TNO

TNO-rapport

Polarisavenue 151
Postbus 718
2130 AS Hoofddorp
www.tno.nl

031.21018

Sociale ondernemingen en werknemers met een
arbeidsbeperking

Datum

21 februari 2011

Auteurs

Aukje Smit
Bart de Graaf
Eldine Verweij
Peter Brouwer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit dit rapport mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door
middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van TNO.
Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van opdrachtgever en
opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor Onderzoeks- opdrachten aan TNO, dan wel de
betreffende terzake tussen partijen gesloten overeenkomst. Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct
belanghebbenden is toegestaan.
© 2011 TNO

TNO rapport | 031.21018

2

Inhoudsopgave
1
1.1
1.2
1.3

Inleiding ......................................................................................................................... 3
Achtergrond .................................................................................................................... 3
Onderzoeksbehoefte........................................................................................................ 3
Leeswijzer....................................................................................................................... 3

2
2.1
2.2

Onderzoeksvragen en aanpak...................................................................................... 4
Vraagstelling................................................................................................................... 4
Onderzoeksaanpak .......................................................................................................... 4

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.4.1
3.4.2
3.4.3

Operationalisering van het begrip sociaal ondernemerschap................................... 6
Inleiding.......................................................................................................................... 6
Wat is sociaal ondernemerschap? ................................................................................... 6
Wat is een sociaal ondernemer?...................................................................................... 7
Sociaal ondernemerschap in de context van arbeidsparticipatie..................................... 8
Basisdefinitie .................................................................................................................. 8
Onderscheid tussen sociale ondernemingen ................................................................... 8
Onderscheid tussen sociale ondernemingen en andere bedrijven ................................. 11

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Knelpunten en mogelijke maatregelen...................................................................... 12
Inleiding........................................................................................................................ 12
Het verkrijgen van financiering .................................................................................... 12
Informatie en advies...................................................................................................... 14
Onbekendheid bij klanten en inkopers.......................................................................... 15
Knelpunten gerelateerd aan de sociale doelstelling (arbeidsparticipatie) ..................... 16

5
5.1
5.2
5.3
5.3.1
5.3.2
5.3.3
5.3.4
5.4
5.5

Meerkosten en meeropbrengsten door sociaal ondernemerschap.......................... 18
Inleiding........................................................................................................................ 18
Aanpak en analysekader ............................................................................................... 18
Meerkosten ................................................................................................................... 20
Kosten met een substantiële sociale component ........................................................... 20
Kostenposten zonder (substantiële) sociale component................................................ 26
Vergelijking met branchegemiddelden ......................................................................... 27
Compensatie van meerkosten als gevolg van de sociale doelstelling ........................... 28
Meeropbrengsten .......................................................................................................... 29
Financiering opstartkosten............................................................................................ 30

6
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6

Maatregelen ter bevordering van sociaal ondernemerschap .................................. 31
Inleiding........................................................................................................................ 31
Garantiestelling door de overheid................................................................................. 31
Voorziening compensatie meerkosten .......................................................................... 32
Informatie en advies...................................................................................................... 32
Sociale ondernemingen laten profiteren van social return............................................ 33
Uitbouwen generiek werkgelegenheidsbeleid .............................................................. 33

A

Cases............................................................................................................................. 35

B

Literatuur .................................................................................................................... 37

TNO rapport | 031.21018

1

Inleiding

1.1

Achtergrond

3

Het kabinetsbeleid is erop gericht dat mensen met een arbeidsbeperking zo regulier mogelijk participeren naar vermogen. Daarvoor is cruciaal dat werkgevers bereid zijn om
werk te bieden aan mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Er zijn echter een aantal
belangrijke hindernissen die werkgevers ervan weerhouden om deze mensen in dienst te
nemen. Negatieve beeldvorming en koudwatervrees spelen daarbij een rol, maar ook de
vrees voor administratieve lasten en financiële risico’s als gevolg van het in dienst nemen van mensen met een arbeidsbeperking (Ministerie van SZW, 2009).
Sociaal ondernemers die opereren in de context van arbeidsparticipatie vervullen in dit
verband een belangrijke voorbeeldfunctie. Zij tonen namelijk aan dat het private ondernemerschap gecombineerd kan worden met een werknemersbestand dat voor een groot
deel bestaat uit mensen met een beperking. Het opzetten en voeren van een sociale onderneming is echter niet eenvoudig en kan tot meerkosten leiden, die sociaal ondernemers in de meeste gevallen niet vergoed krijgen.
Om het oprichten van sociale ondernemingen te stimuleren, stelt de Commissie Fundamentele Herbezinning Wsw voor een voorziening te treffen om de kosten te vergoeden
die zijn verbonden aan noodzakelijke algemene aanpassingen binnen het bedrijf; aanpassingen die niet te herleiden zijn tot één individu. Daarnaast acht de commissie het van
belang dat de kennis die nodig is om een sociale onderneming te starten en tot een succes te maken beter ontsloten wordt (Commissie Fundamentele herbezinning Wsw,
2008). Het Kabinet heeft aangegeven zich te beraden op de beste wijze om sociaal ondernemers te stimuleren en te faciliteren.
1.2

Onderzoeksbehoefte
Tegen deze achtergrond heeft het Ministerie van SZW TNO gevraagd een onderzoek te
doen naar de specifieke knelpunten, meerkosten en -baten en behoeften aan ondersteuning bij de oprichting en/of bedrijfsvoering van sociaal ondernemers die opereren in de
context van arbeidsparticipatie van personen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Op
basis van het onderzoek wil het Ministerie van SZW kunnen afwegen of, en zo ja hoe
sociaal ondernemers gestimuleerd en beter gefaciliteerd kunnen worden.

1.3

Leeswijzer
In hoofdstuk twee bespreken we de onderzoeksvragen en de aanpak van het onderzoek.
Hoofdstuk drie gaat in op het begrip sociaal ondernemerschap en in hoofdstuk vier komen de knelpunten van sociaal ondernemers die opereren in de context van arbeidsparticipatie van personen met een afstand tot de arbeidsmarktmarkt aan de orde, evenals mogelijke maatregelen. In hoofdstuk vier gaan we vervolgens dieper in op één van de knelpunten, namelijk de meerkosten die sociaal ondernemers hebben als gevolg van de sociale doelstelling. Hoofdstuk vijf bespreekt tot slot de maatregelen die op basis van de bevindingen in het onderzoek het meest geschikt zijn om te nemen en die ook passen bij de
Nederlandse context.
Bijlage A geeft een overzicht van de sociale ondernemingen die hebben gediend als cases in het onderzoek. En bijlage B geeft een overzicht van de gebruikte literatuur.

TNO rapport | 031.21018

2

Onderzoeksvragen en aanpak

2.1

Vraagstelling

4

Doel van het onderzoek is het verkrijgen van voldoende informatie om de afweging te
kunnen maken of, en zo ja hoe sociaal ondernemers die werk bieden aan personen met
een afstand tot de arbeidsmarkt, gestimuleerd en beter gefaciliteerd kunnen worden.
Bovenstaande doelstelling leidt tot de volgende hoofd- en deelvragen voor het onderzoek:
1. Hebben sociaal ondernemers met als doelstelling het bieden van werk aan personen
met een afstand tot de arbeidsmarkt specifieke knelpunten, meerkosten, -baten en/of
behoefte aan ondersteuning bij de oprichting en/of bedrijfsvoering gerelateerd aan
de bijzondere doelstelling van hun onderneming en zo ja, welke?
a. Wat is een goede operationalisering van het begrip sociaal ondernemerschap in
de context van arbeidsparticipatie van personen met een afstand tot de arbeidsmarkt?
b. Hebben deze sociaal ondernemers knelpunten bij de opstartfase en/of bedrijfsvoering die andere ondernemers (zonder de bijzondere doelstelling) niet hebben?
Zo ja welke en waarom?
c. Hebben deze sociaal ondernemers meerkosten en/of specifieke baten die andere
ondernemers (zonder de bijzondere doelstelling) niet hebben? Zo ja welke en
waarom?
d. Hebben deze sociaal ondernemers behoefte aan ondersteuning bij de opstartfase
en/of bedrijfsvoering die andere ondernemers (zonder de bijzondere doelstelling)
niet hebben? Zo ja, welke behoefte en waarom?
2. Welke maatregelen komen in aanmerking om deze sociaal ondernemers te stimuleren en beter te faciliteren?
a. Welke maatregelen zijn het meest geschikt om deze vorm van sociaal ondernemen te stimuleren en beter te faciliteren:
i. bij de oprichting en/of;
ii. bedrijfsvoering?
b. Wat zijn argumenten om deze maatregelen wel/niet te nemen?
c. Waaraan moeten de maatregelen voldoen om stimulerend en/of faciliterend te
zijn voor sociaal ondernemers?
In de volgende paragraaf gaan we in op de onderzoeksaanpak en de manieren van dataverzameling om antwoord te geven op de bovenstaande onderzoeksvragen.
2.2

Onderzoeksaanpak
De onderzoeksvragen zijn beantwoord door de volgende drie stappen uit te voeren:
Stap 1: Inventarisatie knelpunten en behoeften en operationaliseren sociaal ondernemerschap.
Stap 2: Onderzoek naar meerkosten en specifieke baten.
Stap 3: Bepalen geschikte maatregelen.

TNO rapport | 031.21018

5

Stap 1: Inventarisatie en operationaliseren sociaal ondernemerschap
Op basis van onze eigen expertise en de beschikbare literatuur is het begrip sociaal ondernemerschap uitgewerkt. Tevens is in kaart gebracht wat er vanuit de literatuur bekend
is over de knelpunten bij het opstarten en/of de bedrijfsvoering, de behoeften aan ondersteuning en mogelijke maatregelen en/of voorzieningen. Onze operationalisering van het
begrip sociaal ondernemerschap en de inzichten uit de literatuur zijn vervolgens getoetst
aan een aantal experts op het gebied van sociaal ondernemerschap. Tevens hebben we
hen gevraagd een prioritering aan te geven (welke knelpunten, behoeften en maatregelen
zijn het belangrijkst en waarom). De volgende experts zijn geraadpleegd:
- Guido van den Berg, bedrijfsadviseur MKB, gemeenten, sociale ondernemingen en
zorginstellingen.
- Daniel Giltay Veth, projectmanager en adviseur o.a. op het gebied van innovatieve
sociale projecten en de arbeidsinpassing van nieuw personeel en HRM.
- Wouter van Ginkel, directeur Werkgeversforum.
- Sil de Graaf, adviseur Startfoundation, maatschappelijke investeerder voor o.a. sociale ondernemingen.
- Petra Kroon, voorheen directeur Stichting Sociaal Ondernemen (SSO), hoofdredacteur QPQ tijdschrift over sociaal ondernemerschap.
- Willem Kruidhof, partner Regie, Strategie en Ondernemerschap bij Ecorys.
Stap 2: Onderzoek naar meerkosten en specifieke baten
Stap twee betreft het uitvoeren van vijf casestudies bij sociale ondernemingen die passen
binnen de vastgestelde operationalisering. In de casestudies ligt de nadruk op het inzichtelijk maken van eventuele meerkosten en -baten die de ondernemingen hebben als gevolg van de dubbele doelstelling. De wijze waarop de casestudies zijn uitgevoerd, bespreken we uitgebreider in hoofdstuk vijf.
De bevindingen zijn doorgesproken met twee bedrijfsadviseurs die vaak businessplannen
van bedrijven beoordelen en bekend zijn met zowel reguliere als sociale ondernemingen:
- Annemieke Merkx, bedrijfsadviseur bij de Rabobank.
- Jan van Gennip, bedrijfsadviseur bij Startfoundation.
Stap 3: Bepalen geschikte maatregelen
Op basis van de eerste raadpleging en de casestudies is het overzicht met knelpunten,
behoeften en mogelijke maatregelen aangepast. Het overzicht is opnieuw voorgelegd aan
de experts en hen is gevraagd om tevens nader in te gaan op de maatregel(en) die vooral
zinvol zijn om te nemen om sociaal ondernemerschap te stimuleren en te faciliteren. Op
basis van de bevindingen in het onderzoek en expertise van TNO zijn de maatregelen die
het meest geschikt zijn om te nemen bepaald.

TNO rapport | 031.21018

3

Operationalisering van het begrip sociaal ondernemerschap

3.1

Inleiding

6

In dit hoofdstuk geven we een operationalisering van het begrip sociale ondernemingen
die opereren in de context van arbeidsparticipatie van personen met een afstand tot de
arbeidsmarkt. We beginnen met een algemene toelichting op het begrip sociaal ondernemerschap en sociaal ondernemer. Vervolgens gaan we specifiek in op de sociale ondernemingen waar het onderhavige onderzoek zich op richt. Vanuit de literatuur en expertraadpleging komen we tot een algemene definitie en beschrijven we de variëteit aan
sociale ondernemingen die hieraan voldoen in de vorm van een continuüm. Tot slot gaan
we in op de aspecten waarop deze ondernemingen van elkaar kunnen verschillen.
Samenvattend komt naar voren dat er verschillende soorten sociale ondernemingen zijn
en dat er in de literatuur geen algemeen geaccepteerde definitie of omschrijving van het
begrip sociaal ondernemerschap is. Sociale ondernemingen hebben echter gemeenschappelijk de nadruk op sociale doelen en een primaire activiteit die handel in goederen of
diensten bevat. Voor het onderhavige onderzoek gaan we ervan uit dat sociale ondernemingen die opereren in de context van arbeidsparticipatie van personen met een afstand
tot de arbeidsmarkt private organisaties zijn met een economische én een sociale doelstelling. De sociale doelstelling gaat over de expliciete missie van de onderneming om
werk of tijdelijke leerwerkplekken te bieden aan personen met een afstand tot de arbeidsmarkt. De economische doelstelling betreft het op een commerciële basis goederen
en/of diensten aan de markt leveren.
De kern van sociaal ondernemerschap betreft de missie, in dit geval arbeidsparticipatie
van personen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Er zijn verschillende manieren om die
missie te realiseren en het is aan de ondernemer om daar een keuze in te maken. Dit leidt
tot verschillende varianten in de praktijk:
- Bedrijven die werkgelegenheid bieden aan personen mét en zonder afstand tot de
arbeidsmarkt.
- Bedrijven die tijdelijke werkgelegenheid en/of leerwerkplekken bieden aan personen
met een afstand tot de arbeidsmarkt (leerwerkbedrijven).
- Bedrijven die beschut werk bieden aan personen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt.
- Bedrijven die niet te classificeren zijn in één van bovenstaande varianten omdat zij
diverse doelgroepen inzetten en/of onder verschillende condities (tijdelijk én duurzaam) en al dan niet in combinatie met werknemers zonder afstand tot de arbeidsmarkt.
3.2

Wat is sociaal ondernemerschap?
Sociaal ondernemerschap is een vernieuwende manier om op krachtige en innovatieve
wijze maatschappelijke problemen aan te pakken via een financieel duurzaam bedrijfsmodel (Vaassen, 2008). Het betreft vooral maatschappelijk problemen in situaties waar
(nog) geen sprake is van normale marktwerking (Kievit e.a., 2008). Voorbeelden van
maatschappelijke problemen die door sociale ondernemingen worden aangepakt zijn
bijvoorbeeld milieuvervuiling, armoede, integratieproblemen, werkloosheid, leegloop
van het platteland, gezondheidsvraagstukken en verlies van cultuur.

