van een beperkt
aantal partijen. Daarmee lijkt dit meer op gebruik van technoregulering buiten een blockchain
context. Ook daar speelt uiteraard het belang van democratische betrokkenheid een rol en is het
zaak dat relevante stakeholders in een vroegtijdig stadium worden betrokken om te voorkomen dat
zij voor voldongen feiten worden geplaatst of dat democratische controle pas kan plaatsvinden nadat
implementatie een stevige aanvang heeft genomen. Dit is niet specifiek voor blockchains, maar blijft
niettemin een aandachtspunt.
Een ander aspect betreft de informatie-asymmetrie rond code-aanpassingen. Zelfs indien
voorgestelde code-aanpassingen gedeeld worden via een openbaar toegankelijke repository, dan
nog vergt het doorgronden van een voorstel enige voorkennis op het gebied van informatica en van
de wijze waarop de blockchain of het smart contract waarin een wijziging wordt aangebracht
geprogrammeerd is. Dit is kennis die niet bij iedereen aanwezig is. Bovendien is voor een grote
groep betrokkenen niet zo relevant hoe een adaptatie precies wordt vormgegeven, maar is voor hen
meer van belang wat de normatieve implicaties daarvan zijn. Het gaat hen daarbij niet alleen om de
directe of beoogde normatieve implicaties, maar ook om de bijeffecten.
Bovendien is code een lastige ingang om normatieve keuzes te bespreken. Er is geen een-op-een
vertaling van regels naar code. Hoe de code functioneert en in de praktijk uitwerkt zal vaak pas bij
gebruik duidelijk worden (zoals bijvoorbeeld bleek bij de The DAO-zaak).
De toegankelijkheid van informatie over een voorgestelde aanpassing en de implicaties ervan voor
mensenrechten, andere morele waarden en procedurele waarborgen, is een aandachtspunt.
Efficiëntie en proportionaliteit
Blockchains worden voor velerlei doeleinden in gezet. Als overkoepelende doelcategorieën worden
de volgende in de literatuur genoemd: het oplossen van een vertrouwensprobleem,408 het
ondersteunen van het recht,409 zoals transparantie en tenslotte efficiëntiewinst.410 411
Hiervoor is aangegeven dat de toepassing van blockchains om materieel aanvaardbaar te zijn
tenminste mensenrechten, andere morele waarden en procedurele waarborgen moeten
respecteren. Dit vormt het kader waarbinnen de proportionaliteit van blockchains getoetst wordt. De
doeleinden waarvoor blockchains worden ingezet zijn geconceptualiseerd als verbeteringen ten
opzichte van een situatie waarin geen blockchain wordt ingezet. Deze laatste is in brede streken
neer te zetten als gebruik van traditionele databanken onder centraal beheer, inzet van traditionele
intermediairs en adoptie en uitvoering van code door vertrouwde partijen. De proportionaliteitvraag
vertaalt zich daarmee in de vraag of een blockchain een redelijk middel is om tot verbetering van de
huidige situatie te komen.

407 Finck 2018, p.195-197.
408 Nakamoto 2008, Introduction.
409 Yeung 2018, Finck 2018, p. 43-44.
410 Yeung 2018, par. 2.2.3.
411 Een laatste doel waarvoor een blockchain ingezet zou kunnen worden is het ondermijnen van het recht (zie Yeung

2018). Bij dit doel is de proportionaliteitsvraag niet op zijn plaats. Voor een blockchain die er op uitgelegd is het recht
te ondermijnen is vooral de handhavingsvraag van belang die in paragraaf 5.4 wordt behandeld.

106

Hierbij moet echter de volgende kanttekening geplaatst worden. Het uitvoeren van een
proportionaliteitstoets in abstracto is vrijwel onmogelijk. Daarvoor zijn er teveel verschillende
blockchains, teveel verschillende toepassingscategorieën en is de non-blockchain situatie te
veelvormig. Daarom is in het navolgende volstaan met een aantal globale observaties.

Vertrouwensprobleem
Het maatschappelijk leven vergt dat men vertrouwen moet stellen in personen, bedrijven en
instellingen. Volgens Nakamoto (maar niet de use-cases), is dit ongewenst. De blockchain zou
zorgen voor controleerbaarheid waardoor vertrouwen niet meer nodig zou zijn.
Bij het vertrouwensprobleem, stelt zich de vraag of traditionele intermediairs inderdaad zo
onbetrouwbaar zijn dat inzet van een blockchain geïndiceerd is. De overstap op een
blockchainoplossing vergt immers een grote investering. Belangrijker is misschien nog wel dat
onzeker is of een blockchain wel leidt tot een situatie waarin niet meer ‘vertrouwd’ hoeft te worden
en alles ‘’gecontroleerd’ is.
De blindheid van de blockchain maakt nu juist dat de traditionele intermediairs nog steeds nodig zijn
omdat integriteit van de data zich beperkt tot integriteit van die data op de blockchain. Voor
verificatie/authenticatie van data voor entree tot de blockchain zijn derden (bijvoorbeeld een oracle
of een mens) noodzakelijk zodat vertrouwen via de achterdeur weer binnen komt.
Tevens zal men zich kritisch de vraag moeten stellen of een blockchain geen vertrouwen vergt in de
nieuwe intermediairs van blockchain. In dit verband kan gewezen worden op het betoog van Finck,
dat blockchains lang niet zo gedecentraliseerd zijn als het lijkt, dat er geen techniek is zonder
politiek, het totstandbrengen van een sterke governance structuur van wezensbelang is voor
blockchains en dat het realiseren van effectieve governance op een polycentrische manier een
enorme uitdaging is.412 Met andere woorden, blockchains kunnen niet buiten een effectieve,
betrekkelijk centrale, bemenste governance structuur heen. Het netto-effect is dat vertrouwen in
nieuwe intermediairs in de plaats komt van vertrouwen in oude intermediairs en van een ‘oplossing
van het vertrouwensprobleem’ (zo dat al oplossing behoeft) geen sprake is.

Efficiëntiewinst
Efficiëntiewinst is in zichzelf een nastrevenswaardig doel. Het veronderstelt dat de inzet van een
blockchain efficiënter is dan traditionele intermediairs en/of dat de dienstverlening beter wordt. Zo
wordt bijvoorbeeld verondersteld dat een permissionless blockchain voor het scheepsregister leidt
tot kostenbesparing en tijdsbesparing, doordat geen tussenkomst van notaris en de bewaarder van
het kadaster nodig is, en controles en verwerking geautomatiseerd plaatsvinden. Een ander
voorbeeld van de toegevoegde waarde van blockchaintechnologie is de mogelijkheid van registratie
van het tijdstip van transacties (par 3.2.5).
De vraag is echter of een blockchain daadwerkelijk leidt tot efficiëntiewinst. We hebben hierboven al
gezien dat een blockchain een beperkte functionaliteit heeft, namelijk het garanderen van de
integriteit van data en code. In de praktijk is echter behoefte aan andere functionaliteiten (garantie
van authenticiteit, koppeling met de wereld buiten blockchain). Daarvoor is dan vaak weer de inzet
van traditionele intermediairs vereist. In de scheepsregister use-case, bleek bijvoorbeeld dat de
identificatie van de werkelijke personen niet geautomatiseerd kan plaatsvinden, terwijl er een publiek
belang is bij de identificatie, namelijk het bestrijden van witwassen en financiering van terrorisme
(par. 4.2). In de CAK use-case, is een groot probleem in de bestaande praktijk dat gegevens niet
tijdig geregistreerd worden. De blockchain biedt echter geen oplossing voor dat probleem. In de ILT
412 Finck 2018, p. 205-209.

107

use-case bleek dat uiteindelijk fysieke controles nodig blijven. Bij de bespreking van smart contracts
(ar 3.), bleek dat bij het gebruik van menselijke ‘oracles’ voor de beoordeling van omstandigheden
het smart contract weer afhankelijk wordt van menselijke tussenkomst en dan niet automatisch
verloopt. Juist waar de blockchain communiceert met de ‘buitenwereld’ gaat de efficiëntie verloren
en dat kan de blockchain niet oplossen. Alleen kijken naar de werkzaamheden van de nodebeheerders is een te eng perspectief en geeft geen volledig beeld van de (in)efficiëntie.
Hieraan zou men kunnen tegenwerpen dat uit de use-cases naar voren komt dat het bereiken van
efficiëntiewinst als een van de belangrijkste argumenten wordt gezien om de mogelijkheden van
blockchaintechniek te verkennen. Hoewel de use-cases nog niet in een stadium verkeren waarin
een efficiëntiewinst ten opzichte van de bestaande situatie gemeten zou kunnen worden, is
inderdaad aan te nemen dat de verwachting dat een efficiëntiewinst te bereiken is, niet volledig uit
de lucht is gegrepen. Men moet echter bedenken dat in de use-cases vooral een papieren situatie
wordt geautomatiseerd. Onbekend is wat voor efficiëntiewinst kan worden behaald door
procesontwerp en traditionele automatisering en of die winst hoger of lager is dan de vermeende
winst van een blockchain oplossing.
De claim dat blockchain problemen rond gefragmenteerde werkprocessen, zoals bij het
scheepsregister, oplost is discutabel. Alle benodigde data kan weliswaar voor iedere relevante partij
op de blockchain beschikbaar zijn, maar daarmee is nog geen workflow gerealiseerd. Inpassing en
beoordeling van de data in een werkproces vergt een aparte laag in software die bovenop de
blockchain gelegd zal moeten worden. Aangezien die (nog) niet bestaat reist wederom de vraag of
een klassieke ICT-implementatie van het werkproces niet efficiënter is of kan zijn.
Als daarenboven een eventuele efficiëntiewinst door de inzet van blockchain techniek ten koste gaat
van de effectiviteit, dat is het nog maar de vraag of de efficiëntiewinst überhaupt gewenst is. Zo liet
de scheepsregister use-case zien dat controles door de notaris en bewaarder van het kadaster de
kans verkleinen dat een transactie moet worden teruggedraaid wegens fraude, misbruik, dwang of
vergissingen. Als die controles vervallen wordt het scheepsregister minder betrouwbaar (par. 4.2).
Daarnaast vereist blockchain die met proof-of-work werkt dat veel geïnvesteerd wordt in elektriciteit
en computerapparatuur, hetgeen de claim dat automatisering tot kostenbesparing leidt mitigeert.

