Het kind van de
rekening

Waarom door de toeslagenaffaire gedupeerde gezinnen te maken
kregen met een kinderbeschermingsmaatregel

Het kind van de rekening

Inhoudsopgave

Voorwoord .................................................................................................. 3
Lijst met gebruikte afkortingen en begrippen .................................................... 5
Samenvatting .............................................................................................. 6
Aanleiding ................................................................................................ 6
Bevindingen ............................................................................................. 7
Hoofdconclusie ......................................................................................... 8
Aanbevelingen .......................................................................................... 9
1.

2.

3.

4.

5.

Inleiding ............................................................................................. 11
1.1

Aanleiding .................................................................................... 11

1.2

Doelstelling en centrale onderzoeksvraag ......................................... 12

1.3

Onderzoeksaanpak ........................................................................ 12

1.4

Leeswijzer ................................................................................... 16

De financiële gevolgen van de toeslagenaffaire voor gezinnen .................... 17
2.1

Een kwetsbare sociaaleconomische situatie van de gezinnen ............... 17

2.2

Als fraudeurs aangemerkt .............................................................. 17

2.3

Terugbetalen en stopzetten van de kinderopvangtoeslag .................... 18

2.4

Onhaalbare betalingsregeling .......................................................... 21

2.5

De inning van toeslagschulden ........................................................ 21

2.6

Armoede en bestaansonzekerheid ................................................... 22

2.7

Tussenconclusie ............................................................................ 23

Multi-problematiek bij gezinnen ............................................................. 24
3.1

Een complexe samenloop van problemen op diverse leefgebieden ........ 24

3.2

De impact van de multi-problematiek op de kinderen ......................... 28

3.3

Tussenconclusie ............................................................................ 30

(Vrijwillige) hulp voor gezinnen.............................................................. 31
4.1

Ingezette hulp bij de gezinnen ........................................................ 31

4.2

Belemmerende factoren in de (vrijwillige) hulp .................................. 34

4.3

Tussenconclusie ............................................................................ 39

Gezinnen in aanraking met jeugdbescherming ......................................... 41
5.1

1

Dupering en fraudelabel geen factor ................................................ 41

Het kind van de rekening

6.

5.2

Factoren binnen de gezinnen .......................................................... 41

5.3

Inwerking financiële problematiek op andere factoren ........................ 45

5.4

Omgang medewerkers RvdK en GI’s met financiële problematiek ......... 45

5.5

Tussenconclusie ............................................................................ 54

Conclusie en aanbevelingen .................................................................. 56
6.1

Hoofdconclusie ............................................................................. 56

6.2
Factoren die een rol speelden in het pad dat leidde tot een
kinderbeschermingsmaatregel .................................................................. 57
6.3

Aanbevelingen .............................................................................. 61

Bijlage 1. Onderzoeksmethoden ................................................................... 65

2

Het kind van de rekening

Voorwoord
Sinds het Centraal Bureau voor de Statistiek cijfers publiceerde over
uithuisplaatsingen van kinderen uit door de kinderopvangtoeslagenaffaire
gedupeerde gezinnen, speelt de maatschappelijke vraag waarom en hoe dit kon
gebeuren. De Inspectie Justitie en Veiligheid (Inspectie) vond het belangrijk om
helder te krijgen waarom deze groep gezinnen te maken kreeg met
jeugdbescherming.
Dit rapport geeft een indringend beeld van de situatie van twintig gezinnen die
slachtoffer zijn van de toeslagenaffaire. De Inspectie heeft een reconstructie
gemaakt van de weg die deze gezinnen hebben afgelegd vanaf het moment dat zij
het volledige bedrag aan ontvangen kinderopvangtoeslag moesten terugbetalen aan
de Belastingdienst tot aan het krijgen van een kinderbeschermingsmaatregel.
Waarom deze gezinnen te maken kregen met een kinderbeschermingsmaatregel
was voor ieder gezin anders. Ook de impact van de toeslagenaffaire verschilde per
gezin. De Inspectie zag dat bijna alle gezinnen het ongekend zwaar hebben gehad
en vaak nog steeds hebben. Hoe hun situatie zou zijn geweest zonder de
toeslagenaffaire en of zij dan ook met jeugdbescherming in aanraking zouden zijn
gekomen, is niet eenduidig vast te stellen. Wel zag de Inspectie dat de gevolgen
van de toeslagenaffaire een kleine tot grote rol speelden in het gelopen pad naar
een kinderbeschermingsmaatregel.
De terugvordering van de kinderopvangtoeslag en de harde schuldeninning die
daarop volgde leidden bij de meeste onderzochte gezinnen tot schrijnende situaties
van armoede en bestaansonzekerheid. Gezinnen kwamen in grote financiële
problemen en werden afhankelijk van hulp van familie, vrienden en initiatieven als
de kleding- en voedselbank. Ouders probeerden het hoofd boven water te houden.
De stress over hun financiële problemen had een ontwrichtende werking op hun
gezinsleven.
Kinderen in deze gezinnen kwamen in de knel. Medewerkers in de
jeugdbeschermingsketen kwamen in actie waarbij het belang van het kind centraal
stond. Maar de problematiek rondom armoede en schulden overstijgt het terrein
van de jeugdbeschermingsketen. Daarom komt de Inspectie, naast haar
aanbevelingen aan de jeugdbeschermingsketen, ook tot aanbevelingen aan het Rijk
en de gemeenten om zich in te zetten op het voorkomen en aanpakken van
armoede en problematische schulden. Blijvend investeren in het bestrijden van
(kinder)armoede is noodzakelijk voor de groep kinderen die vandaag opgroeit in
armoede, én om de overdracht van problematiek van ouder op kind te doorbreken.
De verhalen en ervaringen die ouders en jongeren met onze inspecteurs deelden,
maken duidelijk hoe groot hun leed was. Mijn respect en dankbaarheid gaan
daarom uit naar de ouders en jongeren: voor hun dapperheid en bereidheid om
open te zijn over hun ervaringen. Ik wil ook mijn dank uitspreken naar alle
medewerkers van de verschillende organisaties die hebben meegewerkt aan dit
onderzoek.
3

Het kind van de rekening

Dit onderzoek schetst een aangrijpend beeld van de gevolgen van armoede en
bestaansonzekerheid voor ouders én kinderen. Ieder kind heeft het recht op een
levensstandaard die toereikend is voor zijn of haar ontwikkeling. Ik hoop dat dit
onderzoek daar een bijdrage aan kan leveren.
Esther de Kleuver
Inspecteur-generaal Inspectie Justitie en Veiligheid

4

Het kind van de rekening

Lijst met gebruikte afkortingen en
begrippen
Beschermingstafel

BSN
CBS
CJG
De jeugdbescherming
DUO
GI
GGZ
IGJ
Inspectie JenV
Jeugdbeschermer
Jeugdbeschermingsketen

Kinderbeschermingsmaatregel
Lokaal team
MUHP
OTS
PTSS
Raadsonderzoeker
RvdK
Stressor
UHP
UHT
Vrijwillig kader
WMO

5

Aan de beschermingstafel wordt in aanwezigheid
van ouders en kinderen een besluit genomen
over het wel of niet starten van een onderzoek
door de RvdK. Lokale teams, GI's of Veilig Thuis
kunnen de beschermingstafel inschakelen.
Burgerservicenummer
Centraal Bureau voor de Statistiek
Centrum Jeugd en Gezin
Gecertificeerde Instelling; voert de
kinderbeschermingsmaatregel uit.
Dienst Uitvoering Onderwijs
Gecertificeerde Instelling; voert de
kinderbeschermingsmaatregel uit.
Geestelijke gezondheidszorg
Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
Inspectie Justitie en Veiligheid
Medewerker van een Gecertificeerde Instelling.
Uitvoeringsorganisaties die een rol spelen bij de
voorbereiding, de advisering en de uitvoering
van een kinderbeschermingsmaatregel:
gemeenten, jeugdhulpaanbieders, Veilig Thuis,
RvdK, GI’s en de kinderrechter.
OTS met en zonder uithuisplaatsing (MUHP) en
een gezagsbeëindigende maatregel.
Een team van een gemeente dat ondersteuning
biedt en vrijwillige hulp kan inzetten, waaronder
hulp voor kinderen en ouders.
Machtiging uithuisplaatsing
Ondertoezichtstelling
Posttraumatische stressstoornis
Medewerker van de RvdK.
Raad voor de Kinderbescherming
Stressfactor; een oorzaak van stress.
Uithuisplaatsing
Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen
Alle hulp die wordt ingezet met instemming van
ouders. Er is nog geen
kinderbeschermingsmaatregel.
Wet Maatschappelijke Ondersteuning

Het kind van de rekening

Samenvatting
Aanleiding
De Belastingdienst vorderde bij een aanzienlijke groep gezinnen de
kinderopvangtoeslag terug, omdat zij onterecht werden aangewezen als fraudeur. 1
Een deel van de gezinnen die in de toeslagenaffaire is gedupeerd, kreeg ook te
maken met een kinderbeschermingsmaatregel. De Inspectie Justitie en Veiligheid
(Inspectie) onderzoekt hoe de jeugdbeschermingsketen is omgegaan met door de
toeslagenaffaire gedupeerde gezinnen. Om deze vraag te kunnen beantwoorden,
heeft de Inspectie in eerder onderzoek cijfermatig in kaart laten brengen door het
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) of gedupeerde gezinnen vaker of minder
vaak dan andere gezinnen te maken kregen met een
kinderbeschermingsmaatregel. 2
In het kwantitatieve onderzoek werd een groep gedupeerde gezinnen vergeleken
met een groep niet-gedupeerde gezinnen met vergelijkbare kenmerken en
sociaaleconomische omstandigheden. Deze vergelijking liet op groepsniveau zien
dat de toeslagenaffaire de kans op het opgelegd krijgen van een
kinderbeschermingsmaatregel gemiddeld genomen niet heeft vergroot. Omdat de
kwantitatieve analyses op groepsniveau werden uitgevoerd, was het niet uit te
sluiten dat gedupeerde gezinnen op individueel niveau als gevolg van de
kinderopvangtoeslagenaffaire dermate in de problemen zijn gekomen dat er een
kinderbeschermingsmaatregel ingezet moest worden. Ook hadden beide groepen
gezinnen gemiddeld een vier keer hogere kans om te maken te krijgen met een
kinderbeschermingsmaatregel in vergelijking met de meeste gezinnen in Nederland.
Met dit verdiepende en verklarende vervolgonderzoek is onderzocht waarom een
deel van de gedupeerde gezinnen te maken kreeg met een
kinderbeschermingsmaatregel. De Inspectie bracht in kaart welke factoren hierin
een rol speelden en hoe het proces dat leidde tot een
kinderbeschermingsmaatregel, dat wil zeggen een ondertoezichtstelling (met of
zonder uithuisplaatsing) of een gezagsbeëindigende maatregel, voor deze gezinnen
is verlopen. De centrale onderzoeksvraag luidt als volgt:
Waarom hebben gezinnen die slachtoffer zijn van de kinderopvangtoeslagenaffaire
te maken gekregen met kinderbeschermingsmaatregelen en welke lessen zijn
hieruit te trekken?
Om tot beantwoording van de centrale onderzoeksvraag te komen, zijn
verschillende onderzoeksmethoden gehanteerd. Allereerst maakte de Inspectie een
reconstructie van het pad dat twintig gedupeerde gezinnen aflegden vanaf het
moment van de terugvordering van de kinderopvangtoeslag tot de
kinderbeschermingsmaatregel. Binnen dit casusonderzoek sprak de Inspectie met

Zie Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag, Ongekend Onrecht, 2020.
In het kader van aanvullende statistische dienstverlening voerde het CBS de kwantitatieve analyse uit. Zie
CBS, Jeugdbescherming en de toeslagenaffaire, 2022.
1
2

6

Het kind van de rekening

ouders en in enkele casussen met jongeren. Ook werden betrokken medewerkers
van lokale teams van gemeenten, Veilig Thuis, de Raad voor de Kinderbescherming
(RvdK) en Gecertificeerde Instellingen (GI’s) geïnterviewd. Daarbij is in alle twintig
casussen dossieronderzoek gedaan. Naast het casusonderzoek is
literatuuronderzoek gedaan, zijn (groeps)interviews gehouden met medewerkers in
de jeugdbeschermingsketen en zijn inhoudelijk specialisten geïnterviewd.

Bevindingen
De Inspectie benadrukt bij de beantwoording van de centrale onderzoeksvraag dat
de samenloop van problemen en daarmee het pad van de terugvordering van de
kinderopvangtoeslag tot de kinderbeschermingsmaatregel in ieder onderzocht gezin
anders was.
De meeste onderzochte gezinnen bevonden zich voor de terugvordering van de
kinderopvangtoeslag in een kwetsbare sociaaleconomische situatie. Bij de
terugvordering van de ontvangen kinderopvangtoeslag door de Belastingdienst is
hier niet naar gekeken. Het was voor bijna alle onderzochte gezinnen bij voorbaat
onhaalbaar om de toeslagschuld te kunnen betalen. De bedragen waren, gemeten
naar de draagkracht van de gezinnen, te hoog en liepen snel op. Ouders kwamen
niet in aanmerking voor een betalingsregeling naar draagkracht vanwege hun
fraudelabel. De Inspectie ziet dat bij de schuldeninning geen rekening is gehouden
met de (financiële) situatie waarin deze gezinnen zich bevonden. Juist de gezinnen
die voor hun bestaanszekerheid afhankelijk waren van toeslagen kregen door het
systeem van schuldeninning geen toegang meer tot deze toeslagen. Hierdoor zijn
veel van de onderzochte gezinnen door toedoen van de overheid in armoede
beland.
Ten minste veertien van de onderzochte gezinnen hadden een of meerdere
kwetsbaarheden voor de dupering, zoals een complexe echtscheiding en/of een
psychische kwetsbaarheid van ouder en/of kind. De Inspectie zag bij bijna alle
onderzochte gezinnen dat de door de toeslagenaffaire ontstane financiële
problemen in meer of mindere mate bijdroegen aan het in stand houden van, het
verergeren en/of ontstaan van problematiek. Dit onderzoek laat zien dat de situatie
van multi-problematiek binnen de onderzochte gezinnen ervoor zorgde dat het
evenwicht tussen de draagkracht en draaglast van ouders uit balans raakte.
Hierdoor kwam de opvoedsituatie meer onder druk te staan en kwamen kinderen
(verder) in de knel.
In alle onderzochte gezinnen is hulpverlening ingezet voor problemen op
verschillende leefgebieden. Dit onderzoek brengt in beeld dat verschillende
belemmerende factoren bijdroegen aan het niet slagen en/of stagneren van deze
hulp. Alle onderzochte gezinnen kregen te maken met een of meer
kinderbeschermingsmaatregelen omdat er ernstige zorgen bestonden over de
ontwikkeling van hun kind(eren) en hulp in het vrijwillig kader onvoldoende van de
grond kwam waardoor de ontwikkelingsbedreiging voortduurde. De medewerkers
van de RvdK en GI’s handelden vanuit hun taakopvatting — het belang van het kind
— op de multi-problematiek in de onderzochte gezinnen. Factoren die zij bij veel
onderzochte gezinnen meewogen in het proces dat leidde tot de
kinderbeschermingsmaatregel waren gezag- en omgangsproblematiek, geestelijke
7

Het kind van de rekening

gezondheidszorg-problematiek van ouder en/of kind, problematiek rondom het in
aanraking komen met justitie, verslavingsproblematiek, huiselijk geweld en
instabiele huisvesting. De medewerkers zagen dat ouders door de
volwassenenproblemen minder beschikbaar waren als opvoeder. Uiteindelijk is in
alle onderzochte gezinnen, na een advies van de RvdK, door de kinderrechter
geoordeeld dat voldaan werd aan de juridische criteria om een
kinderbeschermingsmaatregel uit te spreken.
De Inspectie constateert dat de omvang van de financiële problemen van ouders
vaak buiten beeld is gebleven bij de jeugdbeschermingsketen. Daarbij laat dit
onderzoek zien dat medewerkers van de RvdK en GI’s hierdoor de inwerking van
die financiële problemen op andere problemen bij de onderzochte gezinnen
onvoldoende in beeld hebben gehad. Een verklaring hiervoor ziet de Inspectie in
verschillen in de taakopvatting van deze medewerkers. Waar sommige
medewerkers vinden dat de bestaanszekerheid van gezinnen een onderdeel is van
hun taak, vinden andere medewerkers dat het in beeld brengen en oplossen van de
financiële problemen minder past bij de taken van de jeugdbeschermingsketen
vanuit de redenering dat het belang en de veiligheid van het kind centraal staat.
Ook constateert de Inspectie dat het handelingsperspectief van medewerkers van
de RvdK en GI’s knelt bij het aanpakken van financiële problemen bij gezinnen. Zij
hebben beperkte mogelijkheden om hulp bij financiële problemen van ouders te
bieden. Bovenstaande heeft gevolgen voor hoe financiële problemen werden
gewogen in de jeugdbeschermingsketen: medewerkers van de RvdK en GI’s zagen
de financiële problemen bij de onderzochte gezinnen meestal als stressor of
probleem dat speelde op de achtergrond.

Hoofdconclusie
In dit onderzoek is niet vastgesteld of de gevolgen van de toeslagenaffaire
in de onderzochte gezinnen de directe oorzaak waren voor het te maken
krijgen met een kinderbeschermingsmaatregel. Wel concludeert de
Inspectie dat de (financiële) gevolgen van de toeslagenaffaire in zeventien
van de twintig onderzochte gezinnen een kleine tot grote rol speelden in
het proces dat leidde tot een kinderbeschermingsmaatregel.
De Inspectie constateert dat in geen van de onderzochte gezinnen de
financiële problemen de enige reden zijn geweest voor het krijgen van een
kinderbeschermingsmaatregel. De gevolgen van de financiële problemen —
het in stand houden, het verergeren en/of het ontstaan van andere
problemen — zijn wel meermaals meegewogen als factor in de afweging of
een kinderbeschermingsmaatregel nodig was.
De Inspectie ziet dat in ten minste veertien van de onderzochte gezinnen een of
meerdere kwetsbaarheden bestonden voor de dupering, zoals een complexe
echtscheiding en/of een psychische kwetsbaarheid van ouder en/of kind. Door de
terugvordering van de kinderopvangtoeslag en schuldeninning zonder menselijke
maat die daarop volgde, kwamen bijna alle onderzochte gezinnen in een situatie
van armoede en bestaansonzekerheid terecht. De financiële problemen hadden een
langdurige ontwrichtende werking op het functioneren van ouders en kinderen. De
veelvuldig ingezette hulp voor de multi-problematiek in de onderzochte gezinnen
8

Het kind van de rekening

was onvoldoende effectief. Daarnaast was er wantrouwen bij de onderzochte
gezinnen richting overheidsinstanties als gevolg van de dupering. De hulp
stagneerde of werd onvoldoende benut. Hierdoor kwam een
kinderbeschermingsmaatregel in beeld. De medewerkers van de RvdK en GI’s
handelden vanuit hun taakopvatting — het belang van het kind — op de multiproblematiek in de onderzochte gezinnen.
De Inspectie ziet geen aanwijzingen dat het fraudelabel heeft meegewogen in de
beoordeling of een kinderbeschermingsmaatregel nodig was bij de onderzochte
gezinnen. Medewerkers van de RvdK en GI’s hebben in de onderzochte gezinnen de
omvang van de financiële problemen en de inwerking hiervan op andere problemen
veelal onvoldoende in beeld gehad. Het diepgaander uitvragen van financiële
problemen van een gezin door medewerkers in de gehele jeugdbeschermingsketen
kan meerwaarde hebben omdat het een beter inzicht geeft in hoe de financiële
problematiek inspeelt op andere problemen, wat kan bijdragen aan het opstellen
van haalbare doelen en het inzetten van passende hulp. Het handelingsperspectief
van medewerkers van de RvdK en GI’s is echter beperkt om financiële problemen
aan te pakken.

Aanbevelingen
Aanbeveling aan de minister voor Rechtsbescherming:
−

Agendeer onderstaande aanbevelingen binnen het Rijk en gemeenten.

Aanbevelingen aan het Rijk en gemeenten:
−

−

−

−

Versterk (bestaand) beleid om kinderarmoede terug te dringen met een
focus op kinderen in gezinnen in kwetsbare sociaaleconomische
omstandigheden;
Voorkom dat problematische schulden en kinderarmoede ontstaan door
overheidsincasso’s zonder menselijke maat. Draag daarom zorg voor een
sociaal verantwoord systeem van inning van overheidsschulden;
Waarborg gelijke toegang tot schuldhulpverlening voor alle gezinnen. Neem
hierbij belemmeringen in de toegang tot schuldsaneringstrajecten zo veel
mogelijk weg;
Voer verder onderzoek uit naar de vraag of een bredere groep gezinnen met
problematische overheidsschulden in een vergelijkbare positie is gekomen,
zoals in dit rapport beschreven, als door de toeslagenaffaire gedupeerde
gezinnen.

Aanbevelingen aan gemeenten in samenwerking met organisaties in de
jeugdbeschermingsketen (Veilig Thuis, lokale teams, RvdK en GI’s):
−

9

Maak mogelijk dat de noodzakelijk geachte hulp tijdig wordt ingezet. Zorg
voor een toereikend (jeugd)hulpaanbod en voorkom wachtlijsten voor
passende hulp;

Het kind van de rekening

−
−

Administratieve en bureaucratische processen mogen niet tot vertraging of
het stoppen van noodzakelijk geachte hulp leiden;
Organiseer een regiehouder met duidelijke verantwoordelijkheidsverdeling
op álle ingezette hulp in een gezin en die eerste aanspreekpunt is voor het
gezin en álle bij het gezin betrokken medewerkers werkzaam in het brede
sociaal domein.

Aanbeveling aan de minister voor Rechtsbescherming:
−

Schep de benodigde randvoorwaarden voor organisaties in de
jeugdbeschermingsketen om de onderstaande aanbevelingen op te kunnen
volgen en maak hierover afspraken.

Aanbevelingen organisaties in de jeugdbeschermingsketen (Veilig Thuis,
lokale teams, RvdK en GI’s):
−

−
−

−

−

10

Investeer in meer bewustwording en alertheid van medewerkers over de
impact van problematische schulden en armoede op verschillende
leefdomeinen van gezinnen;
Versterk vaardigheden van medewerkers om problematische schulden en
armoede te signaleren en bespreekbaar te maken met gezinnen;
Zorg op organisatieniveau voor uniformiteit in de werkwijze om
medewerkers te ondersteunen bij het in beeld brengen van de financiële
situatie van gezinnen;
Breng in kaart welke lokale voorzieningen en netwerken aanwezig zijn in het
brede sociaal domein voor gezinnen (huisvesting, financiële en materiële
regelingen etc.) en verspreid deze kennis onder medewerkers;
Inventariseer mogelijke financiële belemmeringen in de samenwerking met
gezinnen (reiskosten voor begeleide omgang of bezoek aan het kind,
afspraken met hulpverlening tijdens werktijd etc.) en neem deze
belemmeringen zoveel mogelijk weg.

Het kind van de rekening

1. Inleiding
De Belastingdienst vorderde bij een aanzienlijke groep gezinnen de
kinderopvangtoeslag terug, omdat zij onterecht werden aangewezen als fraudeur. 3
Ouders moesten het geheel aan ontvangen kinderopvangtoeslag terugbetalen en
kwamen in grote financiële problemen terecht. Overheid en rechtspraak
beschermden hen hier niet tegen. De grondbeginselen van de rechtstaat werden
geschonden en het vertrouwen van burgers in de overheid werd ernstig geschaad.
Een deel van deze gezinnen kreeg ook te maken met een
kinderbeschermingsmaatregel. Op 18 oktober 2021 bracht het Centraal Bureau
voor de Statistiek (CBS) naar buiten dat tussen 2015 en 2019 naar schatting 1.115
kinderen van gedupeerde gezinnen uithuisgeplaatst zijn (geweest) met een door de
rechter uitgesproken kinderbeschermingsmaatregel. 4 Het aantal uithuisgeplaatste
kinderen werd later geactualiseerd naar 2.090 kinderen tussen 2015 en eind juni
2022, van wie 645 kinderen nog uithuisgeplaatst waren op 30 juni 2022. 5

1.1

Aanleiding

De Inspectie Justitie en Veiligheid (Inspectie) onderzoekt hoe de
jeugdbeschermingsketen is omgegaan met door de toeslagenaffaire gedupeerde
gezinnen. Om deze vraag te kunnen beantwoorden heeft de Inspectie in eerder
onderzoek cijfermatig in kaart laten brengen door het CBS of gedupeerde gezinnen
vaker of minder vaak dan andere gezinnen (en dus disproportioneel) te maken
kregen met jeugdbescherming. 6
De Inspectie concludeerde op basis van de analyses van het CBS dat specifieke
groepen gezinnen door de kinderopvangtoeslagenaffaire gedupeerd zijn geraakt.
Gezinnen met een niet-Nederlandse herkomst hadden een verhoogde kans om
gedupeerd te raken door de toeslagenaffaire. 7 Ook bevonden veel gedupeerde
gezinnen zich al in een kwetsbare sociaaleconomische situatie voordat de
Belastingdienst de kinderopvangtoeslag terugvorderde. De Inspectie concludeerde
ook dat de kans om te maken te krijgen met een kinderbeschermingsmaatregel niet
voor ieder gezin in Nederland gelijk was. Bepaalde kenmerken en
sociaaleconomische omstandigheden maakten de kans dat een gezin een
kinderbeschermingsmaatregel opgelegd kreeg groter. Er is geen bewijs gevonden
dat de dupering door de kinderopvangtoeslagenaffaire gemiddeld genomen de kans
op het opgelegd krijgen van een kinderbeschermingsmaatregel heeft vergroot.
Omdat de kwantitatieve analyses op groepsniveau zijn uitgevoerd, is het niet uit te
sluiten dat gedupeerde gezinnen op individueel niveau als gevolg van de

Zie Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag, Ongekend Onrecht, 2020.
Zie Uithuisplaatsingen onder gedupeerden toeslagenaffaire.
5
Zie Actualisatie uithuisplaatsingen toeslagenaffaire, 2015 t/m juni 2022, 26 april 2023.
6
In het kader van aanvullende statistische dienstverlening voerde het CBS de kwantitatieve analyse uit. Zie
CBS, Jeugdbescherming en de toeslagenaffaire, 2022.
7
Zie Brief Bevindingen Inspectie JenV onderzoek naar kinderopvangtoeslagaffaire en jeugdbescherming |
Brief | Inspectie Justitie en Veiligheid.
3
4

11

Het kind van de rekening

kinderopvangtoeslagenaffaire dermate in de problemen zijn gekomen dat er een
kinderbeschermingsmaatregel ingezet moest worden.
De Inspectie brengt met dit verdiepende en verklarende vervolgonderzoek in kaart
waarom een deel van de gedupeerde gezinnen te maken kreeg met
kinderbeschermingsmaatregelen en welke lessen hieruit te trekken zijn.

