Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

21 501-08

Milieuraad

Nr. 608

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 10 december 2015
De vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu heeft op 15 oktober
2015 overleg gevoerd met Staatssecretaris Mansveld van Infrastructuur en
Milieu over:
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 6 november 2015 over het Verslag van de Milieuraad op
18 september 2015 en geannoteerde agenda van de Milieuraad
op 26 oktober 2015 (Kamerstuk 21 501-08, nr. 589);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 13 augustus 2015 over het Verslag van de Informele
Milieuraad op 22 en 23 juli jl. in Luxemburg (Kamerstuk
21 501-08, nr. 586);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 23 juni 2015 over het Vereenvoudigingsopties voor het
Europees emissiehandelssysteem (ETS) (Kamerstuk 21 501-08,
nr. 580);
– het EU-voorstel d.d. 23 juli 2015 over het EU-voorstel: Richtlijn
herziening EU emissiehandelssysteem 2021–2030 COM (2015)
337;
– de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 18 september 2015 over het Fiche: Richtlijn bevorderen van kosteneffectieve en koolstofarme investeringen (Kamerstuk 22 112,
nr. 1998 ).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie,
Van Dekken
De griffier van de commissie,
Tijdink

kst-21501-08-608
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

1

Voorzitter: Van Dekken
Griffier: Koerselman
Aanwezig zijn vijf leden der Kamer, te weten: Cegerek, Van Dekken,
Dik-Faber, Remco Dijkstra en Van Veldhoven,
en Staatssecretaris Mansveld van Infrastructuur en Milieu, die vergezeld is
van enkele ambtenaren van haar ministerie.
Aanvang 10:07 uur.
De voorzitter: Ik heet de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,
haar ambtelijke staf, de mensen op de publieke tribune en natuurlijk de
woordvoerders van harte welkom. Er zijn nu vier woordvoerders
aanwezig. Wellicht schuift er nog een vertegenwoordiger aan. Dit heeft
alles te maken met het feit dat in de plenaire zaal de begroting van
Economische Zaken wordt behandeld. Mevrouw Van Veldhoven moet om
diezelfde reden vermoedelijk rond 10.45 uur naar de plenaire zaal voor
haar bijdrage aan dat debat.
Voordat ik de woordvoerders het woord geef – voor vier minuten
spreektijd, waarop twee keer mag worden geïnterrumpeerd – geef ik het
woord aan de Staatssecretaris voor een aanvullende mededeling.
Staatssecretaris Mansveld: Voorzitter, dank u wel dat ik de gelegenheid
krijg om de stand van zaken van de Milieuraad even toe te lichten. In de
geannoteerde agenda heb ik al gemeld dat het Luxemburgse voorzitterschap vanwege de Volkswagenkwestie het onderwerp «real driving
emissions» heeft geagendeerd voor de Raad. Zoals bekend heb ik dit
verzoek zeer actief ondersteund. Daarnaast heb ik samen met mijn
Engelse en mijn Duitse collega het voorzitterschap verzocht om, onder het
punt «Diversen», Make It Work op de agenda te zetten: een gezamenlijk
project van een aantal lidstaten en de Europese Commissie dat is gericht
op het tot stand brengen van consistente, vernieuwende en beter
uitvoerbare EU-wetgeving. Dat betekent niet – ik zeg het er altijd maar bij
– vermindering van wetgeving. Het gaat om het zo organiseren van de
wetgeving dat die consistenter is, alsook beter uitvoerbaar voor organisaties. Dat is wat mij betreft ook een belangrijk thema voor ons voorzitterschap. Dank u wel.
De heer Remco Dijkstra (VVD): Voorzitter. Dat de zaak rond Volkswagen
wordt toegevoegd vind ik logisch. Ik wil het echter graag hebben over de
emissiehandel, omdat die voor de lange termijn van groot belang is. Het
voorstel van de Europese Commissie heeft een grote impact op onze
welvaart en op toekomstige investeringen in industrieën, zoals de
staalindustrie, de chemische industrie, de papierindustrie, de aluminiumindustrie en dergelijke. Het heeft ook gevolgen voor de energievoorziening en de energie-unie. Het heeft gevolgen voor het klimaatbeleid. Het
heeft zelfs gevolgen voor de luchtkwaliteit. Het raakt ons dus in alle
facetten van onze welvaart. Daarom wil ik het hierover hebben.
Emissiehandel vormt de hoeksteen van ons Europese klimaatbeleid en
geeft aan de uitstoot van broeikasgassen een prijs. De Europese
Commissie heeft een aantal voorstellen gedaan om dit systeem te
versterken. Wij ondersteunen de versterking van de emissiehandel, van
het instrument van handel in uitstootrechten. Ik ben echter niet tevreden
over alles. Ik kom daar zo meteen op.
De VVD let erg op kosteneffectiviteit. Een marktsysteem heeft dat op zich
in zich. De VVD let ook op de gevolgen voor onze concurrentiekracht. Ik
wil graag het volgende van de Staatssecretaris weten. Het heeft veel
gevolgen voor veel beleidsterreinen. Weten we ook wat het betekent voor
banen en werkgelegenheid? Heeft de Nederlandse regering voldoende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

2

zicht op wat de aanscherpingen voor gevolg hebben voor banen en
werkgelegenheid? Dit is een essentieel punt.
Het heeft ook gevolgen voor onze concurrentiekracht. In Europa hebben
we een mooi emissiehandelssysteem. Buiten Europa begint dat ook te
komen, maar daar wordt de uitstoot op dit moment eigenlijk amper
belast. Daardoor is er geen sprake van een gelijk speelveld. Versterking
van het ETS (Emissions Trading System) is nodig. Nu stimuleert de
emissiehandel nog onvoldoende de technologische vooruitgang die we
willen om te komen tot innovaties. Maatregelen om uitstoot te beperken,
blijven daarom redelijk achterwege. Dat komt natuurlijk deels door de lage
prijs. Hoewel, de prijs bereikte gisteren een alltime high van bijna € 8,50
over de afgelopen drie jaar. Dat betekent een rendement van 15%, zo zeg
ik tegen mevrouw Dik-Faber, die buiten de microfoon wat roept. Ik zeg
haar: als u zo’n rendement op uw aandelen had, was u erg gelukkig, denk
ik. Het gaat dus de goede kant op. Het overaanbod van in het verleden
uitgedeelde gratis rechten drukte echter de prijs. Vergeet daarbij ook niet
de economische recessie, waardoor het allemaal een beetje anders
uitkwam dan we hadden verwacht. Hoewel voor ons een hoge prijs geen
doel op zich is, vinden we wel dat het systeem moet gaan werken. Vraag
en aanbod moeten meer met elkaar in evenwicht komen.
De noodzakelijke hervorming en het gelijke speelveld moeten gewaarborgd blijven. Als we alleen kosten toevoegen, dan heeft het niet zo veel
zin. Dat levert slechts nadelen op en gaat ten koste van investeringen die
bedrijven in zaken als veiligheid of vermindering van de uitstoot kunnen
doen.
Het gaat de VVD erom dat we de broeikasgasreductie bereiken op de
meest kosteneffectieve en simpele wijze.
Ik kom nu op mijn concrete vragen. De aanscherping van het plafond en
de vereenvoudiging kunnen op onze instemming rekenen. Ik vraag me
wel af waarom een vereenvoudiging toch nog 4,5 miljoen euro moet
kosten, zoals de NEa (Nederlandse Emissieautoriteit) berekent.
Het bereikte compromis over de marktstabiliteitsreserve kan ook op onze
steun rekenen. Ik vind echter wel dat we ervoor moeten zorgen dat de
afspraken uit het energieakkoord voldoende terugkomen. Je moet uit zo’n
reserve kunnen putten als dat nodig is. In Europa wordt een deel van onze
plannen overgenomen, maar een ander deel niet. Dan kan het zijn dat een
best performer in een bepaalde sector, een bedrijf dat qua energieefficiëntie bij de tien beste van Europa zit, toch rechten tekortkomt. Dat
kan niet het geval zijn. Ik krijg graag een reactie hierop.
Het feit dat minder bedrijven of sectoren recht hebben op carbon leakage
– het gaat om 50 in plaats van 170 – is natuurlijk prima. Mijn kernboodschap is echter wel dat we ervoor moeten zorgen dat er voldoende
rechten overblijven om te veilen en om gratis aan bedrijven uit te delen. Ik
heb het idee dat het door alle fondsen die worden ingesteld, gewoon te
weinig is. We hebben de kaasschaafmethode – de CSCF, cross-sectoral
correction factor – van, huppetee, 2% eraf. Als je dat over een aantal jaren
uitrekent, dan zie je dat het behoorlijk aantelt. De VVD is niet overtuigd
van zo’n kaasschaafmethode als de CSCF. Hetzelfde geldt voor de
generieke korting als het gaat om bijvoorbeeld de benchmark. We gaan uit
van een benchmark van gemiddeld 1% – het zit tussen de 0,5% en 1,5% –
besparing per sector. Maar ja, hoe gaat het als je net een investering hebt
gedaan en bijvoorbeeld 10% hebt gerealiseerd? Houden we wel
voldoende rekening met de stand van zaken van bedrijven die net al
hebben geïnnoveerd? Kunnen die dan ook voldoen aan die benchmark?
Waarom is het een generieke benchmark? We willen een benchmark per
sector. Die is er niet. Dynamische allocatie heeft echt onze voorkeur.
Ik kom op de reserves die we instellen. Ook hierbij is weer sprake van
afroming. Hartstikke mooi, zo’n NER 400-reserve, maar ik wil dat er dan
een project in Nederland komt, bijvoorbeeld op het gebied van carbon
storage. Wil de Staatssecretaris zich daar hard voor maken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