Ondersteuning van het recht
De inzet van blockchain techniek om het recht te ondersteunen is volgens Yeung redelijk
onproblematisch.413 Yeung noemt het voorbeeld van het Corda platform voor financiële diensten. De
betrokken financiële dienstverleners hebben expliciet vastgelegd dat hun onderlinge verhouding
geregeerd wordt door de contracten die ze met elkaar hebben gesloten en niet door de
verwerkingen die op het Corda platform plaatsvinden. Ook het gebruik van een blockchain ter
bevordering van transparantie is nastrevenswaardig.
Niettemin kunnen zich ook hier fricties voordoen tussen het recht en de resultaten waartoe
toepassing van de blockchain aanleiding geeft. Yeung noemt als voorbeeld twee banken die hun
onderling verkeer via smart contracts afwikkelen. Als het onderling verkeer transacties van cliënten
van de banken betreft en een smart contract geeft ongewild negatieve effecten voor de cliënt, dan
kan de laatste moeilijkheden ondervinden bij het vinden van genoegdoening, in het bijzonder
wanneer dat aanpassing van een smart contract vergt. Zullen de banken bereid zijn die taak op zich
te nemen?

413 Yeung 2018, par. 2.2.2.

108

Bredere proprotionaliteitskwesties
Blockchains, althans sommige types van blockchains hebben nadelen die hen minder geschikt
maken voor alle hierboven genoemde doeleinden, dan wel nadelige neveneffecten vormen. De
volgende kunnen worden genoemd: beperkte schaalbaarheid, twijfelachtige duurzaamheid,
betrouwbaarheid, en verzet tegen verandering van oude gegevens.
Er is twijfel over de schaalbaarheid van met name permissionless blockchains (scheepsregistratie
en CAK use-case). Proof-of-Work vergt te veel tijd om grote transactievolumes aan te kunnen. In de
bitcoin blockchain staat de schaalbaarheid voorts nog onder druk door de beperkte blockgrootte.
Schaalbaarheidsproblemen kunnen de beschikbaarheid van een blockchain aantasten. Bij een
blockchain die het consensusmechanisme Proof-of-Work hanteert en die een groot aantal miners
kent, neemt het elektriciteitsverbruik een onacceptabele omvang aan. Er zijn schattingen dat het
minen in de bitcoin blockchain evenveel elektriciteit kost als een klein land als Ierland verbruikt.414
De betrouwbaarheid van permissionless blockchains is niet absoluut. Onder crypto-economische
consensusmechanismen is nooit volledig zeker dat de gegevens in de blockchain niet meer
veranderd worden. De gegevens kunnen bijvoorbeeld veranderen wanneer een consortium van
miners een langere keten van geldige gegevens weet te genereren dan de keten die tot dan toe voor
de langste werd gehouden (probleem genoemd in de scheepsregistratie use-case). Dit kan volstrekt
onverwacht komen. Permissionless blockchains verzetten zich tegen wijziging van oude gegevens.
In sommige contexten (recht op vergetelheid, kinderpornografie, intellectuele eigendom, smaad en
laster etc.) kan dit aanleiding geven tot bijzonder lastige, juridische disputen.
Verantwoording
Het onderwerp blockchain en verantwoording betreft vaak de vraag hoe blockchain gebruikt kan
worden om verantwoording af te leggen over bedrijfs- of organisatieprocessen. De blockchain is dan
middel voor het afleggen verantwoording. In het kader dat hier gehanteerd wordt gaat het echter
over het afleggen van verantwoording over normatieve keuzes die in de blockchain dan wel smart
contracts zijn neergelegd.
Voor geautomatiseerd genomen overheidsbesluiten rust op de overheid ‘de verplichting om de
gemaakte keuzes en de gebruikte gegevens en aannames volledig, tijdig en uit eigen beweging
openbaar te maken op een passende wijze zodat deze keuzes, gegevens en aannames voor derden
toegankelijk zijn.’415(par. 3.4.1) In zijn brief aan de Tweede Kamer van 9 oktober 2018 maakt de
minister voor rechtsbescherming een onderscheid tussen ‘technische transparantie’ en
‘uitlegbaarheid’.416 Technische transparantie betreft in de praktijk de broncode en gebruikte
databestanden, of in geval van zelflerende algoritmen, het gebruikte model en trainingsdata. Bij
uitlegbaarheid van algoritmes gaat het om ‘het beschrijven van het doel dat met het algoritme wordt
nagestreefd, welke variabelen doorslaggevend zijn geweest voor de uitkomst, het type gegevens dat
wordt gebruikt, en de eventuele beslisregels.’ 417
In sommige blockchains wordt voorzien in een mate van technische transparantie, bijvoorbeeld waar
core code open source is of smart contracts op een openbare blockchain staan. Uitlegbaarheid van
besluiten in de blockchain is nog minder ontwikkeld. Sommige informatie kan allicht ontleend worden
aan gedocumenteerde discussie in het kader van de totstandkoming van de betreffende code. Het
blijft echter de vraag of hieraan voldoende informatie over normatieve keuzes en hun omzetting
414 The Economist explains, Why bitcoin uses so much energy, 9 juli 2018, beschikbaar op:

https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/07/09/why-bitcoin-uses-so-much-energy geraadpleegd op
25 april 2019.
415 Raad van State 17 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1259, r.o. 14.4.
416 Kamerstukken II 2018/19, 26643, 570.
417 Kamerstukken II 2018/19, 26643, 570.

109

ontleend kan worden, en of de informatie voldoende toegankelijk is voor betrokkenen. De
toegankelijkheid kan zowel fysieke toegankelijkheid betreffen (vindbaarheid) als de intellectuele
toegankelijkheid (begrijpelijkheid). Dit is een aandachtspunt.
Het afleggen van verantwoording kan onder druk komen door dat niet duidelijk is wie daarvoor
verantwoordelijk is. Zo bleek in par. 3.3.1, dat het in een permissionless blockchain niet altijd
duidelijk is wie als verwerkingsverantwoordelijke heeft te gelden. In permissionless blockchains is
bovendien het adequaat aansturen van en contracteren met ‘verwerkende’ node-beheerders lastig.
Een falen bergt het risico in zich dat de verwerking van persoonsgegevens niet transparant wordt
bevonden (par 3.3.1).
Resultaatscriteria
Keuze versus effectiviteit
Dit criterium zegt dat het bieden van keuze de effectiviteit van technoregulering kan ondermijnen.418
Zo zou het bieden van de mogelijkheid om een privé kopie te maken de effectiviteit wegnemen van
een technische kopieerbeveiliging. In een blockchain context, zou dan bijvoorbeeld veranderlijkheid
van in de blockchain opgeslagen gegevens de effectiviteit van de blockchain kunnen ondermijnen,419
bijvoorbeeld als middel om traditionele tussenpersonen overbodig te maken. Hierboven is onder het
kopje ‘Efficiëntie en proportionaliteit’ al aangegeven dat blockchains allicht voor minder problemen
een effectieve oplossing bieden dan vaak gedacht. Sommigen voorspellen dat permissionless
blockchains zich uiteindelijk alleen zullen blijken te eigenen voor niche toepassingen.420 Dit kan een
argument zijn tegen aanvaardbaarheid van inbreuken bijvoorbeeld op het recht op vergetelheid in
permissionless blockchains en daarmee misschien een argument dat een oplossing veeleer in de
techniek dan in het recht gezocht moet worden. Voor toepassingen waarvoor een permissionless
blockchain een effectieve oplossing biedt kan dit uiteraard anders liggen. In de praktijk blijkt dat
bedrijven en organisaties meestal kiezen voor de flexibelere permissioned blockchain.421
Flexibiliteit
Het criterium vraagt of een normatieve techniek zich voldoende kan aanpassen aan een veranderde
gebruikscontext. In de blockchain context kan dit de core code (infrastructuur niveau) of smart
contracts betreffen (toepassingsniveau). Voor zover het gaat om de core code hangt dit met name af
van de governance structuur die veranderingen aan de code mogelijk moet maken. We zagen
hiervoor onder het kopje ‘Democratie en transparantie van het stellen van regels’ dat niet bij alle
permissionless blockchains de governance even goed is geregeld, waardoor niet geborgd is dat de
belangen van alle betrokkenen even goed meegenomen worden. Dat kan zijn weerslag hebben op
de flexibiliteit van de core code.
Een smart contract in een blockchain kan in zichzelf niet aangepast worden. Er kan echter wel voor
gezorgd worden dat een niet langer gewenst smart contract niet langer gebruikt wordt en mogelijke
gebruikers doorverwezen worden naar een vervangend smart contract.422
Een permissioned blockchain behoort vaak toe aan een of meerdere organisaties. Dat geeft in
beginsel een goed uitgangspunt om afspraken te maken over het aanpassen van code in een
blockchain.
418 Het verlies aan effectiviteit kan dan een argument zijn voor aanvaardbaarheid van keuzeloze techno-regulering.
419 Nakamoto 2008, Antonopoulos 2017.
420 Matt Higginson, Nadeau, and Rajgopal 2019.
421 Moerel 2019.
422 In Ethereum, via ‘delegatecall’. Bron: Ethereum, Introduction to Smart Contracts, Beschikbaar op:

https://solidity.readthedocs.io/en/v0.4.21/introduction-to-smart-contracts.html (geraadpleegd 25 april 2019).

110

Transparantie van regels
Het theoretische idee achter een openbare blockchain is dat eenieder de code kan lezen. De core
code is doorgaans open source software. Een smart contract op een publieke blockchain kan door
eenieder geïnspecteerd worden. Het is echter de vraag of transparantie van code ook transparantie
van de regels impliceert, zoals hierboven reeds in de paragraaf over verantwoording bleek. Zo zijn
smart contracts niet te begrijpen of controleren zonder specialistische kennis, en het inhuren van
zulke kennis is kostbaar, terwijl het riskant is om erop te vertrouwen dat het contract doet wat de
ontwikkelaar zegt (par. 3.2.8).

5.3 Handhaafbaarheid
Hierboven zijn blockchains benaderd vanuit het perspectief van de aanvaardbaarheid als normatieve
technologie. Daarmee is als het ware omlijnd wat de gewenste situatie is. Als zich die gewenste
situatie niet voordoet en het recht gehandhaafd moet worden tegen deelnemers aan een blockchain,
liggen er risico’s in de sfeer van de realiseerbaarheid van handhaving. Dat is het onderwerp van
deze paragraaf. Welke risico’s in het kader van handhaafbaarheid kunnen onderscheiden worden?

5.3.1 Handhaving tegen wie?
Er zijn vele partijen die potentieel aangesproken kunnen worden. Hier zijn te noemen: internet
serviceproviders, miners, beheerders van full nodes, core software developers, gebruikers,
tussenpersonen zoals beurzen voor cryptocurrencies of banken, en overheden voorzover zij in de
governance van blockchains betrokken zijn. Misschien ook aanbieders van oracles.

