Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

29 279

Rechtsstaat en Rechtsorde

Nr. 388

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 juni 2017
Digitalisering kan de kernwaarden en beginselen van de strafrechtspleging versterken. In elk geval hoeft ze geen negatieve gevolgen te
hebben. Maar daarvoor moet er wel wat gebeuren. Dat is de hoofdconclusie uit een verkenning die in opdracht van mijn ministerie is uitgevoerd
door onderzoekers van de Open Universiteit (OU).1 Het verslag van de
verkenning bied ik u hierbij aan.2 Tevens beschrijf ik in deze brief de
conclusies die ik aan de verkenning verbind.
Tot dusver was er al wel veel onderzoek gedaan naar de praktische
voorwaarden voor en gevolgen van digitalisering in relatie tot de
dagelijkse gang van zaken, de routines en de werkwijzen van ketenorganisaties. Er zijn en worden ook belangrijke pilots uitgevoerd, zoals het
programma Digitaal Werken in de Strafrechtsketen (DWS), waarover ik u
regelmatig informeer. Daarentegen was er nog weinig tot geen onderzoek
gedaan op een meer fundamenteel niveau, over de vraag hoe de
digitalisering de kernwaarden en de beginselen van het straf- en strafprocesrecht raakt. Om in die leemte te voorzien, heb ik de onderhavige
verkenning laten uitvoeren.
De verkenning had een beperkte vraagstelling. Digitalisering is immers zo
breed en veelomvattend dat de consequenties daarvan voor de strafrechtspleging onmogelijk in één rapport of onderzoek kunnen worden
beschreven. De vraagstelling beperkte zich tot de omgang met reeds in de
keten aanwezige informatie. Buiten scope is met name gehouden de wijze
waarop (in de opsporing) informatie wordt verzameld. Daarover zijn al
belangrijke rapporten verschenen, zoals over het gebruik van ANPR, van

1

Dit onderzoek was aangekondigd in het visiedocument «Naar een digitale strafrechtspleging», u door mijn ambtsvoorganger aangeboden bij brief van 17 februari 2016,
Kamerstuk 29 279, nr. 298, Bijlage, p. 26.
2
Het rapport is gepubliceerd op de sites van het WODC en de Open Universiteit. Raadpleegbaar
via www.tweedekamer.nl

kst-29279-388
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 279, nr. 388

1

big data en van sensing.3 De conclusies en aanbevelingen van de
onderhavige verkenning moeten dan ook met inachtneming van deze
beperkingen worden gelezen.
Het onderzoek is uitgevoerd door een team onder leiding van twee
hoogleraren: prof. mr. E.F. Stamhuis, hoogleraar straf- en strafprocesrecht,
en prof.dr.ir. S.M.M. Joosten, hoogleraar informatica en consultant. Het
betreft een verkennend onderzoek; over de toekomst kunnen immers in
strikte zin geen wetenschappelijke uitspraken worden gedaan. Doel was
om af te tasten of – en in hoeverre – te verwachten is dat de introductie
van steeds meer ICT in de praktijk van de strafrechtspleging noodzakelijkerwijs leidt tot aantasting van kernwaarden en beginselen van het
Nederlandse straf- en strafprocesrecht.
De directe aanleiding tot het onderzoek is dat de afgelopen jaren in
diverse juridische publicaties niet alleen wordt gewezen op de praktische
voordelen van de introductie en het gebruik van moderne ICT, maar
vooral ook op mogelijke spanningen met die beginselen en kernwaarden.
Zo zou bijvoorbeeld de onschuldpresumptie onder druk kunnen komen te
staan als te veel wordt afgegaan op de resultaten van profiling. De
equality of arms zou worden aangetast als gebruik van ICT ertoe leidt dat
partijen (verdachte en officier van justitie) niet over gelijke informatie
(kunnen) beschikken, bijvoorbeeld doordat ze niet over gelijkwaardige
mogelijkheden beschikken om documenten te downloaden of te
uploaden. Opwerpen van digitale drempels voor het instellen van
rechtsmiddelen (hoger beroep, cassatie) zou afbreuk doen aan het
grondrecht van vrije toegang tot de rechter.
Kern van het onderzoek is de confrontatie van een aantal strafrechtelijke
beginselen met een aantal informatietechnische beginselen (hoofdstuk 2
van het rapport). Vervolgens is gekeken naar de praktijkervaringen met
digitalisering in de strafrechtsketen tot nu toe (hst. 3) en naar te
verwachten ontwikkelingen in ICT in de nabije toekomst (hst. 4). Zowel de
praktijk van het recente verleden,als de verwachtingen voor de nabije
toekomst worden geconfronteerd met de strafrechtelijke beginselen.
Hoofdstuk 5 resumeert de antwoorden op de onderzoeksvragen. Een
samenvatting van het rapport is te vinden op p. 5–6.
De onderzoekers constateren dat de strafrechtspleging zich op dit moment
bezighoudt met «digitization», ofwel de transitie van papier naar digitaal.
In die fase zijn naar hun oordeel de strafvorderlijke beginselen nauwelijks
in geding. De maatschappij is evenwel al op tal van manieren bezig met
«digitalization», ofwel verdergaande vernieuwing waarbij computers zelf
taken uitvoeren. De analyse en aanbevelingen van de onderzoekers
richten zich vooral dáár op. De uitkomst van het onderzoek is, zoals
gezegd, dat de beginselen en kernwaarden van de strafrechtstoepassing
geen schade hoeven op te lopen, mits daar in het proces van digitalisering
passende aandacht aan wordt gegeven. Het beginsel van legaliteit
bijvoorbeeld vergt bijzondere aandacht voor de vraag of toepassingen van
ICT wettelijk gereguleerd moeten worden. De (on)mogelijkheden om
kritisch te zijn ten aanzien van de complexe bewerkingen die in de
toekomst de grondslag zijn voor de informatie, handeling of beslissing,
moeten in het centrum van de belangstelling staan. Sommige beginselen
3