3

De voorzitter: En dan nu uw laatste vraag.
De heer Remco Dijkstra (VVD): Poeh!
De voorzitter: Het is heel hard, maar u bent al over uw tijd heen.
De heer Remco Dijkstra (VVD): Hetzelfde geldt voor het moderniseringsfonds. Het komt erop neer dat er voldoende rechten moeten overblijven.
Het Nederlandse systeem moet leidend zijn en we moeten ervoor zorgen
dat de benchmarks daadwerkelijk worden toegepast, niet generiek maar
op basis van de best performers per sector en niet één keer in de vijf jaar,
zoals Europa wil, maar wat mij betreft één keer in de twee jaar. Het moet
gewoon beter aansluiten, omdat het grote gevolgen heeft. We kunnen niet
akkoord gaan als Europa zich er te makkelijk van afmaakt met een soort
kaasschaafmethode. Het moet echt recht doen aan de uitgangspunten,
namelijk concurrentiekracht en innovatie.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Voorzitter. Ik begin met het emissiehandelssysteem. Het moet sterker en het moet scherper. De markt
functioneert nu niet omdat de CO2-prijs veel te laag is. Er ligt nu een
Commissievoorstel met enkele verbeteringen. Die gaan in in 2021, maar
eigenlijk kunnen we niet wachten. Ziet de Staatssecretaris mogelijkheden
om al eerder resultaat te boeken? De marktstabiliteitsreserve is een
lapmiddel, maar laat die dan in ieder geval toch zo snel mogelijk ingaan.
Wat ons betreft is het veel beter om overbodige rechten definitief uit de
markt te halen.
Vanaf 2021 zal het aantal beschikbare emissierechten sneller afnemen. De
ChristenUnie vreest dat de CO2-prijs te weinig zal stijgen om een echt
effectieve prikkel te worden tot meer CO2-besparing en dat er ook nog te
veel gratis rechten zullen zijn. Dan is het ETS alleen een systeem waarmee
op papier in kleine stapjes de emissie omlaaggaat. Het systeem registreert
dat dan in feite alleen maar, maar jaagt dat dan niet aan.
In de Nationale Energieverkenning (NEV) wordt gerekend met een
CO2-prijs van € 20. Vindt de Staatssecretaris dit een acceptabel prijsniveau voor haar ambities? De ChristenUnie vindt dit in ieder geval niet.
De heer Remco Dijkstra (VVD): Mevrouw Dik zegt: ik denk dat de prijs
niet snel genoeg omhooggaat. Is zij wel op de hoogte van alle genomen
maatregelen, die echt een behoorlijk beperkend effect hebben op het
aanbod? Ik heb er net een paar genoemd. Mevrouw Dik weet hoe het
werkt met de prijs bij vraag en aanbod. Waar haalt zij het vandaan om te
verwachten dat de prijs onvoldoende zal stijgen?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Als ik alle ontwikkelingen zie en ook
de kleine stapjes die door Europa worden gezet, dan denk ik dat dat
onvoldoende is. Ik snap wel dat de VVD zegt: laten we vooral kijken naar
concurrentiekracht. Dat is de primaire focus van de VVD. De ChristenUnie
hecht ook aan concurrentiekracht, maar wil ook de milieueffecten in
ogenschouw nemen. Als we daar wat voor willen doen, met ook oog voor
de concurrentiekracht, dan zullen we moeten uitgaan van een hogere
CO2-prijs.
De heer Remco Dijkstra (VVD): Is de ChristenUnie bereid om, als
gebeurt wat mevrouw Dik wil, te accepteren dat een aantal energieintensieve bedrijven Nederland of Europa zullen verlaten puur omdat ze,
mede doordat we dan extra lasten toevoegen, dan niet op wereldschaal
kunnen concurreren? Is mevrouw Dik bereid om te kijken naar de
werkgelegenheidseffecten? Vindt ze dat aspect ook belangrijk? Of zegt ze:
dat doet er allemaal niet toe en het is niet erg als bijvoorbeeld de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

4

papierindustrie, de staalindustrie of de aluminiumindustrie uit Nederland
verdwijnt?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Natuurlijk moeten we die elementen
in ogenschouw nemen. De ChristenUnie heeft nooit gezegd daar helemaal
niet naar te willen kijken. Op dit moment zijn er echter te veel emissierechten, waardoor het systeem niet functioneert. Ik zie dat de prijs te laag
is om echt effectief te zijn en het ETS te laten werken zoals het hoort,
namelijk als aanjager van CO2-besparing. Wat ook de VVD een doorn in
het oog zou moeten zijn, is het feit dat we nu miljarden en miljarden aan
subsidies geven ten behoeve van duurzame energie omdat die niet
concurrerend is ten opzichte van fossiele energie. Als je tot een eerlijke
CO2-prijs komt of, wat de ChristenUnie het liefst wil, als de energiebelasting wordt gereguleerd op basis van CO2-uitstoot, dan heb je een veel
eerlijker speelveld voor groene energie en fossiele energie en hoef je niet
meer enorm bij te subsidiëren op het gebied van groene energie. Je
creëert dan dus een level playing field én je laat dan het CO2-systeem
werken. Daar staat de ChristenUnie voor. Ik vind het jammer dat de VVD
alleen kijkt naar concurrentiekracht, want er is volgens mij heel veel meer
over te zeggen.
De voorzitter: Mevrouw Dik-Faber, u vervolgt uw betoog.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Mijn vraag aan de Staatssecretaris
was of die € 20 uit de Nationale Energieverkenning een acceptabel
prijsniveau is. Ik heb zojuist ook al aangegeven dat wij dat niet vinden. De
prijs van € 20 helpt echte innovatie onvoldoende, want kolencentrales zijn
dan nog steeds goedkoper dan gas. Het gevolg is, zoals ik net in mijn
interruptie al tegen de heer Dijkstra zei, dat we veel subsidiegeld uit de
SDE+-regeling nodig hebben om het prijsverschil met duurzame energie
bij te passen. Met een hogere CO2-prijs stijgen de overheidsinkomsten,
verminderen de SDE+-subsidies en gaat de verduurzaming sneller. Pas
dan is het ETS ook een aanjager van energiebesparing.
De heer Remco Dijkstra (VVD): Heeft de ChristenUnie überhaupt wel
vertrouwen in de emissiehandel? Als ze dat heeft, dan moet ze dat niet
ondermijnen met allerlei andere doelen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Lees het verkiezingsprogramma van
de ChristenUnie! Wat wij het liefst willen is een energiebelasting
gebaseerd op CO2-uitstoot. Dan heb je een level playing field en dan
hanteer je ook het principe «de vervuiler betaalt». Dan wordt groene
energie ook concurrerender ten opzichte van fossiele energie. Het punt is
dat de ChristenUnie het in deze wereld niet in haar eentje voor het zeggen
heeft. De realiteit is dat er een Europees emissiehandelssysteem is. Dat
functioneert onvoldoende. Mijn fractie doet vandaag voorstellen om dat
beter te laten werken. We zullen het met die realiteit moeten doen. Ik hoor
het graag als de VVD wil meewerken aan een energiebelasting gebaseerd
op CO2-uitstoot, waarvoor wij pleiten. Dan komen we een paar stappen
verder.
De heer Remco Dijkstra (VVD): Er zit al een prijs op uitstoot. Die is
weliswaar € 8,50, maar er zit een prijs op uitstoot. Ik hoor de ChristenUnie
echter pleiten voor een soort taks. Als de ChristenUnie de emissiehandel
echt een kans wil geven – ik ga ervan uit dat mevrouw Dik oprecht is,
omdat ze zelf zegt dat die emissiehandel er nu eenmaal is – dan moet ze
stoppen met alle subsidies voor duurzame energie en voor energieefficiencydoelen en moet ze zeggen: er is maar één doel en dat is
CO2-reductie. Dan vindt ze mij aan haar zijde. Dan moet ze dus wel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

