Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

35 148

Wijziging van de begrotingsstaat van het
Ministerie van Financiën (IXB) voor het jaar 2019
(Incidentele suppletoire begroting Air
France-KLM)

Nr. 3

VERSLAG HOUDENDE EEN LIJST VAN VRAGEN EN
ANTWOORDEN
Vastgesteld 7 maart 2019
De vaste commissie voor Financiën, belast met het voorbereidend
onderzoek van dit voorstel van wet, heeft de eer verslag uit te brengen in
de vorm van een lijst van vragen met de daarop gegeven antwoorden.
De vragen zijn op 1 maart 2019 voorgelegd aan de Minister van Financiën.
Bij brief van 4 maart 2019 zijn ze door de Ministers van Financiën en van
Infrastructuur en Waterstaat beantwoord.
Met de vaststelling van het verslag acht de commissie de openbare
behandeling van het wetsvoorstel voldoende voorbereid.
De voorzitter van de commissie,
Anne Mulder
De adjunct-griffier van de commissie,
Schukkink

kst-35148-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

1

Inleiding
Hierbij sturen wij u de antwoorden op uw vragen in het kader van een
schriftelijk overleg over de Kamerbrief van 26 februari 2019 over de
aankoop van aandelen in Air France-KLM S.A. (Kamerstuk 31 936, nr. 579)
en van een het verslag houdende een lijst van vragen over de Wijziging
van de begrotingsstaat van het Ministerie van Financiën (IXB) voor het
jaar 2019 (Incidentele suppletoire begroting Air France-KLM)(Kamerstuk
35 148). Voor de leesbaarheid en overzichtelijkheid is gekozen voor één
antwoordbrief voor beide schriftelijke overleggen waarin vragen en
antwoorden zijn geclusterd naar onderwerp. Daarnaast sturen wij u een
nota van wijziging op de Wijziging van de begrotingsstaat van het
Ministerie van Financiën (IXB) voor het jaar 2019 (Incidentele suppletoire
begroting Air France-KLM)(Kamerstuk 35 148, nr. 4).
Voor de leesbaarheid en overzichtelijkheid hebben wij gekozen voor
clustering van vragen en antwoorden naar onderwerp:
I.
Publiek belang
II.
Historie
a. Fusie Air France en KLM 2003
b. Staatsgaranties
III.
Besluitvorming aankoop aandelen
a. Proces tot aan besluitvorming
b. Gekozen werkwijze
c. Incidentele suppletoire begroting en budgettaire consequenties
IV.
Wijze van verwerven
a. Moment van verwerven
b. Wijze van verwerven aandelen (o.a. techniek en kosten)
V.
Relatie Frankrijk
VI.
Toekomstige invulling aandeelhouderschap
a. Invloed en zeggenschap
b. Vervolgstappen
VII. Consequenties deelnemingenbeleid
VIII. Klimaat en milieu
IX.
Overig
I. Publiek belang
De D66-fractie vraagt wat het kabinet precies ziet onder het publiek
belang. De leden van de fracties van D66, VVD vragen of het kabinet
inzicht kan geven in de maatschappelijke baten van KLM en Schiphol van
de afgelopen jaren en op welke manier KLM en Schiphol bijdragen aan de
Nederlandse economie en arbeidsmarkt? De leden van de CDA- en
PvdA-fractie vragen hoe de hubfunctie wordt veiliggesteld.
Het publieke belang dat met KLM is gemoeid betreft primair de internationale bereikbaarheid van Nederland. Voor de netwerkkwaliteit op
Schiphol is KLM met zijn hub-model van cruciaal belang. Het uitgebreide
netwerk op Schiphol is van groot belang voor de internationale bereikbaarheid, vestiging van bedrijven, de werkgelegenheid en de Nederlandse
economie breed. Daarnaast wordt door dit uitgebreide netwerk voorzien
in een sociaal maatschappelijke behoefte; het biedt Nederlandse burgers
de mogelijkheid om vanuit Nederland naar vele bestemmingen in de
wereld te kunnen reizen.
De bijdrage van Schiphol aan de Nederlandse economie en de arbeidsmarkt is door Decisio (2015) onderzocht. Uit dit onderzoek blijkt dat de
luchtvaart- en luchthavenactiviteiten op en rond Schiphol in 2013 meer
dan 113.000 banen opleverde. Deze zijn goed voor een toegevoegde
waarde van € 9 miljard (2013). Hierbij gaat het om de directe werkgele-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

2

genheid van deze activiteiten plus de indirecte achterwaartse werkgelegenheid ofwel de banen bij toeleveranciers. Daarnaast is er een breder
economisch belang van Schiphol. Dit is de indirecte voorwaartse bijdrage:
gerelateerd aan de bedrijven die zich in Nederland vestigen onder andere
vanwege het uitgebreide routenetwerk van Schiphol. Ook is Schiphol van
belang voor de toerismesector en de internationale congressector en
biedt de nabijheid van de luchthaven met zijn uitgebreide routenetwerk
voordelen voor Nederlanders die (rechtstreekse) internationale vliegreizen
willen maken. Decisio geeft in afstemming met onder meer het Centraal
Planbureau aan dat dit bredere economische belang niet goed in cijfers is
uit te drukken. Het effect van Schiphol is immers niet te isoleren.
Het wegvallen van de hubfunctie van Schiphol zou de internationale
bereikbaarheid van Nederland ernstig schaden. Onderzoek van SEO uit
2015 schatte in dat dan 40% van het verkeer zou verdwijnen en dan vooral
de intercontinentale bestemmingen. Dit komt omdat Schiphol het
uitgebreide bestemmingennetwerk in grote mate heeft te danken aan het
hub-netwerk van KLM en veel groter is dan wat op basis van de thuismarkt te verwachten is. Het negatieve welvaartseffect voor enkel de
Nederlandse reizigers bedraagt volgens SEO circa 600 miljoen euro per
jaar. Deze welvaartsafname treedt vooral op als gevolg van hogere
reiskosten en langere reistijden voor passagiers naar andere luchthavens.
Daarnaast dalen de werkgelegenheid en de toegevoegde waarde die
gepaard gaan met Schiphol volgens SEO met circa de helft als de
hubfunctie vervalt. Dit zijn de onmiddellijke effecten die direct na de
afname van de hubfunctie optreden.
In de brief van de Minister van Infrastructuur en Waterstaat aan uw Kamer
(Kamerstuk 31 938, nr. 574) is aangegeven dat het kabinet eraan hecht om
de beschikbare capaciteit op Schiphol in te zetten om de hubfunctie van
Schiphol maximaal te ondersteunen. Daarom wordt gewerkt aan een
aanpak van sturingsmogelijkheden om zo te kunnen sturen op netwerkkwaliteit binnen de verdeling van schaarse luchthavencapaciteit.
Nederland kan nu invloed uitoefenen als aandeelhouder van AIR
FRANCE-KLM en KLM, als vergunningverlener voor landingsrechten en de
exploitatievergunning van KLM, via het benoemingsrecht van een
commissaris in Air France-KLM en via overleg met de directies van Air
France-KLM en KLM en met de Franse staat. Ook hebben we de verlengde
staatsgaranties, die op dit moment eenzijdig opzegbaar zijn door Air
France-KLM met inachtneming van een opzegtermijn van 9 maanden.
Zoals genoemd in de Kamerbrief van 26 februari jl. (Kamerstuk 31 936,
nr. 579), zijn we in gesprek met Air France-KLM over versterking en zal dit
worden meegenomen in de afgesproken werkgroep met de Franse staat.
De leden van de D66-fractie vragen op welke wijze het publiek belang
wordt gediend bij de aankoop van de aandelen in Air France KLM. Op
welke manier helpt dit precies het Nederlands publiek belang?
Het uitgebreide netwerk is van groot belang voor de internationale
bereikbaarheid, vestiging van bedrijven, de werkgelegenheid en de
Nederlandse economie breed. Voor de netwerkkwaliteit op Schiphol is
KLM met zijn hub-model van cruciaal belang, met 63% van het aantal
vluchten en ca. 70% van het totaal aantal bestemmingen inclusief
(Skyteam)partners op Schiphol.
Met het aandelenbelang in Air France-KLM is er invloed en formele
zeggenschap op het hoogste niveau (in de Air France-KLM-holding), wat
een belangrijke aanvulling is om het publieke belang te borgen, zoals in
de Kamerbrief van 26 februari jl. genoemd. Dit naast de staatsgaranties en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

3

andere afspraken die in het verleden zijn gemaakt om de publieke
belangen te borgen.
De leden van de D66-fractie vragen op welke wijze het kabinet gaat
borgen dat er niets verandert in de rol van de Nederlandse staat als
onafhankelijke maker van luchtvaartbeleid? De leden van de GroenLinksfractie vragen daarnaast of het publieke belang ook geborgd kan worden
door beter grip te krijgen op de slotverdeling van Schiphol.
Het aandeelhouderschap in Air France KLM heeft geen gevolgen voor het
Nederlandse luchtvaartbeleid, evenmin als het huidige aandelenbelang
van de Nederlandse Staat in KLM dat heeft. De Staat heeft niet de intentie
en ook niet de instrumenten om zich met de bedrijfsvoering van ondernemingen te bemoeien waarin de Staat een aandelenbelang heeft. Verder
bieden internationale, EU en nationale wetgeving geen ruimte voor een
voorkeursbehandeling van luchtvaartmaatschappijen waarin de Staat een
aandelenbelang heeft, als de Staat dat al zou willen. Ook het Europese en
nationale mededingingsbeleid bieden waarborgen om luchtvaartmaatschappijen non-discriminatoir te behandelen.
De slots worden verdeeld op een transparante en non-discriminatoire
wijze conform de EU slotverordening door een onafhankelijke slotcoördinator. Bij de verdeling van slots gelden de verdelingscriteria die volgen uit
de slotverordening. De Minister van IenW spant zich in om binnen de
bestaande kaders te zoeken naar sturingsmogelijkheden.
De leden van de SP-fractie willen graag een reactie van de regering op het
rapport van de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (Mainports
voorbij) waaruit het belang van Schiphol zeker blijkt, maar ook duidelijk
maakt dat vrachtverkeer belangrijk is voor de werkgelegenheid en dat het
aantal vrachtvluchten juist daalt.
In het rapport Mainports voorbij geeft de Raad voor de Leefomgeving en
Infrastructuur aan dat een rijk aanbod aan bestemmingen aantrekkelijk is
voor hoofdkantoren, activiteiten in de dienstensector en logistieke
bedrijvigheid rond hoogwaardige en verse vracht en dat Schiphol zich
met behulp van KLM heeft ontwikkeld tot een luchtvaarthub met in
Europa – na Frankfurt – de meeste internationale verbindingen. Schiphol
blijft volgens de Raad dan ook een cruciaal element voor het Nederlandse
vestigingsklimaat. De Raad onderstreept in het rapport ook expliciet het
belang van de mainports, zowel in termen van economische structuur als
voor de ruimtelijke inrichting. Daarbij wordt ook verwezen naar het belang
voor de werkgelegenheid en het aandeel van de mainports in het BNP.
Wel zijn de mainports minder dominant geworden, waarbij de Raad
verwijst naar het belang van andere aspecten zoals de digitale infrastructuur. De Raad geeft echter ook aan dat een luchthaven massa nodig
heeft om aantrekkelijk te zijn. Dit is ook van belang in relatie tot het
vrachtverkeer, daarbij kan worden opgemerkt dat meer en meer vracht
wordt vervoerd in de belly van (lijn)vluchten. Ook de vrachtsector is dus
gebaat bij een sterke luchthaven met een groot netwerk aan bestemmingen. De bijdrage die de luchtvracht op Schiphol levert aan de
werkgelegenheid wordt op dit moment onderzocht. De resultaten van dit
onderzoek worden voor de zomer verwacht.
Voorts zouden de leden een reactie willen krijgen op de trend dat er meer
met kleinere vliegtuigen rechtstreeks (point to point) gevlogen gaat
worden en dat daarmee de hub-luchthavens minder interessant worden.
Hoe is deze trend meegewogen in de besluitvorming?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

