Gespoten PURschuimisolatie en
gezondheid
Aan: de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Nr. 2020/24, Den Haag, 1 december 2020

2

2

Inhoud

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 2 van 55

inhoud
Samenvatting3
01 Inleiding7

03 Blootstelling en risico’s

20

3.1

Blootstelling en risico’s bij isoleerders

21

3.2

Blootstelling en risico’s bij bewoners

24

1.1

Achtergrond

8

1.2

Adviesvraag

9

1.3

De commissie

9

4.1

Diagnostiek van gezondheidsklachten

29

1.4

Taakopvatting en afbakening

9

4.2

Gezondheidsklachten en beroepsziektemeldingen bij isoleerders 

30

1.5

Werkwijze

10

4.3

Gezondheidsklachten en medische diagnostiek bij bewoners

32

1.6

Leeswijzer

11

4.4

Hoogrisicogroepen 

37

02 Chemische stoffen bij de productie van
gespoten PUR-schuim 

04 Gezondheidsklachten in Nederland

28

05 Advies39
12

5.1

Juiste toepassing van PUR-schuim

40

13

5.2

Centrale registratie van klachten en diagnoses bij bewoners

40

2.1

De stoffen en de chemische reactie 

2.2

Randvoorwaarden en kwaliteitseisen bij het spuiten van

5.3

Verbeteringen in het bestaande medisch protocol 

41

PUR-schuim14

5.4

Onderzoek voor de veiligheid van bewoners

41

2.3

Gevaareigenschappen van stoffen in PUR-schuim

15

5.5

Aandacht voor en onderzoek naar blootstelling onder isoleerders

41

2.4

Grenswaarden en gezondheidskundige advieswaarden

18

Literatuur43

1

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

3

Samenvatting

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 3 van 55

samenvatting
Gespoten PUR-schuim wordt veel toegepast

gekeken naar de gezondheidseffecten voor

bestaan er geen wettelijke grenswaarden, maar

voor de isolatie van (vloeren van) woningen.

werknemers, omdat die relevant zijn bij de

er zijn voor sommige stoffen wel advieswaarden

Naar schatting zijn in Nederland zo’n 250.000

inschatting van de plausibiliteit van de

ter bescherming van de gezondheid. Voor een

woningen ermee geïsoleerd. Diverse bewoners

gezondheidseffecten bij bewoners.

schatting van risico’s maakte de commissie

meldden daarna gezondheidsklachten.

gebruik van grenswaarden uit het buitenland en

Onderzoek van TNO wees in 2013 uit dat een

Juiste toepassing PUR-schuim belangrijk

oorzakelijk verband tussen de isolatie met

Bij de isolatie met gespoten PUR-schuim

PUR-schuim en de klachten onwaarschijnlijk

worden ter plaatse (meestal in de kruipruimte)

Omdat een deel van de grond- en hulpstoffen

was, maar niet geheel uitgesloten kon worden.

twee componenten samengevoegd die door

van PUR-schuim gevaarlijke eigenschappen

Sindsdien heeft de branche de richtlijnen verder

chemische reactie uitharden tot een isolerende

bezit, zijn er regels om de veiligheid van

aangescherpt en is er in 2016 een protocol voor

schuimlaag. De ene component bestaat uit

werknemers en bewoners te garanderen. Zo

medische diagnostiek opgesteld. Omdat de

isocyanaten. Deze reageren met polyolen, het

moet er ventilatie worden toegepast tijdens de

onrust bleef bestaan, heeft de minister van

hoofdbestanddeel van de tweede component.

werkzaamheden, mogen bewoners tot twee uur

Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de

In deze laatste component zitten tevens hulp­

daarna niet thuis zijn en gebruiken werknemers

Gezondheidsraad gevraagd advies uit te

stoffen; katalysatoren, blaasmiddelen en vlam­

persoonlijke beschermingsmiddelen. Voor

brengen. De Commissie Gespoten PUR-schuim

vertragers. Van isocyanaten en katalysatoren is

gecertificeerde bedrijven (in 2019 meer dan

van de raad heeft zich gebogen over de vraag

bekend dat deze gevaarlijk zijn voor de

90%) gelden bovendien allerlei aanvullende

of er gezondheidsrisico’s kunnen ontstaan bij

gezondheid. Voor blootstelling van werknemers

eisen die ervoor moeten zorgen dat het proces

bewoners door isolatie met gespoten

bestaan in sommige landen wettelijke

goed en veilig verloopt.

PUR-schuim en in hoeverre er groepen zijn die

grenswaarden; voor deze stoffen zijn die in

extra gevoelig zijn. De commissie heeft ook

Nederland nog niet van kracht. Voor bewoners

2

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

advieswaarden van verschillende instanties.

2

4

Samenvatting

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 4 van 55

Het is zeer belangrijk dat de chemische reactie

daarvan zijn maar beperkt onderzocht. Van

Meer melding van gezondheidsklachten bij

bij de vorming van PUR-schuim goed verloopt

vlamvertragers zijn er vele andere bronnen in

bewoners dan bij werknemers

en het schuim goed uithardt. Isocyanaten en

huis (zoals textiel, plastics, verf, meubels,

Van de gezondheidseffecten door blootstelling

een deel van de katalysatoren kunnen dan niet

elektrische apparatuur en matrassen) en de

aan componenten van PUR-schuim is bekend dat

meer vrijkomen. Verloopt de chemische reactie

bijdrage van PUR-schuim isolatie aan de totale

isocyanaten astma, andere longaandoeningen,

niet goed, dan kunnen isocyanaten en

blootstelling van bewoners aan vlamvertragers

eczeem en netelroos kunnen veroorzaken. Het

ongewenste reactieproducten (waarvan sommige

is onbekend.

aantal beroepsziektemeldingen dat verband

een vislucht veroorzaken) wel vrijkomen.

houdt met PUR-schuim is laag: tussen 2002 en

De blaasmiddelen en vlamvertragers blijven in

Voor werknemers ligt dit anders. Onderzoek laat

2019 ging het om 3 meldingen. Dit aantal is

het schuim aanwezig en komen, ook uit goed

zien dat tijdens het spuiten de concentraties

aanzienlijk lager dan op basis van de inter­

uitgehard schuim, in de loop van de tijd

isocyanaten en katalysatoren in de kruipruimte

nationale literatuur te verwachten zou zijn. De

langzaam en in lage concentraties vrij.

aanmerkelijk hoger zijn dan bestaande

commissie verwacht dat sprake is van onder­

buitenlandse grenswaarden. Ook worden hoge

rapportage en dat de cijfers onvolledig zijn.

Blootstelling van bewoners laag, van

concentraties blaasmiddelen en vlamvertragers

werknemers hoog

aangetroffen, waarvoor in veel gevallen geen

Wel is er een flink aantal meldingen van

Uit onderzoek blijkt dat de blootstelling van

grenswaarden bestaan. Uit buitenlands

gezondheidsklachten bij bewoners. Bij de GGD

bewoners aan gevaarlijke stoffen bij een juiste

urineonderzoek komen aanwijzingen voor hoge

werden tussen 2011 en 2019 69 meldingen

toepassing van PUR-schuim lager is dan de

inwendige blootstelling aan isocyanaten en

geregistreerd. Het is de bedoeling dat alle

advieswaarden voor deze stoffen. Blaas­

vlamvertragers bij isoleerders. Onduidelijk is of

meldingen (via de patiënt zelf of de huisarts)

middelen en vlamvertragers komen over een

dit ook in Nederland het geval is.

doorgegeven worden aan de GGD. Die

langere tijd geleidelijk vrij uit PUR-schuim. Er

onderzoekt vervolgens of er een mogelijke

zijn geen aanwijzingen dat lage concentraties

relatie is met PUR-schuim en adviseert over de

blaasmiddelen schadelijk zijn voor de

aanpak. In de praktijk krijgt de GGD niet alle

gezondheid, maar de langetermijneffecten

klachten door. Een door PUR-slachtoffers zelf in

3

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

5

Samenvatting

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 5 van 55

het leven geroepen meldpunt heeft tussen 2012

ECEMed als het Meldpunt PUR-slachtoffers

anders ligt. Mensen met een bekende

en 2019 322 meldingen geregistreerd van

geven aan dat bewoners vaak thuis waren

isocyanaat­allergie zouden isolatie met gespoten

uiteenlopende klachten. Er is geen goed

tijdens de isolatiewerkzaamheden en/of dat het

PUR-schuim moeten vermijden. De commissie

overzicht van alle meldingen.

schuim niet altijd goed was uitgehard.

is van mening dat voor andere mogelijke
hoogrisicogroepen specifieke adviezen niet

Ook een centrale registratie van medische

Gezondheidsrisico’s voor bewoners bij juiste

diagnostiek ontbreekt. Bekend is dat bij het AMC

toepassing onwaarschijnlijk

tot maart 2020 in totaal 22 bewoners met

Bij een juiste toepassing van gespoten

Veilige toepassing garanderen en registratie

klachten het medisch protocol hebben

PUR-schuim is de blootstelling aan gevaarlijke

verbeteren

doorlopen. De klachten waren divers en er zijn

stoffen zeer laag en dan acht de commissie

De commissie vindt dat bewoners de garantie

geen aandoeningen gediagnosticeerd waarvan

nadelige gezondheidseffecten voor bewoners

moeten krijgen dat isoleerders werken conform

vaststaat dat ze verband houden met

onwaarschijnlijk. Om verschillende redenen is

de richtlijnen voor gecertificeerde bedrijven.

isocyanaten. ECEMed (een expertisecentrum

het echter niet mogelijk om dergelijke effecten

Op die manier is een juiste toepassing verzekerd

van ziekenhuis Rijnstate in Arnhem dat tot 2017

uit te sluiten. Bij onjuiste toepassing nemen de

en blijft de blootstelling aan gevaarlijke stoffen

actief was) heeft ongeveer 300 bewoners met

risico’s voor de gezondheid van bewoners toe.

binnen veilige grenzen. In de praktijk blijkt dat

klachten gezien en 53 daarvan onderzocht.

Verder zijn van een aantal stoffen in PUR-schuim

niet altijd volgens de richtlijnen wordt gewerkt.

Dit centrum hanteerde een eigen werkwijze die

de gezondheidseffecten onvoldoende bekend.

De commissie beveelt aan om de huidige

afweek van (inter)nationale richtlijnen. Bij vrijwel

Daarnaast worden de klachten en aandoeningen

werkpraktijk te evalueren om vervolgens een

alle bewoners die een onderzoek bij ECEMed

van bewoners niet systematisch onderzocht en

inschatting te maken of beleidsmaatregelen

hebben ondergaan (49 van de 53 bewoners)

geregistreerd. Daardoor is er geen duidelijk

zinvol zijn, en zo ja welke.

werd een relatie met PUR-schuim gelegd,

beeld van de aard en omvang van de

waarbij de meest gestelde diagnose

problematiek onder bewoners en blijft vaak

Verder adviseert de commissie te zorgen voor

sensibilisatie van de slijmvliezen en/of huid voor

onduidelijk of de klachten verband houden met

centrale registratie van klachten en

componenten van PUR-schuim was. Zowel

de PUR-schuimisolatie of dat de oorzaak ergens

gediagnosticeerde aandoeningen (volgens

4

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

nodig zijn.

2

6

Samenvatting

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 6 van 55

medisch protocol) van bewoners. Op die manier

Verder signaleert de commissie dat de

ontstaat ook inzicht in het verloop over de tijd,

blootstelling aan gevaarlijke stoffen bij

bijvoorbeeld door inspanningen van de sector.

PUR-schuimisoleerders mogelijk hoog is.

Ook adviseert zij het medisch protocol op

Zij adviseert de blootstelling en mogelijke

onderdelen verder uit te werken en een

gezondheidseffecten bij werknemers nader te

blootstellingsonderzoek of een chemisch

onderzoeken. Tevens is extra aandacht op zijn

onderzoek van het PUR-schuim in de woning

plaats voor de naleving van wettelijke

hiervan deel te laten uitmaken.

verplichtingen voor werkgevers in het kader van
de Arbowet en voor opleiding van isoleerders.

De commissie heeft geen concrete aanwijzingen

Als werknemers bewust omgaan met de risico’s,

voor gezondheidseffecten door blaasmiddelen bij

kan dat niet alleen hun eigen risico verkleinen,

bewoners na isolatie met gespoten PUR-schuim.

maar ook dat van bewoners. De commissie

Toch vindt zij nader experimenteel onderzoek

meent dat een juiste en veilige toepassing niet

naar de risico’s van langdurige blootstelling aan

te garanderen valt, als particulieren op basis van

deze stoffen gewenst omdat informatie hierover

losse componenten isolatiewerkzaamheden gaan

grotendeels ontbreekt. Ook adviseert de

verrichten met gespoten PUR-schuim. Ze beveelt

commissie om te verkennen in hoeverre er

derhalve aan te onderzoeken of daarop gerichte

sprake is van blootstelling aan stoffen uit

producten, die in Nederland worden aangeboden,

PUR-schuim via drinkwater uit kunststof

van de markt kunnen worden geweerd.

waterleidingen die zich in of nabij de
PUR-schuimisolatielaag bevinden.

5

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

7

hoofdstuk 01 | Inleiding

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 7 van 55

01
inleiding

6

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

8

hoofdstuk 01 | Inleiding

1.1

Achtergrond

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 8 van 55

de door TNO afgeleide gezondheidskundige limietwaarden liggen en dat

Naar schatting zijn in Nederland in totaal rond de 250.000 woningen met

er geen acute en chronische gezondheidsrisico’s te verwachten zijn.

gespoten polyurethaanschuim (PUR-schuim) geïsoleerd.1 Het gaat daarbij

Het ontstaan van sensibilisatie bij de gemeten concentraties in de woon­

voornamelijk om isolatie van de vloer. Vanaf 2011 kregen isolatiebedrijven

kamer achtte TNO onwaarschijnlijk, maar kon de organisatie ook niet

en GGD’en in Nederland meldingen van gezondheidsklachten bij bewoners

helemaal uitsluiten, omdat er geen drempelwaarde voor sensibilisatie

van wie de huizen op deze manier waren geïsoleerd. De klachten

bekend is. Ook kon de organisatie niet uitsluiten dat al gesensibiliseerde

betroffen voornamelijk luchtwegen, ogen en huid. De bewoners zelf

personen bij de waargenomen concentraties kunnen reageren met

schreven hun klachten toe aan de isolatie met PUR-schuim. Bij sommigen

allergische klachten.

waren de klachten zo ernstig dat zij het PUR-schuim lieten verwijderen of
elders gingen wonen. De kwestie kwam in de periode van 2012-2013

De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties wilde uit

uitgebreid in het nieuws. Van de kant van deskundigen was er zowel

voorzorg de risico’s minimaliseren. Hij legde in een reactie op het

steun voor als kritiek op het toeschrijven van de klachten aan gespoten

onderzoek van TNO de primaire verantwoordelijkheid voor het reduceren

PUR-schuim.2 In de Verenigde Staten werden vergelijkbare gezondheids­

van de risico’s bij de isolatiebranche.6 De certificeringsinstantie voor

klachten gerapporteerd na woningisolatie met gespoten PUR-schuim.3,4

PUR-schuimverwerkers IKOB-BKB scherpte daarop de richtlijnen verder
aan. Dat hield onder andere in dat tijdens werkzaamheden geforceerde

Op initiatief van GGD’en werd in 2012 een PUR-expertgroep opgericht.

ventilatie in kruipruimtes moet worden toegepast. Daarnaast moeten

Deze adviseert lokale GGD’en over verder milieukundig onderzoek en

bewoners het advies krijgen om de woning te verlaten tijdens en tot twee

medische diagnostiek bij PUR-schuimgerelateerde meldingen. In 2013

uur na het aanbrengen van PUR-isolatie. De minister kondigde verder aan

zetten bewoners met klachten een meldpunt op voor PUR-slachtoffers en

dat het Rijk een overleg zou faciliteren tussen betrokken instanties om tot

richtten brancheorganisaties van PUR-schuimproducenten en isolatie­

een landelijke klachtenregistratie te komen. Tevens werd er in opdracht

bedrijven het Kennisplatform gespoten PUR-schuim op. TNO publiceerde

van de minister een protocol voor medische diagnostiek van mogelijke

in augustus 2013 resultaten van een onderzoek, uitgevoerd in opdracht

gezondheidseffecten als gevolg van isolatie met gespoten PUR-schuim

van NUON-vloerisolatie.5 De conclusies luidden dat de hoogst gemeten

opgesteld door artsen van het VUmc en het AMC in Amsterdam en de

concentraties tijdens en direct na het aanbrengen van PUR-schuim onder

GGD Groningen.7-9 Na nieuwe onrust onder bewoners verzocht de

7

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

9

hoofdstuk 01 | Inleiding

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 9 van 55

Tweede Kamer het kabinet om de Gezondheidsraad om advies te vragen

protocollen te komen, is gekozen voor deskundigen die niet betrokken

over de mogelijke gezondheidseffecten van gespoten PUR-isolatie bij

waren bij eerder onderzoek naar gespoten PUR-schuim of bij het

bewoners.10

opstellen van het medisch protocol. De samenstelling van de commissie
is te vinden achterin dit advies.