5

stoppen met het subsidiëren van al die andere zaken die het ETS op dit
moment ondermijnen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Dit is toch wel de wereld op z’n kop!
De heer Dijkstra heeft het over «al die subsidies die het ETS ondermijnen». Dat is helemaal niet aan de orde. Het ETS functioneert niet en
omdat dat niet functioneert, hebben we die subsidies op groene energie
nodig. Als we vervuiling echt zouden beprijzen, dan zou groene energie
veel concurrerender worden en zou ook die subsidiestroom kunnen
worden stopgezet.
Het lijkt mij dat de Staatssecretaris alle belang heeft bij een veel hogere
CO2-prijs. Gaat ze daarom naast haar pleidooi voor minder bureaucratie in
het ETS ook een pleidooi voeren voor verdere aanscherping? Als er geen
verdere aanscherpingen komen, werkt de Staatssecretaris dan al aan een
plan B om schone energie en energiebesparing wél verder te stimuleren,
bijvoorbeeld door met gelijkgestemde, Noordwest-Europese landen eigen
vormen van CO2-beprijzing in te voeren? De ChristenUnie wil dat er voor
Nederland voor 2030 harde doelen komen voor schone energie en
energiebesparing, zodat burgers en bedrijven – dat moet de VVD
aanspreken – investeringszekerheid krijgen. Is de Staatssecretaris daartoe
bereid?
Veilingopbrengsten moeten volgens de richtlijn worden gebruikt voor
klimaatfinancieringsactie in kwetsbare landen. Hoe moeten lidstaten dat
doen? En hoe gaat Nederland dat doen? Wat vindt de Staatssecretaris van
het idee om een apart klimaatfonds in te richten?
Kort ga ik nog in op de stand van zaken van «dieselgate». Ik stip twee
punten aan. Het eerste punt betreft de luchtvervuilende emissies. We
moeten zo snel mogelijk overstappen op de nieuwe real driving emission
test voor luchtvervuiling door NOx. Dan kan er veel minder worden
gesjoemeld. Mijn fractie vindt 2017 te laat. Ik proef dat ook bij de
Staatssecretaris. 2016 moet gewoon kunnen voor alle voertuigen, zonder
overgangsfase of conformiteitsfactoren, die in feite de norm gigantisch
oprekken. 80 g/km moet de norm blijven. De Staatssecretaris wilde zich in
het VAO Transportraad nog niet op een datum vastleggen. Wat is haar
inschatting van het krachtenveld in Europa?
Het tweede punt in verband met «dieselgate» betreft de klimaatemissies.
Ook daarvoor lopen de afwijkingen tussen praktijk en test snel op. Er moet
snel een betere testcyclus komen, met daaraan gekoppeld een wettelijk
verankerde conformity of practice, zodat de laboratoriumtesten zo goed
moeten zijn dat ze weinig afwijken van de praktijk. De VS doen dit al. Er is
een motie van D66 en ChristenUnie (21 501-33, nr. 562) aangenomen
waarin is gevraagd om een minimale marge tussen laboratorium en
praktijk te bepleiten en om de nieuwe test binnen zes maanden, maar
uiterlijk begin 2017 te laten ingaan. Heeft de Staatssecretaris zowel wat
betreft de wettelijke verankering als wat betreft de snelle invoering en een
minimale marge al medestanders gevonden in Europa?
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Voorzitter. Het ETS is de hoeksteen van
ons beleid voor het verminderen van de CO2-uitstoot voor het tegengaan
van de klimaatverandering. We moeten er dan wel voor zorgen dat dat
werkt en dat dat niet een rem wordt op datgene wat we met elkaar willen
bereiken. We hebben dan ook wel wat zorgen over de impuls die van het
ETS zal uitgaan in de komende periode. Het percentage waarmee het
aantal rechten jaarlijks afneemt, wordt ietsje groter: van 1,74 gaan we
naar 2,2. De vraag is echter of dat genoeg is om het prijseffect te krijgen
dat nodig is om een echte hervorming van onze economie te krijgen.
Sommige wetenschappers zeggen dat daarvoor minstens 2,55% nodig is.
Ik denk dat de Staatssecretaris het artikel wel kent. Wat is de reactie van
de Staatssecretaris daarop? Ziet zij ruimte om een verdere reductie te
bepleiten met het oog op het effect dat we met elkaar willen bereiken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

6

De methode waarmee gratis rechten worden uitgegeven om carbon
leakage tegen te gaan, wordt aangepast. D66 staat achter het idee dat je
bedrijven compenseert die op een wereldmarkt concurreren waar dit soort
mechanismes niet gelden en waar niet dit soort kosten gemaakt hoeven te
worden. Er moet echter wel een goede prikkel blijven, ook voor die
bedrijven, om zichzelf structureel energiezuiniger te maken. De vraag is
hoe we die twee kanten met elkaar gaan verbinden. Mijn fractie vindt het
absurd dat nog steeds 30% wordt uitgekeerd aan bedrijven waarvan is
vastgesteld dat ze geen carbon leakage hebben. Die 30% kan wat ons
betreft dus worden geschrapt. Ik hoop dat dit ook de inzet van de
Staatssecretaris wordt. Anderzijds moeten bedrijven de rechten die ze
echt nodig hebben, ook krijgen. Misschien is er wel een mix te maken.
Dan is het echter wel belangrijk dat voor die bedrijven de benchmark
wordt gebaseerd op de best technics available. Ons bereikten verontrustende geluiden over de manier waarop in Brussel wordt gelobbyd om niet
de echte toptechnologie als referentie te hanteren maar de technologie
waaraan een bredere groep van bedrijven voldoet. Dat is natuurlijk de bijl
aan de wortel zetten. Als we namelijk niet meer met elkaar de toptechnieken als referentiekader hanteren, dan wordt het niks. Dan gaan we
allemaal gratis rechten uitdelen zonder dat er een prikkel van uitgaat om
ook de energie-intensieve bedrijven echt structureel schoner te maken. Ik
krijg hierop graag een reactie van de Staatssecretaris. Deelt zij deze
analyse? Maakt zij zich daar zorgen over? Wil zij zich heel hard inzetten
voor het echt hanteren van die allerbeste techniek? Een prangend
voorbeeld, dat recentelijk ook in de krant heeft gestaan, is hetgeen bij Tata
Steel speelt. Dat bedrijf heeft een echt heel goed filter, maar andere
bedrijven zouden nu lobbyen voor een ander filter, dat goedkoper is, dat
zij al hebben maar dat een stuk minder schoon is. Als dat het referentiekader wordt, dan zijn we onszelf gewoon aan het bedriegen.
Het kabinet is een groot voorstander van dynamische allocatie. De
Commissie wil niet naar dat voorstel van elk jaar. Zij ziet daarvoor
praktische uitvoeringsproblemen in een aantal lidstaten waar het
doorlichten van de administratie misschien wat moeizamer is dan bij ons.
Hoe kijkt de Staatssecretaris daartegen aan? Tussen één jaar en vijf jaar zit
natuurlijk nog wel enige ruimte. Waarop gaat zij inzetten?
In het nieuwe innovatiefonds komt geld voor hernieuwbare energie en
CCS (carbon capture and storage), maar ook voor grote energiebesparingen in de industrie. Hoe gaat de Staatssecretaris ervoor zorgen dat
Nederland een goede positie krijgt? Ziet zij mogelijkheden voor het
ROAD-project?
Ik kom op het Volkswagenschandaal. Wij horen geluiden uit Brussel dat
een technische commissie van experts in het leven is geroepen om snel
advies uit te brengen aan de Europese Commissie over de wijze waarop
de tests in de toekomst moeten worden toegepast. Niemand weet echter
wat er precies in die commissie gebeurt. Maar juist nu is het van groot
belang dat dat proces in alle openheid plaatsvindt. Waarom vindt dit
achter gesloten deuren plaats? Wil de Staatssecretaris pleiten voor
openheid, zodat de desbetreffende documenten van de Commissie
worden vrijgegeven en wij kunnen controleren wat daar gebeurt? Laten
we hiervan niet opnieuw een soort geslotenachterkamertjesproces maken.
Het gaat om helderheid voor de consumenten en helderheid voor de
markt.
Mevrouw Cegerek (PvdA): Voorzitter. Op verzoek van enkele lidstaten
wordt de fraudezaak rondom Volkswagen geagendeerd. Dat heeft de
Staatssecretaris net ook aangegeven. Daar wil ik ook nog aandacht voor.
Er doet zich op dit moment echter nog een ander probleem voor met
uitstoot: het verwijderen van roetfilters door gespecialiseerde bedrijven. Ik
hoor graag van de Staatssecretaris hoe zij aankijkt tegen de roetfilterproblematiek. Immers, als zo’n roetfilter is verwijderd, blijkt de uitstoot 30%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