TNO rapport | 031.21018

7

In een recente studie constateren Maretich en Bolton (2010) dat er geen standaard definitie bestaat van sociaal ondernemerschap. De overkoepelende term ‘sociale onderneming’
bevat diverse organisatietypen die variëren in hun activiteiten, omvang, juridische structuur, geografische reikwijdte, financiering, doelen, mate van gerichtheid op winst, relatie
met de gemeenschap, eigenaarschap en cultuur (Peattie en Morley, 2009). Door de diversiteit en het feit dat de sector zich snel ontwikkelt, is het moeilijk om een heldere definitie te geven. De European Venture Philanthropy Association (EVPA) waarvoor Maretich en Bolton o.a. onderzoek deden, werkt met de volgende algemene definitie:
A social enterprise is an organisation that focuses on achieving social impact, applying
market-based solutions to address public sector and market failure in innovative ways.
Het ontbreken van een universele definitie maakt het voor onderzoekers moeilijker om
bevindingen met elkaar te delen. Een manier om hiermee om te gaan, is dat verschillende types van sociale ondernemingen worden geïdentificeerd en bestudeerd, bijvoorbeeld:
- Sociale ondernemingen die intensief handel drijven met de publieke sector.
- Sociale ondernemingen als privaat bedrijf met een sociale doelstelling.
- Sociale ondernemingen die een juridische vorm met elkaar delen die in dat land erkenning geeft als sociale onderneming.
- Sociale ondernemingen die dezelfde missie hebben, bijvoorbeeld het bieden van
werkgelegenheid aan personen met een afstand tot de arbeidsmarkt.
- Sociale ondernemingen die door een echte sociaal ondernemer worden geleid (zie
ook paragraaf 3.3).
Hoewel er vergeleken met Nederland, in Europa en daarbuiten al veel onderzoek naar
sociaal ondernemerschap en typologieën is gedaan, is de heersende mening toch dat dit
onderzoek zich nog in de beginfase bevindt. Het is daarom belangrijk om niet te star om
te gaan met definities en vooral te kijken naar hoe een organisatie zich daadwerkelijk
gedraagt en ontwikkeld. Volgens Maretich en Bolton (2010) zijn de enige kenmerken die
de sociale onderneming definiëren in plaats van beschrijven de nadruk op sociale doelen
en een primaire activiteit die handel in goederen of diensten bevat.
3.3

Wat is een sociaal ondernemer?
Niet elke sociale onderneming wordt geleid door een sociaal ondernemer. De oprichter
(sociaal ondernemer) kan namelijk zijn bedrijf hebben overgedragen aan een andere ondernemer. Een sociale onderneming kan ook zijn opgezet in een publiek-privaat samenwerkingsverband of door een ondernemer die wel sociaal is, maar niet in alle opzichten
voldoet aan de omschrijving van de ideaaltypische sociaal ondernemer, zoals de Stichting Sociaal Ondernemen (SSO) en Ashoka1 geven:
Echte sociaal ondernemers worden gekenmerkt als visionairs die ontwikkelen en innoveren om een noodzakelijke verandering in de samenleving te realiseren. Zij detecteren
sociale onrechtvaardigheden en onjuistheden in de maatschappij en zoeken naar manieren om dit op te lossen. In tegenstelling tot de klassieke ondernemer houdt hij datgene
wat hij uitgevonden heeft niet voor zichzelf, maar draagt dit onmiddellijk uit, brengt dit
aan de man, waardoor schaalvergroting en snelle sprongen voorwaarts gerealiseerd
kunnen worden (www.sso.nl).
Parker (2008) onderscheidt op basis van een neo-klassieke theorie voor occupational
choice twee typen sociaal ondernemers: type A en type B.

1

Ashoka is een organisatie die sociaal ondernemers over de hele wereld ondersteunt,
www.ashoka.org.

TNO rapport | 031.21018

8

Type A ondernemers worden later in hun werkzaam leven sociaal ondernemer. Deze
ondernemers zijn vaak al wat ouder, hebben de nodige ervaring met ondernemen opgedaan, meer dan voldoende geld verdiend en willen wat terugdoen voor de maatschappij.
Dit type is volgens Parker vaker succesvol omdat men benodigde financiële middelen
kan inbrengen, ervaring met ondernemen heeft én over de benodigde competenties beschikt. Dit type is wat meer realist, dan idealist.
Type B ondernemers houden zich al vroeg in hun werkzaam leven bezig met sociale
vraagstukken. Deze personen zijn jonger, worden vaker manager van een (al bestaande)
sociale onderneming dan dat zij zelf een onderneming opzetten en raken vaker gedesillusioneerd over sociaal ondernemen naarmate ze ouder worden. Dit type is volgens Parker
minder succesvol als ondernemer omdat men geen of weinig financiële middelen kan
inbrengen in de onderneming én geen of weinig ervaring met ondernemen heeft, terwijl
de benodigde ondernemerscompetenties ook niet altijd aanwezig zijn. Dit type is wat
meer idealist, dan realist.
3.4

Sociaal ondernemerschap in de context van arbeidsparticipatie

3.4.1

Basisdefinitie
Het onderhavige onderzoek is gericht op sociale ondernemingen die bijdragen aan de
arbeidsparticipatie van personen met een afstand tot de arbeidsmarkt. In het buitenland is
al veel onderzoek gedaan naar deze vorm van sociaal ondernemerschap. Zoals al eerder
aangegeven zijn er veel verschillende definities en typeringen in omloop, ook van dit
type sociale ondernemingen. Voor dit onderzoek kunnen we daarom niet teruggrijpen op
een standaard definitie. Op basis van eerder onderzoek van TNO en de expertraadpleging gaan we uit van de volgende algemene basisdefinitie van sociale ondernemingen
die opereren in de context van arbeidsparticipatie:
Een sociale onderneming die opereert in de context van arbeidsparticipatie van personen met een afstand tot de arbeidsmarkt is een private organisatie met een economische
én een sociale doelstelling. De sociale doelstelling gaat over de expliciete missie van de
onderneming om werk of tijdelijke leerwerkplekken te bieden aan personen met een afstand tot de arbeidsmarkt. De economische doelstelling betreft het op een commerciële
basis goederen en/of diensten aan de markt leveren.
De kern van sociaal ondernemerschap betreft de missie, in dit geval arbeidsparticipatie
van personen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Er zijn verschillende manieren om die
missie te realiseren en het is aan de ondernemer om daar een keuze in te maken.
Uit het onderzoek blijkt dat twee aspecten in het bijzonder van belang zijn om te verduidelijken. Op de eerste plaats het feit dat er grote verschillen kunnen zijn tussen sociale
ondernemingen. En op de tweede plaats het onderscheid tussen sociale ondernemingen
en andere bedrijven die soms vergelijkbare activiteiten ondernemen. Op beide aspecten
gaan we hieronder nader in.

3.4.2

Onderscheid tussen sociale ondernemingen
Het Europese onderzoekersnetwerk EMES (Emergence of Social Enterprises in Europe)
bestudeert work integration social enterprises in Europa (www.emes.net). De onderzoekers identificeerden per land verschillende typen sociale ondernemingen die zich richten
op inschakeling van laagopgeleide werklozen en leerwerkbedrijven (Defourny, 2004;
Nyssens, 2006). Er zijn grote verschillen tussen de landen voor wat betreft het aantal
bedrijven, de wijze waarop ze opereren, de activiteiten, rechtsvorm en de mate van
zichtbaarheid. In kader 1 laten we enkele varianten van work integration social enterpri-

TNO rapport | 031.21018

9

ses in het buitenland zien. Dit overzicht is echter niet volledig. Ook binnen de diverse
landen komen verschillende varianten voor.
Kader 1. Private work integration social enterprises in het buitenland:
• Duitsland: Integrationsfirmen, commerciële ondernemingen die gehandicapte mensen op de reguliere arbeidsmarkt re-integreren door werkverschaffing. Bij Integrationsfirmen heeft minimaal vijfentwintig procent van de medewerkers een handicap,
maar niet meer dan vijftig procent.
• Groot-Brittannië: social firms, bedrijven met minimaal vijfentwintig procent ‘doelgroepwerknemers’, die alle werknemers een vast contract bieden en minstens vijftig
procent van de omzet uit de verkoop van goederen en/of diensten halen.
• België: invoegbedrijven, bestaande of startende bedrijven die banen creëren voor een
bepaald aantal laaggeschoolde langdurig werklozen en die tevens maatschappelijk
verantwoord ondernemen.
• Italië: coöperaties voor arbeidsintegratie (type B) die beschutte werkplekken creëren
voor moeilijk inzetbare personen en on the job training organiseren voor werklozen
om de doorstroming naar het reguliere bedrijfsleven te bevorderen.
• Zweden: sociale coöperaties waar mensen met psychische, fysieke of sociale beperkingen beschutte arbeid verrichten, scholingstrajecten volgen en werkervaring opdoen.
Bron: Smit AA, Genabeek van J en Klerkx, M. Europese ervaringen met sociale economie. Hoofddorp: TNO, 2008.
Social Firms UK is de koepelorganisatie van sociale firma’s in Groot Brittanië
(www.socialfirmsuk.com). Deze organisatie biedt veel kennis over private sociale ondernemingen die opereren in de context van arbeidsparticipatie voor personen met een
afstand tot de arbeidsmarkt. De organisatie geeft in de vorm van een continuüm de verschillende varianten die er zijn als volgt weer:
Schema 1. Continuüm sociaal ondernemen in de context van arbeidsparticipatie
Open Employment

Integrated

Intermediate
Assimilated Approaches

Employment Focus

Inclusive

Day Care/
Training Units

Health Focus

Bron: The extra elements: a Social firm trainer, 2005.
Sociale ondernemingen die voldoen aan de basisdefinitie zoals hierboven omschreven
(paragraaf 3.4.1) opereren in het gebied tussen open employment en day care/training
units. De indeling sluit aan bij de varianten die de EMES-onderzoekers hebben gevonden en is ook herkenbaar voor de situatie in Nederland, hoewel er in de praktijk niet een
heel strikte scheiding is (Smit en Minderhoud 2003; Smit e.a., 2008). De meeste voor het
onderhavige onderzoek geraadpleegde experts kunnen zich ook in het continuüm vinden.
Het betreft de volgende vier varianten:
1. Bedrijven die werkgelegenheid bieden aan personen mét en zonder afstand tot de
arbeidsmarkt (integrated).
2. Bedrijven die tijdelijke werkgelegenheid en/of leerwerkplekken bieden aan personen
met een afstand tot de arbeidsmarkt (leerwerkbedrijven, intermediate).
3. Bedrijven die beschut werk bieden aan personen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt (inclusive).
4. Bedrijven die niet te classificeren zijn in één van bovenstaande varianten omdat zij
diverse doelgroepen inzetten en/of onder verschillende condities (tijdelijk én duur-

TNO rapport | 031.21018

10

zaam) en al dan niet in combinatie met werknemers zonder afstand tot de arbeidsmarkt (assimilated approaches).
De visie van de ondernemer op sociaal ondernemen en de keuzes die hij daarbij maakt
zijn van invloed op:
- Het aantal personen met een afstand tot de arbeidsmarkt dat in de organisatie werkt
(dit kan variëren van 25% tot wel 75%).
- De arbeidscondities waaronder ze werken (loondienst of anders) en of er sprake is
van duurzame arbeid of tijdelijke werkplekken.
- De doelgroepen die in de onderneming werken.
- De verhouding inkomsten uit de verkoop van producten en diensten en inkomsten
gerelateerd aan het inzetten van doelgroepen (loonkostensubsidies, vergoeding van
leerwerkplekken, etc.).
- De mate waarin de onderneming daarnaast meerkosten heeft.
In de praktijk en ook bij de geraadpleegde experts voor dit onderzoek leiden bovenstaande aspecten nogal eens tot discussie over de vraag of een organisatie een sociale
onderneming is of niet. We lichten ze daarom hieronder nader toe.
Hoeveel personen met een afstand tot de arbeidsmarkt?
Bij een sociale onderneming werken relatief veel personen met een afstand tot de arbeidsmarkt, minimaal 25% van het personeel. Van belang is echter ook dat er niet zoveel
personen met een afstand tot de arbeidsmarkt werken, dat de economische doelstelling in
gevaar komt. In sommige landen maken sociaal ondernemers daarom een bewuste keuze
voor een mix van personeel mét en zonder afstand tot de arbeidsmarkt (Smit e.a., 2008).
In loondienst?
De condities waaronder personen met een afstand tot de arbeidsmarkt in sociale ondernemingen werken, zijn afhankelijk van de variant (en dus aanpak van de ondernemer) en
van de mogelijkheden die er zijn om de verminderde arbeidsproductiviteit zo lang als dat
nodig is te compenseren. Een probleem voor sociaal ondernemers (en ook voor ‘gewone’
werkgevers) is dat loonkostensubsidies over het algemeen eindig zijn en ondernemers
dus heel kritisch moeten zijn of ze werknemers na deze periode voor de volle pond in
dienst kunnen nemen.
Welke doelgroep?
Voor de operationalisering van het begrip sociale onderneming is het niet van belang
welke doelgroep met een afstand tot de arbeidsmarkt er werkzaam is. Aangezien we ervan uitgaan dat de corebusiness van de onderneming niet is gericht op dagbesteding,
maar op echt werk bieden, stelt dit in de praktijk wel eisen aan de doelgroep. In dat verband sluiten we aan bij de operationalisering van de doelgroep door de Commissie De
Vries (zie www.werken-naar-vermogen.nl) en gaat het om personen die tenminste 20%
van het wettelijk minimumloon kunnen verdienen.
Welke inkomstenbronnen?
De verhouding inkomsten uit de verkoop van producten en diensten en inkomsten uit
vergoedingen die gerelateerd zijn aan de doelgroep (afhankelijk van de regeling en de
afstand tot de arbeidsmarkt) kan behoorlijk uiteenlopen. Als we naar het continuüm kijken dan zouden in theorie de bedrijven die meer aan de linkerkant zitten meer inkomsten
uit de markt halen, en bedrijven die meer aan de rechterkant zitten, meer inkomsten uit
doelgroep gerelateerde subsidies en vergoedingen voor leerwerkplekken, etc. Gemiddeld
(geen eis) gaan we in navolging van Social Fims UK uit van 50%, maar het percentage