1.2

Adviesvraag

In september 2018 heeft de minister van Binnenlandse Zaken en

1.4

Taakopvatting en afbakening

Koninkrijksrelaties de Gezondheidsraad om advies gevraagd over de

De commissie heeft zich gericht op de vraag of er gezondheidsrisico’s

effecten van woningisolatie met gespoten PUR-schuim op de gezondheid

kunnen optreden bij bewoners die hun woning laten isoleren met

van bewoners. De minister vraagt bij welke mate van blootstelling er

gespoten PUR-schuim. De commissie heeft zich in dit advies uitsluitend

gezondheidsrisico’s zijn voor bewoners van wie de woningen worden

gericht op gespoten PUR-schuim, dat in bestaande huizen als na-isolatie

geïsoleerd met gespoten PUR-schuim en onder welke omstandigheden

wordt toegepast. In nieuwbouwhuizen worden doorgaans kant-en-klare

deze risico’s zich kunnen voordoen. Ook vraagt zij in te gaan op de

PUR-schuimplaten gebruikt die vooraf in een fabriek zijn geproduceerd.

mogelijkheid dat bewoners tot een hoog-risico groep kunnen behoren

Het ter plaatse produceren en spuiten van PUR-schuim in een bestaande

door een hogere gevoeligheid, of een hogere blootstelling, in het bijzonder

woning resulteert mogelijk in blootstellingen die zich niet voordoen bij het

zwangere vrouwen, jonge kinderen, ouderen en chronisch zieken. De

gebruik van PUR-schuimplaten. De focus van de commissie lag op

volledige tekst van de adviesvraag is te vinden op www.gezondheidsraad.

vloerisolatie met gespoten PUR-schuim, omdat deze vorm van isolatie

nl.

met gespoten PUR-schuim in Nederland het meest wordt toegepast, maar
zij heeft toepassingen in de spouwmuur en het dak ook meegenomen in

1.3

De commissie

de beschouwingen.

Voor de beantwoording van de vragen van de minister is de Commissie
Gespoten PUR-schuim ingesteld. De commissie is samengesteld uit

De focus van de commissie lag op de blootstelling van bewoners aan

deskundigen met expertise in de medische wetenschappen, epidemiologie,

stoffen en eventuele gevolgen voor hun gezondheid. Ze besteedde echter

toxicologie, chemie, risicoperceptie en milieukunde. Om tot een

ook aandacht aan de blootstelling van de isoleerders en/of eventuele

onafhankelijke evaluatie van beschikbare onderzoeksresultaten en

assistenten, omdat zij vermoedelijk de hoogst blootgestelde groep zijn

8

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

10

hoofdstuk 01 | Inleiding

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 10 van 55

ondanks het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen. Informatie

1.5

Werkwijze

over blootstelling en gezondheidseffecten bij isoleerders is relevant voor

De commissie is het adviestraject gestart met een hoorzitting. Hier zijn

het maken van een inschatting van de plausibiliteit van gezondheids­

diverse groepen gehoord: bewoners met gezondheidsklachten die zij

effecten bij bewoners.

toeschrijven aan PUR-schuimisolatie, de PUR-schuimisolatiebranche en
medische deskundigen met praktijkervaring op het gebied van

Bij de evaluatie van de risico’s heeft de commissie rekening gehouden

PUR-gerelateerde klachten. Het doel van de hoorzitting was het in kaart

met juiste en onjuiste uitvoering van isolatiewerkzaamheden met

brengen van de context van het vraagstuk. De commissie was

gespoten PUR-schuim. Met een juiste uitvoering wordt bedoeld dat er

geïntereseerd in de perspectieven, vragen, zorgen en ervaringen van de

volgens vastgestelde richtlijnen wordt gewerkt. Het PUR-schuim wordt

betrokkenen. De opstellers van het medisch protocol waren verhinderd

dan volgens de juiste bouwkundige procedures toegepast en bij de

tijdens de bijeenkomst en zijn daarom in een latere commissievergadering

uitvoering wordt rekening gehouden met de veiligheid van bewoners.

gehoord.

In de praktijk wordt niet altijd volgens deze richtlijnen gewerkt.
De commissie heeft een systematisch literatuuronderzoek uitgevoerd naar
De commissie heeft alle mogelijke gezondheidseffecten meegenomen.

studies op het gebied van blootstelling aan stoffen bij isolatie met

De commissie heeft zich in haar advies beperkt tot de gezondheidskundige

gespoten PUR-schuim en de hieraan gerelateerde gezondheidseffecten

kant van het vraagstuk. Zij realiseert zich dat milieuaspecten een rol

bij bewoners. Daarnaast heeft de commissie gezocht naar rapportages

spelen bij het maken van beleid ten aanzien van het toepassen van

van onderzoeksinstellingen. Ook heeft ze in verschillende talen

gespoten PUR-schuim. Verschillende stoffen uit PUR-schuim zijn

(Nederlands, Engels, Frans, Duits) op internet (via Google) gezocht naar

milieubelastend en er is onduidelijkheid over de afvalverwerking.11

PUR-schuimgerelateerde gezondheidsklachten. Een eerder advies van de

De milieu-, bouwkundige, duurzaamheids- en economische aspecten van

Gezondheidsraad over beroepsmatige blootstelling aan isocyanaten (een

woningisolatie met gespoten PUR-schuim zijn in dit advies echter buiten

van de grondstoffen van PUR-schuim) en het medisch protocol voor

beschouwing gelaten.

diagnostiek van gezondheidsklachten in relatie tot PUR-schuim zijn
meegenomen in dit advies.

9

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

11

hoofdstuk 01 | Inleiding

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 11 van 55

De commissie heeft via veiligheidsbladen van fabrikanten informatie

manier de mogelijkheid om commentaar te leveren. De commissie heeft

verzameld over de grond- en hulpstoffen van gespoten PUR-schuim en

zorgvuldig kennis genomen van alle ingezonden commentaren en ze naar

over stoffen die tijdens het proces van PUR-schuim isolatie kunnen

eigen inzicht verwerkt. De commentaren en de reactie van de commissie

ontstaan. De samenstelling van gespoten PUR-schuim is afhankelijk van

staan op www.gezondheidsraad.nl. Het advies is getoetst door de

het type PUR-schuim en de fabrikant. Daarnaast is de samenstelling van

beraadsgroep van de Gezondheidsraad.

PUR-schuim in de loop van de tijd veranderd. De stoffen die de commissie
heeft geëvalueerd zijn stoffen die zijn onderzocht in blootstellingsstudies en

1.6

Leeswijzer

stoffen die op recente veiligheidsbladen van leveranciers staan vermeld.12-19

In hoofdstuk 2 beschrijft de commissie het chemische proces van
PUR-schuimspuiten, de stoffen die daarbij worden gebruikt of gevormd

De commissie heeft de gezondheidsrisico’s geëvalueerd door middel van

en de gevaareigenschappen daarvan. In hoofdstuk 3 gaat zij in op de

een risicobenadering.20 Daarbij is het uitgangspunt dat gezondheids­

blootstelling van isoleerders en bewoners aan deze stoffen en de risico’s

schade alleen kan ontstaan als er sprake is van een bepaalde mate van

die daaruit voortvloeien. In hoofdstuk 4 beschrijft de commissie de

blootstelling aan een stof die het vermogen heeft om de gezondheid te

aantallen gezondheidsklachten en medische diagnoses in Nederland en

schaden. De commissie heeft de risico’s op gezondheidsschade

de registratie daarvan. In hoofdstuk 5 trekt zij conclusies en geeft zij

geëvalueerd op basis van de gevaareigenschappen van een stof, de

advies over een veilige toepassing van gespoten PUR-schuim.

concentratie die veilig voor de gezondheid wordt geacht, en de mate van
blootstelling aan stoffen tijdens en na isolatie met gespoten PUR-schuim.

In dit document beschrijft de commissie de gevaareigenschappen, de

De commissie maakte hierbij gebruik van bestaande gezondheidskundige

blootstellingslimieten en het onderzoek naar blootstelling op hoofdlijnen.

grenswaarden en advieswaarden voor stoffen, voor zover deze

Uitgebreidere informatie is te vinden in twee achtergronddocumenten:

beschikbaar zijn. Zij heeft zelf geen grenswaarden afgeleid.

Gevaaraanduidingen en blootstellingslimieten voor stoffen van gespoten
PUR-schuim en Overzicht van studies naar blootstelling en studies naar

Een conceptversie van het advies is eerder openbaar gemaakt.

gezondheidsklachten na woningisolatie met gespoten PUR-schuim.

Belanghebbenden en deskundigen werden daarbij uitgenodigd om
commentaar te leveren. Ook andere geinteresseerden kregen op deze

10

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

12

hoofdstuk 02 | Chemische stoffen bij de productie van gespoten PUR-schuim

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 12 van 55

02
chemische stoffen
bij de productie van
gespoten PUR-schuim
11

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

13

hoofdstuk 02 | Chemische stoffen bij de productie van gespoten PUR-schuim

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 13 van 55

Gespoten PUR-schuim wordt gebruikt voor isolatie van woningen en

isocyanaten. De samenstelling van het polyolmengsel varieert per product

wordt ter plaatste geproduceerd. Sommige van de stoffen in PUR-schuim

en per fabrikant. Het bestaat voornamelijk uit polyolen en bevat daarnaast

zijn gevaarlijk voor de gezondheid (isocyanaten en sommige katalysatoren).

vlamvertragers, blaasmiddelen en katalysatoren. De twee componenten

Bij een onvolledige chemische reactie hardt het schuim niet goed uit en

worden in het spuitpistool gemengd, op de juiste temperatuur gebracht

kunnen gevaarlijke stoffen aanwezig blijven. Daarnaast blijven ook in het

en opgespoten. In de minuscule druppeltjes die uit de spuitmond komen,

uitgeharde schuim hulpstoffen aanwezig (katalysatoren, blaasmiddelen en

de aerosolen, vindt de exotherme (warmteproducerende) reactie plaats

vlamvertragers). Van sommige daarvan zijn de gevaareigenschappen

waarbij de isocyanaten met de polyolen polymeriseren. De druppeltjes

maar beperkt onderzocht.

zetten zich af op het bespoten oppervlak en versmelten daar tot een
schuim dat geleidelijk uithardt. De katalysatoren starten en versnellen de

2.1

De stoffen en de chemische reactie

chemische reactie. Sommige typen reageren weg en andere blijven als

Gespoten PUR-schuim is een isolatiemateriaal dat wordt gebruikt voor

zodanig in het schuim aanwezig. De blaasmiddelen vormen de vulling van

isolatie van vloeren, muren en daken van woningen. In Nederland

de cellen van het uitgeharde schuim en blijven grotendeels aanwezig.

wordt de isolatie van de onderkant van de vloer het meest toegepast.21

Vlamvertragers blijven ook in ongewijzigde vorm aanwezig. Door de

Een belangrijk voordeel van gespoten PUR-schuim ten opzichte van

grote reactiviteit van isocyanaten zal, onder de juiste omstandigheden,

veel andere isolatiematerialen is dat het ter plaatse wordt gespoten en

de reactie tussen isocyanaten en polyolen binnen enkele minuten na

daarmee geschikt is voor het isoleren van ruimtes met alle mogelijke

het sprayen plaatsvinden. De volledige uitharding duurt langer en is

afmetingen en tevens voor het dichten van gaten, kieren en scheuren.

afhankelijk van het type schuim, de laagdikte, de temperatuur en de

Gespoten PUR-schuim wordt voornamelijk toegepast als na-isolatie bij

luchtvochtigheid.22 Er bestaat geslotencellig en opencellig PUR-schuim.

bestaande woningen met een bouwjaar tussen 1950 en 1985.

In geslotencellig PUR-schuim worden fluorkoolwaterstoffen of recenter
hydrofluoroolefins als blaasmiddel gebruikt. Opencellig schuim bevat

PUR-schuim wordt ter plaatse geproduceerd door menging van twee

water dat door reactie met het isocyanaat CO2 vormt en zo als blaas­

componenten; de isocyanaatcomponent en de polyolcomponent.

middel fungeert.23 In Nederland werd tot voor kort alleen geslotencellig

De isocyanaatcomponent bevat ongeveer gelijke delen van monomere

schuim gebruikt, maar recent zijn er ook aanbieders van opencellig schuim.

(twee-ringsstructuur) en oligomere (drie-, vier-, en vijfringsstructuren)

12

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

14

hoofdstuk 02 | Chemische stoffen bij de productie van gespoten PUR-schuim

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 14 van 55

In de Verenigde Staten en Canada wordt al langer opencellig schuim

Sinds juli 2020 is er regelgeving over isolatie met gespoten PUR-schuim

toegepast.

van kracht via een aanvulling op het Bouwbesluit 2012.25 Deze is bedoeld
om de veiligheid van bewoners en isoleerders te waarborgen. De regels

2.2

Randvoorwaarden en kwaliteitseisen bij het spuiten
van PUR-schuim

schrijven voor dat geforceerde ventilatie van de kruipruimte wordt toegepast
tijdens de werkzaamheden en dat bewoners tijdens de werkzaamheden

De productie van gespoten PUR-schuim voor woningisolatie vindt plaats

en twee uur daarna niet in de woning aanwezig mogen zijn. In het kader

onder variabele condities, zeker vergeleken met de strikt gecontroleerde

van de Arbowet zijn isolatiebedrijven wettelijk verplicht om alle arbeids­

condities bij de productie van PUR-schuimplaten in de fabriek. Extra zorg

risico’s voor hun werknemers in kaart te brengen middels een risico-

zal daarom moeten worden besteed aan de omstandigheden en het

inventarisatie en evaluatie. Het veilig werken met chemische stoffen is

verloop van het spuitproces ter plaatse.

hier een onderdeel van. Isolatiebedrijven zijn daarbij aangewezen op de
veiligheidsinformatiebladen en eventuele overige informatie van de

Sommige grond- en hulpstoffen van PUR-schuim zijn gevaarlijk (zie de

leverancier. Gecertificeerde isolatiebedrijven volgen daarnaast de

volgende paragraaf). Daarom is het van belang dat ze veilig worden

bouwkundige randvoorwaarden en proceseisen die zijn beschreven in

opgeslagen en vervoerd en dat de isoleerders weten hoe zij ermee om

de beoordelingsrichtlijnen en uitvoeringsrichtlijnen van certificerende

moeten gaan. Verder is het bij de toepassing van gespoten PUR-schuim

instellingen.26-28 Volgens het Kennisplatform gespoten PUR-schuim was

van essentieel belang dat de chemische reactie goed verloopt. In dat

in oktober 2019 meer dan 90% van alle bedrijven in de branche

geval reageren alle isocyanaten met polyolen en worden ze onderdeel

gecertificeerd. De eisen gesteld aan het proces richten zich onder meer

van de polymeerstructuur. Een onvolledig of onjuist verloop van de

op de specificaties voor de apparatuur, de mengverhouding van de twee

chemische reactie kan leiden tot emissies van overgebleven isocyanaten

componenten, de omstandigheden (temperatuur en vocht) voor en tijdens

of ongewenste reactieproducten waarvan sommige (amines) stank in de

het spuiten, de wijze van aanbrengen van het schuim (in lagen van een

vorm van een sterke vislucht veroorzaken.3,24 De mengverhouding van de

bepaalde dikte), en een controle van het eindproduct. Daarnaast richten

grondstoffen, mate van menging, laagdikte, temperatuur en vochtigheid

de eisen zich op het dichten van kieren tussen de woning en de kruip­

zijn factoren die invloed hebben op het verloop van de polymerisatie-

ruimte en op een blijvende ventilatie van de kruipruimte zelf. Tevens

reactie van PUR-schuim.24

bevatten de richtlijnen instructies voor de bescherming van werknemer en

13

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

15

hoofdstuk 02 | Chemische stoffen bij de productie van gespoten PUR-schuim

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 15 van 55

bewoners. De eisen ten behoeve van de veiligheid van bewoners gelden

chemicaliën en spuitapparatuur voor de productie tot 1400 liter gespoten

voor vloerisolatie, wat in Nederland de meest voorkomende toepassing

PUR-schuim, blijken in Nederland echter ook verkrijgbaar voor particulieren.

van gespoten PUR-schuimisolatie is.