7

hoger te zijn. Als we dit niet op Europees niveau aanpakken, dan kunnen
autobezitters in hun buurlanden gaan shoppen om het goedkoper te
kunnen verwijderen. Kan deze problematiek bij de Milieuraad worden
aangekaart? We willen graag dat dit leidt tot een Europees verbod. Graag
krijg ik een reactie van de Staatssecretaris op de roetfilterproblematiek.
Verder vraag ik aandacht voor het uitfaseren van milieuschadelijke
subsidies. De Staatssecretaris geeft aan dat ze het idee van het in kaart
brengen van de route met bijbehorende tijdsplanning wil steunen. Moet
dat echter niet wat concreter? Wanneer moet het van start gaan? De
Staatssecretaris zegt ook dat er een duidelijke Europese definitie van
«milieuschadelijke subsidies» moet komen. Ik zie graag een duidelijke
inbreng van de Staatssecretaris hierin. Wat wil ze? Wanneer wil ze dit aan
de orde stellen? In de brief staat ook dat de Scandinavische landen meer
ambitie tonen. Wat is het verschil in ambitieniveau tussen Nederland en
de Scandinavische landen? Waarom trekken we hier niet samen in op?
De voorzitter: Er is er maar één die over de vijf minuten is gegaan,
namelijk de heer Dijkstra. De rest is uitstekend binnen de tijd gebleven.
Sterker nog, sommigen deden er maar 2 minuten en 20 seconden over.
Dat verbaast me zeer, maar ik ben blij met de discipline binnen deze
commissie. De Staatssecretaris heeft gevraagd om vijf minuten schorsing
om de vragen ordentelijk te kunnen beantwoorden in haar eerste termijn.
De vergadering wordt van 10.30 uur tot 10.40 uur geschorst.
Staatssecretaris Mansveld: Voorzitter. Het grootste deel van de inbreng
van de fracties ging over het ETS. Voor mij is het ETS de hoeksteen van
het Europese klimaatbeleid. Het belang daarvan hebben we al meerdere
malen met elkaar besproken. Het woord «hoeksteen» sluit ook aan bij de
woorden van mevrouw Dik-Faber.
In oktober 2014 maakte de Europese Raad afspraken over het
EU-klimaatbeleid voor 2030. Nadat de EU had besloten tot het instellen
van een stabiliteitsreserve om vanaf 2019 het surplus aan emissierechten
op de markten aan te pakken, heeft de Europese Commissie afgelopen
zomer het voorstel tot herziening van het ETS gepubliceerd. De stabiliteitsreserve en de brede herziening van het ETS moeten ervoor zorgen dat
het ETS een krachtiger prijssignaal geeft voor groene investeringen,
zonder hierdoor de concurrentiepositie van de industrie te verslechteren.
Dit is voor mij de eerste belangrijke stap voor het EU 2030-klimaatdoel
van ten minste 40% reductie van broeikasgasemissies. De overige
voorstellen hiervoor verwacht ik in het voorjaar.
Dan is de vraag natuurlijk: wat is de Nederlandse inzet ten aanzien van het
ETS-voorstel? De heer Dijkstra noemde het energieakkoord al. Wat mij
betreft volgt de Nederlandse inzet uit het nationale energieakkoord: het
emissieplafond moet worden aangescherpt, de concurrentiepositie van de
industrie moet worden beschermd, de fondsen onder het ETS moeten
goed worden ingezet en het ETS moet eenvoudiger. Ik steun dan ook het
voorstel van de Commissie om het reductieplafond aan te scherpen door
een vermindering met 2,2%. Net werd gevraagd hoe ik denk over een
vermindering met 2,5%. Ik betwijfel of ik daarvoor een meerderheid krijg.
Ik betwijfel ook of we op dit moment van de wedstrijd daarop moeten
inzetten, gelet op alles wat er ligt. 2,2% leidt tot 43% reductie in het ETS in
2030. Dat is conform de afspraak. Daarmee hangt samen het niet-ETSdoel, namelijk dat het leidt tot minimaal 40%. Als we dus de lijn van 2,2%
reductie volgen, dan komen we tot die – 43%. Dat is een goede lijn.
Als we de internationale concurrentiepositie goed willen beschermen, dan
moet dit wat mij betreft met meer focus. We moeten goed bekijken welke
sectoren echt te maken hebben met concurrentienadeel en in welke mate
dat het geval is. Sectoren die geen of een gering risico lopen op carbon
leakage, hebben minder of geen gratis rechten nodig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

8

Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik begrijp best dat de Staatssecretaris
zegt dat de reductiefactor die nu op tafel ligt, waarschijnlijk de meeste
kans van slagen heeft en in lijn lijkt te zijn met het doel van – 40%. Echter,
uit de studies waarop ik wees, blijkt nu juist dat daar flink aan kan worden
getwijfeld. Daarom zou het goed zijn om, als je die – 40% wilt halen, in te
zetten op een hogere reductiefactor. Anders is namelijk niet gegarandeerd
dat je het daarmee haalt. Wil de Staatssecretaris dat punt onder de
aandacht brengen? Volgens mij moeten we ervoor zorgen dat we
voldoende geloofwaardige maatregelen nemen om die doelstelling van
een reductie van minstens 40% te halen. Uit wetenschappelijke artikelen
komt naar voren dat je dan eigenlijk meer moet doen. Als dat vooropstaat,
is de Staatssecretaris dan toch bereid om dat signaal in Brussel af te
geven en te bezien hoeveel steun daarvoor te vinden is?
Staatssecretaris Mansveld: Mevrouw Van Veldhoven formuleert het nu
precies goed: het gaan van 2,2% naar meer dan 2,2% is geen doel op zich.
Nee, op een gegeven moment moet je de argumenten hebben om ervoor
te zorgen dat je met het geheel de stap vooruit zet die je vooruit wilt
zetten. Het kan zo zijn dat het verhogen naar meer dan 2,2% onderdeel
van je argumentatie wordt, omdat je het niet zou halen als je dat niet doet.
Het is namelijk wel een knop waaraan je kunt draaien. Maar op voorhand
al zeggen dat je het met die knop op 2,55% wilt hebben, vind ik
ingewikkeld. We moeten het geheel beschouwen om het doel te halen. Als
echter een aantal knoppen zo wordt gezet dat we zeker weten dat we het
toch niet halen, dan zal ik het zeker inbrengen en dan zal aan die knop
moeten worden gedraaid. Dus als mevrouw Van Veldhoven het bedoelt
als argumentatie voor het bredere doel, zoals ze het net aan het eind
formuleerde, dan kan ik begrijpen dat ze aan die knop wil draaien. Ik ben
er echter niet voor om op voorhand aan die knop te draaien. Dat is mijn
punt.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Dan is het wel van belang om er nu voor
te zorgen dat die knop in ieder geval niet vastzit en dat we met elkaar
zeggen: het doel zetten we voorop en als het noodzakelijk is gaan we aan
die knop draaien. Daarvoor moet de Staatssecretaris dan ruimte creëren
in Brussel.
Staatssecretaris Mansveld: Ik zit in principe niet geharnast aan welke
knop dan ook. We moeten straks een aantal verbeteringen presenteren die
tot het doel leiden dat ik net noemde: aan de ene kant wil je de groene
investeringen stimuleren en aan de andere kant wil je een deel van je
industrie beschermen. Dat evenwicht heeft te maken met verschillende
knoppen. Ik zit niet principieel aan welke knop dan ook geharnast vast.
Ik was bij de internationale concurrentiepositie. Ik wil daarbij meer focus.
Welke sectoren hebben te maken met concurrentienadeel, en in welke
mate? Ik zei het net al: sectoren die geen of een gering risico lopen op
carbon leakage, hebben ook geen of minder gratis rechten nodig. De
Commissie had hier scherper op mogen zijn, om te voorkomen dat de
rechten voor gratis allocatie opraken en dat daardoor een algehele korting
moet worden toegepast. Ik zal tijdens de Milieuraad dan ook pleiten voor
een kritische blik op de carbon leakage. En voordat de heer Dijkstra een
aantal vragen gaat stellen, zeg ik: op een aantal van zijn specifieke vragen
in dit kader kom ik zo apart terug.
Gratis allocatie moet in lijn zijn met de werkelijke productie, wat wij
«dynamische allocatie» noemen. Als een bedrijf krimpt of groeit, moet de
gratis allocatie daarop worden aangepast. Mede met het oog op de
administratieve lasten wil de Commissie pas ingrijpen als de productie
met meer dan 50% verandert. Die drempel vind ik te hoog.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