TNO rapport | 031.21018

11

kan lager zijn afhankelijk van de afstand tot de arbeidsmarkt van de personen die in de
sociale onderneming werken.
Onderscheid opstartfase en daarna?
Daarnaast is het van belang onderscheid te maken tussen sociale ondernemingen die al
langer bestaan en sociale ondernemingen die verkeren in een opstartfase. In de literatuur
over social enterprises wordt veelal gerefereerd aan een aanlooptijd van zo’n drie jaar
die deze bedrijven nodig hebben om op eigen benen te kunnen staan. In die eerste jaren
maken sociale ondernemingen nog wel eens gebruik van aanvullende donaties of opstartsubsidies. Voor de operationalisering van het begrip sociale onderneming is het
daarom van belang dat de onderneming na deze opstartfase voor het voortbestaan niet
(meer) afhankelijk is van donaties of subsidies (anders dan loonkostensubsidies, en dergelijke).
3.4.3

Onderscheid tussen sociale ondernemingen en andere bedrijven
We onderscheiden sociale ondernemingen van het SW-bedrijf, het reguliere bedrijf dat
ook personen met een afstand tot de arbeidsmarkt inzet en het re-integratiebedrijf. Hieronder gaan we kort in op relevante verschillen tussen deze bedrijven.
De term private organisatie onderscheidt de sociale onderneming van het SW-bedrijf dat
een taakstelling van de overheid heeft om werk te bieden aan personen met een arbeidsbeperking en daarvoor financiering ontvangt.
De expliciete missie om werk of tijdelijke leerwerkplekken te bieden aan personen met
een afstand tot de arbeidsmarkt onderscheidt de sociale onderneming van de ‘gewone’
onderneming die één of meer van deze personen in dienst neemt, bijvoorbeeld in het
kader van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO).
De economische doelstelling om goederen en/of diensten aan de markt te leveren onderscheidt de sociale onderneming van re-integratiebedrijven die (moeilijk bemiddelbare)
werkzoekenden begeleiden bij het vinden van werk.

TNO rapport | 031.21018

4

Knelpunten en mogelijke maatregelen

4.1

Inleiding

12

In dit hoofdstuk gaan we in op knelpunten van sociaal ondernemers die opereren in de
context van arbeidsparticipatie van personen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Ook
bespreken we mogelijke maatregelen die naar voren komen uit de literatuur (zie bijlage
B) en expertraadpleging.
Samenvattend komt naar voren dat twee knelpunten als meest urgent worden gezien,
namelijk het verkrijgen van financiering en de regelingen/uitvoering van het reintegratiebeleid, waaronder de meerkosten die deze sociaal ondernemers hebben. Het
financieringsknelpunt speelt vooral bij de start van sociale onderneming, en volgens
sommigen ook daarna. De regelingen/uitvoering van het re-integratiebeleid speelt zowel
bij de start van de sociale onderneming als daarna.
Twee andere knelpunten worden door de meeste experts als iets minder urgent, maar
zeker ook belangrijk gezien, namelijk het ontbreken van specifieke informatie en advisering over sociaal ondernemerschap en onbekendheid met sociaal ondernemerschap. Deze
knelpunten zijn zowel bij de start van de onderneming als daarna van toepassing.
4.2

Het verkrijgen van financiering
Vanuit de literatuur en expertraadpleging komt naar voren dat financiering één van de
belangrijkste knelpunten is. Verschillende factoren spelen daarbij een rol, met name de
behoefte aan langer lopend kapitaal bij sociaal ondernemers, het gebrek aan eenduidigheid bij fondsen die financiering verstrekken en de rechtsvorm. Problemen op het gebied
van financiering kunnen overigens ook te wijten zijn aan gebrekkig ondernemerschap
(sociaal ondernemer type B, zie paragraaf 3.3). Bij bewezen goed ondernemerschap
(economisch rendement) verschilt het probleem van financiering, met uitzondering van
het verkrijgen van startfinanciering, volgens sommige experts niet met die voor ‘gewone
bedrijven’.
Behoefte aan langer lopend kapitaal
Vooral startende sociaal ondernemers ondervinden moeite om een lening of krediet te
krijgen omdat zij nog geen resultaten kunnen laten zien en niet altijd over eigen vermogen beschikken om in te brengen in de onderneming. Zij hebben vaak behoefte aan langer lopend, zogenaamd ‘geduldig kapitaal’ omdat zij in de regel meer tijd nodig hebben
om van de onderneming een rendabele onderneming te maken. Banken willen hun geld
echter vaak weer binnen een korte termijn terugverdienen. De meeste geldverstrekkers
willen zich er bovendien van vergewissen dat de lener in staat is het geld terug te betalen. De sociale doelstelling en het feit dat een deel van inkomsten vaak bestaat uit (loonkosten)subsidies wekt niet altijd voldoende vertrouwen.
Geen eenduidig beleid fondsen
Nederland beschikt over een aantal fondsen en maatschappelijke investeerders waar sociaal ondernemers een beroep op kunnen doen, zoals de Noaberfoundation, VSB Fonds,
Stichting Doen, Rabobank Foundation, Start Foundation, Stichting Instituut GAK en
Oranjefonds. Deze fondsen stellen middelen beschikbaar voor opstartkosten of benodigd
werkkapitaal (subsidies, donaties) en verstrekken soms ook leningen tegen een rente beneden de marktwaarde. Stichting Doen heeft naast het verstrekken van donaties en leningen ook de mogelijkheid om te participeren in individuele sociale ondernemingen.

TNO rapport | 031.21018

13

Sommige fondsen investeren niet in bedrijfsontwikkeling, maar alleen in projecten. Andere sommige fondsen verstrekken niet alleen subsidies of leningen, maar willen ook
meedenken over de strategie van de sociale onderneming en de wijze waarop zoveel
mogelijk maatschappelijk rendement kan worden bereikt. De fondsen en maatschappelijke investeerders verschillen van elkaar in omvang, beleid en werkwijze. Samenwerking op het vlak van financiering van sociale ondernemingen vindt nog weinig plaats.
Rechtsvorm
Sociaal ondernemers kiezen meestal voor ofwel de stichting ofwel de BV als rechtsvorm. Een stichting heeft echter de schijn van onzakelijkheid tegen zich, terwijl een BV
in principe voor winstmaximalisatie gaat waardoor de sociale doelstelling lastiger uit te
leggen is. De stichtingsvorm biedt ook geen mogelijkheden om aandelen uit te geven.
Wanneer voor een BV wordt gekozen is dat wel mogelijk, maar BV’s komen doorgaans
niet in aanmerking voor bijdragen van fondsen.
In theorie kunnen sociaal ondernemers gebruik maken van een breed palet aan financieringsmogelijkheden, maar in de praktijk vallen zij dikwijls tussen wal en schip en is de
financiering, afhankelijk van de rechtsvorm, vaak sterk filantropisch (fondsen, particulieren) óf commercieel (banken). Sociaal ondernemers moeten vaak shoppen bij meerdere banken en/of fondsen die uiteenlopende criteria stellen. Het is moeilijk om één bedrijfsplan te schrijven dat aan alle eisen van mogelijk verschillende financiers voldoet.
De financiering van sociale ondernemingen is daardoor een arbeidsintensieve en vooral
tijdrovende kwestie. In sommige landen bestaan om deze reden aparte rechtsvormen die
aansluiten op de ambitie van sociaal ondernemerschap, met daarmee samenhangende
faciliteiten zoals financiering en fiscale voordelen. Zo kent België de Vennootschap met
Sociaal oogmerk (VSO) en Engeland de Community Interest Company (CIC).
Mogelijke maatregelen
Uit de literatuur en expertraadpleging komen de volgende (mogelijke) maatregelen naar
voren:
- Meer samenwerking op het vlak van financiering tussen fondsen die sociaal ondernemerschap als beleidsspeerpunt hebben.
- Bevorderen van een eenduidige wijze van prestatiemeting wat betreft het (maatschappelijk) rendement van sociale ondernemingen en dit koppelen aan het verstrekken van financiering.
- Financieringsfonds voor sociale ondernemingen oprichten, al dan niet gekoppeld aan
een specifieke rechtsvorm of wettelijke erkenning.
- Bevorderen dat banken investeren in sociale ondernemingen, door bijvoorbeeld het
risico te beperken met een garantiestelling vanuit de overheid.
Van de zes experts geven er vijf aan dat het zeer wenselijk zou zijn als bevorderd wordt
dat banken investeren in sociale ondernemingen door een garantstelling vanuit de overheid. Uiteraard alleen als er goede ondernemingsplannen worden ingediend. De meeste
experts zijn ook voorstander van een koppeling van financiering aan een eenduidige rendementsmeting, waaronder maatschappelijk rendement (zie ook paragraaf 4.3). Zichtbaar maken van het rendement is belangrijk, onder andere om verantwoording te kunnen
afleggen aan een financier (zie ook paragraaf 4.3). De experts noemen soms meerdere
maatregelen tegelijkertijd, zoals een investeringsfonds, aparte rechtsvorm of meer samenwerking tussen fondsen op het vlak van financiering zodat er meer eenduidigheid
komt. De meningen zijn daarover echter meer verdeeld. Zo wordt ook opgemerkt dat
samenwerking tussen sommige fondsen in de praktijk al gebeurt en een apart financieringsfonds een hoop gedoe zal geven.

TNO rapport | 031.21018

4.3

14

Informatie en advies
Sociaal ondernemen is vanwege de dubbele doelstelling meestal ingewikkelder dan gewoon ondernemen. Het stelt daarom hoge eisen aan het ondernemerschap. Tegelijkertijd
is de kwaliteit van sociaal ondernemers in de praktijk nogal eens een knelpunt. Plannen
die ingediend worden zijn vaak gebrekkig en de indieners hebben niet altijd ervaring met
ondernemen (type B, zie paragraaf 3.3). Een knelpunt is bovendien dat reguliere instanties voor ondernemersadvies niet of nauwelijks bekend zijn met deze vorm van ondernemen en dat er ook geen expertisepunt is waar geïnteresseerden terecht kunnen.
Dat er wel behoefte is aan informatie en advies blijkt uit een project van een sociaal ondernemer in Zutphen (Driekant Ambachtsbedrijven). In totaal kwamen 175 personen
vanuit het hele land af op de bijeenkomsten die hij in de periode 2006 – 2009 organiseerde. Dit waren vooral (startende) ondernemers van het type B (zie paragraaf 3.3) en
geïnteresseerden die werkzaam waren in de zorg of re-integratie met weinig tot geen
ervaring met ondernemen. De meeste mensen waren heel enthousiast over de ondersteuning en bijeenkomsten die ze inspirerend en informatief vonden. De informatie die ze
kregen werkten twee kanten op. Ofwel ze kregen de bevestiging op de goede weg te zijn
en werden daardoor extra gemotiveerd om door te gaan. Ofwel ze realiseerden zich dat
sociaal ondernemen complex kon zijn en/of dat ze over te weinig ondernemerscompetenties beschikten, waardoor plannen werden stopgezet en/of extra ondersteuning werd gezocht (Smit, 2009).
De volgende behoeften aan informatie en advies komen naar voren uit de literatuur en
expertraadpleging:
- Informatie en advies gerelateerd aan het (sociaal) ondernemerschap: het ondernemingsplan, de financiering, verdienmodellen en verdere groei van het bedrijf.
- Informatie en advies gerelateerd aan het werken met personen met een afstand tot de
arbeidsmarkt: instroom en begeleiding van doelgroepen, regelingen, samenwerking
met instanties, afhankelijkheid van overheidsbeleid, mogelijkheden om meerkosten
en lagere productiviteit van werknemers gecompenseerd te krijgen.
- Informatie en advies gerelateerd aan het inzichtelijk maken van de prestaties van de
onderneming (prestatiemeting), waaronder maatschappelijk rendement.
Sociaal ondernemers van het type A hebben vooral behoefte aan informatie en advies
over het werken met personen met een afstand tot de arbeidsmarkt, maar soms ook over
(onderdelen) van het ondernemerschap. Sociaal ondernemers van het type B hebben
vooral behoefte aan informatie en advies over het ondernemerschap, maar vaak ook over
het werken met personen met een afstand tot de arbeidsmarkt.
Beide typen ondernemers hebben behoefte aan informatie en advies bij het inzichtelijk
maken van de prestaties van de onderneming (prestatiemeting), waaronder maatschappelijk rendement. Bij maatschappelijke prestaties is het bepalen van de mate van succes
echter complex: niet alleen financiële resultaten zijn leidend, maar ook maatschappelijke
resultaten. Hiervoor is nog geen eenduidige meetmethode. In de praktijk worden vaak
vooral de financieel-economische zaken die direct zichtbaar zijn, gemeten. Dat zijn echter niet altijd de belangrijkste (en zeker niet de enige) zaken als het gaat om sociaal ondernemerschap. Bekende methoden die vooral financiele resultaten meten zijn SROI en
de social evaluator (www. socialevaluator.eu). Een methode die ook maatschappelijke
resultaten inzichtelijk maakt, is bijvoorbeeld de maatschappelijke kosten–batenanalyse
van TNO.