5.3.2 Moeilijkheden in het adresseren van degene tegen wie gehandhaafd wordt
5.3.2.1 Territorialiteit
Een blockchain is een netwerk dat zich vaak uitstrekt over grondgebied van meerdere jurisdicties.
Blockchains zoals bitcoin strekken zich uit over de hele wereld, en daarmee ook buiten de EU.
Actoren die men zou willen aanspreken kunnen zich in jurisdicties buiten Nederland of de EU
bevinden. Het recht in die jurisdicties kan minder bescherming bieden dan wij hier in Nederland of
de EU gewend zijn. Formeel betekent dat niet altijd dat zij aan ons recht onttrokken zijn. Het
materiele toepassingsgebied van de AVG strekt zich onder omstandigheden ook uit tot buiten de EU
gevestigde actoren, mits zij gegevens van EU-burgers verwerken. Ook kan het zijn dat regels over
toepasselijk recht toch de Nederlands recht als toepasselijk recht aanwijzen.
Niettemin, zijn er praktische zin wel problemen. Internationaal privaatrecht geeft weliswaar in
concrete gevallen aan welk recht van toepassing is en welke rechter bevoegd is, maar de uitkomst
kan sterk wisselen afhankelijk van relatief toevallige kenmerken van de zaak. De regels over
jurisdictie en toepasselijk recht kunnen tot ongewenste resultaten leiden, zoals moeten procederen
in meerdere staten (par.3.2.8)
Het kan wenselijk zijn dat er bij blockchain eenduidiger regels worden opgesteld. Daarbij zouden wel
extra beschermingsregels nodig zijn om te vermijden dat blockchains worden opgericht in landen
met weinig bescherming. Er is geen eenvoudige oplossing voor internationale geschillen over
blockchain. Het verdient aanbeveling om internationale samenwerking te zoeken op dit gebied, door
bijvoorbeeld in Europees verband regels te formuleren, waarna de Europese Unie in overleg kan
treden met belangrijke landen op het gebied van blockchain (U.S.A., China, Rusland).
Een meer praktische mogelijkheid die verkend zou kunnen worden is te bezien of internet
accessproviders gevraagd kan worden buitenlandse nodes te blokkeren. Buiten de blockchain
context bestaat hier al enige ervaring mee in de handhaving van het auteursrecht, bijvoorbeeld in
The Pirate Bay zaken.

111

5.3.2.2 Identiteit
Als de identiteit en woon- of verblijfplaats van de wederpartij onbekend zijn, is het niet mogelijk om
deze te dagvaarden voor een gerechtelijke procedure. In hoeverre is dit een probleem in zaken over
blockchain? Indien een blockchain toebehoort aan een (rechts)persoon kan deze aangesproken
worden. Vaak worden ook cryptocurrency-beurzen of andere intermediairs zoals banken
aangesproken. In de bitcoin blockchain zijn enorme servers met een groot elektriciteitsverbruik nodig
om te minen. De benodigde apparatuur en het elektriciteitsverbruik maken het ook moeilijk om onder
de radar te blijven. Niettemin is denkbaar dat er in voorkomende gevallen moeilijkheden zijn in het
identificeren van mogelijke gedaagden. In een permissionless blockchain hoeft bijvoorbeeld de
identiteit van beheerders van nodes niet bekend te zijn.
5.3.2.3 Verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid
Er kan onduidelijkheid bestaan over wie formeel waarvoor verantwoordelijk is, met name in
permissionless blockchains. Angela Walch constateert dat er niemand verantwoordelijk is voor het
operationeel houden van de Bitcoin software.423 Overeenkomsten zouden verantwoordelijkheden
aan actoren kunnen toedelen. Doorgaans zijn er echter geen overeenkomsten tussen
buitenstaanders en beheerders van nodes of tussen beheerders onderling (par. 3.2.3). Het kan in
permissionless blockchains onduidelijk zijn wie verwerkingsverantwoordelijke of verwerker in de zin
van de AVG is (par. 3.3.1).
Met name in permissionless blockchains kan onduidelijk zijn of er überhaupt verantwoordelijkheid of
aansprakelijkheid bestaat, dan wel hoever die reikt. Zijn beheerders van nodes bijvoorbeeld verplicht
zich volgens het protocol te gedragen? Zo ja, jegens wie? (par. 3.2.1) Zijn beheerders van nodes tot
meer/anders dan het protocol verplicht? Zo ja, jegens wie? (Par. 3.2.1, 3.2.4, 3.2.9).
Toch is hiermee niet gezegd dat niemand verantwoordelijk gehouden kan worden. In de eerste
plaats kan het probleem soms omzeild worden door poortwachters aan te spreken.
Poortwachters zijn partijen die in de positie zijn om (als groep) de toegang tot een bepaald systeem
te bepalen. Bijvoorbeeld zijn er bij bitcoin onofficiële poortwachters, te weten de bitcoinbeurzen.
Nieuwe specifieke wettelijke regels kunnen gecreëerd worden die zich op bepaalde poortwachters
richten, zoals bijvoorbeeld wettelijke regels inzake aansprakelijkheid van bepaalde partijen
betrokken bij blockchain, meldplichten e.d. (par. 3.2.10). Zulke maatregelen zijn echter alleen
effectief indien zij internationaal zijn afgesproken. Het verdient dan ook aanbeveling om
internationale samenwerking te zoeken op dit gebied, door bijvoorbeeld in Europees verband regels
te formuleren, waarna de Europese Unie in overleg kan treden met belangrijke landen op het gebied
van blockchain (U.S.A., China, Rusland).
Voorts spreekt bijvoorbeeld Finck de verwachting uit dat blockchains zonder governance structuur
het niet zullen redden. Ze zullen naar verwachting interne afspraken moeten maken en dan wordt
ook duidelijker hoe de verantwoordelijkheden liggen. Tenslotte is natuurlijk mogelijk dat het recht
verantwoordelijkheid toedeelt als partijen dat zelf niet doen. Onder de AVG kan een partij die
onvoldoende duidelijk kan maken dat zij slechts verwerker is als verwerkingsverantwoordelijke
worden aangemerkt door de toezichthouder.

5.3.3 Het doorzetten van handhavingsmaatregelen
Als het gaat om het wijzigen of verwijderen van gegevens op een blockchain, heeft het aanspreken
van een beheerder van een enkele node weinig direct effect. De gegevens zullen immers via andere
full nodes nog steeds beschikbaar zijn. Een blockchain kent een hoge mate van redundantie (par.
2.4.1). Het aanspreken van alle beheerders van nodes in een permissionless blockchain is
423 Walch 2015, p.870.

112

omslachtig, casu quo praktisch onmogelijk. In met name permissionless blockchain ontbreekt het
aan een partij die de doorzettingsmacht heeft om dingen te veranderen (bijv. verwijdering van oude
gegevens bij alle full nodes). Er is gebrek aan een (sterke) interne governance structuur (par. 3.2.2).
Dit heeft consequenties. Smart contracts hoeven niet overeen te stemmen met de juridische
overeenkomst, maar het is bij divergentie lastig om af te dwingen dat het smart contract wordt
uitgevoerd op de manier als volgens de juridische overeenkomst nodig is (par.3.2.9). Het is lastig om
gegevens uit de blockchain te wissen, ook indien dit juridisch noodzakelijk is.
Uiteindelijk is dit een proportionaliteitsvraag: weegt het belang bij wissing van oude gegevens
zwaarder dan de ondernemingsvrijheid van de blockchain ondernemers en het nut dat de blockchain
levert? Deze vraag zal aan de hand van de omstandigheden van het geval beantwoord moeten
worden: wat is het belang bij wissing? Is er een ingreep in het businessmodel van de beheerders
nodig, en zo ja, welke? Welk effect heeft handhaving van het recht op het nut van de blockchain?

113

6. Conclusie
In de publiciteit worden aan blockchains en smart contracts vele innovatieve eigenschappen
toegeschreven. Het zou traditionele intermediairs overbodig maken. Het maakt nieuwe vormen van
samenwerking mogelijk (tussen partijen die elkaar niet noodzakelijkerwijze vertrouwen). Het leidt tot
verbetering van dienstverlening en kostenbesparing. Blockchain is het internet van waarde.
Tegelijkertijd moet geconstateerd worden dat blockchain een ingewikkelde techniek is. Er bestaan
veel misverstanden en onduidelijkheden over wat de techniek precies is en wat ze wel en niet kan.
Het beeld wordt nog verder vertroebeld doordat er verschillende blockchains bestaan met ieder net
weer wat andere eigenschappen dan andere blockchains.
In de kern zijn blockchains databanken die op meerdere plaatsen door evenzovele beheerders
worden bijgehouden.
Belangrijk is onderscheid te maken tussen permissionless en permissioned blockchains. In
eerstgenoemde blockchain kennen de beheerders van de nodes elkaar niet. Een uitgebreid systeem
van crypto-economische prikkels waarbij ook een cryptocurrency een belangrijke rol speelt zorgt
voor de coördinatie die de blockchain doet functioneren. In permissioned blockchains beslist een
centrale instantie of een collectief (bijv. alle beheerders) wie als nieuwe beheerders toegelaten
worden. Permissioned blockchains hoeven niet te werken met crypto-economische prikkels en
cryptocurrencys. In feite, door dat juist niet te doen, vormen zij een waardevol alternatief voor
permissionless blockchains.
De belangrijkste bijzondere eigenschappen van blockchains zijn in onze ogen:
Onveranderlijkheid. Gegevens die eenmaal in een blockchain zijn opgeslagen kunnen niet
aangepast worden of uit de blockchain verwijderd worden. Dat is echter vooral een eigenschap van
blockchains waarin coördinatie gebaseerd is op een systeem van crypto-economische prikkels. In
die blockchains kunnen gegevens niet gewijzigd worden. Maar zelfs daar is niet van absolute
onveranderlijkheid van gegevens sprake. Zeer uitzonderlijke situaties, zoals een fork, een 51%
aanval of een gezamenlijke beslissing van alle node-beheerders, kunnen aanleiding geven tot een
systeembreuk en dan staat de onveranderlijkheid van gegevens op losse schroeven. Een
permissioned blockchain (mits niet gebaseerd op crypto-economische prikkels) kan wel vrij
gemakkelijk in een governance structuur voorzien die wijziging van opgeslagen informatie mogelijk
maakt.
Vaak wordt aan blockchains toegeschreven dat zij alles kunnen controleren. De werkelijkheid is dat
een blockchain alleen kan controleren door vergelijking met gegevens die al in de blockchain staan
of die van buiten worden aangeleverd via een zogenaamd oracle. Met andere woorden, er is meer
dat een blockchain niet weet dan wat hij wel weet. Een blockchain is meer blind dan alwetend.
Blockchains zijn redundant. De gegevens worden op meerdere servers onder beheer van meerdere
beheerders opgeslagen. Dat kan bescherming geven tegen natuurrampen of cyber-aanvallen. Het
maakt echter ook coördinatie binnen het netwerk moeilijk. Coördinatie in al die gevallen die niet door
het protocol zijn voorzien, is lastig.
Blockchains zijn in technische zin transparant. Dit is ook vooral een eigenschap van permissionless
blockchains. De technische transparantie is echter een 2-snijdend zwaard. Aan de ene kant is het
voor veel toepassingen niet zo handig dat iedereen alles kan zien. Dan moeten weer maatregelen
getroffen worden om data aan het zicht van de buitenwereld te onttrekken. Aan de andere kant, kan