9

Het blijft mogelijk om indirecte kosten die bedrijven vanwege het ETS
maken, te compenseren. Ik wil echter zien dat in alle landen in Europa
hiermee op dezelfde manier wordt omgegaan.
Via het ETS wordt ook geld vrijgemaakt om de transitie naar een
koolstofarme Europese economie te financieren. De uitbreiding van het
innovatiefonds naar projecten in de industrie is wat mij betreft een goede
stap. Verder moeten we er wel voor zorgen dat alleen projecten die
bijdragen aan vermindering van de broeikasgasemissies worden
ondersteund door deze fondsen. De NEa ziet een aantal kansen om met
aanpassing van de richtlijnen het ETS eenvoudiger te maken. Ik denk zelf
ook dat die kans er is. De voorstellen van de NEa lijken in goede aarde te
vallen bij andere lidstaten.
Eigenlijk wil ik hierbij nog wel een algemene opmerking maken. Ik heb
daar ook met de NEa over gesproken. We hebben het over een Europees
systeem: ETS. Een stap verder zou zijn dat je verder gaat kijken dan alleen
naar Europa. Ik zou het heel interessant vinden om met Californië en
Quebec in gesprek te gaan over hoe zij zich verder willen ontwikkelen ten
aanzien van een «ETS». Ontario wil zich daarbij aansluiten. Nog interessanter zijn de berichten uit China. Dat heeft ook een «ETS» ontwikkeld en
wil dat ook verder uitbreiden. Ik zeg dit om twee redenen. In de eerste
plaats dient een systeem dat breder gaat dan alleen Europa, het doel dat
we willen bereiken beter. In de tweede plaats kun je wel steeds alleen zelf
kijken naar het systeem dat je hebt, dat verbeteren en er kleine aanpassingen in aanbrengen, maar misschien zet je juist met verbreding van het
systeem een aantal stappen vooruit. Daarover heb ik voorzichtig met
andere landen gesproken. Ik heb ook tegen Californië gezegd: eigenlijk
hebben jullie ons systeem gekopieerd, maar jullie hebben er een aantal
flaws uitgehaald en het systeem verbeterd. Daarbij vroeg ik: zouden we
niet in gesprek moeten om te bekijken hoe we het in de toekomst aan
elkaar zouden kunnen koppelen? Ik zeg dat hier specifiek, omdat de NEa
een aantal kansen ziet om het met een aantal aanpassingen eenvoudiger
te maken. Daarnaast opereert de NEa internationaal en komt in andere
landen andere «NEa’s» tegen. Het is goed om ons heel bewust te zijn van
het feit dat er ook buiten Europa ontwikkelingen zijn op het gebied van
«ETS».
Bij die aanpassingen om het eenvoudiger te maken, gaat het met name
om monitoring, rapportage en verificatie. Mijn insteek is niet zozeer om
kleine bedrijven uit het ETS te houden, maar om de lasten voor die
bedrijven te beperken.
Ik heb net al iets gezegd over de internationale uitbreiding van de
emissiehandel. De Wereldbank heeft becijferd dat het aantal systemen
voor het beprijzen van koolstof sinds 2012 bijna is verdubbeld en het bij
elkaar momenteel een waarde vertegenwoordigt van ongeveer 50 miljard
euro. 40 landen en 23 steden, staten of regio’s hebben inmiddels een
carbon pricing system. Deze systemen omvatten 7 miljard ton aan CO2.
Dat is 12% van de jaarlijkse broeikasgasemissies. We zijn lid geworden
van de Carbon Pricing Leadership Coalition, omdat het belangrijk is dat
we beprijzing van koolstof verder stimuleren. Dat moet niet alleen binnen
Europa, waar we al een systeem hebben, maar vooral ook buiten Europa.
Na dit algemene verhaal, waarin ik een aantal onderwerpen van de
Kamerleden in algemene zin heb meegenomen, ga ik nu nog een aantal
specifieke vragen langs. De heer Dijkstra heeft gesproken over de
benchmark. Die wil hij niet generiek hebben, maar het liefst per sector. Het
Commissievoorstel is: 1% afname per jaar. Als een sector echter kan
aantonen dat dat niet haalbaar is, dan is het 0,5% voor die sector. Als een
sector ook die 0,5% te veel vindt, dan wil ik wel in gesprek gaan met die
sector, maar wel op basis van informatie van die sector. Ik wil dan dus niet
de tekst «dit kan niet». Men moet dan ook laten zien waarom het niet kan.
Ik weet dat meer landen dat willen. Ik zal in ieder geval inbrengen dat
daarnaar gekeken zou moeten worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

10

De heer Dijkstra heeft gevraagd waarom de uitvoering van het nieuwe
ETS-systeem 4,5 miljoen extra kost. Dat wordt veroorzaakt door de
toewijzingsregels. Het moet nauwkeurig gebeuren om bijvoorbeeld
overallocatie tegen te gaan. De toewijzing moet gebeuren op basis van
recente data. Die moeten ook gecheckt worden. De kosten moeten dus
worden gemaakt om ervoor te zorgen dat alle bedrijven precies de
rechten krijgen waarop ze recht hebben.
Ik kom op de banen en de werkgelegenheid. Vragen daarover vind ik altijd
interessant. We willen altijd heel graag steeds weer kunnen laten zien wat
de effecten op de arbeidsmarkt zijn. De Commissie heeft een impactanalyse uitgevoerd en gekeken naar de kwalitatieve effecten: geringe
extra kosten, minder dan 1% voor de burger, en vermindering van
negatieve effecten door bescherming tegen carbon leakage. Het effect op
banen is echter niet becijferd. Ik kan me voorstellen dat ik het CPB of de
Commissie vraag om dat element wel mee te nemen en daarbij te
onderzoeken wat het betekent, welke verschuivingen we zien optreden en
wat de effecten van dit systeem zijn op de werkgelegenheid.
De heer Dijkstra heeft ook nog een vraag gesteld over innovatieve
projecten in Nederland, zoals op het gebied van carbon storage. Het is nu
al zo dat Nederlandse projecten gebruikmaken van het huidige fonds.
WoodSpirit in Groningen is een voorbeeld van een project dat een groot
bedrag uit dat fonds heeft gekregen. In het nieuwe fonds is ook ruimte
voor projecten van de industrie, maar er moeten wel kwalitatief goede
projecten worden ingediend. Ik zeg dat er nadrukkelijk bij, want mensen
zeggen me tegenwoordig vaak: we moeten veel gebruikmaken van het
Junckerfonds en allerlei andere fondsen. Op die kwaliteit is er echter
nogal eens kritiek. Ik vind het dus belangrijk dat we gebruikmaken van die
gelden, maar dan moeten we het ook opbrengen om goede projecten in te
dienen, zodat ze geld uit zo’n fonds kunnen krijgen.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik heb een heel korte vraag. Voor dat
soort Europese fondsen geldt vaak ook dat er bereidheid moet zijn tot
cofinanciering vanuit de lidstaat, in dit geval van Nederland. Een groot
deel van ons instrumentarium is inmiddels fiscaal. Dat maakt het vaak
lastiger om aan die cofinancieringsvoorwaarde te voldoen. Hoe ziet de
Staatssecretaris die problematiek? Is zij, zeker in de context van de
klimaatverandering en de energietransitie, van mening dat Nederland
daarvoor voldoende cofinanciering beschikbaar heeft?
Staatssecretaris Mansveld: Dat is een vraag die ik ook zou willen
neerleggen bij mijn collega Kamp, die een deel van de middelen voor die
cofinanciering beheert. Ik noem de kwaliteit van de projecten heel
nadrukkelijk, omdat ik zie dat Nederlandse projecten aan het einde van
een tendering in competitie moeten met buitenlandse projecten. Dan
komt het erop aan dat het project kwalitatief heel goed in elkaar zit, maar
inderdaad ook dat de financiële middelen geregeld zijn. Ik zei net al iets
over het eerste. Ik wil met alle plezier deze vraag ook neerleggen bij mijn
collega Kamp. Vaak gaat het overigens om middelen van drie partijen:
privaat geld, publiek geld en geld uit fondsen. Ik vind het belangrijk dat
van zo’n fonds gebruik wordt gemaakt. Ik denk trouwens dat ik het
antwoord van mijn collega al weet, namelijk: natuurlijk doe ik het
maximale om daarop in te zetten en ervoor te zorgen dat de publieke
middelen zodanig worden ingezet dat we maximaal rendement halen
doordat we enerzijds met de eigen projecten onze eigen doelen dienen en
daarbij anderzijds maximaal middelen uit Europa kunnen halen. Ik ken
echter de regels niet – ik ben daar heel open over – want het is materie
waarover mijn collega gaat. Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat
deze Kamerleden, die ik inmiddels wat langer ken, deze vraag al een keer
hebben gesteld aan Minister Kamp. Ik wil de vraag echter met alle plezier
nog een keer aan hem stellen, met het verzoek om daarop te reageren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

