Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

32 847

Integrale visie op de woningmarkt

Nr. 290

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN ECONOMISCHE ZAKEN, VAN
INFRASTRUCTUUR EN MILIEU EN VOOR WONEN EN
RIJKSDIENST
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 november 2016
Een gezonde bouwsector is van belang voor het aangaan van de grote
maatschappelijke uitdagingen waar wij in de komende decennia voor
staan. Zo kunnen de doelstellingen uit het Klimaatakkoord van Parijs
alleen worden gehaald als de bestaande woningvoorraad wordt verduurzaamd. Voor de groeiende bevolking is er een vervangings- en uitbreidingsopgave tot wel 1 miljoen woningen, waarbij de veranderende en
verouderende bevolking andere eisen stelt. Leegstaande kantoren en
maatschappelijk vastgoed moeten worden getransformeerd naar nieuwe
bestemmingen, dat geldt ook voor delen van het winkelbestand in veel
binnensteden en stadsdeelcentra.
Ook in de infrastructuur liggen grote opgaven, zoals de grootschalige
renovatie en vervanging van wegen, bruggen, spoorwegen en ondergrondse infrastructuur, zoals riolering. Nieuwe technologie, zoals
automatische voertuiggeleiding en smart buildings, brengt nieuwe eisen
aan de bouw met zich mee, maar biedt ook nieuwe mogelijkheden. Bij al
deze bouwopgaven en transformaties is minder gebruik van primaire
grondstoffen en circulair bouwen een belangrijke opgave. Ze vinden
bovendien vooral plaats in dichtbevolkte stedelijke gebieden, waarin het
wonen, werken en het verkeer er zo min mogelijk hinder van mag
ondervinden.
De bouw is een belangrijke sector in de Nederlandse economie, goed voor
een jaarlijkse productie van 60 miljard euro, een directe werkgelegenheid
voor 458.000 mensen en een aanzienlijke indirecte werkgelegenheid. Ook
deze sector heeft vanaf 2008 een diepe crisis doorgemaakt. De investeringen in woningen, vastgoed en infrastructuur liepen sterk terug en veel
bedrijven in de woningbouw, de installatiebranche en bouwmaterialen
kwamen in zwaar weer. De sector herstelt zich op dit moment langzaam
maar zeker en de bouwproductie trekt weer aan. Er was in 2015 sprake
van een productiegroei van 7%, die groei zet zich ook in 2016 voort. De
crisis in de bouw was echter niet alleen conjunctureel van aard maar had

kst-32847-290
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 847, nr. 290

1

ook structurele oorzaken. Om de nieuwe maatschappelijke uitdagingen en
de steeds heviger internationale concurrentie aan te gaan is daarom een
structurele verandering noodzakelijk: van aanbod- naar vraagoriëntatie,
van nieuwbouw naar vernieuwbouw, het ontwikkelen van nieuwe
financieringsmodellen en circulaire businessmodellen en het beter
benutten van de mogelijkheden van ICT en digitalisering. De sterk
vereenvoudigde regelgeving en procedures van de Omgevingswet en de
daarbij horende Omgevingsvisies moeten daarvoor de ruimte bieden.
Kortom: de bouw is in transitie.
In 2015 is het kabinet samen met de sector gestart met de Ronde Tafel
Innovatie in de Bouw. Met de partners in deze ronde tafel is op een
constructieve manier samengewerkt, en dit heeft aan de basis gelegen
van de aanpak zoals verwoord in deze brief.
Nu is er urgentie én het momentum om de sector klaar te stomen voor de
toekomst. Daarom heeft het kabinet samen het initiatief genomen om
samen met de betrokken partijen in de bouwketen een «Bouwagenda» te
ontwikkelen en uit te voeren. De Bouwagenda is een meerjarig programma van alle relevante samenwerkende partijen in de hele
bouwketen: Rijk, provincies, gemeenten, waterschappen, bouwbedrijven,
woningcorporaties, projectontwikkelaars, architecten, ingenieurs,
toeleverende industrie, kennisinstellingen en de financiële sector.
Ambitie
Om de grote maatschappelijke ambities binnen de financiële randvoorwaarden te kunnen realiseren, moet de bouwsector een kwaliteitssprong
én een schaalsprong maken. De kwaliteitssprong moet leiden tot een
hoger maatschappelijk rendement op de investeringen: duurzaam,
circulair en met een hogere klanttevredenheid. De schaalsprong moet
leiden tot het grootschalig toepassen van nieuwe technieken en
concepten: van pilots naar (investerings-)programma’s.
De Bouwagenda werkt aan het realiseren van de volgende maatschappelijke ambities:
– Het streven is naar een energieneutrale gebouwde omgeving in 2050
conform de Europese afspraken en de in het Energieakkoord
genoemde energieneutrale nieuwbouw van woningen en utiliteitsgebouwen vanaf 2020.
– 50% minder gebruik van primaire grondstoffen in 2030 en Nederland
circulair in 2050.
– 10% productiviteitsstijging in de sector tot 2025, door een combinatie
van een hogere kwaliteit en lagere kosten.
Om deze ambities te realiseren zijn forse investeringen nodig in een
betere samenwerking binnen de bouwketen, het op gang krijgen van
wezenlijke innovaties, investeren in menselijk kapitaal en vernieuwing van
instituties. Een aanpak op al deze fronten is nodig om de sector op een
structureel hoger plan te brengen en van internationale allure te laten zijn.
Om die aanpak verder vorm te geven heeft het kabinet de heer Bernard
Wientjes gevraagd een Taskforce Bouw samen te stellen met vooraanstaande vertegenwoordigers van bedrijven, overheid en wetenschap, om
onder zijn voorzitterschap de komende maanden een agenda op te stellen.
Daarbij zal goed gekeken worden naar de ervaringen in succesvolle
aanpakken zoals in de Topsectoren en bij de Retailagenda.
In deze brief geven we aan op welke uitdagingen deze agenda een
antwoord moet geven en op welke wijze we dat samen met de betrokken
partijen vorm gaan geven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 847, nr. 290