2.3

Gevaareigenschappen van stoffen in PUR-schuim

Vanaf 2021 moeten alle PUR-schuimisolatieproducten die worden gebruikt

Om mensen te waarschuwen voor gevaren van stoffen worden deze op

door gecertificeerde bedrijven bovendien voldoen aan de door de branche

grond van hun gevaareigenschappen geclassificeerd. De commissie gaat

geïnitieerde richtlijn emissieveiligheid. De richtlijn beschrijft dat het

uit van bestaande Europese geharmoniseerde classificatie en etikettering

emissieonderzoek in een testruimte onder gestandaardiseerde

voor gevaarlijke stoffen zoals wettelijk voorgeschreven door de Europese

omstandigheden wordt gedaan. De concentraties van isocyanaten en

Unie. De classificatie is vereist voor stoffen die kankerverwekkend,

(semi)vluchtige organische stoffen moeten worden bepaald vanaf twee uur

mutageen (beschadigend voor het DNA) of reproductietoxisch (schadelijk

na het spuiten. De grenswaarden die gebruikt worden om de concentraties

voor de voortplanting) zijn en voor inhalatieallergenen. Alle fabrikanten

stoffen aan te toetsen zijn ook beschreven in de richtlijn. Vanzelfsprekend

van chemische stoffen zijn verplicht om deze classificatie en etikettering

is het nodig om deze richtlijn te blijven toetsen aan de meest recente

toe te passen. De stofkarakteristieken en de classificaties van de bij de

wetenschappelijke inzichten. Zo zal de richtlijn aangepast moeten worden

productie van gespoten PUR-schuim betrokken chemische stoffen zijn

als er nieuwe grenswaarden voor stoffen vastgesteld worden.

hieronder in het kort per stofgroep beschreven. De classificaties van
stoffen zijn uitgebreider weergegeven in het achtergronddocument

Onder een juiste toepassing van PUR-schuim isolatie verstaat de

Gevaaraanduidingen en blootstellingslimieten voor stoffen in gespoten

commissie dat de uitvoering volgens de richtlijnen van certificerende

PUR-schuim.

instellingen en de eisen van het Bouwbesluit plaatsvindt.
2.3.1

Isocyanaten en afbraak/reactieproducten

De genoemde wetgeving van de overheid en de richtlijnen van de branche

Isocyanaten zijn vluchtige organische stoffen die een of meer reactieve

beogen de toepassing van gespoten PUR-schuim in de praktijk in goede

isocyanaatgroepen (NCO) hebben. In gespoten PUR-schuim wordt het

banen te leiden. Ze zijn gericht op professionele gebruikers. Benodigde

isocyanaat methyleendifenyldiisocyanaat (MDI) als grondstof gebruikt.
MDI is een diisocyanaat, wat betekent dat het twee isocyanaatgroepen

14

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

16

hoofdstuk 02 | Chemische stoffen bij de productie van gespoten PUR-schuim

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 16 van 55

heeft. De grondstof wordt ook wel polymere MDI (pMDI) genoemd, omdat

alleen voor methylisocyanaat een geharmoniseerde classificatie van

het een mengsel is van ongeveer gelijke hoeveelheden MDI monomeren

toepassing. Methylisocyanaat is acuut toxisch bij huidcontact en bij

(tweeringsstructuur) en oligomeren (drie-, vier-, en vijfringsstructuren).23

inademing, is irriterend en sensibiliserend voor huid en luchtwegen,
toxisch voor de voortplanting en het kan ernstig oogletsel veroorzaken.

Tijdens de PUR-vorming kunnen, afhankelijk van de exacte

Sensibilisatie voor isocyanaten ontstaat over het algemeen bij herhaalde

omstandigheden, verschillende reactieproducten ontstaan. Thermische

blootstellingen gedurende een periode van enkele weken tot maanden.36

degradatie van het diisocyanaat MDI kan resulteren in de vorming van

Na sensibilisatie ontstaat, bij hernieuwd contact, een heftiger reactie op de

diverse monoisocyanaten (methyl-, ethyl-, fenyl-, propylisocyanaat- en

stof. Het is niet precies duidelijk in hoeverre blootstelling aan hoge

isocyaanzuur).29,30 Isocyanaten die niet snel met polyolen reageren zullen

piekconcentraties bijdraagt aan het ontstaan van sensibilisatie.37,38 In de

met andere stoffen reageren, zoals met water.31-33 Bij die reactie wordt

literatuur is meermaals beschreven dat een eenmalige piekblootstelling na

methyleendiphenyldiamine (MDA) gevormd. In de juiste omstandigheden

langdurige lage blootstellingen, een trigger kan zijn voor sensibilisatie.39

reageert MDA vervolgens verder met MDI tot een polyurea dat net als het

Daarnaast kan een eenmalige hoge blootstelling aan isocyanaten leiden

polyurethaan in PUR-schuim een stabiel polymeer is. Bij onvoldoende

tot blijvend astma.35

beschikbaar MDI kan bij deze reactie echter MDA overblijven.32,34 MDA is
een vaste stof met een hoog kookpunt. In tegenstelling tot MDI blijft MDA

2.3.2

Polyolen

lang aanwezig (maanden).32

Polyolen (poly-alcoholen) zijn doorgaans lange koolstofketens met
meerdere hydroxylgroepen die een reactie aangaan met MDI. MDI fungeert

MDI is irriterend voor luchtwegen, huid en ogen. MDI is acuut toxisch

hierbij als verbinding tussen de lange koolstofketens waardoor er hard

(giftig) voor de luchtwegen. Het wordt verdacht van het veroorzaken van

PUR-schuim ontstaat. Polyolen zijn niet vluchtig en worden in het

kanker en het kan schade aan organen veroorzaken bij langdurige of

algemeen beschouwd als stoffen met een zeer lage toxiciteit. Polyolen

herhaalde blootstelling. Blootstelling aan MDI kan ook leiden tot allergische

verspreiden zich vrijwel uitsluitend in de vorm van aerosolen tijdens de

reacties van de luchtwegen na eerdere blootstelling van de luchtwegen en

toepassing. Bij blootstelling aan hoge concentraties via aerosolen kunnen

huid.35 Het amine MDA is acuut toxisch, kankerverwekkend en mutageen

polyolen mogelijk wel irriterend zijn.40 In een enkel geval wordt bisfenol A

en kan een allergische huidreactie geven. Van de monoisocyanaten is

in kleine hoeveelheden gebruikt (0,3-1,0% van het gewicht van de

15

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

17

hoofdstuk 02 | Chemische stoffen bij de productie van gespoten PUR-schuim

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 17 van 55

polyolcomponent).18 Bisfenol A is geclassificeerd als schadelijk voor de

genetische schade, kan vruchtbaarheid schaden en is schadelijk voor het

vruchtbaarheid. Daarnaast kan blootstelling aan bisfenol A leiden tot schade

immuunsysteem bij herhaalde blootstelling.

aan de ogen, allergische huidreacties en irritatie van de luchtwegen.41
Er bestaan binnen de EU beperkingen voor het gebruik van bisfenol A.

2.3.4

Blaasmiddelen

De polyolcomponent van PUR-schuim bestaat voor 10-25% uit
2.3.3

Katalysatoren

blaasmiddelen.14-19 In Nederland worden fluorkoolwaterstoffen (HFK’s) of

Katalysatoren zijn in wisselende hoeveelheden aanwezig in het polyol­

hydrofluoroolefins (HFO’s) als blaasmiddel gebruikt. HFK’s zijn sterke

mengsel (<0,5-10%). Er worden verschillende types katalysatoren in

broeikasgassen die relatief lang in de atmosfeer blijven.42 Vanwege deze

PUR-schuim gebruikt: amines en organotin-verbindingen. Amines zijn

milieueffecten is per 2023 het gebruik van deze blaasmiddelen voor

vluchtig. Er bestaan reactieve en niet-reactieve vormen. De reactieve

gespoten vloerisolatie verboden. Momenteel gaat de branche over op

aminekatalysatoren reageren met isocyanaten tot een stabiele ureum­

het gebruik HFO’s.11,43 HFK’s en HFO’s reageren niet met andere stoffen,

verbinding. Zij fungeren als starters van de polymerisatie reactie, waarna

maar blijven deels aanwezig doordat ze na polymerisatie en uitharden

de reactie verder gaat met de polyolen.23,24 Andere aminekatalysatoren en

van het schuim zijn opgesloten in het schuim. De blaasmiddelen zijn

organotin-verbindingen (lipofiele vloeistoffen) zijn niet reactief en blijven

gasvormig en kunnen door diffusie in de loop van de tijd (jaren) langzaam

als zodanig aanwezig in het PUR-schuim.23 Zij versnellen de

vrijkomen uit het schuim of sneller bij beschadiging van het schuim.44

polymerisatie­reactie.

Sommige soorten geslotencelligschuim, en opencelligschuim dat in
Nederland nog maar sinds kort wordt toegepast, bevatten geen

Van een aantal katalysatoren die in PUR-schuim worden gebruikt zijn

fluorkoolwaterstoffen.23,43

gegevens over toxiciteit beschikbaar (DMEA, 2,2‘-iminodiethanol,
benzyldimethylamine, bis(2-dimethylaminoethyl) (methyl)amine) maar

Op basis van de chemische eigenschappen van HFK’s,45 dierexperimentele

van andere niet. Huidcorrosie/irritatie en acute toxiciteit bij huidcontact

toxiciteitsstudies46,47 en acute humane blootstellingsstudies48 wordt de

en bij inademing kunnen optreden. 2,2’-iminodiethanol is bij herhaalde

toxiciteit van HFK’s ingeschat als laag. Van de HFO die wordt gebruikt in

blootstelling daarnaast schadelijk voor de ogen en organen. De organotin-

PUR-schuim wordt verondersteld dat lage concentraties duizeligheid

verbinding dibutyltindilauraat wordt verdacht van het veroorzaken van

kunnen geven en hogere concentraties tot irritatie van huid en ogen

16

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

18

hoofdstuk 02 | Chemische stoffen bij de productie van gespoten PUR-schuim

kunnen leiden.49 De toxiciteit van blaasmiddelen, en met name HFO’s, bij
langdurige blootstelling is echter nog onvoldoende onderzocht.47,49

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 18 van 55

2.4

Grenswaarden en gezondheidskundige
advieswaarden

Voor werkgerelateerde blootstellingen aan chemische stoffen worden in
2.3.5

Vlamvertragers

Europese landen en in de Verenigde Staten wettelijk verankerde

In de polyolmengsels voor de productie van PUR-schuim zijn vlam­

gezondheidskundige grenswaarden vastgesteld. Deze wettelijke

vertragers in grote hoeveelheid aanwezig (10-50%).13-19 In PUR-schuim

grenswaarden gelden echter alleen voor blootstelling aan stoffen op

worden vooral gechloreerde organofosfaten (tris-(1-chloro-2-propyl)

het werk. Voor de algemene bevolking bestaan er geen wettelijke

fosfaten (TCPP)) toegepast. Deze organofosfaten vervangen de, sinds

grenswaarden. Wel hebben verschillende instanties advieswaarden

2005 verboden, broomhoudende vlamvertragers.50 Gechloreerde

afgeleid die gebruikt worden om de gezondheid van de algemene

organofosfaten zijn normaal gesproken niet vluchtig behalve bij hogere

bevolking te beschermen.

temperaturen, zoals misschien tijdens de polymerisatiereactie.
Aangenomen wordt dat ze zich tijdens het spuiten vooral verspreiden via

De commissie heeft gebruik gemaakt van reeds bestaande advies- en

aerosolen en niet als damp. Vlamvertragers blijven na de polymerisatie­

grenswaarden (beschreven in het achtergronddocument

reactie ongebonden in en op het PUR-schuim aanwezig, wat nodig is voor

Gevaaraanduidingen en blootstellingslimieten voor stoffen in gespoten

hun brandwerende functie. Van gechloreerde organofosfaten zijn geen

PUR-schuim). Echter, voor lang niet alle stoffen zijn grens- of advies­

Europese geharmoniseerde classificaties voor gezondheidsrisico’s

waarden beschikbaar. De commissie heeft bij het ontbreken ervan niet

beschikbaar. Door het Environmental Protection Agency wordt TCPP wel

zelf grens- of advieswaarden afgeleid. Over het afleiden van grens­

geclassificeerd als gevaarlijk vanwege negatieve effecten op de

waarden is altijd veel discussie. Vaak zijn grenswaarden gebaseerd op

vruchtbaarheid.51 Ook heeft het European Chemicals Agency (ECHA)

dierexperimenteel onderzoek. Zowel bij de selectie van relevante studies

vanwege dezelfde negatieve effecten op de vruchtbaarheid en

als bij de vertaling van resultaten naar grenswaarden voor de mens

ontwikkeling een beperking geadviseerd op gebruik van TCPP en andere

moeten dus de nodige keuzes worden gemaakt. Als gevolg van

vlamvertragers in flexibele polyurethaanproducten (babyverzorgings­

verschillende keuzes kunnen grenswaarden van verschillende instanties

artikelen en meubilair in woningen).52

van elkaar verschillen. In het kader van de Europese verplichte registratie
van chemische stoffen (Registration, Evaluation, Authorisation and

17

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

19

hoofdstuk 02 | Chemische stoffen bij de productie van gespoten PUR-schuim

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 19 van 55

Restriction of Chemicals Regulation, REACH) worden door de industrie

Als er een wettelijke grenswaarde is, zijn werkgevers volgens de Arbowet

zelf ook advieswaarden afgeleid voor chemische stoffen. Deze kunnen

verplicht om maatregelen te nemen om onder de grenswaarde te blijven.

voor isoleerders of voor algemene bevolking zijn bedoeld. De mate van

De arbeidshygiënische strategie schrijft voor dat maatregelen voor de

onderbouwing en daarmee de kwaliteit van deze advieswaarden loopt

reductie van blootstelling aan de bron en via afscherming of afzuiging

uiteen en ze hebben geen wettelijke status.

allereerst worden toegepast. Als de wettelijke grenswaarde dan nog
steeds wordt overschreden, moeten persoonlijke beschermende middelen

Grenswaarden zijn bedoeld voor de bescherming van mensen tegen alle

worden gebruikt. Bij isolatiewerkzaamheden met gespoten PUR-schuim

mogelijke nadelige gezondheidseffecten. Omdat er voor het ontwikkelen

wordt ventilatie van de kruipruimte in combinatie met het gebruik van

van sensibilisatie in de praktijk geen drempelwaarde is vast te stellen, leidt

persoonlijke beschermende middelen ingezet om de werknemer te

de Gezondheidsraad voor allergene stoffen zoals isocyanaten een

beschermen.

advieswaarde af die overeenkomt met een 1% toename van het aantal
gesensibiliseerden onder werknemers, ten opzichte van de algemene
populatie.37 Op Europees niveau is een dergelijke aanpak recent ook
geadviseerd.38 De door de Gezondheidsraad geadviseerde
gezondheidskundige advieswaarde voor isocyanaten bedraagt 0,1 µg
NCO/m3 gemiddeld over een 8-urige werkdag. Deze waarde is nog niet
wettelijk van kracht; de Sociaal-Economische Raad voert momenteel
een onderzoek uit naar de haalbaarheid van de voorgestelde waarde.
De waarde beperkt het risico op sensibilisatie, maar biedt geen
bescherming aan mensen die al gesensibiliseerd zijn. Voor isocyanaten
adviseert de Gezondheidsraad bovendien een huidnotatie, wat inhoudt
dat blootstelling via de huid systemische effecten kan veroorzaken en
daarom vermeden moet worden.37

18

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

20

hoofdstuk 03 | Blootstelling en risico’s

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 20 van 55

03
blootstelling en
risico’s
19

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

21

hoofdstuk 03 | Blootstelling en risico’s

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 21 van 55

De blootstelling van bewoners aan gevaarlijke stoffen (isocyanaten en

isolatiewerkzaamheden uitvoeren, zijn namelijk het hoogst blootgesteld,

katalysatoren) is bij juiste toepassing van gespoten PUR-schuim lager dan

ondanks hun gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen.

bestaande advieswaarden. Gezondheidseffecten als gevolg van deze

Zij werken met de stoffen en doen het spuitwerk waarbij aerosolen

stoffen zijn bij hen dan niet waarschijnlijk. Bij onjuiste toepassing neemt

ontstaan. Het gaat veelal om werkzaamheden in een kleine ruimte waarbij

de kans op gezondheidseffecten toe. Na het (juist) aanbrengen van

de concentraties stoffen in de lucht snel kunnen toenemen. De spuiter

PUR-schuim, komen blaasmiddelen over een langere tijd geleidelijk vrij.

wordt meestal geassisteerd door een tweede werknemer die, in het geval

Er zijn geen concrete aanwijzingen dat blaasmiddelen schadelijk zijn voor

van werkzaamheden in de kruipruimte, buiten bij de toegang of bij de

de gezondheid, maar de eventuele gevolgen van langdurige blootstelling

mengapparatuur staat. De commissie beschrijft hieronder de beschikbare

zijn maar beperkt onderzocht.

gegevens over blootstelling van isoleerders tijdens de isolatie­
werkzaamheden aan de verschillende stoffen. De commissie heeft telkens

Tijdens het spuiten zijn de concentraties gevaarlijke stoffen in de ruimte

de laagste beschikbare, en daarmee de voorzichtigste, grens- of

van de werkzaamheden aanmerkelijk hoger dan de (in het buitenland

advieswaarde als uitgangspunt genomen voor haar schatting van de

geldende) wettelijke grenswaarden. Ook hoge concentraties van

gezondheidsrisico’s van stoffen. De commissie heeft waar mogelijk de

blaasmiddelen en vlamvertragers worden aangetroffen waarvoor in veel

verschillende grenswaarden voor luchtweg- en huidblootstelling en voor

gevallen geen grenswaarden bestaan. Uit het buitenland komen

acute en lange termijn blootstelling gebruikt. Tevens heeft zij waar

aanwijzingen voor hoge inwendige blootstelling aan isocyanaten en

mogelijk onderscheid gemaakt tussen de geldende grens- en

vlamvertragers bij isoleerders.

advieswaarden voor isoleerders en voor de algemene bevolking.