11

De voorzitter: En om aan te geven of het antwoord dat u gaf, dan ook
overeenkomt met wat hij, de Minister van Economische Zaken, zou willen
formuleren.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): We maken maar even gebruik van het
gegeven dat het kabinet altijd met één mond spreekt. Toch is het heel fijn
dat de Staatssecretaris dit wil voorleggen aan de Minister. Het is niet als
kritiekpunt geformuleerd, maar echt als een vraag. Hebben we ons geld in
de juiste instrumenten zitten, in instrumenten waarmee we ook kunnen
voldoen aan de cofinancieringsregels van Europa? Het zit hem namelijk
niet alleen in de kwaliteit van de projecten. Het gaat er ook om of je er de
goede financiering naast kunt leggen. Het laatste is, zo zeg ik ook uit eigen
ervaring, dat het soms heel belangrijk is dat door de Nederlandse PV
(Permanente Vertegenwoordiger) bij de Commissie actief begrip wordt
gekweekt voor de kwaliteit van die grote projecten die we er echt door
willen krijgen. Ik hoop dat de Staatssecretaris en de Minister zich daar ook
voor willen inzetten. Ik zie namelijk een paar interessante projecten gloren
aan de horizon. Ik hoop dat we ten behoeve daarvan gebruik kunnen
maken van de mogelijkheden die in Brussel ontstaan.
Staatssecretaris Mansveld: Projecten op het gebied van carbon storage
zijn een tijdje actueel geweest. Om verschillende redenen is dat niet zo
gebleven. Ik deel met mevrouw Van Veldhoven dat het, zeker in tijden
waarin iedereen en alle partijen iedere euro zo effectief mogelijk willen
besteden, ontzettend belangrijk is om elkaar op te zoeken en te bekijken of
je een gedeeld doel hebt en je middelen bij elkaar kunt leggen. Ik zie dat
onder andere ook bij spoorprojecten. Als je financieringen koppelt, kun je
veel meer. Nogmaals: ik zal de vraag uitzetten naar Minister Kamp. Hij kan
hier wat dieper op ingaan gelet op de fondsen en middelen die hij
beheert.
Mevrouw Dik heeft mij gevraagd, wat ik vind van de CO2-prijs in de NEV.
Die prijs stijgt. Ik hoorde net een wat cynische opmerking over een
all-time high, maar ik heb de verwachting dat die prijs blijft stijgen. De
vraag is dan, naar welk niveau en in welk tempo. Europa heeft onlangs
besloten tot instelling van een stabiliteitsreserve en het direct daarin
opnemen van de gebackloade en ongebruikte emissierechten. Zoals uit de
NEV blijkt, zorgt dit voor een op de lange termijn stabielere en hoge
CO2-prijs. Maar die prijs blijft op langere termijn moeilijk in te schatten. De
schatting loopt uiteen tussen de $ 10 en $ 60, wat dus een heel grote
bandbreedte is. Veel marktanalisten gaan uit van hogere prijzen dan in de
NEV is geschat. Veel hangt af van de uitkomst van «Parijs» aan het einde
van het jaar. Als bedrijven vertrouwen op mondiaal klimaatbeleid en dat
dat kan leiden tot hogere CO2-prijzen kan zelfs gedacht worden aan prijzen
die 50% tot 60% hoger liggen in 2030. We zullen de vinger aan de pols
moeten houden.
Mevrouw Dik sprak over de oprichting van een apart klimaatfonds. Zo’n
fonds is heel concreet. Het ETS is bedoeld om emissie-uitstoot te
beprijzen en aan te zetten tot het gebruik van schone technieken en niet
om financiering te mobiliseren. Op Europees niveau is afgesproken dat er
een moderniseringsfonds en een innovatiefonds komen. Voor deze
fondsen wordt een deel van de emissierechten opzij gezet, gericht op
innovatie en modernisering om de EU-doelstellingen op het gebeid van
CO2-reductie te halen. Wat hebben we in Europees verband afgesproken?
Dat lidstaten een minimaal bedrag ter hoogte van de helft van de
veilinginkomsten besteden aan de realisering van klimaat- en energiedoelen. Ook klimaatfinanciering aan armere landen valt daaronder. Deels
gebeurt dus wat mevrouw Dik vraagt, maar niet door middel van een
fonds. Ik vind dit een betere manier, omdat ik het lastig vind om steeds
opnieuw een specifiek fonds te creëren met een specifiek doel, kijkend
naar waar het ETS vandaan komt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

12

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Terecht zegt de Staatssecretaris dat
er een brede marge in de CO2-prijs zit. Het is moeilijk om te voorspellen
wat de prijs gaat doen. Laten we hopen dat de prijs zodanig stijgt dat het
ETS beter werkt. Dat is echter op dit moment niet aan de orde. Daarom
heb ik voorgesteld om met de Noordwest-Europese landen te bekijken of
we tot een eigen systeem kunnen komen. Ik heb dat gevraagd, omdat we
met Minister Kamp vaak discussies hebben over de Noordwest-Europese
energiemarkt. Het is dan vrij logisch om dit daaraan te koppelen.
Staatssecretaris Mansveld: Ik zie op dit moment geen noodzaak om
aanvullend aan het ETS extra maatregelen te nemen. Dat vraagt u
immers. Ik vraag me af of aanvullende maatregelen naast het ETS geen
ongewenst effect binnen het ETS met zich meebrengen. Want het
invoeren van een gezamenlijke bodemprijs voor CO2-heffingen zorgt er
via het waterbedeffect voor dat bedrijven in andere lidstaten juist meer
kunnen uitstoten. Een minimum CO2-prijs is voor mij op dit moment geen
optie. Wel heb ik al eerder in een brief aan de Kamer aangegeven dat dit
wellicht op langere termijn wel een optie kan zijn.
Terugkomend bij de knoppen van mevrouw Van Veldhoven merk ik het
volgende op. Als we een nieuwe knop buiten het ETS toevoegen, vraag ik
me af wat het effect is op het ETS. Ik wil juist dat we niet te geharnast aan
al die knoppen binnen het ETS draaien om zo dit systeem te optimaliseren. Ik bekijk juist of we het ETS kunnen koppelen aan andere systemen.
Als je twee systemen samenvoegt, heb je over het algemeen de neiging
een aantal ineffectieve elementen uit beide systemen te halen, wat ook
leidt tot een hogere prijs. Ik ben heel erg geneigd om de discussie binnen
het ETS te voeren en niet daarbuiten.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Ik hoor wat de Staatssecretaris zegt
en ik begrijp het ook wel. Want als je een systeem ernaast zet, hoe
geloofwaardig ben je dan in je inspanning om het ETS goed te laten
functioneren? Ondermijn je dat systeem dan niet? De Staatssecretaris
heeft ook gezegd dat minimumprijzen wellicht een optie zijn, zij het dan
wel in de verre toekomst. Ze wil waken tegen een waterbedeffect. Ik hoor
het haar zeggen en ik begrijp het allemaal, maar tegelijkertijd zie ik dat het
bestaande ETS te open is en niet voor de periode die we kunnen overzien
doet wat het moet doen. Is het dan toch geen optie om met NoordwestEuropese landen het gesprek aan te gaan? Zijn er geen mogelijkheden om
gezamenlijke stappen te zetten en te werken aan een plan B voor de
toekomst?
Staatssecretaris Mansveld: Ik wil niet zeggen dat we in Europa
sub-groepjes hebben. Wel hebben we de Green Growth Group, waar we
precies doen wat u zegt. Hoe kijken de wat progressievere landen in
Europa hiernaar? Kunnen we gezamenlijke invloed uitoefenen om ervoor
te zorgen dat wat we willen ook wordt bereikt? Dat doen we in die groep,
die altijd vóór de Milieuraad vergadert. Daarbij hebben we het ook over
het ETS. Daar heb ik tot op heden geen draagvlak gevonden voor zaken
buiten het ETS om. Daar zijn we druk bezig om ervoor te zorgen dat wat
we willen bereiken, ook wordt bereikt.
Ik kom toe aan de 30% van mevrouw Van Veldhoven. Zij heeft gezegd dat
dat percentage van tafel mag. Dat mag van mij ook, mits het gaat om het
compenseren van de echte carbon-luggagebedrijven. Daar moeten wel
voldoende rechten voor zijn. Dit punt zal ik meenemen.
Ik zal er alles aan doen om de beste-availabletechnieken te zoeken en te
vinden. Ik kan me voorstellen dat sommige bedrijven dat anders willen,
maar ik vind het belangrijk dat het om 10% van de schoonste technieken
gaat. Die technieken moeten blijvend worden gestimuleerd, want alleen
dan stimuleer je innovatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

13

Ik ga door met de Real Driving Emissions. Mevrouw Dik vindt 2017 wat
dat betreft te laat. Ze heeft de inbreng van Nederland meegekregen. Wij
zijn in de Transportraad by far het duidelijkst geweest over wat we wel en
niet willen. Er is ook een aantal landen dat denkt aan een periode van drie
tot vijf jaar. Daar is dus nog wel een weg te gaan. Ik heb al meerdere keren
gezegd dat het wat ons betreft strenger en sneller kan, maar het moet wel
haalbaar zijn. Ik ben al heel erg blij dat het Commissievoorstel ver onder
de factor 3 is uitgekomen, want veel landen vinden het huidige Commissievoorstel al te streng. De Kamer kent mijn inzet; ik zal er alles aan doen
om daar duidelijk over te zijn en te blijven.
Mevrouw Van Veldhoven vroeg, waarom de conformiteitsfactoren voor de
RDW worden vastgesteld in het Technisch Comité. Het antwoord is heel
simpel: dat is zo afgesproken. Wil je dat wat er nu is gebeurd, blijft vallen
onder de comitologie? Als er in het Technisch Comité een gekwalificeerde
meerderheid is, wordt het voorstel aangenomen. Kijkend naar het
onderwerp en naar hoe politiek dat is, mag je ervan uitgaan dat de experts
van het Technisch Comité met een politiek mandaat handelen. Ik vind het
belangrijk dat we een signaal afgeven, daarbij kijkend of we dit nog langer
willen. De vraag stellen is haar deels beantwoorden: we moeten serieus
bekijken hoe dit anders kan worden georganiseerd. Ik begrijp de vraag
van mevrouw Van Veldhoven volkomen. Ik zal die vraag inbrengen in
Europa. Maar zij kent de regels en de wegen in Europa: dat is niet in twee
maanden geregeld. Er zal daarvoor namelijk waarschijnlijk een volledige
richtlijn moeten worden veranderd. Ik vraag me oprecht af of hiervoor een
meerderheid is te verkrijgen.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik dank de Staatssecretaris voor deze
inzet. Brussel is taai, maar de eerste stap is om dat Technisch Comité
openbaar te laten vergaderen. In dat comité zitten techneuten, waarvan je
niet kunt verwachten dat ze er met een politieke bril naar kijken.
Staatssecretaris Mansveld: De vergaderingen van dat comité zijn zoals
gezegd niet openbaar en ik weet niet of het makkelijk is om de vergadering op de 28ste wel openbaar te maken. Ik zal de Kamer in ieder geval
informeren over onze inbreng en de uitkomsten daarvan. Als we de zaak
overhevelen vanuit het comité naar iets anders, wordt het vanzelf
openbaar. Ik kan dat niet garanderen, maar ik zal ernaar kijken.
In de brief van 6 juli heb ik aangegeven dat we het probleem van de
roetfilters willen aanpakken via de apk. Daar wordt onderzoek naar
gedaan door TNO. Ik denk dat het goed is dat de Minister de Kamer
daarover informeert, want de apk valt onder de RDW. Ik zal dit punt
doorgeleiden. Eind 2015 verwacht TNO de uitkomst van het onderzoek te
hebben. Begin 2016 zal de Kamer daarover worden geïnformeerd.
Mevrouw Cegerek (PvdA): Dat is wat Nederland wil doen. Maar kan dit
niet Europees worden geagendeerd, gelet op de grootschaligheid van het
probleem?
Staatssecretaris Mansveld: Ik denk dat de Milieuraad niet de juiste plek is
om dit onderwerp te agenderen. TNO doet het onderzoek, we wachten de
uitkomst af, waarna de Minister daarover een oordeel geeft. Ik zal uw
vraag wel meenemen.
Mevrouw Cegerek (PvdA): U wilt dit punt niet aankaarten in de
Milieuraad?
Staatssecretaris Mansveld: Ja, maar ik doe dat wel beargumenteerd. De
RDW is geen agendapunt voor de Milieuraad, maar voor de Transportraad.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