4

Technologische ontwikkeling maakt het mogelijk om op grotere afstanden
direct te vliegen tussen luchthavens op routes met voldoende verkeersaanbod, in plaats van via een hub. Daarnaast kunnen er nieuwe bestemmingen aan het hubnetwerk worden toegevoegd dankzij de nieuwe
toestellen. Er vindt op die manier een continue aanpassing plaats van het
netwerk dat een hubcarrier aanbiedt. In het kader van de totstandkoming
van de luchtvaartnota zullen de verschillende trends en ontwikkelingen
verder in kaart worden gebracht. Maar gesteld kan worden dat te
verwachten is dat het hubmodel naast mogelijke andere modellen van
groot belang blijft. Gezien de schaarste op Schiphol en andere grote
luchthavens zal de trend naar grotere vliegtuigen waarschijnlijk
doorzetten en daarbij zijn ook dikke vervoersstromen via hubluchthavens
belangrijk.
De leden van de 50PLUS-fractie vragen de regering uiteen te zetten op
welke wijze en in welk tempo vluchten en landingsrechten van Schiphol
naar Parijs kunnen worden verplaatst. In welke mate bieden de luchtvaartverdragen van Nederland bescherming tegen overplaatsing van vluchten
naar Parijs en hoe lang kan Nederland dat dan tegenhouden? Klopt het
dat Frankrijk na enige tijd dit toch kan doorzetten?
Nederland heeft met ruim 130 landen bilaterale luchtvaartovereenkomsten afgesloten. Op basis van deze luchtvaartovereenkomsten mogen
alleen EU luchtvaartmaatschappijen die in Nederland gevestigd zijn
gebruik maken van de overeengekomen landingsrechten. Daarbij dienen
de luchtvaartmaatschappijen zich te houden aan het routeschema van
deze luchtvaartovereenkomsten en zijn verplicht de vluchten te laten
beginnen en/of eindigen in Nederland. Deze landingsrechten kunnen dus
niet verplaatst worden naar Parijs.
De EU heeft verschillende EU-brede luchtvaartovereenkomsten afgesloten
met derde landen. Onder deze verdragen zouden de vluchten en landingsrechten van Schiphol naar Parijs verplaatst kunnen worden, omdat deze
luchtvaartovereenkomsten flexibeler bepalingen kennen. Ook zou Air
France KLM ervoor kunnen kiezen om bepaalde KLM vluchten die nu
onder Nederlandse landingsrechten vanaf Schiphol worden uitgevoerd,
door Air France te laten uitvoeren onder Franse landingsrechten vanaf
Parijs Charles de Gaulle.
Met de (verlengde) staatsgaranties is afgesproken dat KLM en Air France
ieder hun eigen hubnetwerk onderhouden van respectievelijk Schiphol en
Parijs Charles de Gaulle. Het verplaatsen van vluchten en landingsrechten
zou hiermee in strijd zijn met de staatsgaranties, zoals in 2010 per
Memorandum of Understanding is herbevestigd en de toezeggingen van
Air France KLM over het in stand blijven van deze staatsgaranties. De
staatsgaranties zijn eenzijdig opzegbaar door Air France-KLM met
inachtneming van een termijn van 9 maanden. Daarmee bieden deze
afspraken te weinig zekerheid voor de toekomst en heeft het kabinet te
weinig invloed om het Nederlandse belang goed te kunnen behartigen.
II. Historie
A. Fusie Air France en KLM 2003
De leden van de PVV- en D66-fractie willen weten welke afspraken met het
samengaan van Air France en KLM tot Air France-KLM zijn gemaakt over
het publieke belang en welke afspraken er zijn gemaakt over de samenwerking tussen Air France, KLM en de Franse en Nederlandse staat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

5

De Kamer is over de fusie in 2003 uitvoerig geïnformeerd. Verwezen wordt
naar de brief aan uw Kamer van 30 september 2003 (Kamerstuk 29 232,
nr. 1). Daarin wordt toegelicht welke afspraken, waaronder de zgn.
staatsgaranties, zijn gemaakt tussen de Nederlandse staat en de fusiepartijen om de publieke belangen betreffende de netwerkkwaliteit en
internationale markttoegang (verkeersrechten) van KLM te behouden. Ook
wordt de gekozen structuur van de gefuseerde onderneming toegelicht
die nodig was om de Nederlandse verkeersrechten te behouden onder
bilaterale en Europese luchtvaartverdragen. Daarbij wordt tevens de
samenwerkingsovereenkomst genoemd die tussen de Franse en
Nederlandse overheid is afgesloten over onderlinge coördinatie en
wederzijdse ondersteuning inzake Air France KLM.
Bij de voorbereiding van de fusie is tussen Frankrijk en Nederland een
overeenkomst gesloten (Verklaring van Overeenstemming) inzake
onderlinge coördinatie en wederzijdse bijstand met betrekking tot de
nieuwe Air France KLM groep. De twee landen komen kort samengevat
daarin overeen elkaar te informeren over beleidskwesties die Air France
KLM raken en elkaar bijstand te verlenen in het geval van problemen
inzake de verkeersrechten en markttoegang van Air France en KLM.
Verder is daarbij afgesproken om met elkaar te overleggen over het EU
luchtvaartbeleid, met name het externe EU luchtvaartbeleid. Ook
bevestigde Frankrijk dat het belang van de Franse staat naar minder dan
20% zou worden teruggebracht. Verder werd door Frankrijk toegezegd om
in de Air France KLM aandeelhoudersvergadering als aandeelhouder te
stemmen voor de benoeming van een vertegenwoordiger van de
Nederlandse Staat in de Board of Directors. Ook zijn afspraken
opgenomen over evenredige afbouw van de aandelenbelangen van de
Franse staat in Air France (later Air France KLM) en van de Nederlandse
staat in KLM. Daarnaast werd afgesproken een bilateraal belastingverdrag
af te sluiten om het recht van Nederland te borgen om de activiteiten van
KLM te kunnen belasten.
Voorts vragen de leden van de PVV-fractie of de Minister kan concretiseren op welke wijze deze samenvoeging voor KLM goed heeft uitgepakt,
in termen van omzet, aantal passagiers en netwerkverbindingen. Hoe
hoog was de omzet vóór 2003 en hoe hoog is deze nu? Kan de Minister
dezelfde vergelijking maken voor het aantal passagiers en netwerkverbindingen?
In het boekjaar april 2001 t/m maart 2002 vervoerde KLM 16 miljoen
passagiers en de omzet was € 6.532 miljoen. In 2017 waren dat 33 miljoen
passagiers en bedroeg de omzet € 10.340 miljoen.
Na de fusie van Air France en KLM is de ontwikkeling van het routenetwerk van Air France en KLM op Parijs Charles de Gaulle en Schiphol
gemonitord. Uit de monitor netwerkkwaliteit en staatsgaranties 2018,
welke u binnenkort krijgt toegestuurd, blijkt dat het netwerk van KLM zich
sinds 2004 op Schiphol veel sterker heeft ontwikkeld dan Air France op
Parijs Charles de Gaulle. De directe connectiviteit (aantal directe verbindingen) van KLM steeg op Schiphol gemiddeld met meer dan 2 procent
per jaar, op Parijs Charles de Gaulle daalde de directe connectiviteit met
gemiddeld meer dan een half procent per jaar. Hiermee bood KLM in 2018
vanaf Schiphol meer dan 33 procent meer directe connectiviteit aan dan in
2004, terwijl de directe connectiviteit van Air France op Parijs Charles de
Gaulle op slechts 91 procent van het niveau van 2004 lag.
De leden van de D66-, SP- en 50PLUS-fractie vragen welke lessen het
kabinet heeft getrokken uit de geschiedenis rondom de fusie(afspraken)
van 2003 om de huidige stap goed te kunnen beoordelen. De leden van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

6

50PLUS-fractie vragen specifiek waarom er destijds geen gelijkwaardig
belang in de holding is genomen.
In de brief van 30 september 2003 (Kamerstuk 29 232, nr. 1) waarmee de
Kamer is geïnformeerd over de fusie tussen Air France en KLM worden de
achtergronden van de fusie toegelicht. Gewezen werd op de toenemende
samenwerking, concentratie en schaalvergroting in de luchtvaartsector,
mede ingegeven door de slechte financiële resultaten als gevolg van
overcapaciteit en lage marges en ook liberalisering. De toekomst voor (het
toen slecht renderende) KLM in een standalonescenario zou gezien het
ontstaan van enkele grote allianties, weinig rooskleurig zijn, ook bij
voortzetting van de samenwerking met het toenmalige Northwest
Airlines. Onder die omstandigheden heeft KLM gekozen voor aansluiting
bij Air France en daarmee voor de Skyteamgroep. KLM heeft daarbij
gekozen voor samenwerking in de vergaande vorm van een fusie. KLM
wees erop dat deze vorm de beste mogelijkheden biedt voor het behalen
van synergie-voordelen aan zowel de opbrengsten- als kostenkant.
Bovendien bood een fusie meer zekerheid op de langere termijn voor
continuering van de samenwerking dan een alliantie. Overigens heeft
KLM destijds ook uitvoerig de mogelijkheden voor samenwerking met
andere partijen bekeken.
In de samenwerkingsovereenkomst die bij de voorbereiding van fusie
tussen Air France en KLM in 2003 is afgesloten tussen de Franse en
Nederlandse overheid is ook een afspraak opgenomen over evenredige
afbouw van de aandelenpakketten. Daarbij ging het om het toen nog
bestaande belang van 54% van de Franse staat in Air France en het belang
van 14% dat de Nederlandse staat toen nog in KLM had. De afspraak hield
in dat wanneer de Franse staat dit belang in Air France (wat later een
zelfde belang in Air France-KLM werd) zou verminderen, de Nederlandse
staat het belang in KLM met een evenredig percentage zou terugbrengen.
Dit is ook gebeurd, waardoor het belang van de Nederlandse staat is
teruggebracht tot 5,9%. De Franse staat heeft nu een belang van 14,3% in
Air France-KLM.
Zoals in de eerder genoemde brief van 30 september 2003 (Kamerstuk
29 232, nr. 1) valt te lezen was het de bedoeling om zowel het belang van
de Franse staat als van de Nederlandse staat verder terug te brengen. Er is
toen niet overwogen om op holding niveau te participeren. Op het
moment van de fusie had de Nederlandse staat nog een aandeel van 14%
in KLM en is dit in de loop van de jaren teruggebracht naar 5,9%. De
gemaakte afspraken uit 2003 moeten gezien worden vanuit het perspectief
dat KLM op dat moment een slecht renderende onderneming met slechte
vooruitzichten voor de toekomst.
B. Staatsgaranties
De leden van de fracties van PVV, D66 en 50PLUS hebben vragen gesteld
over de staatsgaranties, en de gevolgen hiervoor van het aankopen van
een aandelenbelang in Air-France-KLM.
De Nederlandse Staat heeft aan goedkeuring van de fusie in 2003
voorwaarden verbonden om de publieke belangen die met KLM zijn
gemoeid te borgen. Dat betrof de netwerkkwaliteit en het zekerstellen van
de markttoegang (luchtvaartrechten). De afspraken die toen zijn gemaakt
zijn het resultaat van een onderhandelingsproces waarbij een deel van de
afspraken met de staat in de tijd gelimiteerd was (vijf of acht jaar).
Vanwege de grote dynamiek in de luchtvaartsector en economie was het
niet haalbaar om heel specifieke afspraken over bijvoorbeeld het
routenetwerk voor onbepaalde tijd vast te leggen. Niettemin is op initiatief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

7

van de Nederlandse staat ook een aantal aflopende afspraken in 2010
verlengd voor onbepaalde tijd, zij het met de mogelijkheid voor Air France
KLM om deze met inachtneming van een opzegtermijn van 9 maanden op
te zeggen.
Toentertijd is onder lastige omstandigheden een pakket afspraken tot
stand gekomen dat in die periode voldoende leek en de eerste periode
ook voldoende is gebleken. Immers de fusie met Air France heeft KLM,
Schiphol en de Nederlandse economie veel goeds gebracht. De jaarlijkse
monitor netwerkkwaliteit en staatsgaranties van SEO laat dit tevens zien.
Zo ook de resultaten van KLM; de fusie heeft veel extra klanten
opgeleverd en geleid tot kostenbesparing.
De laatste jaren hebben we echter moeten constateren dat de bestaande
afspraken te weinig zekerheid bieden voor de toekomst en we te weinig
invloed hebben om het Nederlandse belang goed te kunnen behartigen.
Daarom is aandelenbelang van de Nederlandse staat in Air France KLM
belangrijk om zo meer invloed en formele zeggenschap op het niveau van
de holding Air France KLM te krijgen.
De Kamer is in 2010 uitvoerig geïnformeerd over de verlenging van de
staatsgaranties. Verwezen wordt naar de brief aan uw Kamer van 26 mei
2010 (Kamerstuk 29 232, nr. 6) en beantwoording van Kamervragen
hierover van 7 september 2010 (Kamerstuk 29 232, nr. 8). Op initiatief van
de Nederlandse overheid zijn belangrijke staatsgaranties verlengd.
Samengevat zijn de belangrijkste staatsgaranties die thans nog gelden:
• KLM blijft in Nederland gevestigd en heeft hier de thuisbasis;
• KLM houdt bestaande operationele en ander Nederlandse vergunningen en zet zich in bestaande routevergunningen te behouden;
• Air France KLM opereert met een multi-hub systeem met Schiphol en
Parijs Charles de Gaulle als hubs en hoekstenen.
Zoals eerder gemeld zijn deze afspraken eenzijdig opzegbaar door Air
France-KLM met inachtneming van een opzegtermijn van negen
maanden.
Niet verlengd is een afspraak over een lijst intercontinentale sleutelbestemmingen waarop KLM in principe zou moeten blijven opereren (met
daarbij een aantal mogelijkheden om deze toch te schrappen bij bepaalde
omstandigheden). Vanwege de dynamiek in de luchtvaart en wisselend
economisch belang van bestemmingen was het niet wenselijk deze
afspraak te verlengen.
Zoals ook in de Kamerbrief van 26 februari jl. genoemd, is het kabinet in
gesprek met Air France-KLM over versterking van de staatsgaranties en
hopen we de komende tijd verdere stappen te zetten.
III. Besluitvorming aankoop aandelen
A. Proces tot aan besluitvorming
De leden van de VVD-, D66-, GroenLinks-, PvdA-, PvdD-, PVV-fractie
vragen naar de oordeels- en besluitvorming sinds 2014 door de betrokken
departementen over het borgen van het publieke belang dat gemoeid is
met KLM en de hub-functie van Schiphol. De leden van deze fracties
vragen ook naar het overleg sinds 2014 over dit onderwerp binnen het
kabinet, en met de Franse overheid. De leden van de fractie van 50PLUS
vragen expliciet of het belang van de Franse staat is aangeboden voor de
gespreken met AccorHotels. De leden van de SP-fracties willen een
overzicht van de contacten die er zijn geweest. De leden van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