2

Eerdere initiatieven
Het vraagstuk van vernieuwing in de bouw is niet nieuw. In de afgelopen
jaren zijn er verschillende initiatieven geweest om de noodzakelijke
vernieuwing en innovatie in de bouwsector te stimuleren, zoals de
Regieraad Bouw, de Routekaart Bouw en de Vernieuwing Bouw. Meest
recent heeft de Actie-Agenda Bouw de vraagstukken waar de bouw nu
voor staat op een goede manier beschreven. Een aantal concrete
resultaten van begin dit jaar zijn de oprichting van de Bouwcampus1, het
verschijnen van de Marktvisie2 en de Themakaart Bouw3. Toch hebben de
inspanningen in de bouw tot nu toe nog niet geleid tot het gewenste
resultaat.
Een belangrijke oorzaak van het achterblijven van vernieuwing in de
bouwsector ten opzichte van industriële sectoren is gelegen in de
specifieke marktstructuur van de bouw. Zo is er bijvoorbeeld een
belangrijk verschil in doorzettingskracht van individuele partijen. Daar
waar industriële bedrijven in grote series kunnen produceren, is de
producent in de bouwsector vaak maar één schakel in het totale
bouwproces. Daardoor is het lastiger «regie» te voeren op het uiteindelijke product en moeten vaak meerdere partijen samenwerken die niet
altijd dezelfde belangen hebben. In een wereld waarin veel opdrachtgevers zelf het gewenste of vereiste product specificeren, kan dit
betekenen dat een nieuw ontwikkeld innovatief product of proces niet
breed kan worden toegepast, waardoor de kosten en inspanningen van de
innovatie niet gemakkelijk kunnen worden terugverdiend. Ook is in de
bouw sprake van vaak specifieke regelgeving (o.a. bouwbesluit), een
sterke betrokkenheid van overheden in verschillende rollen en langdurige
afstemming met alle partijen in de keten. Dit levert extra marktrisico’s op
die noodzakelijke investeringen in vernieuwing en innovatie bemoeilijken.
Een tweede belangrijke factor is de gebrekkige markttransparantie in de
bouwsector. Het ruimtelijk ordeningsbeleid en de grondgebondenheid van
de productie in de bouw is hierbij van belang. Hierdoor kunnen grondposities een grotere rol spelen bij de keuze voor een bouwbedrijf dan de
kwaliteit van het product of de reputatie van de producent.
Aanpak
Zowel vanuit de bij de bouwsector betrokken ministeries, de gemeenten
en provincies als vanuit de bouwbedrijven, de grote opdrachtgevers en de
wetenschappelijke kennisinstellingen die betrokken zijn bij de bouw,
wordt urgentie gevoeld om nu samen aan de slag te gaan om te komen
tot een innovatieve en klantgerichte bouwsector. Het gaat hierbij om een
integrale aanpak, waarbij de lessen uit eerdere trajecten, worden ingebed
in een inhoudelijke koers voor de komende kabinetsperiode. Centraal in
deze aanpak staat het opschalen van innovaties door het wegnemen van
institutionele belemmeringen. Het betrekken en opleiden van mensen van
binnen en buiten de sector en in het verlengde hiervan werken aan
instroom en opleiding, vormt een integraal onderdeel van deze aanpak.
De voorgenomen acties staan daarin niet op zichzelf. Op dit moment
worden al vele stappen gezet. Goede samenwerking met provincies en
gemeenten is daarbij van cruciaal belang. Voorbeelden hiervan zijn:
Energiesprong, Stroomversnelling, Agenda Stad, Green Deals, Energieak1

www.debouwcampus.nl;
Kamerstuk 34 300 XII, nr. 68 en www.marktvisie.nu
3
www.debouwcampus.nl/images/Vernieuwingsopgaven/Themakaart_Bouw_/
ThemakaartBouw.pdf
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 847, nr. 290