14

Mevrouw Cegerek heeft een vraag gesteld over de milieuschadelijke
subsidies. In beginsel is het kabinet voor afschaffing van die subsidies. We
moeten echter wel oog hebben voor de redenen, waarom die subsidies in
het leven zijn geroepen. Een gezamenlijk Europees traject voor het
uitfaseren van milieuschadelijke subsidies maakt het een stuk kansrijker.
Het gaat bij ons nauwelijks om directe subsidies, maar veeleer om
belastingvrijstellingen. Dat is een fiscaal dossier, waar ik helaas niet over
ga. De vrijstelling voor rode diesel in de landbouw is afgeschaft. Onze
ambitie is om met slimme marktprikkels consumenten en producenten te
belonen voor schoner gedrag. Het uitfaseren van milieuschadelijke
subsidies gaat niet vanzelf, er moet onder andere worden gekeken naar
grenseffecten. Agendering in Europa vind ik dan ook een heel goede stap.
De heer Remco Dijkstra (VVD): Voorzitter. Over de CO2-prijs was ik niet
cynisch. Ik vind dit een mooi resultaat, omdat ik zie dat alle maatregelen
die we nemen effect hebben. Zelfs het vooruitzicht dat we maatregelen
nemen, zorgt al voor een prijsopstuwend effect. € 8,50 is nu de prijs, maar
we zien een stijgende trend. Dat is goed, want daarmee komt innovatie in
de markt dichterbij, en daar doen we het allemaal voor.
De NEa doet heel goed werk. Wij kunnen met een druk op de knop een en
ander realiseren. Eigenlijk zou de NEa dat in heel Europa moeten doen,
iets wat de Eurocommissaris trouwens ook zei. Kan de Staatssecretaris
die mogelijkheid verkennen? Dat levert hier werkgelegenheid op. We
zouden eens in de twee jaar een benchmark kunnen houden, waar Europa
nu nog op vijf jaar zit. Gooi het eens in de groep, zeg ik tegen de Staatssecretaris, want ik denk dat daar zeker ruimte is.
Ik ben blij met de toezegging van de Staatssecretaris dat ze de gevolgen
voor werkgelegenheid en banen door het CPB zal laten berekenen. Ik ben
benieuwd naar het antwoord op de vraag van mevrouw Van Veldhoven
over die 30%. We zullen daarover geen motie indienen. Een en ander zorgt
ervoor dat we meer rechten over hebben voor die partijen die het juist
nodig hebben. De Staatssecretaris is niet ingegaan op de CSCF. Daardoor
vindt afroming plaats, waardoor de best performers mogelijk tekort
komen. Kunnen we daar niet gewoon van af?
Het aanwenden van klimaatgeld voor innovaties mag volgens de
begrotingsregels niet. Maar het is wel iets om te verkennen, want Europa
doet het in ieder geval wel. Als we daarbij kunnen aanhaken door een deel
van onze klimaatgelden voor innovatie te bestemmen, dan slaan we twee
vliegen in een klap.
Het moderniseringsfonds is eigenlijk een cadeautje voor Oost-Europa om
hun energievoorziening te moderniseren. Omdat we hoge CO2-doelen
hebben en omdat we geen waterkracht hebben, vraag ik me af of we onze
CO2-rechten niet in het buitenland kunnen realiseren. Dan maken we twee
slagen in één: het is goedkoper en je doet wat aan klimaatverandering
waar dat het grootste effect heeft. Het voorkomt dat we in Nederland heel
dure toepassingen moeten doen, terwijl het ergens anders makkelijker
kan. Het is tenslotte één aarde, dus we moeten het daar doen waar het het
meeste effect heeft. Vaak is dat niet in Nederland.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Voorzitter. Aansluitend op wat de
fractie van de VVD naar voren bracht: dat ontslaat ons niet van onze
verplichting om onze eigen verantwoordelijkheid te nemen.
Ik heb gevraagd naar een apart klimaatfonds. De Staatssecretaris blijkt
daarvan geen voorstander te zijn. Maar volgens mij is niet helemaal
duidelijk, op welke manier de veilingopbrengsten worden ingezet door de
afzonderlijke lidstaten. Moet daar niet veel meer duidelijkheid over
komen? Is, als je met een apart klimaatfonds komt, het geheel niet meer
dan de som der delen, waardoor het effect groter is? Hoe staat het met de
motie van D66 en ChristenUnie om de nieuwe testen snel in te voeren en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

15

een minimale marge te laten bestaan tussen laboratorium en praktijk?
Hebben andere landen daar ook oren naar?
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Voorzitter. Dank voor de toezegging van
de Staatssecretaris dat zij bereid is, in de discussie over het ETS wel de
optie open te houden dat er ook aan andere knoppen zal worden
gedraaid. Het is belangrijk om, voordat we starten met deze nieuwe
periode, met elkaar duidelijk af te spreken dat we die knoppen zien en dat
we bereid zijn, daaraan te draaien. Ik zie het als een toezegging dat de
Staatssecretaris bereid is, dat namens Nederland op te merken in de
Milieuraad. Als dat niet zo is, hoor ik dat graag.
We zouden de werking van het ETS verder kunnen versterken door meer
onder het ETS te laten vallen. Ik weet dat er door het parlement een
discussie wordt opgestart over een mogelijke set-aside, te linken aan
klimaatfinanciering. Wat vindt de Staatssecretaris daarvan? Het voorstel
sluit enigszins aan bij de opmerking van de VVD dat je op die manier kunt
proberen, tegen lagere kosten op andere plekken heel veel te realiseren.
Bij de klimaatfinanciering zijn we een verplichting aangegaan. Kunnen we
niet een deel van de rechten reserveren als beloning voor business cases
in het non-ETS-segment? Daarmee wordt de markt vergroot, wat een
opdrijvend effect op de prijs heeft.
Mevrouw Cegerek (PvdA): Voorzitter. Ik wil nog even terugkomen op de
woorden van de Staatssecretaris over milieuschadelijke subsidies. Doel is,
die in 2020 uitgefaseerd te hebben. Binnen Nederland worden hierin
verschillende stappen gezet. De Scandinavische landen tonen echter meer
ambitie. Wat is het verschil? Waarom trekken wij niet met hen op? Ik heb
helaas geen toezegging gekregen op het punt van de roetfilters. Een
aantal andere lidstaten vraagt tijdens deze Milieuraad aandacht voor het
VW-schandaal. Ik vind het daarom wel jammer dat Nederland daar niet
aan meedoet. De resultaten van het TNO-onderzoek zijn van belang voor
ons in Nederland, maar op Europees niveau moet dit een vervolg krijgen.
Dat moet zo snel mogelijk in deze Milieuraad worden opgepakt.
Staatssecretaris Mansveld: Voorzitter. In de Transportraad hebben we
gesproken over Volkswagen. We weten dat de real driving emissions in de
Milieuraad zijn geagendeerd. Maar in de Transportraad was de Eurocommissaris voor Concurrentie aanwezig, want in Europa is afgesproken dat
het onderwerp «VW» wordt besproken in de Concurrentieraad. Er zijn dus
drie Eurocommissarissen betrokken, maar de bedoeling is dat de
Eurocommissaris voor Concurrentie dat gaat behandelen. Ik begrijp dat
mevrouw Cegerek dit onderwerp graag ziet geagendeerd voor de
Milieuraad, maar alles wat te maken heeft met de RDW en de apk valt
onder de Transportraad. Ik heb toegezegd dat de Kamer de uitslagen van
de lopende onderzoeken zal krijgen. De vraag over roetfilters zal ik
doorsluizen naar de Minister van I en M, daarbij aandringend op een
antwoord van haar kant.
Mevrouw Cegerek (PvdA): De Staatssecretaris herhaalt wat ze al heeft
gezegd. Zoals gezegd, zou dat punt pas begin 2016 aan de orde komen.
De voorzitter: 2016 is niet eens zo ver weg, in mijn perceptie.
Staatssecretaris Mansveld: Relevant zijn de vragen waar je het inbrengt
en hoe effectief het is. Ik wil het onderwerp roetfilters met alle plezier
inbrengen in de Milieuraad, maar ik zou dan een heel rare situatie
teweegbrengen. Vandaar mijn eerder gedane uitleg.
Ik kom toe aan de correctiefactor van 1,18, waar de Commissie uitgaat van
1,6. Wij hebben gezegd: als die factor in een tussenstap naar 1,18 gaat,
waarom dan niet gelijk naar 1,18? Dat punt hebben we ingebracht in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

