Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

27 858

Gewasbeschermingsbeleid

Nr. 519

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 oktober 2020
In mijn brief van 25 oktober 2019 (Kamerstuk 27 858, nr. 488) heb ik de
stand van zaken beschreven over het particulier gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Ik heb toen toegezegd u na afronding van de
eindevaluatie van de Green Deal «Verantwoord particulier gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen» te informeren over de mogelijkheden en
de noodzaak van een verbod op dat particulier gebruik. Parallel aan de
uitvoering van de maatregelen uit de Green Deal, zou ik een wetsvoorstel
in procedure brengen, waarin een bevoegdheid wordt gecreëerd om
maatregelen te kunnen stellen aan het particulier gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen.
Met deze brief informeer ik u over de uitvoering van deze toezeggingen.
Vanuit de context rond het onderwerp «particulier gebruik» ga ik in op de
resultaten van de eindevaluatie, mijn inzet voor de komende jaren en de
effecten daarvan voor het wetsvoorstel. De door het RIVM gepresenteerde
conclusie dat het gebruik door particulieren van glyfosaathoudende
bestrijdingsmiddelen met meer dan 70% gereduceerd is, vormt de
hoeksteen van mijn verdere beleid.
In deze brief zal ik daarnaast ingaan op de resultaten van een recent
onderzoek naar de effecten van het geldende verbod op het professioneel
gebruik van gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw, voor het
oppervlaktewater. Ik sluit de brief af met een korte duiding van de laatste
besluiten inzake de beschikbaarheid van desinfectiemiddelen ten tijde van
de coronacrisis.
1. Particulier gebruik
De motie van de leden Ouwehand en Schouw van 4 maart 2014
(Kamerstuk 27 858, nr. 240) verzocht de regering om een verbod op de
verkoop van onkruidbestrijdingsmiddelen op basis van de werkzame stof
glyfosaat aan particulieren. In haar reactie stemde de toenmalige

kst-27858-519
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 27 858, nr. 519

1

Staatssecretaris in met het doel van de motie, namelijk de minimalisering
van de blootstelling van burgers en van het oppervlaktewater door
gewasbeschermingsmiddelen. Als concrete beleidsdoelstelling werd
geformuleerd: een vermindering met ten minste 50% van de verkoop van
glyfosaathoudende onkruidbestrijdingsmiddelen aan particulieren. Indien
dat percentage niet zou worden gehaald, zou een wettelijk gebruiksverbod
worden overwogen (Kamerstuk 27 858, nr. 307).
Een gebruiksverbod voor particulieren bleek in 2016 niet mogelijk. De
Raad van State concludeerde toen in zijn advies over een gebruiksverbod
dat daarvoor een wettelijke grondslag ontbrak. Mijn ambtsvoorganger
kondigde daarom een twee-sporenaanpak aan, die ik heb voortgezet. De
uitvoering van reeds op gang gebrachte niet-wettelijke maatregelen, zoals
de Green Deal Verantwoord particulier gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en een voorlichtingscampagne door Milieu Centraal, zou
worden geïntensiveerd en geëvalueerd. Daarnaast zou een bevoegdheid
voor wettelijke maatregelen (rechtsgrondslag) worden voorbereid
(Kamerstuk 27 858, nr. 370).
De Green Deal, afgesloten in februari 2017, heeft een hoofdrol gespeeld in
de uitvoering van de niet-wettelijke maatregelen. Strekking was vooral de
consument via gerichte voorlichting in de winkel en door aanpassing van
het assortiment, aan te zetten tot het in praktijk brengen van geïntegreerde gewasbescherming. Dat wil zeggen: beginnen met preventie,
vervolgens niet-chemische methoden en als laatste redmiddel
(zorgvuldig) gebruik van toegelaten gewasbeschermingsmiddelen. Ter
ondersteuning van deze aanpak is winkelpersoneel gestimuleerd om
speciale opleidingen te volgen en hebben producenten verpakkingen
verkleind om de kans op overdosering te voorkomen.
Evaluatie en inzet komende jaren
Een concreet voorstel voor een verbod heb ik afhankelijk gesteld van de
resultaten van de eindevaluatie van de Green Deal (Kamerstuk 27 858, nr.
448). De Green Deal voorzag in uitvoering van maatregelen vanaf 2017 en
in de start van een eindevaluatie in het najaar van 2019. Het marktonderzoeksinstituut GfK heeft de feitelijke verkopen van gewasbeschermingsmiddelen over de periode 2014 tot en met 2019 onderzocht en het RIVM
heeft de effecten van de maatregelen op die verkoopcijfers geanalyseerd.
De resultaten van de analyse zijn inmiddels op de website van het RIVM
gepubliceerd1.
Tabel 4.1 van de analyse toont aan dat de verkoop aan particulieren van
onkruidbestrijdingsmiddelen op basis van de werkzame stof glyfosaat
zeer aanzienlijk is gedaald. In de periode voorafgaande aan uitvoering van
de Green Deal, werd 26.486 kilogram glyfosaat (gemiddelde verkoop over
drie jaar, namelijk de periode 2014–2017) verkocht en in 2019 was dat
gedaald tot 7.502 kilogram. Met een reductie van meer dan 70% is de
eerdergenoemde doelstelling (halvering verkoop) ruimschoots gehaald.
De daling van de verkoop van glyfosaathoudende onkruidbestrijdingsmiddelen aan particulieren is ten minste gedeeltelijk toe te schrijven aan de
inzet door de deelnemers aan de Green Deal. Zij hebben voorlichtingsmateriaal ontwikkeld en verspreid, het winkelaanbod uitgebreid met
niet-chemische producten en etiketten vereenvoudigd. Winkelpersoneel
heeft opleidingen gevolgd en producenten hebben verpakkingen verkleind
om de kans op overdosering te voorkomen. Ik waardeer hun inzet op de
verduurzaming van het beheer van tuinen.
1