3.1

3.1.1

Blootstelling en risico’s bij isoleerders

Isocyanaten en reactieproducten

De commissie heeft eerst de blootstelling en risico’s bij isoleerders

De hoogst gemeten concentraties MDI op de werkplek tijdens isolatie-

geïnventariseerd, omdat deze informatie relevant is voor het maken van

werkzaamheden met gespoten PUR-schuim variëren sterk, van enkele

een inschatting van de plausibiliteit van gezondheidseffecten bij

microgrammen per kubieke meter (µg/m3)53,54 tot boven 100 µg/m3 23,55-59

bewoners. Daarnaast is deze informatie natuurlijk van belang voor het

en zelfs boven 2000 µg/m3.60 Daarmee komen de concentraties in de

schatten van risico’s voor de isoleerders zelf. De isoleerders die de

lucht in de meeste gevallen ruim boven de laagste grenswaarden voor

20

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

22

hoofdstuk 03 | Blootstelling en risico’s

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 22 van 55

acute blootstelling van isoleerders uit (50 µg/m3) en zelfs boven de

kortdurende hapering in de ventilatie (gedurende 10 minuten) de

hoogste wettelijke grenswaarde (200 µg/m3).

concentratie MDI in de kruipruimte snel kan oplopen.59

Met de meetmethoden voor MDI in de lucht worden alleen de monomere

De concentraties MDI op de werkplek tijdens PUR-schuimisolatie­

en niet de oligomere MDI-moleculen gedetecteerd. Hiermee wordt de

werkzaamheden zijn hoog vergeleken met concentraties bij andere

totale blootstelling aan isocyanaatverbindingen dus onderschat.55,61

industriële werkzaamheden, zoals het plaatsen en lijmen van autoruiten62

Het meten van de totale hoeveelheid aanwezige isocyanaatverbindingen

en chemische isocyanaatproductie.63 Daar liggen de hoogst gemeten

zou dit probleem oplossen.55,61 Deze methode is echter nog niet toegepast

concentraties MDI onder de laagste grenswaarde voor acute blootstelling

in onderzoeken naar blootstelling bij PUR-schuimisolatie. Op basis van

(50 µg/m3).

een klein aantal studies waarbij een aantal specifieke oligo- of polymeren
van MDI tijdens isolatiewerkzaamheden zijn onderzocht, blijkt dat de

De concentraties in de lucht zijn niet representatief voor de werkelijke

concentraties ook boven de wettelijke grenswaarde voor acute blootstelling

blootstelling van isoleerders in het geval ze adembescherming en

aan oligomere isocyanaten liggen (50 µg/m3).23,55,60 Blootstelling aan

beschermende kleding gebruiken. In een Amerikaanse studie zijn

monoisocyanaten tijdens isolatiewerkzaamheden is slechts in een klein

inwendige blootstellingen aan isocyanaten bepaald aan de hand van MDA

aantal studies onderzocht, maar lijkt er nauwelijks te zijn.5,55,59 In een enkel

in urine, een biomarker van MDI. Bij alle isoleerders werd MDA in de urine

geval zijn er concentraties phenylisocyanaat gemeten boven de

gedetecteerd en in 25% van gevallen was de concentratie boven de

grenswaarde.55 Ook MDA is nauwelijks detecteerbaar in lucht en op de

referentiewaarde van de UK Health and Safety Executive (1 µmol MDA/

handschoenen van isoleerders.55

mol creatinine in de urine).55 Op basis van een studie waarbij
MDI-metingen op de handschoenen zijn gedaan en een studie naar

In sommige gevallen waarbij grenswaarden voor MDI tijdens de

doorlaatbaarheid van verschillende materialen kan worden geconcludeerd

isolatiewerkzaamheden werden overschreden, werd geen geforceerde

dat beschermende handschoenen en kleding een aanzienlijke reductie in

ventilatie toegepast, wat volgens huidige richtlijnen verplicht is. Er zijn

de huidblootstelling geven.64 Toch wordt geschat dat de hoogst gemeten

echter ook grenswaarden overschreden terwijl er wel geforceerde

blootstellingen voldoende zijn om sensibilisatie via de huid te

ventilatie is toegepast.23,59 Eén studie laat bovendien zien dat bij een

veroorzaken, door de handschoen heen.55 Ook de associaties tussen

21

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

23

hoofdstuk 03 | Blootstelling en risico’s

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 23 van 55

blootstelling aan isocyanaten en gezondheidsrisico’s die gevonden zijn

spuiten boven grenswaarden voor acute blootstelling voor werknemers

bij Nederlandse werknemers van verfspuiterijen die persoonlijke

lagen.23,54,68,69 Ook DMEA- en cyclohexyldimethylamineconcentraties

beschermende middelen gebruiken tonen aan dat de bescherming

tijdens isolatiewerkzaamheden waren hoger dan bestaande grenswaarden

onvoldoende is.65 Er is door meerdere onderzoekers op gewezen dat de

voor acute blootstelling.53,59 In de studies waarin TMAEEA is bepaald

effectiviteit van persoonlijke beschermende middelen onvoldoende is

bleken aanzienlijke concentraties aanwezig te zijn in de ruimte van

onderzocht.61,66 Aan standaardisatie van onderzoeksmethodes voor

werkzaamheden, maar er zijn geen grenswaarden voor deze stof.23,53,54

biomonitoring van isocyanaten wordt gewerkt.67

Dagen en maanden na isolatie zijn hoogst gemeten concentraties
katalysatoren ruim onder grenswaarden voor chronische

3.1.2

Polyolen

blootstelling.5,53,70,71 Concentraties in de lucht zijn geen goede indicatie

De commissie heeft geen studies gevonden naar concentraties polyolen

voor de blootstelling van werknemers omdat zij persoonlijke

in de lucht tijdens PUR-schuimisolatie. Op basis van de chemische

beschermende middelen gebruiken. De commissie heeft geen gegevens

eigenschappen van polyolen (lage vluchtigheid) en een studie naar

over inwendige blootstelling aan katalysatoren gevonden bij isoleerders.

emissies uit PUR-schuim direct na toepassing kan gesteld worden dat
blootstelling aan polyolen na PUR-schuim isolatie niet waarschijnlijk is.24

3.1.4

Blaasmiddelen

Isoleerders kunnen daarentegen wel tijdens toepassing worden

In de studies waarin blaasmiddelen zijn onderzocht, waren concentraties

blootgesteld aan polyolen door inademing van of huidcontact met

detecteerbaar tot een aantal grammen per m3 in de ruimte van de

aerosolen.

toepassing tijdens het spuiten.23,53,58-60 Voor de meeste blaasmiddelen zijn
echter geen wettelijke grenswaarden beschikbaar. In één studie waarin

3.1.3

Katalysatoren

PUR-schuim met het blaasmiddel 1,1,1,2-tetrafluorethaan (HFC-134a)

In een aantal studies zijn concentraties (van verschillende) amine­

was toegepast, werden tijdens het spuiten concentraties blaasmiddel

katalysatoren bepaald in de lucht in de ruimte van toepassing tijdens en

gemeten die hoger waren dan de laagste wettelijke grenswaarde voor

na isolatie met PUR-schuim. Er zijn geen gegevens over potentiële

acute blootstelling.23 De commissie heeft geen gegevens over inwendige

huidblootstelling. In drie van de vier studies bleek dat de hoogst gemeten

blootstelling gevonden bij isoleerders. Uit een kortdurend inhalatie­

concentraties van de katalysator BDMAEE tijdens en in de uren na het

onderzoek naar blaasmiddelen blijkt dat concentraties blaasmiddelen in

22

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

24

hoofdstuk 03 | Blootstelling en risico’s

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 24 van 55

het bloed kort na het beëindigen van de blootstelling snel dalen (via

blootstelling aan vlamvertragers plaatsvindt, zoals bij tapijt leggen of werk

uitademing). Daarna is de afname veel langzamer.72 Het is niet bekend

in een chemische fabriek.75

wat de effecten zijn bij isoleerders die herhaald worden blootgesteld.
3.1.6
3.1.5

Vlamvertragers

Verwijderen van PUR-schuim

Bij het verwijderen van PUR-schuim, en bij boren, zagen of bijsnijden van

In de studies waarin concentraties vlamvertrager TCPP 23,54,58,59,73,74 of TEP

het schuim blijken ook stoffen vrij te komen. Dit is aangetoond voor

in de lucht in de ruimte van werkzaamheden zijn bepaald tijdens de

katalysatoren en vlamvertragers.54,73 Isocyanaten komen alleen vrij als

isolatie, werden concentraties in milligrammen per m3 gemeten. Over

er binnen een uur na het spuiten in het PUR-schuim wordt gesneden.

mogelijke gezondheidseffecten van de in PUR-schuim gebruikte vlam­

Een uur na het aanbrengen worden deze niet meer gedetecteerd.54 In een

vertragers is momenteel nog weinig bekend en er zijn geen wettelijke

experimentele setting bleek dat bij versnipperen, beschadiging of zagen in

grenswaarden afgeleid. Bij één van de studies met TCPP-gegevens is er

PUR-schuim ook blaasmiddelen vrijkomen.76 Het betrof in deze studies

een concentratie gemeten tijdens het spuiten boven de acute

PUR-schuim dat (vrijwel) volledig was uitgehard. Het verwijderen van niet

advieswaarde voor werknemers.59

uitgehard schuim geeft andere emissies waarover slechts zeer beperkte

53

informatie beschikbaar is.24 Duidelijk is dat dit zonder blootstellings­
De auteurs van twee studies waarbij concentraties TCPP in de lucht en op

beperkende maatregelen kan leiden tot ongewenste blootstelling van

de handschoen en biomarkers van TCPP in urine zijn bepaald concluderen

zowel werknemers als bewoners. In bestaande richtlijnen voor het

dat de blootstelling via de huid mogelijk de belangrijkste blootstellings­

verwijderen van PUR-schuim wordt niet ingegaan op de eventuele

route is voor isoleerders bij PUR-schuim isolatie.73,74 Ondanks het gebruik

blootstelling aan chemische stoffen van werknemers en bewoners.24,40

van beschermende kleding en handschoenen lagen de concentraties van

De Environmental Protection Agency geeft bovendien aan dat er geen

TCPP-biomarker gemeten in de urine rond de 30-100 keer hoger dan bij

standaard werkwijze is voor het verwijderen van gespoten PUR-schuim.22

de algemene bevolking.73,74 Bovendien bleek de beroepsmatige
blootstelling aan vlamvertragers tijdens PUR-schuimisolatie­

3.2

Blootstelling en risico’s bij bewoners

werkzaamheden hoger dan tijdens andere werkzaamheden waarbij

De blootstelling van bewoners aan stoffen uit gespoten PUR-schuim is
van een andere orde dan die van isoleerders. Bij toepassing en uitvoering

23

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

25

hoofdstuk 03 | Blootstelling en risico’s

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 25 van 55

volgens de regels uit het Bouwbesluit 2012 en de richtlijnen van

detecteerbaar zijn59, is er bij één woning in de uren na afloop van de

gecertificeerde bedrijven zullen bewoners pas worden blootgesteld aan

isolatiewerkzaamheden een concentratie MDI gemeten die hoger is dan

stoffen twee uur na afloop van de werkzaamheden. De commissie

de advieswaarde van de OEHHA voor acute blootstelling van de

beschrijft hieronder de beschikbare gegevens over blootstelling van

algemene populatie (12 µg/m3).59 Het betrof een woning waarbij ventilatie

bewoners bij PUR-isolatiewerkzaamheden. Zij evalueert de risico’s van

van de kruipruimte tijdens werkzaamheden slecht was uitgevoerd en het

de blootstelling aan de hand van bestaande advieswaarden en neemt

toegangsluik niet was gesloten tijdens het werk. Drie studies uit de

ook hier de laagste beschikbare gezondheidskundige advieswaarde (de

Verenigde Staten waarbij isolatiewerkzaamheden in huis (muren, zolder,

voorzichtigste) als uitgangspunt. In de bestaande onderzoeken wordt

aanbouw) plaatsvonden, vonden concentraties MDI in de woning na

PUR-schuimisolatie grotendeels volgens de richtlijnen uitgevoerd.

afloop van de werkzaamheden die zeer laag waren of onder de detectie­

De bestaande onderzoeken zijn dan ook niet representatief voor de

grens lagen.53,58,68 Maanden tot jaren na toepassing zijn concentraties

situatie dat blootstellingsbeperkende maatregelen ontbreken en/of dat

monomere MDI, zowel in de ruimte van toepassing als in de woonkamer

PUR-schuim door foutieve toepassing niet is uitgehard. Niet uitgehard

zeer laag of onder de detectiegrens (<0,01 µg/m3).71,77 Mogelijke

PUR-schuim geeft andere emissies, blootstelling en risico’s dan volledig

blootstelling van bewoners aan oligo- of polymeren van MDI of aan MDA

uitgehard PUR-schuim. In de onderzoeken zijn metingen van stoffen in

is niet onderzocht.

de lucht gedaan. Er zijn geen metingen in huisstof gedaan.
Onderzoek naar monoisocyanaten in de lucht van de woonruimte laat zien
3.2.1

Isocyanaten en reactieproducten

dat de hoogst gemeten concentraties monoisocyanaten in de woonkamer

Er zijn twee onderzoeken uitgevoerd in Nederland, waarbij na isolatie van

tijdens, in de uren na en tot maanden na isolatie niet boven bestaande

de kruipruimte concentraties isocyanaten in de woonkamer zijn bepaald.

advieswaarden uitkomen.5,59,71 Monoisocyanaten blijken in lage

Bij een van deze onderzoeken zijn in zeven woningen metingen tijdens en

concentraties al aanwezig voorafgaand aan PUR-schuimwerkzaamheden.

na isolatiewerkzaamheden verricht.59 In een studie van TNO zijn in drie

De achtergrondconcentraties in de woonkamer liggen iets hoger dan in de

woningen concentraties isocyanaten bepaald direct na afloop van de

kruipruimte.5 Dat wijst erop dat de aanwezige lage concentraties

werkzaamheden.5 Terwijl de gemeten concentraties monomere MDI in de

monoisocyanaten afkomstig zijn uit andere bronnen in huis met name de

woonruimte tijdens isolatiewerkzaamheden onder advieswaarden of niet

flexibele PUR-schuimproducten zoals matrassen, banken en kussens.