1.2

Doelstelling en centrale onderzoeksvraag

In dit onderzoek wordt nagegaan hoe de jeugdbeschermingsketen heeft
gefunctioneerd bij gezinnen die gedupeerd zijn geraakt door de toeslagenaffaire. De
Inspectie onderzoekt waarom een deel van de gezinnen die gedupeerd zijn door de
toeslagenaffaire vervolgens te maken hebben gekregen met een
kinderbeschermingsmaatregel. De Inspectie brengt in kaart welke factoren hierin
een rol speelden en hoe het proces dat leidde tot een kinderbeschermingsmaatregel
voor deze gezinnen is verlopen. 8
De centrale onderzoeksvraag luidt als volgt:
Waarom hebben gezinnen die slachtoffer zijn van de kinderopvangtoeslagenaffaire
te maken gekregen met kinderbeschermingsmaatregelen en welke lessen zijn
hieruit te trekken?
Om de centrale onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden heeft de Inspectie
allereerst geanalyseerd welke relevante beslis- en sleutelmomenten in de
jeugdbeschermingsketen voorafgaan aan of samenhangen met het uitspreken van
een kinderbeschermingsmaatregel door een kinderrechter bij gedupeerde gezinnen.
De centrale vraag is uitgewerkt in de volgende deelvragen:
1.
2.

Welke factoren speelden een rol in het proces dat leidde tot een
kinderbeschermingsmaatregel voor kinderen uit gedupeerde gezinnen?
Had redelijkerwijs voorkomen kunnen worden dat kinderen van gedupeerde
gezinnen te maken kregen met een kinderbeschermingsmaatregel, en zo ja,
hoe?

Deze deelvragen dienen als hulpmiddel om tot een antwoord op de centrale
onderzoeksvraag te komen. Antwoorden op de deelvragen zijn daarom niet expliciet
opgenomen.

1.3

Onderzoeksaanpak

Dit onderzoek richt zich op ouders en hun kinderen die gedupeerd zijn door de
toeslagenaffaire en hierop volgend te maken hebben gekregen met een
kinderbeschermingsmaatregel. Dit zijn gezinnen waarbij de aanvragers van de
kinderopvangtoeslag door de Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen (UHT) als

8
In het onderzoek worden alle kinderbeschermingsmaatregelen meegenomen: een OTS met en zonder
uithuisplaatsing (MUHP) en een gezagsbeëindigende maatregel. Ook wordt de vrijwillige UHP meegenomen
wanneer deze is gevolgd door een kinderbeschermingsmaatregel.

12

Het kind van de rekening

gedupeerd zijn erkend. De Inspectie heeft er voor gekozen om gezinnen te
onderzoeken waar de kinderbeschermingsmaatregel volgde binnen vijf jaar nadat
ouders gedupeerd raakten door de toeslagenaffaire. Op deze manier kon de
mogelijke rol van de dupering in het proces dat leidde tot de
kinderbeschermingsmaatregel in beeld komen.
In het rapport geeft de Inspectie veel ruimte aan de gezinnen om te vertellen over
de problematische situatie waarin zij zaten. De namen van de ouders en kinderen
zijn gefingeerd om herkenning te voorkomen. Daarbij is het perspectief van
medewerkers in de jeugdbeschermingsketen opgenomen in het rapport. De
jeugdbeschermingsketen wordt in dit rapport gedefinieerd als
uitvoeringsorganisaties die een rol spelen bij de voorbereiding, de advisering en de
uitvoering van een kinderbeschermingsmaatregel, te weten gemeenten,
jeugdhulpaanbieders, Veilig Thuis, Raad voor de Kinderbescherming (RvdK),
Gecertificeerde Instellingen (GI’s) en de kinderrechter.

De selectie van gezinnen
In het onderzoek is een selectie betrokken van gezinnen die na dupering 9 te maken
hebben gekregen met een kinderbeschermingsmaatregel. Deze selectie is niet
helemaal toevallig. Een aantal selectieregels zijn gebruikt om een zo divers
mogelijk beeld te krijgen van wat er zich heeft afgespeeld. De wijze van selectie is
uitgebreider beschreven in bijlage 1.
De grootte van de selectie is bepaald aan de hand van saturatie. Dit betekent dat
de dataverzameling net zo lang is doorgegaan tot er geen nieuwe factoren of
nieuwe inzichten naar voren kwamen. Hierbij is een minimum van twintig casussen
gehanteerd. Gedurende het onderzoek bleek een selectie van twintig casussen
voldoende om het punt van saturatie te bereiken en daarmee de centrale
onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden.
De Inspectie bracht van twintig gezinnen het gelopen pad naar een
kinderbeschermingsmaatregel in kaart en zette dit om in een tijdlijn. Op deze
manier is een reconstructie gemaakt van wat er is gebeurd. Dit had als doel om
patronen te ontdekken in de verhalen van gedupeerde gezinnen en factoren te
beschrijven die hierin een rol speelden.
De twintig onderzochte gezinnen kregen met de onderstaande
kinderbeschermingsmaatregelen te maken:
•
•

•

9

Twaalf van de twintig geselecteerde gezinnen kregen te maken met een
ondertoezichtstelling (OTS) van hun kind(eren).
Zeven van de twintig gezinnen kregen te maken met een OTS met een
machtiging uithuisplaatsing (MUHP) van hun kind(eren). Bij vijf van deze
gezinnen ging daar een vrijwillige UHP aan vooraf.
Twee van de twintig gezinnen kregen te maken met een
gezagsbeëindigende maatregel. In één gezin ging daar een OTS met een

De geselecteerde gezinnen zijn door de UHT erkend als slachtoffer van de toeslagenaffaire.

13

Het kind van de rekening

MUHP aan vooraf. In het andere gezin ging daar een vrijwillige UHP aan
vooraf.
Alle gedupeerde gezinnen die deelnamen aan het onderzoek hebben hiervoor
uitdrukkelijke toestemming verleend. De Inspectie heeft daarnaast ook een
klankbordgroep opgericht met gedupeerde ouders. Als ervaringsdeskundigen
voorzagen zij de Inspectie gedurende het onderzoek van advies over de inrichting
van het onderzoek en de benadering en omgang met gedupeerde gezinnen.

Non-discriminatie en gelijke behandeling
Uit eerder kwantitatief onderzoek van de Inspectie 10 bleek dat aanvragers van
kinderopvangtoeslag met een niet-Nederlandse herkomst tot bijna negen keer meer
kans hadden om gedupeerd te raken dan aanvragers met Nederland als
herkomstland. Dit vormde aanleiding om het onderwerp non-discriminatie en
gelijke behandeling in dit onderzoek te betrekken en te onderzoeken of de twintig
onderzochte gezinnen te maken kregen met discriminatoire mechanismen in de
jeugdbeschermingsketen.
Bij de onderzochte gezinnen zijn geen aanwijzingen gevonden dat
migratieachtergrond heeft meegewogen in het proces dat leidde tot een
kinderbeschermingsmaatregel. In dit onderzoek heeft de Inspectie ook algemene
inzichten verkregen over verschillende waarborgen in de jeugdbeschermingsketen
om discriminatie te voorkomen. Een voorbeeld hiervan is dat medewerkers van de
RvdK en GI’s regelmatig interne overleggen organiseren waarin expertise van
collega’s over bepaalde culturen wordt benut om, onder andere, vooroordelen over
gezinnen te voorkomen. 11 Daarnaast heeft de Inspectie inzichten verkregen over
risico’s voor het recht op gelijke behandeling en non-discriminatie in de
jeugdbeschermingsketen. Te denken valt aan het ontbreken van diversiteit van
medewerkers in jeugdbeschermingsorganisaties (geslacht, herkomst etc.) en het
spanningsveld tussen Nederlandse en niet-Nederlandse normen over bijvoorbeeld
opvoeding. In een toekomstige publicatie zal de Inspectie rapporteren over deze
bevindingen. 12

Onderzoeksmethoden voor dataverzameling
Om tot beantwoording van de centrale onderzoeksvraag te komen, zijn
verschillende onderzoeksmethoden voor dataverzameling en data-analyse
gehanteerd. Hieronder volgt een beknopt overzicht (zie bijlage 1 voor een
gedetailleerd overzicht).

Zie Brief Bevindingen Inspectie JenV onderzoek naar kinderopvangtoeslagaffaire en jeugdbescherming |
Brief | Inspectie Justitie en Veiligheid
11
Bijvoorbeeld multidisciplinair overleg, casuïstiek overleg, methodische leerbijeenkomsten, moreel beraad
en coachingsgroepen.
12
De Inspectie zal zich in deze publicatie richten op alle gezinnen die in aanraking zijn gekomen met een
kinderbeschermingsmaatregel, dus breder dan alleen de gezinnen die gedupeerd zijn door de
toeslagenaffaire.
10

14

Het kind van de rekening

Literatuuronderzoek
De Inspectie voerde een uitgebreid literatuuronderzoek uit om het systeem van de
jeugdbeschermingsketen in kaart te brengen in relatie tot de toeslagenaffaire.
Daarvoor zijn richtlijnen, protocollen en werkwijzen van
jeugdbeschermingsorganisaties bestudeerd. Ook bestudeerde de Inspectie
rapporten, literatuur, wet- en regelgeving over de toeslagenaffaire en thema’s die
daarmee samenhangen, zoals schuldenproblematiek, armoede, kansenongelijkheid,
gelijke behandeling en non-discriminatie.
Casusonderzoek
De Inspectie heeft in de twintig casussen dossieronderzoek uitgevoerd bij de RvdK,
GI’s, gemeenten en Veilig Thuis. 13 Ook heeft de Inspectie in achttien casussen ten
minste één ouder gesproken. 14 In totaal heeft de Inspectie 23 ouders gesproken. In
deze gesprekken stonden de verhalen en ervaringen van de gedupeerde ouders
centraal. Ook is gesproken met drie kinderen uit twee gedupeerde gezinnen. In de
andere casussen waren de kinderen te jong of wilden gezinnen liever niet dat de
kinderen werden betrokken in het onderzoek. Hiernaast zijn 64 medewerkers van
RvdK, GI’s, gemeenten en Veilig Thuis, geïnterviewd over de gezinnen om inzicht te
krijgen in de handelwijze van toen en hun reflectie hierop met de kennis van nu. 15
Groepsinterviews
Daarnaast voerde de Inspectie drie groepsinterviews met andere medewerkers in
de jeugdbeschermingsketen. Op één medewerker na waren zij niet betrokken
(geweest) bij de twintig onderzochte gezinnen. Op deze manier is meer inzicht
verkregen in de interactie tussen de verschillende ketenorganisaties. Deelnemers
waren werkzaam bij een lokaal team van een gemeente, Veilig Thuis, RvdK,
rechtspraak en GI’s.
Interviews met beleidsmakers, kinderrechters en andere inhoudelijk specialisten
De Inspectie voerde interviews met vijf beleidsmakers werkzaam in de
jeugdbeschermingsketen, drie kinderrechters en veertien inhoudelijk specialisten op
thema’s als armoede, discriminatie, jeugdbescherming, schulden/financiën en
gezondheid. Met deze interviews is specialistische kennis opgehaald die raakt aan
de centrale onderzoeksvraag.

Onderzoeksmethoden voor data-analyse
De analyse is in de volgende twee stappen uitgevoerd:
Casusanalyse
De Inspectie voerde eerst een analyse uit op casusniveau. Deze twintig
casusanalyses zijn gemaakt op basis van het dossieronderzoek en de

13
Voor iedere casus heeft met toestemming van het gezin dossieronderzoek plaatsgevonden bij de RvdK.
Afhankelijk van de casus is daarnaast dossieronderzoek uitgevoerd bij de gemeente, Veilig Thuis en/of de
GI.
14
In twee casussen heeft de Inspectie niet met ouders kunnen spreken. In deze casussen is
dossieronderzoek uitgevoerd en zijn interviews gevoerd met betrokken medewerkers van de RvdK en GI’s.
15
Niet in alle gevallen was het mogelijk om met een betrokken raadsmedewerker en jeugdbeschermer van
destijds te spreken (bijv. omdat zij niet meer werkzaam waren bij de organisatie). Als het niet mogelijk was
om met een betrokken medewerker te spreken, is er met een andere medewerker gesproken en zijn
elementen van de specifieke casus ingebracht in het interview.

15

Het kind van de rekening

casusinterviews. De casusanalyse beschreef de belangrijkste beslis- en
sleutelmomenten in het pad dat ouders en kinderen aflegden naar de
kinderbeschermingsmaatregel en de factoren die (mogelijk) een rol speelden in het
proces hier naartoe. Ze geven inzicht in wat speelde bij de onderzochte gezinnen en
de gevolgen van de dupering op hun gezinssituatie.
Overkoepelende analyse
Op basis van casusanalyses, literatuuronderzoek, (groeps)interviews en interviews
met inhoudelijk specialisten voerde de Inspectie een overkoepelende analyse uit.
Aan de hand van deze analyse is de centrale onderzoeksvraag beantwoord.

Generaliseerbaarheid van de bevindingen
De bevindingen in dit rapport baseren zich op de twintig onderzochte casussen. Uit
deze casussen komen patronen naar voren: bevindingen die in meerdere casussen
voorkwamen. In het rapport zijn deze patronen beschreven. Op basis van dit
onderzoek kunnen geen uitspraken gedaan worden over hoe vaak bepaalde
patronen voorkomen bij gezinnen die niet betrokken zijn bij dit onderzoek. De
onderzoeksopzet leunt echter op zowel uitgebreide analyse van een zorgvuldig
samengestelde groep casussen, interviews met medewerkers in de
jeugdbeschermingsketen en experts, als relevante literatuur. Het is daarom
aannemelijk dat de bevindingen in het rapport ook inzicht geven in het pad van
vergelijkbare gezinnen die na de dupering te maken hebben gekregen met een
kinderbeschermingsmaatregel.

1.4

Leeswijzer

De structuur van dit rapport volgt het pad dat gezinnen hebben afgelegd van de
terugvordering van de kinderopvangtoeslag tot de kinderbeschermingsmaatregel.
Daarom begint dit rapport met de impact van de toeslagenaffaire op de
onderzochte gezinnen. Hoofdstuk 2 beschrijft de financiële gevolgen van de
toeslagenaffaire voor de onderzochte gezinnen. In hoofdstuk 3 wordt vervolgens in
beeld gebracht welke problemen speelden binnen de onderzochte gezinnen en hoe
de door de toeslagenaffaire ontstane financiële problemen hierop inwerkten.
Hoofdstuk 4 laat zien dat diverse (vrijwillige) hulpverlening werd ingezet voor de
problemen die speelden binnen de onderzochte gezinnen. Verder wordt beschreven
hoe de toegang en de uitvoering van deze hulp verliep. Ondanks de vrijwillige hulp
kwamen de gezinnen in beeld bij de jeugdbescherming. Hoofdstuk 5 beschrijft hoe
medewerkers van de RvdK en GI’s hebben gehandeld op de problemen die zij
tegenkwamen bij de onderzochte gezinnen. In het bijzonder wordt beschreven hoe
deze medewerkers omgingen met financiële problemen bij deze gezinnen. Tot slot
komt de Inspectie in hoofdstuk 6 tot de beantwoording van de centrale
onderzoeksvraag en worden aanbevelingen gedaan.

16

Het kind van de rekening

2. De financiële gevolgen van de
toeslagenaffaire voor gezinnen
Dit hoofdstuk geeft inzicht in de financiële situatie waarin de onderzochte gezinnen
terecht kwamen in de periode van het terugvorderen van de kinderopvangtoeslag
door de Belastingdienst. In veel van de gezinnen ontstonden financiële problemen
op het moment dat ouders als fraudeur werden aangemerkt door de
Belastingdienst. De kinderopvangtoeslag werd stopgezet en de ontvangen bedragen
moesten volledig worden terugbetaald. Deze opgave was voor bijna alle
onderzochte gezinnen onhaalbaar.
De bevindingen in dit hoofdstuk baseren zich grotendeels op de verhalen van de
geïnterviewde ouders over de periode van de terugvorderingen. Het perspectief van
deze ouders is aangevuld met inzichten vanuit eerder onderzoek over
schuldenproblematiek en de toeslagenaffaire.

2.1 Een kwetsbare sociaaleconomische situatie van de
gezinnen
In dit onderzoek heeft de Inspectie de situatie van twintig gezinnen onderzocht. In
negentien van de twintig gezinnen was de moeder de aanvrager van de
kinderopvangtoeslag. Ten minste tien van deze moeders waren alleenstaand met
eenhoofdig gezag. In vijf gezinnen ging het om een ouderpaar. Zes ouders waren
onder de 21 jaar toen zij met de terugvordering van de kinderopvangtoeslag te
maken kregen. Vier ouders studeerden nog in deze periode. Sommige ouders
hadden (vermoedelijk) een licht verstandelijke beperking. 16 Vijf gezinnen noemen
dat zij financiële problemen hadden voor de terugvordering van de
kinderopvangtoeslag, zoals schulden bij de Belastingdienst, de zorgverzekeraar
en/of private schulden.
Over het algemeen zijn groepen met bovenstaande kenmerken kwetsbaar voor
financiële problemen. 17 Bijvoorbeeld, jongeren zijn vaak afhankelijk van flexibel
werk en hebben vaak kleinere financiële buffers kunnen opbouwen. 18 Een
alleenstaande ouder moet zelfstandig voor een huishouden zorgen. Zij hebben
vaker minder hulpbronnen en inkomen dan tweeoudergezinnen. 19

2.2

Als fraudeurs aangemerkt

De Belastingdienst heeft een grote groep ouders aangemerkt als fraudeur. Zij
zouden fraude hebben gepleegd met de kinderopvangtoeslag. Door de kwalificatie

Bron: dossiers RvdK en GI’s.
Zie Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), Eigen schuld? Een gedragswetenschappelijk
perspectief op problematische schulden, 2016 en Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS), Van
schuld naar schone lei, 2022.
18
RVS, Van schuld naar schone lei, 2022, p. 16.
19
Jungmann, N. en Madren, T., Basisboek aanpak schulden, 2021.
16
17

17

Het kind van de rekening

‘fraudeur’ of ‘opzet/grove schuld’ moesten ouders de ontvangen
kinderopvangtoeslag volledig terugbetalen. 20 De Belastingdienst paste daarbij een
terugvorderingsregime toe zonder oog voor de menselijke maat. 21 Dit ziet de
Inspectie terug bij alle onderzochte gezinnen.
Voorbeeld 1. Carmen werd aangemerkt als fraudeur
Voor Carmen was niet duidelijk wat er precies aan de hand was in de periode
van de terugvorderingen, maar de gevolgen waren groot. Zij werd in 2010
aangemerkt als fraudeur, waarop een sneeuwbaleffect volgde. Carmen vertelt
dat het fraudelabel ook in andere overheidsinstellingen terug te vinden was.
Hierdoor kon zij tot 2021 geen auto op haar naam laten registreren. Ook
vertelt zij dat ze niet kon worden ingeschreven bij een woningcorporatie.
Het fraudelabel zorgde voor bijkomende problemen en belemmeringen voor de
onderzochte gezinnen bij de toegang tot financiële hulp (zie hoofdstuk 4). De
volgende paragrafen beschrijven de verdere gevolgen van het fraudelabel op het
leven van de groep onderzochte gezinnen.

2.3 Terugbetalen en stopzetten van de
kinderopvangtoeslag
Terugbetalen
Gezinnen moesten het teruggevorderde bedrag aan kinderopvangtoeslag in één
keer en op korte termijn 22 betalen aan de Belastingdienst. 23 De hoogte van de
toeslagschuld verschilde per gezin. Bij veel van de onderzochte gezinnen ontstond
een voor hun financiële situatie onbetaalbare toeslagschuld die snel opliep door
wettelijke rente, incasso- en deurwaarderskosten. Om een idee te geven van de
hoogte de toeslagschulden geeft de Inspectie de volgende voorbeelden:
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Een moeder had een toeslagschuld van €13.000.
Ouders hadden een toeslagschuld van €50.000 à 55.000.
Een moeder had een toeslagschuld van €50.000.
Een vader had een toeslagschuld van €1.000.
Een moeder had een toeslagschuld van €53.000.
Een moeder had een toeslagschuld van €60.000.
Een moeder had een toeslagschuld van €56.000.
Ouders hadden een toeslagschuld van €80.000.
Een moeder had een toeslagschuld van €20.000.

20
Wanneer de Belastingdienst opzet of grove schuld door de ouders aannemelijk achtte, kregen ouders
geen persoonlijke betalingsregeling aangeboden. Zie het verslag van de Parlementaire
Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag, Ongekend Onrecht, 2020, p. 13.
21
Wanneer het terugbetalen van de toeslagschuld niet binnen de gestelde termijn lukte, konden
dwanginvorderingsmaatregelen volgen, zoals beslagleggingen van auto’s en gedwongen verkoop van de
woning. Zie het verslag Ongekend Onrecht, p. 14.
22
Een terugvordering door de Belastingdienst heeft een betalingstermijn van zes weken vanaf de datum op
de beschikking. Zie Instructie Invordering en Belastingdeurwaarders.
23
Tussen de gezinnen bestaan verschillen in de datum dat de Belastingdienst begon met het terugvorderen
van het volledige bedrag aan uitgekeerde kinderopvangtoeslag (toeslagschuld). In de onderzochte casussen
liggen de momenten van terugvorderen tussen 2010 tot 2019.

18

Het kind van de rekening

•

Een moeder had een toeslagschuld van €30.000.

Onderzoek laat zien dat de complexiteit van de financiële situatie van gezinnen
toeneemt wanneer er meerdere betalingsachterstanden ontstaan. Daarbij is het
beroep van de overheid op de zelfredzaamheid van burgers bij problematische
schulden (te) hoog. 24 Dit ziet de Inspectie terug bij de onderzochte gezinnen.
Sommige gezinnen kregen te maken met meerdere terugvorderingen van
kinderopvangtoeslag door de Belastingdienst. Ook werd de
kinderopvangtoeslagschuld door de Belastingdienst verrekend met andere
toeslagen (zoals zorg- en huurtoeslag en het kindgebonden budget) waar de
gezinnen recht op hadden. Dit leidde tot onduidelijkheid en situaties waarin ouders
het overzicht over hun financiën kwijtraakten. Hierover vertelt een van de ouders:
‘Ik probeerde overzicht te krijgen in mijn schulden, maar het ging allemaal zo snel
dat ik het niet meer bij kon houden. Het was voor mij onduidelijk waar nota’s
vandaan kwamen’. Andere ouders durfden hun post niet meer open te maken. Een
van hen vertelt: ‘De terugvorderingen kwamen per post binnen. Dit waren veel
brieven. Ik opende op den duur de brieven niet meer en gooide ze weg’. Ook een
aantal van de schuldhulpverleners — die in een later stadium betrokken raakten bij
de gezinnen (zie hoofdstuk 4) — begreep de terugvorderingen van de
Belastingdienst niet. Ouders zeggen hierover dat de schuldhulpverleners de
problemen niet duidelijk kregen en dat ze door de bomen het bos niet meer zagen.
Voorbeeld 2. ‘De schulden liepen alleen maar op, overal ontstonden schulden’
Esra en Ruud hebben drie kinderen. Ruud had een goede baan. Esra volgde
een opleiding en werkte in deeltijd. Ze hadden geen financiële problemen. In
2011 kregen ze meerdere brieven waarin stond dat ze de ontvangen
kinderopvangtoeslag moesten terugbetalen. In totaal hadden Esra en Ruud
bijna €80.000 aan toeslagschuld. Ook werden ze gekort op de andere
toeslagen, zoals het kindgebonden budget en de zorgtoeslag. Esra en Ruud
vertellen: ‘De schulden liepen alleen maar op, overal ontstonden schulden’.
Bij vier gezinnen kwam de Belastingdienst in eerste instantie terug op de
terugvordering. Deze ouders konden daarna weer kinderopvangtoeslag aanvragen.
Tot wanhoop van de ouders vorderde de Belastingdienst een jaar later de
ontvangen toeslag voor de tweede keer in zijn geheel terug.

24

WRR, Eigen schuld? Een gedragswetenschappelijk perspectief op problematische schulden, 2016, p. 7.

19

Het kind van de rekening

Voorbeeld 3. Milou kreeg te maken met meerdere terugvorderingen
Milou was 19 jaar toen zij moeder werd van dochter Eva. Tussen 2015 en
2019 kreeg zij te maken met meerdere terugvorderingen van de
kinderopvangtoeslag. De toeslagschuld voor de jaren 2015 en 2016 werd
tegelijk teruggevorderd. Het ging bij elkaar om ongeveer €40.000. Dit bedrag
was zo hoog omdat Milou fulltime opvang afnam. Milou’s moeder belde
daarop meerdere keren de Belastingdienst, omdat ze vermoedde dat de
terugvordering niet kon kloppen. Een medewerker gaf aan dat de
terugvordering inderdaad niet klopte. De terugvordering werd gestopt en
Milou ontving gedurende een jaar weer kinderopvangtoeslag. Vervolgens
begon de Belastingdienst weer met het terugvorderen van de ontvangen
kinderopvangtoeslag. Eerst over 2017, later over 2018 en uiteindelijk ook
over 2016. Bij elkaar was dit een bedrag van €35.000.
Een aantal ouders waarmee de Inspectie sprak moest als gevolg van de
toeslagschuld en/of het fraudelabel ook andere inkomensregelingen terugbetalen,
zoals de bijstands- en werkloosheidsuitkering. 25 Een ouder vertelt dat de gemeente
de bijstand terugvorderde omdat de gemeente de ouder zag als fraudeur. 26

Stopzetten
Bij alle onderzochte gezinnen werd de kinderopvangtoeslag stopgezet. Het
stopzetten van de kinderopvangtoeslag versterkte de negatieve financiële spiraal
waar de onderzochte gezinnen in zaten door de toeslagschuld. Gezinnen konden de
opvang niet meer betalen. Sommige gezinnen maakten daardoor extra schulden bij
kinderopvangorganisaties. 27 Ook stopten veel ouders noodgedwongen met
werken. 28 Een ouder vertelt dat ze in tijdnood kwam met haar werk en de zorg voor
haar kinderen. Ze kon niet naar haar werk of moest haar kinderen hier naartoe
meenemen. Een andere moeder zegt hierover: ‘Ik kon niet werken of studeren
omdat ik geen kinderopvangtoeslag kon aanvragen. Ik heb twee jaar thuisgezeten
en mij erbij neergelegd dat ik een thuisblijfmoeder was’.
Een aantal ouders stopte met hun studie vanwege het stopzetten van de
kinderopvangtoeslag, onbetaalbare studiekosten en de stressvolle thuissituatie. 29
Zij bleven zitten met een studieschuld bij de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO).
Een ouder zegt: ‘De complete situatie heeft er uiteindelijk voor gezorgd dat ik mijn
school niet kon betalen. Ik ben gestopt met de opleiding die ik volgde’.

