Ons kenmerk
2011-361256
Zaaknummer
IGZ-U-3091674
Datum
10 november 2011

Ter informatie: Stand van zaken terugdringen van vrijheidsbeperking in de
langdurige zorg
1. Samenvatting
Met deze nota bericht ik u over de stand van zaken over het terugdringen van
vrijheidsbeperking in de langdurige zorg.
De inspectie heeft de laatste jaren veel geïnvesteerd in het toezicht op de
toepassing van vrijheidsbeperking in de langdurige zorg. Het accent van dit
toezicht lag op het zoveel mogelijk beperken hiervan. In eerste instantie hebben
wij een stimulerende rol gespeeld. Samen met het veld hebben wij de
intentieverklaring Zorg voor Vrijheid ondertekend met als doel een forse
vermindering van vrijheidsbeperking in de jaren 2008 – 2011.
In deze nota staan we in het kort stil bij de resultaten van de laatste jaren en
doen we uitgebreider verslag van onze vervolgbezoeken aan die organisaties die
achterbleven bij de gewenste ontwikkelingen. Daarnaast benoemen wij drie
verbeterpunten waar de zorgorganisaties in de langdurige zorg de komende jaren
nog aan moeten werken en geven wij aan hoe wij het komende jaar toezicht
houden op vrijheidsbeperking.
Als wij terugkijken op de laatste jaren dan zien wij dat er een cultuuromslag
gaande is. Bij de meeste organisaties zijn randvoorwaarden op orde en zoeken
medewerkers, veelal gesteund door het management, gericht naar alternatieven.
Wij vinden het echter belangrijk dat zorgorganisaties een duidelijke visie hebben
en deze uitdragen en dat de cliënten en/of hun vertegenwoordigers betrokken
worden bij het toepassen en afbouwen van vrijheidsbeperking.
De resultaten genoemd in deze nota verspreiden wij ook onder de
zorgorganisaties in de ouderenzorg en gehandicaptenzorg. Wij doen dat rond
22 november, de datum waarop we ook ons rapport over cliënten met langdurige
vrijheidsbeperking in de gehandicaptenzorg uitbrengen en wij in algemene termen
berichten over ons bezoek aan Brandon.
Wij combineren dit omdat wij het belangrijk vinden dat er een krachtig signaal
naar het veld uitgaat: de laatste jaren is bewezen dat vrijheidsbeperking terug te
dringen valt, zelfs bij cliënten die langdurig in hun vrijheid zijn beperkt. Het is
daarom van essentieel belang dat zorgaanbieders een duidelijke visie voor het
Pagina 1 van 4

terugdringen van vrijheidsbeperking hebben en openstaan voor ontwikkelingen in
het veld. Van cruciaal belang is dat de cliënt en/of zijn vertegenwoordiger hier
intensief bij betrokken worden.
2. Nadere toelichting

Ons kenmerk
2011-361256
Zaaknummer
IGZ-U-3091674
Datum
10 november 2011

Stand van zaken terugdringen van vrijheidsbeperking in de langdurige
zorg
De inspectie ziet toe op de kwaliteit en de veiligheid van zorg, zeker bij de meest
kwetsbare groepen in Nederland. Voor het terugdringen van vrijheidsbeperking in
de langdurige zorg hebben wij gekozen voor een meerjarenaanpak waarbij eerst
het stimuleren van het veld voorop stond, daarna het toezien op de uitvoering van
het terugdringen van vrijheidsbeperking en tenslotte het handhaven op basis van
de afspraken gemaakt in de intentieverklaring.
Stimuleren veld
In 2007 en 2008 verrichtte de inspectie onderzoek naar het voorkomen en
terugdringen van alle mogelijke vormen van vrijheidsbeperkingen binnen de zorg
voor verstandelijk gehandicapten en ouderen. Uit de resultaten, gepubliceerd in
het inspectierapport ‘Zorg voor Vrijheid: terugdringen van vrijheidsbeperkende
maatregelen kán en moet’ bleek dat bij de bezochte locaties te veel
vrijheidsbeperkingen werden toegepast. Het onderzoek van de inspectie viel
samen met het verbetertraject ‘Maatregelen op maat’ van Zorg voor Beter. Bij
instellingen die deelnamen aan dit traject liep het aantal vrijheidsbeperkende
maatregelen fors terug. De bevindingen van de inspectie en het succes van onder
andere Zorg voor Beter waren voor ons aanleiding om afspraken met het veld te
maken over het terugdringen van vrijheidsbeperkende maatregelen in de periode
2009 – 2011. Op 18 november 2008, tijdens het congres Zorg voor Vrijheid,
ondertekenden alle belangrijke veldpartijen in de langdurige zorg een
intentieverklaring om binnen drie jaar vrijheidsbeperkende maatregelen fors te
verminderen.
Toezicht op uitvoering afspraken
In het vervolgrapport ‘Cultuuromslag terugdringen vrijheidbeperking bij kwetsbare
groepen volop gaande’ (december 2010) concludeerde de inspectie dat
zorginstellingen bewuster omgingen met vrijheidbeperking dan in de jaren
daarvoor. Zorgverleners stelden zichzelf vaker de vraag of er een alternatief was
voor vrijheidbeperking en werkten aan afbouwen of verminderen van
vrijheidsbeperkende maatregelen. Binnen instellingen was men zich meer bewust
dat vrijheidbeperking veel negatieve gevolgen had voor cliënten en dat het
toepassen hiervan, vooral op de langere termijn, niet effectief was. Bij de meeste
instellingen ontbraken nog wel concrete doelstellingen voor het te rugdringen van
vrijheidsbeperkingen.
Ook bleek dat:
•
•

De beleidsdoelen niet altijd aansloten bij de doelen van de
intentieverklaring Zorg voor Vrijheid.
De resultaten van de bezoeken in de gehandicaptenzorg in vergelijking
met de ouderenzorg op de meeste aandachtsgebieden minder risico
scoorden.