8

CDA-fractie willen een overzicht van de belangen van andere Europese
lidstaten in (nationale) vliegtuigondernemingen.
In 2014 is na het uitkomen van slechte 3e kwartaalcijfers van Air
France-KLM een (vertrouwelijke) interdepartementale werkgroep
luchtvaart opgericht van de departementen Economische Zaken,
Financiën en Infrastructuur en Milieu en Algemene Zaken. De werkgroep
had tot doel te onderzoeken hoe het publieke belang van het
hoogwaardige intercontinentale bestemmingennetwerk vanaf Schiphol
dat met KLM gemoeid was voldoende gewaarborgd was en te kijken hoe
dit het best gedaan zou kunnen worden. Het bewaken van de hub-functie
van Schiphol was nadrukkelijk een onderdeel hiervan.
In de beginfase zijn alle mogelijke scenario’s geanalyseerd, zoals een
zelfstandig voortbestaan van Air France-KLM, betrokkenheid van een
nieuwe partner, marginalisering van de positie van KLM binnen Air
France-KLM, samenloop met ontwikkelingen bij luchtvaartmaatschappijen
met lage kosten en uit het midden oosten, etc.
Belangrijke conclusie was dat KLM de beste toekomst heeft binnen de
holding Air France-KLM. Om deze reden is de inzet om:
1. Duurzame afspraken te maken over het netwerk op Schiphol (voortbouwend op de zogenoemde Staatsgaranties);
2. Een gebalanceerde governance met voldoende invloed en zeggenschap voor KLM en die recht deed aan het belang en de bijdrage van
KLM aan de holding; en
3. Aan te dringen om het ontwikkelen van een concurrerende strategie op
het niveau van de holding.
De afgelopen jaren heeft zowel het vorige als huidige kabinet langs deze
lijnen de vinger aan de pols gehouden en intensieve gesprekken gevoerd
met zowel de Franse overheid, als Air France-KLM en KLM. Hierbij was
steeds het doel om langs de hierboven beschreven inzet het Nederlandse
publieke belang dat met KLM gemoeid is beter te borgen. De Tweede
Kamer is hier de afgelopen jaren op verschillende momenten per brief of
in debatten over geïnformeerd naar aanleiding van de diverse contacten.
In deze periode, vooral sinds medio 2017, nam de werkgroep waar dat
steeds meer besluitvorming over de strategie van de onderneming op
holding niveau plaats ging vinden. Tegelijkertijd werd zowel de Nederlandse staat als KLM onvoldoende betrokken werden bij belangrijke
ontwikkelingen.
Zo is het kabinet niet geconsulteerd over de strategische samenwerking
met Delta Airlines en China Eastern Airlines. De toenmalig Minister van
Financiën is hier kort voor bekendmaking slechts over geïnformeerd. Op
28 juli 2017 is de Kamer per brief geïnformeerd over deze strategische
samenwerking (Kamerstuk 31 936, nr. 392). In deze brief is ook opgemerkt
dat Nederland geen aandeelhouder was van de holding Air France-KLM
en dat Nederland dan ook geen zeggenschap had over deze strategische
ontwikkeling. Deze ontwikkeling in de zomer van 2017 was de directe
aanleiding voor het vorige kabinet om te onderzoeken of een aandelenparticipatie in de holding Air France-KLM door de Nederlandse staat mogelijk
was. De aanpak was toen om in goed overleg met de Franse staat en Air
France-KLM tot een participatie te komen, waarbij de Nederlandse staat
kapitaal in zou brengen en er tegelijk duurzame afspraken gemaakt
zouden worden over o.a. het netwerk op Schiphol en de governance. De
toenmalig Minister van Financiën heeft daartoe veel inspanningen
geleverd en intensieve gesprekken gevoerd met zowel de Franse Minister
van Economie en Financiën als de toenmalig bestuursvoorzitter van Air

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

9

France-KLM. Een aandelenparticipatie was op dat moment lastig,
grotendeels doordat Air France-KLM de grote kapitaaltransactie met Delta
Airlines en China Eastern Airlines aan het afronden was. Hierover is toen
ook contact geweest tussen de Minister-President en de Franse president.
Het nieuwe kabinet is vanaf de start met dezelfde inzet (afspraken over het
netwerk, governance en strategie van de holding) in gesprek gebleven
met de Franse overheid en Air France-KLM. Het nemen van een aandelenbelang werd hierbij besproken als een middel om deze inzet voor elkaar te
krijgen. De voortgang die werd geboekt op de verschillende onderdelen
gaf het kabinet onvoldoende vertrouwen dat het publieke belang dat met
KLM gemoeid is voldoende kon worden geborgd.
Op 4 mei 2018 maakte bestuursvoorzitter Janaillac bekend dat hij op zeer
korte termijn zijn voorzitterschap zou neerleggen na een teleurstellend
verlopen raadpleging onder de werknemers van Air France. Vlak daarna
bleek dat AccorHotels belangstelling had getoond voor het aandelenbelang van de Franse Staat en dat er gesprekken waren gevoerd tussen
vertegenwoordigers van de Franse staat en AccorHotels. Dit pakket is toen
niet aan Nederland aangeboden. Ook in dit geval is de Nederlandse staat
niet geconsulteerd over de mogelijke verkoop van de aandelen Air
France-KLM door de Franse staat.
Na het aantreden van de nieuwe bestuursvoorzitter van Air France-KLM
(de heer Smith) eind september 2018, heeft het kabinet de gesprekken met
de Franse staat en Air France-KLM geïntensiveerd. Parallel aan deze
gesprekken heeft het kabinet in noodzakelijkerwijs zeer kleine kring en
onder grote vertrouwelijkheid de optie van aandelenverwerving op de
beurs verder uitgewerkt. Sinds december 2018 zijn de Minister-President
en de Ministers van Financiën, Economische Zaken en Klimaat en
Infrastructuur en Waterstaat een groot aantal keer bijeengekomen met het
oog op zorgvuldige oordeels- en besluitvorming. Uiteindelijk is op
15 februari 2019 in de ministerraad het besluit genomen om een aandeel
in Air France-KLM te verwerven, waarbij de Minister-President en de
Ministers van Financiën en Infrastructuur en Waterstaat het mandaat
hebben gekregen exacte startdatum te bepalen.
De leden van de SP hebben gevraagd om een overzicht van de contacten
met de Franse staat. Onderstaand overzicht geeft de belangrijkste
gesprekken weer die er sinds augustus 2017 hebben plaatsgevonden:
a. Periode aug 2017-nov 2017
Minister Dijsselbloem heeft in augustus de Minister van Economie en
Financiën bezocht om over een Nederlandse participatie te spreken;
daarnaast is dit onderwerp ook ter sprake gekomen bij informele
ontmoetingen en marge van Ecofin-bijeenkomsten. Minister-President
Rutte heeft de Franse president op de hoogte gesteld van de Nederlandse
belangstelling om te participeren in de holding.
b. Periode jan 2018-dec 2018
In het voorjaar van 2018 heeft Minister Hoekstra naar aanleiding van de
ontwikkelingen rondom Air France-KLM en daarna AccorHotels meerdere
malen (zowel fysiek als telefonisch) contact gehad met de Franse Minister
van Economie en Financiën. Hij heeft het daarbij ook gehad over de
borging van de gezamenlijke publieke belangen, een mogelijke aandelenparticipatie en heeft hij benadrukt dat het noodzakelijk is dat Air
France-KLM concurrerender wordt. Minister van Nieuwenhuizen heeft
veelvuldig contact (ook fysiek en telefonisch) gehad met haar Franse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

10

college Borne. In de daaropvolgende periode heeft ambtelijk Financiën het
contact met de Franse staat voortgezet en is er een Frans-Nederlandse
werkgroep over de gezamenlijke borging van de publieke belangen
opgezet. Zowel op ministerieel niveau als op ambtelijk niveau is het
contact intensief geweest.
c. Periode jan 2019-20 februari 2019
Naar aanleiding van de verschillende discussies omtrent de governance
van Air France-KLM heeft Minister Hoekstra opnieuw meerdere malen
contact gehad met de Franse Minister van Economie en Financiën en
heeft hij zijn zorgen geuit over de huidige situatie en dat de Nederlandse
staat alle mogelijke maatregelen overwoog indien de voortgang niet
verbeterde. Minister van Nieuwenhuizen heeft in deze periode veelvuldig
contact gehad met Air France-KLM over een mogelijke versterking van de
staatsgaranties.
Op de vraag van de CDA-leden naar de participaties van andere lidstaten
kan het volgende overzicht worden gegeven.
Maatschappij

land

percentage

SAS

Zweden
Denemarken
Polen
Finland
Portugal
Luxemburg

14,8
14,2
99,8
55,8
50,0
39,1

LOT
Finnair
TAP
Luxair

De leden van de 50PLUS-fractie vragen of de regering een toelichting kan
geven – aansluitend op de brief van 26 februari – op de gehele voorgeschiedenis vanaf de overname van KLM door Air-France. Kan worden
toegelicht waarom de regering ten slotte heeft besloten tot aankoop van
een pakket aandelen van Air France-KLM, gelijkwaardig aan het huidige
aandeel van de Franse Staat?
Dit is uitgelegd in de Kamerbrief van 26 februari jl. (Kamerstuk 31 936,
nr. 579) en in de beantwoording van de andere vragen in deze Kamerbrief.
Mocht u specifieke vragen hierover hebben dan beantwoorden wij deze
graag in het debat hierover.
B. Gekozen werkwijze
De leden van de fracties van D66, VVD en SP vragen waarom het Kabinet
besloten heeft om in het geheim een aandelenpakket van 14% te
verwerven en dit niet te doen in overleg met de Franse staat.
Het kabinet heeft vele malen bij de Franse staat en bij de holding Air
France-KLM haar interesse in het verwerven van een belang in de holding
kenbaar gemaakt. Dit verzoek is steeds afgewezen. Er bleef voor het
kabinet maar één andere mogelijk over: het verwerven van aandelen op
de beurs. Het kabinet heeft daarbij een afweging moeten maken tussen
eerst bekendmaken van het voornemen om een aandelenpakket te
verwerven en daarna het feitelijke aandeelpakket te gaan kopen of de
omgekeerde route te bewandelen (eerst kopen en dan bekendmaken).
Indien het kabinet de eerste route had bewandeld – eerst bekend maken
en dan kopen – had dit naar verwachting direct geleid tot een aanzienlijke
koerseffecten van het aandeel Air France-KLM. Naar verwachting zouden
de gebruikelijke marktmechanismes in werking zijn getreden waardoor
het aandeel onderwerp van speculatie zou zijn geworden. Om tegen een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

11

redelijke koers het aandeel te verwerven zou na bekendmaking een
onbekende tijd gewacht moeten worden. Voor de onderneming zou een
mogelijk lange periode van onzekerheid zijn ontstaan. Daarnaast zou het
onzeker zijn of het gewenste belang verkregen zou kunnen worden omdat
potentiele verkopende partijen wetende van de interesse van de Nederlandse staat er belang bij zouden hebben gehad om hun positie vast te
houden om hun prijs te optimaliseren. Al met al vond het kabinet dit een
ongewenste situatie en heeft het er voor gekozen eerst aandelen te kopen
en daarna de koop bekend te maken. Het was gezien het bovenstaande de
wens van het kabinet om het gewenste belang in korte tijd op te bouwen.
Aangezien publieke bekendheid van het voornemen tot aandelenparticipatie een snelle opbouw van het belang lastig zou kunnen maken, is
ernaar gestreefd een zo groot mogelijk belang te verwerven voordat er
melding gemaakt zou moeten worden bij de Franse toezichthouder
Autorité des marchés financiers (AMF) en de onderneming Air
France-KLM (zie IV b voor een verdere toelichting). Op het moment dat de
relevante drempels waren bereikt zijn na het sluiten van de beurs alle
relevante partijen geïnformeerd, o.a. door middel van een persbericht en
een brief aan de Eerst Kamer en de Tweede Kamer. Op deze manier zijn
alle relevante partijen op hetzelfde moment geïnformeerd. Daarna zijn de
vereiste meldingen bij de AMF en de onderneming gedaan.
De leden van de fracties van VVD, D66 en SP stellen vragen over het
gebruik van het informatieprotocol «niet-bancaire instellingen» en de
gevolgen hiervan. Verder willen de leden van de PvdA-fractie weten
waarom er geen verslaglegging is gedaan en of deze verslaglegging
openbaar kan worden gemaakt. De leden van PvdD vragen of nu de
informatiepositie van de fracties die wel en niet deelnamen aan dit
vertrouwelijke overleg gelijk zijn.
Gegeven het unieke karakter van de verwerving van aandelen van een
beursgenoteerde onderneming heeft het kabinet gekeken naar bestaande
afspraken die er met de Kamer gemaakt zijn die toegepast zouden kunnen
worden. Het informatie protocol m.b.t. niet-bancaire instellingen gaf naar
het idee van het Kabinet de beste houvast om deze verwerving uit te
voeren. Het protocol is opgesteld na de financiële crisis en beschrijft
situaties waarin op heel korte termijn een besluit over een financiële
instelling moet worden genomen, n.a.v. de Commissie-De Wit. Dit
protocol is overigens nog niet formeel vastgesteld door de vaste
Kamercommissie Financiën, maar is gebruikt omdat dit het dichtst bij de
casus in de buurt kwam.
Het informatieprotocol kent een achttal fases en ziet er als volgt uit:
Ministerie van Financiën – Tweede Kamer
1.