3

koord, het rijksbrede programma Circulaire Economie (inclusief Grondstoffenakkoord), het gezamenlijk initiatief van IPO, VNG en de Unie van
Waterschappen rondom energieagenda en klimaatadaptatie, de komende
Actieagenda Architectuur en ruimtelijk ontwerp en de Nationale
Wetenschapsagenda.4
Door de maatschappelijke uitdagingen te verbinden aan concrete grote
bouwopgaven, zoals woningbouwopgave en de verduurzaming van de
bestaande voorraad, kan een zo groot mogelijke maatschappelijke impact
worden bereikt. Vanuit de ervaringen in het verleden, zijn de volgende
uitgangspunten geformuleerd voor deze nieuwe aanpak:
• Focus en samenhang in de aanpak.
• Verbetering in de ketensamenwerking organiseren.
• Uitvoering en experiment forceren in de concrete bouwopgaves.
• Innoveren en het veranderen van werkwijzen in projecten die ook
daadwerkelijk gebouwd worden.
• Sectorbreed leren van pilots en best practices en deze opschalen
(bijvoorbeeld de pilots in onderstaand kader).
• Institutionele vernieuwingen en doorbraken realiseren, zoals professionalisering van het opdrachtgeverschap en het wegnemen van
belemmeringen in de regelgeving.
Het inhoudelijk vertrekpunt voor deze Bouwagenda is de Themakaart
Bouw die op initiatief van Bouwend Nederland, de Bouwcampus en 4 TU’s
in samenwerking met een groot aantal betrokkenen tot stand is gebracht.
Veel inspiratie kan daarbij worden opgedaan uit bestaande initiatieven en
nieuwe ontwikkelingen. Enkele voorbeelden hiervan treft u aan in de
bijlage.
Deelmarkten met specifieke opgaven
De Bouwagenda richt zich op de drie belangrijkste deelmarkten in de
bouw: infrastructuur, maatschappelijk vastgoed/utiliteitsbouw en
woningbouw. Op deze drie markten spelen vaak andere maatschappelijke
vraagstukken en ook de marktomstandigheden zijn verschillend. Daarom
is een gedifferentieerde aanpak nodig.
Binnen de geïdentificeerde opgaven per deelmarkt zal gewerkt worden
met pilots en pre-concurrentiële samenwerking. De lessen die hierin
geleerd worden, kunnen vervolgens breed worden opgeschaald binnen
die deelmarkt.
Om de effectiviteit van de aanpak te kunnen monitoren en – waar nodig –
bij te stellen of te intensiveren, is het belangrijk dat er concrete operationele doelen worden geformuleerd op deze deelterreinen. Daarbij moet
ook duidelijk worden welke partijen zich met welke inspanningen
committeren om die specifieke doelen te realiseren. De verdere uitwerking
van deze doelen en de wijze waarop verschillende partijen hieraan
bijdragen is een eerste belangrijke activiteit voor de verschillende
deelsectoren in de komende maanden. De Bouwcampus, als focuspunt
van veel initiatieven en netwerken in de bouwketen, zal bij de ontwikkeling en uitvoering van de Bouwagenda een belangrijke rol spelen.
Dwarsdoorsnijdende thema’s
De markten kennen ook een aantal gemeenschappelijke thema’s zoals
kennisontwikkeling, regelgeving, aanbestedingsvraagstukken, digitali4

Energieakkoord: Kamerstuk 30 196, nr. 202; Circulaire economie: Kamerstukken 32 852 en
33 043, nr. 33; Nationale Wetenschapsagenda: Kamerstuk 29 338, nr. 149