TNO rapport | 031.21018

15

Mogelijke maatregelen
Uit de literatuur en expertraadpleging komen de volgende (mogelijke) maatregelen naar
voren:
- Investeren in de ontwikkeling van goede plannen.
- Faciliteren van de oprichting van een platform, expertisepunt of netwerk voor sociaal
ondernemers (voor lobbywerk, maar ook voor uitwisseling van kennis en ervaring en
innovatie).
- Faciliteren van coaching en advisering voor (startende) sociaal ondernemers.
- Onderzoek naar succes- en faalfactoren, nieuwe bedrijfsconcepten (zoals franchising) en blauwdrukken van succesvolle sociale ondernemingen (verdienmodellen).
- Ontwikkelen van een managementopleiding.
- Bevorderen van een eenduidige wijze van prestatiemeting wat betreft het rendement
van sociale ondernemingen, waaronder maatschappelijk rendement.
Vier van de zes experts geven aan dat een expertisecentrum of platform voor sociaal ondernemers wenselijk is. De meningen zijn echter verdeeld over de vraag wat de beste
manier is om een dergelijke voorziening vorm te geven (aanbodgericht van bovenaf of
meer in de vorm van een community door sociaal ondernemers zelf te organiseren).
Een argument om een platform meer aanbodgericht vorm te geven is dat sociaal ondernemers zelf geen tijd hebben om dit goed op te zetten en het daarom niet goed van de
grond zou komen. Een argument om de praktijk één en ander te laten invullen is dat het
aanbod anders onvoldoende zal aansluiten op de behoefte van de ondernemers.
Argumenten om geen voorziening voor informatie en advies te faciliteren zijn dat er op
de markt voor ondernemers al veel coachingsmogelijkheden zijn. Het is de verantwoordelijkheid van de ondernemer om hier achteraan te gaan.
4.4

Onbekendheid bij klanten en inkopers
Social return bij inkoop is in opkomst (zie kader 2). Inkopen bij sociale ondernemingen
kan zonder problemen bij bedragen onder de Europese aanbestedingsgrens. Het gebeurt
alleen nog weinig omdat inkopers niet altijd bekend zijn met het bestaan en de voordelen
van sociale ondernemingen. Ze kopen vaak liever in bij gerenommeerde bedrijven die
zich al bewezen hebben en/of omdat bewust inkopen bij sociale ondernemingen geen
beleid van de gemeente is en er dus ook niet op gestuurd wordt. Ook consumenten hebben in toenemende mate voorkeur voor eerlijke producten en sociale bedrijven, maar zijn
vaak onbekend met het bestaan van sociale ondernemingen in de eigen omgeving.
Bij aanbestedingen boven de Europese aanbestedingsgrens gelden strikte voorwaarden.
De meest gehanteerde vorm van social return is dan de contracteis (5-% regeling). Hierbij wordt van de opdrachtnemer geëist dat hij een bepaald percentage van de aanneemsom of van de werkuren inzet voor social return (gedurende de looptijd van de aanbesteding). Kleine bedrijven, en dat zijn sociale ondernemingen vaak, kunnen aan dergelijke
grote aanbestedingen meestal niet mee doen omdat ze niet aan criteria voldoen, zoals een
minimale omzet. Opdrachtgevers kunnen bij Europese aanbestedingen echter ook kleine
percelen uit aanbestedingen houden en die volgens de interne inkooprichtlijnen bijvoorbeeld aan sociale ondernemingen gunnen. Ook hierbij gelden strikte regels. Het mag
bijvoorbeeld alleen als het totale bedrag van deze percelen niet meer bedraagt dan 20%
van de waarde van de totale opdracht.
Er wordt door inkopers nog weinig gebruik gemaakt van de mogelijkheid om aanbestedingen op te delen in percelen en op die manier het MKB, waaronder sociale ondernemingen, een kans te geven. Bovendien is social return nu vooral gericht op het bieden
van werk aan mensen die nog niet werken. Vanuit die gedachte is het niet direct voor de
hand liggend om sociale ondernemingen in het kader van social return een opdracht te
verlenen, omdat die de mensen toch al aan het werk zijn. Er worden dan geen extra men-

TNO rapport | 031.21018

16

sen ingezet in het kader van social return (wel worden deze mensen aan het werk gehouden). Iets dergelijks gebeurt wél bij de SW-bedrijven. Voor deze bedrijven is een uitzondering gemaakt (aanbestedingen of percelen voorbehouden aan SW-bedrijven) en die is
vastgelegd in de aanbestedingsregels: Artikel 19 van het Besluit aanbestedingsregels
voor overheidsopdrachten (Bao). Als sociale ondernemingen een aparte rechtsvorm zouden hebben, zou in principe een vergelijkbaar artikel voor sociale ondernemingen geformuleerd kunnen worden.
Kader 2. Wat is social return?
Social return is het maken van afspraken over arbeidsplaatsen, leer-werkplekken en stageplekken voor doelgroepen bij inkoop van diensten (zoals schoonmaak, catering,
groenvoorziening of thuiszorg), werken (bijvoorbeeld infrastructuur en grond-, weg- en
waterbouw) en leveringen (inkoop van goederen). Het kan gaan om verschillende doelgroepen, bijvoorbeeld jongeren met een beperking of langdurig werklozen, maar ook
stagiairs van beroepsopleidingen. Soms wordt social return bij inkoop ook vrijer ingevuld, zoals het leveren van een bijdrage aan bepaalde maatschappelijke doelen.
Social return wordt toegepast bij inkoop onder én boven de Europese aanbestedingsgrens. Als het Europese aanbestedingen betreft, zijn er veel extra wettelijke regels waaraan de social-returnbepalingen moeten voldoen. Social return wordt soms ook toegepast
bij subsidieverlening. Het karakter van de afspraken met opdrachtnemers kan verschillen: van eis (voorwaarde voor selectie van een offerte) tot convenanten en vrijwillige
afspraken.
Bron: Handleiding social return bij inkoop. Brabants Expertisecentrum Socialer Ondernemen, 2011 (in druk).
Mogelijke maatregelen
Uit de literatuur en expertraadpleging komen de volgende (mogelijke) maatregelen naar
voren:
- Inkopers bewust maken van de voordelen van sociaal ondernemerschap en de wijze
waarop zij deze bedrijven kunnen laten profiteren van het inkoopbeleid en social return.
- Als overheid het goede voorbeeld geven door in het kader van social return bewust
(ook) in te kopen bij sociale ondernemingen.
- Verbeteren bekendheid en imago van sociale ondernemingen, bijvoorbeeld door een
communicatiecampagne, een sociale ondernemersprijs en nader onderzoek naar het
maatschappelijk rendement van sociale ondernemingen.
Uit de expertraadpleging blijkt dat vijf van de zes experts voorstander zijn van een meer
actieve opstelling en communicatie vanuit de overheid op het gebied van inkoop bij sociale ondernemingen en de wijze waarop deze bedrijven kunnen profiteren van social
return.
4.5

Knelpunten gerelateerd aan de sociale doelstelling (arbeidsparticipatie)
Sociaal ondernemers die zich richten op werk of leerwerkplekken voor personen met een
afstand tot de arbeidsmarkt hebben ook specifieke knelpunten en behoeften die te maken
hebben met regelingen en de uitvoering van het re-integratiebeleid. In deze paragraaf
gaan we in op de punten die naar voren komen uit de literatuur en expertraadpleging.
Afhankelijkheid overheidsbeleid
Sociaal ondernemers zijn voor een deel afhankelijk van het overheidsbeleid en de uitvoering daarvan door instanties. De wet- en regelgeving op het gebied van re-integratie
en sociale zekerheid worden regelmatig bijgesteld. Sociaal ondernemers hebben daar last

TNO rapport | 031.21018

17

van omdat zij in hun verdienmodel rekening houden met bepaalde inkomsten vanuit reintegratie en de aanstelling van personen met een afstand tot de arbeidsmarkt. De overheid wordt daardoor nogal eens gezien als een onbetrouwbare samenwerkingspartner.
Moeizame samenwerking met instanties
De samenwerking met gemeenten en instanties zoals UWV bij de instroom van werknemers met een afstand tot de arbeidsmarkt en uitvoering van regelingen verloopt moeizaam en kost sociaal ondernemers daardoor erg veel tijd. Hoe meer doelgroepen vanuit
verschillende regelingen de ondernemers aan het werk hebben, hoe meer tijd ze ermee
kwijt zijn. Per instantie blijkt het ook niet altijd mogelijk om met een vaste contactpersoon afspraken te maken over vergoedingen. Voor elke werknemer heeft men dan bijvoorbeeld bij het UWV te maken met een andere contactpersoon. Vanuit het ondernemersperspectief is dat niet efficiënt.
Meerkosten
Sociaal ondernemers hebben meerkosten op organisatieniveau om de doelgroep te laten
werken naar vermogen en deze meerkosten worden over het algemeen niet vergoed (zie
hoofdstuk vijf). Soms worden meerkosten (deels) wel vergoed door UWV, een fonds of
een andere instantie. Er is echter geen standaardvoorziening en de ondernemers moeten
vaak langdurig en intensief lobbywerk verrichten om een vergoeding te krijgen. Voor de
ondernemers is het bovendien wrang dat zij veel inspanningen plegen die niet vergoed
worden om de doelgroep aan het werk te krijgen en te houden, terwijl reintegratiebedrijven wel een vergoeding krijgen voor het plaatsen van iemand bij een sociaal ondernemer als zij daar verder weinig voor hoeven te doen.
Compensatie voor lagere productiviteit
Compensaties voor de lagere productiviteit van de medewerkers bij een sociale onderneming worden niet altijd verstrekt voor zo lang of zoveel als dat nodig is. Het betreft
vrijwel altijd tijdelijke vergoedingen, met uitzondering van die voor SW-medewerkers.
Als gevolg van deze praktijk kunnen sociaal ondernemers mensen met een afstand tot de
arbeidsmarkt niet altijd in dienst nemen, ook al gaat de voorkeur daar wel naar uit.
Sommigen doen het overigens wel, ook als de verminderde productiviteit niet meer vergoed wordt. Dat is één van de redenen waarom deze bedrijven niet altijd rendabel kunnen zijn.
Mogelijke maatregelen
Uit de literatuur en expertraadpleging komen de volgende (mogelijke) maatregelen naar
voren:
- Bevorderen van kennis over sociaal ondernemerschap en aanstellen van accountmanagers bij het UWV en gemeenten.
- Voorziening creëren voor compensatie van meerkosten op organisatieniveau.
- Uniforme regeling voor compensatie van de achterblijvende productiviteit op individueel niveau van personen met een afstand tot de arbeidsmarkt.
Bij dit onderdeel heeft één expert zich van commentaar onthouden. De overige experts
geven aan dat zij alle genoemde maatregelen even belangrijk vinden.

TNO rapport | 031.21018

5

Meerkosten en meeropbrengsten door sociaal ondernemerschap

5.1

Inleiding

18

Dit hoofdstuk beschrijft de resultaten van het onderzoek naar de meerkosten en meeropbrengsten die samenhangen met sociaal ondernemerschap in de context van arbeidsparticipatie van personen met een afstand tot de arbeidsmarkt. We gaan achtereenvolgens in
op de aanpak, de geconstateerde meerkosten en -opbrengsten en de financiering van sociale ondernemingen in de opstartfase.
Samenvattend komt uit het hoofdstuk naar voren dat sociaal ondernemers uiteenlopend
zijn in hun werkzaamheden en de inzet van doelgroepen. Dit vertaalt zich in sterk uiteenlopende percentages daar waar het gaat om de sociale component in kosten- of opbrengstenposten. Hoewel het op basis van het beperkte aantal cases in dit onderzoek niet mogelijk is om algemeen geldende kwantitatieve resultaten te verkrijgen, is het wel mogelijk om tot conclusies te komen van kwalitatieve aard. We concluderen dat de volgende
kostensoorten een aanzienlijke sociale component hebben:
- Personeelskosten. Het overgrote deel van de personeelskosten bestaat uit loonkosten.
De sociale component in de loonkosten is het gevolg van lagere productiviteit, extra
begeleiding en extra personeelsgerelateerde kosten die het gevolg zijn van het werken met doelgroepen. De ondernemer wordt hiervoor niet of slechts gedeeltelijk gecompenseerd.
- Investerings- en huisvestingskosten. Vanwege het werken met doelgroepen hebben
sociaal ondernemers te maken met extra kosten voor (aangepaste) huisvesting en inventaris en daaraan gerelateerde extra afschrijvings- en/of huisvestingskosten. De
ondernemers ontvangen hiervoor geen specifieke compensatie.
- Rentekosten. De post rentekosten kent twee kanten; sociaal ondernemerschap kan
meerkosten met zich meebrengen, maar ook minderkosten. De meerkosten hangen
sterk samen met het risicoprofiel van de sociale onderneming en de ondernemer erachter. Van minderkosten gerelateerd aan de sociale doelstelling kan sprake zijn als
geleend wordt tegen gunstiger condities bij bijvoorbeeld fondsen of wanneer sprake
is van giften bij de opstart van de onderneming.
Ten opzichte van de omzet drukken de extra personeelskosten die het gevolg zijn van de
sociale doelstelling het meest op de omzet. Vooral voor deze extra personeelskosten hebben de ondernemers uit het onderzoek gezocht naar additionele hulpbronnen. Deze lopen
per onderneming uiteen en bestaan uit giften, een extra lening, bedrijfsbrede subsidies en
de inzet van vrijwilligers die wel omzet genereren maar geen loonkosten met zich meebrengen.
5.2

Aanpak en analysekader
Casestudies
Ten behoeve van de analyse van mogelijke meerkosten en meeropbrengsten die met sociaal ondernemerschap samenhangen en die niet te relateren zijn aan individuele medewerkers hebben we casestudies uitgevoerd bij vijf sociale ondernemingen. In tabel 1 zijn
de onderzochte sociale ondernemingen weergegeven. Daarbij is tevens aangegeven om
welke branche het gaat, welke variant het betreft op het continuüm van Social Firms UK
(zie paragraaf 3.4.2) en op welke basis de doelgroep werkzaam is.

TNO rapport | 031.21018

19

Tabel 1: De onderzochte sociale ondernemingen.
Onderneming

Branche

Variant

Doelgroep en dienstverband

Driekant BV

Bakkerij

Assimilated

Divers, leerwerkplekken en vast
dienstverband

De Verbinding BV

Metaalbewerking

Inclusive

Fysieke beperking, vast dienstverband

De Opdrachtenbank BV

Webdiensten

Inclusive

Lichamelijke of psychische beperking, vast dienstverband

Packing Plus BV

Verpakkingsindustrie

Intermediate

Langdurig werklozen in tijdelijk
dienstverband of op vrijwillige
basis

Stichting Houvast
Amsterdam

Schildersbedrijf

Intermediate

Langdurig werklozen (dak- en
thuislozen), werken met behoud
van uitkering

Analyse winst- en verliesrekening
Van elk van deze ondernemingen hebben we de verlies- en winstrekening over het jaar
2009 bestudeerd, voor zover aanwezig. In interviews hebben we per onderneming en per
kosten- en opbrengstenpost besproken óf er een sociale component zit aan de posten in
de verlies -en winstrekening (kwalitatieve analyse) en zo ja, hoe groot deze sociale component dan is (kwantitatieve analyse). De uitkomsten geven aan op welke punten de kosten en opbrengsten van sociaal ondernemers door hun specifieke manier van ondernemen, zullen afwijken van reguliere bedrijven in dezelfde branche.
Van vier bedrijven hebben we een volledig gespecificeerde verlies- en winstrekening
ontvangen, één bedrijf bevond zich tijdens het onderzoek nog in de opstartfase (gestart
in 2010) en kon geen verlies- en winstrekening over 2009 overleggen. Door de betreffende ondernemer is echter wel een inschatting gemaakt van de omvang van de sociale
component van iedere kosten- en opbrengstenpost van het analysekader (zie hierna). Er
is bewust gekozen om dit bedrijf in de case study te betrekken omdat naar verwachting
extra inzichten verkregen konden worden over specifieke aspecten van de opstartfase
van een sociale onderneming.
Tabel 2: Analysekader kosten en opbrengsten sociale ondernemingen.
Kosten
Personeelskosten
Huisvestingskosten
Onderhoud apparatuur
Afschrijvingen
Accountantskosten
Marketingkosten
Inkoop materiaal
Vervoerskosten
ICT
Werkplekaanpassing
Kantoorkosten
Rente

Opbrengsten
Omzet
Subsidies (bedrijfsbreed)
Subsidies (individuele werknemers)
Giften

De resultaatrekeningen van de bedrijven hebben we geanalyseerd aan de hand van de
indeling van kosten- en opbrengstenposten in tabel 2. Dit analysekader hebben we opgesteld om de ondernemingen zo veel mogelijk op een vergelijkbare manier te beschrijven.