Vertrouwelijk (mondeling) overleg vindt plaats op het moment dat niet kan worden
uitgesloten dat een interventiemaatregel moet worden getroffen en de aanleiding en
mogelijke oplossingsrichtingen voldoende in kaart zijn gebracht om in een briefing aan
de Tweede Kamer te kunnen toelichten. Noodzaak tot vertrouwelijkheid van dit overleg
kan bijvoorbeeld zijn koersgevoelige, bedrijfsgevoelige, of toezichtvertrouwelijke
informatie, waarop wettelijke geheimhoudingsbepalingen van toepassing zijn, e.d.

2.

Het (eerste) vertrouwelijke overleg vindt plaats op initiatief van de Minister. Vervolgoverleg vindt plaats op initiatief van de Minister dan wel op initiatief van een meerderheid
van de deelnemende Kamerleden.

3.

Het vertrouwelijk overleg vindt plaats vanwege de wenselijkheid van tijdige betrokkenheid van de Kamer/commissie. Tijdens het overleg worden de financieel woordvoerders
van de fracties door de Minister geïnformeerd. Tijdens het overleg kunnen de leden
(technische) vragen stellen. De leden wordt niet om instemming gevraagd, evenmin
wordt er gevraagd naar hun (fractie)standpunt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

12

Ministerie van Financiën – Tweede Kamer
4.

Vanuit het Ministerie van Financiën/De Nederlandsche Bank (DNB) nemen ten hoogste
deel aan het overleg:
– De Minister van Financiën.
– De politiek assistent van de Minister van Financiën.
– Eén of meer Financiënambtenaren.
– De directeur toezicht en/of directeur afwikkeling van DNB.
– Eén of meer medewerkers van DNB.

5.

Vanuit de Tweede Kamer nemen deel aan het overleg:
– Voorzitter commissie Financiën.
– Eén Kamerlid per fractie met een vast lidmaatschap in de commissie Financiën. Een
Kamerlid dat is verhinderd kan alleen worden vervangen door zijn/haar fractievoorzitter.
– Griffier commissie Financiën.

6.

De informatieverschaffing kan worden ondersteund door vertrouwelijk opgestelde en
getoonde presentaties van de zijde van Financiën en DNB. Een hard copy van de door
Financiën en/of DNB gegeven presentatie(s) worden aan de griffier van de commissie ter
hand gesteld. Zij worden achter slot en grendel bewaard.

7.

De aan het overleg deelnemende Kamerleden mogen hun fractievoorzitter informeren
over het besprokene. De fractievoorzitter moet dan ook geheimhouding in acht nemen.

8.

Geheimhouding is een expliciete voorwaarde om aan het overleg deel te nemen. Van het
overleg wordt geen verslag gemaakt.

Bij het opstellen van dit protocol is vooral gedacht aan een situatie
waarbij gedurende een heel korte tijd koersgevoelige informatie gedeeld
zou worden met de Kamer. De transactie om aandelen Air France-KLM te
verwerven zou mogelijkerwijs over een veel langere periode uitgevoerd
moeten worden. Koersgevoelige informatie zou zodoende lange tijd niet
gedeeld kunnen worden met andere leden van de Kamer.
Er is op twee punten in deze casus afgeweken van het protocol. Om te
kunnen voldoen aan de eisen die gesteld worden op grond van de Wet op
het financieel toezicht en de Verordening marktmisbruik moet de kring
van ingewijden in een dergelijke transactie zo klein als mogelijk gehouden
worden en moet geheimhouding gewaarborgd kunnen worden. Daarom
hebben de leden van de commissie Financiën expliciet een verklaring
moeten ondertekenen. In deze verklaring onderschrijven zij hetgeen
besproken is strikt geheim te zullen houden, dat zij daarover aan niemand
enigerlei mededeling zullen doen en dat zij geen transacties met
betrekking tot het aandeel Air France-KLM zullen verrichten. Het niet
naleven van afspraken zou een overtreding zijn van het verbod op het
wederrechtelijk mededelen van voorwetenschap of het verbod op handel
met voorwetenschap kunnen zijn. In het protocol wordt dit niet voorgeschreven. Om deze redenen was het niet mogelijk dat de leden van de
commissie van Financiën deze kennis zouden kunnen delen met hun
fractievoorzitter (onderdeel 7 van het protocol). Er is gekozen om de leden
van de commissie van Financiën te informeren, omdat het kopen van een
aandelenbelang een financiële transactie betreft. Conform het protocol is
van deze bijeenkomst geen verslag gemaakt. Daarom en vanwege het feit
dat de groep zo klein mogelijk gehouden moest worden is de griffier niet
uitgenodigd, Het kabinet kijkt terug op een zorgvuldig doorlopen proces
en op dit moment ziet het kabinet geen reden om een evaluatie uit te
voeren.
De informatiepositie van fracties die wel en niet deelnamen aan dit
vertrouwelijk overleg is weer gelijk, omdat op 26 februari jl. het kabinet
bekend heeft gemaakt dat zij een belang in Air France-KLM had verworven
en een brief aan uw Kamer is verzonden die uitleg geeft over de aankoop
van een aandelenbelang in Air France-KLM. Er is de volgende dag, op
woensdag 27 februari 2019, een koersdaling opgetreden. De koersdaling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

13

kan niet los gezien worden van de stijging die in de daarvoor liggende
dagen was opgetreden door de aanwezigheid van een grote koper in de
markt. Vrijdag 1 maart 2019 heeft er na bekendmaking van de afspraken
tussen de Franse en Nederlandse staat er weer een stijging plaatsgevonden. Dit geeft eens te meer aan dat het verwerven van een belang van
14% door de Nederlandse staat een koersgevoelige operatie is. Het is
goed om nogmaals te benadrukken dat dit belang om strategische
redenen is verworven en niet als financiële belegging.
Zoals hiervoor al is betoogd is het verwerven van een belang in een
beursgenoteerde onderneming een bijzondere gebeurtenis waarbij naar
meerdere aspecten gekeken moeten worden. Door het protocol van de
commissie De Wit daar waar mogelijk te volgen heeft het kabinet een
evenwichtige procedure gevolgd.
De leden van de CDA-fractie vragen of het mogelijk is om een «verantwoordingsmemorandum» op te stellen zoals bedoeld in de aanbevelingen
in het rapport van de commissie-De Wit.
In de reactie op het rapport De Wit heeft het kabinet gezegd dat zij van
oordeel is dat een Minister zich doorgaans in een brief zal verantwoorden
over de achtergronden van de schending van het budgetrecht. Voorts zal
altijd – ook achteraf – een reguliere of incidentele wijziging van de
begroting via een suppletoire begrotingswet moeten plaatsvinden. De
brief alsmede de aangepaste begroting beschouwt het kabinet als
verantwoordingsmemorandum. In dit geval heeft het kabinet dus conform
deze afspraak gehandeld.
C. Incidentele suppletoire begroting en budgettaire
consequenties
Vragen budgetrecht
Verschillende fractie hebben vragen gesteld over de aankoop van de
aandelen in het licht van het budgetrecht van de Kamer. De leden van de
VVD-fractie vragen of het kabinet vindt dat voldoende recht werd gedaan
aan het budgetrecht van de Kamer. De leden van de GroenLinks-fractie
vragen waarom dit zo belangrijk was dat de Kamer wel vertrouwelijk werd
geïnformeerd maar de facto ten koste van het budgetrecht van de Kamer.
De leden van de SP-fractie vragen of de Kamer nu voor een voldongen feit
is gesteld en geen gebruik heeft kunnen maken van haar begrotingsrecht?
De leden van de D66-fractie vragen waarom het kabinet de bewandelde
begrotingsweg, specifiek in het licht van het budgetrecht van de Kamer,
de juiste acht. De leden van de PvdA-fractie vragen om toelichting op de
gekozen methode en of publieke aankondiging is overwogen. Zij vragen
hoe hierin het budgetrecht van de Kamer is gewogen?
Het budgetrecht is een van de belangrijkste rechten van de Kamer; het
kabinet weegt dit recht vanzelfsprekend zeer zwaar. Het kabinet vraagt
daarom middels begrotingswetten vooraf toestemming aan de Kamer
voordat er uitgaven worden gedaan. In het geval van privaatrechtelijke
rechtshandelingen, zoals de aankoop van aandelen, is het kabinet
daarnaast conform artikel 4.7 lid 1 van de Comptabiliteitswet 2016
verplicht om een voorhangprocedure te starten.
Hierboven is uiteengezet dat het verwerven van aandelen in een beursgenoteerde onderneming een uniek karakter heeft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

14

Het openbaar maken van het voornemen om aandelen te kopen kan een
sterk prijsopdrijvend effect hebben, en daarnaast zou dit een snelle
opbouw van een aandelenbelang lastig maken. Bovendien zou openbaarmaking leiden tot een periode van onzekerheid voor de onderneming. De
exacte gevolgen zijn vooraf niet te kwantificeren, maar de financiële
risico’s van openbaarmaking zijn hoog. Artikel 4.7 (de voorhangprocedure) van de Comptabiliteitswet 2016 voorziet in dit scenario: in de
toelichting bij lid 3 onderdeel d staat geschreven dat dit artikel niet ziet op
situaties waarin de Staten-Generaal niet openbaar geïnformeerd kunnen
worden vanwege voorwetenschap bij beursgenoteerde ondernemingen of
waarin er sprake is van «nood-breekt-wet»-situaties waarbij het openbaar
voorhangen van een voornemen om een privaatrechtelijke rechtshandeling te verrichten minder aangewezen is: het kabinet moet dan bezien in
hoeverre het mogelijk is de Staten-Generaal vertrouwelijk over het
voornemen tot aanschaf van aandelen te informeren.
De leden van de vaste Kamercommissie Financiën zijn vooraf vertrouwelijk geïnformeerd over het voornemen. Hierbij is zoveel mogelijk het
informatieprotocol niet-bancaire instellingen gevolgd, dat is opgesteld
n.a.v. de aanbevelingen van de commissie-De Wit. Zodra er in de
openbaarheid over het voornemen kon worden gesproken is de Kamer
per brief geïnformeerd over de aankoop met een incidentele suppletoire
begroting. Het kabinet heeft getracht een evenwichtige afweging te maken
tussen enerzijds het budgetrecht van de Kamer en anderzijds de
hierboven genoemde nadelen van openbaarmaking.
De leden van de PvdD-fractie vragen of het klopt dat er 1 miljard euro
gereserveerd stond voor de aankoop van de aandelen Air France-KLM? De
leden van de VVD-fractie en de PVV-fractie vragen of en met hoeveel de
hoogte van de investering naar beneden wordt bijgesteld nu de investering lager dan € 1 mld. uitvalt? De leden van de PVV-fractie en de
SP-fractie vragen wat er gebeurt met de resterende € 256 mln. De leden
van de PVV-fractie vragen hoe hoog de bijkomende transactiekosten zijn.
De leden van de D66-fractie vragen of de regering preciezer kan toelichten
hoeveel wordt vrijgemaakt?
Zoals aangekondigd in de Kamerbrief van 26 februari jl. (Kamerstuk
31 936, nr. 579) is het kabinet na het sturen van de brief verdergegaan met
het aankopen van aandelen Air France-KLM. Doel was om een belang van
14% te verwerven. Om dit te bewerkstelligen heeft het kabinet in totaal
€ 1 mld. gereserveerd. Op 26 februari jl. is bekendgemaakt dat 12,68%
gekocht was voor € 680 mln. Op 27 februari jl. is het doel van 14% bereikt,
en is het kabinet gestopt met het opkopen van aandelen. De Nederlandse
staat heeft nu 14% van de aandelen in handen, wat in totaal € 744 mln.
heeft gekost. In dit bedrag van € 744 mln. is € 3 mln. aan transactiekosten
meegenomen, waarvan € 2 miljoen Franse transactiebelasting. Dit
betekent dat € 256 mln. van het budget van € 1 mld. niet zal worden
ingezet. Het kabinet dient daarom samen met deze vragen een nota van
wijziging in op de incidentele suppletoire begroting, waarmee het bedrag
naar beneden wordt bijgesteld (Kamerstuk 35 148, nr. 4).
Vragen budgettaire consequenties
De leden van de CDA-fractie vragen of de aankoop gevolgen heeft voor de
eisen van het stabiliteits- en groeipact en of er nu op andere posten
bezuinigd moet worden. Zij vragen daarnaast of met deze aankoop de
overheidsbegroting op koers blijft en of daarmee niet een schuld naar
toekomende generaties wordt geschoven? De leden van de CDA-fractie
vragen of de regering de aankoop ziet als een investering of een
consumptieve uitgave? Verder vragen de leden van de CDA-fractie of een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