24

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

26

hoofdstuk 03 | Blootstelling en risico’s

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 26 van 55

Inderdaad blijkt uit een studie waarbij geen isolatie met PUR-schuim is

3.2.4

Blaasmiddelen

toegepast dat er kwantificeerbare hoeveelheden monoisocyanaten ook in

Concentraties blaasmiddelen in de woonkamer tijdens en in de uren na de

huisstof aanwezig zijn.78 Dit is in lijn met een eerdere publicatie die laat

werkzaamheden liggen vele malen lager dan in de ruimte van

zien dat isocyanaten in vele consumentenproducten aanwezig zijn, ook

werkzaamheden.5,53,58,59,70 De hoogst gemeten concentraties in de

lang na productie.79

woonkamer tijdens spuitwerkzaamheden zijn enkele tientallen
milligrammen per m3. 58,59 Voor de meeste blaasmiddelen zijn geen

3.2.2

Polyolen

advieswaarden afgeleid. Voor de blaasmiddelen waarvoor dit wel het

Er zijn geen studies bekend naar concentraties polyolen in de lucht tijdens

geval is zijn advieswaarden in de meeste gevallen gebaseerd op acute

en na PUR-schuimisolatie. Op basis van de chemische eigenschappen

toxiciteitsstudies. De gemeten concentraties liggen lager dan de

van polyolen (lage vluchtigheid) en een studie naar emissies uit

advieswaarden voor acute blootstelling.5,59,70 Concentraties blaasmiddelen

PUR-schuim kan gesteld worden dat blootstelling van bewoners aan

zijn nog lang na isolatiewerkzaamheden detecteerbaar, terwijl

polyolen tijdens en na PUR-schuim isolatie niet waarschijnlijk is.24

achtergrond­concentraties blaasmiddelen in de woonkamer niet zijn
gedetecteerd.5,59 Na enkele dagen zijn enkele milligrammen per m3

3.2.3

Katalysatoren

blaasmiddel gemeten59 en microgrammen per m3 na maanden.58,71

Op basis van metingen van een beperkt aantal katalysatoren in de woon­

Uit laboratoriumstudies is bovendien bekend dat blaasmiddelen over

ruimte in een klein aantal studies blijkt dat concentraties katalysatoren in

een lange periode vrijkomen door diffusie.44

de woonruimte in de uren 5,53 en maanden71 na isolatie ruim onder
bestaande advieswaarden zijn. Op één meting van benzyldimethylamine

3.2.5

Vlamvertragers

na zijn er geen katalysatoren gedetecteerd voordat PUR-schuim­

In de woonkamer zijn weinig metingen gedaan aan vlamvertragers, maar

werkzaamheden begonnen, wat suggereert dat de lage concentraties

concentraties in de lucht tijdens en direct na PUR-schuim isolatie waren

katalysatoren uit PUR-schuim afkomstig zijn. Van sommige katalysatoren

ruim onder de advieswaarde.59 Vlamvertragers blijken ook te accumuleren

zoals de organotin-verbindingen zijn concentraties in de woonkamer na

in materialen in huis. Dat bleek uit analyses van gipsplaat en vloerdekking

PUR-schuimisolatie niet onderzocht.

van een huis waarvan de wanden waren geïsoleerd met PUR-schuim.58
Uit een laboratoriumstudie bleek dat vlamvertragers in relatief lage

25

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

27

hoofdstuk 03 | Blootstelling en risico’s

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 27 van 55

concentraties maanden na PUR-schuim toepassing nog meetbaar zijn,

komen. Evenmin is bekend of drinkwater een relevante blootstellingsroute

vooral uit opencellig schuim.69 Er zijn vele mogelijke bronnen van vlam­

kan zijn voor bewoners aan stoffen uit PUR-schuim.

vertragers in huis. Vlamvertragers worden namelijk gebruikt in textiel,
plastics, verf, matrassen, meubels en elektronische apparatuur.
Vlamvertragers zijn alleen bij hoge temperaturen vluchtig. De stoffen
worden vooral gedetecteerd in huisstof.66 Een Nederlandse studie heeft
laten zien dat vlamvertragers in huisstof aanwezig zijn en op handjes van
kleine kinderen.80 In België blijken vrijwel alle jongeren detecteerbare
hoeveelheden metabolieten (afbraakproducten) van vlamvertragers in de
urine te hebben.81 Een recente studie uit Noorwegen onder volwassen
bewoners van woningen toonde aan dat afbraakproducten van
vlamvertragers in urine en in haar van bewoners detecteerbaar zijn.82
In deze studies was er geen sprake van bekende recente isolatie met
gespoten PUR-schuim. De bijdrage van de verschillende bronnen van
vlamvertragers aan de totale concentraties vlamvertragers in de lucht en
in huisstof is onbekend.66
3.2.6

Blootstelling via drinkwater

Het komt voor dat het deel van de waterleiding dat zich onder de vloer
bevindt, bij PUR-schuimisolatie wordt meegeïsoleerd. Van kunststof
(polyethyleen) drinkwaterleidingen is bekend dat deze verontreinigingen
uit grondwater kunnen doorlaten.83 Daardoor kan de kwaliteit van het
drinkwater worden aangetast. Het is niet bekend of ook stoffen uit
PUR-schuim via kunststof waterleidingen in het drinkwater terecht kunnen

26

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

28

hoofdstuk 04 | Gezondheidsklachten in Nederland

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 28 van 55

04
gezondheidsklachten
in Nederland
27

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

29

hoofdstuk 04 | Gezondheidsklachten in Nederland

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 29 van 55

Het aantal beroepsziektemeldingen gerelateerd aan PUR-schuim is laag

merkt hierbij op dat van andere stofgroepen uit PUR-schuim de

maar waarschijnlijk onvolledig. Van de meeste bewoners die klachten

gezondheidseffecten onvoldoende bekend zijn. Het medisch protocol is

hebben gemeld, is niet duidelijk of er bij hen aandoeningen

daarom alleen gericht op diagnostiek van de genoemde long- en

gediagnosticeerd zijn en volgens welk protocol of richtlijn zij onderzocht

huidaandoeningen en niet op andere klachten en aandoeningen.

zijn. Slechts een gering aantal mensen met gezondheidsklachten is
onderzocht volgens het beschikbare medische protocol voor PUR-schuim

Het medisch protocol bevat onder meer een vragenlijst aan de hand

gerelateerde klachten. Bij geen van hen zijn aandoeningen gevonden,

waarvan de relatie tussen klachten en gespoten PUR-schuim getoetst kan

waarvan bekend is dat ze door isocyanaten en hun reactieproducten

worden. De diagnostiek van luchtweg- en huidaandoeningen gebeurt door

kunnen worden veroorzaakt. Er zijn geen hoogrisicogroepen bekend

een longarts, allergoloog en/of dermatoloog en is gebaseerd op

waarvoor specifieke adviezen zouden moeten gelden.

bestaande (inter)nationale richtlijnen. Verder bevat het protocol
aanbevelingen voor terugmelding naar de arts die heeft doorverwezen,

4.1

Diagnostiek van gezondheidsklachten

reguliere medische zorg en eventuele nadere diagnostiek afhankelijk van

4.1.1

Medisch protocol

de gezondheidsklachten, en registratie van de uitkomsten van het

Sinds 2016 is een medisch protocol beschikbaar voor de diagnostiek van

onderzoek bij de GGD.

gezondheidsklachten in relatie tot potentiële blootstelling aan PUR-schuim
bij zowel isoleerders als bewoners.7-9 Het protocol richt zich op het

De commissie heeft in hoofdstuk 2 en 3 beschreven dat isoleerders

aantonen van aandoeningen als gevolg van isocyanaten omdat dit

behalve aan isocyanaten ook aan aminekatalysatoren kunnen worden

volgens de opstellers van het protocol de enige stofgroep uit PUR-schuim

blootgesteld waarvan bekend is dat deze schadelijk kunnen zijn voor de

is waarvoor voldoende concrete aanwijzingen zijn dat blootstelling kan

gezondheid. De commissie acht de werkwijze zoals beschreven in het

leiden tot specifieke, nadelige gezondheidseffecten. De aandoeningen

medisch protocol ook geschikt voor het signaleren van eventuele nadelige

waarvoor volgens de opstellers van het medisch protocol voldoende

gezondheidseffecten van aminekatalysatoren. Het medisch protocol

bewijs is dat zij kunnen worden veroorzaakt door isocyanaten, zijn astma

schrijft voor dat allereerst de gezondheidsklachten in kaart worden

(irritatief of allergisch), extrinsieke allergische alveolitis (ontsteking van de

gebracht. De focus ligt hierbij op het detecteren van luchtweg- en

longblaasjes), eczeem (irritatief of allergisch), en netelroos. De commissie

huidklachten die voor zowel voor isocyanaten als voor aminekatalysatoren

28

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

30

hoofdstuk 04 | Gezondheidsklachten in Nederland

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 30 van 55

relevant zijn. De arts zal als standaardonderdeel van het consult eventuele

afgezien, omdat er volgens ECEMed al sprake was van een duidelijk

andere klachten uitvragen. De commissie merkt op dat voor de uitvoering

bestaande sensibilisatie voor isocyanaten. Daarnaast voerde ECEMed

en beoordeling van diagnostische testen geen gestandaardiseerde

zelf aanvullend bloed- en urineonderzoek uit en maakte zo nodig een

werkwijze is opgenomen. Het zou de toepasbaarheid van het protocol

longfoto of elektrocardiogram.

ten goede komen als deze worden toegevoegd.

4.2
4.1.2

Werkwijze ECEMed

Gezondheidsklachten en beroepsziektemeldingen bij
isoleerders

Tot 2017 was het zogenoemde Expertise Centre Environmental Medicine

De commissie heeft eerst de gezondheidseffecten onder isoleerders

(ECEMed) actief. ECEMed was een door de Samenwerkende

geïnventariseerd omdat deze informatie ook relevant is voor het maken

Topklinische Ziekenhuizen erkend expertisecentrum van ziekenhuis

van een inschatting van de plausibiliteit van gezondheidseffecten bij

Rijnstate in Arnhem. ECEMed werkte niet conform (inter)nationale

bewoners. Meldingen van gezondheidsklachten onder isoleerders zijn er

richtlijnen op het gebied van beroepsastma en arbeidsgerelateerde

nauwelijks en er zijn ook weinig beroepsziektemeldingen. De commissie

huidaandoeningen. Als gevolg daarvan zijn de gegevens moeilijker te

sluit onderrapportage in deze cijfers echter niet uit en kan op basis

interpreteren. Het centrum hanteerde een eigen protocol dat de volgende

hiervan geen conclusies trekken over de plausibiliteit van

onderdelen omvatte: een chemisch onderzoek van het PUR-schuim,

gezondheidseffecten bij bewoners.

onderzoek van de blootstelling aan de hand van een vragenlijst en een
medisch onderzoek in de vorm van een standaardanamnese en een

4.2.1

lichamelijk onderzoek door een internist.84 Verder werd het dossier bij de

Isoleerders met klachten kunnen zich melden bij hun bedrijfsarts of

huisarts en specialist opgevraagd. Indien er bij huid- en longklachten nog

huisarts. De bedrijfsarts dient de melding te registreren en de eerste

geen diagnostiek was uitgevoerd verwees ECEMed door naar een

stappen van het medisch protocol te volgen. Hij/zij toetst daarbij de

dermatoloog, longarts of allergoloog. ECEMed is kritisch over het bepalen

mogelijke relatie met gespoten PUR-schuim onder andere aan de hand

van antilichamen omdat deze test veel fout-negatieve en fout-positieve

van een speciaal daarvoor ontwikkelde vragenlijst die onderdeel is van het

uitslagen geeft. Huidarts en allergoloog voerden soms een allergietest

medisch protocol. Bij verdenking van een relatie met PUR-schuim verwijst

voor isocyanaten uit, maar in de meeste gevallen werd er van testen

de bedrijfsarts naar een longarts, dermatoloog en/of allergoloog voor

29

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

Registratie van beroepsziekten

2

31

hoofdstuk 04 | Gezondheidsklachten in Nederland

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 31 van 55

verdere diagnostiek. De uitkomsten van dat onderzoek en de wel of niet

benoemd, maar waar sprake is van isolatiewerkzaamheden in combinatie

vastgestelde relatie met gespoten PUR-schuim worden

met een chemische of organische stof, isolatiemateriaal, een gas, damp of

teruggerapporteerd aan de huisarts en de werknemer. Geadviseerd wordt

rook. Niet uitgesloten is dat deze gerelateerd zijn aan PUR-schuim, al kan

om dat ook te doen aan bedrijfsarts en werkgever. Voor rapportage aan

het ook (deels) andere isolatiematerialen betreffen. Diagnoses waren

de werkgever is toestemming van de werknemer vereist. De bedrijfsarts

luchtwegaandoeningen (3), contacteczeem (3), overgevoeligheids­

moet vastleggen of er een relatie met PUR-schuim aannemelijk is

pneumonitis (1) en beroepsastma (1).

bevonden. Als er een aandoening gediagnosticeerd is die passend is bij
isocyanaten en PUR-schuim meldt de bedrijfsarts deze bovendien als

Tussen 2011 en 2017 heeft ECEMed in totaal acht isoleerders

vermoeden van beroepsziekte bij het Nederlands Centrum voor

onderzocht.85 In alle gevallen hadden zij longklachten die werden

Beroepsziekten (NCvB). Wanneer er na het doorlopen van het medisch

toegeschreven aan PUR-schuim. Een deel van hen had ook oogklachten,

protocol onvoldoende duidelijkheid bestaat over de diagnose en/of de

huidklachten, hoofdpijn, cognitieve klachten, klachten van mond- en

relatie met PUR-schuim wordt aanbevolen door te verwijzen naar speciale

keelholte en/of maagdarmkanaal. Of er aandoeningen gediagnosticeerd

centra voor werkgerelateerde long- of huidaandoeningen.

zijn bij deze isoleerders en welke aandoeningen het betrof is niet
beschreven. Bij het Meldpunt PUR-slachtoffers zijn in totaal 16 meldingen

4.2.2

Cijfers over beroepsziekten

van isoleerders binnengekomen.

Tussen 2002 en 2019 zijn er bij het NCvB in totaal 22 meldingen van
beroepsziekten binnengekomen waarbij PUR-schuim of isocyanaten als

4.2.3

oorzaak worden genoemd. Bij drie van deze meldingen ging het om

Om te kunnen inschatten in hoeverre de meldingen in Nederland

PUR-schuimisoleerders. Bij twee van hen werd beroepsastma

overeenkomen met wat er te verwachten valt aan gezondheidsklachten

gediagnosticeerd, bij de derde werd een allergische reactie gerapporteerd

van isoleerders die met PUR-schuim werken, heeft de commissie in de

door isocyanaten. Bij de overige 19 meldingen ging het om werknemers in

internationale literatuur gezocht naar prevalentie- en incidentiecijfers

andere beroepen die in aanraking zijn geweest met isocyanaten, zoals

(cijfers over het vóórkomen en het jaarlijkse aantal nieuwe gevallen van

machinebedieners, montagemedewerkers, meubelmakers en verfspuiters.

gezondheidsklachten) bij isoleerders die werken met gespoten

Daarnaast zijn er nog 8 meldingen waarbij de oorzaak niet specifiek wordt

PUR-schuim. Deze blijken er niet te zijn. Wel zijn er schattingen van het

30

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

Duiding van de cijfers

2

32

hoofdstuk 04 | Gezondheidsklachten in Nederland

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 32 van 55

aantal aandoeningen bij werknemers die worden blootgesteld aan

bedrijfstakken samen (22 in 17 jaar) en PUR-schuimgerelateerde

isocyanaten in verschillende andere bedrijfstakken (achtergronddocument

aandoeningen (3 in 17 jaar) laag is vergeleken met wat er te verwachten

Overzicht van studies naar blootstelling en studies naar gezondheids­

is aan aantallen op basis van de literatuur. De cijfers voor PUR-schuim-

klachten na woningisolatie met gespoten PUR-schuim). Blootstelling aan

en isocyanaatgerelateerde aandoeningen lijken daarmee de algemene

isocyanaten is de meest gerapporteerde oorzaak van werkgerelateerde

notie te ondersteunen dat er onderrapportage is in de geregistreerde

astma.86 De prevalentie van isocyanaatastma onder werknemers die met

cijfers. Werkgevers zijn weliswaar wettelijk verplicht om basiscontracten af

isocyanaten werken, wordt geschat tussen de 5 en 15% en de prevalentie

te sluiten met arbodienst of bedrijfsarts en werknemers een periodiek

van alle luchtwegaandoeningen tussen de 5 tot 25%.86,36 Een recente

medisch onderzoek aan te bieden, maar werknemers beslissen zelf of ze

schatting van het aantal nieuwe gevallen van isocyanaatastma onder

van dat aanbod gebruik maken. Verder is het mogelijk dat isoleerders

werknemers in de isocyanaatproductie-industrie bedraagt 0,9 per jaar per

maar een korte tijd als zodanig werkzaam zijn of dat een hoog aantal

100 werknemers.87 Onder verfspuiters in Nederland die worden blootgesteld

zzp’ers in deze branche bijdraagt aan onderrapportage, omdat zij zich

aan isocyanaten komen ongeveer twee keer zo veel astma-achtige

minder snel tot een bedrijfsarts wenden. Bovendien is het vaststellen van

symptomen voor als onder kantoormedewerkers (30% versus 14%).65

een beroepsziekte niet eenvoudig.90

Een vergelijking van het aantal beroepsziekten in Nederland met de

4.3

incidentiecijfers uit de literatuur is lastig, omdat er geen registratie is van

Gezondheidsklachten en medische diagnostiek bij
bewoners

het aantal PUR-schuimisoleerders. Het Kennisplatform Gespoten

Het aantal meldingen van gezondheidsklachten bij bewoners ligt veel

PUR-schuim schat dat er in 2019 100 tot 200 isoleerders in Nederland

hoger dan bij isoleerders. De meldingen van bewoners komen op diverse

betrokken waren bij isolatiewerkzaamheden met PUR-schuim.

plekken binnen. Ook is de diagnostiek bij bewoners op verschillende

Schattingen van het aantal werknemers in Nederland dat blootgesteld

manieren uitgevoerd, met verschillende uitkomsten tot gevolg. Er is geen

wordt aan isocyanaten lopen sterk uiteen van 40.000 tot maximaal

centrale registratie van diagnoses die op basis van het medisch protocol

716.000 (in handel en reparatie van auto’s, metaalindustrie, bouw en

zijn gesteld, waardoor een goed overzicht ontbreekt.

chemiesector).88,89 Toch suggereren deze getallen dat het aantal
geregistreerde isocyanaatgerelateerde aandoeningen in alle

31

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

33

hoofdstuk 04 | Gezondheidsklachten in Nederland

4.3.1

Registratie PUR-klachten bewoners

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 33 van 55

te komen.6 De huidige registratie van meldingen betreft echter nog steeds

Het medisch protocol gaat ervan uit dat de patiënt of diens huisarts bij

alleen de meldingen bij lokale GGD’en die het RIVM bijeenbrengt tot

PUR-schuimgerelateerde meldingen contact zoekt met de lokale GGD.

een landelijk totaalbeeld. Het is niet duidelijk of en in hoeverre deze

Deze registreert de casus als PUR-gerelateerde melding en neemt de

meldingen overlappen met de meldingen bij ECEMed en/of het Meldpunt

vragenlijst af om de mogelijke relatie met PUR-schuim isolatie te toetsen.