TNO rapport | 031.21018

20

Daarbij moet opgemerkt worden dat niet iedere post van toepassing is op ieder onderzocht bedrijf. In een enkel geval is een kosten- of opbrengstenpost specifiek voor één
bedrijf, maar is deze van dusdanige omvang of met een dermate grote sociale component, dat deze apart is benoemd.
Expert opinions
De resultaten van de gesprekken en de analyse van de winst- en verliesrekeningen hebben we besproken met twee financiële specialisten die vanuit hun werk (bij respectievelijk Startfoundation en de Rabobank) betrokken zijn bij het beoordelen van ondernemingsplannen. Doel hiervan was om de inschattingen die ondernemers zelf maken met
betrekking tot de hoogte van de sociale component van geldstromen, te toetsen en te objectiveren. Zijn de meerkosten of meeropbrengsten inderdaad te relateren aan de sociale
doelstelling en zorgt dit voor een afwijking in vergelijking met reguliere bedrijven in
dezelfde branches? De resultaten ten opzicht van de branchegemiddelden zijn een extra
opbrengst van dit onderzoek en lichten we toe in paragraaf 5.3.4.
Representativiteit
In dit onderzoek zijn zoals gezegd vijf bedrijven bezocht en geanalyseerd. Deze bedrijven komen ieder uit een andere branche. We hebben hier bewust voor gekozen om een
breed beeld van sociale ondernemingen in diverse branches te verkrijgen. De beperking
in aantal en de spreiding in aard van de bedrijven zorgt er echter wel voor dat de kwantitatieve uitkomsten van dit onderzoek niet representatief kunnen zijn voor sociale ondernemingen in het algemeen. Ook kunnen er op basis van één bedrijf per branche geen
generieke, kwantitatieve uitspraken worden gedaan voor alle sociale ondernemingen in
die branche. De getallen die in dit hoofdstuk worden genoemd zijn daarom illustratief en
moeten met enige voorzichtigheid worden geapprecieerd. Wel kunnen we op basis van
de analyse (in combinatie met de expertraadpleging) indicatieve, kwalitatieve uitspraken
doen omtrent meerkosten- en opbrengsten van sociale ondernemingen. We kunnen aangeven welke posten op de jaarrekening een substantiële sociale component kennen en
waar het dus het meest voor de hand ligt om eventuele maatregelen op te richten. Dit
lichten we toe in paragraaf 5.7.
5.3

Meerkosten

5.3.1

Kosten met een substantiële sociale component
Tabel 3 geeft voor iedere kosten- en opbrengstenpost uit het analysekader weer, hoe
groot volgens de bedrijven zelf het procentuele aandeel is van de sociale component binnen deze post. In deze paragraaf worden vervolgens de kostenposten met een substantiële sociale component (tien procent of meer) nader besproken: personeelskosten, huisvestingskosten en marketingkosten. Daarbij wordt aangegeven waarom er bij die posten
sprake is van een sociale component evenals of en zo ja hoe de ondernemers deze extra
kosten momenteel compenseren. Aan het eind van deze paragraaf lichten we ten slotte
de groottes van de kostenposten toe in relatie tot de jaaromzet en in paragraaf 5.4 relateren we deze aan gegevens van de branche voor zover beschikbaar.

TNO rapport | 031.21018

21

Tabel 3: Procentueel aandeel van de sociale component per kosten- en opbrengstenpost
per onderzochte onderneming.
Bakkerij

Metaalbew.

Webdiensten

Verpakking

Schilders

personeelskosten

10 %

30%

15%

70 %

86%

huisvestingskosten

10 %

3%

30%

nvt

50%

onderhoud
apparatuur

30 %

20 %

Nvt*

onbekend

nvt

rente
afschrijving

nvt
20 %

10 %
3,5 %

nvt
10 %

-40%
onbekend

nvt
nvt

accountantskosten
marketingkosten

20 %
nvt

nvt
nvt

nvt
50%

35%
onbekend

nvt
50%

inkoop materiaal
vervoerskosten

4%
nvt

1%
nvt

n.v.t.
nvt

onbekend
onbekend

nvt
nvt

ICT
kantoorkosten

nvt
nvt

20 %
nvt

10 %
nvt

onbekend
onbekend

nvt
nvt

Kosten

Opbrengsten
omzet

nvt

3%

nvt

onbekend

nvt

subsidies
(bedrijfsbreed)

nvt

100 %

100%

onbekend

nvt

subsidies
(individueel)

100 %

100 %

100%

onbekend

100%

nvt

nvt

100%

onbekend

100%

giften

* ‘nvt’ geeft aan dat binnen de betreffende kostenpost geen sociale component aanwezig is

Personeelskosten
De sociale component van de totale personeelskosten in de onderzochte ondernemingen
bedraagt 10 tot 86 (!) procent (zie tabel 3)2. Hierbij moet opgemerkt worden dat bij de
bedrijven met de hoogste percentages (70 en 86%) sprake is van aanwezigheid van medewerkers die werken met behoud van uitkering die niet op de post loonkosten drukken,
maar wel begeleiding nodig hebben. De twee getallen geven daardoor een vertekend
beeld en moeten derhalve met enige reserve geïnterpreteerd worden.
Personeelskosten bestaan uit loonkosten en andere personeelsgerelateerde kosten, zoals
werkgeverslasten en bedrijfskleding. Loonkosten maken het overgrote deel uit van de
personeelskosten. De sociale component binnen de personeelskosten is onder te verdelen
in drie groepen:
1. Kosten als gevolg van lagere productiviteit van de doelgroepmedewerkers.
2. Kosten die nodig zijn omdat deze medewerkers extra begeleiding nodig hebben.
3. Overige personeelsgerelateerde kosten.
Kosten wegens lagere productiviteit
Werknemers met een afstand tot de arbeidsmarkt zijn doorgaans minder productief dan
reguliere werknemers. De productiviteit ten opzichte van een reguliere medewerker
wordt uitgedrukt middels de loonwaarde. De onderzochte ondernemingen indiceren deze
loonwaarde van circa 20% tot 70-75%. Doordat de sociaal ondernemer mensen met een
lagere productiviteit inzet, zijn er ten opzichte van een reguliere onderneming in dezelfde branche, relatief meer medewerkers nodig om een bepaalde omzet te realiseren. Als
de ingezette medewerkers bijvoorbeeld een gemiddelde productiviteit van 50% hebben,

2

De sociale component in de loonkosten bedraagt overigens 6 tot 74 % van de omzet.

TNO rapport | 031.21018

22

zijn er twee keer zoveel werknemers nodig om dezelfde omzet te realiseren als in een
regulier bedrijf.
Kosten voor extra begeleiding
Alle vijf onderzochte ondernemingen hebben te maken met kosten die gemaakt worden
omdat de doelgroep ten opzichte van reguliere werknemers extra vakinhoudelijke begeleiding nodig heeft. Begeleiding kan plaatsvinden door reguliere werknemers die een
deel van hun tijd besteden aan begeleiding van de doelgroep en daardoor zelf minder
productief kunnen zijn, maar ook door werknemers die speciaal voor dit doel zijn aangenomen door de sociale onderneming. Het betreft extra begeleidingsuren als gevolg van
de afstand tot de arbeidsmarkt. Begeleidingsuren die een reguliere medewerker ook zou
krijgen vallen hier dus niet onder. Naast deze begeleiding ontvangen doelgroepmedewerkers soms ook nog jobcoaching. Deze persoonlijke begeleiding wordt vergoed door
de uitkerende instantie. Drie aspecten zijn van invloed op de benodigde hoeveelheid begeleidingsuren:
1. Afstand tot de arbeidsmarkt en complexiteit van het werk beïnvloedt de benodigde
begeleidingstijd, zowel gedurende de periode dat een medewerker specifieke vaardigheden moet aanleren als gedurende het gehele dienstverband.
2. Het gegeven of medewerkers in vaste dienst of tijdelijk werkzaam zijn bij de sociale
onderneming. Zijn medewerkers in vaste dienst dan zal met name in de opstartfase
van de onderneming de inspanning hoog zijn om alle medewerkers zowel het vak
aan te leren als een werkritme bij te brengen. Strikt genomen is dit de taak van de
jobcoach. Geïnterviewde ondernemers geven echter aan dat ook vanuit de onderneming zelf hier aandacht aan wordt besteed. Naarmate de onderneming langer bestaat
zullen deze uren afnemen en alleen terugkomen bij incidentele personeelswisselingen of –uitbreidingen. Werkt een onderneming echter op doorstroombasis, dus
voornamelijk met tijdelijke dienstverbanden, dan zal deze post blijvend terugkeren
aangezien er continu nieuwe medewerkers ingewerkt worden. Strikt genomen vervult de sociaal ondernemer in dat geval ook een re-integratietaak waar een vergoeding tegenover zou moeten staan. Bij enkele geïnterviewde ondernemingen zijn we
deze vergoeding inderdaad tegengekomen (leerwerktrajecten).
3. Het gegeven dat ook een ervaren medewerker met afstand tot de arbeidsmarkt meer
begeleiding nodig heeft dan een medewerker zonder deze afstand. Dit kan bijvoorbeeld het gevolg zijn van het feit dat de medewerker wegens zijn handicap bepaalde
taken niet goed kán uitvoeren. Voor deze component maakt het niet uit of een onderneming werkt met vaste of tijdelijke dienstverbanden.
Om gevoel te krijgen voor de omvang van de extra begeleiding van medewerkers met
een afstand tot de arbeidsmarkt, hanteren we als maat de hoeveelheid tijd die één doelgroepmedewerker krijgt aan begeleidingsuren door een reguliere medewerker. Hierin is
dus de begeleidingstijd door een eventuele jobcoach vanuit de begeleidende instantie
niet inbegrepen3. In onderstaande tabel 4 staat dit kengetal voor de onderzochte bedrijven weergegeven. De orde van grootte van de benodigde extra begeleidingstijd varieert
van 0,1 FTE tot 0,2 FTE per voltijds-equivalent van een doelgroepmedewerker.

3

Een uitzondering hierop vormt de metaalbewerking: hier zijn de gelden voor jobcoaching aan de
onderneming beschikbaar gesteld.

TNO rapport | 031.21018

23

Tabel 4: Benodigde begeleidingstijd per FTE-doelgroep-medewerker door een reguliere medewerker
Onderneming

Begeleiding per FTE

Bakkerij

0,1 FTE

Metaalbewerking
Webdiensten

0,1 FTE
0,2 FTE

Verpakkingsindustrie

0,1 FTE

Schildersbedrijf

0,2 FTE

We lichten de extra begeleidingstijd bij de onderzochte bedrijven toe aan de hand van de
bovengenoemde drie aspecten die dit beïnvloeden.
Bij het schildersbedrijf zien we tamelijk specifieke vakinhoudelijke taken (ambachtelijk
schilderwerk) in combinatie met een grote afstand tot de arbeidsmarkt van de medewerkers én een doorstroombeleid, wat de 0,2 FTE begeleidingstijd aannemelijk maakt.
De webdiensten-onderneming werkt met vaste medewerkers. De relatief hoge begeleidingstijd wordt hier veroorzaakt door het bieden van hoog-specialistisch werk terwijl de
onderneming zich bovendien in de opstartfase bevindt.
De metaalbewerking biedt ook relatief specialistisch werk, maar is al een aantal jaar in
bedrijf waardoor medewerkers, die in vaste dienst zijn, inmiddels zijn ingewerkt.
De bakkerij en verpakkingsindustrie bieden relatief laag-specialistische functies die met
relatief weinig extra begeleidingstijd uitkomen, hoewel beide (grotendeels) werken op
doorstroombasis.
Overige personeelsgerelateerde kosten
Andere personeelsgerelateerde kostenposten, zoals bedrijfskleding, de kosten van teamdagen of zelfs de exploitatie van de bedrijfskantine zijn in de onderzochte sociale ondernemingen ook (iets) hoger als gevolg van het feit dat er meer mensen nodig zijn dan in
een reguliere onderneming om een bepaalde productie te halen. Personen met een afstand tot de arbeidsmarkt werken immers minder vaak voltijds en hebben een lagere
productiviteit. Gevraagde ondernemers schatten deze kosten overigens laag in en beschouwen dit zelf niet als ‘substantiële meerkosten’.
Een zeer lastig te kwantificeren kostenpost is die welke het gevolg is van verstoringen in
het productieproces door onverwachte uitval van medewerkers. Dit kan veroorzaakt
worden door een hoger dan gemiddeld ziekteverzuim van de doelgroep (zoals aangegeven door twee ondernemers), door gesprekken met jobcoaches onder werktijd of door
andere verplichtingen van medewerkers naar begeleidende instanties. Hierdoor worden
medewerkers vaak onaangekondigd uit het productieproces gehaald. De ondernemers
hebben dit opgelost door, hetzij zelf een jobcoach voor de hele onderneming in te huren
en in te plannen, hetzij de medewerkers standaard 32 uur per week in te roosteren, waardoor jobcoaching, artsenbezoek (en andere verplichtingen) buiten werktijd, op de roostervrije dag kunnen plaatsvinden.
Compensatie
Bedrijven springen verschillend met de extra personeelskosten om: soms verlagen de
extra kosten de winstmarge, maar er is ook sprake van gehele of gedeeltelijke compensatie. De ondernemers hebben de volgende oplossing gevonden:
- Metaalbewerking: UWV vergoedt de kosten van de aangenomen werkplaatschef uit
de gelden voor job coaching voor alle 16 medewerkers. Van dit bedrag huurt de onderneming daarnaast zelf ook nog een externe jobcoach in voor haar medewerkers.
- Schildersbedrijf: de beide hoofdafnemers vergoeden de kosten die gepaard gaan met
begeleiding.