15

koersdaling of koersstijging gevolgen heeft voor de rijksbegroting of een
specifieke begroting en of deze gevolgen zouden verschillen indien er via
een baten-lastenstelsel werd gewerkt? De leden van de D66-fractie vragen
welke begrotingstechnische consequenties een eventuele verkoop zou
hebben? De leden van de D66-fractie vragen of alle kosten op dezelfde
wijze worden geboekt en gedekt en om meer toelichting waarom er
begrotingstechnisch geen dekking nodig is. Zij vragen tevens of dit geen
vrijbrief behelst voor andere aankopen? Als laatste vragen de leden van
de D66-fractie of de regering bereid is de verkregen aandelen in ieder
geval via de (pilot) Staatsbalans te (blijven) verantwoorden?
Zowel een aankoop als verkoop van aandelen is, mits er een marktconforme prijs betaald wordt, niet relevant voor het EMU-saldo. Dit komt
omdat een aan- of verkoop gezien wordt als financiële transactie, en niet
als consumptie-uitgave. Aangezien de transactie niet relevant is voor het
EMU-saldo, valt deze ook niet onder het uitgavenplafond. Dit betekent dat
er geen dekking hoeft te worden gevonden voor deze uitgave elders op de
Rijksbegroting. De uitgave wordt gefinancierd door een verhoging van de
staatsschuld. Waardeveranderingen van het aandeel gedurende de tijd dat
de staat aandeelhouder is, zijn ook niet relevant voor het EMU-saldo, en
hoeven dus ook niet te worden opgevangen binnen de Rijksbegroting.
Een eventuele verkoop in de toekomst zou leiden tot een verlaging van de
staatsschuld. Deze begrotingstechnische consequenties wijzigen naar
verwachting niet wanneer de staat overstapt op een baten-lastenstelsel,
maar dit hangt af van de precieze vormgeving en normering. De transactiekosten zijn wel relevant voor EMU-saldo en uitgavenplafond.
Ondanks het feit dat aan- en verkopen van aandelen geen invloed hebben
op het EMU-saldo, ziet de regering dit niet als vrijbrief voor aankopen. De
regering neemt alleen een aandelenbelang in een privaat bedrijf wanneer
publieke belangen niet afdoende met andere middelen kunnen worden
geborgd. De staat loopt ook een financieel risico op het aandelenbezit.
Daarnaast stijgt de EMU-schuld met € 744 mln. – 0,1% van het bbp. In de
Miljoenennota 2019 heeft het kabinet aangegeven dat de EMU-schuld dit
jaar naar verwachting uitkomt op 49,6% van het bbp. Ook met deze
aankoop blijft de EMU-schuld ruim binnen de norm van 60%, en blijft
Nederland dus voldoen aan de eisen uit het Stabiliteits- en Groeipact.
Net als bij andere staatsdeelnemingen zal de regering jaarlijks verantwoording afleggen over het beleid dat zij voert ten aanzien van de
deelneming in Air France-KLM. Dit zal ten eerste gebeuren in het
Jaarverslag Staatsdeelnemingen 2019. Daarnaast zal de waarde van het
aandeel terug te vinden zijn in de saldibalans van het departementale
jaarverslag van Financiën (IXB). Tot slot heeft de regering aangegeven te
starten met een pilot Staatsbalans. In september 2019 zal de Staatsbalans
over 2018 worden gepubliceerd, en daarna zal worden bezien of de pilot
gecontinueerd wordt. In de Staatsbalans over 2018 zal nog geen informatie over Air France-KLM worden opgenomen, aangezien de aandelen
pas in 2019 zijn aangekocht. Mocht de pilot na dit jaar gecontinueerd
worden, dan zal het aandeel Air France-KLM vanaf boekjaar 2019 op de
Staatsbalans terug te vinden zijn.
Vragen gevolgen staatsschuld
De leden van de PVV-fractie en de PvdD-fractie willen weten met hoeveel
de rentelasten zullen toenemen als gevolg van de uitgaven van 680
miljoen euro. De leden van de de PvdD-fractie willen daarnaast weten
wanneer de Nederlandse staat deze lening volledig heeft afbetaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

16

In 2018 heeft de staat gemiddeld 1,42% rente betaald op de staatsschuld.
Wanneer dit wordt afgezet tegen de aankoop van aandelen Air
France-KLM t.w.v. € 744 mln., levert dit een schatting op van € 10,6 mln.
per jaar aan additionele rentelasten. Op dit moment worden nieuwe
staatsleningen echter uitgegeven tegen een negatieve rente.
Vragen hogere opbrengsten
De leden van de PVV-fractie vragen waar het kabinet op baseert dat de
opbrengsten hoger worden en hoe hoog zullen deze opbrengsten naar
verwachting zijn?
Air France-KLM is een winstgevend bedrijf. De nettowinst komt toe aan de
aandeelhouders, een gedeelte hiervan kan als dividend worden uitgekeerd. De hoogte van het dividend is niet te voorspellen, aangezien dit
afhangt van de winst van Air France-KLM in de komende jaren en van
keuzes die gemaakt worden over het al dan niet uitkeren van dividend. De
afgelopen jaren heeft Air France-KLM geen dividend uitgekeerd.
Vragen investeren in andere zaken
De leden van de SP-fractie vragen de regering in te gaan op dat de
tegenvaller voor huishoudens in verband met de energierekening niet
gecompenseerd kan worden, maar dat voor de verwerving van eigendom
in Air France-KLM wel geld is. De leden van de PvdD-fractie vragen of de
Minister bereid is om het resterende bedrag en een extra bedrag in
openbaar vervoer te investeren.
Dit kabinet ziet de aanschaf van aandelen Air France-KLM als een
belangrijke stap om het Nederlands publiek belang te dienen. Voor de
Nederlandse economie is de bereikbaarheid van Schiphol van cruciaal
belang. Uiteindelijk hebben alle mensen in Nederland profijt van de
banenmotor Schiphol en een goed draaiende economie.
Goede zorg, betrouwbaar openbaar vervoer en lagere lasten zijn
belangrijk voor Nederland. In het regeerakkoord heeft de regering voor
deze posten daarom ook geld vrijgemaakt. Het is echter ook van belang
om de overheidsfinanciën op orde te hebben. De rijksbegroting werkt
daarom met budgettaire kaders. Extra uitgaven binnen een budgettair
kader moeten worden gecompenseerd met ombuigingen binnen ditzelfde
budgettaire kader. Op deze manier blijft de rijksbegroting gezond. Een
uitzondering hierop zijn de uitgaven van de aankoop van aandelen. Deze
financiële transacties zijn niet relevant voor het EMU-saldo en het
uitgavenplafond, aangezien hier activa tegenover staan (de aandelen). De
aankoop van aandelen wordt rechtstreeks gefinancierd vanuit de
staatsschuld, en hoeft niet elders op de rijksbegroting te worden gedekt.
Het kabinet hecht aan het onderscheid tussen financiële transacties en
uitgaven binnen de budgettaire kaders, aangezien dit onderscheid zorgt
voor een beheersbare rijksbegroting. Het is daarom niet mogelijk om
uitgaven aan ziekenhuiszorg of openbaar vervoer op dezelfde manier te
financieren als de aanschaf van aandelen Air France-KLM. Noch is het
mogelijk om het resterende bedrag van € 256 mln. in te zetten voor
openbaar vervoer of andere publieke doelen. Reguliere uitgaven moeten
worden gedekt binnen de in het regeerakkoord afgesproken budgettaire
kaders.
Vraag waardedaling investering
De leden van de PvdD-fractie vragen hoe groot de waardeverandering van
de investering is sinds donderdag 28 februari 09:00?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

17

De Nederlandse staat heeft de aandelen Air France-KLM voor een
gemiddelde prijs van € 12,35 aangeschaft. Na sluiten van de beurs op
vrijdag 1 maart jl. was de koers € 11,45. Dit betekent een prijsdaling van
€ 0,90 per aandeel. Het aandeel van de Nederlandse staat is daarmee € 54
mln. minder waard geworden.
Vraag doelmatigheid
De leden van de D66-fractie stellen vast dat in de memorie van toelichting
een uitgebreide toelichting op de gevolgen van het wetsvoorstel
ontbreekt. Kan de regering uiteenzetten overeenkomstig met art. 3.1 in de
Comptabiliteitswet 2016:
• welke doelstellingen, de doeltreffendheid en de doelmatigheid die
worden nagestreefd met dit wetsvoorstel;
• welke beleidsinstrumenten worden ingezet om de doelstellingen van
dit wetsvoorstel te behalen;
• wat de financiële gevolgen voor het Rijk zijn en, waar mogelijk, de
financiële gevolgen voor maatschappelijke sectoren?
De doelstelling van het aanschaffen van aandelen Air France-KLM is het
borgen van het Nederlandse publieke belang dat samenhangt met het
bestemmingennetwerk op Schiphol en het vestigingsklimaat van
Nederland. Doordat de Nederlandse staat aandeelhouder is geworden van
Air France-KLM, zullen de Nederlandse publieke belangen naar
verwachting beter worden meegenomen in de besluitvorming van de
holding. Dit is cruciaal voor de Nederlandse economie. Het beleidsinstrument wat hierbij wordt ingezet is het verschaffen van eigen vermogen
met daaraan gekoppeld formele bevoegdheden van de aandeelhouder.
Ook informeel zal de aandeelhouder het Nederlandse belang verdedigen.
De aankoop kost eenmalig € 744 mln. – een bedrag dat niet relevant is
voor het EMU-saldo, en rechtstreeks vanuit de EMU-schuld wordt
gefinancierd.
IV. Wijze van verwerving
A. Moment van verwerven aandelen
De leden van de fracties van VVD, GroenLinks en PvdD vragen naar de
timing van de aankoop. Voorts vragen de leden van de GroenLinks-fractie
in hoeverre het besluit om aandelen te kopen in de Air France-KLM-groep
is gekoppeld aan het te nemen besluit over de groei van Schiphol.
Wat betreft de timing van de aankoop kan worden opgemerkt dat er
gekeken is naar dagen waarop er veel aandelen verhandeld worden. Na
publicatie van de jaarcijfers is er meestal een sterk toegenomen aanbod
van aandelen. Daarnaast geldt dat geen transactie met betrekking tot
aandelen in een beursgenoteerde onderneming mag worden gedaan
indien een koper over voorwetenschap beschikt. Door de contacten tussen
de Nederlandse staat en de onderneming bestond het risico dat de
Nederlandse staat over voorwetenschap zou beschikken en moest een
moment worden gezocht waarop dit risico zo klein mogelijk zou zijn. De
publicatie van de jaarcijfers over 2018 stond gepland op woensdagochtend 20 februari 2019 om 07:15 uur. Op dat moment zou alle relevante
informatie met betrekking tot de onderneming publiek worden gemaakt.
Direct daarna is de opdracht gegeven tot aankoop van de aandelen. Het
besluit om over te gaan tot aankoop was het resultaat van een opstelsom
van vele gebeurtenissen die aangaven dat Nederland te weinig invloed
had in de holding Air France-KLM. De discussie rondom de herbenoeming
van Elbers was hier een illustratie van. Het besluit om deel te nemen in de
holding Air France-KLM staat los van de discussie over de groei van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