PUR-slachtoffers. Het gaat bovendien alleen om de meldingen.

In 2012 is op initiatief van de GGD’en een PUR-expertgroep opgericht met

De aantallen verwijzingen en de medische diagnostiek van PUR-schuim

deskundigen van de GGD, het RIVM, het Nederlands Kenniscentrum

gerelateerde aandoeningen worden niet centraal geregistreerd.

Arbeid en Longaandoeningen en de Radboud Universiteit op het gebied
van milieu, toxicologie, geneeskunde en arbeidshygiëne. Het is de

4.3.2

Aantal meldingen van gezondheidsklachten bij bewoners

bedoeling dat lokale GGD’en de PUR-expertgroep consulteren als er een

Tussen 2011 en 2013 omvatte het landelijke totaalbeeld van het RIVM 34

verband wordt vermoed met gespoten PUR-schuim. De PUR-expertgroep

meldingen.6 Tussen 2013 en 2018 waren er 35 PUR-gerelateerde

adviseert vervolgens over de noodzaak van verder milieukundig

meldingen.91 In totaal zijn er in de periode 2011-2019 dus 69 meldingen bij

onderzoek en medische diagnostiek. Volgens het medisch protocol vindt

GGD’en geregistreerd. Dit zijn meldingen waarbij bewoners klachten

een terugrapportage plaats naar de GGD waarbij wordt gemeld of er een

hebben gerapporteerd die volgens hen samenhangen met gespoten

diagnose is gesteld, en zo ja welke. Eventuele aandoeningen die

PUR-schuim. Bij deze aantallen is vermoedelijk sprake van enige

gerelateerd zijn aan PUR-schuimisolatie moeten worden gerapporteerd

onderrapportage, omdat niet alle lokale GGD’en de meldingen structureel

aan de isolatiefirma als de patiënt daarvoor toestemming verleent.

bijhouden via het centrale registratiesysteem Osiris. Bovendien kan
een melding meerdere bewoners van een huishouden betreffen of

Al in 2013 bleek dat niet alle meldingen bij de GGD terechtkwamen.6

meerdere huishoudens tegelijk (zoals van een appartementencomplex).

Veel bewoners met klachten richtten zich rechtstreeks tot ECEMed of het

De PUR-expertgroep heeft tijdens de hoorzitting toegelicht dat 29 van

Meldpunt PUR-slachtoffers. De minister van Binnenlandse Zaken en

de GGD meldingen bij hen terecht zijn gekomen.92 De gerapporteerde

Koninkrijksrelaties constateerde dat een totaalbeeld van gezondheids­

gezondheidsklachten betreffen voornamelijk luchtwegklachten,

klachten bij bewoners ontbrak en kondigde aan dat het Rijk een overleg

huidklachten en verder algemene klachten, zoals hoofdpijn, misselijkheid,

zou faciliteren tussen betrokken instanties om tot een landelijke registratie

vermoeidheid en geurhinder. Van de 29 meldingen zijn 8 mensen

32

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

34

hoofdstuk 04 | Gezondheidsklachten in Nederland

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 34 van 55

doorverwezen voor medisch onderzoek. Sinds 2016 wordt dat uitgevoerd

4.3.3

Medische diagnostiek

volgens het medisch protocol.92

De uitkomst van het medisch onderzoek van de 8 mensen die zijn
verwezen door de GGD’en, is alleen bij betrokkenen bekend.

Het meldpunt PUR-slachtoffers is in 2012 begonnen met het registreren
van meldingen van gezondheidsklachten door bewoners die een relatie

Bij het Academisch Medisch Centrum Amsterdam (AMC) hebben tot maart

met gespoten PUR-schuim vermoeden. Hier zijn tot september 2019 322

2020, 22 bewoners met klachten het protocol doorlopen.94 Geen van hen

meldingen gedaan. Een melding kan meerdere personen betreffen.

werd rechtstreeks door de GGD verwezen. De klachten waren divers en

Het gaat om luchtweg-, huid-, en oogklachten, ademhalingsproblemen,

pasten veelal niet bij de aandoeningen die bekend zijn als gevolg van

zwellingen (van slijmvliezen), pijn op de borst en hoofdpijn. Andere

blootstelling aan isocyanaten. Bij niemand is isocyanaatastma

klachten zijn vermoeidheid, duizeligheid, spierpijn, allergieën,

gediagnosticeerd of een andere isocyanaatgerelateerde aandoening zoals

slaapproblemen, hartkloppingen, koorts, haaruitval, netelroos en

beschreven in het medisch protocol. Wel was er een verband tussen de

maagdarmklachten. De klachten zijn deels acuut, andere manifesteren

klachten en het verblijven in huis. In sommige gevallen is er hulp van

zich pas na enige tijd. Tijdens de hoorzitting bracht het meldpunt in dat

medisch psychologen ingeroepen die copingstrategieën aanboden.

veel bewoners met klachten zeggen dat zij thuis waren tijdens de

Dit bleek succesvol in het verminderen van klachten. Het is niet bekend in

isolatiewerkzaamheden.93 Tevens hebben bewoners regelmatig

hoeverre andere medische centra gebruik hebben gemaakt van het

niet-uitgehard PUR-schuim geconstateerd. Ook in 2019 en 2020 zijn er

medisch protocol en welke aandoeningen daar eventueel gediagnosticeerd

volgens het meldpunt nog situaties geweest waarbij bewoners thuis waren

zijn. Zoals gezegd ontbreekt een centrale registratie van medische

tijdens isolatiewerkzaamheden. Het meldpunt heeft geen systematische

diagnostiek.

registratie van gediagnosticeerde aandoeningen. Verder geeft het
meldpunt aan dat mensen met klachten soms niet goed bij de GGD

Stichting ECEMed geeft aan in totaal ongeveer 300 bewoners met

terecht konden en door de GGD niet werden doorgestuurd voor

klachten te hebben gezien. Hun klachten betroffen voornamelijk

onderzoek volgens het medisch protocol als zij daarom vroegen.93

benauwdheid, oogklachten, hoesten, keelpijn, algemene malaise,
huiduitslag, irritatie tong/mond/keelholte, hoofdpijn, concentratie­
problemen, slikklachten, spierpijn en vermoeidheid.2,85,95 ECEMed heeft bij

33

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

35

hoofdstuk 04 | Gezondheidsklachten in Nederland

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 35 van 55

53 van de 300 bewoners een chemisch, blootstellings- en medisch

PUR-schuim (Achtergronddocument Overzicht van studies naar

onderzoek gedaan, zoals beschreven in paragraaf 4.1.2. Bij 49 van deze

blootstelling en studies naar gezondheidsklachten na woningisolatie met

bewoners werd een relatie met PUR-schuim gelegd.85 Het chemisch

gespoten PUR-schuim). Het gaat veelal om klachten aan de luchtwegen

onderzoek betrof het aangebrachte PUR-schuim. De blootstelling werd

en ogen, soms huidklachten maar ook aspecifieke klachten zoals

nagevraagd middels een blootstellingsanamneselijst.96 De meest gestelde

hoofdpijn, concentratieproblemen en misselijkheid komen voor. In een

diagnose was sensibilisatie van slijmvliezen en/of huid voor PUR-schuim­

klein aantal gevallen worden behalve de klachten ook de resultaten uit

componenten (bij 47 van de 49 bewoners), gevolgd door acute irritatieve

medisch onderzoek gerapporteerd. In één geval trad een astmatische

afwijkingen van de slijmvliezen, huid of ogen. Omdat antilichamen niet

reactie op na het zelf toepassen van PUR-schuim voor raamisolatie.

werden bepaald en andere allergietesten zelden werden uitgevoerd is het

Dit gebeurde bij iemand die al was gesensibiliseerd door eerdere

onduidelijk waarop deze diagnoses berusten. Door de longarts werd

werkgerelateerde blootstelling aan isocyanaten.98 Huang et al. rapporteert

volgens ECEMed vaak bronchiale hyperreactiviteit en (reversibele)

over tien huishoudens waar PUR-schuim foutief werd toegepast en

luchtwegobstructie vastgesteld. Tijdens de hoorzitting gaf ECEMed aan

vislucht werd gerapporteerd.3 Bij zeven bewoners werd een methacholine-

dat bij het chemisch onderzoek van het PUR-schuim regelmatig is

provocatietest (meting van de gevoeligheid van de luchtwegen) gedaan

geconstateerd dat de uitharding niet volledig was, met stankoverlast tot

die bij een van hen (iemand met astma) positief was. Bij vier bewoners die

gevolg. Daarnaast bleek dat de isoleerders vaak niet volgens de richtlijnen

na meer dan vijf maanden specifieke IgE-antilichamen tegen isocyanaten

hadden gewerkt: PUR-schuim werd in te dikke lagen aangebracht,

hadden laten bepalen, was de test negatief.3 Redlich et al. beschrijft dat

ventilatie van de kruipruimte was gebrekkig, het toegangsluik stond open

klachten werden gerapporteerd na toepassing van PUR-schuim in

of bewoners waren thuis tijdens isolatiewerkzaamheden.97

woningen van vier families, waarbij geen nieuw ontstane astma of
sensibilisatie voor isocyanaten optrad.99 Tsuang et al. beschrijft acute en

4.3.4

Internationale literatuur

langdurige klachten bij een man en een vrouw uit één huishouden na

In de internationale literatuur zijn geen cijfers bekend over het optreden

isolatie van de zolder met gespoten PUR-schuim.4 Beide patiënten

van gezondheidsklachten bij bewoners die hun huis hebben laten isoleren

hadden een positieve methacholine provokatietest en werden

met gespoten PUR-schuim. Wel zijn er gevalsbeschrijvingen van klachten

gediagnosticeerd met isocyanaatastma. In Nederland is één casus

bij bewoners na een diversiteit van toepassingen van gespoten

beschreven van iemand die een allergische reactie kreeg en bij wie

34

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

36

hoofdstuk 04 | Gezondheidsklachten in Nederland

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 36 van 55

bronchiale hyperreactiviteit is vastgesteld door een longarts na isolatie

niet worden overschreden, kan de aanwezigheid van de bewoner nabij

van de spouwmuur.95

werkzaamheden en/of een onjuist verloop van de chemische reactie tot
ongewenste blootstellingen leiden. In veel gevallen is achteraf niet goed

4.3.5

Duiding van de gegevens

vast te stellen of er ongewenste blootstelling van bewoners is geweest.

In het algemeen is het lastig om een oorzakelijke relatie te leggen tussen

In de gevalsbeschrijvingen uit de literatuur is er geen goede

gezondheidsklachten en milieufactoren. Om van een aantoonbaar causaal

blootstellingsinformatie beschikbaar. Als er al blootstellingsgegevens zijn,

verband te kunnen spreken, moet aan de volgende voorwaarden worden

zijn deze (lange) tijd na isolatiewerkzaamheden verzameld, waardoor ze

voldaan:100

weinig zeggen over de werkelijke blootstelling tijdens of kort na de

• er heeft blootstelling plaatsgevonden in een concentratie die voldoende

isolatiewerkzaamheden. Daarnaast is de medische diagnostiek van

is om een effect te veroorzaken
• het effect is consistent met effecten die de chemische stof kan
veroorzaken

aandoeningen waarvan vaststaat dat deze veroorzaakt kunnen worden
door stoffen uit gespoten PUR-schuim, slechts in een klein aantal gevallen
voldoende uitgevoerd. Daarbij zijn geen van isocyanaten bekende

• er is objectief medisch bewijs voor de aanwezigheid van een ziekte

gezondheidseffecten aangetoond. In veel andere gevallen is de diagnose

• er is een relatie in de tijd tussen blootstelling aan stoffen en het

voornamelijk op basis van klachten gesteld. Verder is er blootstelling in

optreden van de ziekte

lage concentraties aan een aantal stoffen uit PUR-schuim, waarvan de

• het effect is biologisch plausibel

mogelijke gezondheidseffecten te weinig zijn onderzocht om specifieke

• alle andere factoren die kunnen bijdragen aan het effect zijn

medische diagnostiek te kunnen doen. De commissie constateert dat de

uitgesloten.

bestaande registraties van meldingen en diagnostiek geen bewijs leveren
dat gespoten PUR-schuim de oorzaak is van de gezondheidsklachten bij

Op basis van de beschikbare gegevens, zowel uit Nederlandse

bewoners. Tegelijk zijn deze registraties onvolledig en daarom zijn

registraties als uit de internationale literatuur is het vaststellen van een

effecten op de gezondheid niet uit te sluiten.

oorzakelijke relatie om meerdere redenen problematisch. Allereerst is er
onzekerheid over de blootstelling en de mate van blootstelling. Terwijl bij
een juiste toepassing de gezondheidskundige grenswaarden doorgaans

35

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

37

hoofdstuk 04 | Gezondheidsklachten in Nederland

4.4

Hoogrisicogroepen

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 37 van 55

echter geen gevalsbeschrijvingen bekend van werknemers die

Op verzoek van de minister heeft de commissie zich gebogen over de

gesensibiliseerd zijn voor isocyanaten en in hun woning specifieke

vraag in hoeverre er sprake is van hoogrisicogroepen: mensen die een

allergische klachten krijgen. Het geven van een advies aan deze groep

grotere kans hebben om gezondheidsklachten op te lopen als gevolg van

wordt bemoeilijkt door het feit dat ze vaak niet als zodanig zijn

blootstelling aan PUR-schuim. Hierbij heeft zij diverse groepen in

gediagnosticeerd en door het gebrek aan een eenvoudige

ogenschouw genomen. De commissie heeft geen specifieke adviezen

immunologische test om sensibilisatie door isocyanaten aan te tonen.9,61

voor andere groepen dan mensen met een bestaande allergie voor

Het vaststellen van een allergie vergt kennis over werkgerelateerde

isocyanaten.

blootstellingen en verschillende klinische testen. De gouden standaard
voor het vaststellen van een isocyanaatallergie, de klinische

Mensen die al gesensibiliseerd zijn

inhalatieprovocatietest (met artificiële blootstelling aan isocyanaten onder

Mensen met een bestaande sensibilisatie voor isocyanaten of

gecontroleerde omstandigheden in het ziekenhuis), wordt in Nederland

isocyanaatastma kunnen een allergische reactie krijgen op basis van zeer

niet uitgevoerd. De commissie erkent dus dat het mogelijk is dat

lage blootstellingen. Een ondergrens voor het uitlokken van een reactie is

allergische klachten door PUR-schuim kunnen ontstaan bij mensen die al

niet bekend.101 Bestaande grenswaarden voor blootstelling zijn dan ook

gesensibiliseerd zijn, maar door gebrek aan een goede diagnostische test

niet beschermend voor mensen die al eerder gesensibiliseerd zijn

voor sensibilisatie ziet zij af van een specifiek advies voor deze groep.

geraakt. Dit betekent dat het ook bij juiste toepassing niet geheel uit te

Mensen die wel weten dat zij een allergie voor isocyanaten hebben door

sluiten is dat de aanwezigheid van zeer lage concentraties een allergische

werkgerelateerde blootstelling, zouden isolatie met gespoten PUR-schuim

reactie oproept bij deze groep. Of en in hoeverre PUR-schuimisolatie

uiteraard beter kunnen vermijden.

bijdraagt aan een mogelijk risico voor mensen die gesensibiliseerd zijn of
al isocyanaatastma hebben, is niet duidelijk. Er zijn namelijk vele andere