Pagina 2 van 4

•
•

Het niet voor de instellingen mogelijk was om betrouwbare gegevens aan
te leveren.
De inspectiecirculaire ‘Preventie van calamiteiten bij het gebruik van
onrustbanden’ leidde tot meer aandacht en verbeteringen om calamiteiten
te voorkomen.

Ons kenmerk
2011-361256
Zaaknummer
IGZ-U-3091674
Datum
10 november 2011

Stand van zaken 2011
In 2011 bezocht de inspectie nogmaals 56 instellingen voor een vervolgonderzoek
waarvan 22 in de gehandicaptenzorg en 34 in de ouderenzorg. Deze instellingen
waren tijdens het inspectiebezoek in 2010 nog onvoldoende bezig met het
terugdringen van vrijheidsbeperking. Uit het onderzoek bleek dat ook bij deze
instellingen de aandacht voor het terugdringen van vrijheidsbeperking zijn
vruchten heeft afgeworpen. Bij 18 instellingen in de gehandicaptenzorg en 24 in
de ouderenzorg was dit onderwerp nu op orde en werd het thematisch toezicht
‘Terugdringen Vrijheidsbeperking’ afgesloten. Uiteindelijk moesten nog drie
gehandicaptenzorginstellingen en tien verpleeg- en verzorgingshuizen een
verbeterplan inleveren1.
Wij constateren dus dat de randvoorwaarden bij de meeste instellingen inmiddels
in orde zijn, de cultuur is verbeterd en dat medewerkers gericht zoeken naar
alternatieven voor vrijheidsbeperking.
Bij vier instellingen in de ouderenzorg en één instelling in de gehandicaptenzorg
intensiveerde de inspectie het toezicht omdat sprake was van geringe
verbeterkracht op het gebied van het terugdringen van vrijheidsbeperking. Deze
instellingen moeten zich verder inspannen om betere resultaten te behalen bij het
terugdringen van vrijheidsbeperkingen. Bij deze vijf instellingen zijn nog risico’s
aanwezig omdat:
•
•
•
•
•
•
•

De zorgplannen niet actueel en volledig zijn.
Er niet naar alternatieven voor vrijheidsbeperking wordt gezocht.
De kwaliteit van de vrijheidsbeperking niet systematisch wordt bewaakt.
Er geen risicotaxaties bij cliënten voor vallen en/of probleemgedrag
worden uitgevoerd.
Er niet gewerkt wordt met signaleringsplannen bij cliënten met valgevaar
en/of probleemgedrag.
Het personeel onvoldoende geschoold is op het gebied van
vrijheidsbeperking en het ontbreekt aan intervisie en reflectie.
De veiligheid en onderhoud van hulpmiddelen niet is geborgd.

Verbeterpunten terugdringen vrijheidsbeperking
Wij zien drie belangrijke verbeterpunten voor de komende jaren:
1

1

Zorg voor een visie en maak beleid om vrijheidsbeperking terug te dringen.
De cultuur binnen de instelling kan alleen veranderen als het management een
duidelijk standpunt inneemt ten aanzien van het afbouwen van
vrijheidsbeperkingen. Maak deze visie bekend bij de medewerkers en biedt
hen mogelijkheden om deze visie in de praktijk uit te voeren.

Bij de analyse van de gegevens was één instelling uit de GZ nog niet bezocht
Pagina 3 van 4

2

3

Werk met signaleringsplannen om het gebruik van vrijheidsbeperking te
voorkomen. De praktijk wijst uit dat daarmee probleemgedrag bij cliënten
wordt voorkomen.
Neem vrijheidsbeperking op in het zorgplan of ondersteuningsplan. Betrek de
cliënt en of de cliëntvertegenwoordiger actief bij het beëindigen van
vrijheidsbeperking. Luister naar hun ideeën en wensen. Zorg dat in het
zorgplan alternatieven staan voor moeilijke situaties, waardoor voorkomen
wordt dat vrijheidsbeperking (weer) wordt toegepast.

Ons kenmerk
2011-361256
Zaaknummer
IGZ-U-3091674
Datum
10 november 2011

Handhaving intentieverklaring Zorg voor Vrijheid
Vanaf oktober 2011 onderzoekt de inspectie bij honderd zorgaanbieders
driehonderd individuele cliëntsituaties. Wij spreken met cliënten en/of hun
vertegenwoordigers en zorgmedewerkers en bekijken relevante informatie en
zorgdossiers. Ook toetsen wij of zorgaanbieders alternatieven gebruiken. Wij
hanteren bij onze beoordeling van vrijheidsbeperking het uitgangspunt: geen
vrijheidsbeperking tenzij….

Pagina 4 van 4