18

Schiphol, maar heeft als doel de kwaliteit van het bestemmingennetwerk
te borgen.
B. Wijze van verwerving
De leden van de PvdA-fractie vragen naar de keuze van het kabinet om
niet in overleg met Air France-KLM en/of de Franse staat een aandelenbelang in AIR FRANCE-KLM te verwerven. De leden van de VVD-, PVV-,
D66-, PvdA- en SP-fractie vragen om meer inzicht in de ingeschakelde
financiële en juridische dienstverlening. De leden van de VVD- en
PvdA-fractie vragen naar de aanwezigheid van een eventuele meldingsplicht en of deze regels zijn nageleefd. De leden van de CDA-, D66-, SP-,
PvdA- en GroenLinks-fractie vragen om meer inzicht in het moment
waarop de aandelen zijn verworven en van welke partijen deze zijn
overgenomen (inclusief eventuele betaalde premies). De leden van de SP-,
D66-, PvdA-, ChristenUnie- en GroenLinks-fractie vragen om meer inzicht
in de totale kosten van de transactie, waarbij de leden van de SP-fractie
specifiek vragen naar de kosten van de laatste 1,32%. De leden van de
CDA-, 50Plus- en SP-fractie vragen om een beoordeling van de betaalde
prijs, in relatie tot de opgelopen koers tot bekendmaking en de gedaalde
koers na bekendmaking.
Zoals in deel III.A uitgebreid is beschreven is er in 2017 meerdere keren
met de onderneming gesproken over aandelenverwerving. Ondanks
aandringen is dit verzoek nooit bevestigend beantwoord. Daarom is er nu
voor gekozen dit belang zelfstandig via de beurs te verwerven.
Zoals hiervoor is toegelicht, heeft het kabinet in de jaren voorafgaand aan
dit besluit reeds onderzoek verricht naar de borging van de Nederlandse
publieke belangen die met KLM gemoeid zijn. Daarbij heeft sinds 2014
Linklaters gefungeerd als onze juridisch adviseur. Toen in de zomer van
2017 voor het eerst een aandelenparticipatie concreet overwogen werd, is
ABN AMRO ingehuurd als financieel adviseur in dit dossier. Voor de
invulling van beide adviesrollen is met verschillende partijen gesproken,
waarna een beargumenteerde keuze is gemaakt. Het kabinet is tevreden
over de wijze waarop de transactie is uitgevoerd. Het kabinet benadrukt
dat het aandeelhouderschap in ABN AMRO geen rol heeft gespeeld in de
uitvoering van de transactie.
Wanneer een belang wordt verworven dat boven een bepaalde drempelwaarde uitkomt bestaat er een meldplicht bij de AMF en Air France-KLM.
Nadat een (aandelen- of zeggenschaps-)belang van 5% behaald is, dient
binnen 4 handelsdagen na het overschrijden van deze drempel melding te
worden gedaan bij de AMF. Specifiek voor Air France-KLM geldt de regel
dat binnen 15 kalenderdagen na het overschrijden van de drempel van
0,5% van de aandelen- of zeggenschapsrechten een melding moet worden
gedaan bij de onderneming. De Nederlandse staat heeft aan beide
meldingsvereisten voldaan. Indien 30% of meer van de zeggenschap
verworven zou zijn, had de Nederlandse staat verplicht een openbaar bod
moeten doen op alle uitstaande aandelen.
Het was de wens van het kabinet om het gewenste belang in korte tijd op
te bouwen. Aangezien publieke bekendheid van het voornemen tot
aandelenparticipatie een snelle opbouw van het belang lastig zou kunnen
maken, is ernaar gestreefd een zo groot mogelijk belang te verwerven
voordat er melding gemaakt zou moeten worden bij de AMF en Air
France-KLM. Mede daarom is ervoor gekozen te starten met het
verwerven van het aandelenbelang op 20 februari 2019, na de publicatie
van de jaarcijfers van Air France-KLM. Op een dergelijke dag is het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

19

verhandeld volume aanzienlijk hoger dan op een normale handelsdag,
wat een snellere opbouw van het aandelenbelang mogelijk maakt.
ABN AMRO heeft de opdracht gekregen om vanaf 20 februari 2019
zelfstandig het gewenste belang te verwerven via zowel directe aankopen
op gereguleerde markten als via onderhandse aankopen. Voor het
grootste deel van de verworven aandelen is niet bekend wie de verkopende partij (de houder van de aandelen) was. In de gevallen waar dit ons
wel bekend is (de grotere blokken) is het echter niet oorbaar dat de
kopende partij de identiteit van de verkopende partij bekend maakt zonder
zijn/haar toestemming. Op deze korte termijn was het niet mogelijk deze
toestemming te verkrijgen.
Op woensdag 20 februari 2019 is de grens van 0,5% doorbroken en op
dinsdag 26 februari 2019 de 5%-grens, waarna na een overname van een
aanzienlijk blok aandelen het totale belang van de Nederlandse staat die
dag op 12,68% eindigde. Woensdag 27 februari 2019 is het resterende
belang van 1,32% verworven (tegen een gemiddelde prijs van € 11,44 per
aandeel) waarmee de Nederlandse staat met 60.000.000 aandelen nu
afgerond 14,0% van het aandelenkapitaal van Air France-KLM in bezit
heeft.
Alle aandelen zijn gekocht tegen de op dat moment geldende beurskoers.
Alleen voor het aanzienlijke blok aandelen dat op 26 februari is gekocht, is
een premie van 6,9% betaald (afgezet tegen de op dat moment geldende
koers heeft de verkopende partij daar dus een winst op behaald). De
gemiddelde aankoopprijs per aandeel bedraagt € 12,35. De totale kosten
van deze financiële transactie bedragen daarmee afgerond € 744 miljoen.
Deze kosten bestaan uit de aanschafprijs van de aandelen (€ 741 miljoen),
een transactie fee aan ABN AMRO (€ 1.080.000) en een Franse transactie
belasting (€ 2,2 miljoen). De betaalde fee aan ABN AMRO is marktconform, als wij dat vergelijken met gelijksoortige transacties in andere
dossiers. De trasactie fee en belasting evenals de overige advieskosten
vallen onder de post «Uitvoeringskosten staatsdeelnemingen» van Artikel
3 van de begroting van Financiën.
De laatste jaren is de koers van het aandeel Air France-KLM vrij volatiel.
Toen het vorige kabinet in de zomer van 2017 voor het eerst in Frankrijk
over een mogelijke aandelenparticipatie sprak, bedroeg de slotkoers van
het aandeel € 12,56. Sindsdien heeft het aandeel gefluctueerd tussen
€ 6,78 en € 14,30. Het was de verwachting van de Minister van Financiën
dat de koers van het aandeel op zou lopen gedurende de verwerving van
het aandelenbelang in Air France-KLM, dat is immers een logisch gevolg
van wanneer de vraag (door de Nederlandse staat zelf) naar het aandeel
aanzienlijk toeneemt. De Minister van Financiën heeft er eveneens
rekening mee gehouden dat het aandeel na bekendmaking in waarde zou
dalen. Immers, wanneer de koers over een aantal dagen sterk oploopt,
kunnen partijen mogelijk verwachten dat er een overnamebod volgt.
Wanneer na bekendmaking duidelijk is dat dit niet zal gebeuren, is een
daling van de koers te verwachten, ook omdat daarnaast de vraag van de
grote koper wegvalt, in dit geval de Nederlandse staat. Op de lange
termijn is het kabinet van mening dat de aandelenparticipatie van de
Nederlandse staat kan zorgen voor de nodige rust binnen het bedrijf, wat
uiteindelijk ook goed voor de koers zal zijn. Het is echter goed om
nogmaals te benadrukken dat het aandelenbelang verworven is vanuit
een strategisch oogpunt en niet bedoeld is als financiële belegging.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

20

V. Relatie met Frankrijk
De leden van fracties van de VVD, GroenLinks, PvdA en 50Plus vragen de
Minister van Financiën wat de reactie van Frankrijk op de aankoop was en
verslag te doen van het gesprek met zijn Franse collega op 1 maart jl. Ook
wordt er door de leden van fracties van de VVD, CDA, SP, GroenLinks en
50Plus gevraagd naar de vervolgafspraken die in dat gesprek zijn
gemaakt, o.a. over de inhoud van de ingestelde werkgroep. De leden van
de SP-fractie vragen of deze afspraken in de buurt komen van het
beoogde doel van de aankoop en of de besluitvorming in de aandeelhoudersvergadering wordt opgeschort. De leden van de fracties van de
GroenLinks, SP en VVD vragen naar de positie van de KLM-CEO n.a.v.
berichtgevingen in de kranten. Daarnaast vragen de leden van de
50PLUS-fractie in welke mate de verstandhouding binnen de holding Air
France-KLM en tussen de beide regeringen verstoord is en hoe de
regering denkt te kunnen bijdragen aan het herstel van de verstandhouding binnen de holding Air France-KLM.
Voorafgaand aan de persconferentie op 26 februari jl. over de aankoop
van het aandelenbelang heeft Minister-President Rutte allereerst de
Franse president gebeld, waarna de verschillende Ministers hun collega’s
in Frankrijk hebben ingelicht. De vertegenwoordigers van de Franse staat
hebben aangegeven graag nadere uitleg te willen ontvangen van de
Nederlandse staat over het doel van deze transactie. Minister Hoekstra is
op 1 maart jl. bij de Franse Minister van Economie en Financiën op bezoek
geweest om uitleg te geven over de achtergrond van deze aankoop.
Minister Hoekstra en de Franse Minister van Economie en Financiën
hebben gezamenlijk een statement uitgegeven waarin zij benadrukken dat
zij zich scharen achter het doel van de onderneming om Air France-KLM
een toonaangevende en competitieve speler in de luchtvaartmarkt te laten
zijn, zie bijlage. Ook hebben zij steun uitgesproken voor de besluiten van
de Board of Directors van Air France-KLM van 19 februari jl., onder andere
over de governance. Dat betekent dat ook de herbenoeming van de CEO
van KLM voor beide landen niet ter discussie staat. De besluitvorming
voor de aankomende aandeelhoudersvergaderingen wordt niet
opgeschort. Het gezamenlijke statement is bijgevoegd als bijlage.
In het gesprek op 1 maart jl. is de afspraak gemaakt dat beide landen
gezamenlijk een werkgroep opzetten om over een visie op de toekomst
van Air France-KLM na te denken. Onderwerpen die behandeld zullen
worden zijn onder andere de publieke belangen van Nederland en
Frankrijk, de governance, de staatsgaranties en de kapitaalstructuur. Dit
heeft tot doel om de Nederlandse en Franse staat een evenwichtige en
gebalanceerde positie te geven als aandeelhouders in Air France-KLM. De
Ministers hebben uitgesproken om te streven om eind juni 2019 een
uitwerking van genoemde onderwerpen te hebben. Naast de werkgroep,
zullen ook de Ministers van Financiën regelmatig met elkaar over dit
onderwerp spreken in de komende tijd. Deze werkgroep bestaat uit leden
van beide staten, niet uit leden van Air France-KLM of de andere aandeelhouders. Met die partijen zal natuurlijk wel gesproken worden en kunnen
indien nodig apart afspraken gemaakt worden.
Door deze werkgroep in te stellen geven de Franse en de Nederlandse
staat aan dat zij beiden gecommitteerd zijn aan Air France-KLM en dat zij
vooruitkijken naar de toekomst, nu beide staten een aandelenbelang in Air
France-KLM hebben.
Ook los van de werkgroep zal Nederland in gesprek gaan met Air
France-KLM, andere grootaandeelhouders en belanghebbenden om uitleg
te geven over de overwegingen van de Nederlandse staat over de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

21

aankoop van dit aandelenbelang. Door in gesprek te gaan over de visie
van de Nederlandse staat op het bedrijf met genoemde actoren, en
afspraken te maken hierover, komt het doel van de Nederlandse staat met
deze transactie dichterbij.
De Nederlandse staat en de Franse staat hebben uitdrukkelijk niet de
intentie om overwegende zeggenschap in Air France-KLM te verwerven
als gevolg van hun onderlinge samenwerking (acting in concert). Een
dergelijke samenwerking tussen aandeelhouders die gezamenlijk meer
dan 30% van de aandelen of stemrechten houden zou leiden tot de
potentiële verplichting tot het uitbrengen van een openbaar bod op alle
aandelen van Air France-KLM. Om die reden zullen de Nederlandse staat
en de Franse staat ervoor zorgdragen dat de samenwerking geen acting in
concert vormt.
Verschillende partijen, waaronder GroenLinks, hebben in bredere zin
gevraagd wat dit betekent voor de verhoudingen met Frankrijk, ook op
andere dossiers. Leden van de ChristenUnie-fractie vragen in hoeverre
deze transactie exemplarisch is voor het (hernieuwd) geopolitiek
bewustzijn van dit kabinet. Verder vraagt de CDA-fractie hoe de regering
de komende periode de samenwerking met de Franse overheid niet alleen
zal bestendigen, maar ook zal verbeteren.
Frankrijk is een zeer belangrijke strategische partner met wie Nederland
veel gemeenschappelijke belangen heeft. Het kabinet hecht aan een
goede relatie met Frankrijk en dus is de samenwerking de afgelopen jaren
intensiever geworden. Het kabinet heeft zich hier bewust voor ingezet en
zal doorgaan op de ingeslagen weg. De verhoudingen met Frankrijk
blijven daarmee onverminderd goed en het kabinet zal alert blijven op
kansen om deze verder te verbeteren, ook tegen de achtergrond van
coalitievorming in de EU post-Brexit.
De transactie is niet ingegeven vanuit enige geopolitieke grondslag, maar
vanuit de overtuiging dat deze het Nederlandse belang dient. Het kabinet
heeft geen signalen ontvangen die er op duiden dat de verhoudingen
binnen de EU gewijzigd zijn naar aanleiding van deze transactie.
Ook heeft het kabinet niet de indruk dat Frankrijk in de afgelopen periode
mogelijk andere dossiers ten opzichte van het Air France-KLM-dossier
heeft gesteld.
De leden van de 50Plus-fractie vragen of klopt dat Frankrijk nu dreigt met
het niet mee laten groeien van Schiphol in de totale groei van de groep
Air France-KLM?
De oorsprong van dit bericht is mij niet bekend en het kabinet heeft noch
van de Franse staat, noch van Air France-KLM begrepen dat het
voornemens is geen groei op Schiphol te bewerkstelligen.
VI. Toekomstige invulling aandeelhouderschap
A. Invloed en zeggenschap
De leden van de VVD-, PVV-, D66-, GroenLinks- en PvdA-fractie vragen wat
voor invloed en formele zeggenschap het aandelenbelang in AIR
FRANCE-KLM oplevert, en of dit voldoende is. De leden van de
CDA-fractie vraagt specifiek naar eventuele gevolgen voor de Nederlandse
boardmembers van de AFKL-board.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

