Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

32 757

Bouwbesluit 2012

Nr. 78

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN EN RIJKSDIENST
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 augustus 2013
Op vragen tijdens o.a. het AO Energiebesparing en Bouwregelgeving van
23 mei 20131 en in antwoorden op Kamervragen van het lid van de
Tweede Kamer Albert de Vries d.d. 4 juli 2013 (Aanhangsel Handelingen II
2012/13, nr. 2742) heb ik toegezegd een reactie te geven op onderzoek van
TNO over de toepassing van PUR-schuim als isolatie van beganegrondvloeren. NUON Isolatie bv heeft mij op 30 augustus 2013 twee rapporten2
van onderzoeken gestuurd, die TNO in hun opdracht heeft uitgevoerd.
Hierbij geef ik een reactie op die onderzoeken.
De aanleiding voor het onderzoek voor NUON Isolatie bv is een aantal (17)
gezondheidsklachten in 2011 en 2012 dat bij hen is gemeld. Mede namens
de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu geef ik hierbij een reactie
op de onderzoeksrapporten van TNO, waarin ik ook de activiteiten van de
sector en de ervaringen van de GGD, waar ook klachten zijn gemeld,
betrek.
De conclusie dringt zich op dat het TNO-onderzoek weliswaar geen
causale relatie laat zien tussen PUR-schuim en gezondheidsklachten, maar
deze ook niet heeft kunnen uitsluiten. Wat dat betreft laat het onderzoek
nog veel vragen onbeantwoord. Gezien de gesignaleerde gezondheidsklachten en de ervaringen van de GGD is er alle reden om uit voorzorg de
gezondheidsrisico’s serieus te nemen. De sector heeft hiervoor al nuttige
stappen gezet om de risico’s te minimaliseren. Volgens de huidige stand
van de kennis kunnen de risico’s adequaat worden beheerst en is er geen
reden voor drastische maatregelen, zoals een verbod op deze toepassing.
Het is wel belangrijk om gezondheidsklachten goed te monitoren. De
sector heeft de primaire verantwoordelijkheid om die risico’s te minimaliseren, en de overheid zal waar nodig hierin samenwerken.

1
2

kst-32757-78
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Kamerstuk 32 757, nr. 73.
www.purisolatieonderzoek.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 757, nr. 78

1

PUR-schuim
Polyurethaan is een belangrijke familie polymeren en kent toepassingen
in tal van producten. Het ontstaat door de reactie van isocyanaten en een
zgn. polyol blend (een mengsel van polyol – een alcohol – met katalysatoren, blaasmiddelen, stabilisatoren en brandvertragers) tot een urethaanbinding. Bij vloerisolatie met PUR worden de twee soorten componenten
onder de vloer gemengd en aangebracht. PUR-schuim wordt ook onder
daken en in spouwmuren toegepast.
De bij NUON Isolatie bv en de GGD gemelde gezondheidsklachten hebben
betrekking op het ter plaatse mengen van stoffen om PUR te kunnen
spuiten, en niet op fabrieksmatig vervaardigde PUR en reeds samengestelde PUR uit spuitbussen zoals die in de bouw worden gehanteerd.
Het TNO-onderzoek
TNO heeft in opdracht van NUON Isolatie bv in eerste aanleg onderzoek
verricht in woningen van 14 NUON-klanten met klachten, die zij
toeschrijven aan de aangebrachte vloerisolatie. Om meer inzicht te krijgen
in de situatie tijdens en direct na het aanbrengen van het PUR-schuim, is
een aanvullend onderzoek in 3 proefwoningen verricht. Daarbij is
gespoten PUR-schuim onder verschillende omstandigheden aangebracht.
Tijdens en gedurende 144 uur na het aanbrengen is op verschillende
momenten van een aantal stoffen gemeten hoe hoog de concentraties op
bepaalde plaatsen zijn.
De meetwaarden van beide onderzoeken zijn afgezet tegen gezondheidskundige limietwaarden voor de algemene bevolking die TNO zelf heeft
afgeleid uit de beschikbare literatuur en gegevens. De limietwaarden
omvatten niet de eventuele gezondheidsrisico’s van sensibilisatie3 voor
zgn. isocyanaten en/of de gezondheidsrisico’s in het geval personen al
gesensibiliseerd zijn voor isocyanaten. Op basis van de beschikbare
informatie is namelijk geen limietwaarde aan te geven waarboven
gevoelige personen gesensibiliseerd kunnen raken voor isocyanaten. Van
isocyanaten is bekend dat een eenmalig hoge blootstelling kan leiden tot
sensibilisatie en bij blootstelling na sensibilisatie tot astmatische
symptomen, ook bij hele lage concentraties. Daarnaast worden huidsymptomen en irritatie van de ogen in verband gebracht met (bepaalde typen)
isocyanaten.
Uit beide onderzoeken blijkt volgens TNO dat de concentraties van de
gemeten stoffen niet boven de beschikbare limietwaarden uitkomen. Bij
het onderzoek in de 14 woningen sluit TNO echter niet uit dat eenmaal
eerder voor isocyanaten gesensibiliseerde personen, door blootstelling
aan de concentraties isocyanaten zoals die zijn gemeten in de woningen,
kunnen reageren met luchtweggerelateerde klachten. Hoewel er geen
goede limietwaarde voor het ontstaan van sensibilisatie kan worden
afgeleid, wordt de kans op sensibilisatie bij langdurige blootstelling aan
de gemeten concentraties isocyanaten in de woonvertrekken door TNO
als zeer klein tot afwezig ingeschat.
3