RIVM-briefrapport 2020–0071; Particulier gebruik van gewasbeschermingsmiddelen (2020);
https://www.rivm.nl/publicaties/particulier-gebruik-van-gewasbeschermingsmiddelen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 27 858, nr. 519

2

Ik ben met hen van mening dat de behaalde resultaten in de toekomst niet
alleen moeten worden behouden, maar dat ook moet worden ingezet op
verdere verduurzaming van de bestrijding van ziekten, plagen en
onkruiden in de tuin. Het einddoel «geen vermijdbaar gebruik» van
gewasbeschermingsmiddelen door particulieren is namelijk nog niet
bereikt. De verkoop van glyfosaathoudende middelen is wel gedaald,
maar de verkoop van middelen met andere werkzame stoffen is toegenomen. Het is met name ongewenst dat ook de verkoop van voor
onkruidbestrijding niet-toegelaten producten, zoals chloor of schoonmaakazijn, fors is gestegen. Aan het gebruik van laatstgenoemde
producten zijn eveneens risico’s verbonden2. In mijn brief van
18 december 2019 heb ik u gemeld dat de NVWA zijn toezicht op de
verkoop en het gebruik van die niet-toegelaten producten in 2020 zou
intensiveren (bijlage bij Kamerstuk 27 858, nr. 503). Dat toezicht zal de
komende jaren worden voortgezet.
Verduurzaming vergt een gedragsverandering. Maatregelen en initiatieven die aansluiten bij de intentie die de meeste mensen hebben om
goed voor hun tuin te zorgen, blijken daarbij goed te helpen. Dat kan
bijvoorbeeld door voorlichting en communicatie door winkelpersoneel op
het moment van aankoop. Op dit moment moet een klant worden
geïnformeerd over de risico’s van het gebruik voor gezondheid en milieu
en over alternatieven met minder risico’s. Ik zal met de brancheorganisaties nagaan of die voorschriften aanscherping of concretisering
behoeven en ik heb gedragsdeskundigen advies gevraagd over de meest
geschikte aanpak om het voor consumenten eenvoudig te maken een
preventieve en niet-chemische aanpak te hanteren. Indien hieruit andere
ideeën dan voorlichting in winkels voortkomen, kunnen die aanvullend
worden uitgevoerd.
De bevindingen uit een recent onderzoek, dat aantoont dat voor de
bestrijding van de meeste ziekten, plagen en onkruiden praktisch
toepasbare «niet-chemische» alternatieven beschikbaar zijn, zullen daarbij
worden betrokken3.
Verder wil ik aansluiten bij initiatieven die brancheorganisaties hebben
ontwikkeld. Het concept «De Levende Tuin» van Tuinbranche Nederland is
een campagne die biodiversiteit in tuinen en openbare ruimtes stimuleert,
evenals een beheer met oog voor bijen, vlinders, vogels en water. De
«Ambitie gewasbescherming particulier gebruik 2020–2024» die de
brancheorganisaties, retail, leveranciers en de stichting Natuur en Milieu
hebben opgesteld, sluit voor het onderwerp «gewasbescherming» aan bij
de principes van een geïntegreerde gewasbescherming en benoemt
concrete acties om het aanbod in tuinwinkels te verduurzamen.
Stand van zaken wetsvoorstel
Omdat ik wil dat de huidige resultaten ook in de toekomst geborgd
kunnen worden, ga ik zorgen voor een wettelijke grondslag die het
mogelijk maakt in de toekomst snel te handelen. Ik zal het op korte termijn
voor advies aan de Raad van State voorleggen. Van de nieuwe
bevoegdheid kan gebruik worden gemaakt indien het nodig is de
gedragsverandering bij particulieren met wettelijke voorschriften te
ondersteunen of als zich relevante nieuwe wetenschappelijke inzichten
zullen voordoen.