22

Met een belang van 14 procent verwerft de Nederlandse staat een positie
als een van de grootste aandeelhouders van Air France-KLM, gelijkwaardig aan de Franse staat. Met dit belang worden formele aandeelhoudersrechten verworven en wordt eveneens de informele invloed van de
Nederlandse staat vergroot.
Zo geeft het aandelenbelang de Nederlandse staat allereerst een stem op
de Algemene Vergadering van Aandeelhouders (AvA) van de onderneming. Maar het verschaft ook het recht op informatie, het recht op
(schriftelijk) overleg en het recht op het agenderen van onderwerpen op
de AvA. Tevens heeft de staat het recht om zelf een aandeelhoudersvergadering bijeen te roepen. Daarnaast kan de staat, gezien het aanzienlijke
belang in de onderneming, niet (tegen de wil in) worden uitgekocht,
bijvoorbeeld wanneer een openbaar gebod is gedaan waarbij 95% van de
aandelen is verworven.
Informeel verkrijgt de Nederlandse staat ook een andere positie dan
voorheen. De Nederlandse staat werd al regelmatig in discussies
betrokken als staat of als aandeelhouder KLM, zonder dat het formele
bevoegdheden had om in deze discussies duidelijk positie in te nemen.
Dat wordt nu anders, omdat het oordeel van een grote aandeelhouder
meer mee zal tellen. Ook heeft de Nederlandse staat al voordrachtsrecht
voor één lid in het bestuur van Air France-KLM, momenteel is dat Jaap de
Hoop Scheffer. De inbreng van deze boardmember zal ook aan gewicht
winnen. De verwachting is dat de Nederlandse staat, als één van de
grootste aandeelhouders van Air France-KLM, meer betrokken zal worden
bij belangrijke strategische besluiten.
Zoals beschreven in de Kamerbrief is het verwerven van dit aandelenbelang daarnaast onderdeel van een set aan maatregelen om de
Nederlandse publieke belangen beter te waarborgen, zoals de inzet ter
versterking van de staatsgaranties en de verbetering van de governance
(Kamerstuk 31 936, nr. 579). Het aandelenbelang in Air France-KLM stelt
het kabinet beter in staat de gesprekken hierover te voeren. Met de Franse
staat is afgesproken een werkgroep op te zetten waarin ook deze
onderwerpen besproken moeten worden. Het doel hierbij is de Nederlandse en Franse staat een evenwichtige en gebalanceerde positie te
geven als aandeelhouders in Air France-KLM.
De leden van de PVV-, PvdA-, PvdD- en de CDA-fractie vragen om inzicht
in de verhoudingen tussen de aandeelhouders qua aandelenbelang en
bijbehorende stemrechten. De CDA- en ChristenUnie-fractie vragen
daarbij speciale aandacht voor de verhouding tot de Franse staat en de
overwegingen van het kabinet te stoppen bij een belang van 14,0%.
Het was de intentie van het kabinet om een aandelenbelang te verwerven
dat gelijkwaardig is aan het belang van de Franse staat. Dit is een keuze
geweest met het oog op de toekomst, waardoor stemrechten op de korte
termijn niet leidend zijn geweest. Met een belang van 14,0% meent het
kabinet een positie te hebben verworven die gelijkwaardig is aan die van
de Franse staat.
Per 31 december 2017 bezit de Franse staat 14,3% van het aandelenbelang
in Air France-KLM, Delta Airlines 8,8%, China Eastern Airlines 8,8% en de
Franse werknemers 3,9%1. Per 27 februari 2019 heeft de Nederlandse
staat 14,0% van de aandelen van Air France-KLM in bezit. Wanneer
aandeelhouders die deze op naam hebben geregistreerd hun aandelen
langer dan twee jaar in bezit hebben, krijgen zij volgens de Franse wet
1

Bron: https://www.airfranceklm.com/en/finance/financial-information/capital-structure.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

23

Florange dubbele stemrechten. Dit betekent dat in elk geval de Franse
staat en de Franse werknemers momenteel dubbele stemrechten hebben,
in tegenstelling tot Delta Airlines en China Eastern Airlines die net als de
Nederlandse staat hun aandelen nog geen twee jaar in bezit hebben.
Rekening houdend met deze wet zijn de stemrechten op basis van deze
cijfers als volgt: Franse staat 24,4%%, Nederlandse staat 11,9%, Delta
Airlines 7,5%, China Eastern Airlines 7,5% en Franse werknemers 6,7%2.
Deze cijfers zijn gebaseerd op de cijfers van eind 2017, dus deze percentages van stemrecht kunnen inmiddels veranderd zijn.
De leden van de fractie van de PvdD hebben gevraagd of het klopt dat
Nederland vergeleken met Frankrijk op dit moment minder zeggenschap
heeft.
Dit is correct. In Frankrijk is in 2014 de wet Florange van kracht geworden.
Deze wet geldt voor alle Franse bedrijven die dit in hun statuten hebben
opgenomen en houdt in dat aandeelhouders die hun aandelen op naam
geregistreerd hebben en die langer dan twee jaar de aandelen in bezit
hebben een dubbel stemrecht krijgen. Dit is generieke wetgeving van de
Franse overheid, om de macht van speculatieve aandeelhouders voor alle
Franse bedrijven te weren en langdurige aandeelhouders te belonen. Over
twee jaar geldt deze verdubbeling dus ook voor het stemrecht van de
Nederlandse staat. Bij een stemming in de aandeelhoudersvergadering
zou dit eventueel een verschil maken, echter het is niet de verwachting dat
de informele zeggenschap van de staat als grootaandeelhouder hierdoor
wordt beïnvloed.
B. Vervolgstappen
De leden van de PvdA-fractie vragen wat het aandeelhouderschap in de
holding betekent voor de bestuursstructuur en de leden van de D66-fractie
vragen wat de Ministers verstaan onder het verbeteren van deze
governance. Tevens vragen de leven van de PvdA-fractie, evenals de
leden van de PVV-, PvdA- en CDA-fractie wat dit betekent voor het aantal
vertegenwoordigers van de Nederlandse staat in de board van AIR
FRANCE-KLM. Voorts vragen de leden van de PvdA-fractie wat de invloed
van de Franse staat is op de benoemingen en de bedrijfsvoering van het
bedrijf en hoe de Minister zich daartoe gaat verhouden. Tevens vragen zij
hoe andere aandeelhouders hebben gereageerd, wat de verhouding
wordt met hen, en wat dit alles betekent voor de gehele verhoudingen
binnen het bedrijf.
De Nederlandse staat zal als aandeelhouder van Air France-KLM streven
naar een governance die een effectieve en gebalanceerde besluitvorming
mogelijk maakt. Met de onderneming zal gesproken worden over de
verdere invulling van het aandeelhouderschap, waaronder over een
evenwichtige vertegenwoordiging van de Nederlandse staat in de board
van Air France-KLM.
Aandeelhouders hebben via (eventuele) afgevaardigden in de board en
het stemrecht op de AvA van de onderneming invloed op zaken als
benoemingen. Dit geldt ook voor de Nederlandse en Franse staat. De
bedrijfsvoering van de onderneming is echter de verantwoordelijkheid
van het uitvoerend bestuur van Air France-KLM. Bij de vaststelling van de
strategie zijn grote aandeelhouders met vertegenwoordiging in de board
wel betrokken, deze wordt namelijk voorgelegd aan de gehele board. Net
als de overige aandeelhouders scharen de Nederlandse en Franse staat
2

Er is uitgegaan van het aantal stemrechten op 31 december 2017 (bron: https://
www.airfranceklm.com/en/finance/financial-information/capital-structure).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

24

zich achter het doel van de onderneming om Air France-KLM een
toonaangevende en competitieve speler in de luchtvaartmarkt te laten
zijn. Er is al wel contact geweest met de boardmembers en CEO’s van
beide bedrijven (Delta Airlines en China Eastern Airlines) kort na de
bekendmaking van de Nederlandse staat dat een aandelenbelang in Air
France-KLM verworven is. In die gesprekken is uitgelegd wat de rationale
achter het nemen van dit belang is. Beide luchtvaartmaatschappijen
hebben aangegeven graag nader kennis te maken en te spreken over
eventuele samenwerking en de toekomst van Air France-KLM.
Omvang aandelenbelang
De leden van de VVD-fractie en de D66-fractie vragen of een gelijkwaardige en gelijktijdige afbouw van de Franse en Nederlandse staat een
inzet is voor de opgerichte werkgroep. De leden van de CDA-fractie
vragen of de Nederlandse staat aandelen bijkoopt wanneer de Franse
staat dat doet en aandelen verkoopt wanneer de Franse staat aandelen
verkoopt. De leden van de PvdA-fractie vragen welke scenario’s de
Minister heeft ontwikkeld voor de reactie van Franse zijde en hoe het
kabinet reageert wanneer de Franse regering of andere aandeelhouders
aandelen bijkopen. De leden van de PvdD-fractie vragen wat de Nederlandse reactie is als de Franse staat besluit haar aandeel te vergroten, of
de Nederlandse overheid bereid is mee te gaan in een machtsstrijd en of
de Minister scenario’s kan toelichten als de Franse staat besluit om
tegenmaatregelen te nemen. De leden van de D66-fractie vragen voorts
onder welke omstandigheden het kabinet voornemens is het aandelenpakket weer te verkopen. De leden van de GroenLinks-fractie vragen of de
deelneming van de staat in Air France-KLM tijdelijk of permanent is en de
leden van de ChristenUnie-fractie vragen wat het langetermijnperspectief
is van de Nederlandse en Franse staat wat betreft het aandeelhouderschap in Air France-KLM.
In de Nota Deelnemingenbeleid rijksoverheid 2013 (Kamerstuk 28 165,
nr. 165) zijn de voorwaarden benoemd waaronder overgegaan kan
worden tot afstoting van het belang van de staat in een staatsdeelneming.
Het beleid is dat privatisering een optie is wanneer het aandeelhouderschap van de staat geen of weinig toegevoegde waarde heeft voor de
borging van publieke belangen. Daarnaast mag de continuïteit van de
dienstverlening door privaat aandeelhouderschap niet in gevaar komen
en dient privaat (mede)aandeelhouderschap toegevoegde waarde te
hebben voor de betreffende onderneming. Deze afweging wordt expliciet
en per deelneming gemaakt. Hierbij is benadrukt dat de onderneming zelf,
de markt en ook de te borgen publieke belangen kunnen veranderen. Deze
beoordeling kan dus over de tijd verschillen. Om deze reden wordt van
tijd tot tijd getoetst of het staatsaandeelhouderschap als aanvullend
borgingsinstrument nog steeds toegevoegde waarde heeft.
Ook voor de deelneming in Air France-KLM zal periodiek worden bekeken
of de eerder in de antwoorden aangegeven publieke belangen het beste
geborgd worden met het aandeelhouderschap van de staat. Hierbij zal ook
naar het gelijkwaardig meenemen van het Nederlandse en Franse
publieke belang in de besluitvorming van de onderneming worden
gekeken.
Ministers Hoekstra en zijn Franse collega hebben in de gezamenlijke
persverklaring aangegeven dat beide landen gezamenlijk een werkgroep
opzetten om over een visie op de toekomst van Air France-KLM na te
denken. Vooruitlopen op hypothetische scenario’s over aankoop of
verkoop van aandelen door de Franse staat of andere aandeelhouders is
daarom niet opportuun.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