Dit is in drie van de twintig onderzochte gezinnen het geval.
Uit onderzoek van PwC komt naar voren dat zogenoemde FSV-lijsten (Fraude Signaleringsvoorziening)
van de Belastingdienst zijn gedeeld met andere overheidsinstanties zoals gemeenten. Een FSV is een
applicatie waarin de Belastingdienst signalen registreerde over vastgestelde fraude of signalen waarvan
werd verondersteld dat ze wezen op een verhoogde kans op fraude met belastingen en toeslagen. Zie De
uitkomsten van PwC-onderzoeken naar de Fraude Signalering Voorziening
27
Dit is in ten minste drie van de twintig onderzochte gezinnen het geval.
28
Dit is in vijf van de twintig onderzochte gezinnen het geval. Ook zijn twee ouders hun eigen bedrijf
kwijtgeraakt door de schulden.
29
Dit is bij drie van de twintig onderzochte gezinnen gebeurd.
25
26

20

Het kind van de rekening

2.4

Onhaalbare betalingsregeling

Van de twintig onderzochte gezinnen lukte het één van de ouders om de schuld
direct af te lossen. Het ging om een schuld van ongeveer €1.000 die de ouder kon
aflossen met een financiële buffer. De andere negentien gezinnen hadden een veel
hogere toeslagschuld. Het lukte hen niet om het volledige bedrag binnen de
gestelde termijn terug te betalen. Een persoonlijke betalingsregeling naar
draagkracht of kwijtschelding wees de Belastingdienst af vanwege de kwalificatie
‘opzet/grove schuld’. In plaats daarvan stelde de Belastingdienst een standaard
betalingsregeling voor waarmee het vereiste bedrag plus rente binnen vastgestelde
termijnen moest worden terugbetaald. Veel gezinnen bleken niet in staat om aan
deze maandelijkse betalingen te voldoen. Als voorbeeld hiervan beschrijft de
Inspectie hieronder de situatie van de gezinnen van Maryam en Gwen.
Maryam kreeg een terugvordering van €30.000. De betalingsregeling die de
Belastingdienst haar bood, was ruim €800 per maand gedurende 36 maanden. Als
ze hier niet mee akkoord ging, zou er beslag worden gelegd op haar koopwoning.
Gwen ontving in 2014 een terugvordering van de kinderopvangtoeslag. Zij vertelt
hierover: ‘Ik moest een paar duizend euro terugbetalen. Ik schrok hier erg van,
want ik zat nog op school en moest rondkomen van studiefinanciering. Na
meermaals contact met de Belastingdienst kon ik een betalingsregeling krijgen.
Maar deze betalingsregeling was helemaal niet haalbaar voor mij. Ik moest €600
per maand betalen. Dit was meer dan de helft van mijn studiefinanciering’.

2.5

De inning van toeslagschulden

De Belastingdienst kan voor het innen van toeslagenschulden gebruik maken van
verschillende (wettelijke) bevoegdheden. De Inspectie stelt vast dat de
Belastingdienst in het geval van de onderzochte gezinnen gebruik maakte van de
onderstaande wijzen voor het innen van de schulden:
•
•

•
•
•

Het versturen van incassobrieven zoals betalingsherinneringen en
aanmaningen;
Het verrekenen van de schuld door het inhouden van andere toeslagen
zoals huur- en zorgtoeslag en/of het kindgebonden budget. Ook teruggave
van inkomstenbelasting werd ingehouden en verrekend;
Het beslagleggen op het loon van ouders (loonvordering);
Het zonder aankondiging geld afschrijven van bankrekeningen
(overheidsvordering);
Het beslag leggen op eigendommen, zoals huizen, auto’s en andere
bezittingen (dwangbevel).

Bijna alle onderzochte gezinnen kregen herhaaldelijk te maken met incassobureaus
en deurwaarders. 30 Zij kwamen bij hen thuis en in een enkel geval ook op het werk
van een ouder. Deze bezoeken waren erop gericht om bezittingen te taxeren en om

30
De onderzochte gezinnen kregen te maken met het Landelijk Incasso Centrum van de Belastingdienst.
Sommige gezinnen hadden daarnaast schulden bij andere schuldeisers. Zij kregen te maken met
verschillende incassobureaus en deurwaarders.

21

Het kind van de rekening

daarop beslag te leggen. De ouders vertellen deze bezoeken te hebben ervaren als
intimiderend. Zij voelden zich onder druk gezet en ervaarden stress. Zo plakten
deurwaarders brieven op huizen en auto’s. Ouders vertellen dat de deurwaarders
bleven komen. Een voorbeeld van een schrijnende situatie is Theo (Voorbeeld 9).
Hij was anderhalf jaar dakloos. Toen een familielid een kleine woonruimte voor hem
kon regelen, ontving hij direct op zijn nieuwe woonadres een brief van een
deurwaarderskantoor met de aankondiging dat zijn inboedel in beslag zou worden
genomen. Twee andere gezinnen vertellen dat zij ondanks een schone lei 31 nog
steeds worden benaderd door deurwaarders en incassobureaus.

2.6

Armoede en bestaansonzekerheid

De overheid heeft een bestaansminimum vastgesteld. Dit is het bedrag wat mensen
minimaal nodig hebben om van te leven. In de praktijk komt regelmatig voor dat
mensen onder het bestaansminimum komen door schuldeninning. 32 Het is lastig
met zekerheid vast te stellen of de onderzochte gezinnen onder het
bestaansminimum leefden, omdat dit minimum afhangt van iedere persoonlijke
gezinssituatie.
Wat de Inspectie wel heeft kunnen vaststellen is dat als gevolg van de
terugvordering negentien van de twintig gezinnen in armoede terecht zijn
gekomen. In twaalf gezinnen werd een bewindvoerder aangesteld die wekelijks
leefgeld uitkeerde (zie hoofdstuk 4). Meerdere ouders vertellen dat zij niet konden
rondkomen van het leefgeld. Dit betekende ook dat hun kinderen opgroeiden in
armoede. 33 Er was onvoldoende geld voor huur, voedsel, kleding en schoolgeld.
Gezinnen werden afhankelijk van de voedsel- en kledingbank en/of hun sociaal
netwerk. Deelname aan de maatschappij, zoals werk of studie, was als gevolg
hiervan haast onmogelijk. Ondertussen maakten ouders nieuwe schulden en/of
liepen schulden nog verder op. De bestaanszekerheid van de onderzochte gezinnen
kwam onder druk te staan. Deze situatie duurde jarenlang en duurt mogelijk nog
steeds voort. Zo ook bij Danique en dochter Mirte:
Voorbeeld 4. Jarenlang leven in armoede
Danique was 19 jaar oud en alleenstaande moeder van Mirte toen zij werd
geconfronteerd met een terugvordering van €13.000. Een jaar later was de
schuld opgelopen tot €32.000. Voor schuldsanering kwam zij niet in
aanmerking, omdat ze bekend stond als fraudeur. Danique heeft zes jaar
lang van €30 (later €50) leefgeld per week moeten rondkomen. Ze leefde in
armoede en kon niet verder met het opbouwen van haar leven.

Een schone lei betekent dat een rechter een vonnis heeft uitgesproken waarin staat dat een burger heeft
voldaan aan de verplichtingen en regels die gelden in de Wet schuldsanering natuurlijke personen (Wsnp).
Na dit vonnis zijn schulden die onder de werking van de Wsnp vallen voor de schuldeisers niet
meer afdwingbaar. Bron: Beëindiging Wsnp | Rechtspraak
32
WRR, Eigen schuld? Een gedragswetenschappelijk perspectief op problematische schulden, 2016
33
Zie ook hoofdstuk 3 over impact op kinderen.
31

22

Het kind van de rekening

2.7

Tussenconclusie

Dit hoofdstuk laat zien dat de terugvordering van de kinderopvangtoeslag, naar
draagkracht van negentien van de twintig gezinnen, aan de start al onbetaalbaar
was. Ook was het voor deze gezinnen onhaalbaar om te voldoen aan de door de
Belastingdienst opgelegde betalingsverplichting(en). Schulden liepen snel verder op
als gevolg van het fraudelabel en de wijze van schuldeninning door de
Belastingdienst.
De Belastingdienst heeft bij alle onderzochte gezinnen hun toeslagen, waarvan zij
voor hun bestaanszekerheid afhankelijk waren, stopgezet of verrekend. De
Inspectie ziet dat bij de schuldeninning geen rekening is gehouden met de
kwetsbare sociaaleconomische situatie waarin deze gezinnen zich bevonden.
Hierdoor zijn bijna alle onderzochte gezinnen door toedoen van de overheid in
armoede beland.

23

Het kind van de rekening

3. Multi-problematiek bij gezinnen
In het vorige hoofdstuk is beschreven dat de onbetaalbare toeslagschuld, het
fraudelabel en de wijze van terugvorderen een desastreuze financiële impact
hadden op negentien van de twintig onderzochte gezinnen. Dit hoofdstuk beschrijft
de situatie van multi-problematiek in de onderzochte gezinnen. De Inspectie
baseert zich hierbij op de interviews met de onderzochte gezinnen en de
medewerkers in de jeugdbeschermingsketen, en de uitgevoerde
dossieronderzoeken.

3.1 Een complexe samenloop van problemen op diverse
leefgebieden
De Inspectie ziet dat in ten minste veertien van de onderzochte gezinnen een of
meerdere kwetsbaarheden bestonden voor de dupering, zoals een complexe
echtscheiding en/of een psychische kwetsbaarheid van ouder en/of kind. De
dupering zorgde voor nieuwe problemen, maar hield ook bestaande problemen in
stand of verergerde deze. Er bestond een situatie van multi-problematiek. Hoe de
verschillende problemen op elkaar inwerkten, was in ieder gezin anders. Problemen
waren complex en hadden geen duidelijk begin- of eindpunt. Er bestond daardoor
een vicieuze cirkel van problemen. In onderstaande paragrafen worden de
verschillende problemen die speelden in de onderzochte gezinnen achtereenvolgens
beschreven.

Een gevoel van schaamte, schuld en wantrouwen
De Inspectie sprak ouders die direct doorhadden dat de Belastingdienst fout
handelde. Zo was er een moeder die een betalingsregeling weigerde, omdat ze
vond dat ze daarmee schuld bekende voor een fraude die ze niet had gepleegd. Een
andere ouder nam een advocaat in de arm en vocht de terugvordering (in eerste
instantie) met succes aan.
Er waren ook ouders die dachten dat ze zelf schuldig waren aan de terugvordering
en de financiële problemen. Het fraudelabel maakte dat ouders het nog moeilijker
vonden om openlijk te spreken over hun financiële situatie. Zeven ouders vertellen
dat zij aanvankelijk niet over de problemen met de Belastingdienst praatten met
familie en vrienden. Ze probeerden hun problemen eerst zelf op te lossen zonder
hulp.
Ouders schaamden zich en voelden zich schuldig. Een ouder vertelt: ‘Ik heb een
hele tijd gedacht dat ik de enige was met dit probleem. Ik schaamde me voor de
problemen met de Belastingdienst, je deelt het niet makkelijk. Zeker als je het
beeld krijgt van instanties dat je niet goed met geld kan omgaan en ze weigeren je
te helpen. Ik ben er dankzij mijn familie redelijk goed uitgekomen. Zij hebben veel
steun kunnen bieden’. Een andere ouder vertelt: ‘Ik durfde er niet over te praten,
niemand wist het behalve mijn familieleden. Zelfs mijn ex-partner was niet op de
hoogte van de financiële problemen die ik had. Ik voelde me machteloos’.
24

Het kind van de rekening

Veel gezinnen noemen in de gesprekken dat zij een gevoel van wantrouwen hebben
richting overheidsinstanties. Het wantrouwen richt zich ook op de hersteloperatie
van de toeslagenaffaire.

Psychische en fysieke problemen
In tien van de onderzochte gezinnen had een ouder een psychische kwetsbaarheid
die al aanwezig was voor de dupering. Daarbij had de dupering in achttien
onderzochte gezinnen invloed op de mentale gezondheid van ouders. Bijna alle
ouders geven aan overbelasting en erg veel stress te hebben ervaren als gevolg
van hun problematische schuldensituatie en de druk die werd uitgeoefend om
schulden terug te betalen. 34
Ouders vertellen dat zij door de stress als gevolg van de financiële problemen zijn
veranderd. Zo zegt een ouder dat ze apathischer is geworden. Een andere ouder
noemt dat ze nooit meer vrolijk is. Tien ouders vertellen over mentale klachten als
burn-out, depressie, posttraumatische stressstoornis (PTSS) en
zelfmoordgedachten in de periode van terugvordering en daarna. Bijvoorbeeld
Asha: ‘De problemen met de Belastingdienst [schuld van €50.000] hebben tot veel
stress geleid. Ik heb depressieve klachten en krijg hiervoor medicijnen en
behandeling’. Ook een andere ouder raakte na de dupering overbelast en kon door
stress (mentaal) niet aanwezig zijn voor de opvoeding van haar kinderen. Ze
vertelde dat zij grip verloor op één van haar kinderen door een gebrek aan
aandacht in de opvoeding.
Vijf ouders zijn extra veel gaan werken om de toeslagschuld af te lossen. Een ouder
draaide extra nachtdiensten bovenop haar fulltime baan. Een aantal ouders kwam
in de Ziektewet terecht als gevolg van een burn-out. Zij vertellen dat de schulden
verder opliepen in de periode dat zij in de Ziektewet zaten. Gwen (Voorbeeld 8)
werd volledig afgekeurd vanwege PTSS en heeft nu een Wajong-uitkering. 35
Voorbeeld 5. ‘Ik leefde min of meer op mijn werk tot het me opbrak’
Shirley werkte in de zorg en is extra diensten gaan draaien om de
toeslagschuld terug te betalen: ‘Ik had nog nooit in mijn leven schulden
gehad en wilde hier dus zo snel mogelijk vanaf’. Shirley vertelt: ‘Ik ben me
letterlijk kapot gaan werken’. Ze raakte steeds meer opgebrand en kwam
hierdoor op haar werk klem te zitten. Ze draaide dag-, avond- en
nachtdiensten en leefde min of meer op haar werk tot het haar opbrak. Ze
kreeg een burn-out en heeft nog steeds gezondheidsproblemen.

34
Slechts in één casus had de vordering een beperktere invloed op de mentale gezondheid van de ouder.
Reden hiervan is, zoals de ouder zelf aangeeft, de terugvordering laag was en direct kon worden
terugbetaald. Deze ouder kwam niet in de financiële problemen.
35
Wet arbeidsongeschiktheidsvoorziening jonggehandicapten.

25

Het kind van de rekening

Drie andere moeders noemden dat zij een complexe zwangerschap hebben
doorlopen door de stress: ‘Door de stress en mijn depressie ben ik te vroeg
bevallen van mijn jongste zoon’.

Relationele problemen en huiselijk geweld
De Inspectie ziet bij elf van de onderzochte gezinnen dat er sprake was van gezagen omgangsproblemen die al speelden voor de dupering. Veel ouders vertellen dat
deze bestaande relationele problemen met hun (ex-)partner verergerden door de
dupering. De schulden voedden ruzies en strijd tussen ouders over bijvoorbeeld
kinderalimentatie of andere kosten van de kinderen.
Er zijn ook ouders die vertellen dat hun relatie onder spanning kwam te staan door
de dupering: ‘Wij hadden in de periode van de terugvordering erg veel ruzies. We
hebben op het punt van breken gestaan. Psychisch waren we allebei gesloopt. We
beleven er nu nog steeds een nasleep van. Het heeft ons alles gekost, zoals de
relatie met sommige familieleden’.
Ouders vertellen dat verwijten over de schuldensituatie relaties met familieleden
onder druk zetten. Er zijn verschillende ouders die vrienden en familieleden
kwijtraakten: ‘Wij hebben uiteindelijk open kaart gespeeld met onze sociale
omgeving [over de schulden]. Wij schamen ons nu ook niet meer. Wij zijn wel
vrienden verloren omdat we zo in de overlevingsstand zaten en geen aandacht
meer konden hebben voor onze vrienden. Ook hadden een aantal vrienden wel een
mening over hoe we zo in de schulden hadden kunnen raken’. Een andere ouder
vertelt dat familie en vrienden haar negatief veranderd vinden.
Toch leunden veel van de onderzochte gezinnen op hun familie en vrienden voor
psychische steun, kinderopvang, huisvesting en basisbehoeften. Zo hielpen
familieleden, vrienden en kennissen mee door boodschappen te doen en kleding te
geven. Ook betaalden familieleden mee aan de aflossing van schulden of aan huur.
Vijf gezinnen zijn bij familie gaan inwonen.
Bij dertien van de onderzochte gezinnen kwam huiselijk geweld voor. In de meeste
gevallen betrof dit huiselijk geweld tussen ouders waar de kinderen getuige van
waren. Bij acht gezinnen was er al sprake van huiselijk geweld voor de dupering.
Vaak escaleerde of verergerde het huiselijk geweld door de geldzorgen die
ontstonden door de dupering. In vijf gezinnen ontstond het huiselijk geweld in de
periode na de dupering.

In aanraking met justitie
In tien van de onderzochte gezinnen had een gezinslid een verdachte-registratie
van een misdrijf. Twee ouders vertellen aan de Inspectie dat deze verdachteregistratie te maken had met de financiële gevolgen van de dupering. Deze ouders
zijn gaan stelen als gevolg van de financiële problemen: ‘De kinderen werden op
school gepest omdat ze in tweedehandskleren liepen. Wij waren ten einde raad hoe
we rond moesten komen en zijn uiteindelijk ook af en toe wat gaan stelen’. Ook
Nicole, in het onderstaande voorbeeld, maakt een verkeerde afslag en komt in
aanraking met justitie.
26

Het kind van de rekening

Voorbeeld 6. ‘Ik zag geen andere uitweg’
Nicole zorgde in haar eentje voor haar kinderen toen zij een brief van de
Belastingdienst kreeg waarin stond dat zij €40.000 aan kinderopvangtoeslag
moest terugbetalen. De toeslagen die zij normaal ontving werden verrekend
met de schuld. Ze raakte in paniek en belde de Belastingdienst: ‘Hoe moet ik
mijn kinderen te eten en te drinken geven?’ Nicole is sindsdien af en toe
spulletjes gaan stelen. Zij wilde niet steeds geld lenen bij familieleden en
moest voor haar kinderen zorgen. Nicole zei: ‘Het stelen voelde ook helemaal
niet goed, maar ik zag geen andere uitweg. Wie gaat mij helpen met een
schuld van €40.000?’.
Niet veel later werd Nicole gearresteerd wegens betrokkenheid bij een overval.
Iemand bood haar ‘deze uitweg’ om aan het geld te komen om de toeslagschuld af
te lossen.

Middelengebruik
In vijf onderzochte gezinnen was er sprake van (een vermoeden van)
verslavingsproblematiek bij de ouder(s). Twee ouders vertellen dat zij meer zijn
gaan drinken als gevolg van de geldzorgen. Het drinken leidde tot een
alcoholverslaving.
Voorbeeld 7. Bij Imara ontstond een alcoholprobleem
Imara vertelt dat de toeslagenaffaire veel problemen in gang heeft gezet.
Toeslagen werden plotseling stopgezet waardoor de kinderen niet meer naar
de opvang konden. Door alle stress ontstond er bij Imara een
alcoholprobleem. Zij heeft hiervoor professionele hulp gekregen.

Huisvestingsproblemen
Negen gezinnen noemen dat zij hun woning (meermaals) kwijtraakten. 36 Voor acht
gezinnen leidde dit tot uitzetting van hun huurwoning, zoals ook gebeurde bij Gwen
(Voorbeeld 8). Bij twee gezinnen is beslag gelegd op de koopwoning en zijn de
woningen gedwongen verkocht. Vijf gezinnen vertellen dat zij hun woning
kwijtraakten als gevolg van de dupering. Zij vertellen dat zij de huur of hypotheek
van hun woning niet meer konden betalen. Een ouder vertelt hierover: ‘Er volgde
een hypotheekachterstand en een gedwongen verkoop van mijn huis. Daardoor
bleef ik zitten met een restschuld aan de bank’.
Door de problemen met huisvesting moesten gezinnen meerdere keren verhuizen.
Zoals eerder genoemd zijn vijf gezinnen bij familie gaan inwonen. Een ouder kwam
in een daklozenopvang terecht. Een andere ouder vertelt dat zij niet kon huren via
een woningcorporatie, omdat ze stond aangemerkt als fraudeur.

36

Sommige gezinnen zijn zowel een koopwoning als een huurwoning kwijtgeraakt.

27

Het kind van de rekening

Voorbeeld 8. Gwen woonde noodgedwongen weer bij haar ouders
‘De schulden liepen snel verder op’, vertelt Gwen. Andere toeslagen dan de
kinderopvangtoeslag werden ook stopgezet. Gwen vertelt dat na een periode
van dreiging dat haar gas, water en elektra zouden worden afgesloten
wegens betalingsachterstand, zij uiteindelijk haar huurwoning kwijtraakte. Ze
is uit nood met haar dochter bij haar ouders (opa en oma) gaan wonen.
Twee paar ouders vertellen de Inspectie dat ruzies in het gezin bleven voortduren
als gevolg van huisvestigingsproblemen. Ouders wilden uit elkaar gaan, maar zijn
ongewenst langer bij elkaar blijven wonen omdat nieuwe huisvesting onbetaalbaar
was (zie bijvoorbeeld het gezin van Shirley in Voorbeeld 18).
Voorbeeld 9. Er ontstonden grote escalerende ruzies
Theo had samen met Josefien een samengesteld gezin met vijf kinderen.
Toen de schulden binnen een jaar erg opstapelden en de hypotheek niet
meer betaald kon worden, ontstonden er tussen Theo en Josefien grote
escalerende ruzies met verwijten over en weer. Uiteindelijk gingen ze uit
elkaar. Toen Theo zijn huis gedwongen werd verkocht heeft Josefien, uit
medeleven, Theo onderdak aangeboden. De spanningen kwamen weer terug.
Er ontstonden hevige ruzies tussen hen met huiselijk geweld tot gevolg.
Vandaag de dag gaan Theo en Josefien weer door één deur, maar de
financiële zorgen blijven nog tussen hen in staan.

3.2

De impact van de multi-problematiek op de kinderen

De Inspectie ziet dat sommige kinderen in de onderzochte gezinnen los van de
dupering al kwetsbaar waren. Er waren zorgen over hun ontwikkeling als gevolg
van een kwetsbare gezondheid door vroeggeboorte, psychische problemen of het
minder goed kunnen meekomen op school. Bij andere kinderen was dat niet het
geval. Bij hen zijn in de loop van de tijd problemen ontstaan door de (onveilige)
thuissituatie en de aanwezige multi-problematiek.

Opgroeien in armoede
In veel gevallen hadden de ontstane armoede en financiële problemen een
negatieve uitwerking op het welzijn en de ontwikkeling van de kinderen in de
onderzochte gezinnen. Ook zij zijn gedupeerden van de toeslagenaffaire. 37 Louella
(Voorbeeld 10) ging op 12-jarige leeftijd werken na school en in het weekend
waardoor ze geen tijd overhield voor haar schoolwerk. Ook Gabriela (Voorbeeld 11)
ging al op jonge leeftijd werken om bij te dragen aan het huishouden. Hierdoor kon
ze ook dingen voor zichzelf kopen en ontlastte ze haar moeder. Een ouder vertelt
dat haar kind het haar kwalijk nam dat er veel verantwoordelijkheid op zijn
schouders terecht kwam.

37
De bevindingen van de Inspectie liggen in lijn met het rapport Diversion. Dit rapport schetst een
ingrijpend beeld van 114 kinderen van toeslagenouders en hoe zij de toeslagenaffaire (hebben) ervaren.
Diversion, Ken ons, help ons. 114 verhalen die helpen bij de invulling van de kindregeling, 2022.

28

Het kind van de rekening

Voorbeeld 10. Louella (dochter) nam op jonge leeftijd al veel verantwoordelijkheid
Louella ging als 12-jarige al werken om haar ouders te helpen want ze zag
hoe moeilijk ze het hadden. Ze merkte dat haar broertjes en zusjes werden
gepest omdat haar ouders sommige dingen niet konden kopen, zoals kleding
of schoenen. Louella is begonnen met een krantenwijk na school en in het
weekend. Daarna heeft ze allerlei baantjes gehad. Doordat ze veel werkte
deed ze weinig aan school. Ze heeft als oudste kind op jonge leeftijd veel
verantwoordelijkheid genomen. Louella geeft aan dat het aan de ene kant
niet goed is om als 12-jarige te gaan werken, maar dat ze er aan de andere
kant van heeft geleerd. Louella vertelt dat ze niet echt vriendinnen had in die
tijd omdat ze veel aan het werk was.
Kinderen schaamden zich dat hun gezin naar de voedsel- en/of kledingbank moest.
Sommige kinderen hadden weinig vrienden, omdat ze veel werkten of minder
aansluiting vonden bij leeftijdsgenoten.
Zeven gezinnen vertellen dat er geen geld was om leuke dingen te doen en dat
kinderen moesten stoppen met sport- of muziekles. Een moeder noemt dat ze
moeite had met het betalen van het schoolgeld. Ruud en Esra (Voorbeeld 2 en
Voorbeeld 15) vertellen dat ze hun kinderen altijd ‘nee’ moesten verkopen: ‘Onze
oudste dochter is pas op haar 12de voor het eerst op vakantie gegaan’. In een gezin
moesten de kinderen soms zwartrijden in het openbaar vervoer omdat er geen geld
was voor een vervoersbewijs. Hiervoor kregen zij een keer een boete. Ouders
noemen ook dat ze moeite hadden te voldoen aan de omgangsregeling die zij
hadden met de (ex)-partner over de kinderen, omdat er geen geld was voor
vervoer.
Een dochter vertelt dat zij als kind voelde dat er spanningen waren binnen de
familie over de financiële situatie van hun gezin (zie Voorbeeld 11).
Voorbeeld 11. Gabriela (dochter) voelde spanningen binnen haar familie
Gabriela (dochter) merkte dat er soms gesprekken over de financiële situatie
werden gevoerd in haar familie. In de familie werden opmerkingen gemaakt
dat haar moeder harder moest werken en beter met haar geld moest
omgaan. Dit is voor Gabriela een belangrijke herinnering geworden nadat ze
erachter kwam dat haar gezin slachtoffer is van de toeslagenaffaire. Gabriela
heeft haar moeder altijd hard zien werken. Haar moeder moest voor haar en
haar zus Mariana zorgen en achter haar vader aan voor alimentatie. Er waren
allerlei rechtszaken en Veilig Thuis, Jeugdzorg en hulpverlening waren
betrokken. Gabriela begrijpt dat haar moeder in die tijd een beetje de weg
kwijtraakte en niet wist waar ze moest beginnen.