114

de beschikbaarheid van zeer veel gedetailleerde data ook weer de begrijpelijkheid van data
ondermijnen.
Op een aantal blockchains is het mogelijk zogenaamde smart contracts te plaatsen. Een smart
contract is in wezen uitvoerbare code. Die code hoeft overigens niet smart te zijn (in de zin van
werkend met kunstmatige intelligentie) en het hoeft ook geen overeenkomst in juridische zin te zijn.
De naamgeving is misleidend. Eenmaal op een blockchain geplaatst kan een smart contract niet
gewijzigd of verwijderd worden. De code wordt in beginsel uitgevoerd zonder dat degene die het
smart contract op de blockchain heeft geplaatst daarop nog invloed heeft.
Ten behoeve van het onderzoek is een viertal use-cases onderzocht: over het plaatsen van het
scheepsregister op een blockchain, een systeem voor schatkistbankieren ten behoeve van de
nieuwbouw van scholen, een blockchain voor documentatie rond Europese afvaltransporten en een
blockchain verkenning rond vergoedingen in het kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning.
In al deze casussen, staat een proces centraal waarin vele partijen stukken met elkaar uitwisselen
en waarin het proces gefragmenteerd en traag is. De mogelijkheden van blockchain worden voor al
verkend met het oog het realiseren van een efficiëntiewinst.
Juridisch kader
Het in beeld brengen van de verschillende juridische aspecten van blockchains vergt een structuur
die als ordenend principe kan functioneren. Daartoe is hier gekozen voor criteria van
aanvaardbaarheid van normatieve technologie. Blockchain is normatieve technologie. Door haar
opzet beoogt zij de verhoudingen tussen betrokken partijen opnieuw te definiëren. Bovendien is het
gekozen schema van criteria voldoende algemeen om een breed beeld te gegeven van juridische
aspecten. In deze conclusie komen de vier belangrijkste criteria aan bod.
Mensenrechten en morele waarden/beschermingsfunctie van het recht
Welke mensenrechten en morele waarden komen door het gebruik van blockchain onder druk?
Sommige komen vrij expliciet onder druk in andere gevallen is het meer een impliciet proces.
Gegeven het brede toepassingsgebied van blockchains kunnen mensenrechten en morele waarden
onder druk komen. De belangrijkste die in dit onderzoek naar voren zijn gekomen zijn de hierna
genoemde.
Tot de expliciet onder druk komende mensenrechten vallen onder andere privacy en
gegevensbescherming. Zij komen onder druk door eigenschappen als onveranderlijkheid en
redundantie. Met name in permissionless blockchain is het wissen van persoonsgegevens die niet
langer nodig zijn of ten aanzien waarvan de betrokkene een beroep doet het recht van vergetelheid
een probleem (onveranderlijkheid). Ook onduidelijkheid rond het beleggen van
verantwoordelijkheden in permissionless blockchains belet een adequate bescherming van
persoonsgegevens (gevolg van de manier waarop redundantie vorm is gegeven).
Autonomie staat onder druk. Informatieplichten ten aanzien van gebruikers zijn onduidelijk en
blockchaintoepassingen laten weinig ruimte voor het accommoderen van de autonomie van de
gebruiker en eventuele andere betrokkenen (het vatten van processen in code en casu quo
onveranderlijkheid).
De geautomatiseerde afloop van processen gebaseerd op een beperkte set data (blindheid van de
blockchain) houdt een risico in van ongelijke behandeling en discriminatie.
Ook kan blockchain impliciet tot ondermijning van rechtsnormen leiden. De blockchain/smart
contracts kanaliseren gedrag en de toepasselijke rechtsnorm verdwijnt uit zicht. De code gaat in de
115

gedachten van de betrokkenen de rol overnemen van het recht. Het wordt een spel om de code te
ontwijken zonder besef van de onderliggende rechtsnorm. The DAO hack laat dit duidelijk zien. Een
deel van de gemeenschap zag de in code ingebakken kanalisering als de enig bindende norm.
Hier is wel reden om de vinger aan de pols te houden.
Legitimiteit
Er wordt vaak geclaimd dat een blockchain vertrouwen overbodig zou maken. Daarbij wordt over het
hoofd gezien dat in de code voor de blockchain of voor het smart contract vele keuzes besloten
liggen. Wie zich eenmaal met een blockchain ingelaten heeft, kan zich niet meer eenvoudig aan de
voorgeprogrammeerde gevolgen onttrekken. In plaats van te geloven dat vertrouwen overbodig is
geworden, doet men er beter aan zich af te vragen wat de legitimiteit is van de machtsuitoefening
door middel van code. De legitimiteit heeft een formeel aspect (bestuurshandelen vergt een
wettelijke basis, private partijen zijn in beginsel vrij te handelen), maar ook een waarborg aspect: er
moeten voldoende waarborgen ingebouwd zijn om de eenvoudige gebruiker niet te overleveren aan
de willekeur van de bouwer van de techniek. Hier speelt vooral ook de integriteit van de degenen die
de relevante code bepalen een rol. Het is mogelijk om blockchaintoepassingen te legitimeren, maar
het is evenzeer mogelijk om in naam van innovatie- of efficiëntiebevordering om aan waarborgen en
legitimiteit af te doen.
Democratie en transparantie van het stellen van regels
Blockchains hebben implicaties voor veel mensen die niet betrokken zijn geweest bij de ontwikkeling
van de code die die implicaties bewerkstelligen. Dat doet de vraag rijzen naar de democratische
legitimatie van blockchain: in hoeverre worden degenen die geraakt worden door blockchain
betrokken in het vormgeven van een blockchain of blockchaintoepassing? Dit hangt uiteraard af van
de wijze waarop governance in een blockchain is vormgegeven. Daarin bestaat geen uniformiteit.
De belangrijkste permissionless blockchains hebben een governance structuur waarin weliswaar
eenieder kan participeren, maar de beslissingsmacht toch ligt bij miners en core code ontwikkelaars.
Zeker als de maatschappelijke impact van blockchains toeneemt, is een effectieve governance een
belangrijk aandachtspunt. Voorts is van belang dat democratische betrokkenheid in een vroegtijdig
stadium plaats vindt, om te voorkomen dat democratische besluitvorming voor voldongen feiten
wordt geplaatst.
Proportionaliteit
Blockchain wordt ingezet voor uiteenlopende doeleinden. Het bereiken van efficiëntiewinst (betere
dienstverlening, lagere kosten) is blijkens de use-cases een dominante beweegreden. Tegelijkertijd
kunnen mensenrechten en morele waarden door de inzet van blockchains onder druk komen. Is een
blockchain in dit speelveld een redelijk middel om het doel (efficiëntiewinst) te bereiken?
In de eerste plaats moet de claim dat een blockchain tot efficiëntiewinst leidt gemitigeerd worden.
Een blockchain lost het probleem van de authenticiteit van gegevens die de blockchain ingaan niet
op. Het waarborgen van authenticiteit vergt communicatie met de ‘buitenwereld’ (bijvoorbeeld
traditionele intermediairs) en daar gaat efficiëntie verloren. Alleen kijken naar de werkzaamheden
van de node-beheerders is een te eng perspectief en geeft geen volledig beeld van de (in)efficiëntie.
De claim dat blockchain problemen rond gefragmenteerde werkprocessen oplost, zoals bij het
scheepsregister, is discutabel. Alle benodigde data kan weliswaar voor iedere relevante partij op de
blockchain beschikbaar zijn, maar daarmee is nog geen workflow gerealiseerd. Inpassing en
beoordeling van de data in een werkproces vergt een aparte laag in software die bovenop de

116

blockchain gelegd zal moeten worden. Aangezien die (nog) niet bestaat rijst wederom de vraag of
een klassieke ICT-implementatie van het werkproces niet efficiënter is of kan zijn.
Er is reden kritisch te zijn over de efficiëntiewinst die met blockchain projecten te behalen is, terwijl
met name blockchains die op basis van crypto-economische prikkels functioneren daar belangrijke
nadelen tegenover stellen: problemen rond de onveranderlijkheid van data, twijfels over de
schaalbaarheid en bij blockchains die met proof-of-work werken, duurzaamheidsbezwaren.
Concluderend kan gezegd worden dat dit rapport kritisch is over blockchains. Dat neemt niet weg
dat waar blockchain kansen biedt die aangegrepen moeten worden. Blockchain blijkt evenwel niet
het geneesmiddel tegen alle kwalen te zijn en met name permissionless blockchains hebben
bijwerkingen. Het is belangrijk bij het overwegen van nieuwe blockchain projecten om eerst een
goede probleemanalyse te maken en nauwkeurig te bezien of een blockchain voor de
geïdentificeerde problemen een oplossing biedt. Als dit het geval is dan biedt het in hoofdstuk 5
uitgewerkte kader een eerste handvat om juridische randvoorwaarden in kaart te brengen en er zo
een maatschappelijk verantwoorde innovatie van te maken.

117

118

Bibliografie
Alharby & Van Moorsel 2017
M. Alharby & A. van Moorsel, ‘Blockchain-based Smart Contracts: A Systematic Mapping Study’,
Computer Science & Information Technology 2017, p. 125-140.
Allen 2017
H.J. Allen, ‘$=Euro=Bitcoin’, Maryland Law Review 2017, afl. 4, vol. 76, p. 877-939.
Allen 2018
J.G. Allen, ‘Wrapped and Stacked: “Smart Contracts” and the Interaction of Natural and Formal
Language’, European Review of Contract Law 2018 (14/4), p. 307–343.