Allergenen of sensibiliserende stoffen zijn volgens de definitie van de Gezondheidsraad stoffen
die een overgevoeligheidsreactie kunnen veroorzaken via activering van het immuunsysteem.
Een allergie ontstaat in twee fasen. In de sensibilisatiefase raakt het immuunsysteem als
gevolg van het contact met een allergeen overgevoelig (gesensibiliseerd) voor die stof. Bij een
hernieuwd contact met dezelfde stof treedt vervolgens een «abnormaal sterke» immuunrespons op, die tot de ontstekingsreactie leidt. Sensibilisatie, en vervolgens een allergische
ontstekingsreactie, kan zich al binnen enkele weken na de eerste blootstelling voordoen. Het
kan echter ook jaren duren. Dit is onder meer afhankelijk van de mate van blootstelling, de
individuele gevoeligheid van de blootgestelde persoon en de «allergene potentie» (sterkte) van
het allergeen. Niet iedereen zal bij blootstelling aan allergenen een allergie ontwikkelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 757, nr. 78

2

Aangezien onvoldoende gegevens beschikbaar zijn over de mogelijke
hoogte van de concentraties aan isocyanaten in de woningen tijdens en/of
direct na het aanbrengen van de PUR-vloerisolatie, maar ook aangezien er
geen drempelwaarde is te bepalen waarbij personen gesensibiliseerd
kunnen raken bij een eenmalig hoge blootstelling aan isocyanaten, is
volgens TNO niet te bepalen in hoeverre personen aanwezig in de woning
tijdens het aanbrengen van de PUR-vloerisolatie, gesensibiliseerd kunnen
zijn geworden voor isocyanaten.
Uit het aanvullende onderzoek bij de 3 woningen concludeert TNO dat de
concentraties van de gemeten stoffen die tijdens en direct na aanbrengen
van de PUR-vloerisolatie naar de woonkamer migreren op een dusdanig
niveau zijn, dat deze niet verschillen van de gemeten achtergrondwaarden
en/of dat slechts in uitzonderlijke gevallen, in casu in geval van een reeds
voor isocyanaten gesensibiliseerd persoon, gezondheidseffecten verwacht
zouden kunnen worden als gevolg van blootstelling aan deze stoffen. Het
gaat hier om woningen met betonnen vloeren; in hoeverre deze conclusie
ook geldt voor andere type woningen of omstandigheden bij het
aanbrengen van PUR-vloerisolatie is volgens TNO onzeker.
Acties van de sector
Naar aanleiding van de klachten heeft de branche van fabrikanten van
(grondstoffen van) polyurethaan en na-isolatiebedrijven diverse acties
ondernomen.4 Voor het aanbrengen van PUR-schuim bij vloerisolatie
geldt voor gecertificeerde bedrijven een zgn. beoordelingsrichtlijn (BRL
1332) en een daaraan gekoppelde uitvoeringsrichtlijn (URL 27–101), die
worden uitgegeven door het certificeringsinstituut IKOB-BKB en
voorwaarde zijn voor een zgn. KOMO-procescertificaat. De uitvoeringsrichtlijn is op diverse punten aangescherpt, zoals:
• Het vóór de opdrachtverstrekking voor het uitvoeren van de isolatiewerkzaamheden, op aantoonbare wijze adviseren van bewoners om
gedurende de isolatiewerkzaamheden en tot twee uur na beëindiging
daarvan uit huis te gaan.
• Het aanbrengen van een sticker op het kruipluik met een mededeling
die aangeeft welke isolatiewerkzaamheden er zijn uitgevoerd, de
datum van uitvoering en welke veiligheidsmaatregelen nodig zijn om
de kruipruimte te betreden.
Op korte termijn zullen verdere aanscherpingen worden doorgevoerd,
zoals:
• Het toepassen van geforceerde ventilatie tijdens het sprayen om de
concentraties in de kruipruimte snel af te voeren. De geforceerde
ventilatie pas afbreken nadat alle werkzaamheden zijn afgerond
(inclusief het opruimen van al het overige materieel) met een
minimum van 15 minuten.
• Advies aan bewoners om de woonruimte extra te ventileren tot enkele
dagen na de uitvoering van de werkzaamheden.
• Het afdichten van het luik van de kruipruimte tijdens het sprayen.
• Het afdichten van openingen in muren die direct in verbinding staan
met de spouwmuur van de woning.
• Een storingssignalering voor het geval dat er sprake is van meer dan
5% ontmenging tussen de componenten van polyurethaan.
Uit informatie van de sector blijkt dat momenteel 22 bedrijven (80% van
het marktvolume) het KOMO-certificaat hebben voor het proces. Een deel
hiervan is inmiddels gecertificeerd volgens de huidige uitvoeringsrichtlijn.
4