Onveilige thuissituatie
De Inspectie ziet dat de kinderen in de onderzochte gezinnen in de periode na de
dupering nieuwe problemen kregen of dat problemen erger werden als gevolg van
hun stressvolle thuissituatie. Zo had de stressvolle thuissituatie ontstaan door de
multi-problematiek bijvoorbeeld een impact op hun schoolprestaties. Verschillende
29

Het kind van de rekening

ouders noemen in gesprekken met de Inspectie dat ze minder aandacht hadden
voor hun kinderen door stress en spanningen, mentale problemen en/of een teveel
aan werken. Ze vertellen dat ze minder (emotioneel) beschikbaar waren. Ook
waren kinderen getuige van ruzies en soms huiselijk geweld tussen ouders. Ouders
noemen dat escalerende ruzies ontstonden over schulden, alimentatie of
vervoerskosten voor de kinderen. Bij sommige kinderen leidden deze ervaringen tot
trauma’s. Een moeder vertelt dat haar kinderen intellectuele en emotionele schade
hebben overgehouden aan de toeslagenaffaire. Twee ouders vertellen dat ze de
therapie die nodig was voor hun kind niet meer konden betalen.

3.3

Tussenconclusie

De Inspectie ziet dat in ten minste veertien van de onderzochte gezinnen een of
meerdere kwetsbaarheden bestonden voor de dupering, zoals een complexe
echtscheiding en/of een psychische kwetsbaarheid van ouder en/of kind. De
financiële problemen die ontstonden door de dupering hielden bestaande problemen
in stand of verergerden deze en zorgden voor nieuwe problemen. Hoe de
problemen op elkaar inwerkten, was in ieder onderzocht gezin anders.
De Inspectie concludeert dat de beschreven multi-problematiek van de onderzochte
gezinnen ervoor zorgde dat het evenwicht tussen de draagkracht en draaglast van
ouders uit balans raakte. Zo leidde armoede tot stress bij ouders. Door de
langdurige stress verergerden bijvoorbeeld bestaande mentale problemen. De
draagkracht en daarmee de belastbaarheid van ouders als opvoeders nam af. 38
Zeker aangezien er sprake was van een combinatie van problemen op meerdere
leefgebieden: werk/studie, gezondheid, wonen, eten en relaties. De onderzochte
gezinnen zaten in een vicieuze cirkel van problemen. Dat kinderen in deze gezinnen
in meer of mindere mate ook hebben geleden onder deze problemen is een logisch
gevolg. 39

38
Mogelijk speelden er ook mechanismen bij het in stand houden of het verergeren van problemen, zoals
non-cognitieve factoren. Deze factoren heeft de Inspectie niet onderzocht. Voor meer informatie over noncognitieve factoren, zie bijvoorbeeld, WRR, Eigen schuld? Een gedragswetenschappelijk perspectief op
problematische schulden, 2016.
39
Dit wordt ondersteund door het rapport van het Nederlands Jeugdinstituut (NJI), Opgroeien en opvoeden
in armoede, 2020.

30

Het kind van de rekening

4. (Vrijwillige) hulp voor gezinnen
In de vorige hoofdstukken is duidelijk geworden dat de onderzochte gezinnen
problemen hadden op verschillende leefgebieden. Veel problemen speelden tegelijk
wat zorgde voor een complex samenspel. Als gevolg hiervan is diverse
hulpverlening ingezet bij de gezinnen. Dit hoofdstuk beschrijft hoe de toegang tot
en de uitvoering van hulp een factor waren in het proces dat leidde tot een
kinderbeschermingsmaatregel bij de onderzochte gezinnen. Belangrijk om hierbij te
realiseren is dat de hulp die is ingezet in het vrijwillig kader 40 samenloopt met het
proces dat leidde tot een kinderbeschermingsmaatregel en de uitvoering daarvan.
De bevindingen over de ingezette financiële hulp baseren zich op de onderzochte
dossiers en verhalen van de geïnterviewde gezinnen, aangevuld met
literatuuronderzoek en interviews met inhoudelijk specialisten op het gebied van
schuldhulpverlening. De bevindingen over andere ingezette hulp komen voort uit
literatuuronderzoek, het dossieronderzoek en interviews met gezinnen en
medewerkers in de jeugdbeschermingsketen.

4.1

Ingezette hulp bij de gezinnen

De route naar (vrijwillige) hulpverlening
Nederland heeft een uitgebreid systeem om mensen met problemen te helpen.
Sinds 2015 organiseren gemeenten deze hulp. 41 Veel van de onderzochte gezinnen
hebben zelf de weg naar hulp voor hun problemen gezocht en gevonden. Enkele
gezinnen lukten dit zelfstandig, anderen lukten dit met tussenkomst van
gemeenten.
Als ouders onvoldoende meewerken aan vrijwillige hulp of wanneer deze hulp
onvoldoende helpt en er daardoor ernstige zorgen ontstaan over de ontwikkeling en
veiligheid van een kind, kunnen betrokken hulpverleners hierover een melding doen
bij Veilig Thuis of de RvdK (zie kader). 42 Als een kinderbeschermingsmaatregel door
de kinderrechter wordt opgelegd, wordt gesproken van ‘gedwongen kader’.

40
Onder het vrijwillig kader wordt alle hulp die wordt ingezet met instemming van ouders verstaan. Er is
nog geen kinderbeschermingsmaatregel.
41
De onderzochte gezinnen kwamen tussen 2013 en 2021 in aanraking met jeugdbescherming. Twee
gezinnen kwamen in aanraking met de jeugdbeschermingsketen voor de inwerkingtreding van de nieuwe
Jeugdwet 2015. Dit betekent dat bij die gezinnen de gemeente nog niet verantwoordelijk was voor de
jeugdzorg.
42
Art. 1:255 BW lid 1 aanhef en onder a stelt dat ouders hulp moeten accepteren om de
ontwikkelingsbedreiging van het kind weg te nemen. Dit gaat verder dan alleen het accepteren van de hulp.
De hulp moet ook benut worden. Of de hulp ook effect moet hebben, is onduidelijk. Wanneer ouders de
hulp niet of onvoldoende accepteren en benutten (hulp wordt niet opgepakt of stagneert) komt een
moment dat een OTS kan volgen. Dit criterium is subjectief en de medewerker heeft ruimte om de norm in
te vullen.

31

Het kind van de rekening

Jeugdbeschermingsketen
Als er zorgen zijn over de ontwikkeling van een kind, kan een gezin hulp krijgen. Het
lokaal team van gemeenten is hiervoor verantwoordelijk. Is er sprake van huiselijk
geweld of kindermishandeling, dan kan Veilig Thuis een gezin ook doorverwijzen naar
hulp of de situatie onderzoeken.
Als vrijwillige hulp niet helpt of een gezin kan of wil niet meewerken aan vrijwillige hulp,
dan kan een melder (meestal de gemeente of Veilig Thuis) de Raad voor de
Kinderbescherming (RvdK) vragen om de zorgen over de opvoedsituatie van een kind te
onderzoeken. Met een raadsonderzoek brengt de RvdK in kaart (1) wat de zorgen in een
opvoedingssituatie concreet voor een kind betekenen en (2) wat het kind nodig heeft om
veilig op te groeien. 43 Als uit het raadsonderzoek blijkt dat er sprake is van een ernstige
ontwikkelingsbedreiging en deze niet binnen afzienbare tijd (met hulp) door ouders kan
worden weggenomen, verzoekt de RvdK de kinderrechter om een
kinderbeschermingsmaatregel op te leggen.
De kinderrechter besluit na een rechtszitting om al dan niet een
kinderbeschermingsmaatregel op te leggen en voor welke periode: een
ondertoezichtstelling (OTS) 44 - al dan niet met een gedwongen uithuisplaatsing (MUHP) 45 of een gezagsbeëindigende maatregel 46.
Na oplegging van een kinderbeschermingsmaatregel door de kinderrechter voert een
jeugdbeschermer van een Gecertificeerde Instelling (GI) deze maatregel uit en gaat
met een gezin aan de slag. Het doel is om de veiligheid voor een kind in de
opvoedingssituatie terug te brengen. De jeugdbeschermer adviseert en begeleidt ouders in
de opvoeding en zet hulp in voor het kind. De GI kan de kinderrechter vragen om de
kinderbeschermingsmaatregel te verlengen, mocht dat nodig zijn. Om de risico’s voor
kind-veiligheid goed in te kunnen schatten, maakt een jeugdbeschermer in de
professionele afweging onder andere gebruik van een risico- en/of veiligheidstaxatieinstrument. 47

Hulpverlening voor financiële problemen
Gemeenten zijn wettelijk verplicht om schuldhulpverlening te bieden aan mensen
met problematische schulden. Bij de meeste onderzochte gezinnen zijn door de
betrokken gemeenten veelvuldig lichtere en zwaardere vormen van
schuldhulpverlening ingezet. Ook werden drie gezinnen geholpen door de kerk, een
daklozenopvang of een zorgverlener.
In de onderzochte gezinnen werden vaak lichtere financiële hulpvormen ingezet
zoals informatie en advies, budget-coaching, schuldhulpmaatjes en
schuldenbemiddeling. Zo kregen ouders ondersteuning, begeleiding en advies bij

Zie Kwaliteitskader RvdK 2023 | Brochure | Raad voor de Kinderbescherming
Een kind wordt onder toezicht gesteld als zijn of haar gezondheid of ontwikkeling wordt bedreigd, als
ouders geen of onvoldoende hulp accepteren en als wordt verwacht dat ouders binnen een redelijke termijn
de verantwoordelijkheid voor de verzorging en opvoeding kunnen dragen.
45
Als het nodig wordt geacht voor zijn of haar veiligheid kan een kind uit huis worden geplaatst. Een kind
verblijft dan tijdelijk in een ander gezin (zoals een pleeggezin) of in een gezinshuis of behandelgroep van
een instelling.
46
Als de verwachting is dat een kind niet meer thuis kan opgroeien, ook niet in de toekomst, kan een
kinderrechter deze maatregel uitspreken. Het ouderlijk gezag wordt hiermee beëindigd.
47
Risico- en veiligheidstaxatie-instrumenten zijn een hulpmiddel voor medewerkers. Een veiligheidstaxatie
is een taxatie van de huidige veiligheid van het kind. Een risico-taxatie is een inschatting van het
toekomstige risico op kindermishandeling. Zie NJI, Veiligheid en risico’s inschatten: wat helpt?, 2017.
43
44

32

Het kind van de rekening

hun financiële situatie. Opvallend is dat verschillende gezinnen vertellen dat het ook
hulpverleners niet lukte hun financiële problemen te doorgronden. Hun financiële
situatie bleek erg complex. Zo vertelt een moeder dat zij wekelijkse ondersteuning
kreeg op het gebied van budgetbeheer. Ook deze ondersteuner lukte het niet om
de financiële situatie van moeder goed in kaart te brengen. De budgetbeheerder
vond de toeslagschuld vanuit de Belastingdienst vreemd en hoog, en begreep deze
niet.
Er zijn bij de onderzochte gezinnen ook zwaardere vormen van financiële hulp
ingezet. In minstens twaalf van de twintig gezinnen hadden ouders een
bewindvoerder die hun financiën overnam. Wat opvalt is dat slechts twee ouders
hier positief over zijn. Veel ouders vertellen dat zij door het handelen van de
bewindvoerder juist verder in de financiële problemen zijn gekomen. Hun
ervaringen lopen uiteen van oplichting en fraude (met veroordeling), fouten met
het niet betalen van hun vaste lasten (gas, water, licht, huur) of het nalaten van
het aanvragen van inkomensvoorzieningen. Meerdere ouders vertellen dat schulden
hard opliepen door de wanprestatie van hun bewindvoerder.
Ook vertellen veel ouders dat het weekgeld dat ze uitgekeerd kregen door de
bewindvoerder te laag was om van te kunnen leven. Zo moest een alleenstaande
moeder met twee kinderen jarenlang rondkomen van €50 per week. Het gezin
leefde in armoede en was afhankelijk van de voedselbank. De kinderen reden soms
zwart met het openbaar vervoer. Zij werden hiervoor een keer bekeurd, maar geld
voor een vervoersbewijs was er niet. Een ander gezin (vader, moeder en drie
kinderen) deelt dat ze €50 leefgeld per week kregen. De jeugdbeschermer nam
contact op met de bewindvoerder om te vragen het leefgeld te verhogen. De laatste
twee jaar van de twaalf jaar dat het gezin een bewindvoerder had was het leefgeld
€120 per week.
Voorbeeld 12. Shirley ontving geen leefgeld
Shirley had een bewindvoerdersbureau gevonden dat haar zou helpen met
haar schulden, maar in plaats daarvan kwam zij verder in de schulden. Het
bureau betaalde haar vaste lasten niet en Shirley ontving geen leefgeld. Zij is
door het bureau opgelicht. Omdat Shirley geen leefgeld kreeg, was ze in deze
periode volledig afhankelijk van haar netwerk. Ze kon geen eten of nieuwe
kleren voor haar kinderen kopen. Haar kinderen liepen met de tenen dubbel
omdat schoenen veel te klein waren. Een kennis gaf haar af en toe geld voor
eten en kleding. Via de voedselbank kreeg ze soms ook eten. Zo konden ze
overleven.

Hulpverlening voor overige problemen
Naast hulp voor financiële problemen is er in de onderzochte gezinnen veelvuldig
hulp ingezet voor ouders en kinderen op andere leefgebieden. Te denken valt aan
maatschappelijk werk, mantelzorg, persoonlijke begeleiding, ouder-, kind- en
gezinstherapieën, crisisopvang, traumatherapie, verslavingszorg,
weerbaarheidstraining, systeemtherapie, gezinsopnamen, opvoedondersteuning,
communicatietraining, relatietherapie, slachtofferhulp, daklozenopvang, ‘blijf-vanmijn-lijf’-huis, reclassering, en voedsel-, kleding en speelbank.
33

Het kind van de rekening

Een enkele ouder wil een OTS
In de interviews vertellen drie onderzochte gezinnen dat zij graag een
ondertoezichtstelling wilden. Zo vertellen ouders dat zij al begeleiding kregen van
een medewerker van een GI in het vrijwillig kader. Zij hadden zeer fijn contact met
de jeugdbeschermer en wilden daarom graag dat zij langer betrokken zou blijven
bij hun gezin vanuit een OTS. Ouders vertellen dat de jeugdbeschermer hen weer
ademruimte gaf. Zij stond naast de ouders en hielp hen weer overzicht te krijgen
en bracht focus aan in de hoeveelheid aan hulpverlening. Een andere ouder vertelt
dat hij ook graag een OTS wilde voor zijn kind. Er was sprake van een complexe
echtscheiding en veel strijd tussen ouders. De ouder hoopte dat een
jeugdbeschermer hen zou helpen meer rust te brengen in de situatie voor hun kind.

4.2

Belemmerende factoren in de (vrijwillige) hulp

In alle onderzochte gezinnen speelden verschillende belemmeringen die bijdroegen
aan het stagneren van de vrijwillige hulp. Als de hulp in het vrijwillig kader niet van
de grond komt kan dit een factor zijn waardoor het gezin te maken kan krijgen met
een kinderbeschermingsmaatregel. De Inspectie beschrijft hieronder welke
belemmeringen een rol speelden bij de verschillende typen vrijwillige hulp.

Schuldhulpverlening
Zoals eerder beschreven, hebben bijna alle onderzochte gezinnen te maken
gekregen met lichtere en zwaardere vormen van hulp bij hun financiële problemen.
Dit was echter geen oplossing voor hun problematische schulden en de armoede.
Die bleven bestaan. De hulp die werd geboden was onvoldoende effectief om de
gezinnen uit de financiële problemen te halen en voor een saneringstraject kwamen
de gezinnen meestal niet in aanmerking. 48
Het fraudelabel zorgde voor bijkomende problemen en belemmeringen in de
toeleiding naar hulp voor de onderzochte gezinnen. Zo leidde een verwijtbare
schuld tot uitsluiting van een schuldsaneringstraject. 49 De hulpvraag om een
minnelijk traject te starten liep vast omdat de onderzochte gezinnen als fraudeur
waren bestempeld. Ook noemen sommige ouders dat hun schulden te hoog zouden
zijn voor een dergelijk traject.

48
Eén gezin is een uitzondering hierop. Door het fraudelabel kreeg de ouder geen hulp vanuit de gemeente.
Doordat de ouder zich failliet liet verklaren kon een curator betrokken worden en na een stabilisatiefase kon
uiteindelijk het minnelijk traject gestart worden. Na tien jaar is de ouder schuldenvrij verklaard.
49
Deze regelgeving is sinds 1 juli 2023 veranderd, zie website van de Rechtspraak: Vanaf zaterdag
verandert de wettelijke schuldsanering ingrijpend | Nieuws | Rechtspraak.

34

Het kind van de rekening

Voorbeeld 13. Geen toegang tot schuldsanering
Ouders vertellen: ‘we wisten niet dat we als fraudeurs bestempeld waren.
Onze bewindvoerder probeerde ons in het schuldhulpverleningstraject te
krijgen, maar telkens kwam een excuus waarom dat niet lukte. Toen zijn we
met de gemeente in gesprek gegaan en kregen we te horen dat we fraudeur
waren en niet in aanmerking kwamen voor schuldsanering’.
Pas op het moment dat een gezin in een schuldsaneringstraject zit is er een
concrete einddatum en daarmee zicht op een weg uit de schulden. Dit betekende
dat gezinnen die niet in een schuldsaneringstraject werden toegelaten, jarenlang
kampten met grote financiële problemen zonder enig perspectief.
Naast uitsluiting van schuldhulpverlening ervaarden enkele ouders als gevolg van
het fraudelabel een onvriendelijke bejegening door gemeentelijke ambtenaren en
bewindvoerders. De Inspectie ziet dat het fraudelabel ouders een intens gevoel van
onmacht gaf ten opzichte van ‘de machtige overheid’.

Hulpaanbod gemeenten
De onderzochte gezinnen liepen ook tegen bureaucratie aan bij hulp vanuit
gemeenten. Zo vertellen twee gezinnen dat bij een verhuizing naar een andere
gemeente de overdracht niet goed verliep. Een vertraagde overdracht tussen twee
gemeenten droeg in het geval van Wouter en Anne (Voorbeeld 22) bij aan het
verstrijken van de aanvaardbare termijn. 50 Mede hierdoor leidde de vrijwillige
uithuisplaatsing van hun twee kinderen tot een gezagsbeëindigende maatregel. Ook
kan het betekenen dat een gezin bij een verhuizing moet wisselen van
hulpverleningsinstantie, omdat het hulpaanbod in iedere gemeente anders
georganiseerd kan zijn. Een ander gezin vertelt dat zij te maken kregen met nieuwe
hulpverlening omdat hun gemeente het hulpaanbod veranderde, terwijl zij tevreden
waren over de samenwerking met hun hulpverlener.
Daar komt bij dat de route naar hulp niet in iedere gemeente of regio hetzelfde is.
Hetzelfde geldt voor de beschikbaarheid van hulp. Het is voor ouders niet
eenvoudig om te weten welke hulp beschikbaar is en hoe je bij deze hulp terecht
kan. Dit maakt het lastiger om een concrete hulpvraag te formuleren. Andere
ouders vertellen dat passende hulp niet altijd beschikbaar was omdat dit niet was
ingekocht door de gemeente. Zij kregen regelmatig te maken met wisselingen in
hulpverleners of kwamen op een wachtlijst te staan voor hulp. 51

50
Als kinderen uit huis worden geplaatst, dan moet voor ieder kind binnen een ‘aanvaardbare termijn’
besloten worden waar het kind definitief gaat opgroeien. Vóór 2022 stonden er concrete termijnen in de
toen geldende Richtlijn over UHP, namelijk maximaal zes maanden voor kinderen tussen de nul en vijf jaar
oud en maximaal twaalf maanden voor kinderen boven de vijf jaar oud. Deze termijnen waren bedoeld als
indicatie voor de medewerkers van de RvdK en GI’s. In 2021 werd geconcludeerd dat deze richtlijn en
specifiek de genoemde termijnen in de praktijk soms aanleiding waren voor onevenwichtige besluitvorming.
De termijnen werden door medewerkers in de praktijk te strikt gehanteerd. De richtlijn UHP is inmiddels
herzien: Toelichting bij de aanvaardbare termijnen in de richtlijn Uithuisplaatsing.
51
Sinds 2019 vragen de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd en de Inspectie Justitie en Veiligheid
herhaaldelijk aandacht voor de situatie in de jeugdbeschermingsketen. De keten staat maximaal onder druk
en dat zorgt voor lange wachtlijsten. Zie Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd en Inspectie Justitie en

35

Het kind van de rekening

Wantrouwen tegenover instanties
In bijna alle onderzochte gezinnen hebben ouders aangegeven door de dupering
het vertrouwen in de Belastingdienst en andere overheidsinstanties te zijn verloren.
Enkele ouders geven aan dat dit op voorhand al zorgde voor een verminderd
vertrouwen in de jeugdbeschermingsketen. Dit wantrouwen weerhield sommige
ouders in de eerste instantie ervan om hulp te zoeken. Sommige ouders vertellen
dat ze pas aanklopten voor schuldhulpverlening toen het echt niet langer ging.
Meerdere geïnterviewde medewerkers van de RvdK en GI’s benoemen dat ze
doorhadden dat bij ouders wantrouwen richting instanties speelde of zij
vermoedden dit. 52 Niet altijd werd hierop door hen doorgevraagd. Sommige van
hen merken daarbij op dat zij bijna altijd met wantrouwen te maken hebben, en dat
gedupeerde ouders hierin niet verschillen van andere ouders. In een gezin valt op
dat de medewerkers doorhadden dat er wantrouwen tegenover instanties speelde
bij de ouders, maar hun inschatting was dat dit wantrouwen niet tot stress leidde.
De ouders, daarentegen, geven aan juist veel spanning te hebben ervaren in het
contact met instanties als de Belastingdienst en de jeugdbescherming.

Samenwerking tussen gezin en jeugdbeschermingsketen
Een goede samenwerkingsrelatie tussen het gezin en medewerkers in de
jeugdbeschermingsketen is cruciaal voor het effect van de hulpverlening. Wanneer
de samenwerking tijdens de uitvoering van een kinderbeschermingsmaatregel
moeizaam verloopt bestaat het risico dat de kinderbeschermingsmaatregel langer
duurt. De Inspectie heeft over de samenwerkingsrelatie tussen gezinnen en de
jeugdbeschermingsketen enkele belemmeringen opgehaald.

Gehoord voelen
Een aanzienlijk aantal ouders beschrijft dat ze zich (op momenten) niet serieus
genomen, gehoord en/of begrepen voelden door de medewerkers in de
jeugdbeschermingsketen. Dit belemmerde de samenwerking voor deze ouders. De
ouders vertellen dat medewerkers meer naar het verhaal van het gezin zouden
moeten kijken en hulp en oplossingen op maat moeten bieden. Een aantal gezinnen
benoemt dat de hulp die zij kregen niet goed aansloot bij de hulpvraag die zij
hadden gesteld.
Voorbeeld 14. De OTS focuste niet op de problemen waar Renske hulp voor zocht
Vader en moeder waren al uit elkaar op het moment dat hun dochter Mariana
hulp nodig had van een psycholoog. Moeder Renske heeft zelf de
hulpverlening ingezet omdat vader elke vorm van hulp voor zijn kind
weigerde, tot de kinderrechter een OTS uitsprak. Renske vond een OTS te
ver gaan. Het ging ook niet meer over de problemen van Mariana. De focus

Veiligheid, Signalement Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd, 2019 en bijbehorende
vervolgrapportages.
52
Bij ten minste acht gezinnen hadden de betrokken medewerkers van de RvdK en GI's door dat er
wantrouwen richting instanties speelde bij het gezin. Omdat niet altijd de bij het gezin betrokken
medewerker konden worden geïnterviewd kan niet worden vastgesteld of zij het wantrouwen in alle
gevallen oppikten.

36

Het kind van de rekening

van de jeugdbescherming ging een hele andere kant op. Er werd heel erg
gehamerd op de problemen en communicatie tussen vader en moeder.
Renske voelde zich daarin niet gekend.
Enkele ouders geven aan dat er pas naar hun hulpvraag werd geluisterd op het
moment dat het verkeerd ging in hun gezin. Deze ouders denken dat als was
gehandeld op eerdere signalen het niet zover had hoeven te komen. Ze denken dat
de kinderbeschermingsmaatregel misschien voorkomen had kunnen worden als de
medewerkers in het vrijwillig kader beter hadden geluisterd en hadden aangesloten
bij problemen van het gezin.
Verschillende ouders vertellen dat ze een dwingende of belerende toon ervaarden
van medewerkers in de jeugdbeschermingsketen. Een moeder beschrijft: ‘Bepaalde
dingen werden gewoon opgelegd. Er werd gezegd dat ze naar afspraken moest
omdat dat belangrijk was. Er werd niet nagedacht of dit lukte voor moeder. Ik gaf
aan dat er problemen waren met het regelen van vervoer of de opvang voor de
kinderen, maar daar werd compleet overheen gelopen’.
In een aantal gevallen hebben gezinnen een positieve ervaring in de samenwerking
met een medewerker in de jeugdbeschermingsketen. 53 Het valt op dat ouders de
samenwerking als goed beschouwen wanneer ze zich gehoord voelen. Een aantal
ouders noemt een transparante en/of eerlijke houding van de medewerker als
bevorderend hierin. Een moeder vertelt dat de samenwerking heel goed was omdat
de jeugdbeschermer zichzelf in haar verplaatste. Ze ging naast moeder staan om te
helpen. In dit gezin werd de OTS na een jaar beëindigd omdat de hulpverlening
goed verliep.