Antonopoulos 2017
A.M. Antonopoulos, Mastering Bitcoin: Programming the Open Blockchain, O'Reilly Media, Inc.
2017.
Asser Procesrecht/Asser 3 2017
W.D.H. Asser, Mr. C. Assers Handleiding tot de beoefening van het Nederlands Burgerlijk Recht.
Procesrecht. 3. Bewijs, Deventer: Wolters Kluwer 2017.
Asser/Bartels & Van Mierlo 3-IV 2013
S.E. Bartels & Van Mierlo, Mr. C. Assers Handleiding tot de beoefening van het Nederlands
Burgerlijk Recht. 3. Vermogensrecht algemeen. Deel IV. Algemeen goederenrecht, Deventer:
Kluwer 2013.
Asser/Hartkamp & Sieburgh 6-IV 2015
S. Hartkamp & C.H. Sieburgh, Mr. C. Assers Handleiding tot de beoefening van het Nederlands
Burgerlijk Recht. 6. Verbintenissenrecht. Deel IV. De verbintenis uit de wet, Deventer: Kluwer 2015.
Asser/Japikse 8-II* 2012
R.E. Japikse, Mr. C. Assers Handleiding tot de beoefening van het Nederlands Burgerlijk Recht. 8.
Verkeersmiddelen en vervoer. Deel II. Rechten en voorrechten op zeeschepen: Kapitein,
bevoegdheden en verplichtingen, Deventer: Kluwer 2012.
Asser/Maeijer & Van Olffen 7-VII 2017
J.M.M. Maeijer & M. van Olffen, Mr. C. Assers Handleiding tot de beoefening van het Nederlands
Burgerlijk Recht. 7. Bijzondere overeenkomsten. Deel VII. Maatschap, vennootschap onder firma en
commanditaire vennootschap, Deventer: Wolters Kluwer 2017.
Asser/Sieburgh 6-I 2016
C.H. Sieburgh, Mr. C. Assers Handleiding tot de beoefening van het Nederlands Burgerlijk Recht. 6.
Verbintenissenrecht. Deel I. De verbintenis in het algemeen, eerste gedeelte, Deventer: Wolters
Kluwer 2016.
Atzori 2015
M. Atzori, ‘Blockchain technology and decentralized governance: Is the state still necessary?’, 2015,
p. 1-37, beschikbaar via: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2709713.
Bacon e.a. 2017
J. Bacon e.a., ‘Blockchain Demystified’, Queen Mary School of Law Legal Studies 2017, Research
Paper nr. 268/2017, beschikbaar via: https://ssrn.com/abstract=3091218.

119

Bal 2015
A. Bal, ‘How to Tax Bitcoin?’, in: D.L.K. Chuen (red.), Handbook of Digital Currency, Amsterdam:
Academic Press 2015, p. 267-282.
Barocas & Selbst 2016
S. Barocas & A.D. Selbst, ‘Big Data's Disparate Impact’, 104 California Law Review 671 2016.
Barkhuysen & Jak 2017
T. Barkhuysen & N. Jak, ‘Afdeling Bestuursrechtspraak formuleert toetsingskader voor
geautomatiseerde besluitvormingsprocessen’, Stibbe, 2017.
Baron e.a. 2015
J. Baron e.a., ‘The Current State of Virtual Currencies’, in: J. Baron e.a., National Security
Implications of Virtual Currency. Examining the Potential for Non-state Actor Deployment, Santa
Monica: RAND Corporation 2015, p. 5-22, beschikbaar via:
http://www.jstor.org/stable/10.7249/j.ctt19rmd78.8.
Bartoletti 2017
C. Bartoletti e.a., ‘Dissecting Ponzi schemes on Ethereum: identification, analysis, and impact’,
Universita di Cagliari 2017, beschikbaar via: https://arxiv.org/pdf/1703.03779.pdf.
Baukema 2013
J. Baukema, ‘Bitcoin: een (ongereguleerd) betaalmiddel van de toekomst?’, Tijdschrift voor
Financieel Recht 2013/12, p. 411-418.
Bayern 2014
S. Bayern, ‘Dynamic Common Law and Technological Change: The Classification of Bitcoin’,
Washington & Lee Law Review Online 2014, afl. 2, vol. 71, p. 22-34.
Beerepoot 2018
Y.S. Beerepoot, 'Blockchain unchained: gevolgen van blockchain voor de faillissementspraktijk',
Tijdschrift voor Insolventierecht 2018/34.

Bentke 2017
J. Bentke, ‘On-Chain vs Off-Chain’, 2017, beschikbaar via:
https://energyweb.atlassian.net/wiki/spaces/EWF/pages/17760291/On-Chain+vs+Off-Chain.
Berberich & Steiner 2016
M. Berberich & M. Steiner, ‘Blockchain Technology and the GDPR - How to Reconcile Privacy and
Distributed Ledgers’, European Data Protection Law Review (2) 2016, p. 422-426.
Berlee 2017
A. Berlee, ‘Volledige openbaarheid het doel voorbij’, WPNR 2017/7169, p. 844-852.
Berlee 2018
A. Berlee, Access to Personal Data in Public Land Registers (diss. Maastricht), Den Haag: Eleven
2018.
Berlee 2018a
A. Berlee, ‘Pandakteregistratie van Belastingdienst naar blockchain: een verkenning’, Maandblad
voor Vermogensrecht 2018/3, p. 87-93.
Bernardt & Van Vlastuin 2015
120

M. Bernardt & J.D. van Vlastuin, ‘De executie van bitcoins’, Gerechtsdeurwaarder 2015/1, p. 24-26.
Biemans 2018
J.W.A. Biemans, ‘Beslag op en executie van domeinnaamrechten en bitcoins’, in: S.J.W. van der
Putten & M.R. van Zanten (red.), Compendium beslag- en executierecht, Den Haag: Sdu 2018, p.
561-579.

BitFury Group 2015
BitFury Group in collaboration with Jeff Garzik, Public versus Private Blockchains. Part 1:
Permissioned Blockchains, White Paper, 2015 (Version 1.0).
Blemus 2017
S. Blemus, ‘Law and Blockchain: A Legal Perspective on Current Regulatory Trends Worldwide’,
Revue Trimestrielle de Droit Financier 2017, afl. 4, p. 1-15.
Bochove, Van 2013
L.M. van Bochove, Betrokkenheid van derden bij contractbreuk (diss. Rotterdam), Oisterwijk: Wolf
Legal Publishers 2013.
Bodo et al. 2019
B. Bodó, V. Ferrari, A. Giannopoulou, J. Quintais, ‘Blockchain and the Law: A Critical Evaluation’,
Stanford Journal of Blockchain Law & Policy (2), 1, 2019.
Bogost 2017
I. Bogost, ‘Cryptocurrency Might Be a Path to Authoritarianism’, 2017, beschikbaar via:
www.theatlantic.com.
Böhme & Pesch 2016
R. Böhme & P. Pesch, ‘Technische Grundlagen und datenschutzrechtliche Fragen der BlockchainTechnologie’, Datenschutz und Datensicherheit (DuD) 2016, pp 473–481.
Brownsword 2005
R. Brownsword, ‘Code, Control, and Choice: Why East is East and West is West’, 21 Legal Studies
2005, pp. 1-21.
Buterin 2014
V. Buterin, ‘DAOs, DACs, Das and More: An Incomplete Terminology Guide’, Ethereum Blog 2014.
Cafaggi & Clavel 2011
F. Cafaggi & S. Clavel, ‘Interfirm networks across Europe: a private international law perspective’, in:
F. Cafaggi (red.), Contractual Networks, Inter-Firm Cooperation and Economic Growth, Cheltenham:
Elgar Publishing 2011, p. 201-245.
Casey & Niblett 2017
A.J. Casey & A. Niblett, ‘Self-Driving Contracts’, Journal of Corporation Law (43) 2017, p. 1-33.
Cermeño 2016
J.S. Cermeño, ‘Blockchain in financial services: Regulatory landscape and future challenges for its
commercial application’, Working Papers 2016, Nr. 16/20, beschikbaar via:
https://www.bbvaresearch.com/wp-content/uploads/2016/12/WP_16-20.pdf.
Christopher 2016
121

C.M. Christopher, ‘The Bridging Model: Exploring the Roles of Trust and Enforcement in Banking,
Bitcoin, and the Blockchain', Nevada Law Journal (17) 2016, p. 1-42.
Claringbould 1992
M.H. Claringbould, Parl. Gesch. Boek 8: Parlementaire geschiedenis van het nieuwe Burgerlijk
Wetboek, Boek 8, Verkeersmiddelen en vervoer, Deventer: Kluwer 1992.

CNIL 2018
CNIL, Blockchain. Premiers éléments d’analyse de la CNIL, 2018.
Connor-Green 2017
D.S. Connor-Green, ‘Blockchain in Healthcare Data’, Intellectual Property & Technology Law Journal
(21) 2017, p. 93-107.
Daniell 2017
J. Daniell, ‘The Casper Proof-Of-Stake Algorithm: Prepare To Commit’, 2017, beschikbaar via:
www.ethnews.com.
De Filippi & Loveluck 2016
P. De Filippi & B. Loveluck, ‘The invisible politics of Bitcoin: governance crisis of a decentralised
infrastructure’, Internet Policy Review 2016, afl. 3.
De Filippi & Wright 2018
P. De Filippi & A. Wright, Blockchain and the Law: The Rule of Code, Cambridge: Harvard University
Press 2018.
De Jonghe & Laan 2017
D. de Jonghe & V.I. Laan, ‘Blockchain in de realiteit’, Computerrecht 2017, afl. 6, nr. 251, p. 349.
Drijber 2001
B.J. Drijber, ‘De richtlijn elektronische handel op de snijtafel’, SEW 2001, p. 122-138.
Drion 2000
C.E. Drion, ‘Consumentenbescherming bij e-commerce: een (dreigende) wassen neus?’,
Contracteren 2000, p. 34-35.
Eenmaa-Dimitrievi & Schmidt-Kessen 2017
H. Eenmaa-Dimitrieva & M.J. Schmidt-Kessen, ‘Regulation Through Code as a Safeguard for
Implementing Smart Contracts in No-Trust Environments’, EUI Department of Law Research
Paper 2017, nr. 13, beschikbaar via: https://ssrn.com/abstract=3100181 of
http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3100181.
Eck, Van 2017
M. van Eck, ‘Extra waarborgen voor burgers bij het vervangen van ambtenaren door computers’,
Bestuursrecht & Al 2018.
Eersel, Van 2018
M. van Eersel, 'Blockchain-investing of beleggen in de cryptosfeer', VBA-journaal 2018, nr. 134, p. 38-42.
Eersel, Van & Van den Bergh 2017
M. van Eersel & Th. van den Bergh, 'Blockchain en smart contracts: toegang tot een reeks van slimme
dingen', Tijdschrift Financieel Recht in de praktijk 2017/4, p. 40-48

122

Esch, Van 2001
R. van Esch, Pecunia electronica non olet, oratie Leiden 2001, Deventer: Kluwer.