Mensen met luchtwegaandoeningen

bronnen van isocyanaten in huis die lage blootstellingen kunnen geven.79

Patiënten met bestaande luchtwegaandoeningen hebben eerder last van

Zeer lage concentraties monoisocyanaten zijn niet alleen gedetecteerd in

irritatie van huid en slijmvliezen door hoge concentraties isocyanaten. Bij

de dagen en maanden na isolatie in de woonkamer, maar ook in huisstof

juiste toepassing en uitvoering van PUR-schuimisolatie worden bewoners

van woningen die niet met PUR-schuim werden geïsoleerd.5,59,71,78 Er zijn

niet blootgesteld aan hoge concentraties isocyanaten en zal deze groep

36

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

38

hoofdstuk 04 | Gezondheidsklachten in Nederland

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 38 van 55

niet meer risico lopen. Uit de gevalsbeschrijvingen komt naar voren dat

onder anderen monoisocyanaten78 en vlamvertragers.66,80 Vele andere

bewoners die acute klachten hadden, thuis waren tijdens de isolatie­

toepassingen van polyurethaan zoals in matrassen, bankstellen,

werkzaamheden en/of dat het PUR-schuim foutief werd toegepast. Of dit

koelkasten, autostoelen en isolatieplaten dragen echter bij aan de totale

mensen met bestaand astma betrof is niet bekend.2,3,95

hoeveelheid vlamvertragers en isocyanaten in huisstof en het is niet
bekend wat de relatieve bijdrage van gespoten PUR-schuim is. Bij het

Mensen met hogere gevoeligheid

onderzoeken van de risico’s voor specifieke groepen zou de bijdrage van

Aangenomen wordt dat er persoonlijke kenmerken zijn die een hogere

alle verschillende blootstellingsroutes moeten worden bekeken.

gevoeligheid geven voor het ontwikkelen van een allergie na blootstelling
aan isocyanaten.86 Welke omgevings- dan wel genetische factoren een

De commissie ziet geen reden om specifieke adviezen te geven aan

hogere gevoeligheid geven, is echter onbekend. Atopie (aangeboren

andere groepen dan aan mensen met een bestaande isocyanaatallergie.

aanleg) en roken zijn onderzocht, maar lijken geen verband te hebben

Bij een juiste toepassing is de blootstelling aan stoffen ruim onder de

met een hogere gevoeligheid.86 Studies naar genetische factoren die een

grenswaarden. Dat zou ook nog het geval zijn als er, zoals gebruikelijk

rol zouden kunnen spelen hebben geen eenduidige resultaten opgeleverd

voor het beschermen van hoogrisicogroepen, een extra veiligheidsfactor

of zijn nog niet herhaald uitgevoerd.36,86 Bij de bewoners met klachten die

wordt toegepast op dergelijke grenswaarden. In het geval van onjuiste

in het AMC zijn onderzocht volgens het medisch protocol zijn geen

toepassing nemen de risico’s voor alle bewoners toe.

specifieke risicofactoren af te leiden die een hoger risico op het ontstaan
van klachten geven.94
Jonge kinderen, zwangeren en ouderen
Ook over risico’s van blootstelling aan PUR-schuimcomponenten specifiek
voor jonge kinderen, zwangere vrouwen en ouderen is weinig bekend.
Jonge kinderen hebben een relatief hogere blootstelling aan chemische
stoffen omdat hun gewicht lager is. Daarnaast komen zij meer in
aanraking met huisstof, waarvan recent is gebleken dat dit een bron is van

37

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

39

hoofdstuk 05 | Advies

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 39 van 55

05
advies

38

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

40

hoofdstuk 05 | Advies

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 40 van 55

Bij een juiste toepassing van gespoten PUR-schuimisolatie is de

vervolgens een inschatting te maken of beleidsmaatregelen zinvol zijn, en

blootstelling aan gevaarlijke stoffen zeer laag en acht de commissie

zo ja welke. De commissie beveelt aan om verplichte certificering,

nadelige gezondheidseffecten voor bewoners onwaarschijnlijk.

handhaving van richtlijnen en nacontrole van het PUR-schuim hierbij te

Het uitsluiten van dergelijke gezondheidseffecten is echter om

overwegen. In het geval dat het PUR-schuim niet goed is uitgehard, zal

verschillende redenen niet mogelijk. Bij onjuiste toepassing nemen de

het door de isoleerder verwijderd moeten worden om ongewenste

risico’s voor de gezondheid van bewoners toe. Daarnaast worden

blootstellingen voor bewoners te voorkomen. Daarbij zijn dezelfde

klachten en aandoeningen van bewoners en de mogelijke relatie daarvan

veiligheidsvoorschriften voor bewoners en werknemers van toepassing als

met gespoten PUR-schuim op dit moment niet systematisch onderzocht

bij het spuiten van PUR-schuim.

en geregistreerd. Ten slotte zijn van een aantal stoffen in PUR-schuim de
gezondheidseffecten onvoldoende bekend. Daarom adviseert de
commissie een aantal maatregelen.

5.2

Centrale registratie van klachten en diagnoses bij
bewoners

De commissie constateert dat er geen goed beeld is van de omvang en

5.1

Juiste toepassing van PUR-schuim

aard van de problematiek onder bewoners. Ondanks de intenties van de

De commissie is van mening dat een juiste toepassing van gespoten

overheid in 2014 is een centrale registratie van klachten en aandoeningen

PUR-schuim gewaarborgd moet zijn, omdat daarmee de blootstelling van

die mogelijk gerelateerd zijn aan gespoten PUR-schuim, niet van de grond

bewoners aan gevaarlijke stoffen binnen veilige grenzen blijft. Een juiste

gekomen. Een dergelijke registratie is noodzakelijk om inzicht te krijgen in

toepassing is in het Bouwbesluit en in de uitvoeringsrichtlijnen van

de omvang en de aard van de problematiek en eventuele veranderingen

certificeringsinstanties beschreven. Daarnaast zijn er verplichtingen voor

daarin over de tijd, bijvoorbeeld als gevolg van de inspanningen van de

werkgevers Bestaande eisen ten behoeve van de veiligheid van bewoners

sector. In de registratie zouden de klachten, eventuele aandoeningen en

gelden voor vloerisolatie. De commissie adviseert om bij dak- en

de relatie ervan met gespoten PUR-schuim (vastgesteld volgens het

spouwmuurisolatie te werken volgens voorschriften die aansluiten bij de

medisch protocol) moeten worden opgenomen van alle bewoners die zich

intenties van bestaande veiligheidsvoorschriften voor vloerisolatie.

melden met klachten. De commissie beveelt aan om een instantie aan te

In de praktijk blijkt dat niet altijd volgens de richtlijnen wordt gewerkt.

wijzen die de organisatie van een dergelijke landelijke registratie op zich

De commissie beveelt aan om de huidige werkpraktijk te evalueren om

39

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

41

hoofdstuk 05 | Advies

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 41 van 55

kan nemen. Om hiertoe te komen zijn heldere afspraken tussen RIVM,

gezondheidsvraagstuk. Dit vraagstuk is echter breder is dan gespoten

lokale GGD’en en de gespecialiseerde medische centra noodzakelijk.

PUR-schuim, en valt daarmee buiten de reikwijdte van de huidige
adviesvraag. Blaasmiddelen zijn in de woonkamer gedetecteerd tot

5.3

Verbeteringen in het bestaande medisch protocol

maanden na PUR-schuimisolatie en zijn waarschijnlijk volledig afkomstig

Het medisch protocol verdient op een aantal punten nadere uitwerking.

uit PUR-schuim. De commissie heeft geen concrete aanwijzingen dat

De diagnostiek kan meer gestandaardiseerd worden met gedetailleerdere

langdurige blootstelling aan lage concentraties van deze stoffen schadelijk

beschrijvingen van de diagnostische testen en het toevoegen van

is voor de gezondheid. Ze acht nader experimenteel onderzoek naar de

referentie­waarden. Om in het geval van gediagnosticeerde aandoeningen

chronische toxiciteit van blaasmiddelen echter wel gewenst, omdat deze

een verband met gespoten PUR-schuim te kunnen leggen of uit te sluiten,

informatie grotendeels ontbreekt. Over de mogelijke blootstelling van

is tevens informatie nodig over de aard en mate van blootstelling. De

stoffen uit PUR-schuim via drinkwater bij vloerisolatie is geen informatie

commissie beveelt aan dat een onderzoek naar mogelijke blootstelling

beschikbaar. De commissie adviseert om de doorlaatbaarheid van

tijdens of na de isolatiewerkzaamheden en een chemisch onderzoek

kunststofwaterleidingen en mogelijke blootstelling aan stoffen uit

van het PUR-schuim ter plaatse deel gaan uitmaken van het protocol.

PUR-schuim via drinkwater nader te laten verkennen.

De methodes voor het uitvoeren van dergelijk onderzoek dienen te
worden uitgewerkt.

5.5

5.4

Onderzoek voor de veiligheid van bewoners

De commissie heeft voor haar advies over de blootstelling van bewoners

Na isolatiewerkzaamheden met gespoten PUR-schuim komen

noodzakelijkerwijs ook de blootstelling van PUR-schuimisoleerders onder

blaasmiddelen en vlamvertragers over een langere tijd geleidelijk vrij uit

de loep genomen en signaleert een mogelijk hoge blootstelling aan

PUR-schuim, en de gezondheidseffecten van chronische blootstelling aan

gevaarlijke stoffen bij isoleerders. Voor geen van de stoffen in PUR-schuim

deze stoffen zijn niet goed onderzocht. Van vlamvertragers zijn er vele

zijn momenteel wettelijke Nederlandse grenswaarden van kracht.

andere bronnen in huis en de bijdrage van PUR-schuim isolatie aan

De concentraties isocyanaten en katalysatoren die in de ruimte van

de totale blootstelling van bewoners aan vlamvertragers is onbekend.

isolatiewerkzaamheden tijdens de werkzaamheden worden gevonden

De commissie ziet de blootstelling aan vlamvertragers als een relevant

liggen echter (ver) boven de in het buitenland gehanteerde grenswaarden.

40

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

Aandacht voor en onderzoek naar blootstelling onder
isoleerders

2

42

hoofdstuk 05 | Advies

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 42 van 55

Bovendien zijn er aanwijzingen uit buitenlands onderzoek voor een hoge

Een juiste en veilige toepassing is niet te garanderen als particulieren zelf

inwendige blootstelling van isoleerders aan isocyanaten en vlamvertragers,

op basis van losse componenten gespoten PUR-schuimisolatie

ondanks de preventieve maatregelen en het gebruik van persoonlijke

aanbrengen. De commissie beveelt daarom aan om te onderzoeken of het

beschermingsmiddelen. Om te toetsen of de huidige preventieve

(juridisch) mogelijk is om daarop gerichte producten, die in Nederland

maatregelen onder isoleerders in Nederland voldoende effectief zijn,

worden aangeboden, van de markt te weren.

beveelt de commissie aan om onderzoek te doen naar de inwendige
blootstelling aan stoffen uit gespoten PUR-schuim bij isoleerders. Een
dergelijk onderzoek geeft inzicht in de blootstelling aan stoffen die
ondanks het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen via
luchtwegen en huid in het lichaam terecht komen. Bovendien levert het
informatie over de relatie tussen blootstelling aan stoffen tijdens
PUR-schuimisolatie en nadelige gezondheidseffecten.
Verder is extra aandacht op zijn plaats voor de naleving van wettelijke
verplichtingen voor werkgevers in het kader van de Arbowet zoals de
aanwezigheid van risico-inventarisaties en evaluaties, het aanbieden van
periodiek medisch onderzoek en toegang tot een arbodienst. Daarnaast
zouden specifiekere afspraken ter bevordering van de veiligheid van
PUR-schuimisoleerders vastgelegd kunnen worden in, bijvoorbeeld,
arbocatalogi. De commissie ziet de opleidingsverplichtingen voor
werkenden met diisocyanaten die per 2023 gelden onder Europese
wetgeving als een zinvolle stap. Als werknemers bewust omgaan met de
risico’s, kan dat niet alleen hun eigen risico verkleinen, maar ook dat van
bewoners.

41

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

43

Literatuur

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 43 van 55

literatuur

42

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

44

Literatuur

1

2

3

4

5

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 44 van 55

Kennisplatform Gespoten PURschuim. Verslag van de hoorzitting van

isocyanaten en PUR schuim, gebruikt voor isolatie, bij isoleerders.

de commissie gespoten PUR-schuim van de Gezondheidsraad 2019:

Amsterdam / Groningen, 2016.

Verschoor L. Woningisolatie met PUR moet in de ban. Medisch Contact

9

2013:

gezondheidsklachten in relatie tot potentiële blootstelling aan

Huang YC, Tsuang W. Health effects associated with faulty application

isocyanaten en PUR schuim, gebruikt voor isolatie, bij bewoners en

of spray polyurethane foam in residential homes. Environ Res 2014;

isoleerders. Achtergronddocument en literatuurstudie. Amsterdam /

134: 295-300.

Groningen, 2016.

Tsuang W, Huang YCT. Asthma induced by exposure to spray

10

woningmarkt: Motie van de leden Beckerman en Van Kent op 5 april

Occupational and Environmental Medicine 2012; 54(3): 272-273.

2018 over uitbreiden van het onderzoek purschuim van de

TNO. Evaluatie van gezondheidsrisico’s voor bewoners op basis van

Gezondheidsraad Den Haag: Vergaderjaar 2017-2018, 32847, nr. 348.
11

van SPF-vloerisolatie. 2013; R11049.
Tweede Kamer der Staten-Generaal. Bouwbesluit 2012: Brief van de
Generaalregering; reactie op TNO-onderzoek gespoten PUR-schuim

12

13

14

Rustemeyer T, Duijm, F, Bakker, J.G. Protocol voor diagnostiek van
gezondheidsklachten in relatie tot potentiële blootstelling aan

BASF Nederland BV. Veiligheidsinformatieblad Elastospray 1622/20
Polyol Component. Arnhem, 2016.

15

Amsterdam / Groningen, 2016.
8

Icynene Europe Sprl. Veiligheidsinformatieblad H2Foam Lite LDC50 v6
Bestanddeel voor de productie van isolatieschuim. . Brussel, 2018.

gezondheidsklachten in relatie tot potentiële blootstelling aan
isocyanaten en PUR schuim, gebruikt voor isolatie, bij bewoners.

Icynene Europe Sprl. Veiligheidsinformatieblad Base Seal bestanddeel
voor de productie van isolatieschuim.: Brussel, ; 2018.

bij vloerisolatie. Den Haag: Vergaderjaar 2012-2013, 32 757 nr. 78.
Rustemeyer T, Duijm, F, Bakker, J.G. Protocol voor diagnostiek van

Milieucentraal. https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/
energiezuinig-huis/isoleren-en-besparen/isolatiematerialen-vergeleken/.

minister voor Wonen en Rijksdienst aan de Tweede Kamer der Staten-

7

Tweede Kamer der Staten-Generaal. Integrale visie op de

polyurethane foam insulation in a residential home. Journal of

resultaten van metingen in woningen tijdens en direct na aanbrengen
6

Rustemeyer T, Duijm, F, Bakker, JG e.a. Protocol voor diagnostiek van

BASF Nederland BV. Veiligheidsinformatieblad Elastospray* LWP
1672/1/I Polyol Component. Arnhem, 2019.

16

Nestaan Holland BV. Veiligheidsinformatieblad Nestaan Poly SD382/28
Polyolcomponent van een 2-componenten polyurethaansysteem.
Tholen, 2012.

43

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

45

Literatuur

17

18

Nestaan Holland BV. Veiligheidsinformatieblad NESTAAN POLY

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 45 van 55

25

SD382/28 Polyolcomponent van een 2-componenten

Bouwbesluit 2012 en het Besluit bouwwerken leefomgeving in verband

polyurethaansysteem. overeenkomstig Verordening (EG) nr. 1907/2006

met het verbeteren van de veiligheid bij het bouwen en de veiligheid en

(REACH) met de aanvullende Verordening (EU) 2015/830. Tholen; 2016.

gezondheid in bouwwerken en enkele andere wijzigingen.

Covestro Deutschland. Veiligheidsinformatieblad Baymer Spray AL 800

Den Haag: Vergaderjaar 2018-2019, 32757 nr. 78.

Polyolcomponenten voor het vervaardigen van polyurethaan. richtlijn

26

(EU) 1907/2006. Leverkusen, 2019.
19

Bayer MaterialScience AG. Veiligheidsinformatieblad Baymer spray AL
Richtlijn (EU) nummer 1907/2006 Leverkusen; 2012.

21

27

23

Insula-procescertificaat (BRL 2131). 2016.
28

IKOB-BKB. Nationale beoordelingsrichtlijn (BRL 1332) voor het KOMO
attest en het KOMO procescertificaat Sprayen van de onderkant van

Dordrecht, the Netherlands: Springer; 2007.

begane grondvloeren en de onderkant van daken met spraysysteem

Kennisplatform Gespoten PURschuim. De voordelen van gespoten

van polyurethaanschuim. 2013.
29

Lastbom L, Colmsjo A, Johansson R, Karlsson D, Melin J, Nordqvist Y,

gespotenpurschuim.nl/gespoten-purschuim/.

et al. Effects of thermal degradation products from polyurethane foams

Environmental Protection Agency. https://www.epa.gov/saferchoice/

based on toluene diisocyanate and diphenylmethane diisocyanate on

potential-chemical-exposures-spray-polyurethane-foam.

isolated, perfused lung of guinea pig. Scand J Work Environ Health

Wood RD. Center for the Polyurethanes Industry summary of

2003; 29(2): 152-158.

unpublished industrial hygiene studies related to the evaluation of

24

Insula Certificatie. Thermisch na-isoleren met PUR-Sprayschuim voor

van Leeuwen CJV, T.G. Risk Assessment of Chemicals: An Introduction.