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 847, nr. 290

4

sering en gebruik van ICT-standaarden en duurzaamheid. Daarnaast is
goed opleiden van zowel huidige als toekomstige medewerkers op
universitair, hbo- en mbo-niveau een thema dat voor alle deelmarkten van
groot belang is.
Tot slot
Het is duidelijk dat een innovatieve en gezonde bouwsector van belang is
voor het aangaan van de grote maatschappelijke uitdagingen in de
komende decennia. Met de Bouwagenda wil het kabinet daaraan een
stevige impuls en mede uitvoering geven. Dat kan alleen in nauwe
samenwerking met alle betrokken partijen. Op 25 november 2016 is met
de betrokken partijen tijdens een inspirerende startbijeenkomst de aftrap
gegeven voor deze Bouwagenda. De aanwezigen hebben daarbij het
belang van dit initiatief onderstreept en hun commitment, volle inzet en
actieve bijdrage toegezegd.
In het voorjaar van 2017 ontvangt de Tweede Kamer een uitgewerkte
Bouwagenda. Daarmee zal ook de motie van het lid Bruins (Kamerstuk
34 550 XIII, nr. 43) voor een «regieteam innovatie en duurzame bouw»
worden ingevuld. Het doel is in de daaropvolgende vier jaar (2017 – 2021)
de in de Bouwagenda te maken afspraken te realiseren. Jaarlijks zal aan
de Tweede Kamer worden gerapporteerd over de voortgang hiervan.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp
De Minister van Infrastructuur en Milieu,
M.H. Schultz van Haegen-Maas Geesteranus
De Minister voor Wonen en Rijksdienst,
S.A. Blok

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 847, nr. 290

5

Bijlage

Enkele voorbeelden van inspirerende initiateven
• MKB Convenant Rotterdam
De gemeente Rotterdam en 22 MKB op het gebied van grond-, wegen waterbouw zijn een dialoog gestart om een betere, efficiënte en
meer duurzame samenwerking te bewerkstelligen. De partijen
hebben een open convenant gesloten met als belangrijke doelen de
verspilling in het regulier onderhoud terug te dringen, belemmeringen voor burgers en bedrijven te verminderen en innovatie sneller
in projecten in te passen. De bedrijven en gemeente worden op deze
manier lerende organisaties. De winst in deze routinematige klussen
is hoog, omdat de geleerde lessen vaak kunnen worden toegepast.
• Task Force Deltatechnologie (TFDT)
De TFDT is een organisatie waarin bedrijven pre-concurrentieel
samenwerken als aanspreekpunt voor de opdrachtgevers van het
Hoogwaterbeschermingsprogramma («dijkenprogramma») en
waarbij zij zorgen voor toegang tot de kennis en expertise van het
bedrijfsleven met de focus op kwaliteitsverbetering, kostenefficiëntie
en innovatie in projecten. In deze samenwerking tussen opdrachtgevers en opdrachtnemers wordt in gezamenlijkheid gewerkt aan
nieuwe en betere oplossingen voor deze projecten en het formuleren
van een goede (functionele) uitvraag voor de aanbesteding.
• De Stroomversnelling
De Stroomversnelling is een netwerk van bouwers, toeleveranciers,
corporaties, gemeentes, financiers, netbeheerders en anderen die
Nul-op-de-meter-woningen mogelijk willen maken. De sleutel tot
succes is pre-concurrentieel samenwerken aan kennis over – en
eisen voor – deze gewenste innovatie, waarbij vooraf zeker gesteld is
dat er een substantieel marktvolume vrij komt als deze innovatie
succesvol is. Ook zijn er in De Stroomversnelling kleinere pilotprojecten om ontwikkelde innovaties toe te passen en te testen voor ze
op grote schaal worden uitgerold.
• Energieprestatievergoeding (EPV)
Verhuurders die hun woningen willen transformeren tot (bijna)
energieneutrale of nul-op-de-meterwoningen mogen vanaf 2016
wettelijk een energieprestatievergoeding aan hun huurders vragen.
Bij zo’n woning worden energiebesparende maatregelen gecombineerd met energieopwekkende voorzieningen, zoals zonnepanelen,
en/of warmtepompen. Door de energieprestatievergoeding wordt
vergaande innovatie gestimuleerd en resulteert deze wet in
energiebesparing, innovatie en werkgelegenheid in de bouw.
• Benchmarking bij wetsvoorstel Kwaliteitsborging in de
Bouw
Op 15 april 2016 heeft Minister Blok het wetsvoorstel kwaliteitsborging voor het bouwen bij de Tweede Kamer ingediend
(Kamerstuk 34 453). Dit wetsvoorstel heeft als doel verbetering van
de bouwkwaliteit, door verbetering van de privaatrechtelijke positie
van de bouwconsument en door de introductie van een nieuw stelsel
van kwaliteitsborging voor bouwwerken. Het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties zet flankerend aan dit
wetsvoorstel in op het ontwikkelen van een benchmark. Door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 847, nr. 290