European Union blockchain observatory and forum 2018
European Union blockchain observatory and forum, Blockchain and the GDPR, 2018.
Evadgian 2018
M. Evadgian, De intelligentie van smart contracts bij contractuele dwaling, (Masterthesis Tilburg),
Tilburg: Tilburg University 2018.
Filippi, De, & Loveluck 2016
P. de Filippi & B. Loveluck, ‘The invisible politics of Bitcoin: governance crisis of a decentralised
infrastructure’, Internet Policy Review (5) 2016, p. 1-28, beschikbaar via:
policyreview.info/node/427/pdf, doi.org/10.14763/2016.3.427.
Finck 2017
M. Finck, ‘Blockchains and Data Protection in the European Union’, Max Planck Institute for
Innovation & Competition Research 2017, Paper No. 18-01, beschikbaar via: SSRN
https://ssrn.com/abstract=3080322 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3080322
Finck 2019
M. Finck, Blockchain Regulation and Governance in Europe, Cambridge: Cambridge University
Press 2019.
Fries & Paal 2019
M. Fries & B.P. Paal (red.), Smart Contracts, Tübingen: Mohr Siebeck 2019.
Garau Sobrino 2017
F.F. Garau Sobrino, ‘Forthcoming Private International Law: The Future Is Already Here’,
Anuario Espanol Derecho Internacional Privado (17) 2017, p. 303-332.
Geiregat 2018
S. Geiregat, ’Cryptocurrencies Are (smart) Contracts’, Computer Law & Security Review 2018, p.
1144-1149.
Geiregat 2018a
S. Geiregat, ’Eigendom op bitcoins’, Rechtskundig Weekblad 81 (27) 2018, p. 1043-1049.
Goossens & Verslype 2019
J. Goossens & K. Verslype, Blockchain en smart contracts. Het einde van de vertrouwde
tussenpersoon?, Brussel: Larcier 2019.
De Graaf 2018a
T.J. de Graaf, 'Van oud naar nieuw: van internet naar smart contracts en van mensen naar code’,
WPNR 2018 nrs. 7199 en 7200, p. 494-501 en 525-530.
De Graaf 2018b
T.J. de Graaf, ’De lappendeken van de gelijkstelling van elektronisch met schriftelijk in het licht van
vormvereisten en bewijskracht’, Maandblad voor Vermogensrecht 2018, p. 243-248.
De Graaf 2019
T.J. de Graaf, ‘De kwalificatie van bitcoins’, NJB 2019/2, p. 6-18.

123

Graaf & Krans 2018
T.J. de Graaf & H.B. Krans, ‘Verhaal op bitcoins door gedwongen medewerking van de
schuldenaar’, WPNR 2018.
Grincalaitis 2018
M. Grincalaitis, ‘Can a Smart Contract be upgraded/modified? Is CPU mining even worth the Ether?
The Top questions answered here…’, 2018, beschikbaar via: www.medium.com.
Groothuis 2004
M.M. Groothuis, Beschikken en digitaliseren: over normering van de elektronische overheid
(dissertatie Leiden), Leiden: Universiteit Leiden 2004.
Helder, in: GS Vermogensrecht
E.R. Helder, commentaar op artikel 3:16 BW, in: J. Hijma, Groene Serie Vermogensrecht, Deventer:
Wolters Kluwer (losbladig en online).
Hertig 2018
A. Hertig, ‘Blockchain’s Once Feared 51% Attack Is Now becoming Regular’, 2018, beschikbaar via:
www.coindesk.com.
Higginson et al. 2019
M. Higginson, M-C Nadeau, K. Rajgopal, ‘Blockchain’s Occam problem’, 2019, beschikbaar via:
https://www.mckinsey.com/industries/financial-services/our-insights/blockchains-occam-problem.
Hofert 2018
E. Hofert, Reguliering der Blockchains, Tübingen: Mohr Siebeck 2018.
Hsiao 2017
J.I.H. Hsiao, ‘Smart Contract on the Blockchain-Paradigm Shift for Contract Law’, US-China Law
Review (14) 2017, p. 685-694.
Huijgen 2017
W.G. Huijgen, ‘Commentaar op art. 3:21 BW’, in: C.J.J.M. Stolker, W.L. Valk & H.B. Krans (red.),
Tekst & Commentaar BW, Deventer: Kluwer 2017 (boek en online).
Huydekoper & Van Esch 1997
S. Huydecoper & R. van Esch, Geschriften en handtekeningen: een achterhaald concept?, Alphen
aan den Rijn: ITeR 1997.
Ibáñez et al. 2018
L.D. Ibáñez, K. O’Hara, and E. Simperl, ‘On Blockchains and the General Data Protection
Regulation’, 2018, University of Southampton.
Van Ingen & Smits 2018
M. van Ingen & W.J. Smits, ‘Beslag op bitcoin: (praktisch) onmogelijk?’, Beslag, Executie en
Rechtsvordering in de praktijk 2018/2, p. 17-22.
Van Ingen & Smits 2018a
M.J.W. van Ingen & W.J. Smits, 'Het faillissementsbeslag en de nieuwe wereldorde', Tijdschrift voor
Curatoren 2018/1, p. 14-17.

Jak & Bastiaans 2018

124

N. Jak & S. Bastiaans, ‘De betekenis van de AVG voor geautomatiseerde besluitvorming door de
overheid’, NJB 2018 40, p. 3018-3025.
Janssen 2017
E. Janssen, ‘Smart contracts en onvoorziene omstandigheden’, in: H.N. Schelhaas, A.I. Schreuder
& K.K.E.C.T. Swinnen (eds.), Nieuwe technologieën, nieuw privaatrecht? Den Haag: Boom juridisch
2017.
Johnstone 2018
S. Johnstone, Syren, How Can Blockchain and Other Consensus Driven Cryptographic Technology
be Regulated? (November 1, 2018), beschikbaar via: SSRN https://ssrn.com/abstract=3278403
or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3278403
Jones, Eber & Seward 2000
S.P. Jones, J. Eber & J. Seward, ‘Composing Contracts: An Adventure in Financial
Engineering’, in: M. Odersky & P. Walder, Proceedings of the fifth ACM SIGPLAN international
conference on Functional programming, New York: ACM 2000, p. 280-292.
De Jong 2017
G.T. de Jong, Niet-nakoming van verbintenissen. Mon. BW B33, Deventer: Wolters Kluwer 2017.
Knuist 2014
J. Knuist, 'De (virtuele) werkelijkheid van virtuele valuta's', Vakstudie-Nieuws 2014, p. 6.
Koops 2007
B.-J. Koops, ‘Criteria for Normative Technology: An Essay on the Acceptability of 'Code as Law' in
Light of Democratic and Constitutional Values’, Regulating Technologies, Brownsword & Yeung,
eds., Oxford: Hart Publishing 2017, p. 157-174; TILT Law & Technology Working Paper Series
No. 005/2007, beschikbaar via: SSRN https://ssrn.com/abstract=1071745 or
http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1071745.
Koops & Leenes 2005.
B.-J. Koops & R.E. Leenes, Code and the slow erosion of privacy, MTTLR 12 2005, 1, 117-188.
Koulu 2016
R. Koulu, ‘Blockchains and Online Dispute Resolution: Smart Contracts as an Alternative to
Enforcement’, SCRIPTed (13) 2016, p. 40-69.
Kunde etal. 2018
E. Kunde, M. Kaulartz, R.B. Naceur, S. Liban, M. Kunz, V. Skwarek, K. Adam, R. Weiß, and M.
Liesenjohann, ‘Faktenpapier Blockchain und Datenschutz’, 2018.
Laan 2018
V. Laan, ‘Privacy en blockchain: wanneer is er voor wie privacywerk aan de winkel?’, Tijdschrift voor
Internetrecht, IR 2018, afl. 1, p. 4-11.
Laan & Rutjes 2017
V.I. Laan & A. Rutjes, ‘Privacy-issues bij blockchain: hoe voorkom of minimaliseer je die?’,
Computerrecht 2017, afl. 6, nr. 253, p. 364-371.
Lamport et al. 1982
L. Lamport, L., R. Shostak & M. Pease, ‘The Byzantine Generals Problem’, ACM Transactions on
Programming Languages and Systems, 4 (3) 1982, p. 387 e.v. doi:10.1145/357172.357176.
125

Lauslahti, Mattila, Seppälä 2017
K. Lauslahti, J. Mattila & T. Seppälä, ‘Smart Contracts – How will Blockchain Technology Affect
Contractual Practices?’, ETLA Reports 2017, nr. 68, p. 1-27, beschikbaar via:
https://pub.etla.fi/ETLA-Raportit-Reports-68.pdf.
Lent, Van 2018
D. van Lent, ‘Kraamhulp bestellen met blockchain’, NRC 2018.
Levy 2017
K.E.C. Levy, ‘Book-Smart, Not Street-Smart: Blockchain-Based Smart Contracts and The Social
Workings of Law’, Engaging Science, Technology, and Society (3) 2017, p. 1-15.
Linnemann 2016
J.J. Linnemann, ‘Juridische aspecten van (toepassingen van) blockchain’, Computerrecht 2016/218.
Lodder & Kaspersen 2002
A.R. Lodder & H. Kaspersen, E-Directives: Guide to European Union Law on E-commerce, Den
Haag: Kluwer Law International 2002.
Louwman, WPNR 2018/7209
W. Louwman, ‘De Basis Registratie Kadaster: een knecht van twee meesters?’, WPNR 2018/7209,
p. 728-735.
Low & Teo 2018
K.F.K. Low & E.G.S. Teo, ‘Legal Risks of Owning Cryptocurrencies’, In: Handbook of Blockchain,
Digital Finance, and Inclusion, Volume 1, 1st Edition, Reed Elsevier 2018, p. 225-247.
http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2856137
Marian 2019
O.Y. Marian, ‘Blockchain Havens and the Need for Their Internationally-Coordinated Regulation’,
North Carolina Journal of Law and Technology, Vol. 20, 2019, Forthcoming; UC Irvine School of
Law Research Paper No. 2019-14, beschikbaar via: SSRN https://ssrn.com/abstract=3357168
Marino & Juels 2016
B. Marino & A. Juels, ‘Setting Standards for Altering and Undoing Smart Contracts’, in: J.J. Alferes et
al. (eds.), Rule Technologies. Research, Tools, and Applications, Proceedings 10th International
Symposium, RuleML 2016, New York: Springer 2016.
Martini & Weinzierl 2017
M. Martini & Q. Weinzierl, ‘Die Blockchain-Technologie und das Recht auf Vergessenwerden’, Neue
Zeitschrift für Verwaltungsrecht (NVwZ) 2017, pp 1251–1259.
McJohn & McJohn 2016
S.M. McJohn & Ian McJohn, ‘The Commercial Law of Bitcoin and Blockchain Transactions’, Suffolk
University Law School 2016, Research Paper Nr. 16-13, beschikbaar via:
https://ssrn.com/abstract=2874463.
Melis & Waaijer 2012
J.C.H. Melis & B.C.M. Waaijer, De notariswet, Deventer: Kluwer 2012.
Mendez Gonzalez

126

Fernando P. Mendez Gonzalez, Cadastres and Land Registries in Europe, Merged Organizations or
Separate Institutions? The State of Play.
Meyer 2018
D. Meyer, ‘Blockchain Technology is on a Collision Course with EU Privacy Law’, 2018, beschikbaar
via: https://iapp.org/.
Mijnssen 2017
F.H.J. Mijnssen, Verbintenissen tot betaling van een geldsom. Mon. BW B39, Deventer:
Wolters Kluwer 2017.
Mik 2017
E. Mik, ‘Smart Contracts: Terminology, Technical Limitations and Real World Complexity’, Law
Innovation and Technology (9) 2017, p. 269-300, beschikbaar via:
https://ssrn.com/abstract=3038406 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3038406.
Moerel 2019
E.M.L. Moerel, ‘Blockchain & Data Protection … and Why They Are Not on a Collision Course’,
European Review of Private Law 6-2019 [825–852].
Nakamoto 2008
S. Nakamoto, ‘Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System’, 2008, beschikbaar via:
https://bitcoin.org/bitcoin.pdf.
Nannings 2018
M.A.R. Nannings, Regulering van Initial Coin Offerings, Tilburg: Celsus 2018.
Naves 2018
J. Naves, 'Smart contracts. Voer voor juristen?', Onderneming en Financiering 2018 (26) 4, p. 57-67.
Neppelenbroek 2019
E.D.C. Neppelenbroek, Elektronisch contractenrecht, Den Haag: Boom Juridisch 2019.