TNO rapport | 031.21018

-

-

24

Webdiensten: begeleiding is apart gefinancierd uit een subsidie van Rabobank Foundation.
Verpakkingsindustrie, bakkerij en schildersbedrijf: begeleidingskosten worden
(deels) gecompenseerd doordat de doelgroep werkt zonder loonkosten (vrijwilligers
of werken met behoud van uitkering). Deze mensen genereren omzet zonder dat daar
loonkosten tegenover staan. Deze omzet dekt echter niet volledig de extra benodigde
begeleidingskosten.
De bakkerij ontvangt inkomsten uit leerwerktrajecten.
Het metaalbewerkingsbedrijf en webdiensten ontvangen de eerste drie jaren dat een
medewerker in dienst is, arbeidsgehandicaptenkorting op de werkgeverspremies.

Huisvestingskosten
Extra huisvestingskosten als gevolg van de sociale doelstelling hebben verschillende
oorzaken:
- Er moeten extra ruimtes zijn om te kunnen omgaan met bepaalde doelgroepen (ontspanningsruimtes, extra gespreksruimtes, begeleidingsruimte, doucheruimte).
- Er moeten per medewerker meer vierkante meters beschikbaar zijn (bijvoorbeeld
omdat werknemers in een rolstoel zitten).
- Er zijn méér medewerkers nodig, die gelijktijdig aanwezig zijn tijdens de productie
(als gevolg van lagere productiviteit per medewerker).
- Gebouwaanpassingen: extra brede gangen, anti-allergische vloerbedekking en dergelijke.
De sociale component van de huisvestingskosten loopt in de onderzochte ondernemingen uiteen van 3 tot 50 %4 van de totale huisvestingskosten (zie tabel 3). Omdat de huisvestingskosten relatief beperkt zijn, bedraagt de sociale component in de huisvestingskosten overigens slechts 1-2% van de omzet. Dit is berekend voor de bakkerij, de metaalbewerking en voor het schildersbedrijf. Bij de andere twee cases waren absolute gegevens niet beschikbaar of was de omzet dermate laag dat een niet-realistische waarde
zou resulteren.
Compensatie
De extra huisvestingskosten worden door de ondernemers betaald uit de reguliere inkomsten en drukken daarmee de winst (bakkerij en metaalbewerking); in één geval zijn
deze speciaal vergoed door fondsen en deels bekostigd uit het persoonsgebonden budget
(PGB) van één van de medewerkers (webdiensten). Bij het schildersbedrijf vallen de
kosten impliciet onder begeleidingskosten en worden daarmee door de beide hoofdafnemers vergoed.
Onderhoud, aanpassing en afschrijving van apparatuur
Bij drie ondernemingen is geconstateerd dat een sociale component aanwezig is in posten gerelateerd aan productiemiddelen (apparatuur). Deze kosten zien we in de resultaatrekeningen terug als:
- Extra afschrijving (als apparatuur sneller slijt door onvakkundig gebruik).
- Extra onderhoudskosten als vaker onderhoud gepleegd dient te worden.
- Extra uitgaven aan aanpassingen van apparatuur die niet gesubsidieerd worden.

4

Verhoudingsgewijs is 50% een hoog percentage. De huurkosten zijn echter laag: ten opzichte van
de omzet bedragen de totale huisvestingskosten voor deze onderneming circa 1%.

TNO rapport | 031.21018

25

Afschrijvingskosten
Soms is er sprake van een sociale component in de afschrijvingskosten. Dit wordt
meestal veroorzaakt doordat productiemiddelen sneller slijten door onvakkundig gebruik
en daardoor minder lang meegaan dan in een reguliere onderneming. Er moet dan sneller
worden vervangen wat de afschrijvingskosten op jaarbasis verhoogt. De sociale component in de afschrijvingskosten bedraagt bij de onderzochte ondernemingen tot twintig
procent van de totale afschrijvingskosten (zie tabel 3).
De sociale component in de afschrijvingskosten is overigens laag ten opzichte van de
omzet, namelijk maximaal één procent van de omzet.
Extra onderhoudskosten
Bij twee van de onderzochte ondernemingen is er sprake van extra onderhoudskosten
(twintig respectievelijk dertig procent) van apparatuur als gevolg van onvakkundig gebruik van de apparatuur door de doelgroepen. Bij de metaalbewerking zijn daarbij extra
slijtagekosten als gevolg van ondeskundig gebruik van boren en frezen meegenomen5.
De absolute kosten van het onderhoud aan apparatuur gerelateerd aan de omzet zijn echter laag zodat de sociale component in absolute bedragen zeer laag is en er geen procentueel verschil is in de percentages inclusief en exclusief de sociale component.
Aanpassing van apparatuur
Aanpassing van apparatuur als gevolg van een individuele handicap wordt doorgaans
vergoed door de begeleidende instantie; één ondernemer (metaalbewerking) past direct
na aanschaf zijn productiemiddelen aan voor de gehele doelgroep en bekostigt deze (geringe) aanpassing uit de omzet. Een andere ondernemer (webdiensten) heeft voor enkele
medewerkers met lage mobiliteit (rolstoel) een thuiswerkplek ingericht. Voor medewerkers die vallen onder de AWBZ worden overigens werkplekaanpassingen niet vergoed.
Bij de ondernemer die deze doelgroepen inschakelt drukken de extra kosten deels op het
ICT-budget en worden ze deels als afschrijving beschouwd.
Compensatie
Voor de extra onderhouds- of afschrijvingskosten zijn, als deze voorkomen, geen speciale regelingen getroffen. Andersom, extra investeringen voor de noodzakelijke aanpassingen die niet vergoed worden leiden op tot hogere afschrijvingskosten.
Accountantskosten
Bij twee ondernemingen in het onderzoek (bakkerij en metaalbewerking) is sprake van
een sociale component in de kosten voor accountantsdiensten als gevolg van - bijvoorbeeld - additioneel advieswerk, het uitbesteden van een deel van de personeelsadministratie en het omgaan met loonbeslagen. Indien er sprake is van een sociale component
dan bedraagt deze twintig tot vijfendertig procent van de accountantskosten (zie tabel 3).
De omvang van de sociale component hangt af van de doelgroep en het al dan niet uitbesteden van werkzaamheden gerelateerd aan de sociale doelstelling van het bedrijf.
Compensatie
Ondernemers hebben geen regelingen getroffen met betrekking tot vergoeding van extra
accountantskosten indien aanwezig.
De sociale component in de accountantskosten bedraagt overigens minder dan één procent van de omzet.

5

Het betreft hier dove medewerkers die niet of te laat horen wanneer een boor of frees vastloopt.

TNO rapport | 031.21018

26

Marketingkosten
Er is bij de geanalyseerde ondernemingen in twee gevallen sprake van specifieke meerkosten op het gebied van marketing. De sociale component van de marketingkosten bedraagt daar zelfs circa vijftig procent (zie tabel 3). Het betreft hier kosten voor aanpassing van folders en/of websites. De twee ondernemers geven aan daarnaast extra inspanning te moeten verrichten om de afnemers ervan te overtuigen dat de kwaliteit van de
producten vergelijkbaar is met die van reguliere ondernemingen. Deze tijdsinzet is
evenwel moeilijk te kwantificeren en hebben we derhalve niet meegenomen.
Er is volgens de ondernemers geen sprake van minderkosten, dat wil zeggen, er zou geen
specifiek marketingvoordeel verbonden zijn aan de sociale doelstelling van het bedrijf6.
Compensatie
De ondernemingen die aangeven extra marketingkosten te hebben beschikken niet over
een mechanisme om deze te compenseren. De hoogte van de sociale component in relatie tot de jaaromzet bedraagt overigens minder dan één procent.
Rentekosten
Wanneer er leningen moeten worden verkregen van reguliere geldverstrekkers, komt het
voor dat meer dan de voor reguliere ondernemingen gangbare rente moet worden betaald. Met name is dit het geval als de geldverstrekker een hoger risico bij de onderneming vermoedt, wat volgens één van de geïnterviewde ondernemers inderdaad het geval
is. Eén en ander is echter ook voor een groot deel afhankelijk van de ondernemer achter
de onderneming. Als deze zelf kapitaal inbrengt, een gedegen bedrijfsplan kan laten zien
en/of kan bogen op veel succes in het ondernemen7, dan is dit reden voor de geldverstrekker om tegen relatief gunstige rentepercentages een lening te verstrekken omdat de
geldverstrekker dan minder risico loopt. Dit is voor sociaal ondernemers niet anders dan
voor reguliere ondernemers.
Soms is er ook sprake van een voordeel ten opzichte van een reguliere onderneming. Zo
zijn de financieringsvoorwaarden van fondsen zoals bijvoorbeeld Start Foundation gunstig voor sociaal ondernemers. Daarnaast kunnen sociaal ondernemers specifieke fondsen werven voor de opstart die voor reguliere ondernemers niet toegankelijk zijn.
Van de geanalyseerde bedrijven blijkt volgens de ondernemers dat tot twintig procent
van de rentekosten toewijsbaar is aan de sociale doelstelling; twee ondernemingen zeggen wegens de sociale doelstelling minder danwel géén rente te betalen (zie tabel 3).
Laatstgenoemde (schildersbedrijf) is het gevolg van een gift in de vorm van startmaterialen door één van de sponsorende afnemers.
Compensatie
Voor eventuele hogere rentekosten zijn geen speciale compensatieregelingen aangetroffen. De hoogte van de sociale component in de rentekosten bedraagt overigens één procent of minder van de totale jaaromzet.
5.3.2

Kostenposten zonder (substantiële) sociale component
Bij de volgende kostenposten zijn bij de onderzochte bedrijven over het algemeen geen
tot een minimale sociale component gevonden (zie tabel 3):
1. Inkopen. Soms zijn er relatief wat meer inkoopkosten (vier procent maximaal) benodigd bij de sociaal ondernemer als gevolg van productieverliezen die samenhangen
met het leerproces van de doelgroep. Maar over het algemeen hebben de sociaal ondernemers die meewerkten aan het onderzoek geen bijzonder voor- of nadeel van het
sociaal ondernemerschap waar het gaat om inkoopkosten.
6
7

Voor eventuele extra omzet als gevolg van de sociale doelstelling zie paragraaf 5.4.
Het type A ondernemer, zoals beschreven in hoofdstuk 4.

TNO rapport | 031.21018

27

2. Vervoerskosten. Bij de onderzochte ondernemingen is geen sprake van een substantiële sociale component in de vervoerskosten. In één van de ondernemingen was er
sprake van vervoer van een vrijwilligersdoelgroep. De kosten hiervan werden echter
in mindering gebracht op de vrijwilligersbijdrage, waardoor er per saldo geen invloed is.
3. ICT. Er kan in de kosten voor ICT een sociale component zitten wanneer er bijvoorbeeld sprake is van speciale aanpassingen of speciale apparatuur zoals bijvoorbeeld
een extra groot beeldscherm voor slechtzienden. Dit is bij één ondernemer waargenomen (webdiensten). In dit geval werden echter de meerkosten grotendeels betaald
vanuit persoonsgebonden budgetten. Alleen bij medewerkers die onder de AWBZ
vallen is deze vergoeding niet aan de orde. Hiertoe heeft het bedrijf zelf enkele investeringen gedaan, waaronder inrichting van een thuiswerkplek. Eén bedrijf heeft
een labtop aangeschaft om communicatie op locatie mogelijk te maken met dove
medewerkers (metaalbewerking).
4. Werkplekaanpassing. Kosten voor werkplekaanpassingen worden in principe vergoed uit persoonsgebonden budgetten of andere persoonsgebonden subsidies. Bij de
metaalbewerking worden machines direct na aanschaf voorzien van lichtsignalering
daar de gebruikelijke geluidssignalering niet werkt bij de medewerkers die allen doof
dan wel zeer slechthorend zijn. Deze (geringe) meerkosten draagt de onderneming
zelf. Bij het bedrijf dat webdiensten levert vallen werkplekaanpassingen onder ICT.
5. Kantoorkosten. Hieronder worden verstaan de kosten voor communicatie, porti, kantoorbenodigdheden, en dergelijke. Bij de onderzochte bedrijven is in deze kosten
geen sociale component geconstateerd.
5.3.3

Vergelijking met branchegemiddelden
Ter verificatie van de hoogten van de kostenposten met een sociale component, hebben
we de hoogte van deze posten vergeleken met branchegemiddelden voor zover beschikbaar. We hebben dit gedaan op basis van een analyse met kengetallen.
Kengetallen8
Voor de kosten- en opbrengstenposten met een sociale component hebben we zogenoemde kengetallen bepaald. In dit geval gaat het om de hoogte van de kostenpost ten
opzichte van de totale omzet, uitgedrukt in een percentage. Wanneer er sprake is van een
sociale component in een kostenpost, verwachten we dat deze kostenpost (als percentage
van de omzet) hoger zal liggen dan het branchegemiddelde.
Met behulp van kengetallen kunnen we ondernemingen beter onderling met elkaar vergelijken en met reguliere branchegenoten of branchegemiddelden, dan wanneer we bijvoorbeeld uitsluitend naar de absolute omvang van de omzet kijken.
Van vier van de vijf onderzochte bedrijven zijn de jaarrekeningen ontvangen. Van deze
vier bedrijven is er echter één niet-representatief gebleken voor deze kwantitatieve analyse. Het bedrijf heeft in het jaar van analyse (2009, het opstartjaar voor dat bedrijf) dusdanig slecht gedraaid (lage omzet) dat vergelijking met reguliere bedrijven in de branche
niet zinvol is. De vergelijking met branchegegevens hebben we derhalve voor drie bedrijven kunnen uitvoeren (schilder, bakker en metaalbewerking).
Cases vergeleken met branchegegevens
De kengetallen die we voor de onderzochte sociale ondernemingen hebben berekend zijn
voor zover mogelijk vergeleken met identieke kengetallen die voor de - reguliere - branches gelden (branchegemiddelden) waarin de sociale ondernemingen werkzaam zijn.
Voor die kostenposten waarvoor branchegegevens beschikbaar zijn (loonkosten, rente-

8

Het berekenen van kengetallen en het verzamelen van branchegegevens is geen onderdeel van de
in de offerte afgesproken werkzaamheden. Het betreft hier derhalve extra uitgevoerde activiteiten.