6

marktpartijen wordt al gewerkt aan een benchmark voor kwaliteit
van bouwende bedrijven. De benchmark voor bouwende bedrijven
moet verder inzicht geven in de kwaliteit van geleverd werk en
diensten door bouwende bedrijven. Het Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties ondersteunt deze ontwikkeling.
• Platform ZEN (Zeer Energiezuinige Nieuwbouw)
Om de bouwsector te ondersteunen bij de strengere veranderende
eisen rond energie neutraal bouwen, hebben de Lente-akkoord
partners (Neprom, Aedes, NVB en Bouwend Nederland; financieel
ondersteund door het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties) het platform ZEN opgericht. Binnen dit platform
wordt samengewerkt aan innovaties en kennis en ervaringen
gedeeld. Dit om te voorkomen dat een ieder voor zich het wiel
uitvindt. ZEN kijkt, naast de techniek, ook naar consument en
gebruikers. Begin 2017 wordt in dit kader de eerste energieneutrale
woontoren in Nederland opgeleverd in Amsterdam.
• Brainport Smart District
Brainport Smart District in een nieuwe wijk tussen Eindhoven en
Helmond waarin nieuwe, slimme technologie wordt geïntegreerd tot
een duurzame, sociale en aantrekkelijke wijk. De wijk biedt de
mogelijkheid om te experimenteren met nieuwe bouwmethoden,
energieopwekking en opslag, vervoersconcepten en onderzoek te
doen naar veiligheid en gezondheid. Een nieuw vorm van samenleving is niet langer een ambitie, maar vanaf 2021 een werkelijkheid
die daarna continu zal worden aangepast aan veranderende
omstandigheden en technologieën.
• Innovatieve windparken op zee
Een succesvol voorbeeld van het uitdagen van innovatie in de markt
is het nieuwe Nederlandse systeem waarbij bedrijven met elkaar
concurreren en de overheid alle voorwaarden (zoals vergunningen,
locatie en aansluiting op het net) organiseert. Bij de aanleg van het
grootste windpark van Europa, voor de kust bij Borssele, brachten 38
partijen een bod uit. Dong Energy bracht het bod uit met de laagste
prijs voor de aanleg en exploitatie waardoor windpark Borssele naar
verwachting voor 2,7 miljard euro minder subsidie kan worden
gebouwd dan waar eerder op werd gerekend. Het is wereldwijd nog
niet eerder voorgekomen dat een windpark tegen zulke lage kosten
kan worden gebouwd. Deze kostenreductie betekent een grote
doorbraak in de transitie naar meer duurzame energie. Het windpark
is goed voor 700 megawatt en zal 22,5% meer elektriciteit opwekken
dan eerder verondersteld. Naar schatting 1 miljoen huishoudens
kunnen daarmee van stroom worden voorzien.
• De Marktvisie (Kamerstuk 34 300 XII, nr. 68)
De Marktvisie van Rijkswaterstaat is in coproductie met markt,
brancheorganisaties en andere publieke opdrachtgevers tot stand
gekomen en inmiddels door veel organisaties ondertekend. De
Marktvisie omschrijft de gezamenlijke ambitie voor de bouwsector in
2020: een vitale, duurzame en excellerende sector. Om dat te
bereiken bundelen opdrachtgevers en opdrachtnemers in de bouw
en infrastructuur hun krachten om de maatschappelijke opgaven zo
goed mogelijk aan te pakken. Zo worden bij het formuleren van de
uitvraag vroegtijdig marktpartijen en brancheorganisaties betrokken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 847, nr. 290

7

In de sector wordt vanuit een gedeeld perspectief samengewerkt aan
oplossingen vanuit een nieuwe samenwerkingscultuur, gebaseerd
op wederzijds vertrouwen.
• Programma Grootschalige Vervanging en Renovatie
In Nederland is de infrastructuur gebouwd en doorontwikkeld in de
eerste helft van de 20ste eeuw. Het merendeel van deze infrastructuur is aan vervanging toe. Dat geldt ook voor de «kunstwerken» zoals bruggen, tunnels, stuwen, sluizen, gemalen in de
netwerken die Rijkswaterstaat beheert; het hoofdwegennet, het
hoofdvaarwegennet en het hoofdwatersysteem. Sommige vervangingsopgaven zijn complex omdat de kunstwerken geschakeld zijn
en in samenhang de gewenste functionaliteit leveren. De vervanging
van de «Stuwen in de Maas» is een van de complexe opgaven
waarbij in een co-creatieproces met de markt gezocht is naar een
optimaler ontwerp dan 1:1 vervanging.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 847, nr. 290

8