PURSchuim. Kennisplatform Gespoten PURschuim: https://www.
22

IKOB-BKB. Uitvoeringsrichtlijn Sprayen van de onderkant van begane
grondvloeren met polyurethaan (URL 27-101). 2013.

800 polyolcomponenten voor het vervaardigen van polyurethaan.
20

Tweede Kamer der Staten-Generaal. Besluit tot wijziging van het

30

TNO. Emissie van PUR gerelateerde stoffen uit Spray Polyurethaan

emissions of spray polyurethane foam insulation. J Occup Environ Hyg

Foam (SPF) vloerisolatie, gemeten in de tijd. Utrecht, 2013;

2017; 14(9): 681-693.

TNO-060-UTP-2013-00250.

Light E. Assessment and remediation of misapplied spray polyurethane
foam. ASTM Special Technical Publication. 2017. 2017.

31

Agency for Toxic Substances and Disease registry. Toxicological profile
for toluene diisocyanate and methylenediphenyl diisocyanate. 2018.
https://www.atsdr.cdc.gov/ToxProfiles/tp206.pdf.

44

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

46

Literatuur

32

33

34

Health Canada. Screening Assessment for Methylenediphenyl

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 46 van 55

40

Diisocyanates and Methylenediphenyl Diamines. 2017.

Workbook for High-Pressure Application of Spray Polyurethane Foam

Environmental Protection Agency. United States Environmental

(SPF). 2010.

Protection Agency. Methylene Diphenyl Diisocyanate (MDI) And

41

Gezondheidsraad. Bisfenol A. Den Haag, 2019; publicatie nr. 2019/04.

Related Compounds. Washington, DC, 2011.

42

RIVM. https://www.rivm.nl/fluorkoolwaterstoffen.

Yakabe Y, Henderson KM, Thompson WC, Pemberton D, Tury B,

43

Kennisplatform Gespoten PURschuim. https://www.

Bailey RE. Fate of Methylenediphenyl Diisocyanate and Toluene
Diisocyanate in the Aquatic Environment. Environ Sci Technol 1999;
35

gespotenpurschuim.nl/.
44

from disposal of polyurethane foam waste. Environ Sci Technol 2003;

Bello D, Herrick CA, Smith TJ, Woskie SR, Streicher RP, Cullen MR,

37(21): 5071-5079.
45

Health Perspect 2007; 115(3): 328-335.
Fisseler-Eckhoff A, Bartsch H, Zinsky R, Schirren J. Environmental

46

European Centre for Ecotoxicology and toxicology of Chemicals.

of an increasing occupational disease. Int J Environ Res Public Health

Brussels, 2004.
47

Gezondheidsraad. Health Council of the Netherlands. Di- and

Rusch GM. The development of environmentally acceptable
fluorocarbons. Crit Rev Toxicol 2018; 48(8): 615-665.

48

European Chemicals Agency. ECHA Scientific report for evaluation
of limit values for diisocyanates at the workplace. Helsinki, 2019.

39

hydrofluorocarbons (HFCs). Chemosphere 2005; 61(11): 1539-1547.
1,1,1,3,3,-Pentefluoropropane (HFC-245fa) JACC report No.44.

triisocyanates. The Hague, 2018; publication no. 2018/20.
38

Tsai WT. An overview of environmental hazards and exposure risk of

isocyanate-induced asthma: morphologic and pathogenetic aspects
2011; 8(9): 3672-3687.
37

Kjeldsen P, Scheutz C. Short- and long-term releases of fluorocarbons

33(15): 2579-2583.
et al. Skin exposure to isocyanates: reasons for concern. Environ
36

American Chemistry Council. Health and Safety Product Stewardship

Environmental Protection Agency. https://www.epa.gov/aegl/hfc-134aresults-aegl-program.

49

Fleet T, Hanlon, J, Osborne, K e.a. The Norwegian Environment

Perfetti L, Brame B, Ferrari M, Moscato G. Occupational asthma (OA)

Agency. Study on environmental and health effects of HFO refrigerants

with sensitization to diphenylmethane diisocyanate (MDI) presenting

(Publication number: M-917. 2017.

at the onset like a reactive airways dysfunction syndrome (RADS).
Am J Ind Med 2003; 44(3): 325-328.

45

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

47

Literatuur

50

51

van der Veen I, de Boer J. Phosphorus flame retardants: properties,

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 47 van 55

58

production, environmental occurrence, toxicity and analysis.

An indoor air quality evaluation in a residential retrofit project using

Chemosphere 2012; 88(10): 1119-1153.

spray polyurethane foam. J Occup Environ Hyg 2018; 15(5): 363-375.

Environmental Protection Agency. EPA. Flame retardants used in

59

2015; EPA 744-R-15-002.

53

54

57

Lesage J, Stanley J, Karoly WJ, Lichtenberg FW. Airborne methylene
diphenyl diisocyanate (MDI) concentrations associated with the

of whether the use of TCEP, TCPP and TDCP in articles should be

application of polyurethane spray foam in residential construction.

restricted. Helsinki,, 2018; 3.

J Occup Environ Hyg 2007; 4(2): 145-155.

Robert W, Andersen, J, Wood, R e.a. Ventilation and Re-Occupancy

61

Lockey JE, Redlich CA, Streicher R, Pfahles-Hutchens A, Hakkinen PB,

of a Residential Home Sprayed with High Pressure Polyurethane

Ellison GL, et al. Isocyanates and human health: multistakeholder

Foam. 2012.

information needs and research priorities. J Occup Environ Med 2015;

Robert W, Wood, R, Andersen, J. Spray Polyurethane Foam Monitoring

57(1): 44-51.
62

Kakooei H, Shahtaheri SJ, Karbasi H-A. Evaluation of Workers’

Residential Constructions. 2014.

Exposure to Methylene Diphenyl Diisocyanate (MDI) in an Automobile

Bello A, Xue Y, Gore R, Woskie S, Bello D. Assessment and control

Manufacturing Company, Iran. International Journal of Occupational

of exposures to polymeric methylene diphenyl diisocyanate (pMDI) in

Safety and Ergonomics 2015; 12(4): 443-449.

spray polyurethane foam applicators. Int J Hyg Environ Health 2019:
56

60

European Chemicals Agency. ECHA. Screening report an assesment

and Re-Occupancy of High Pressure Open Cell Applications to New
55

RPS advies-en ingenieursbureau bv. Sprayed PUR foam emissions
from crawlspaces. 2014.

flexible polyurethane foam and alternatives assessment update.
52

Tian S, Ecoff S, Sebroski J, Miller J, Rickenbacker H, Bilec M.

63

Jang ASC, I S;. Increase in Airway Hyperresponsiveness Among

Bilan RA, Haflidson WO, McVittie DJ. Assessment of isocyanate

Workers Exposed to Methylene Diphenyldiisocyanate Compared to

exposure during the spray application of polyurethane foam.

Workers Exposed to Toluene Diisocyanate at a Petrochemical Plant in

Am Ind Hyg Assoc J 1989; 50(6): 303-306.

Korea. Am J Ind Med 2000; 37: 663-667.

Crespo J, Galan J. Exposure to MDI during the process of insulating
buildings with sprayed polyurethane foam. Ann Occup Hyg 1999;

64

Mellette MP, Bello D, Xue Y, Yost M, Bello A, Woskie S. Testing of
Disposable Protective Garments Against Isocyanate Permeation From

43(6): 415-419.

46

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

48

Literatuur

Spray Polyurethane Foam Insulation. Ann Work Expo Health 2018;
65

67

Pronk A, Preller L, Raulf-Heimsoth M, Jonkers IC, Lammers JW,

Lett 2014; 225(1): 102-109.

Am J Respir Crit Care Med 2007; 176(11): 1090-1097.

applicators: Role of dermal exposure. Environ Int 2018; 113: 55-65.

Naldzhiev D, Mumovic D, Strlic M. Polyurethane insulation and

74

Assessment of spray polyurethane foam worker exposure to

environmental quality. Building and Environment 2020; 169:

organophosphate flame retardants through measures in air, hand

Scholten B, Kenny L, Duca RC, Pronk A, Santonen T, Galea KS, et al.

wipes, and urine. J Occup Environ Hyg 2019: 1-12.
75

Estill CF, Slone J, Mayer A, Chen IC, La Guardia MJ. Worker exposure

Systematic Review. Ann Work Expo Health 2020; 64(6): 569-585.

to flame retardants in manufacturing, construction and service

Brennen C. Industrial Hygiene Monitoring of Spray Foam Insulation.

industries. Environ Int 2020; 135: 105349.
76

Kjeldsen P, Jensen MH. Release of CFC-11 from disposal of

Poppendieck D, Schlegel M, Connor A, Blickley A. Flame retardant

polyurethane foam waste. Environ Sci Technol 2001;

emissions from spray polyurethane foam insulation.ASTM Special

35(14): 3055-3063.
77

Havermans JBGA, Houtzager MMG. Emission of volatiles from Spray

2014.

78

aangebracht. 2013; R10803-16.

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

Bekki K, Uchiyama S, Kunugita N. Analysis of isocyanates in indoor
dust. Anal Bioanal Chem 2018; 410(18): 4247-4251.

79

TNO. Evaluatie van gezondheidsrisico’s voor bewoners, op basis van
resultaten van metingen in een woning waar SPF-vloerisolatie is

LBP Sight. Resultaten bouwfysisch onderzoek. 2019;
V045682aa.1978DNK.hv.

13th International Conference on Indoor Air Quality and Climate. 2014.

47

Estill CF, Slone J, Mayer AC, Phillips K, Lu J, Chen IC, et al.

household products – A systematic review of their impact on indoor

Polyurethane Foam (SPF) insulated crawl spaces.Indoor Air 2014 -

71

Bello A, Carignan CC, Xue Y, Stapleton HM, Bello D. Exposure to
organophosphate flame retardants in spray polyurethane foam

Technical Publication. 2017. 2017.
70

73

response relationships in spray painters exposed to isocyanates.

The Woodlands, 2013.
69

Ernstgard L, Sjogren B, Gunnare S, Johanson G. Blood and exhaled air
can be used for biomonitoring of hydrofluorocarbon exposure. Toxicol

Biomonitoring for Occupational Exposure to Diisocyanates: A
68

72

62(6): 754-764.
Wouters IM, et al. Respiratory symptoms, sensitization, and exposure

66

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 48 van 55

Krone CA, Klingner TD. Isocyanates, polyurethane and childhood
asthma. Pediatr Allergy Immunol 2005; 16(5): 368-379.

80

Sugeng EJ, Leonards PEG, van de Bor M. Brominated and
organophosphorus flame retardants in body wipes and house dust,

2

49

Literatuur

81

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 49 van 55

and an estimation of house dust hand-loadings in Dutch toddlers.

Diisocyanate in the United States Toluene Diisocyanate Production

Environ Res 2017; 158: 789-797.

Industry. J Occup Environ Med 2017; 59 Suppl 12: S22-S27.

Steunpunt Milieu en Gezondheid. Het Vlaamse humane

88

gezondheidseffecten door stoffenblootstelling. 2011; V9408.

biomonitoringsprogramma 2016-2020: Referentiewaarden bij jongeren.
82

2020.

89

TNO. Preventie beroepsziekten door stoffen. 2018.

Xu F, Eulaers I, Alves A, Papadopoulou E, Padilla-Sanchez JA, Lai FY,

90

TNO. Arbobalans 2018 Kwaliteit van de arbeid, effecten en

et al. Human exposure pathways to organophosphate flame retardants:
Associations between human biomonitoring and external exposure.

maatregelen in Nederland. Leiden, 2018.
91

Environ Int 2019; 127: 462-472.
83

RIVM. Permeatie van contaminanten vanuit grondwater door
Verschoor AH, Verschoor, L. Wijze van onderzoek van personen met

92

93

Verschoor AH, Verschoor, L. Overzicht van gezondheidsklachten na

94

86

95

Verschoor L. Adembenemende contacten…Risico’s van polyurethaan
schuim (PUR). ILD Care Today 2013; 6(2): 6-8.

96

Marshall LW, E.;Abelsohn, A.; Sanborn, M.D’;. Identifying and

Arnhem. 2020.

managing adverse environmental health effects. 1. Taking an exposure

Redlich CA, Karol MH. Diisocyanate asthma: clinical aspects and

history. CMAJ 2002; 166(8): 1049-1055.

immunopathogenesis. International Immunopharmacology 2002;
2(2): 213-224.
87

Rustemeyer T. Gesprek Prof. Rustemeyer en commissie gespoten
PUR-schuim van de Gezondheidsraad. Gezondheidsraads. 2020.

PUR-schuim isolatie van personen onderzocht in het Expertise Centre
Environmental Medicine (ECEMed) van het Rijnstate ziekenhuis in

Meldpunt PURslachtoffers. Verslag van de hoorzitting van de
commissie gespoten PUR-schuim van de Gezondheidsraad 2019:

Arnhem. Gezondheidsraads. 2020.
85

PUR-expert groep. Verslag van de hoorzitting van de commissie
gespoten PUR-schuim van de Gezondheidsraad 2019:

gezondheidsklachten na PUR-schuim isolatie in het Expertise Centre
Environmental Medicine (ECEMed) van het Rijnstate ziekenhuis in

RIVM. Meldingen van milieugerelateerde gezondheidsklachten bij
GGD’en, periode 2017-2018. 2019; 2019-0132.

polyethyleen-drinkwaterleidingen. Bilthoven, 2016.
84

TNO. Evaluatie van sectoren op basis van werkgerelateerde

97

Verschoor AH, Verschoor, L. Verslag van de hoorzitting van de
commissie gespoten PUR-schuim van de Gezondheidsraad 2019.

Collins JJ, Anteau S, Conner PR, Cassidy LD, Doney B, Wang ML,
et al. Incidence of Occupational Asthma and Exposure to Toluene

48

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

50

Literatuur

98

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 50 van 55

Dietemann-Molard A, Kopferschmitt-Kubler MC, Meyer PD, Tomb R,
Pauli G. Allergic asthma due to domestic use of insulating polyurethane
foam. Lancet 1991; 338(8772): 953.

99

Redlich CA, Wilson, L. A Case Series of Families with Symptoms
Associated with Home Polyurethane Spray Foam Insulation.
International conference of Isocyanates and Health. New Haven,
CT2013.

100

Harbison R, D, Bourgeois, M.M. Hamilton and Hardy’s Industrial
toxicology. Villey, 2015.

101

Arts JH, Mommers C, de Heer C. Dose-response relationships and
threshold levels in skin and respiratory allergy. Crit Rev Toxicol 2006;
36(3): 219-251.

49

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

51

Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid | pagina 51 van 55

Commissie
Samenstelling Commissie Gespoten PUR-schuim:

Waarnemers:

•

prof. dr. H.E. van der Horst, hoogleraar huisartsgeneeskunde, Amsterdam UMC, voorzitter

•

mr. ir. E.J.G.E.M. Bijl, ministerie van BZK, Den Haag (tot en met december 2019)

•

prof. dr. J.H. van Esch, hoogleraar chemische technologie, Technische Universiteit Delft (lid sinds 26

•

ir. J.P.A.J. Verlinden, ministerie van BZK, Den Haag (sinds januari 2020)

november 2019)
•

dr. R.M. Meertens, universitair hoofddocent gezondheidsbevordering, Maastricht universiteit

Secretarissen:

•

dr. R.H.H. Pieters, immunotoxicoloog, IRAS Utrecht, lector Hogeschool Utrecht

•

dr. M.J. Alssema, Gezondheidsraad, Den Haag

•

dr. G.B.G.J. van Rooy, bedrijfsarts, Arbo Unie Expertise Centrum voor Toxische stoffen, polikliniek

•

dr. H.F.G. van Dijk, Gezondheidsraad, Den Haag

klinische arbeidstoxicologie Nijmegen
•

dr. ir. L.A. Smit, milieuepidemioloog, IRAS Utrecht

•

dr. R.T. van Strien, medisch milieukundige, GGD Amsterdam

•

dr. I. Terreehorst, internist-allergoloog, Amsterdam UMC en DC Kliniek Den Haag

•

dr. J.S. van der Zee, longarts, OLVG Amsterdam, Amsterdam UMC

50

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2

52

De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap
ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat;
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen,
en ontwikkelingen of trends signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.

U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Gespoten PUR-schuimisolatie en gezondheid.
Den Haag: Gezondheidsraad, 2020; publicatienr. 2020/24.
Auteursrecht voorbehouden

51

Gezondheidsraad | Nr. 2020/24

2