TNO rapport | 031.21018

28

kosten, afschrijvingskosten en huisvesting), blijkt dat deze kostenposten bij de sociale
ondernemingen in alle gevallen inderdaad boven de branchegemiddelden liggen.
Indien we echter uit de kostenposten de sociale component isoleren, dan blijkt de resulterende kostenpost in het ene geval boven en in het andere geval onder de branchegemiddelden te liggen.
Zoals te verwachten spelen meerdere factoren een rol bij de hoogte van een kostenpost:
de bakkerij annex lunchroom die in een stadscentrum is gehuisvest, heeft sowieso al hogere huisvestingskosten dan een bakkerij die in een woonwijk of op een industrieterrein
is gelegen. De locatie heeft invloed op de hoogte van de kosten, los van het feit dat met
mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt wordt gewerkt.
Hoogtes van rentekosten zijn uiteraard medeafhankelijk van het al dan niet beschikbaar
zijn van startkapitaal, maar ook van het risicogehalte van de onderneming.
Bij personeelskosten nemen we bij de metaalbewerking waar dat deze, exclusief de sociale component, ónder het branchegemiddelde liggen. Efficiënte bedrijfsvoering kan hier
een oorzaak zijn, maar het verschil met de branche kan ook het gevolg zijn van het gegeven dat de omzet relatief hoog is in vergelijking met het ‘gemiddelde metaalbewerkingsbedrijf’, omdat met hoogwaardige materialen wordt gewerkt. De personeelskosten
vallen als percentage van de omzet daarmee lager uit dan gemiddeld.
De conclusie is dat ondanks dat de kostenposten inclusief sociale component voor de
sociale ondernemingen allen hoger zijn dan de branchegemiddelden, dit niet altijd noodzakelijkerwijs één-op-één aan de sociale component is toe te dichten.
5.3.4

Compensatie van meerkosten als gevolg van de sociale doelstelling
De onderzochte ondernemingen gaan op verschillende wijzen om met de meerkosten die
het sociaal ondernemerschap met zich meebrengt. Naast de reguliere compensatieregelingen hebben we giften aangetroffen en is bij twee bedrijven sprake van speciale afspraken met de uitkerende instanties ten aanzien van additionele vergoedingen.
Reguliere compensatieregelingen
De bezochte bedrijven maken gebruik van de verschillende reguliere compensatieregelingen gerelateerd aan de doelgroep (zie tabel 5).
Tabel 5: Gebruik van verschillende compensatieregelingen
Bakkerij

Metaalbewerking

Webdiensten

Verpakking

Schildersbedrijf

Loonkostensubsidie

-

x

x

x

-

Arbeidsgehandcaptenkorting
Job coachings-gelden (UWV)

-

x
x

x
x

-

-

Werkplekaanpassingsgelden

-

-

x

-

-

-

-

x

x

Vergoeding voor leerwerktrajecten of sociale begeleiding (sociale dienst)

x

Werken met behoud van uitkering
Bij drie ondernemingen (bakkerij, verpakking, schildersbedrijf) is sprake van medewerkers die geen loon ontvangen of slechts een heel beperkte vergoeding, maar die wel bijdragen aan de productie. Het gaat dan bijvoorbeeld om vrijwilligers die door tussenkomst van het Leger des Heils werkzaamheden verrichten en hiervoor een zeer beperkte
vrijwilligersvergoeding (zes euro per dag) ontvangen, of personen die vanuit in een leerwerk-traject in de onderneming werkzaam zijn. Hoewel deze personen vrijwel nooit

TNO rapport | 031.21018

29

even productief zijn als een reguliere medewerker, leveren zij wel een bijdrage aan de
productie en dus de omzet, terwijl er geen of geringe personeelskosten voor de doelgroep tegenover staan voor het bedrijf. De begeleiding die deze medewerkers nodig hebben levert voor het bedrijf uiteraard wel een kostenpost op. Wat per saldo het voor- of
nadeel (de toegevoegde waarde) is voor de onderneming, verschilt per bedrijf. Bij het
schildersbedrijf bijvoorbeeld blijkt de opbrengst van de doelgroep die met behoud van
uitkering werkt niet op te wegen tegen de begeleiding die zij vraagt.
Giften.
Alléén bij het schildersbedrijf was in het boekjaar 2009 sprake van een gift met betrekking tot de sociale doelstelling9. Deze gift heeft betrekking op de overeenkomst dat twee
belangrijke opdrachtgevers de jaarrekening bij tekorten aanvullen tot neutraal. Bij de
overige onderzochte bedrijven was er geen sprake van giften in het geanalyseerde boekjaar.
Additionele vergoedingsregelingen
Twee ondernemingen hebben aanvullende regelingen getroffen met respectievelijk
UWV (metaalbewerking) en de sociale dienst (verpakkingsindustrie). Het metaalbewerkingsbedrijf heeft beschikking gekregen over de jobcoachingsgelden voor haar medewerkers die normaliter individueel worden toegekend. De onderneming vangt hier de
extra benodigde vakinhoudelijke begeleiding van de doelgroepmedewerkers mee op en
voorziet bovendien in jobcoaching. Bij het verpakkingsbedrijf zijn afspraken gemaakt
met de sociale dienst over het eenmalig per nieuwe medewerker beschikbaar stellen van
leerwerkgelden.
5.4

Meeropbrengsten
Tabel 6 laat zien dat voor drie van de vijf onderzochte bedrijven meer dan 70% van de
inkomsten uit reguliere omzet komt. Dit past ruimschoots binnen de operationalisering
van het begrip sociale onderneming, zoals we in hoofdstuk 3 hebben weergegeven.
Tabel 6

Verdeling van inkomsten van ondernemingen uit case study naar herkomst (in
2009)

Omzet uit bedrijfsactiviteiten

Bakkerij
72 %

Metaalbewerking
86 %

Schildersbedrijf
75%

Subsidies (bedrijfsbreed)

-

8%

-

Subsidies (individueel)

28 %

6%

5%

Giften
Totaal

100 %

100 %

20%
100%

In tegenstelling tot wat men mogelijk zou verwachten, aangezien consumenten voor
duurzame producten of voor producten die maatschappelijk verantwoord zijn geproduceerd doorgaans bereid zijn meer te betalen (Eco-bananen, Max Havelaar-koffie, biovlees), hebben de onderzochte bedrijven geen melding gemaakt van meeromzet welke
het gevolg is van de sociale doelstelling.10
Zowel het volume van de omzet als de prijs waartegen producten in de markt worden
gezet worden volgens de sociaal ondernemers uit het onderzoek niet beïnvloed door de
sociale doelstelling van het bedrijf. In slechts één onderneming (metaalbewerking) is er
9
10

In paragraaf 5.6 besteden we aandacht aan eventuele giften bij de opstart van het bedrijf.
Meeromzet (∆p x ∆q) kan het gevolg zijn van een hogere prijs (∆p), hogere verkoopaantallen (∆q)
of beide.

TNO rapport | 031.21018

30

een aanwijsbare sociale component gevonden in de omzet. Het betreft hier een subsidie
van de vaste opdrachtgever van het bedrijf als compensatie voor leegloop. Bij het schildersbedrijf zijn prijs en volume marktconform, echter de doorlooptijd is langer dan bij
een regulier schildersbedrijf. Hiermee is de kwaliteit van dienstverlening iets lager dan
marktconform, welke niet in de prijs is verdisconteerd. Volgens de ondernemer zou dit
prijsverschil echter nauwelijks merkbaar zijn.
5.5

Financiering opstartkosten
In deze paragraaf bespreken we de wijze waarop de geïnterviewde ondernemers hun onderneming in de opstartfase hebben gefinancierd en welke specifieke problemen zij
daarbij zijn tegengekomen.
Kredietverstrekkers
De meeste ondernemingen hebben in de opstartfase krediet nodig. Met uitzondering van
het schildersbedrijf hebben alle ondernemers in de opstartfase te maken gehad met reguliere banken. De ervaring van deze ondernemers was dat reguliere banken in het algemeen een verhoogd bedrijfsrisico zien wegens de sociale doelstelling en daartoe niet of
minder bereid zijn krediet te verstrekken. Daar waar reguliere banken toch leningen verstrekken gebeurt dat soms tegen een hogere rente. In één geval is waargenomen dat,
wanneer één bank over de brug komt, er meerdere bereid waren krediet te verstrekken
(metaalbewerking). Eén ondernemer (bakkerij) had geen problemen bij de kredietverstrekking. Hij was al bekend bij de betreffende bank en had al veel ondernemerservaring.
Naast commerciële banken zijn ook leningen aangevraagd bij fondsen als Start Foundation. Deze fondsen verstrekken leningen tegen marktconforme of lagere dan marktconforme rentes. Een dergelijke lagere rente kan de hogere rente die bij een commerciële
bank wordt betaald, geheel of deels (metaalbewerking) compenseren. Fondsen stellen
daarbij overigens wel eisen aan de sociale doelstellingen en het inzichtelijk maken van
(maatschappelijk) rendement van de onderneming.
Het metaalbewerkingsbedrijf heeft in aanvulling op commerciële geldleningen, een lening belegd bij de belangrijkste afnemer, tegen een gunstige (marktconforme) rente.
Giften
Het schildersbedrijf heeft haar opstartkosten gefinancierd gekregen als gift door de twee
hoofdafnemers (woningcorporaties) en heeft derhalve geen beroep op banken hoeven
doen. Ook het webdienstenbedrijf heeft een gift gekregen in de vorm van een schenking
van een deel van de benodigde ICT-apparatuur door een ICT-leverancier. Daarnaast
heeft het bedrijf een donatie van het VSB-fonds ontvangen.
Eigen kapitaal
Eén ondernemer (webdiensten) heeft eigen vermogen in de onderneming geïnvesteerd.
Subsidies op bedrijfsniveau
Eén van de ondernemers (webdiensten) heeft subsidies verkregen bij het UWV en de
Sociale Dienst ten behoeve van gebouwaanpassing.

TNO rapport | 031.21018

31

6

Maatregelen ter bevordering van sociaal ondernemerschap

6.1

Inleiding
In dit hoofdstuk bespreken we maatregelen om sociaal ondernemerschap in de context
van arbeidsparticipatie te stimuleren en te faciliteren. Uit het onderhavige onderzoek
blijkt dat veel maatregelen mogelijk zijn. Uit onderzoek naar ervaringen in het buitenland blijkt bovendien dat deze maatregelen er toe kunnen leiden dat meer sociale ondernemingen worden opgericht (Smit e.a., 2008). Om de juiste maatregelen te nemen is het
echter van belang om de Nederlandse context goed in ogenschouw te nemen. Stimulerend overheidsbeleid vindt in het buitenland namelijk niet altijd plaats in het kader van
arbeidsmarktbeleid, maar soms als onderdeel van ondersteuning van het Midden en
Klein Bedrijf (MKB), economische ontwikkeling op het platteland of sociaal ondernemen in het algemeen. De voorwaarden en de bedrijfsvormen die voor ondersteuning in
aanmerking komen, lopen eveneens per land uiteen.
Voor wat betreft het arbeidsmarktbeleid is het daarnaast van belang of de nadruk ligt op
generiek werkgelegenheidsbeleid of op een meer segmenterend beleid. Bij een generieke
beleidskeuze streven overheden naar een volwaardige positie van mensen met een
kwetsbare arbeidsmarktpositie in het reguliere bedrijfsleven. Bij een segmenterende beleidskeuze stimuleren ze de werkgelegenheid van doelgroepen in een speciaal daarvoor
ingerichte omgeving.
Specifiek voor Nederland geldt dat de laatste jaren de nadruk ligt op werk voor mensen
met een afstand tot de arbeidsmarkt bij reguliere werkgevers. Dit geldt voor de uitvoering van de Wwb, Wsw en Wajong. Inmiddels wordt er gewerkt aan een verkenning van
de mogelijkheden voor één regeling voor personen met een afstand tot de arbeidsmarkt
en een daaraan gekoppelde loondispensatie voor werkgevers. Deze maatregelen vinden
plaats in het kader van generiek werkgelegenheidsbeleid, maar ze zijn ook voor sociaal
ondernemers faciliterend (zie paragraaf 6.6).
We gaan achtereenvolgens in op de volgende maatregelen om sociaal ondernemerschap
in de context van arbeidsparticipatie te stimuleren en te faciliteren:
- Het bieden van een garantstelling door de overheid.
- Een voorziening om meerkosten te compenseren.
- Informatie en advies.
- De mogelijkheid om sociale ondernemingen te laten profiteren van social return.
- Uitbouwen van het generieke werkgelegenheidsbeleid.

6.2

Garantiestelling door de overheid
Het is voor sociaal ondernemers om verschillende redenen moeilijk om aan financiering
te komen. Wij raden daarom aan om bij goede ondernemingsplannen de overheid het
risico voor banken te laten beperken door een garantiestelling. Versoepeling zou kunnen
inhouden dat sociaal ondernemers een groter bedrag kunnen lenen onder staatsgarantie,
of dat de staat voor een hoger percentage van de lening garant staat. De regeling zou
uitgevoerd kunnen worden door het agentschap NL van het Ministerie van Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie (www.agentschapnl.nl) en in samenwerking met fondsen
die zich richten op sociale ondernemingen, zoals Start Foundation. Dit agentschap biedt
o.a. ondersteuning aan ondernemers en informatie over investeren, starten en groeien,
waaronder een borgstelling voor MKB kredieten, een garantie ondernemingskredieten en
innovatievouchers. Het ligt voor de hand om de uitvoering van beleid vanuit de overheid
op het gebied van financiering van sociaal ondernemerschap hier onder te brengen en

TNO rapport | 031.21018

32

dan niet alleen voor sociaal ondernemers die opereren in de context van arbeidsparticipatie, maar voor alle sociaal ondernemers (zie paragraaf 3.2).
Speciaal aandachtspunt betreft de ondernemingsvorm bij sociaal ondernemen. Van de
regeling(en) moet zowel door stichtingen als BV’s gebruik gemaakt kunnen worden.
Mocht dat niet te realiseren zijn, dan bevelen wij aan te onderzoeken of een aparte
rechtsvorm voor sociaal ondernemers ontwikkeld kan worden met daaraan gekoppeld
faciliteiten.
6.3

Voorziening compensatie meerkosten
Wij bevelen aan een voorziening te creëren voor compensatie van de meerkosten op organisatieniveau. Uit het onderhavige onderzoek bij sociale ondernemingen blijkt dat die
meerkosten er zijn. De ondernemers krijgen de kosten nu niet vergoed, of pas na veel
moeite en netwerken op persoonlijke titel bij UWV of andere instanties.
De grootste kostenpost zijn personeelskosten voor extra begeleiding 11 en deze meerkostenpost is ook het beste aantoonbaar. Ook het reguliere personeel is minder productief
doordat zij extra begeleiding moet bieden aan doelgroepen. De inzet van verschillende
jobcoaches binnen één bedrijf leidt tot verstoringen bij het productieproces als gevolg
van afwezigheid op verschillende momenten van doelgroepmedewerkers. Sociaal ondernemers hebben voorkeur voor één jobcoach of nemen zelf extra personeel aan specifiek
ten behoeve van de begeleiding. Wij raden daarom aan om als generieke maatregel een
voorziening te creëren voor extra begeleiding, afhankelijk van het aantal doelgroepmedewerkers dat de ondernemer heeft werken.
Ook de meerkosten die samenhangen met het aanpassen van gebouwen, apparatuur, e.d.
zijn goed aantoonbaar. Deze kosten drukken ook de winstgevendheid waardoor banken
minder geneigd zijn een krediet te verstrekken.