16

Raad. Ik vind het belangrijk dat die factor zo laag mogelijk is, maar ik heb
in eerste termijn al gezegd dat dat niet eenvoudig is. Er zijn namelijk
landen die op een veel hoger niveau zitten. Zij vinden het voorstel van de
Commissie te ambitieus. Ik zit nog een stap verder, dus dat wordt nog wel
een gesprek. Ik weet niet wat de verwachtingen zijn. Hardop heb ik gezegd
dat ik geen argumenten zie om de factor hoger dan 1,18 te laten zijn. Mijn
inzet is dus om zo laag mogelijk uit te komen.
Mevrouw Van Veldhoven vroeg om versterking van de knoppen. Zij vroeg
in dat kader, meer sectoren onder het ETS te brengen. Dat kan nu
eenmalig vóór 2021 gedaan worden. De Commissie komt in 2016 met een
nieuw voorstel voor het non-ETS-segment. Ik denk dat we dat voorstel
even moeten afwachten. Ik sta overigens altijd open voor het onderbrengen van meer sectoren onder het ETS. Maar we zullen wel de effecten
en de uitvoerbaarheid daarvan moeten bekijken. Ik proef daarvoor weinig
draagvlak bij mijn collega’s. Dat heeft dus nog wel wat massage in
Europees verband nodig.
De heer Dijkstra stelde een vraag over de NEa, die redelijk populair is in
Europa. Toewijzen is belastend voor de bedrijven en voor de NEa. Daarom
is gekozen voor vijf jaar, in plaats van voor twee jaar. Bedrijven moeten
veel data leveren, terwijl de NEa veel moet checken. Als het korter kan,
denk ik dat daar geen bezwaar tegen is. Maar ik weet niet of dat zomaar te
organiseren is. Ik zit daar niet geharnast in.
De heer Remco Dijkstra (VVD): Ik stel voor om op twee jaar te blijven
zitten. Ik heb namelijk het idee dat dat voorstel op de sympathie van
Brussel kan rekenen. Graag een compromis proberen te vinden,
Staatssecretaris.
Staatssecretaris Mansveld: Ik zal dat bekijken. Maar ik wil ook weten,
welke kosten daarvan verbonden zijn. Maar tegen korter dan vijf jaar heb
ik totaal geen bezwaar.
Ik kom toe aan de vragen over een klimaatfonds. In Californië gebeurt het
niet zoals we dat in Nederland en in de EU doen. Er is scheiding van
inkomsten en uitgaven, want de lidstaten moeten wel aan Brussel
rapporteren over bestedingen. Die vergelijking gaat dus niet helemaal op.
Wij steunen de inzet van de Scandinavische landen, maar voorwaarde is
wel dat we één Europese definitie voor milieuschadelijke subsidies
houden. Het opnieuw bekijken van de EU 2020-strategie komt pas aan de
orde tijdens het Slowaaks voorzitterschap.
Mijn inzet is, de cross-sectoral correction factor (CSCF) weg te krijgen. De
aangescherpte lijst op dit punt is daarvoor een belangrijke knop.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): De Staatssecretaris gaf heel kort aan
een klimaatfonds geen goed alternatief te vinden. Als het gaat om de
veilingopbrengsten, moeten lidstaten rapporteren aan Brussel op welke
manier zij dat geld besteden, om ook in derde landen klimaatactiviteiten te
financieren. Er is dus rapportage achteraf, zonder dat er duidelijkheid aan
de voorkant is. Als die er wel is, kan het geld dan niet veel gestroomlijnder
worden ingezet, doordat het geheel der activiteiten meer is dan de som
der delen?
Staatssecretaris Mansveld: Ik heb net wat gezegd over de rapportage. Ik
ben eigenlijk best wel summier over de financiering, want de inkomsten
uit het ETS vallen onder de Minister van Financiën. De klimaatfinanciering
valt onder de Minister voor BHOS. Ik zal de vragen op dit punt graag aan
hen doorspelen, met de vraag of zij daar schriftelijk op kunnen reageren.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Dat is prima.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

17

Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik heb nog een vraag gesteld over
klimaatfinanciering en hoe een set-aside uit het ETS kan bijdragen aan
een betere prijs en een invulling van onze verantwoordelijkheden op dat
punt. Daar heb ik nog geen reactie op gehad.
Staatssecretaris Mansveld: Ook dat betreft klimaatfinanciering. Die
financiering is op dit moment redelijk gestroomlijnd. Ik zal op dit punt
overleg plegen met mijn collega’s, omdat we internationaal intensief
onderhandelen over «Parijs» aan het eind van het jaar. Klimaatfinanciering is daarbij een sport apart. Ik begrijp de achtergrond van de vragen
heel goed, maar in het geheel van klimaatfinanciering moeten mijn
collega’s die vraag beantwoorden. Daarom neem ik dit punt mee.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik begrijp dat dit iets is wat op het
snijvlak van twee departementen ligt; ik kijk uit naar de brief. Ik vind het
wel belangrijk dat ons in de onderhandelingen in Brussel de ruimte wordt
gelaten om hier tot een besluit te komen. Zorgt de Staatssecretaris
daarvoor?
Staatssecretaris Mansveld: Ik probeer alle ruimte te houden, maar zoals
gezegd is dit een heel actueel punt. Ik weet dat een team daar heel druk
mee bezig is. Daarom vind ik een zorgvuldige bundeling van de beantwoording van vragen zo belangrijk. Ik denk dat ik namens mijn collega’s
spreek als ik zeg dat we op dit moment alle ruimte openhouden om
ervoor te zorgen dat we maximaal uit de onderhandelingen komen,
daarbij de doelstellingen en de besteding van de middelen maximale
aandacht gevend.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik wil hierover een VAO aanvragen.
De voorzitter: Het wordt heel lastig om dat op de plenaire agenda van
vanmiddag te plannen. Moet dat VAO voor of na het reces worden
gehouden? Als u het per se wilt, zult u dat moeten aanvragen bij de
regeling van werkzaamheden.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik heb bij de plenaire griffie al een
vooraankondiging gedaan. Het VAO wordt dus vrij snel na de regeling
gepland, meteen gevolgd door de stemmingen.
De voorzitter: Dat zou dan vandaag zijn.
De Staatssecretaris heeft de volgende toezeggingen gedaan.
– De Staatssecretaris zal de vraag over Nederlandse cofinanciering bij
Europese fondsen voor CSCF-projecten doorgeleiden naar de Minister
van EZ en hem vragen, hierop terug te komen bij de Tweede Kamer.
De heer Remco Dijkstra (VVD): Daarbij zie ik graag de vraag betrokken,
in hoeverre klimaatgeld kan worden aangewend voor innovatieprojecten
in Nederland.
Staatssecretaris Mansveld: Die vraag ligt niet bij de Minister van EZ,
maar deels bij die voor BHOS. Ik heb al gezegd dat ik een vraag zal
uitzetten bij haar; daarbij neem ik deze vraag mee.
De voorzitter: Verder zijn de volgende toezeggingen gedaan.
– De Staatssecretaris zal de vraag over roetfilters doorgeleiden naar de
Minister van I en M, die in januari 2016 met een reactie op het
TNO-rapport naar de Kamer zal komen.
– De Staatssecretaris zal het CPB of de Commissie vragen, onderzoek te
doen naar de werkgelegenheidseffecten van het herziene ETS en de
Kamer hierover informeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

18

Staatssecretaris Mansveld: Ik zal na laten vragen aan welke termijn
daarbij wordt gedacht en de Kamer daarover informeren. Ik heb geen idee
of dat drie maanden of zes maanden is.
De voorzitter: U hebt een goed punt, Staatssecretaris.
– De Staatssecretaris zal de vraag over klimaatfinanciering doorgeleiden
naar haar collega, die hierop zal terugkomen bij de Kamer.
Sluiting 11:40 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-08, nr. 608

19