Feitelijke rapportages
Uit de interviews ontstaat het beeld dat ook de dossiers in de
jeugdbeschermingsketen voor sommige gezinnen een belemmering vormden in de
samenwerking. 54 Een aanzienlijk aantal ouders beschrijft dat onderdelen van het
dossier niet volledig of zorgvuldig (genoeg) waren opgesteld en dat foutieve
informatie werd doorgegeven door de gehele jeugdbeschermingsketen. Ouders
benoemen verschillende voorbeelden. Een moeder beschrijft dat een oud en niet
kloppend rapport over de leerproblemen van haar dochter aangehaald bleef
worden. Een andere moeder vertelt dat een IQ-test steeds opnieuw werd
aangehaald, terwijl moeder had aangegeven dat deze verouderd was.

Stigma
Enkele ouders vertellen dat zij het gevoel hebben dat er een negatief beeld over
hun gezin bestond bij medewerkers in de jeugdbeschermingsketen. 55 Dit stigma gaf
hen het gevoel dat zij geen eerlijke kans kregen bij hulpverlening of al op voorhand
de schuld kregen als er iets gebeurde. Dit stond een goede samenwerking tussen
het gezin en de medewerkers in de weg. Zo vertellen ouders dat zij in de gemeente
bekend stonden als ‘overlastgevers’, buren deden vaak melding bij de gemeente

Dit is in zes van de twintig onderzochte casussen het geval.
Zoals ook naar voren komt in Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, Kwaliteit van feitenonderzoek rond de
aanvraag van machtigingen voor uithuisplaatsingen, 2022.
55
Dit is in drie van de twintig onderzochte casussen het geval.
53
54

37

Het kind van de rekening

van overlast. Voor het gevoel van deze ouders zou de gemeente juist hulp moeten
bieden, maar zijn ze alleen maar tegengewerkt. Een andere vader beschrijft dat hij
in het vrijwillig kader werd bestempeld als alcoholist en onredelijk. Dit beeld bleef
in het hele jeugdbeschermingstraject aan vader kleven, aldus vader.

Strijdbare ouders
Hoofdstuk 3 liet zien dat sommige ouders door impact van de toeslagenaffaire
apathischer zijn geworden, terwijl anderen de strijd aangingen met de
Belastingdienst en zich assertief opstelden. Meerdere ouders vertellen dat zij het
gevoel kregen dat deze assertieve en strijdbare houding tegenover
overheidsinstanties en hulpverleners als lastig of moeilijk werd ervaren door
medewerkers in de jeugdbeschermingsketen. Ook hebben sommige ouders de
indruk dat dit uiteindelijk in hun nadeel uitpakte. Een medewerker herkent dit
patroon: ‘Ouders handelen vanuit hun ervaringen en beleving, begrijpelijk, soms
strijdbaar. Professionals horen dit te herkennen en de ouders te helpen. Te veel
professionals herkennen dit niet en benaderen ouders ook strijdbaar vanuit de visie
“wij dienen het belang van het kind”. Er ontstaat dan een ongezonde, elkaar
versterkende, negatieve feedbackloop. Dit gaat uiteindelijk, onterecht en
schadelijk, in het nadeel werken van ouders en kinderen’.

Wisselingen van medewerkers in de jeugdbeschermingsketen
Uit de interviews en het dossieronderzoek komt naar voren dat meerdere gezinnen
te maken kregen met wisselingen van medewerkers in het vrijwillig en gedwongen
kader. Ten minste negen van de onderzochte gezinnen kregen te maken met één of
meerdere wisselingen van jeugdbeschermers. 56 De interviews laten zien dat een
wisseling van jeugdbeschermers zowel negatief als positief kan uitpakken, maar dat
negatieve ervaringen van gezinnen de boventoon voeren.
Zo beschrijven verschillende gezinnen het vervelend te vinden om steeds opnieuw
hun verhaal te moeten vertellen. Hierdoor kregen ze minder vertrouwen in de
samenwerking. Een ander risico wordt veroorzaakt wanneer er geen warme
overdracht tussen medewerkers plaatsvindt bij een wisseling. Ook is het in een
gezin voorgekomen dat er na het vertrek van een jeugdbeschermer een periode
helemaal geen jeugdbeschermer betrokken was, waardoor er geen regie was op de
ingezette hulp. Tot slot vertellen gezinnen dat er met de komst van een nieuwe
jeugdbeschermer soms een nieuwe koers werd ingezet, en er andere dingen van
het gezin werden verlangd.

Te veel hulpverlening
Naast financiële hulp kregen alle gezinnen ook veel hulpverlening bij problemen op
andere leefgebieden. De Inspectie ziet dat de veelheid aan hulpverleners zorgde
voor overvraging van veel ouders. Het lukte de ouders nauwelijks om hun financiële

56
Redenen hiervoor zijn bijvoorbeeld het verloop onder jeugdbeschermers, uitval door ziekte en/of een
wisseling om de uitvoering van de kinderbeschermingsmaatregel beter te laten verlopen zoals eerder door
de Inspecties gesignaleerd in Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd en Inspectie Justitie en Veiligheid,
Signalement Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd, 2019.

38

Het kind van de rekening

zorgen het hoofd te bieden, laat staan met allerlei andere doelen aan de slag te
gaan. 57
In twaalf van de twintig onderzochte gezinnen waren er meer dan vier
hulpverleners tegelijkertijd betrokken. De gezinnen met veel hulpverleners vertellen
hier last van te hebben gehad. Ouders en kinderen moesten aan de verschillende
hulpverleners steeds hetzelfde verhaal vertellen. Ze kregen van de verschillende
hulpverleners doelen en adviezen die soms tegen elkaar inwerkten. Ouders wisten
dan niet meer welk advies ze moesten volgen.
Voorbeeld 15. ‘Elke dag kwamen er wel hulpverleners langs, behalve in het
weekend’
Ruud en Esra hadden op een gegeven moment te maken met zeventien
verschillende hulpverleners die allemaal betrokken waren bij hun gezin (voor
hen, de kinderen en de financiën). Al hun dagen werden volgepland met
afspraken. Ruud was op zoek naar werk, maar dit was lastig. Zo vertelt hij
dat hij een sollicitatiegesprek moest afzeggen omdat een hulpverlener hem
op die dag wilde zien. De verschillende doelen die werden gesteld door
betrokken instanties waren ook lastig voor Esra en Ruud. Ruud zegt: ‘Wij zijn
door de betrokkenheid van de vele hulpverleners helemaal psychisch
gesloopt. Ook de kinderen hebben hier last van gehad. Elke dag kwamen er
wel hulpverleners langs, behalve in het weekend’.
Wanneer te veel hulpverleners gelijktijdig aan de slag zijn binnen een gezin bestaat
het risico dat er te weinig overzicht is over het totaal aan ingezette hulpverlening.
Hulpverleners pakken een stukje van de problematiek op, maar niemand heeft grip
op het totaal. De Inspectie ziet dat het in verschillende gezinnen ontbrak aan
stevige regievoering op de totaliteit aan hulp. Hoewel er op papier een regiehouder
was aangewezen, blijkt dit in de praktijk onvoldoende vorm te krijgen. Zoals
beschreven in Voorbeeld 15, waren bij het gezin van Esra en Ruud
zeventien verschillende hulpverleners betrokken. De jeugdbeschermer die na de
oplegging van een kinderbeschermingsmaatregel bij het gezin betrokken raakte,
zag ook dat dit te veel was voor ouders. Zij vertelt dat het gezin werd overvraagd
door de grote hulpinzet.
Als niet de juiste hulp wordt ingezet, mislukt deze vaak, zo schetst een
kinderrechter. Ze vertelt dat dit ertoe kan leiden dat kinderen ‘hulpverleningsmoe’
worden. Zij hebben al vaak hun verhaal moeten doen en hebben er geen zin meer
in. Ook ouders staan vervolgens minder open voor hulp.

4.3

Tussenconclusie

In alle onderzochte gezinnen is hulpverlening ingezet op verschillende leefgebieden.
Als de hulp in het vrijwillig kader niet benut wordt of ouders hier niet aan mee

57
Zo komt uit verschillende onderzoeken naar voren dat schuldenproblematiek doelgericht gedrag
bemoeilijkt en de zelfredzaamheid verlaagt. Zie onder andere WRR, Eigen schuld? Een
gedragswetenschappelijk perspectief op problematische schulden, 2016; WODC, De aanpak van de
schuldenproblematiek, 2020; RVS, Van schuld naar schone lei, 2022.

39

Het kind van de rekening

willen of kunnen werken, is dit een factor waardoor het gezin te maken krijgt met
een kinderbeschermingsmaatregel. De Inspectie ziet verschillende belemmerende
factoren die bijdroegen aan het niet slagen en/of stagneren van de (vrijwillige) hulp
bij de onderzochte gezinnen.
De Inspectie constateert dat schuldhulpverlening de onderzochte gezinnen geen
weg uit de financiële problemen bood. De meeste gezinnen kwamen niet in
aanmerking voor schuldsanering, zeer waarschijnlijk vanwege hun fraudelabel en
de hoogte van schulden. Hierdoor leefden ouders jarenlang in armoede zonder
einddatum. Ook ziet de Inspectie al vaker door de Inspectie aangekaarte
belemmerende factoren gerelateerd aan het hulpaanbod van gemeenten terug. 58
Hierbij moet gedacht worden aan het ontbreken van passende hulp als gevolg van
wachtlijsten of omdat niet de juiste hulp was ingekocht, bureaucratie en regionale
verschillen in het hulpaanbod.
De Inspectie vindt het aannemelijk dat het door de toeslagenaffaire versterkte
wantrouwen bij de onderzochte gezinnen de samenwerking tussen ouders en
overheidsinstanties (waaronder de jeugdbeschermingsketen) belemmerde. De
Inspectie ziet dat de onderzochte gezinnen vaak een moeizame samenwerking
hadden met medewerkers in de jeugdbeschermingsketen. Dit heeft het effect van
de hulp belemmerd.
Ten slotte leidde de veelheid aan hulp en onvoldoende regievoering hierop tot
overvraging van gezinnen. Ouders stonden financieel in een overlevingsstand en
moesten tegelijkertijd in leerstand komen voor problemen op andere leefgebieden.
Sommige ouders lukte dit niet, werden ‘hulpverleningsmoe’ en haakten af. Deze
constatering ligt in lijn met bestaande rapporten waarin wordt gesteld dat
schuldenproblematiek doelgericht gedrag bemoeilijkt en de zelfredzaamheid
verlaagt. 59

Zoals Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd en Inspectie Justitie en Veiligheid, Signalement Kwetsbare
kinderen onvoldoende beschermd, 2019 en bijbehorende vervolgrapportages.
59
Zie onder andere WRR, Eigen schuld? Een gedragswetenschappelijk perspectief op problematische
schulden, 2016; WODC, De aanpak van de schuldenproblematiek, 2020; RVS, Van schuld naar schone lei,
2022.
58

40

Het kind van de rekening

5. Gezinnen in aanraking met
jeugdbescherming
Alle twintig onderzochte gezinnen kregen te maken met een of meer
kinderbeschermingsmaatregelen omdat er ernstige zorgen bestonden over de
ontwikkeling van hun kind(eren) en hulp in het vrijwillig kader onvoldoende van de
grond kwam waardoor de ontwikkelingsbedreiging voortduurde. Dit hoofdstuk
beschrijft welke factoren medewerkers van de RvdK en GI’s tegenkwamen bij de
onderzochte gezinnen en op welke manier deze factoren een rol speelden in het
proces dat leidde tot een kinderbeschermingsmaatregel. Ook gaat dit hoofdstuk in
op hoe de jeugdbeschermingsketen omging met de dupering en financiële
problemen van de gezinnen.
De bevindingen in dit hoofdstuk baseren zich op de uitgevoerde
dossieronderzoeken, de interviews met de onderzochte gezinnen en de
(groeps)interviews met medewerkers in de jeugdbeschermingsketen.

5.1

Dupering en fraudelabel geen factor

De onderzochte gezinnen kregen tussen 2010 en 2019 te maken met de
terugvorderingen van kinderopvangtoeslag door de Belastingdienst als gevolg van
een onterecht fraudelabel. In 2019 werd de omvang en ernst van de
toeslagenaffaire algemeen erkend. Achttien van de twintig onderzochte gezinnen
kwamen in beeld bij de RvdK en GI’s op het moment dat de toeslagenaffaire nog
niet als zodanig bekend was.
De Inspectie heeft onderzocht of het fraudelabel bekend was binnen de
jeugdbeschermingsketen. Geen van de gesproken medewerkers — van gemeenten
en Veilig Thuis tot de RvdK, rechtspraak en GI’s — geven aan op de hoogte te zijn
geweest van dit fraudelabel bij gezinnen. De Inspectie vond geen andere indicaties
die erop wijzen dat de jeugdbeschermingsketen op de hoogte was van dit
fraudelabel.

5.2

Factoren binnen de gezinnen

De onderzochte gezinnen zaten in een vicieuze cirkel van problematiek
(hoofdstuk 3). Medewerkers van de RvdK en GI’s troffen multi-problematiek aan in
de onderzochte gezinnen. Er waren problemen op meerdere leefgebieden bij zowel
de ouders als de kinderen. De problemen speelden veel tegelijkertijd en werkten op
elkaar in. Hoe problemen op elkaar inspeelden, was in ieder gezin anders. Wel ziet
de Inspectie een aantal problemen die bij veel van de onderzochte gezinnen een
factor waren in het proces dat leidde tot de kinderbeschermingsmaatregel. 60 Een
factor binnen het gezin betekent dat het probleem is meegewogen als zorg bij de

60
De lijst van factoren die hieronder wordt besproken is niet uitputtend. De focus ligt op de factoren die in
meerdere van de onderzochte gezinnen voorkwamen.

41

Het kind van de rekening

beslis- en sleutelmomenten in het proces dat leidde tot een
kinderbeschermingsmaatregel.
In alle onderzochte gezinnen speelde volwassenenproblematiek een aanzienlijke rol
in het proces dat leidde tot de kinderbeschermingsmaatregel. In interviews
vertellen medewerkers van de RvdK en GI’s dat altijd wordt gewogen of en hoe
volwassenenproblematiek impact heeft op het kind. De aanwezigheid van deze
problematiek leidt niet per definitie tot onveiligheid voor het kind. Problematiek wil
niet zeggen dat iemand geen goede ouder kan zijn. Het is volgens medewerkers
van belang om de relatie tussen de volwassenenproblematiek en de veiligheid van
het kind te onderzoeken en hierbij de context van het gezin te betrekken.
Medewerkers van de RvdK en GI’s mogen hulp adviseren of inzetten voor de
problemen van kinderen, maar kunnen ouders niet dwingen tot hulpverlening voor
hun volwassenenproblematiek, zoals schuldhulpverlening en GGZ. Als een
medewerker bij een ouder bijvoorbeeld een duidelijke GGZ-behoefte ziet, maar een
ouder werkt hier niet aan mee en er zijn ernstige zorgen over de ontwikkeling en
veiligheid van het kind, kan dit uiteindelijk resulteren in een
kinderbeschermingsmaatregel.
Hieronder beschrijft de Inspectie de problemen die bij meerdere onderzochte
gezinnen een factor waren in het proces dat leidde tot de
kinderbeschermingsmaatregel.

Gezag- en omgangsproblematiek
Bij tien van de onderzochte gezinnen waren gezag- en omgangsproblemen een
belangrijke factor in het krijgen van een kinderbeschermingsmaatregel. 61
Medewerkers van de RvdK en GI’s zagen dat door de strijd met de andere ouder
over het gezag en/of de omgang het ouders onvoldoende lukte om de belangen van
hun kinderen voorop te stellen.
Voorbeeld 16. Rosalie (dochter) komt niet toe aan een eigen veilige ontwikkeling
Steven en Lisanne zijn gescheiden. Dit was een stressvolle periode. Steven is
ergens anders gaan wonen en dochter Rosalie verbleef twee dagen in de
week en om het weekend bij hem. Steven en Lisanne hadden veel strijd over
alles. Hierdoor kwam Rosalie knel te zitten tussen haar ouders. Ze kreeg
problemen op school. Uiteindelijk had vrijwillige hulp weinig effect en
stagneerde. Dit leidde tot een raadsonderzoek. In het raadsonderzoek staat
dat er veel speelde tussen de ouders, waardoor Rosalie niet toekwam aan
een eigen veilige ontwikkeling. Dit heeft tot een OTS geleid.
Sommige kinderen waren getuige van conflicten en/of huiselijk geweld tussen hun
ouders. In enkele gezinnen wilde een van de ouders niet meewerken met het
inzetten van jeugdhulp voor problematiek van het kind. 62 Een raadsonderzoeker
beschrijft hierover: ‘Bij gezag- en omgangsproblematiek komt een gezin vaak in
beeld bij de RvdK omdat (een van de) ouders de hulpverlening zogenaamd

61
62

Bij de meeste gezinnen speelden gezag- en omgangsproblematiek na een complexe echtscheiding.
Dit is in twee van de onderzochte casussen voorgekomen.

42

Het kind van de rekening

“weigeren”. De hulpverlening loopt dan stuk omdat ouders met name na scheiding
moeite hebben om het gezamenlijk belang voorop te stellen, namelijk het
gezamenlijk ouderschap na scheiding’.

GGZ-problematiek
De uitkomsten van het eerdere kwantitatieve onderzoek lieten zien dat gezinnen
waarbij een gezinslid een psychische aandoening (GGZ-problematiek 63) heeft een
ruim drie keer grotere kans hebben om te maken te krijgen met een
kinderbeschermingsmaatregel. 64 De Inspectie ziet bij ten minste dertien van de
onderzochte gezinnen GGZ-problematiek terug als factor. Medewerkers van de
RvdK en GI’s zagen dat ouders door psychische problemen minder beschikbaar
waren voor hun kind(eren) en vonden dit een zorg.
Een raadsonderzoeker in een onderzocht gezin geeft aan dat vooral de psychische
problemen en overbelasting van beide ouders impact had op het gezin. Zij zag dat
het gevolg hiervan was dat de zorg voor de kinderen te veel werd. Een
raadsonderzoeker in een ander gezin vertelt dat de ADHD-problematiek van een
moeder gaandeweg meer op de voorgrond kwam te staan. Naarmate haar kind
ouder werd, was de opvoeding meer van de moeder gaan vragen waardoor meer
problemen zijn ontstaan. De Inspectie ziet dat beide gezinnen te maken hebben
gekregen met een kinderbeschermingsmaatregel door de GGZ-problematiek in
combinatie met andere factoren.

In aanraking met justitie
Uit het eerdere kwantitatieve onderzoek komt naar voren dat gezinnen waarbij een
gezinslid een verdachte is geweest van een misdrijf een ruim drie keer grotere kans
hebben om te maken te krijgen met een kinderbeschermingsmaatregel. 65 Tien van
de onderzochte gezinnen hadden een gezinslid met verdachte-registratie. In vier
van deze gezinnen was dit een factor die een rol speelde in het proces die leidde tot
de maatregel. In een gezin zat vader in detentie, waarna de zorg voor de kinderen
op de al overbelaste moeder neerkwam. Uit het dossier van de RvdK komt naar
voren dat dit mede zorgde voor een onveilige thuissituatie voor de kinderen. In een
ander gezin heeft de raadsonderzoeker de kinderrechter geadviseerd de kinderen
tijdelijk in een pleeggezin onder te brengen nadat de opvoedende ouder
gedetineerd werd. Er bleek (in eerste instantie) geen geschikte plek voor de
kinderen te zijn binnen het netwerk van het gezin.

Verslavingsproblematiek
De Inspectie ziet in vijf van de onderzochte gezinnen dat (vermoedelijke)
verslavingsproblematiek van een ouder een factor was in het proces dat leidde tot
een maatregel. Medewerkers van de RvdK en GI’s zagen dat het (vermoedelijke)
middelengebruik de overige problemen van ouders versterkte, wat tot een onveilige
situatie van de kinderen leidde.

63
Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ) is gericht op het voorkomen en behandelen van psychische
aandoeningen.
64
Zie CBS, Jeugdbescherming en de toeslagenaffaire. Kwantitatief onderzoek naar
kinderbeschermingsmaatregelen bij kinderen van gedupeerden van de toeslagenaffaire, 2022.
65
Zie voetnoot 75.

43

Het kind van de rekening

Voorbeeld 17. Er waren meerdere probleemgebieden
Nadat de toeslagschuld snel opliep is Nigel meer gaan werken. Hij nam er
een extra baan in de avonden bij om rond te kunnen komen. Deze periode
stond Nigel onder grote stress, waardoor uiteindelijk een middelenprobleem
ontstond. Dit zorgde voor spanningen en ruzie in de thuissituatie. Nigel en
zijn vrouw Jasmine vermoeden dat de spanningen in hun thuissituatie een
negatieve invloed hebben gehad op hun kinderen, van wie sommigen ook
gedragsproblemen hadden. Uiteindelijk heeft het gezin hulp gezocht. Nadat
deze hulp stagneerde kwamen ze in beeld bij de jeugdbescherming. In het
raadsonderzoek staat vermeld dat er meerdere probleemgebieden waren. Zo
had een van de kinderen gedragsproblematiek en waren er flinke problemen
op school. Bij Nigel was sprake van verslavingsproblematiek. Jasmine had
gezondheidsproblemen en was overbelast.
In het gezin van Nigel en Jasmine zijn alle kinderen onder toezicht gesteld en is één
kind ook uit huis geplaatst.

Huiselijk geweld
Bij twaalf van de onderzochte gezinnen was huiselijk geweld een factor die een rol
speelde in het proces dat leidde tot de kinderbeschermingsmaatregel. 66
Medewerkers van de RvdK en GI’s vonden dat het huiselijk geweld tussen ouders
leidde tot een onveilige thuissituatie voor de kinderen.
Voorbeeld 18. Het huiselijk geweld nam verder toe
Vanuit het vrijwillig kader was er al jarenlang hulp aanwezig in het gezin van
Shirley. Twee van haar kinderen hadden gedrag- en leerproblemen. Hun
vader was een langere periode uit beeld. Toen vader terugkwam in het gezin
escaleerden de eerdere relatieproblemen wat leidde tot emotionele en fysieke
mishandeling van Shirley. Ouders wilden uit elkaar maar dat lukte niet omdat
ze hun huis niet konden verkopen en ze geen geld hadden voor een
huurwoning voor vader. Hij kreeg in deze periode gezondheidsproblemen. Dit
leidde tot gedragsverandering en emotie-regulatieproblemen. Het huiselijk
geweld nam verder toe en de RvdK raakte betrokken. In het raadsonderzoek
komt naar voren dat er sprake was van een instabiele en onveilige
gezinssituatie met veel huiselijk geweld waar de kinderen getuige van waren.
Dit was de belangrijkste reden voor de OTS. Later is een van de kinderen
uithuisgeplaatst.

Huisvestingsproblematiek
In hoofdstuk 3 komt naar voren dat in negen van de onderzochte gezinnen
huisvestingsproblemen speelden. In drie van deze gezinnen waren de
huisvestingsproblemen een factor die een rol speelde in het proces dat leidde tot
een kinderbeschermingsmaatregel. In twee van deze gezinnen woog hun instabiele
huisvesting mee als een van de factoren bij de beoordeling of een
kinderbeschermingsmaatregel nodig was. Het derde gezin kwam op straat te staan,

66
In dertien van de onderzochte gezinnen was sprake van huiselijk geweld. In twaalf gezinnen was het een
factor die een rol speelde in het proces dat leidde tot een kinderbeschermingsmaatregel.

44

Het kind van de rekening

wat een van de redenen was waarom ouders ervoor kozen hun kinderen nog
dezelfde nacht vrijwillig uit huis te laten plaatsen. Het is onduidelijk waarom er op
dat moment geen plek voor het gehele gezin gevonden kon worden.

Financiële problematiek
In twee van de onderzochte gezinnen waren de financiële problemen van ouders
een factor in de beslis- en sleutelmomenten die leidden tot de
kinderbeschermingsmaatregel. In sommige gezinnen wogen medewerkers van de
RvdK en GI’s financiële problemen mee als stressor of probleem dat speelde op de
achtergrond. Hieronder wordt beschreven hoe dit er in de praktijk uit zag.

5.3

Inwerking financiële problematiek op andere factoren

Zoals eerder beschreven (hoofdstuk 3) speelde in veel onderzochte gezinnen al
volwassenen- en/of kindproblematiek voorafgaand aan de terugvordering van
kinderopvangtoeslag door de Belastingdienst. Deze problematiek is mogelijk
verergerd of langer blijven bestaan door de financiële problemen die zijn ontstaan
door de toeslagenaffaire. Ook ontstonden er nieuwe problemen door de dupering.
Er was sprake van een vicieuze cirkel van problemen bij de onderzochte gezinnen.
Voorbeeld 19. Het blijft onduidelijk of financiën oorzaak of gevolg is
Een raadsmedewerker vertelt dat sommige mensen wel overeind blijven na
het slachtofferschap van de toeslagenaffaire en anderen niet. Dit komt
volgens haar door stressvolle levensgebeurtenissen: als ouders naast de
schuld ook nog de impact van een scheiding, gezondheidsproblemen,
werkloosheid etc. hebben, dan komt er steeds meer bij elkaar en is de kans
groter dat een kind in de knel komt en er een kinderbeschermingsmaatregel
wordt opgelegd. Zij vertelt dat financiën dus een onderdeel zijn van een
groter geheel, maar dat het onduidelijk blijft of dit oorzaak of gevolg is.
De financiële problemen van de onderzochte gezinnen hadden vaak grote impact op
problemen op andere leefgebieden. Verschillende medewerkers van de RvdK en
GI’s herkennen deze complexe samenloop tussen schulden en andere problemen.
Een jeugdbeschermer beschrijft: ‘Natuurlijk kunnen de financiële problemen ervoor
zorgen dat mensen onder spanning komen te staan, waardoor psychische
problematiek meer op de voorgrond komt te staan. Zodat ouders uiteindelijk weer
minder beschikbaar zijn voor de kinderen. Dat tezamen kan leiden tot een
kinderbeschermingsmaatregel, het is nooit één aspect maar een combinatie van
factoren’. Verschillende medewerkers van de RvdK en GI’s vertellen dat financiële
problemen een katalysator kunnen zijn voor andere problemen, zoals
communicatieproblemen en conflicten tussen ouders.