6.4

Informatie en advies
Een algemeen probleem is dat sociaal ondernemers niet altijd financiering verkrijgen
omdat zij geen goede plannen indienen. Dat geldt uiteraard ook voor ‘gewone’ ondernemers. Daarom is het lastig om aan te geven in hoeverre dit een specifiek knelpunt voor
sociale ondernemingen is. Uit het onderzoek blijkt echter dat vooral sociaal ondernemers
van het type B behoefte hebben aan informatie en advies, en dat dit tevens de personen
zijn die minder vaak succesvol zijn (zie paragraaf 3.3). Wij raden daarom aan om een
maatregel gericht op het verkrijgen van financiering te koppelen aan advies bij het
schrijven van het ondernemingsplan en het inzichtelijk maken van het (maatschappelijk)
rendement. Een mogelijkheid is om daarbij samenwerking te zoeken met fondsen zoals
Start Foundation en de Noaberfoundation die al op deze wijze ondersteuning bieden.
Aangezien er nog geen algemeen geaccepteerde en eenduidige wijze van (maatschappelijk) rendementsmeting bestaat, zal nader onderzoek daarnaar nodig zijn.
Mochten de initiatiefnemers niet geschikt zijn voor het ondernemen, dan zal dat waarschijnlijk in deze fase al naar voren komen. Er zijn voor ondernemers daarnaast veel
mogelijkheden beschikbaar voor coaching en advies, waar ook sociaal ondernemers gebruik van kunnen maken.
Sociaal ondernemen kan verder gestimuleerd worden door sociaal ondernemers die een
platform of community of practice willen oprichten en daarvoor financiering nodig hebben, een startsubsidie te verstrekken. Aan het onderhavige onderzoek deden enkele sociaal ondernemers mee die los van elkaar initiatieven ontplooien op dit vlak. Zij zouden de
krachten ook kunnen bundelen.

11

Bovenop kosten als gevolg van verminderde productiviteit, die vaak met subsidies op individueel
niveau wel gecompenseerd worden (hoewel niet altijd voldoende of lang genoeg).

TNO rapport | 031.21018

6.5

33

Sociale ondernemingen laten profiteren van social return
Wij bevelen de overheid aan om uit te (laten) zoeken op welke manier sociale ondernemingen meer kunnen profiteren van social return bij het inkoopbeleid van overheden en
andere opdrachtgevers. De overheid kan deze informatie actief uitdragen en tegelijkertijd
zelf het goede voorbeeld te geven. Mogelijke maatregelen zijn verder:
- Meer bekendheid geven aan de voordelen van sociale ondernemingen.
- Bewust inkopen bij sociale ondernemingen en bij aanbestedingen rekening houden
met de sociale bijdrage die deze bedrijven al leveren.
- Aanbestedingen onderverdelen in percelen, zodat kleine bedrijven en dus ook sociale ondernemingen, meer kans krijgen.
- Opdrachtnemers vragen (voor een bepaald percentage van de aanneemsom) werk uit
te besteden aan een sociaal ondernemer.

6.6

Uitbouwen generiek werkgelegenheidsbeleid
Een aantal belemmeringen en behoeften van sociaal ondernemers die opereren in de context van arbeidsparticipatie, hebben andere ondernemers en werkgevers die in meer of
mindere mate personen met een afstand tot de arbeidsmarkt inzetten ook. Het is daarom
aan te raden om naast maatregelingen specifiek gericht op het stimuleren van sociaal
ondernemerschap, ook na te gaan in hoeverre socialer ondernemen bij ‘gewone’ bedrijven kan worden gestimuleerd. Er kunnen immers nog meer werkplekken gecreëerd worden als álle bedrijven voldoende ondersteuning krijgen om mensen met een grote afstand
tot de arbeidsmarkt langdurig in te zetten. We noemen de belangrijkste punten hieronder
die uit het onderhavige onderzoek naar voren komen.
Uniforme en structurele (dus niet tijdelijke) compensatieregeling voor mindere productiviteit
Belangrijk bij het uitbouwen van een generiek werkgelegenheidsbeleid is een goede regeling voor de compensatie van de achterblijvende productiviteit voor álle doelgroepen
waar elke werkgever een beroep op kan doen. Werkgevers kunnen er dan voor kiezen
om een aantal mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt in te zetten of om net zoals
sociaal ondernemers met relatief veel doelgroepen te werken. Van belang is dat het inzetten van mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt mogelijk wordt, zonder dat
de werkgever er op hoeft toe te leggen. Dan kan door de invoering van een structurele
(dus niet tijdelijke) loonsuppletieregeling, loonkostensubsidie of loondispensatie voor de
mindere productiviteit van werknemers. Uiteraard moet de verminderde productiviteit
objectief worden vastgesteld en ontvangt de werkgever alleen compensatie zolang de
werknemer minder productief is.
Informatievoorziening aan werkgevers
Daarnaast raden wij aan om de informatie- en dienstverlening aan werkgevers die open
staan voor werknemers met een afstand tot de arbeidsmarkt in het algemeen te verbeteren. Het zijn namelijk niet alleen sociaal ondernemers die daar behoefte aan hebben. Wel
is het zo dat hoe meer doelgroepen werkgevers inzetten, hoe meer last ze hebben van
gebrekkige informatievoorziening en administratieve rompslomp. Op dit moment wordt
in de provincie Noord-Brabant ervaring opgedaan met dienstverlening aan werkgevers
die mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt willen inzetten binnen het Brabants Expertise Centrum Socialer Ondernemen (www.beso-brabant.nl). Deze aanpak zou landelijk verder uitgerold kunnen worden.

TNO rapport | 031.21018

34

Accountmanager
Voor werkgevers die personen met een afstand tot de arbeidsmarkt aanstellen, is het
daarnaast van belang dat ze bij instanties zoals UWV en gemeenten, steeds met dezelfde
functionaris te maken hebben (accountmanager) en dat deze persoon op de hoogte is van
de specifieke behoeften van sociaal ondernemers.

TNO rapport | 031.21018

35

A Cases
Deze bijlage geeft een korte beschrijving van de bedrijven die zijn bezocht en geanalyseerd in het kader van het onderzoek.
Bedrijf 1 Driekant
Driekant Ambachtscentrum is een biologische bakkerij met een winkel en lunchcafé in
het centrum van Zutphen. In oktober 2010 is tevens Driekant Taartatelier geopend. Driekant combineert reguliere commerciële activiteiten met leerwerktrajecten voor mensen
die (nog) geen aansluiting vinden bij de reguliere arbeidsmarkt. Het bedrijf initieert vanuit de Stichting Driekant Inspireert tevens activiteiten om sociaal ondernemerschap te
stimuleren. De case heeft primair betrekking op de activiteiten van het Ambachtscentrum. Hier zijn ongeveer twintig reguliere vakkrachten in dienst, waaronder enkele personen met een arbeidsbeperking. De reguliere vakkrachten zijn de ‘economische motor’
van het bedrijf, maar zij begeleiden tevens de 20-25 personen die bij Driekant een leerwerktraject volgen. Driekant ontvangt voor het aanbieden van leer-werktrajecten zorgen leergelden (pgb’s, vergoedingen vanuit gemeente).
www.driekant.nl
Bedrijf 2 De Verbinding
De Verbinding is circa 3,5 jaar geleden opgericht als toeleverbedrijf van kozijnen,
schuifpuien en dakkapellen voor Schipper Kozijnen, de vaste afnemer. Het bedrijf telt
drie stafmedewerkers, een floor-manager en circa veertien productiemedewerkers. De
floormanager en productiemedewerkers zijn alle doof dan wel zeer slechthorend. Naast
deze medewerkers maakt het bedrijf gebruik van de diensten van een accountantskantoor
en een externe jobcoach. De Verbinding wil volledig zelfstandig dus zonder subsidies,
anders dan individuele looncompensatie voor de lagere productiviteit van medewerkers,
opereren. Gemiddeld genomen over alle medewerkers wordt de lagere productiviteit
hiermee afgedekt. Voor de extra benodigde medewerkers (jobcoach en floor manager)
wordt jaarlijks subsidie verkregen van het UWV. Medewerkers vallen onder de WIA-,
WAJONG-, WWB- en SW- regeling.
www.deverbindingbv.nl
Bedrijf 3 De Opdrachtenbank
De Opdrachtenbank is een professionele onderneming op het gebied van dienstverlening
en outsourcing van geavanceerde Web-managementdiensten. Uitvoerende medewerkers
vallen alle onder de WIA-, WAJONG- of WWB- regeling en zijn in dienst met behoud
van uitkering voor dat deel dat ze arbeidsongeschikt zijn. De onderneming bestaat uit
een directeur, een bureaumanager en acht medewerkers met een fysieke of psychische
handicap. Verder hanteert het bedrijf het principe van meester-gezel, waarbij de gezellen
(doelgroep) begeleid worden door vier free lance specialisten, voor elk specialisme één.
Momenteel heeft De Opdrachtenbank één vestiging. De Opdrachtenbank heeft de ambitie om in 2015 landelijk speler te worden op het gebied van webdiensten.
www.opdrachtenbank.nl
Bedrijf 4 Packing Plus
Packing Plus is een productiebedrijf gespecialiseerd in het assembleren, inpakken, ompakken en stickeren van artikelen. Ook richt Packing Plus zich op het verzorgen van
mailings. Er werken 42 mensen bij het bedrijf. Naast vier reguliere vakkrachten (waarvan drie in de dagelijkse leiding), zijn dat voor tachtig procent mensen die vanuit een
bijstandsuitkering in dienst worden genomen. Packing Plus ontvangt hiervoor loonkostensubsidie. De rest van de medewerkers bestaat uit mensen die bekend zijn bij het Leger

TNO rapport | 031.21018

36

des Heils. Medewerkers die vanuit de bijstand komen ontvangen bij Packing Plus een
jaarcontract, zij zijn derhalve in dienst bij het bedrijf en ontvangen het minimumloon.
Medewerkers die vanuit het Leger des Heils bij Packing Plus actief zijn, zijn dit al dan
niet vrijwillig. Deze medewerkers ontvangen een vrijwilligersbijdrage van € 6,- per dag
en behouden verder hun uitkering die via het Leger des Heils loopt.
www.packingplus.nl
Bedrijf 5 Houvast
Houvast is een kleine stichting met als doel, het tegen marktconforme tarieven uitvoeren
van klein onderhoud (met name schilderwerk) voor huurders van gebouwen met een
maatschappelijk belang. De stichting heeft, naast een directeur, twee werknemers/meewerkend voormannen in dienst die daartoe elk een team van zes dak- en thuislozen begeleiden, met als nevendoel, deze sociaal en mentaal geschikt te maken voor
uitstroom naar een reguliere baan. De doelgroep werkt met behoud van uitkering; de
kosten voor de stichting zitten in manuren voor werving en selectie, begeleiding, coaching en faciliteren van doorstroom van de doelgroepmedewerkers. De stichting opereert
zonder bedrijfssubsidies. In beperkte mate ontvangt zij subsidie voor sociale begeleiding
van twee doelgroepmedewerkers. Tekorten op de jaarrekening voor zover toe te wijzen
aan begeleiding van de doelgroep worden door twee belangrijke afnemers, die ook hebben voorzien in het benodigde startkapitaal van de stichting.
www.houvastamsterdam.nl

TNO rapport | 031.21018

37

B Literatuur
Bruins A en Regter G. Sociaal ondernemerschap. Verkennend onderzoek naar kenmerken van sociale ondernemers. Zoetermeer: EIM, 2008.
Brouwer P, Smit AA, Wijk van E en Zwinkels W. Social return bij het Rijk. Hoofddorp:
TNO, 2010.
Chan CW, Kasem A en Berckel van A. Kansrijk Ondernemen. Aanbevelingen uit de ervaringen van 22 EQUALprojecten rond ondernemerschap en sociale economie. Nationaal Thematisch Netwerk Ondernemerschap. Eindrapport Equal: Den Haag, 2007.
Commissie Fundamentele herbezinning Wsw. Werken naar vermogen. Den Haag: 2009.
Kievit H, Dijk van G en Spruyt BJ. De stille revolutie van social venturing entreneurs.
In: Holland Management Review: pagina 20 – 25, nummer 120, 2008.
Maretich M en Bolton M. Social enterprise: from definitions to developments in practice. European venture philanthropy association knowledge centre. Londen, 2010.
Parker SC. Social entrepeneurs: A neoclassical theory. Durham University: Durham,
2008.
Peattie, K en Morley A. Social enterprises: diversity and dynamics, contexts and contributions. SEC/ESRC, ESRC Centre for business relationships, accountability, sustainability and society, Cardiff, 2009.
Franssen B en Scholten P. Handboek voor sociaal ondernemen in Nederland. Van Gorcum, 2009.
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Rapportage ondersteuning sociaal
ondernemen in Nederland. Den Haag: Ministerie van SZW, 2006.
Nyssens M. Social enterprise. At the crossroads of market, public policies and civil society. Routledge: London/New York, 2006.
Ministerie van SZW. Iedereen doet naar vermogen mee. Kabinetreactie op het advies
van de commissie Fundamentele herbezinning Wsw. Den Haag: 2009.
Smit AA, Genabeek van J en Klerkx M. Europese ervaringen met sociale economie.
Werk voor gehandicapten en langdurig werklozen in sociale ondernemingen. Hoofddorp: TNO, 2008.
Smit AA en Minderhoud J. Bedrijven met een dubbel doel. Ervaringen van sociale firma’s en vergelijkbare bedrijven. Hoofddorp: TNO, 2003.
Smit AA Penninga M, Fermin B en Andriessen S. Sociale economie en de lokale overheid. Samenwerken met sociale ondernemers als strategie bij het werkgelegenheidsbeleid. Hoofddorp: TNO, 2007.
Smit AA. Effecten project nieuwe ambachtsbedrijven Driekant BV (vertrouwelijk).
Hoofddorp: TNO, 2009.

TNO rapport | 031.21018

38

Social Firms UK. The extra elements: a social firm trainer. 2005.
Vaassen, T. Sociaal ondernemerschap, verkennend onderzoek naar de kenmerken van
sociale ondernemers. Stichting Sociaal Ondernemen/Realize, 2008.
Wijk van E, Andriessen A, Smit AA en Brouwer P. Handleiding social return bij inkoop. Tilburg: Brabants Expertisecentrum Socialer Ondernemen (BESO), 2011.