In Nederland gaat het om de NVPU (Nederlandse Vereniging van Polyurethaan Hardschuimfabrikanten) en VENIN (Vereniging van Erkende Na-isolatiebedrijven in Nederland), in Europa
om ISOPA (European Diisocyanate and Polyol Producers Association) en PU Europe (producenten van PUR-schuim en grondstoffen en componenten daarvan).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 757, nr. 78

3

De sector heeft als doel dat dit tegen het eind van het jaar 100% is. Verder
spant de sector zich in om ook de niet-gecertificeerde bedrijven (circa 20)
gecertificeerd te krijgen door middel van informatieoverdracht en druk
vanuit de leveranciers en de waardeketen. Sommige van deze bedrijven
hebben inmiddels al aangegeven dit van plan te zijn.5
Bij de gecertificeerde bedrijven wordt 1 op de 25 woningen door
IKOB-BKB als certificerende instantie geïnspecteerd tijdens en na
toepassing. Bij tekortkomingen kunnen corrigerende en preventieve
maatregelen volgen, of – bij ernstige overtredingen – opschorting of
intrekking van het certificaat.
De sector ontwikkelt verder een plan van aanpak om het bewustzijn onder
consumenten en andere opdrachtgevers (zoals woningcorporaties en
Verenigingen van Eigenaren) over certificatie te vergroten. Daarbij wordt
samengewerkt met de GGD, Aedes en de Vereniging Eigen Huis. De
verschillende acties worden gecoördineerd vanuit het «Kennisplatform
gespoten PUR-schuim», bestaande uit de betrokken bedrijven en
brancheorganisaties.
Informatie van de GGD
Naast de 17 klachten die NUON Isolatie bv heeft ontvangen, hebben de
GGD-en (sinds 2011) 34 meldingen ontvangen6, waarbij de melder een
relatie legt of vermoedt tussen ervaren gezondheidsklachten en recent of
in het verleden aangebrachte PUR onder de vloer van de woning. Soms
betrof het klachten in dezelfde woningen die bij NUON Isolatie bv zijn
gemeld. Een melding kan meerdere personen betreffen.
De GGD heeft met alle personen die bij hen klachten aangaven contact
gehad; de meldingen worden centraal verzameld en daar waar nodig
worden casussen voorgelegd aan een door de GGD in het leven geroepen
expertgroep die de lokale GGD-en ondersteunt. Deze expertgroep bestaat
uit medewerkers van de GGD, het NVIC7, NKAL8, het RIVM en UMC
Radboud.9 In twee gevallen is de expertise van een gespecialiseerd arts
ingeroepen voor nader klinisch en diagnostisch onderzoek.
Volgens de GGD is het aannemelijk dat bij een deel van de meldingen de
gemelde geuroverlast en irritatieklachten het gevolg zijn van het
aanbrengen van PUR-vloerisolatie. Hoewel het niet uitvoerig is onderzocht, kon met de beschikbare kennis niet worden aangetoond of
bewoners ook gesensibiliseerd zijn voor isocyanaten. Het optreden van
een overgevoeligheidsreactie na het aanbrengen van PUR-vloerisolatie is
volgens de GGD dan ook niet uit te sluiten. Bij een deel van de meldingen
is het waarschijnlijker dat de klachten andere oorzaken hebben, zoals
ongerustheid naar aanleiding van media-aandacht of een slecht binnenklimaat (vocht, roken in huis, huisdieren en dergelijke).
Beschouwing
Uit de beschikbare informatie van TNO, de sector en de GGD komt een
genuanceerd beeld naar voren.
Er is alle reden om eventuele gezondheidsrisico’s serieus te nemen, want
onjuiste toepassing van gespoten PUR-schuim kan leiden tot gezond5