5.4 Omgang medewerkers RvdK en GI’s met financiële
problematiek
Bij negentien van de twintig onderzochte gezinnen leidde de dupering tot (grote)
financiële problemen. Tegelijkertijd ziet de Inspectie dat slechts in twee
45

Het kind van de rekening

onderzochte gezinnen de financiële problemen van ouders als factor zijn
meegewogen in het proces dat leidde tot de kinderbeschermingsmaatregel.
Hieronder beschrijft de Inspectie hoe medewerkers van de RvdK en GI’s omgaan
met financiële problemen. Hierbij wordt ingegaan op hoe deze medewerkers
financiële problemen in kaart brengen en meewegen als factor in de besluitvorming
naar een kinderbeschermingsmaatregel. Ook wordt het handelingsperspectief en de
taakopvatting van deze medewerkers beschreven.

In beeld brengen van financiële problemen
In dertien van de negentien onderzochte gezinnen waar financiële problemen
speelden zijn de schulden genoemd in het raadsrapport. In zes gevallen niet. Uit
het dossieronderzoek bij de RvdK en GI’s blijkt dat financiële problemen vaak
summier zijn beschreven. 67 Soms beperkt de informatie zich tot een zin dat
financiën een stressor kunnen zijn. 68 In een dossier stond bijvoorbeeld: ‘Er zijn
problemen met huisvesting, moeder heeft schulden en geen werk en inkomen’. De
Inspectie ziet dat een verklarende analyse van de financiële problematiek in relatie
tot andere problemen in het gezin vaak ontbreekt in de dossiers.
Verschillende ouders vertellen dat er weinig of niet werd gevraagd naar hun
financiële situatie. Ook geven enkele ouders aan dat zij zelf wel hebben gedeeld dat
er financiële problemen waren, maar dat hier beperkt of niet op werd ingegaan
door de medewerkers van de RvdK en GI’s. Dit beeld wordt bevestigd in interviews
met kinderrechters: zij zien schuldenproblematiek niet uitgebreid terug in de
dossiers. In de onderstaande paragrafen wordt beschreven om welke redenen
financiële problemen niet altijd of beperkt werden uitgevraagd.

Vrijwillig kader bepaalt focus van het raadsonderzoek
In interviews vertellen raadsmedewerkers dat zij de zorgen die bekend zijn vanuit
het vrijwillig kader als startpunt nemen voor een raadsonderzoek. 69 Wanneer er
geen zorgen over financiën worden gemeld, heeft dit invloed op hoe diepgaand dit
onderwerp wordt uitgevraagd bij gezinnen. Het heeft dan niet de focus in het
raadsonderzoek.
Het zicht op financiële problemen in het vrijwillig kader is dus bepalend. In de
interviews worden op dit punt enkele risico’s benoemd die als gevolg kunnen
hebben dat financiële problemen buiten beeld van de RvdK en GI’s blijven. Ten
eerste worden zorgen op andere leefgebieden dan de opvoeding — zoals financiën
— niet standaard uitgevraagd door lokale teams van gemeenten. Ten tweede kan
het per gemeente verschillen in hoeverre er kennisoverdracht is tussen bijvoorbeeld
het team jeugdhulp en het team schuldhulpverlening. Hierin wordt de Algemene
Verordening Gegevensbescherming (AVG) als belemmerende factor ervaren. Ten
derde, wanneer er sprake is van een melding bij Veilig Thuis, doet een Veilig Thuis-

In 19 van de 20 gezinnen was er sprake van financiële problemen en in twee gevallen is dit verdiepend
beschreven in dossiers van zowel de RvdK als GI’s. Uit deze dossiers komt naar voren dat de medewerkers
van de RvdK en GI’s op hoogte waren van de financiële situatie. Zo is opgenomen wie de schuldeiser was
en wat de hoogte van de schuld was.
68
De RvdK noemt een stressor ook vaak complicerende factor.
69
Het verzoek tot onderzoek en de bespreking van de melding aan de jeugdbeschermingstafel.
67

46

Het kind van de rekening

medewerker een brede uitvraag naar factoren die van invloed kunnen zijn op
onveiligheid in de opvoedsituatie waaronder armoede. Het hangt echter van de
medewerker af hoe diepgaand deze uitvraag is.

Geen standaard uitvraag van financiële problemen
De RvdK heeft geen standaard werkwijze ten aanzien van het uitvragen van de
financiële situatie van ouders. Uit interviews blijkt dat raadsmedewerkers hier
wisselend mee omgaan. Niet alle raadsonderzoekers brengen het onderwerp
financiën standaard ter sprake in gesprekken met gezinnen. De Inspectie ziet dat
het wel of niet standaard uitvragen van financiën daarmee raadsonderzoekerafhankelijk is. Sommige raadsonderzoekers geven aan dit altijd bespreekbaar te
maken, terwijl anderen aangeven dat hier aanleiding voor moet zijn, bijvoorbeeld
vanuit het vrijwillig kader of op basis van observatie. Een bezoek aan de woning of
een gesprek met het gezin kan aanleiding vormen om dit onderwerp te bespreken
als hieruit bijvoorbeeld signalen van financiële zorgen uit naar voren komen.
Voorbeeld 20. Financiën zijn ook geen onderwerp van gesprek geweest
De financiële situatie en problemen in het gezin waren bij aanvang van het
raadsonderzoek niet bekend. Dit stond niet beschreven in de melding
(verzoek tot onderzoek). Wel waren er zorgen over de vele verhuizingen. De
raadsonderzoeker zag dat de ouder hierdoor niet altijd beschikbaar was voor
het kind. De financiële situatie van het gezin is niet als zodanig besproken
door de raadsonderzoeker. De raadsonderzoeker vertelt dat financiën vooral
worden uitgevraagd op het moment dat er zorgen of zorgelijke signalen
hierover zijn. Of wanneer de financiële problemen directe gevolgen hebben
voor de kinderen. In deze casus waren er veel andere zorgen die volgens de
raadsonderzoeker meer op de voorgrond lagen.
Uit interviews kwam naar voren dat twee kinderrechters verwachten dat de RvdK
en GI’s nagaan of er sprake is van financiële problemen en waar nodig hierop
doorvragen. Een kinderrechter vertelt dat kinderrechters zelf niet vaak actief op
zoek gaan naar andere factoren dan welke door de RvdK of GI worden voorgelegd:
‘Hier is geen tijd voor en het is niet de rol van de rechter’. Als financiële
problematiek op de zitting naar voren komt, kunnen kinderrechters hierop
doorvragen en kunnen zij achterliggende stukken opvragen of om nader onderzoek
vragen.
De werkwijze van de GI’s is om financiën standaard te bespreken met ouders. In de
interviews met jeugdbeschermers wordt deze werkwijze bevestigd. Het uitvragen
van financiën wordt bijvoorbeeld gedaan als onderdeel van de
veiligheidsinschatting, een risicotaxatie en/of in het kader van het opstellen van
een plan van aanpak. 70 In de interviews is echter ook een uitzondering daarop naar
voren gekomen van een jeugdbeschermer die financiën niet standaard uitvraagt in
gesprekken met ouders.

70
In het risicotaxatie-instrument ARIJ is bijvoorbeeld ‘als stressvol ervaren materiële/financiële problemen’
opgenomen als risicofactor.

47

Het kind van de rekening

Wijze van uitvragen van financiële problemen
Medewerkers van de RvdK en GI’s geven aan dat als bekend is dat een gezin
(grote) financiële problemen heeft, ze hierop doorvragen. Bij de RvdK en GI’s
bestaat geen specifiek protocol of instructie hoe financiële problemen worden
uitgevraagd. Het is afhankelijk van de medewerker hoe zij dit onderwerp bespreken
en hoe diep wordt ingegaan op financiële problemen. Hierbij kan bijvoorbeeld
worden gedacht aan verdiepende vragen over de oorzaak en hoogte van schulden
en of er hulp voor is ingezet. Het betrekken van een bewindvoerder als informant
binnen het raadsonderzoek is geen standaard werkwijze. 71
Ook komt uit interviews naar voren dat de betrokkenheid van een bewindvoerder of
een andere vorm van schuldhulpverlening de noodzaak tot doorvragen voor
medewerkers van de RvdK en GI’s verkleint. Een jeugdbeschermer geeft aan: ‘Bij
schulden wordt er vaak gevraagd of de ouders een bewindvoerder hebben, of dat er
iemand is die de ouders daarmee helpt. Hier blijft het meestal bij, aangezien de
maatregel in eerste instantie gaat om de bescherming van de kinderen’.

Het meewegen van financiële problematiek in de beoordeling
Medewerkers van de RvdK en GI’s herkennen dat financiële zorgen een risico
kunnen vormen voor de draagkracht van ouders als opvoeders: deze zorgen
kunnen een zware belasting vormen voor ouders en daarmee invloed hebben op de
ontwikkeling en veiligheid van het kind. Ook zijn financiële problemen opgenomen
als risicofactor in risicotaxatie-instrumenten. 72
In de kern is de weging van financiële problemen door medewerkers van de RvdK
en GI’s hetzelfde als de weging van andere volwassenenproblemen (zoals GGZproblematiek, in aanraking komen met justitie of middelengebruik). De
problematiek weegt enkel mee als factor wanneer die negatieve impact heeft op de
veiligheid of ontwikkeling van het kind.

Geen kinderbeschermingsmaatregel door enkel financiële
problematiek
Alle geïnterviewde medewerkers in de jeugdbeschermingsketen stellen dat
financiële problemen nooit de enige reden kunnen zijn voor een
kinderbeschermingsmaatregel. Het is bijna altijd een combinatie van factoren die
leidt tot een kinderbeschermingsmaatregel. Ook vertellen zij nooit betrokken te zijn
geweest bij casussen waarbij alleen financiële problematiek leidde tot een
kinderbeschermingsmaatregel. Dit wordt bevestigd in de casuïstiek van de
onderzochte gezinnen, waarbij in alle gevallen verschillende problemen
tegelijkertijd speelden.

71
In de onderzochte casussen heeft de RvdK in één geval de bewindvoerder betrokken als informant bij het
raadsonderzoek.
72
Organisaties in het vrijwillig kader kunnen gebruik maken van risicotaxatie-instrumenten om het risico op
toekomstige onveiligheid van het kind in te schatten. GI’s maken standaard gebruik van risicotaxatieinstrumenten, de RvdK maakt niet standaard gebruik van risicotaxatie-instrumenten bij
kinderbeschermingsonderzoeken.

48

Het kind van de rekening

Financiële problematiek kan meewegen als factor
Nagenoeg alle medewerkers van de RvdK en GI’s benadrukken dat met name de
mate waarin financiële problemen bijdragen aan de ontwikkelingsbedreiging van
het kind van belang is bij de afweging of een kinderbeschermingsmaatregel nodig
is. 73 Financiële problemen hoeven niet per definitie een negatieve impact te hebben
op de veiligheid van een kind, dit is situatie-afhankelijk, stellen verschillende
medewerkers van de RvdK en GI’s. De oorzaken van de financiële problemen zijn in
hun ogen van minder belang bij de inschatting of financiële problemen impact
hebben op de veiligheid en ontwikkeling van het kind. Dit maakt dat deze
medewerkers hier veelal minder op doorvragen. 74
In twee van de onderzochte gezinnen zijn de financiële problemen als factor
meegewogen in de beslis- en sleutelmomenten die leidden tot een
kinderbeschermingsmaatregel. In deze gezinnen zagen medewerkers van de RvdK
en GI’s dat de financiële problemen een negatieve invloed hadden op de
opvoedsituatie.
Voorbeeld 21. Financiële problemen wogen mee samen met andere problematiek
In het raadsonderzoek staat dat er veel problemen tegelijkertijd speelden in
een gezin. Er was sprake van huisvestingsproblematiek en financiële
problemen, wat voor veel stress zorgde bij moeder. Ook speelden er
relationele problemen met haar nieuwe partner. Zij hadden beiden
gezondheidsproblemen. Door de veelheid aan problemen namen bestaande
lichamelijke en mentale klachten van moeder toe. Hierdoor was zij minder
beschikbaar als opvoeder. De zorgen over de ontwikkeling van haar kind
namen toe. In het raadsonderzoek staat vermeld dat al deze problemen in de
opvoedingsomgeving, inclusief de financiële problemen, een bedreiging
vormden voor de ontwikkeling van het kind. De RvdK adviseerde een OTS.
Bij een van deze gezinnen waren de financiële problemen een belangrijke factor in
de vrijwillige uithuisplaatsing 75 van de kinderen, die uiteindelijk leidde tot een
beëindiging van het gezag van de ouders.
Voorbeeld 22. De basis (huisvesting, schuldsanering, inkomen, rust en regelmaat)
moet op orde zijn
Wouter en Anne raakten hun woning kwijt en verbleven sindsdien met hun
kinderen op wisselende plekken. Toen het gezin opnieuw hun tijdelijke
verblijfplaats moeten verlaten, dreigde het gezin dezelfde nacht op straat te
staan. Wouter en Anne vroegen om hulp, waar politie adviseerde bij de
jeugdbescherming aan te kloppen en moesten noodgedwongen hun twee
zeer jonge dochters tijdelijk onderbrengen bij een zelfgekozen pleeggezin.
Het ging om een vrijwillige uithuisplaatsing. Er werd naartoe gewerkt om de

73
Twee gezinnen die te maken kregen met een beëindiging van het ouderlijk gezag zijn hierop een
uitzondering. In de afweging door de jeugdbeschermer wordt dan niet meer gekeken naar de financiële
situatie van ouders, omdat het toekomstperspectief van het kind daar niet meer ligt.
74
Dit beeld wordt bevestigd in de onderzochte casussen. In vier van negentien gezinnen waar financiële
problemen speelden was de oorzaak van de schulden bekend bij medewerkers van de RvdK en GI’s.
75
Als een kind ergens anders gaat wonen dan in zijn of haar eigen gezin, wordt er gesproken van een
uithuisplaatsing. Er kan sprake zijn van een vrijwillige of een gedwongen uithuisplaatsing.

49

Het kind van de rekening

dochters zo snel mogelijk weer bij Wouter en Anne te laten wonen. De doelen
waren onder andere dat de basis — huisvesting, schuldsanering, inkomen,
rust en regelmaat — op orde moest zijn voordat hun dochters thuis konden
wonen. Hoewel Wouter en Anne vonden dat ze deze doelen na tien maanden
hadden bereikt, vonden de instanties dit nog steeds onvoldoende. Het
terugkeertraject vanuit de instanties, waaronder de gemeente, verliep
moeizaam. Wouter en Anne wisten niet dat de teller van de aanvaardbare
termijn was gaan lopen omdat het een vrijwillige uithuisplaatsing was. Toen
de kinderen anderhalf jaar in het pleeggezin verbleven, sprak de
kinderrechter een gezagsbeëindigende maatregel uit. De aanvaardbare
termijn waarbinnen de dochters terug konden keren naar Wouter en Anne
was overschreden. Voor Wouter en Anne kwam deze uitspraak als een grote
schok.

Relatie financiële problematiek en terugplaatsing bij vrijwillige
uithuisplaatsing
In twee gezinnen belemmerde de financiële problematiek de mogelijkheden om
vrijwillig uithuisgeplaatste kinderen weer bij ouders te laten wonen. Het lukte
ouders bijvoorbeeld minder goed om te werken aan hun eigen psychische klachten
vanwege de stress door de wijze van schuldeninning. In beide gezinnen lukte het
ouders niet altijd om aanwezig te zijn op de omgangsmomenten met hun kind.
Hierin speelde stress, maar ook het niet kunnen betalen van de vervoerskosten een
rol.
Voorbeeld 23. Danique lukte het niet altijd om te komen op bezoekmomenten
Toen de terugvorderingen kwamen zat Danique al in de crisisopvang. Deze
periode beschrijft zij als een dieptepunt. Haar dochter Mirte verbleef bij haar
oma. Schulden gaven stress en hadden invloed op de mentale gezondheid
van Danique en haar band met Mirte. De terugvorderingen hebben met name
impact gehad op het herstel van het contact met Mirte en daarmee op haar
band met Mirte. Danique voelde zich veroordeeld door hulpverleners over
haar financiële situatie. Het viel de betrokken medewerkers achteraf op dat
het Danique niet altijd lukte om te komen op bezoekmomenten met Mirte
omdat ze geen geld had voor de trein. Destijds is wel gezegd dat de
pleegzorgbegeleiders hier achteraan moesten gaan omdat het belangrijk was
dat ze Mirte bleef zien. De schulden hadden grote impact op het leven van
Danique toen ze uit de crisisopvang kwam. Deurwaarders van de
Belastingdienst waren een extra stressfactor. Zij kwamen spullen in huis
taxeren op het moment dat Danique weer een vaste woonplek had waar zij
Mirte kon ontvangen.

Financiële problematiek wordt gezien als stressor
Veel medewerkers van de RvdK en GI’s merken op dat financiële problematiek van
een gezin over het algemeen wordt gezien als ondergeschikte problematiek of
stressor. De problemen vormen bijvoorbeeld geen directe zorg in relatie tot het
kind, maar kunnen andere problemen in stand houden. Dit Inspectie ziet dit terug
bij de onderzochte gezinnen.

50

Het kind van de rekening

Voor de meeste onderzochte gezinnen zijn financiële problemen niet meegewogen
als factor in het proces dat leidde tot de kinderbeschermingsmaatregel. In de
gezinnen waarbij de financiële problemen in beeld waren bij de
jeugdbeschermingsketen, werden deze in elf van de dertien gezinnen gezien als
stressor of probleem dat speelde op de achtergrond. De Inspectie constateert dat
als gevolg hiervan medewerkers van de RvdK en GI’s de financiële problemen in de
onderzochte gezinnen niet verder hebben uitgezocht en ook niet expliciet hebben
laten meewegen in de besluitvorming. 76 Bij sommige gezinnen hadden de
medewerkers, doordat financiën niet dieper zijn uitgezocht, beperkt zicht op de
impact van de financiële problemen op het gezin.
Voorbeeld 24. Medewerkers van de RvdK en GI’s hadden de indruk dat de schulden
geen grote zorg waren
Bij de betrokken medewerkers van de RvdK en de GI was bekend dat moeder
een schuld had bij een overheidsdienst en dat een familielid hielp met het
afbetalen van de schuld. Verder is niet doorgevraagd op de schuld. Moeder
ging bij familie wonen met haar kinderen. De medewerkers hadden de indruk
dat de schuld geen grote zorg was voor moeder. De kinderen zagen er goed
verzorgd uit en er waren geen signalen dat zij verwaarloosd werden. Een van
de doelen van de OTS was dat moeder moest werken aan haar
zelfstandigheid. Het perspectief van moeder laat zien dat de financiële
problemen meer impact hadden op het gezin. De schuld droeg bij aan
verhuisbewegingen en leidde tot veel stress en wantrouwen bij moeder.
In een ander gezin werd niet doorgevraagd op aanwezige signalen over financiële
problematiek, waardoor medewerkers van de RvdK en GI’s niet zagen hoe groot de
financiële problemen waren binnen het gezin.
Het valt de Inspectie op dat medewerkers van de RvdK en GI’s het als zorg zagen
bij twee alleenstaande moeders dat zij niet zelfredzaam waren (zoals te lezen in
Voorbeeld 24). Dit werd gekoppeld aan hun financiële problemen of aan de
gevolgen van deze financiële problemen. Bij een van deze gezinnen zagen
medewerkers het als zorg dat de moeder niet zelfstandig was en leunde op haar
familie, wat betreft haar opvoedkundige vaardigheden en financiële situatie. Bij het
andere gezin zijn de instabiele huisvesting en de labiliteit van de moeder mede door
stress meegewogen als factoren die hebben geleid tot de uithuisplaatsing van haar
dochter.

Terugkijken
Verschillende medewerkers van de RvdK en GI’s geven aan dat zij — terugkijkend
op hun betrokkenheid bij de casus — het onderwerp financiën nu diepgaander
zouden bespreken en meer zouden doorvragen. Sommigen vertellen dat ze
mogelijk een doel op de financiële problemen zouden formuleren of het als factor
zouden meewegen. Door de toeslagenaffaire en de aandacht voor het thema
armoede hebben deze medewerkers nu meer bewustwording over de impact van
financiële problemen bij gezinnen. Andere medewerkers geven aan dat ze nu

76

Dit gebeurde in elf casussen.

51

Het kind van de rekening

hetzelfde zouden handelen als hoe zij destijds hebben geacteerd. Er was volgens
deze medewerkers sprake van een ontwikkelingsbedreiging bij het kind. Als zij
meer kennis hadden gehad over de financiële problemen in het gezin, zou dit in hun
ogen enkel tot meer zorgen hebben geleid bij de beoordeling of een
kinderbeschermingsmaatregel nodig was.

Handelingsperspectief en taakopvatting
Bovenstaande laat zien dat veel medewerkers van de RvdK en GI’s herkennen dat
financiële problemen impact kunnen hebben op een kind en dat dit kan meewegen
in de besluitvorming. Tegelijkertijd stellen zij niet altijd verdiepende vragen over dit
onderwerp en zijn financiële problemen in de ogen van deze medewerkers
regelmatig een stressor of probleem dat speelt op de achtergrond. Dit is te
verklaren vanuit het handelingsperspectief en de taakopvatting van medewerkers
van de RvdK en GI’s. Hieronder staat beschreven op welke manier.

Belemmeringen financiën in beeld
Zoals eerder benoemd, ervaren medewerkers van de RvdK en GI’s enkele
belemmeringen bij het in beeld krijgen van financiële problemen. Ten eerste
hebben de medewerkers een sterke focus op de kinderen. Zo vertelt een
inhoudelijk specialist dat armoede pas als problematisch wordt beschouwd als er
sprake is van een gebrek aan eten of kleding voor de kinderen. Ten tweede worden
signalen over financiële problematiek mogelijk niet altijd als zodanig herkend.
Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan het moeilijk kunnen betalen van
reiskosten, huisvestingsproblemen en verhuisbewegingen, en diefstal. Om te
achterhalen wat hierachter zit is bijvoorbeeld een verdiepend gesprek nodig.
Medewerkers van de RvdK en GI’s merken op dat zij erg onder druk staan waardoor
zij beperkte tijd hebben per gezin. Zij vertellen dat de aandacht voor financiën
hierdoor ondergesneeuwd kan raken of dat zij signalen van mogelijk financiële
problemen niet als zodanig herkennen.
Voorbeeld 25. De raadsonderzoekers maakten hieruit op dat moeder wist hoe ze
geldgebrek moest oplossen
In de melding (verzoek tot onderzoek) stond dat moeder financiële zorgen
had. De raadsonderzoekers zijn daarom met moeder hierover in gesprek
gegaan. Moeder vertelde hen dat ze in de schuldsanering zat en was
aangemeld bij een kredietbank. Zij kreeg weekgeld van haar bewindvoerder
en vertelde dat dit niet altijd genoeg was. Soms kreeg ze €10 of €20 extra
als ze krap zat. De raadsonderzoekers maakten hieruit op dat moeder wist
hoe ze geldgebrek moest oplossen. Het gebruik maken van openbaar vervoer
door de kinderen was soms een probleem omdat moeder hier geen geld voor
had. Het is voorgekomen dat de kinderen een keer een boete hebben
gekregen voor zwartrijden. Volgens de raadsonderzoekers waren er geen
zorgen over de basale verzorging van de kinderen; er waren geen signalen
dat de kinderen er bijvoorbeeld onverzorgd uitzagen of dat zij zonder eten op
school kwamen. Om deze redenen zijn de raadsonderzoekers niet uitvoerig
ingegaan op de financiële problemen van moeder. Dit zou voor de
raadsonderzoekers anders zijn geweest als de financiële problemen meer op
de voorgrond hadden gestaan in de melding.
52

Het kind van de rekening

Tot slot is het volgens verschillende medewerkers van de RvdK en GI’s een
belemmering dat er bij veel ouders schaamte speelt bij het bespreekbaar maken
van geldzorgen. Wanneer ouders niets over financiële zorgen willen delen, beperkt
dit de mogelijkheden van de medewerkers om hier zicht op te krijgen. Meerdere
ouders hebben gedeeld dat ze de jeugdbeschermingsketen associëren met het
uithuisplaatsen van kinderen, waardoor zij uit angst daarvoor zo min mogelijk
delen. Zo kan het delen van bijvoorbeeld financiële problemen in de weging van de
raadsonderzoeker als extra stressor worden gezien, wat een belemmering kan
vormen om hier open over te zijn.

Reikwijdte van de taakopvatting rondom financiële problematiek
verschilt
De taakopvatting van de jeugdbeschermingsketen is het vaststellen en borgen van
de veiligheid en wegnemen van een mogelijke ontwikkelingsbedreiging bij het kind.
Een veelvoud aan factoren (waaronder financiën) kan van invloed zijn op de
veiligheid en ontwikkeling van een kind.
Enerzijds komt in groepsinterviews naar voren dat medewerkers in de
jeugdbeschermingsketen het bespreekbaar maken van financiële problemen en
inschakelen van hulp als belangrijk onderdeel zien van hun verantwoordelijkheid. Er
wordt benoemd dat financiële problemen moeten worden gezien in het kader van
bestaanszekerheid. De bestaanszekerheid van gezinnen kan kwetsbaar worden
wanneer er financiële problemen zijn, waardoor het belangrijk is dat hieraan
gewerkt wordt in het belang van de opgroei- en opvoedsituatie van een kind. In
een groepsinterview wordt benoemd dat de nadruk dan meer ligt op onderliggende
oorzaken van onveiligheid in het gezinssysteem: ‘als dat niet aangepakt wordt is
het aanpakken van andere problemen vaak ook minder effectief’.
Anderzijds vertellen medewerkers dat het in beeld brengen en oplossen van de
financiële problemen minder past bij de taken van de jeugdbeschermingsketen. Dit
maakt dat financiële problematiek door medewerkers van de RvdK en GI’s wordt
gezien als ‘afgedekt’ wanneer er hulp voor is ingezet. Medewerkers kunnen zich dan
richten op de andere problematiek, die volgens hun inschatting meer op de
voorgrond staat. Een gedragswetenschapper van een GI legt uit dat ‘het niet de
taak en bevoegdheid van de jeugdbescherming is om in detail zicht te hebben op
financiën. Wanneer er zorgen zijn over de financiële situatie van ouders, kan de
jeugdbeschermer wel doorverwijzen naar potjes van de gemeente, de voedselbank
of ondersteuning vanuit schuldhulpverlening’.