Norton Rose Fulbright 2016
Norton Rose Fulbright, Smart Contracts: coding the fine print, 2016, beschikbaar via:
www.nortonrosefulbright.com/knowledge/publications/137955/smart-contracts-coding-the-fine-print.
O’Shields 2017
R. O'Shields, ‘Smart Contracts: Legal Agreements for the Blockchain’, N.C. Banking Inst. (21)
2017, p. 177-194.
Overwater & Custers 2018
L.J. Overwater & B.H.M. Custers, ‘De regulering van Initial Coin Offerings en cryptocurrencies’,
Computerrecht 2018/208, p. 260-270.
Paech 2017
P. Paech, ‘The Governance of Blockchain Financial Networks’, Modern Law Review (80) 2017, p.
1072-1100.
Perugini & Dal Checco 2015
M.L. Perugini & P. Dal Checco, Smart Contracts: A Preliminary Evaluation, Italy: University
of Bologna 2015, beschikbaar via: ssrn.com/abstract=2729548.

127

Pilkington 2016
M. Pilkington, ‘Blockchain Technology: Principles and Applications’, in: F. Xavier Olleros en M.
Zhegu (red.), Research Handbook on Digital Transformations, Cheltenham: Edward Elgar
Publications 2016.
Pitlo/Reehuis, Heisterkamp, Van Maanen & De Jong 2012
W.H.M. Reehuis, A.H.T. Heisterkamp, G.E. van Maanen, G.T. de Jong, Goederenrecht (Het
Nederlands burgerlijk recht: Pitlo deel 3), Deventer: Kluwer 2012.
Polak 1993
M.V. Polak, Vermogensrechtelijke meerpartijenverhoudingen, Deventer: Kluwer 1993.
Policy Research Corporation 2016
Policy Research Corporation, Rapportage verbetering Nederlands scheepsregister, Rotterdam:
Policy Research Corporation 2016.
Policy Research Corporation 2017
Policy Research Corporation, Rapportage alternatieve organisatievorm Nederlands scheepsregister
- Eindrapport, Rotterdam: Policy Research Corporation 2017.
Poon & Buterin 2017
J. Poon en V. Buterin, ‘Plasma: Scalable Autonomous Smart Contracts’, 2017 (Working draft),
beschikbaar via: http://plasma.io/plasma.pdf.
Prakken 1993
H. Prakken, ‘A Logical Framework for Modelling Legal Argument’, in Proceedings of the 4th
International Conference on Artificial Intelligence and Law, ed. Anya Oskamp and Kevin Ashley,
New York: ACM 1993, p. 1–9.
Putman 2017
F.C.P. Putman, 'Bitcoins en minen in de inkomstenbelasting', Vakblad Financiële Planning
2017/114, p. 110-116.
Rank 2015
P. Rank, ‘Betaling in bitcoins: geld of ruilmiddel, betaling of inbetalinggeving?’, Ars Aequi 2015, p.
177-185.
Raskin 2015
M.I. Raskin, ‘Realm of the Coin: Bitcoin and Civil Procedure’, Fordham Journal of Corporate and
Financial Law (20) 2015, p. 969-1011.
Raskin 2017
M. Raskin, ‘The Law and Legality of Smart Contracts’, Georgetown Technology Review (1) 2017, p.
305-341, beschikbaar via: ssrn.com/abstract=2959166.
Ray 2018
S. Ray, ‘The Difference Between Blockchains & Distributed Ledger Technology’, Towards Data
Science Blog 2018.
Reus, De & Van Nijnatten 2018
M. de Reus & E. van Nijnatten, ‘Belastingheffing over cryptobezittingen in box 3’, NJB 2018/1813, p.
1811-1865.

128

Reyes 2017
C.L. Reyes, ‘Conceptualizing Cryptolaw’, Nebraska Law Review 2017, afl. 2, vol. 96, p. 384-445.
Rodenburg & Pappas 2017
B. Rodenburg & S.P. Pappas, Quantum Computing and Blockchain, Mitre Technical Report,
MTR170487, 2017.
Roest, Van der 2017
J.H.C. van der Roest, Smart Contracts en niet-nakoming: Een beslismodel voor de praktijk,
(Masterthesis Tilburg), Tilburg: Tilburg University 2017.
Ross 2017
E.S. Ross, ‘Nobody Puts Blockchain in a Corner: The Disruptive Role of Blockchain Technology in
the Financial Services Industry and Current Regulatory Issues’, Catholic University Journal of
Law & Technology (25) 2017, p. 353-386.
Sander 2001
C. Sander, Consumentenbescherming bij transacties op afstand, Den Haag: Sdu Uitgevers 2001.
Savelyev 2016
A. Savelyev, ‘Contract Law 2.0: «Smart» Contracts As the Beginning of the End of Classic Contract
Law’, Higher School of Economics 2016, Research Paper Nr. WP BRP 71/LAW/2016, beschikbaar
via: ssrn.com/abstract=2885241.
Schroeder 2016
J.L. Schroeder, ‘Bitcoin and the Uniform Commercial Code’, University of Miami Business Law
Review 2016, afl. 3, vol. 24, p. 1-79.
Schuringa 2017
H. Schuringa, ‘Enkele civielrechtelijke aspecten van blockchain’, Computerrecht 2017, afl. 6, nr. 254,
p. 373.
Shackelford & Myers 2017
S.J. Shackelford & S. Myers, ‘Block-by-Block: Leveraging the Power of Blockchain Technology
to Build Trust and Promote Cyber Peace’, Yale Journal of Law & Technology (19) 2017, p. 334-388.
Sklaroff 2017
J.M. Sklaroff, ‘Smart Contracts and the Cost of Inflexibility’, University of Pennsylvania Law Review
(166) 2017, p. 263-303.
Snijders 2005
W. Snijders, ‘Ongeregeldheden in het vermogensrecht’, WPNR 2005, nrs. 66607 & 6608, p. 94-101.
Snijders & Tonino 2018
J.L. Snijders & Y.C. Tonino, 'Goederenrechtelijke status van bitcoin (kapitaalkracht)', Tijdschrift voor
Financiering, Zekerheden en Insolventierechtpraktijk 2018/6, p. 46-55.
Stam 2018
J.K. Stam, ‘Smart contracts?’, Contracteren 2018/2, p. 54-60

Surden 2012
H. Surden, ‘Computable Contracts’, UC Davis Law Review 2012, p. 629-700.

129

Szabo 1996
N. Szabo, ‘Smart Contracts: Building Blocks for Digital Markets’, 1996, beschikbaar via:
http://www.fon.hum.uva.nl/rob/Courses/InformationInSpeech/CDROM/Literature/LOTwinterschool
2006/szabo.best.vwh.net/smart_contracts_2.html.
Szabo 1997a
N. Szabo, ‘Formalizing and Securing Relationships on Public Networks’, First Monday (2) 1997,
beschikbaar via: firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/548/469/.
Szabo 1997b
N. Szabo, ‘The Idea of Smart Contracts’, 1997.
Tapscott & Tapscot 2016
D. Tapscott & A. Tapscott, Blockchain Revolution, London: Penguin UK, 2016.
Thake 2018
M. Thake, ‘What’s the difference between blockchain and DLT?’, Medium 2018.
Timmer, WPNR 2011/6875
R.J.L. Timmer, ‘Naar een meer positief stelsel van openbare registers en Basisregistratie
Kadaster?’, WPNR 2011/6875.
Tjong Tjin Tai 2007
T.F.E. Tjong Tjin Tai, Zorgplichten en zorgethiek (diss. Amsterdam UvA), Deventer: Kluwer 2007.
Tjong Tjin Tai e.a. 2009
T.F.E. Tjong Tjin Tai e.a., ‘Een juridisch beoordelingskader voor samenwerking’, NTBR 2009/7, p.
238-248.
Tjong Tjin Tai 2012
T.F.E. Tjong Tjin Tai, ‘Meewerken aan wanprestatie of onrechtmatige daad, mede toegepast op de
rol van de notaris’, WPNR 2012/6954, p. 902-909.
Tjong Tjin Tai 2017a
T.F.E. Tjong Tjin Tai, ‘Smart contracts en het recht’, NJB 2017/146, p. 176-182.
Tjong Tjin Tai 2017b
T.F.E. Tjong Tjin Tai, ‘Formalizing Contract Law for Smart Contracts’ Tilburg Private Law Working
Paper Series 2017, No. 6, beschikbaar via: SSRN https://ssrn.com/abstract=3038800 or
http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3038800.
Tjong Tjin Tai 2017c
T.F.E. Tjong Tjin Tai, ‘Juridische aspecten van blockchain en smart contracts’, TPR (54) 2017, p.
563-608.
Tjong Tjin Tai 2018a
T.F.E. Tjong Tjin Tai, ‘De blockchain als alternatief voor de notariële praktijk’, in: F.W.J.M. Schols,
B.C.M. Waaijer (red.), Financiële zorgplicht van de notaris, preadviezen KNB 2018, Den Haag: Sdu
2018, p. 99-135.
Tjong Tjin Tai 2018b