2

RIVM Briefrapport 2019–0198; De risico’s van azijn bij de bestrijding van onkruid en groene
aanslag door particulieren (2019)
3
CLM-publicatienummer 1027; Beschikbare chemievrije en chemische methoden en technieken
voor tuinonderhoud door particulieren (september 2020); https://www.clm.nl/publicatie/186/18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 27 858, nr. 519

3

2. Effecten verbod professioneel gebruik
Het adviesbureau Royal HaskoningDHV heeft in 2018 de effectiviteit van
het verbod op het professioneel gebruik van gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw onderzocht. Het onderzoek spitste zich toe op
de ontwikkelingen in concentraties, normoverschrijdingen en vrachten
van glyfosaat, omdat die werkzame stof in de groep onkruidbestrijdingsmiddelen de meeste normoverschrijdingen in oppervlaktewater veroorzaakt. Hoofdconclusie van de analyse was dat op de drinkwaterinnamepunten een afname in glyfosaatconcentraties en normoverschrijdingen in
vergelijking met andere groepen meetpunten aantoonbaar is (Kamerstuk
27 858, nr. 448).
Nader onderzoek om te bepalen of deze positieve trend zich zou voortzetten, maakt aannemelijk dat het verbod op professioneel gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw inderdaad tot een
afname leidt in concentraties voor glyfosaat op de drinkwaterinnamepunten. Ik concludeer dan ook dat het onderzoek, op basis van meetgegevens gedurende de periode april 2016 (inwerkingtreding gebruiksverbod) tot en met juni 2019, laat zien dat het verbod een geschikte
maatregel is, dat zijn vruchten afwerpt. De kwaliteit van het oppervlaktewater dat voor de drinkwaterbereiding wordt gebruikt, is verbeterd.
Het onderzoeksrapport «Addendum bij Effecten van het gebruiksverbod
gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw op oppervlaktewater»
heb ik als bijlage bij deze brief gevoegd4.
3. Stand van zaken desinfectiemiddelen
In mijn brief van 16 juni 2020 (Kamerstuk 25 295, nr. 424) heb ik u
geïnformeerd over de maatregelen die ik heb getroffen om de beschikbaarheid van desinfectiemiddelen ten tijde van deze coronacrisis te
vergroten. Door middel van vrijstellingen zijn niet-regulier toegelaten
desinfectiemiddelen tijdelijk toegelaten tot de Nederlandse markt.
In overleg met het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, het
Landelijk Consortium Hulpmiddelen en de Nederlandse Vereniging van
Zeepfabrikanten is onlangs besloten om voor deze vrijstellingen een
tweede termijn af te geven5. Partijen die gebruik maken van deze
vrijstellingen en ook in de toekomst deze producten op de markt willen
blijven aanbieden, dienen een reguliere toelating aan te vragen bij het
College voor de toelating van Gewasbeschermingsmiddelen en Biociden
(Ctgb). Daarnaast heb ik recentelijk een vrijstelling afgegeven voor het
gebruik van een aantal specifieke desinfectiemiddelen in luchtvaartuigen,
omdat er in Nederland (nog) geen desinfectiemiddelen tegen het
coronavirus zijn toegelaten die door vliegtuigfabrikanten gevalideerd zijn
voor veilig gebruik in vliegtuigen (Stcrt. 2020, nr. 47139). Om de luchtwaardigheid van de toestellen te waarborgen, mogen namelijk alleen
middelen worden gebruikt die zijn toegestaan door vliegtuigfabrikanten.
Dat volgt uit luchtvaartregelgeving. Van de middelen die nu met de
vrijstelling tijdelijk worden toegelaten, zijn de risico’s voor mens en milieu
door het Ctgb beoordeeld.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
S. van Veldhoven-van der Meer

4
5

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
De vrijstellingen zijn gepubliceerd in Stcrt. 2020, nrs. 45753, 45754, 45755, 45757, 45759 en
45761 en ook te raadplegen via www.biociden.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 27 858, nr. 519

4