Handelingsperspectief begrensd
Daarbij komt dat verschillende medewerkers van de RvdK en GI’s
handelingsverlegen lijken te zijn op het onderwerp financiën. Zij zijn weinig bekend
met het complexe systeem van financiële regelingen, wat verklaarbaar is omdat de
financiële problemen van gezinnen weinig aandacht kregen in de
jeugdbeschermingsketen. Uit interviews met jeugdbeschermers komt naar voren
dat er bij meerdere GI’s geen protocollen of handvatten zijn over hoe om te gaan
met schuldenproblematiek bij gezinnen. Ondanks dat er geen protocollen of
handvatten zijn, komt in de gesprekken naar voren dat jeugdbeschermers van de
ene GI zich beter toegerust voelen om het gesprek over financiën aan te gaan dan
de andere GI’s.
53

Het kind van de rekening

Naast beperkte kennis over schuldenproblematiek, is het handelingsperspectief van
medewerkers van de RvdK en GI’s beperkt om financiële problemen aan te pakken.
Zo vertelt een jeugdbeschermer: ‘Wanneer ouders schulden opbouwen en dit de
kinderen raakt, wordt er vanuit het belang van het kind wel geprobeerd ouders
hierin te ondersteunen. Dit echter niet door zelf hulp te verlenen, maar door ouders
te verwijzen naar hulpverlening voor volwassenen/financiële problemen’. Wanneer
een raadsonderzoeker ziet dat er sprake is van financiële problemen kan hierop een
doel voor de OTS worden geformuleerd. Ook de kinderrechter kan dit meenemen in
de beschikking. In een van de gezinnen was bijvoorbeeld het doel dat een moeder
haar leven, waaronder financiën, weer op orde zou krijgen. Vervolgens kunnen
jeugdbeschermers ouders verwijzen naar hulp voor de financiële problemen, maar
ouders moeten bereid zijn hieraan mee te werken.

Omgang met huisvestingsproblematiek
Verschillende medewerkers van de RvdK en GI’s geven aan dat enkel het niet hebben
van huisvesting geen reden kan zijn voor een kinderbeschermingsmaatregel. De
interviews laten zien dat — vergelijkbaar met financiële problemen — medewerkers van
de RvdK en GI’s verschillen in hoever ze gaan in het uitvragen en bespreken van
huisvestingsproblemen. Zo vertelt een raadsonderzoeker niet altijd de oorzaak achter
een huisuitzetting te onderzoeken. Dit hangt volgens de raadsonderzoeker van de
context van het gezin af. Tegelijkertijd vertelt een andere raadsonderzoeker dat zij bij
een huisuitzetting altijd kijkt naar de oorzaak hierachter om te voorkomen dat
bestaansonzekerheid een oplossing voor de ontwikkelingsbedreiging van het kind in de
weg staat.
Het is voor medewerkers van de RvdK en GI’s ingewikkeld om huisvestingsproblemen
op te lossen. Geïnterviewde medewerkers geven aan dat het zoeken van een woonplek
eigenlijk geen taak is voor de RvdK en GI’s. In de praktijk wordt wel gekeken in het
netwerk en contact gelegd met gemeenten, maar de RvdK en GI’s hebben beperkte
mogelijkheden.

5.5

Tussenconclusie

De onderzochte gezinnen kwamen in aanraking met een
kinderbeschermingsmaatregel omdat de kinderen ernstig in de knel kwamen en
vrijwillige hulp stagneerde of onvoldoende werd benut door de gezinnen. Er was
sprake van multi-problematiek bestaande uit volwassenen- en kindproblematiek die
tegelijk speelden en op elkaar inwerkten. Factoren die medewerkers van de RvdK
en GI’s bij veel onderzochte gezinnen meewogen in het proces dat leidde tot de
kinderbeschermingsmaatregel waren gezag- en omgangsproblematiek, GGZproblematiek van ouder en/of kind, problematiek rondom justitie,
verslavingsproblematiek, huiselijk geweld en instabiele huisvesting. De
medewerkers zagen dat ouders minder beschikbaar waren als opvoeder door de
volwassenenproblemen. Zij hebben ingezet op vermindering van deze, in dit
hoofdstuk beschreven, (multi-)problematiek.
De Inspectie ziet geen aanwijzingen dat het fraudelabel heeft meegewogen in de
beoordeling of een kinderbeschermingsmaatregel nodig was bij de onderzochte
54

Het kind van de rekening

gezinnen. De Inspectie concludeert dat in geen van de twintig onderzochte
gezinnen financiële problemen de enige reden zijn geweest voor het opgelegd
krijgen van een kinderbeschermingsmaatregel.
De Inspectie constateert dat de omvang van de financiële problemen van ouders
vaak buiten beeld zijn gebleven van de jeugdbeschermingsketen. Daarbij
concludeert de Inspectie dat medewerkers van de RvdK en GI’s hierdoor de
inwerking van de financiële problemen op andere problemen bij de onderzochte
gezinnen onvoldoende in beeld hebben gehad. Dit heeft gevolgen voor hoe
financiële problemen werden gewogen: schulden werden vaker gezien als
ondergeschikt probleem. De focus lag op andere aanwezige problemen. Deze
werkwijze werd versterkt door de aanname van medewerkers van de RvdK en GI’s
dat financiële problemen afgedekt zijn door betrokken schuldhulpverleners, zoals
bewindvoerders (zie hoofdstuk 4). Dit kan een verklaring zijn waarom financiële
problemen vaak niet zijn meegewogen als factor in het proces dat leidde tot de
kinderbeschermingsmaatregel.
De Inspectie constateert dat medewerkers van de RvdK en GI’s verschillende visies
hebben over de reikwijdte van hun taakopvatting en hier verschillend naar
handelen. Daarbij komt dat hun handelingsperspectief om financiële problemen aan
te pakken beperkt is. In de praktijk betekent dit dat zij verschillend omgaan met
financiële problemen bij gezinnen.
Het diepgaander uitvragen van financiële problemen van een gezin door
medewerkers van de gehele jeugdbeschermingsketen kan meerwaarde hebben
omdat het een beter inzicht geeft in hoe de financiële problematiek inspeelt op
andere problemen, wat kan bijdragen aan het opstellen van haalbare doelen en het
inzetten van passende hulp. Echter, voor ouders geeft dit mogelijk meer spanning
omdat zij inschatten dat financiële problemen een kinderbeschermingsmaatregel
langer laat duren of de kans dat een kind uithuisgeplaatst wordt vergroot.

55

Het kind van de rekening

6. Conclusie en aanbevelingen
In dit hoofdstuk geeft de Inspectie het antwoord op de centrale onderzoeksvraag
waarom de onderzochte gezinnen die slachtoffer zijn van de
kinderopvangtoeslagenaffaire te maken hebben gekregen met
kinderbeschermingsmaatregelen en welke lessen hieruit te trekken zijn. Allereerst
wordt ingegaan op welke rol de toeslagenaffaire heeft gespeeld in het proces dat
leidde tot een kinderbeschermingsmaatregel bij de onderzochte gezinnen.
Vervolgens beschrijft de Inspectie de factoren die verklaren waarom deze gezinnen
te maken kregen met een kinderbeschermingsmaatregel. Tot slot worden
aanbevelingen gedaan.

6.1

Hoofdconclusie

In dit onderzoek is niet vastgesteld of de gevolgen van de toeslagenaffaire
in de onderzochte gezinnen de directe oorzaak waren voor het te maken
krijgen met een kinderbeschermingsmaatregel. Wel concludeert de
Inspectie dat de (financiële) gevolgen van de toeslagenaffaire in zeventien
van de twintig onderzochte gezinnen een kleine tot grote rol speelden in
het proces dat leidde tot een kinderbeschermingsmaatregel.
De Inspectie constateert dat in geen van de onderzochte gezinnen de
financiële problemen de enige reden zijn geweest voor het krijgen van een
kinderbeschermingsmaatregel. De gevolgen van de financiële problemen —
het in stand houden, het verergeren en/of het ontstaan van andere
problemen — zijn wel meermaals meegewogen als factor in de afweging of
een kinderbeschermingsmaatregel nodig was.
De Inspectie ziet dat in ten minste veertien van de onderzochte gezinnen een of
meerdere kwetsbaarheden bestonden voor de dupering, zoals een complexe
echtscheiding en/of een psychische kwetsbaarheid van ouder en/of kind.
Langdurige financiële stress als gevolg van de terugvordering had een negatieve
invloed op bijvoorbeeld bestaande mentale problemen en spanningen in de
thuissituatie. De situatie van multi-problematiek zorgde ervoor dat het evenwicht
tussen draagkracht en draaglast van ouders uit balans raakte. De draagkracht en
daarmee de belastbaarheid van de onderzochte ouders als opvoeders nam af. Zo
konden de financiële problemen in meer of mindere mate bijdragen aan het in
stand houden, verergeren of ontstaan van problemen. Binnen de onderzochte
gezinnen bestond een vicieuze cirkel van problemen met als gevolg dat de kinderen
hier ook in meer of mindere mate onder geleden hebben. Medewerkers van de
RvdK en GI’s hebben gehandeld op de multi-problematiek in de gezinnen.
De impact van de financiële problemen op andere leefgebieden was in ieder
onderzocht gezin anders. Daardoor verschilde ook in welke mate de financiële
problemen andere problematiek in stand hield, verergerde of ontstond per gezin.
Ook de samenloop en complexiteit van problemen en daarmee het pad dat
gezinnen aflegden naar een kinderbeschermingsmaatregel was in ieder onderzocht
gezin anders. De Inspectie kan hierdoor niet eenduidig vaststellen of de problemen
56

Het kind van de rekening

van de onderzochte gezinnen zonder de toeslagenaffaire ook in stand gehouden,
verergerd of ontstaan waren.
In drie van de twintig van de onderzochte gezinnen speelden de gevolgen van de
dupering geen rol in het proces dat leidde tot een kinderbeschermingsmaatregel.
Twee van deze gezinnen konden de toeslagenschuld direct aflossen waardoor de
impact van de dupering beperkt bleef. 77 Omdat de gevolgen van de dupering
relatief beperkt waren, was ook de impact op andere leefgebieden minder
ingrijpend.

Uitkomsten in het licht van het eerdere kwantitatieve onderzoek
In het eerdere kwantitatieve onderzoek constateerde de Inspectie op basis van de
analyses van het CBS dat gedupeerde gezinnen niet vaker met een
kinderbeschermingsmaatregel te maken kregen dan niet-gedupeerde gezinnen die
zich in een vergelijkbare situatie bevonden. Tegelijkertijd laat dit onderzoek zien
dat de (financiële) gevolgen van de toeslagenaffaire in zeventien van de twintig
onderzochte gezinnen een kleine tot grote rol speelden in het proces dat leidde tot
een kinderbeschermingsmaatregel.
Dit onderzoek geeft op twee specifieke punten verdere invulling aan eerdere
resultaten uit het kwantitatieve onderzoek. Ten eerste heeft de vergelijking in het
kwantitatieve onderzoek plaatsgevonden op groepsniveau. Gemiddeld genomen
hadden gedupeerden en vergelijkbare niet-gedupeerde gezinnen een even grote
kans om een kinderbeschermingsmaatregel te krijgen. Ook op basis van de
bevindingen van dit onderzoek sluit de Inspectie niet uit dat individuele gedupeerde
gezinnen als gevolg van de toeslagenaffaire wel dermate in de problemen zijn
gekomen dat er een kinderbeschermingsmaatregel ingezet moest worden.
Ten tweede heeft het bredere overheidssysteem van schuldeninning mogelijk een
vergelijkbare negatieve impact gehad op een grotere groep gezinnen dan alleen de
door de toeslagenaffaire gedupeerde gezinnen. 78 Met andere woorden, ook nietgedupeerde gezinnen kunnen door problematische schulden dermate in de
problemen zijn gekomen dat dit een rol zou kunnen hebben gespeeld in het proces
dat leidde naar een kinderbeschermingsmaatregel. Dit inspectieonderzoek geeft
geen antwoord op de vraag of niet-gedupeerde gezinnen in vergelijkbare
(financiële) omstandigheden ook beperkt werden in het krijgen van een
persoonlijke betalingsregeling en de toegang tot schuldsanering, zoals het geval
was bij gedupeerde gezinnen. Dit vraagt om verder onderzoek.

6.2 Factoren die een rol speelden in het pad dat leidde tot
een kinderbeschermingsmaatregel
De Inspectie onderscheidt een aantal factoren die van invloed zijn geweest op het
proces dat leidde tot de kinderbeschermingsmaatregel bij de onderzochte gezinnen.

77
In het derde gezin speelde een andere aanleiding voor het krijgen van de kinderbeschermingsmaatregel
die evident los staat van de dupering.
78
De overheid beschikt in haar rol als schuldeiser bij deze grotere groep gezinnen over dezelfde
mogelijkheden om schulden te innen als bij gezinnen gedupeerd door de toeslagenaffaire.

57

Het kind van de rekening

De meeste onderzochte gezinnen bevonden zich voor de terugvordering
van de kinderopvangtoeslag in een kwetsbare sociaaleconomische situatie.
Veel van de onderzochte ouders waren alleenstaande moeder met de zorg voor een
of meerdere kinderen. Een aantal ouders was (daarnaast) nog jong en studerend.
Vijf gezinnen noemen dat zij al schulden hadden voor de toeslagenaffaire. Over het
algemeen zijn groepen met deze kenmerken kwetsbaar voor financiële problemen.
Bijna alle onderzochte gezinnen kwamen door het systeem van
schuldeninning in een situatie van armoede en bestaansonzekerheid.
Bij de terugvordering van de ontvangen kinderopvangtoeslag door de
Belastingdienst is niet gekeken naar de (kwetsbare) omstandigheden waarin
gezinnen zich bevonden. Het was voor bijna alle onderzochte gezinnen bij voorbaat
onhaalbaar om de toeslagschuld te kunnen betalen. De bedragen waren, gemeten
naar de draagkracht van de gezinnen, te hoog en liepen snel op. Ouders kwamen
niet in aanmerking voor een betalingsregeling naar draagkracht vanwege hun
fraudelabel. Juist de gezinnen die voor hun bestaanszekerheid afhankelijk waren
van toeslagen kregen door het systeem van schuldeninning geen toegang meer tot
deze toeslagen. Bijna alle onderzochte gezinnen kwamen in een situatie terecht van
armoede en bestaansonzekerheid zonder perspectief op een schuldenvrije
toekomst.
In bijna alle onderzochte gezinnen hadden de financiële problemen een
langdurige ontwrichtende werking op het functioneren van ouders en
kinderen.
De Inspectie zag dat bij negentien van de twintig onderzochte gezinnen na de
dupering verschillende problemen op het gebied van werk en inkomen, wonen,
school, mentale en fysieke gezondheid en relaties samenkwamen. Deze problemen
werkten op elkaar in. Ten minste veertien van de onderzochte gezinnen hadden
voor de dupering een of meerdere kwetsbaarheden, zoals een complexe
echtscheiding en/of een psychische kwetsbaarheid van ouder en/of kind. De
Inspectie concludeert dat de gevolgen van de dupering in meer of mindere mate de
bestaande problematiek in stand hield of versterkte en er nieuwe problematiek
ontstond. Deze multi-problematiek had op hen een ontwrichtende werking. Ouders
raakten hierdoor uit balans.
Er speelden verschillende belemmeringen die bijdroegen aan het niet
slagen van vrijwillige hulp. Zo was in bijna alle onderzochte gezinnen
schuldhulpverlening onvoldoende effectief. Ook was bij het merendeel van
de onderzochte gezinnen sprake van een veelheid aan ingezette hulp
waardoor ouders werden overvraagd. Daarnaast was er wantrouwen bij de
onderzochte gezinnen richting overheidsinstanties als gevolg van de
dupering.
Schuldhulpverlening heeft de onderzochte gezinnen niet uit hun situatie van
armoede en bestaansonzekerheid gehaald. De gevolgen van deze situatie, zoals
langdurige stress en overbelasting, bleven daardoor onverminderd bestaan. Het
samenspel van problematiek bleef onveranderd. Schrijnend is dat meerdere ouders
vertellen over wanpraktijken van betrokken bewindvoerders waardoor hun
financiële situatie juist verder verslechterde.

58

Het kind van de rekening

De Inspectie constateert dat veel hulp is ingezet bij de onderzochte gezinnen. Dit
leidde bij veel ouders tot overvraging. Zij stonden op financieel gebied in een
overlevingsstand en moesten tegelijkertijd in een leerstand komen voor problemen
op andere leefgebieden. Dit lukte niet iedereen. Deze constatering ligt in lijn met
bestaande rapporten waarin wordt gesteld dat schuldenproblematiek doelgericht
gedrag bemoeilijkt en de zelfredzaamheid verlaagt. 79 De Inspectie vindt het
aannemelijk dat dit mechanisme ook een belemmerende factor was in het kunnen
slagen van vrijwillige hulp aan sommige van de onderzochte gezinnen.
De Inspectie constateert dat het wantrouwen van de onderzochte gezinnen richting
overheidsinstanties de samenwerking tussen de gezinnen en (vrijwillige)
hulpverlening heeft bemoeilijkt. Mogelijk gevolg hiervan is dat dit het effect van
hulp bij sommige onderzochte gezinnen heeft belemmerd.
Tot slot ziet de Inspectie in de onderzochte gezinnen andere al vaker door de
Inspectie aangekaarte belemmeringen terug, zoals het ontbreken van passende
hulp, wachtlijsten, bureaucratie en regionale verschillen in hulpaanbod. 80
De vrijwillige hulp stagneerde of werd onvoldoende benut door de
onderzochte gezinnen. Hierdoor kwam een kinderbeschermingsmaatregel
in beeld. De medewerkers van de RvdK en de GI’s handelden vanuit hun
taakopvatting — het belang van het kind — op de multi-problematiek in de
onderzochte gezinnen.
In alle onderzochte gezinnen was sprake van multi-problematiek bestaande uit
volwassenen- en kindproblemen die tegelijk speelden en op elkaar inwerkten.
Problemen die medewerkers van de RvdK en GI’s bij veel onderzochte gezinnen
aantroffen waren gezag- en omgangsproblematiek, GGZ-problematiek van ouder
en/of kind, problematiek rondom het in aanraking komen met justitie,
verslavingsproblematiek, huiselijk geweld en instabiele huisvesting. De
medewerkers zagen dat ouders minder beschikbaar waren als opvoeder door de
volwassenenproblemen. Voor ieder gezin was het samenspel van problemen uniek.
De medewerkers handelden vanuit hun taakopvatting — het belang van het kind —
op de multi-problematiek in de onderzochte gezinnen. Naar hun oordeel vormde de
multi-problematiek een ernstige bedreiging voor de ontwikkeling van de kinderen.
Daarnaast werd gevonden dat ouders de vrijwillige hulp onvoldoende accepteerden
waardoor de hulp stagneerde. Daarom werd de RvdK verzocht om te onderzoeken
of een kinderbeschermingsmaatregel nodig was. Uiteindelijk is in alle onderzochte
gezinnen, na een advies van de RvdK, door de kinderrechter geoordeeld dat
voldaan werd aan de juridische criteria om een kinderbeschermingsmaatregel uit te
spreken.
De Inspectie ziet geen aanwijzingen dat het fraudelabel heeft
meegewogen in de beoordeling of een kinderbeschermingsmaatregel nodig

79
Zo komt uit verschillende onderzoeken naar voren dat schuldenproblematiek doelgericht gedrag
bemoeilijkt en de zelfredzaamheid verlaagt. Zie onder andere WRR, Eigen schuld? Een
gedragswetenschappelijk perspectief op problematische schulden, 2016; WODC, De aanpak van de
schuldenproblematiek, 2020; RVS, Van schuld naar schone lei, 2022.
80
Zoals Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd en Inspectie Justitie en Veiligheid, Signalement Kwetsbare
kinderen onvoldoende beschermd, 2019 en bijbehorende vervolgrapportages.

59

Het kind van de rekening

was bij de onderzochte gezinnen.
Geen van de gesproken medewerkers in de jeugdbeschermingsketen zegt op de
hoogte te zijn geweest van dit fraudelabel bij gezinnen. De Inspectie vond geen
andere indicaties die erop wijzen dat organisaties in de jeugdbeschermingsketen op
de hoogte waren van dit label bij de onderzochte gezinnen.
De Inspectie concludeert dat in geen van de twintig onderzochte gezinnen
de financiële problemen als gevolg van de dupering de enige reden zijn
geweest voor het krijgen van een kinderbeschermingsmaatregel.
De Inspectie constateert dat bij alle onderzochte gezinnen sprake was van
meerdere factoren die hebben geleid tot de kinderbeschermingsmaatregel. In
slechts twee van de onderzochte gezinnen zijn de financiële problemen expliciet
meegewogen als een van de factoren in de beoordeling. De gevolgen van de
financiële problemen op het in stand houden, verergeren of ontstaan van
problematiek zijn wel meermaals meegewogen als factor in de afweging of een
kinderbeschermingsmaatregel nodig was. Factoren die medewerkers van de RvdK
en GI’s bij veel onderzochte gezinnen meewogen in het proces dat leidde tot de
kinderbeschermingsmaatregel waren gezag- en omgangsproblematiek, GGZproblematiek van ouder en/of kind, problematiek rondom het in aanraking komen
met justitie, verslavingsproblematiek, huiselijk geweld en instabiele huisvesting.
Medewerkers van de RvdK en GI’s hebben in de onderzochte gezinnen de
omvang van de financiële problemen en de inwerking hiervan op andere
problemen veelal onvoldoende in beeld gehad.
Medewerkers van de RvdK en GI’s herkennen dat financiële problemen een risico
kunnen vormen voor de draagkracht van ouders als opvoeders en daarmee invloed
kunnen hebben op de ontwikkeling en veiligheid van kinderen. Desondanks
constateert de Inspectie dat de medewerkers de omvang van de financiële
problemen van de onderzochte gezinnen, én de inwerking hiervan op andere
problemen, vaak beperkt of niet in beeld hebben gehad. Dit onderzoek laat zien dat
signalen over financiële problemen vaak niet als zodanig zijn herkend door
medewerkers. Ook constateert de Inspectie dat verschillende medewerkers
veronderstellen dat financiële problematiek gedekt is als schuldhulpverlening
betrokken is. Bij de onderzochte gezinnen is vast komen te staan dat ondanks
schuldhulpverlening langdurige stress als gevolg van de schulden jarenlang bleef
bestaan. Medewerkers van de RvdK en GI’s zagen de financiële problemen bij de
onderzochte gezinnen meestal als stressor of als probleem dat speelde op de
achtergrond.
De Inspectie constateert dat medewerkers van de RvdK en GI’s verschillende visies
hebben over de reikwijdte van hun taakopvatting en hierdoor in de praktijk
verschillend handelen. Waar sommige medewerkers vinden dat de
bestaanszekerheid van gezinnen een onderdeel is van hun taak, vinden andere
medewerkers dat het in beeld brengen en oplossen van de financiële problemen
minder past bij de taken van de jeugdbeschermingsketen vanuit de redenering dat
het belang en de veiligheid van het kind centraal staat. De Inspectie ziet
tegelijkertijd dat het handelingsperspectief van medewerkers knelt bij het
aanpakken van financiële problemen bij gezinnen. Zij hebben beperkte
mogelijkheden om hulp bij financiële problemen te bieden. Medewerkers van de
RvdK en GI’s kunnen enkel doorverwijzen en ouders moeten bereid zijn aan deze
60

Het kind van de rekening

schuldhulp mee te werken. Dit betekent dat zij in de praktijk tegen beperkingen
aanlopen om financiële problemen (deels) weg te nemen binnen een gezin.

6.3

Aanbevelingen

De Inspectie komt tot een aantal aanbevelingen. Allereerst doet de Inspectie een
aantal aanbevelingen gericht aan het Rijk en gemeenten met als doel te voorkomen
dat gezinnen te maken krijgen met jeugdbescherming door de gevolgen van
armoede en bestaansonzekerheid. Vervolgens heeft de Inspectie een aantal
aanbevelingen voor de minister voor Rechtsbescherming, gemeenten en
organisaties in de jeugdbeschermingsketen.

Aanbevelingen aan het Rijk en gemeenten
Ieder kind heeft het recht 81 op een levensstandaard die toereikend is voor zijn of
haar ontwikkeling. Ouder(s) 82 hebben de primaire verantwoordelijkheid voor het
waarborgen, naar vermogen en binnen de grenzen van hun financiële
mogelijkheden, van de levensomstandigheden die nodig zijn voor de ontwikkeling
van hun kind. Het VN-Kinderrechtenverdrag legt een verplichting op aan de
overheid om passende maatregelen te nemen om ouders te helpen dit recht te
verwezenlijken, zoals maatregelen om armoede en problematische schulden in
gezinnen te voorkomen en terug te dringen. 83 De overheid geeft invulling aan deze
verplichting met een uitgebreid stelsel aan maatregelen om financiële en materiële
ondersteuning te bieden aan gezinnen. Ondanks de inzet en ambities 84 blijft
kinderarmoede bestaan en zal die zonder aanvullend beleid zelfs toenemen in
2024. 85
Uit het eerdere kwantitatieve onderzoek van de Inspectie bleek dat gezinnen met
bepaalde kenmerken en (kwetsbare) sociaaleconomische omstandigheden een vier
keer grotere kans hadden op het krijgen van een kinderbeschermingsmaatregel dan
andere gezinnen in Nederland. 86 De Inspectie riep daarom op tot bewustwording bij
beleidsmakers en het brede jeugddomein over deze geconstateerde
kansenongelijkheid. Dit rapport laat zien dat in bijna alle onderzochte gezinnen
kinderen zijn opgegroeid of nog steeds opgroeien in armoede. Ook wordt duidelijk
dat financiële problematiek als gevolg van (onterechte) schuldeninning door de
Belastingdienst in meer of mindere mate een rol speelde bij het in stand houden,
het verergeren en/of het ontstaan van andere problemen in deze gezinnen. Dit

81
Art. 27 Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind. Zie ook art. 17 Europees Sociaal Handvest.
Zie ook art. 20 lid 1 Grondwet over het recht op een toereikende levensstandaard.
82
Of anderen verantwoordelijk voor het kind.
83
Art. 27 lid 3 Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind. Zie ook de aanbevelingen van het VN
Kinderrechtencomité aan Nederland over kinderarmoede in para. 33 van de concluding observations van 9
maart 2022 (CRC/C/NLD/CO/5-6).
84
In 2019 zijn de Ambities Kinderarmoede geformuleerd om armoede en schulden in gezinnen terug te
dringen. Zie ook Doel 1.2 van de Sustainable Development Goals om (kinder)armoede een halt toe te
roepen.
85
Volgens het Centraal Plan Bureau (CPB) zal zonder aanvullend beleid het aantal kinderen in armoede
stijgen van 6,2% in 2023 naar 7,0% in 2024. CPB, Augustusraming 2023 (cMEV 2024), 17 augustus 2023.
86
Zie Brief Bevindingen Inspectie JenV onderzoek naar kinderopvangtoeslagaffaire en jeugdbescherming |
Brief | Inspectie Justitie en Veiligheid (inspectie-jenv.nl)

61

Het kind van de rekening

vraagt om een sociaal verantwoord systeem van inning van overheidsschulden. 87
De Inspectie ziet wel dat er de afgelopen jaren bij de overheid meer bewustwording
is gekomen over de impact van inningen op kwetsbare groepen in de samenleving,
zo blijkt ook uit de Hervormingagenda Jeugd 2023–2028. 88 Ook zijn er positieve
ontwikkelingen op het gebied van overheidsincasso en schuldhulpverlening met als
doel de positie van mensen die leven in armoede en met schulden te verbeteren.
Armoede is een breed maatschappelijk probleem dat niet kan worden opgelost door
de jeugdbeschermingsketen. De organisaties in de jeugdbeschermingsketen worden
echter wel geconfronteerd met armoede van ouders en kinderen. De Inspectie vindt
een integrale aanpak met een focus op sociaaleconomische ongelijkheid in de
samenleving nodig en richt onderstaande aanbevelingen daarom aan het Rijk en
gemeenten. De Inspectie benadrukt dat deze aanbevelingen ook van belang zijn
voor de minister voor Rechtsbescherming vanwege de doorwerking van armoede en
kansenongelijkheid in de jeugdbeschermingsketen.