De lijst met gecertificeerde bedrijven is te raadplegen op http://www.ikobbkb.nl/pam/custom/
Paginas/certificaathouders/PCC_VLOERSPRAY.pdf.
6
Voor zover bij GGD-Nederland bekend. Het werkelijke aantal is waarschijnlijk groter, omdat de
GGD geen specifieke landelijke registratie heeft.
7
NVIC – Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum.
8
NKAL – Nederlands Kenniscentrum Arbeid en Luchtaandoeningen
9
UMC Radboud – academisch ziekenhuis in Nijmegen dat samenwerkt met de Radboud
Universiteit Nijmegen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 757, nr. 78

4

heidsklachten. Voor zover het gaat om geuroverlast en irritatieklachten
acht de GGD bij een deel van de meldingen een relatie met PUR-schuim
aannemelijk. Of bewoners ook gesensibiliseerd zijn door isocyanaten is
onzeker. Het TNO-onderzoek heeft weliswaar geen causale relatie kunnen
vinden tussen PUR-schuim en gezondheidseffecten, maar deze ook niet
kunnen uitsluiten. Het onderzoek laat nog veel vragen onbeantwoord,
door de scope ervan (beperkt tot een bepaalde mix van stoffen en
bepaalde omstandigheden bij de toepassing) en het ontbreken van
limietwaarden voor sensibilisatie. Wat de oorzaak van de klachten ook is,
ik ben mij er van bewust dat deze voor de betrokken huishoudens
buitengewoon vervelend kunnen zijn, ook vanwege ingrijpende gevolgen
zoals in een enkel geval van een noodzakelijke verhuizing.
Tegelijkertijd bleek dat een deel van de klachten volgens de GGD geen
relatie met gespoten PUR-schuim had. Bovendien wordt het product al
vanaf 1993 onder certificaat aangebracht en is gespoten PUR, volgens
gegevens van de sector, inmiddels in meer dan 80.000 kruipruimtes
toegepast, zonder dat er de nu gemelde gezondheidsklachten aan de orde
waren.
Een totaalbeeld van gezondheidsklachten ontbreekt derhalve; zo is niet
bekend in hoeverre mensen met klachten die zich melden bij ziekenhuizen, waaronder het ECEMed (Stichting Expertise Centre Environmental
Medicine) van ziekenhuis Rijnstate, zich ook bij de GGD melden. Daarom
zal het Rijk overleg faciliteren tussen betrokken instanties om tot een
landelijke registratie te komen.
Bij een dergelijk risicovraagstuk met wetenschappelijke onzekerheden
hanteert het kabinet het voorzorgsprincipe.10 Vaak wordt voorzorg
opgevat als: bij twijfel niet doen. In de visie van het kabinet is het echter
een principe dat, toegepast door de verantwoordelijken, leidt tot activiteiten die bijdragen aan het verkleinen of beter beheersen van risico’s. Die
voorzorg moet georganiseerd en uitgevoerd worden door de veroorzaker
van de mogelijke schade, ook als er onzekerheid over de risico’s of de
exacte oorzaak-gevolg relatie bestaat.
Bezien vanuit dit perspectief heeft de sector nuttige stappen gezet. Ik
verwacht wel van de sector verdere stappen, namelijk:
• dat de voorgenomen aanscherpingen van de uitvoeringsrichtlijn ook
daadwerkelijk worden doorgevoerd;
• dat de sector de noodzaak van verdere aanscherping regelmatig blijft
bezien in het licht van voortschrijdend inzicht en daarbij deskundigen
betrekt;
• dat de aangescherpte uitvoeringsrichtlijn zo snel mogelijk wordt
toegepast door alle isolatiebedrijven (ook de nu nog niet gecertificeerde);
• dat er goede voorlichting komt voor woningeigenaren en bewoners
omtrent de risico’s en het belang van certificering. Met een herkenbaar
keurmerk kunnen mensen zelf de risico’s beperken en kiezen of ze een
eventueel resterend risico willen accepteren.
Ik zal de sector vragen deze onderwerpen manifest te maken in een
actieplan, en ben bereid hierin samen te werken. De primaire verantwoordelijkheid ligt echter bij de sector.
De Minister voor Wonen en Rijksdienst,
S.A. Blok

10

Kamerstuk 28 089, nr. 23: Kabinetsreactie op advies WRR «Onzekere veiligheid» en op advies
Gezondheidsraad «Voorzorg met rede».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 757, nr. 78

5