130

T.F.E. Tjong Tjin Tai, ‘Force Majeure and Excuses in Smart Contracts’, European Review of Private
Law, 2018-6, p. 787-804, Tilburg Private Law Working Paper Series 2018, No. 10, beschikbaar via:
SSRN https://ssrn.com/abstract=3183637.
Tweehuysen 2018
V. Tweehuysen, ‘Goederenrechtelijk puzzelen met bitcoins’, Ars Aequi 2018, p. 602-610.
Vakstudie Invorderingswet
J. de Blieck e.a. (red.), Invorderingswet (Fiscale Encyclopedie De Vakstudie, deel 10), Deventer:
Wolters Kluwer (online).
Valgaeren & Linnemann 2017
E. Valgaeren & J.J. Linnemann, ‘Inleiding: Blockchain ontketend’, Computerrecht 2017/250.
Vandezande 2018
N. Vandezande, Virtual Currencies A Legal Framework, Intersentia 2018.
De Vauplane 2018
H. de Vauplane, ‘Blockchain and intermediated securities’, NIPR 2018, afl. 1, p. 94-103.
VBW-studie 2017
VBW, Blockchain und Smart Contracts Recht und Technik im Überblick, 2017, beschikbaar via:
https://www.vbw-bayern.de/vbw/Aktionsfelder/Standort/Wertsch%C3%B6pfung/Blockchain-undSmart-Contracts-Recht-und-Technik-im-%C3%9Cberblick.jsp.
Veldhuizen, Van de Berg & Van Goor 2015
M.L. Veldhuijzen, R. van de Berg & E.A. van Goor, ‘Bitcoin, income tax and vat - current legislation &
policy and an outlook on the future’, in: R.A. Wolf (red.), Bitcoins. Civiele en fiscale aspecten in
beeld, Deventer: Kluwer 2015, p. 57-69.
Verstraete 2018
M. Verstraete, ‘The Stakes of Smart Contracts’, Loyola University Chicago Law Journal 2018
(forthcoming), beschikbaar via: https://ssrn.com/abstract=3178393.
Vos 2017
J. Vos, ‘Blockchain-based Land Registry: Panacea, Illusion or something in between? Legal
interference of Registrars in the econveyancing process’, ELRA 2017, p. 1-26.
Vos en Roes, WPNR 2018/7180
J. Vos, en B.H.J. Roes, ’Onduidelijkheden rondom inschrijving en registratie’, WPNR 2018/7180, p.
115.
Vos, JBN 2018/11-45
J. Vos, ‘Blockchain en de landregistratie – wie bewaakt de bewaarder? (deel 1), JBN 2018/11-45.
Vos, JBN 2018/11-50
J. Vos, ‘Blockchain en de landregistratie – wie bewaakt de bewaarder? (deel 2), JBN 2018/11-50.
De Vries 2018
A. de Vries: ‘Bitcoin's Growing Energy Problem’, Joule 2018, afl. 5, p. 801-805.
De Vries 2019

131

E. de Vries, 'Smart contracts: een keten van vertrouwen reikend tot in de fysieke wereld', Nederlands
Tijdschrift voor Burgerlijk Recht 2019/12.

Walch 2017
A. Walch, ‘The Path of the Blockchain Lexicon (and the Law)’, Boston University Review of Banking
& Financial Law (36) 2017, p. 713-765.
Walch 2015
A. Walch, The bitcoin blockchain as Financial Market Infrastructure: A Consideration of Operational
Risk, 18 NYU Journal of Legislation and Public Policy 2015, 837.
Wall 2016
L.D. Wall, ‘"Smart Contracts" in a Complex World’, Federal Reserve Bank of Atlanta 2016,
beschikbaar via: https://www.frbatlanta.org/cenfis/publications/notesfromthevault/1607.aspx.
Walport 2016
M. Walport, Distributed Ledger Technologies: beyond blockchain, Government Office for Science,
2016.
Weij & Landerbarthold 2018
W. Weij en mr. M.C. Landerbarthold, ‘Ruis in de ether en de juridische kwalificatie(s) van
cryptovaluta’, Tijdschrift voor Internetrecht 2018/2, p. 66-68.
Wellink e.a. 2004
A.H.E.M. Wellink e.a. (red.), De rol van geld in het privaatrecht : symposium over geld en recht,
Amsterdam: Ars Notariatus 2004.
Werbach & Cornell 2017
K. Werbach & N. Cornell, ‘Contracts Ex Machina’, Duke Law Journal (67) 2017, p. 313-382.
Werbach 2018
K. Werbach, ‘Trust, but Verify: Why the Blockchain Needs the Law’, Berkeley Technology Law
Journal 2018, afl. 2, p. 18-21.
Werbach 2018a
K. Werbach, The Blockchain and the New Architecture of Trust, Cambridge (Mass.): MIT Press
2018.
Wirth & Kolain 2018
C. Wirth & M. Kolain, ‘Privacy by BlockChain Design: A Blockchain-enabled GDPR-compliant
Approach for Handling Personal Data’, Reports of the European Society for Socially Embedded
Technologies 2018, dx.doi.org/10.18420/blockchain2018_03.
Wolf 2015
R.A. Wolf, ‘Bitcoins and EU VAT’, in: R.A. Wolf (red.), Bitcoins. Civiele en fiscale aspecten in beeld,
Deventer: Kluwer 2015, p. 70-79.
Zegveld 2018
C.B.C.M. Zegveld, Netwerkaansprakelijkheid voor gebrekkige samenhangende zorg (dissertatie
Tilburg), Tilburg: Tilburg University 2018.
Zwitser 1995
R. Zwitser, 'Derdenbeding en de overdracht van spaarzegels', NJB 1995, p. 581-587.

132

Kamerstukken
Kamerstukken II 2011/2012 – 2017-2018, 33 134
Wetsvoorstel Regels omtrent de verkrijging en het verlies van de nationaliteit van zeeschepen
(Rijkswet nationaliteit zeeschepen), Kamerstukken II 2011/2012-2017/2018, 33 134 (R1972) 1-13.
Brief van de Minister van Infrastructuur en Milieu van 1 december 2016
Brief van de Minister van Infrastructuur en Milieu van 1 december 2016, IENM/BSK-2016/270243.
Brief van de Minister van Binnenlandse Zaken van 29 juni 2018
Brief van de Minister van Binnenlandse Zaken van 29 juni 2018, Kabinetsreactie op het advies van
de Autoriteit Persoonsgegevens over het gemak waarmee persoonsgegevens te raadplegen zijn via
het Kadaster.

Rapporten
Rapportage Alternatieve Organisatievorm Nederlands Scheepsregister - Eindrapport 2017.
Policy Research Corporation, Rapportage alternatieve organisatievorm Nederlands scheepsregister
- Eindrapport, september 2017.
Rapportage verbetering Nederlands Scheepsregister 2016.
Policy Research Corporation, Rapportage verbetering Nederlands scheepsregister, 8 november
2016.

133

Lijst met geraadpleegde organisaties
Experts van de volgende organisaties zijn geïnterviewd ten behoeve van dit onderzoek:










Het Kadaster
Gemeente Amsterdam
Ministerie van Financiën
Houthoff
AXVECO
LegalThings
KNB
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Inspectie Leefomgeving en Transport
TNO/Brightland campus



CAK

134

Begeleidingscommissie
De leden van de begeleidingscommissie voor dit onderzoek:
 Mireille Hildebrandt (voorzitster)
 Sander Mul
 Michael Veale
 Joost Linnemann
 Oskar Deventer
 Frank Willemsen

135

Over de auteurs
Betrokken onderzoekers vanuit het departement TILT
Maurice Schellekens
Dr. Maurice Schellekens is a senior researcher at the Tilburg Institute for Law, Technology, and
Society (TILT). Maurice has ample experience with research about law and technology, in particular
with questions relating to liability, intellectual property, robotics and innovation. Maurice publishes
regularly about liability of internet providers and he wrote his PhD thesis about the topic. He is chief
editor of DomJur the largest Dutch database about domain name caselaw and caselaw in the field of
online intermediary liability in the Netherlands. Maurice lectures in the field internet and liability and
intellectual property. Maurice has many publications in the field of law and technology.

Betrokken onderzoekers vanuit het departement Private Law
Eric Tjong Tjin Tai
Prof. Eric Tjong Tjin Tai is hoogleraar privaatrecht aan Tilburg Law School. Daarvoor was hij
advocaat, gespecialiseerd in cassatie en ICT-recht. Zijn publicaties bestrijken het
aansprakelijkheidsrecht, overeenkomstenrecht en burgerlijk procesrecht, naast ICT en privaatrecht.
De laatste jaren heeft hij met name veel gepubliceerd over diverse ontwikkelingen op het gebied van
digitalisering en privaatrecht, in het bijzonder over blockchain en smart contracts. Hij verzorgt een
cursus over blockchain en smart contracts bij de Academie voor Wetgeving. Eric heeft deelgenomen
(deels als projectleider) aan diverse onderzoeken, zoals Duties of care and diligence against
cybercrime, in opdracht NCTV (2015), Rapport over gebruik van onderzoeksinformatie van de
Onderzoeksraad in juridische procedures, in opdracht van Onderzoeksraad voor Veiligheid (2014).
Femke Schemkes
Mr Femke Schemkes is docente privaatrecht aan Tilburg Law School. Zij heeft de masterstudies
Law and Technology en Rechtsgeleerdheid beide met het judicium ‘met genoegen’ aan Tilburg
University behaald. Haar masterscriptie voor de master Law and Technology zag toe op een
onderzoek naar de mogelijkheid tot een geharmoniseerde regeling voor indirecte
auteursrechtinbreuken in de Europese Unie (gewaardeerd met een 8). Voor haar masterscriptie voor
de master Rechtsgeleerdheid onderzocht zij de privaatrechtelijke remedies bij het oneigenlijk
gebruik van persoonsgegevens, met het oog op de Algemene Verordening Gegevensbescherming
(gewaardeerd met een 7,5). Daarnaast heeft zij tijdens haar studie stage gelopen bij
gespecialiseerde IE/ICT-recht kantoren, BRight Advocaten te Breda en AKD Advocaten en
Notarissen, sectie IP/IT. Hierbij deed zij o.a. literatuur- en jurisprudentie onderzoek naar het
intellectueel eigendoms- en gegevensbeschermingsrecht, vaak met betrekking tot het privaatrecht.

Betrokken onderzoeker vanuit Tilburg School of Governance
Wesley Kaufmann
Dr. Wesley Kaufmann is universitair hoofddocent aan de Tilburg School of Governance. Kaufmann
doet onderzoek naar zowel de objectieve als perceptuele kant van de effectiviteit van regelgeving. In
zijn onderzoek gebruikt hij verscheidene onderzoeksmethoden, te weten experimenten,
vragenlijsten, regeltellingen en interviews. Kaufmann heeft in het verleden veelvuldig onderzoek
gedaan in opdracht van de Ministeries van Financiën en Economische Zaken in het kader van de
naleving van de Nederlandse Corporate Governance Code. Recentelijk heeft hij meegewerkt aan
een onderzoek in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken over de economische en
sociale betekenis van bestuurlijke instituties. Kaufmann heeft gepubliceerd in toonaangevende
internationale bestuurskunde tijdschriften zoals Public Administration, Public Management Review

136

en International Public Management Journal. Hij is als research fellow verbonden aan de Arizona
State University.

137