Aanbeveling aan de minister voor Rechtsbescherming:
−

Agendeer onderstaande aanbevelingen binnen het Rijk en gemeenten.

Aanbevelingen aan het Rijk en gemeenten:
−

−

−

−

Versterk (bestaand) beleid om kinderarmoede terug te dringen met een
focus op kinderen in gezinnen in kwetsbare sociaaleconomische
omstandigheden;
Voorkom dat problematische schulden en kinderarmoede ontstaan door
overheidsincasso’s zonder menselijke maat. Draag daarom zorg voor een
sociaal verantwoord systeem van inning van overheidsschulden;
Waarborg gelijke toegang tot schuldhulpverlening voor alle gezinnen. Neem
hierbij belemmeringen in de toegang tot schuldsaneringstrajecten zo veel
mogelijk weg;
Voer verder onderzoek uit naar de vraag of een bredere groep gezinnen met
problematische overheidsschulden in een vergelijkbare positie is gekomen,
zoals in dit rapport beschreven, als door de toeslagenaffaire gedupeerde
gezinnen.

Aanbevelingen aan gemeenten in samenwerking met organisaties in
de jeugdbeschermingsketen
De Inspectie heeft casussen onderzocht waarin gezinnen in de periode tussen 2013
en 2021 een kinderbeschermingsmaatregel kregen. 89 In deze periode vonden grote
veranderingen plaats in het jeugddomein. In dit onderzoek zag de Inspectie

87
De afgelopen jaren zijn er verschillende rapporten verschenen die vragen om een menselijker systeem
van overheidsincasso. Zie o.a. Van schuld naar schone lei, Raad voor Volksgezondheid en Samenleving,
2022. Kamerbrief met reactie kabinet op rapport ‘Ongekend onrecht’, 2021.
88
Zie Hervormingsagenda Jeugd 2023 - 2028 | Rapport | Rijksoverheid.nl.
89
Twee onderzochte gezinnen kwamen in aanraking met jeugdbescherming voor de inwerkingtreding van
de nieuwe Jeugdwet 2015. Dit betekent dat bij die gezinnen de gemeente nog niet verantwoordelijk was
voor de jeugdzorg.

62

Het kind van de rekening

belemmeringen in de (vrijwillige) hulpverlening. Deze liggen in lijn met eerder
benoemde knelpunten uit het rapport ‘Kwetsbare kinderen onvoldoende
beschermd’ 90 van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd en de Inspectie Justitie
en Veiligheid uit 2019. De Inspecties monitorden de opvolging van de
aanbevelingen uit 2019 intensief. In 2022 constateerden zij in de publicatie ‘Stand
van zaken jeugdbeschermingsketen’ 91 dat er stappen zijn gezet om gezinnen
sneller en beter te helpen, maar dat ondanks inspanningen structurele
belemmeringen blijven bestaan, zoals wachtlijstproblematiek voor passende
jeugdhulp. De Inspectie vraagt naar aanleiding van het onderzoek naar de
toeslagenaffaire en jeugdbescherming opnieuw aandacht voor een aantal
knelpunten in de jeugdbeschermingsketen.

Aanbevelingen aan gemeenten in samenwerking met organisaties in de
jeugdbeschermingsketen (Veilig Thuis, lokale teams, RvdK en GI’s):
−

−
−

Maak mogelijk dat de noodzakelijk geachte hulp tijdig wordt ingezet. Zorg
voor een toereikend (jeugd)hulpaanbod en voorkom wachtlijsten voor
passende hulp;
Administratieve en bureaucratische processen mogen niet tot vertraging of
het stoppen van noodzakelijk geachte hulp leiden;
Organiseer een regiehouder met duidelijke verantwoordelijkheidsverdeling
op álle ingezette hulp in een gezin en die eerste aanspreekpunt is voor het
gezin en álle bij het gezin betrokken medewerkers werkzaam in het brede
sociaal domein.

Aanbevelingen aan de minister voor Rechtsbescherming en de
organisaties in de jeugdbeschermingsketen
In dit onderzoek constateert de Inspectie dat alle twintig onderzochte gezinnen in
een situatie van multi-problematiek zaten. Het oplossen van deze problematiek
waarbij jeugddomein overstijgende problematiek, zoals problematische schulden en
armoede, in meer of mindere mate een rol speelt, is complex. Dit vraagt om een
integrale aanpak met samenwerking tussen medewerkers die werken in meerdere
domeinen, zoals jeugd, (geestelijke) gezondheidszorg, wonen, werk, inkomen en
financiën.
De Inspectie vindt het belangrijk dat medewerkers werkzaam in het gemeentelijk
sociaal domein en organisaties in de jeugdbeschermingsketen zich er voldoende
bewust van zijn wat de inwerking van jeugddomein overstijgende problematiek op
andere problematiek in gezinnen kan zijn. Dit vraagt om een integrale blik op
gezinnen door medewerkers waar financiële problematiek onderdeel van uitmaakt.
Hiermee wordt duidelijker of een geconstateerde ontwikkelingsbedreiging (mede)
samenhangt met financiële problematiek. Met voldoende zicht op de inwerking van

IGJ en IJenV, Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd, 2019.
IGJ en IJenV, Stand van zaken jeugdbeschermingsketen, 2022. Zie ook IGJ en IJenV, Kwetsbare
kinderen onvoldoende beschermd. Landelijk rapport 2021. Vervolgtoezicht, 2021
90
91

63

Het kind van de rekening

jeugddomein overstijgende problematiek binnen het gezin, zoals financiële
problematiek, kan jeugdbescherming beter aansluiten bij het gezin. Dit kan
bijvoorbeeld bijdragen aan het opstellen van haalbare doelen en het inzetten van
passende hulp. De Inspectie vindt het passend om bovenstaande aanbevelingen
mee te nemen in de huidige ontwikkelingen van het Toekomstscenario kind- en
gezinsbescherming.

Aanbeveling aan de minister voor Rechtsbescherming:
−

Schep de benodigde randvoorwaarden voor organisaties in de
jeugdbeschermingsketen om de onderstaande aanbevelingen op te kunnen
volgen en maak hierover afspraken.

Aanbevelingen organisaties in de jeugdbeschermingsketen (Veilig Thuis,
lokale teams, RvdK en GI’s):
−

−
−

−

−

64

Investeer in meer bewustwording en alertheid van medewerkers over de
impact van problematische schulden en armoede op verschillende
leefdomeinen van gezinnen;
Versterk vaardigheden van medewerkers om problematische schulden en
armoede te signaleren en bespreekbaar te maken met gezinnen;
Zorg op organisatieniveau voor uniformiteit in de werkwijze om
medewerkers te ondersteunen bij het in beeld brengen van de financiële
situatie van gezinnen;
Breng in kaart welke lokale voorzieningen en netwerken aanwezig zijn in het
brede sociaal domein voor gezinnen (huisvesting, financiële en materiële
regelingen etc.) en verspreid deze kennis onder medewerkers;
Inventariseer mogelijke financiële belemmeringen in de samenwerking met
gezinnen (reiskosten voor begeleide omgang of bezoek aan het kind,
afspraken met hulpverlening tijdens werktijd etc.) en neem deze
belemmeringen zoveel mogelijk weg.

Het kind van de rekening

Bijlage 1. Onderzoeksmethoden
De Inspectie Justitie en Veiligheid (Inspectie) voerde een kwalitatief onderzoek uit
naar de vraag waarom gedupeerde gezinnen te maken hebben gekregen met
kinderbeschermingsmaatregelen. De Inspectie onderzocht hiervoor twintig
gedupeerde gezinnen die na dupering te maken hebben gekregen met een
kinderbeschermingsmaatregel. Hieronder worden de gehanteerde methoden van
dataverzameling en data-analyse beschreven.
Tijdens de uitvoering van het onderzoek heeft de Inspectie op twee momenten een
klankbordgroep-bijeenkomst met een aantal gedupeerde ouders belegd. Deze
klankbordgroep heeft de Inspectie specifiek voor dit onderzoek opgericht. Vier
gedupeerde ouders namen hieraan deel. Zij hebben, als ervaringsdeskundigen, de
Inspectie van advies voorzien over het onderzoek en de benadering van
gedupeerde ouders en jongeren.

Dataverzameling
Literatuuronderzoek
De Inspectie voerde een uitgebreid literatuuronderzoek uit om het systeem van de
jeugdbeschermingsketen in kaart te brengen in relatie tot de toeslagenaffaire.
Belangrijke beslis- en sleutelmomenten voorafgaand aan en samenhangend met
het uitspreken van een kinderbeschermingsmaatregel zijn bestudeerd. Zo
bestudeerde de Inspectie oude en actuele richtlijnen en protocollen om een goed
beeld te krijgen van de werkwijze van de jeugdbeschermingsketen ten tijde van de
toeslagenaffaire en nu. Daarnaast bestudeerde de Inspectie rapporten,
(wetenschappelijke) literatuur en wet- en regelgeving over de
kinderopvangtoeslagenaffaire en thema’s die daarmee samenhangen, zoals
schuldenproblematiek, armoede en kansenongelijkheid en gelijke behandeling en
non-discriminatie.

Casusonderzoek
Dit onderzoek richtte zich op een selectie van gedupeerde gezinnen die te maken
hebben gekregen met een kinderbeschermingsmaatregel. De grootte van de
selectie is bepaald aan de hand van saturatie. Dit betekent dat de dataverzameling
net zo lang is doorgegaan tot er geen nieuwe factoren of nieuwe inzichten naar
voren kwamen. De Inspectie hanteerde hierbij een minimum van twintig casussen.
Gedurende het onderzoek bleek een selectie van twintig casussen voldoende om
het punt van saturatie te bereiken en daarmee de centrale onderzoeksvraag te
kunnen beantwoorden.
De Inspectie bracht het pad van twintig gezinnen door de jeugdbeschermingsketen
heen in kaart en zette dit om in een tijdlijn. Op deze manier kon de Inspectie een
reconstructie maken van wat er was gebeurd. Dit had als doel om patronen te
ontdekken in de verhalen van gedupeerde gezinnen, belangrijke beslis- en
sleutelmomenten in kaart te brengen en factoren te beschrijven die hierin een rol in
speelden.

65

Het kind van de rekening

Selectie van casussen
Om een selectie van casussen te kunnen maken moest de Inspectie eerst in beeld
krijgen welke gedupeerde gezinnen ook te maken hadden met een
kinderbeschermingsmaatregel. Om hier inzicht in te krijgen heeft de Inspectie bij
de Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen (de UHT) een verzoek ingediend voor
een lijst met Burgerservicenummers (BSN’s) van gedupeerde ouders. Dit verzoek is
ingewilligd en in september 2022 is deze lijst gedeeld met de Inspectie. Deze lijst is
vervolgens gekoppeld aan gegevens van de RvdK. De Inspectie heeft beide lijsten
met gegevens zorgvuldig beveiligd om de privacy van gezinnen te waarborgen.
Uit deze koppeling kwamen 2.794 BSN’s van ouders naar voren die bij de UHT als
gedupeerde zijn aangemerkt én tussen 2008 en 2022 met de Raad voor de
Kinderbescherming (de RvdK) te maken hebben gekregen. Deze lijst bevatte echter
ook gezinnen waarbij de RvdK wel een raadsonderzoek heeft gedaan, maar het
onderzoek niet heeft geleid tot een kinderbeschermingsmaatregel. Ook bevatte
deze lijst gezinnen die al voor dupering een kinderbeschermingsmaatregel opgelegd
hebben gekregen.
Casussen zijn niet helemaal toevallig of steekproefsgewijs gekozen. De Inspectie
wilde namelijk verschillende casussen onderzoeken om een zo divers mogelijk beeld
te krijgen van wat er zich heeft afgespeeld. Om dit te realiseren hanteerde de
Inspectie een aantal selectieregels, namelijk:
−
−
−
−
−
−

Er is een kinderbeschermingsmaatregel uitgesproken door de
kinderrechter;
Gezinnen kregen te maken met een kinderbeschermingsmaatregel binnen
vijf jaar nádat zij gedupeerd raakten door de toeslagenaffaire;
In de gekozen casussen komen alle typen
kinderbeschermingsmaatregelen 92 terug;
Per GI 93 werden maximaal drie casussen gekozen;
In de gekozen casussen moesten mensen met een migratieachtergrond 94
zijn vertegenwoordigd;
Er is in de selectie zoveel mogelijk rekening gehouden met een verdeling
van de geboortedatum van het kind, omdat de Inspectie ook met een
aantal jongeren ouder dan 12 jaar in gesprek wilde gaan.

Om casussen te selecteren aan de hand van bovenstaande regels, heeft de
Inspectie dossiers ingezien bij de RvdK. In deze fase vond er nog geen onderzoek
plaats in de dossiers. De gegevens van gezinnen die niet zijn geselecteerd, zijn na
de definitieve selectie verwijderd.
Toestemming voor deelname
Hoewel de Inspectie de bevoegdheid heeft om dossiers in te zien bij verschillende
jeugdbeschermingsorganisaties, is er binnen dit onderzoek voor gekozen om alleen

92
Namelijk: ondertoezichtstelling (OTS) (al dan niet met vrijwillige uithuisplaatsing), OTS met machtiging
uithuisplaatsing (MUHP), gezagsbeëindigende maatregel.
93
Bepaald op basis van registratiesysteem RvdK: betrokken gecertificeerde Instelling
94
Bepaald op basis van registratiesysteem RvdK: geboorteland ouder(s)

66

Het kind van de rekening

dossiers in te zien met toestemming van betrokkenen. 95 De Inspectie hechtte hier
veel waarde aan omdat gedupeerde gezinnen een enorm leed is aangedaan door
toedoen van de overheid. Dit heeft bij veel gezinnen geleid tot een groot
wantrouwen richting overheidsinstanties.
In alle geselecteerde casussen heeft de Inspectie uitdrukkelijke toestemming
gekregen van de gedupeerde ouders voor deelname aan het onderzoek. 96 Als een
gezin niet bereikbaar was voor de Inspectie of geen toestemming gaf voor
deelname, heeft de Inspectie hen niet betrokken bij het onderzoek. De gegevens
van deze laatste gezinnen zijn verwijderd.
Dossieronderzoek
De Inspectie voerde in twintig casussen dossieronderzoek uit op factoren die
mogelijk een rol hebben gehad in de beoordeling van de veiligheidssituatie van de
kinderen bij de gedupeerde gezinnen, die leidde tot een
kinderbeschermingsmaatregel. Het startpunt van het dossieronderzoek lag in iedere
casus bij de RvdK, omdat zij het schakelmoment vormen van vrijwillig kader naar
het gedwongen kader, via de kinderrechter. Afhankelijk van de casus is de casus
gevolgd naar de Gecertificeerde Instelling (GI) en/of is teruggekeken naar Veilig
Thuis en/of het lokale team. Hieronder volgt een overzicht van het aantal
uitgevoerde dossieronderzoeken.
Dossieronderzoek
Bij lokaal team van de
gemeenten, Veilig Thuis
of Centrum Jeugd en
Gezin

Bij RvdK

Bij GI

3

20

14

Tabel 1. Overzicht van het aantal uitgevoerde dossieronderzoeken
De Inspectie heeft de dossiers onderzocht aan de hand van een vaste set aan
factoren. Deze factoren waren:
Thema
Algemeen
Kinderbeschermingsmaatregel
Huishouden

Factor
Geslacht
Vrijwillige uithuisplaatsing
Uitspraak rechter
Huishoudcompositie
Gezag
Relatie aanvrager kinderopvangtoeslag en
andere biologische ouder
Indien scheiding: complexe scheiding
Rol toeslagenaffaire in scheiding

Artikel 9.2 lid 3 Jeugdwet.
Uitdrukkelijke toestemming is gevraagd van de gedupeerde ouder(s) en, zo veel mogelijk, kinderen
boven de 12 jaar oud en ex-partners. Omdat ieder gezin anders is, is hierin maatwerk geleverd en kan
gemotiveerd zijn afgeweken van dit proces, bijvoorbeeld in geval van een onbekende ouder of een ouder
zonder gezag. Er is in geen geval onderzoek gedaan zonder de uitdrukkelijke toestemming van de
(gedupeerde) ouder met gezag.
95
96

67

Het kind van de rekening

Ingezette hulp

Veiligheid
Justitieel verleden
Financiën

Discriminatie

Vaste woon- en verblijfplaats
Leeftijd moeder bij geboorte eerste kind
Hulp bij psychische problemen
Hulp bij verslavingsproblematiek
Hulp bij opvoedingsproblematiek
Hulp bij lichamelijke klachten
Hulp bij financiële problematiek
Hulp bij WMO ondersteuning
Hulp bij overige problematiek
Onveiligheid tussen partners
Onveiligheid naar kind(eren)
Justitieel contact ouders
Justitieel contact kinderen
Vermelding financiële problemen
Vermelding toeslagenaffaire
Type schulden
Omvang schulden
Schuldhulpverlening
Problemen huisvesting
Stopzetten toeslagen
Rol financiën in besluitvorming
Migratieachtergrond gezinsleden
Rol migratieachtergrond
Begrip stukken
Taalbarrière
Hulpmiddelen bij taalbarrière

Tabel 2. Overzicht factorenlijst voor dossieronderzoek

Interviews
De Inspectie sprak in achttien casussen met ten minste één ouder. 97 In totaal heeft
de Inspectie 23 ouders gesproken. De Inspectie had in dertien casussen lange
interviews (2,5-3 uur) om samen met de gedupeerde ouder(s) een reconstructie te
maken van wat er was gebeurd. 98 In vijf casussen is er in overleg met de ouder(s)
voor gekozen om een korter telefonisch interview te houden. In de interviews stond
het verhaal en de ervaring van de gedupeerde ouder(s) centraal. Zo bracht de
Inspectie in kaart hoe het pad voor het gezin eruit heeft gezien dat uiteindelijk
leidde tot een kinderbeschermingsmaatregel. Er is gesproken over alle belangrijke
gebeurtenissen vanaf het moment dat een gedupeerde ouder een eerste
terugvordering van kinderopvangtoeslag van de Belastingdienst ontving tot aan het
moment van de uitvoering van de kinderbeschermingsmaatregel. Ook is er
gesproken over de ervaringen van gedupeerde ouders met mogelijke discriminatie.
Ook heeft de Inspectie met drie kinderen uit twee gedupeerde gezinnen gesproken
om hun ervaringen te horen.
De interviews met gedupeerde ouder(s) zijn gevoerd aan de hand van vaste
thema’s en topics. De topiclijst bestond uit de volgende thema’s:
1.

De scope van de tijdlijn

97
In twee casussen heeft de Inspectie niet met ouders kunnen spreken. In deze casussen heeft de
Inspectie dossieronderzoek uitgevoerd en interviews gevoerd met betrokken medewerkers.
98
De interviews met jongeren duurden korter (er is maatwerk geleverd afgestemd op hun leeftijd en
aandachtsspanne).

68

Het kind van de rekening

2.
3.
4.
5.
6.

De financiële gevolgen van de terugvordering van de kinderopvangtoeslag
Krachten en zorgen in het gezin
De hulpverlening
De jeugdbescherming
Non-discriminatie en gelijke behandeling

Om het pad dat gezinnen hebben afgelegd naar een kinderbeschermingsmaatregel
volledig in kaart te brengen, was het van belang om het perspectief van de
betrokken organisaties in de jeugdbeschermingsketen aan de verhalen van de
gedupeerde ouders en kinderen toe te voegen. De Inspectie voerde interviews met
64 medewerkers werkzaam bij een gemeente, Veilig Thuis, RvdK en GI’s die
destijds betrokken waren bij een casus. 99 Bij één gezin was het
ondersteuningsteam 100 betrokken, deze medewerker is ook gesproken door de
Inspectie. De interviews hadden als doel om de handelwijze, de processen en de
werking van het jeugdbeschermingssysteem in relatie tot de toeslagenaffaire of
afgeleide kenmerken van de affaire in beeld te krijgen. Ook deze interviews vonden
plaats aan de hand van vaste thema’s en topics. De thema’s waren:
1.
2.
3.
4.

Situatie van het gezin
Betrokkenheid van de organisatie 101
De toeslagenaffaire
Non-discriminatie en gelijke behandeling

Hieronder volgt een overzicht van de gesproken betrokken medewerkers in de
jeugdbeschermingsketen.
Vrijwillig kader
RvdK
GI
Overige
stakeholders

Lokaal team gemeenten 102
5
Raadsonderzoeker
24
Jeugdbeschermer
14
Lid ondersteuningsteam

Veilig Thuis
3
Gedragswetenschapper
7
Gedragswetenschapper
4

Juridische deskundige
3
Teammanager
3

1

Tabel 3. Overzicht geïnterviewde medewerkers

99
Niet in alle gevallen was het mogelijk om met een betrokken medewerkers van destijds te spreken
(bijvoorbeeld omdat zij niet meer werkzaam waren bij de organisatie). Als het niet mogelijk was om met
een betrokken medewerkers te spreken, is er met een medewerker gesproken en zijn elementen van de
specifieke casus ingebracht in het interview.
100
Zie Ouders / kinderen - Het Ondersteuningsteam.
101
Lokaal team van een gemeente, Veilig Thuis, RvdK of GI.
102
Hieronder wordt verstaan: alle medewerkers werkzaam in een lokaal team en/of centrum voor jeugd en
gezin.

69

Het kind van de rekening

Groepsinterviews
De Inspectie voerde drie groepsinterviews met in totaal vijftien medewerkers
werkzaam in de jeugdbeschermingsketen. 103 Op deze manier kon de Inspectie het
medewerkersperspectief ophalen over de beslis- en sleutelmomenten in de
jeugdbeschermingsketen. Dankzij de dynamiek van een groepsinterview verkreeg
de Inspectie meer inzicht in de interactie tussen ketenorganisaties over belangrijke
momenten in het ketenproces rondom gedupeerde ouders.

Interviews met beleidsmedewerkers, kinderrechters en andere
inhoudelijk specialisten
De Inspectie interviewde vijf beleidsmakers van Veilig Thuis, RvdK en GI om meer
inzicht te verkrijgen in algemene richtlijnen, protocollen en de context van de
jeugdbeschermingsketen. De Inspectie interviewde drie kinderrechters om hun
perspectief op de jeugdbeschermingsketen in beeld te krijgen. Aanvullend zijn
veertien inhoudelijk specialisten op thema’s armoede, discriminatie,
jeugdbescherming, schulden/financiën en gezondheid geïnterviewd.

Data-analyse
De data-analyse vond in twee stappen plaats. De data-analyse is uitgevoerd met
behulp van kwalitatieve analysesoftware (ATLAS.Ti). Hiermee heeft de Inspectie
alle verzamelde data gecodeerd.

Casusanalyse
Op grond van de interviews en de dossieronderzoeken stelde de Inspectie per casus
een analyse op zodra de dataverzameling voor de casus compleet was. De
casusanalyses beschrijven per casus wat de gevolgen van de dupering waren voor
het betreffende gezin en welke rol deze gevolgen (mogelijk) hebben gespeeld in het
proces dat leidde tot de kinderbeschermingsmaatregel. Ook zijn in dit document
mogelijke contextfactoren in kaart gebracht en is beschreven waarom het gezin
uiteindelijk te maken kreeg met een maatregel en wat daarin cruciale beslis- en
sleutelmomenten waren. Met de casusanalyse kreeg de Inspectie helder welke
organisaties wanneer bij een gezin betrokken raakten, welke informatie bekend was
en hoe er gehandeld is.

Analyse
De Inspectie gebruikte alle verzamelde data — literatuuronderzoek, casusanalyses,
groepsinterviews en interviews met inhoudelijk specialisten — om te komen tot een
overkoepelende analyse. Op basis van deze analyse beantwoordt de Inspectie de
centrale onderzoeksvraag.

Beperkingen van het onderzoek
De Inspectie is zich ervan bewust dat groepen gedupeerde gezinnen buiten het
bereik van het onderzoek vallen. Dit zijn bijvoorbeeld gedupeerde gezinnen die te
maken hebben gekregen met een vrijwillige uithuisplaatsing waarbij een

103

Lokaal team gemeenten / Centrum voor Jeugd en Gezin, Veilig Thuis, RvdK, Rechtspraak en GI

70

Het kind van de rekening

kinderbeschermingsmaatregel kon worden afgewend. Ook zijn er gezinnen waarbij
de toeslagenaffaire tot grote problemen heeft geleid in de gezinssituatie, maar die
niet in beeld zijn gekomen bij de jeugdbescherming. Ook zijn er gedupeerde
gezinnen die te maken hebben gekregen met een kinderbeschermingsmaatregel
maar om redenen niet willen deelnemen aan dit onderzoek of niet bereikbaar
bleken voor de Inspectie.

71

Inspectie Justitie en Veiligheid
Toezicht, omdat rechtvaardigheid en veiligheid
niet vanzelfsprekend zijn.

Dit is een uitgave van:
Inspectie Justitie en Veiligheid
Ministerie van Justitie en Veiligheid
Hoge Nieuwstraat 8 | 2514 EL Den Haag
Postbus 20301 | 2500 EH Den Haag
Contactformulier | www.inspectie-jenv.nl
September 2023
Aan deze publicatie kunnen geen rechten worden ontleend.
Vermenigvuldigen van informatie uit deze publicatie is toegestaan,
mits deze uitgave als bron wordt vermeld.

1