Zie onder meer het Wetsvoorstel tot wijziging van het Wetboek van Strafvordering in verband
met de regeling van het vastleggen en bewaren van kentekengegevens door de politie
(Kamerstuk 33 542); de brief van 11 november 2016, Kamerstukken 26 643 en 32 761, nr. 426
(kabinetsreactie op het rapport van de WRR over «Big data, veiligheid en privacy»); de brief van
24 november 2015, Kamerstuk 29 628, nr. 594 (beleidsreactie op rapport van de politie over
sensing).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 279, nr. 388

2

of kernwaarden kunnen zelfs versterkt worden door digitalisering, zoals de
equality of arms (beide partijen, OM en verdediging, alsook het slachtoffer, kunnen tegelijkertijd toegang krijgen tot dezelfde informatie) of de
rechtsbijstand (sneller en eenvoudiger communiceren, stukken ondertekenen en fourneren, rechtsmiddel instellen).
De onderzoekers erkennen dat in de strafrechtspleging grote zorgvuldigheid vereist is bij het introduceren van vernieuwingen. Anderzijds
hebben zij ook een gebrek aan technische kennis waargenomen en een te
groot vertrouwen op de correcte werking van systemen vanuit informatietechnisch perspectief. Daarnaast wijzen zij andermaal op de noodzaak van
intensieve(re) samenwerking van juridische en ICT-professionals bij het
ontwikkelen van digitale voorzieningen.
De verkenning van de OU heeft vanwege de vraagstelling een hoog
abstractieniveau. Het rapport leidt niet direct tot nieuwe projecten of
programma’s. Wel levert het waardevolle aandachtspunten op voor de
verdere digitalisering van de strafrechtspleging. De ketenorganisaties,
verenigd in het Bestuurlijk Ketenberaad (BKB) en het Landelijk ketenberaad (LKB), hebben onlangs aangegeven de handschoen op te pakken
en gaan op korte termijn samen plannen ontwikkelen voor de (verdere)
digitalisering van de strafrechtsketen. Ook de advocatuur zal daarbij
worden betrokken. Tegelijkertijd ben ik in kaart aan het brengen wat er, in
aanvulling op de opleidingen die al zijn ontwikkeld binnen VenJ en op
Rijksniveau, nodig is om de kennis en kunde over informatievoorziening
en ICT bij alle VenJ-organisaties te versterken.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
S.A. Blok

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 279, nr. 388

3