25

Uitvoering aandeelhouderschap
Leden van de fracties van CDA, D66, GroenLinks en PvdA hebben
gevraagd naar hoe de Nederlandse staat het aandeelhouderschap in Air
France-KLM gaat uitvoeren. De leden van de fracties van D66, GroenLinks,
PvdA en PvdD vragen hierbij specifiek of de staat in gaat zetten op een
duurzame koers en verduurzaming van de vloot (van KLM). De leden van
de PvdA vragen welke doelen de Minister heeft op de korte en lange
termijn.
Het kabinet wil de juiste voorwaarden scheppen voor de onderneming en
houdt daarbij de Nederlandse belangen in de gaten houden. Het aandeelhouderschap in Air France-KLM zal de Minister van Financiënwaar nodig
actief uitoefenen. Ik vind het daarbij van belang om onder andere mee te
praten over de strategie van de onderneming, benoemingen in het
bestuur en de beloning van het bestuur. De formele aandeelhoudersrechten zal ik inzetten in de board en op aandeelhoudersvergadering van
Air France-KLM. Ons doel is een concurrerende luchtvaartmaatschappij,
waarbij recht wordt gedaan aan zowel de Nederlandse als de Franse
belangen.
Voor wat betreft de vervanging van de vloot en de keuze voor welk type
vliegtuig wordt aangeschaft, geldt dat dit geen bevoegdheid is van de
aandeelhouder. Een aandeelhouder kan aandacht vragen voor verduurzaming van de vloot, maar dit is een beslissing van het bestuur. Overigens
worden luchtvaartmaatschappijen reeds via geluidsnormen, belastingen
en lager brandstofverbruik geprikkeld om schonere vliegtuigen aan te
schaffen.
De PvdA vroeg ook naar de positie van de werknemers bij Air
France-KLM. Mijn beeld is dat de positie van het personeel bij Air
France-KLM goed op orde is. Zoals het kabinet de afgelopen jaren al vaker
heeft aangegeven is het vooral van belang dat Air France-KLM haar
kostenniveau verlaagt om zodoende te kunnen werken aan het verbeteren
van hun competitieve positie in Europa.
De leden van de PvdD hebben gevraagd naar de strategie van Air
France-KLM en de waarde van de investering in een scenario van een
sterk krimpende luchtvaartsector.
Het is van belang dat de onderneming een toekomstbestendige strategie
heeft. Mocht de onderneming een sterk krimpende luchtvaartsector
verwachten dan dient zij zich hierop voor te bereiden. Echter, de luchtvaartsector is de afgelopen jaren blijven groeien, van een krimp is op dit
moment geen sprake.
In dit licht vind ik het van belang om nogmaals te benadrukken dat het
aandelenbelang verworven is vanuit een strategisch oogpunt, en niet
bedoeld is als financiële belegging.
De leden van de PvdA hebben gevraagd of de Minister een risico ziet van
dubbele staatsbeïnvloeding en hoe dat kan worden voorkomen. De leden
vragen ook naar de politieke beïnvloeding en hoe geborgd wordt dat Air
France-KLM als een onderneming wordt aangestuurd.
De Nederlandse staat zal het bestuur aansporen om de onderneming
zakelijk te besturen. In de Kamerbrief van 26 februari jl. hebben wij
aangegeven dat het kabinet de komende periode de gesprekken met Air
France-KLM en de Franse staat zal voortzetten (Kamerstuk 31 936, nr. 579).
Hierbij zullen wij uitdragen dat het besluit tot het nemen van een aandeel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

26

ook is genomen als commitment aan Air France-KLM, omdat wij er van
overtuigd zijn dat een gezamenlijke toekomst voor Air France-KLM in het
belang van Nederland is. In dat licht is de gezamenlijke werkgroep van de
Franse en Nederlandse staat van belang en de hierover afgegeven
persverklaring3.
De leden van de 50PLUS-fractie vragen of de regering streeft naar een of
meer extra zetels in het bestuur van Air France-KLM.
In de Kamerbrief en in de gezamenlijke verklaring van de Franse Minister
van Economie en Financiën en Minister Hoekstra is de governance van Air
France-KLM benoemd als onderwerp waarover de komende periode
gesproken zal worden. Het is daarom te vroeg om te spreken over de
positie van bestuurders bij Air France-KLM of het streven naar extra zetels
in het bestuur. De Ministers hebben in het gesprek op 1 maart jl.
afgesproken om te streven naar meer duidelijkheid op de verschillende
onderwerpen voor eind juni 2019.
VII. Consequenties voor het Deelnemingenbeleid
Verschillende partijen hebben gevraagd om de aankoop van de aandelen
Air France-KLM te beschouwen vanuit het perspectief van het Staatsdeelnemingenbeleid. De leden van de VVD-fractie benadrukken dat een
staatsdeelneming slechts bij uitzondering dient te worden toegepast en
vragen of deze stap bredere effecten heeft voor het deelnemingenbeleid.
De leden van D66 vragen wat de Minister verstaat onder actief aandeelhouderschap. De leden van de fracties van CDA, SP, GroenLinks, Partij
voor de Dieren en de ChristenUnie vragen of de Minister van plan is
strategische participaties aan te gaan in andere (vitale) sectoren die het
publieke belang raken en of er sprake is van een bredere tendens.
Op dit moment zie ik geen reden om, naar aanleiding van de aankoop van
aandelen Air France-KLM, het beleid van de Nota Deelnemingenbeleid
2013 te wijzigen. Ook voor andere sectoren blijft borging van de publieke
belangen middels wet- en regelgeving dan ook het uitgangspunt en
staatsaandeelhouderschap een uitzondering. De afgelopen jaren is nadere
invulling gegeven aan het deelnemingenbeleid en dit is een goed
uitgangspunt gebleken voor de uitoefening van de aandeelhoudersrol. In
2020 zal een beleidsdoorlichting van het begrotingsartikel over staatsdeelnemingen plaatsvinden. De uitkomsten hiervan zouden aanleiding kunnen
bieden om de Nota aan te passen.
In het geval van Air France-KLM is, conform de Nota Deelnemingenbeleid,
in eerste instantie geprobeerd om via andere wegen dan het aandeelhouderschap in Air France-KLM de publieke belangen te borgen. Dit publieke
belang omvat het intercontinentale bestemmingennetwerk op Schiphol
wat van groot belang is voor de Nederlandse economie en werkgelegenheid. KLM is essentieel voor het in stand houden van dit netwerk op
Schiphol. Ten tijde van de fusie zijn er afspraken gemaakt met Air France
en de Franse staat om de Nederlandse publieke belangen te borgen, de
zogenoemde staatsgaranties en de Nederlandse staat houdt nog steeds
een aandelenbelang van 5,92% in KLM. Uiteindelijk is besloten tot het
nemen van een aandelenbelang in Air France-KLM om op die manier
meer invloed te krijgen op de besluitvorming en het publieke belang van
Schiphol en KLM optimaal te borgen.

3

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

27

VIII. Klimaat en milieu
De leden van de PvdD-fractie vragen in hoeverre het klimaat een rol heeft
gespeeld bij de afweging om deze aandelen te kopen en hoe deze uitgave
zich verhoudt tot investeringen in klimaatmaatregelen. Daarnaast zijn de
leden van de PvdD-fractie van mening dat de luchtvaartsector mondiaal
en in Nederland (drastisch) moet krimpen om de opwarming van de aarde
te beperken tot maximaal 1,5 graad Celsius. Zij vragen zich af de aanschaf
van aandelen Air France-KLM een krimpscenario in de weg staat.
Het besluit om aandelen in de holding Air France-KLM te kopen is primair
voortgekomen vanuit het belang van KLM voor de Nederlandse economie
en werkgelegenheid. Klimaatafwegingen hebben hierbij geen directe rol
gespeeld. Een investering in een aandelenpositie is bovendien niet goed
te vergelijken met beleidsuitgaven, zoals aan klimaatmaatregelen.
Investeringen in aandelen behouden een bepaalde waarde. Deze aankoop
heeft dan ook geen rechtstreekse gevolgen voor de belastingbetaler en
kan worden aangemerkt als een zogenaamde financiële transactie. Dit laat
onverlet dat het kabinet veel belang hecht aan het bredere klimaatbeleid
en ook hier middelen voor beschikbaar stelt.
De aandelenpositie verandert ook niets aan de inspanningen van het
kabinet om de luchtvaartsector te verduurzamen. Aan de Duurzame
Luchtvaarttafel werkt het Ministerie van IenW samen met sectorpartijen,
kennisinstellingen, brancheorganisaties en maatschappelijke organisaties
aan een verdergaande CO2-reductie. In aanvulling op maatregelen om de
CO2-uitstoot van het vliegen te verminderen en/of te compenseren met
reducties in andere sectoren, zet het kabinet ook stappen op het gebied
van bewustwording, het bieden van duurzame alternatieven zoals reizen
met de trein én het beprijzen van de luchtvaart via een belasting. Een
brede afweging over de ontwikkeling van de luchtvaart, inclusief het
klimaat, zal worden gemaakt in de nieuwe Luchtvaartnota. Uw Kamer
ontvangt binnenkort een brief over het klimaatbeleid voor de luchtvaart
vooruitlopend op het Algemeen Overleg Duurzame luchtvaart van 4 april
a.s.
IX. Overig
De leden van de CDA-fractie vragen naar eventuele betrokkenheid van de
Nederlandse staat als aandeelhouder in het geval Air France-KLM
verantwoordelijk wordt gehouden voor schade aan derden.
De verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid voor dit soort zaken ligt bij
het bedrijf zelf. De aandeelhouder wordt hier dus niet bij betrokken. Dit
heeft dus ook geen gevolgen voor de begroting.
De leden van de CDA-fractie hebben gevraagd hoe de Europese mededingingsautoriteit tegen deze aankoop aankijkt.
Eurocommissaris Margrethe Vestager heeft op 1 maart jl. aangegeven dat
de aankoop in lijn is met de Europese staatssteunregels, omdat deze
transacties gedaan zijn onder voorwaarden die ook voor private investeerders gelden, namelijk via een marktplatform als de beurs. Wij kunnen
ons in deze analyse vinden.
De leden van de CDA-fractie vragen naar de juridische positie van
concurrenten van Air France-KLM in geval de Nederlandse staat een
(beleidsmatig) besluit neemt dat ten gunste is van Air France-KLM, en of
de Nederlandse staat in dat geval ergens aansprakelijk voor gesteld kan
worden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

28

Momenteel is de Nederlandse staat reeds aandeelhouder van KLM, een
onderdeel van de Air France-KLM groep. In feite verandert er dus niets
aan de huidige situatie.
De leden van de 50PLUS-fractie vragen om inzicht in de gemiddelde
loonkosten per werknemer van KLM, AF en Air France-KLM.
Onderstaande tabel geeft het aantal FTE, totale loonkosten en gemiddelde
loonkosten per FTE voor KLM, Air France en Air France-KLM. De cijfers
zijn afkomstig uit de jaarverslagen over 2017 van de desbetreffende
ondernemingen (jaarverslagen over 2018 zijn er nog niet). De hoogte van
de loonkosten zijn uiteraard afhankelijk van zaken als de belastingdruk in
het land waar het bedrijf gevestigd is en de exacte samenstelling van het
werknemersbestand (laaggeschoold/hooggeschoold). Onderlinge
vergelijking van deze cijfers is daardoor erg lastig. Voor meer informatie
verwijzen wij graag naar de jaarverslagen van de desbetreffende
bedrijven.

Loonkosten (€ mln)
Gemiddeld aantal FTE
Gemiddelde loonkosten per FTE (€)

Air France-KLM

IAG

Lufthansa Group

7.474
83.522
89.485

4.988
63.422
78.648

8.172
111.083
73.567

De leden van de 50PLUS-fractie vragen of de herverkiezing van Minister
Dijsselbloem tot voorzitter van de Eurogroep een rol heeft gespeeld bij het
afzien van het verwerven een belang in Air France-KLM.
De herbenoeming van toenmalig Minister Dijsselbloem tot voorzitter van
de Eurogroep heeft geen enkele rol gespeeld in de beslissing over het
mogelijk verwerven van een belang in Air France-KLM.
De leden van de 50PLUS-fractie vragen of Elbers het voorzitterschap van
Air France-KLM is aangeboden, maar dat hij geweigerd heeft.
Ons is bekend dat er inderdaad met KLM CEO Elbers is gesproken over
een dergelijke rol, maar dat dit nooit tot een aanstelling heeft geleid.
De leden van de SP-fractie vragen hoe de aanbeveling van de Algemene
Rekenkamer over de informatiepositie van de Tweede Kamer bij grote
uitgaven voor staatsdeelnemingen is opgevolgd.
In september 2017 heeft de Algemene Rekenkamer gerapporteerd over de
opvolging van de aanbevelingen Aankoop Duits hoogspanningsnet door
TenneT. Dit rapport en de kabinetsreactie gaan over investeringen van een
deelneming. Nu gaat het echter om het verwerven van een belang in een
onderneming. De aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer hebben
daarom geen betrekking op de aanschaf van aandelen Air France-KLM.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 148, nr. 3

29