Potentiële
randvoorwaarden
Nr. 2018/14D, Den Haag 26 juni 2018

Achtergronddocument bij:
Gezondheid en langer doorwerken
Nr. 2018/14, Den Haag 26 juni 2018

Potentiële randvoorwaarden | pagina 2 van 12

inhoud
01 Inleiding

3

05 Factoren op beleidsmatig niveau

9

5.1

Literatuuronderzoek Brouwer e.a. tot 2011

9

Ander en nieuw onderzoek

9

02 Beschikbaarheid literatuur

3

5.2

03 Individuele factoren

4

Literatuur10

3.1

Literatuuronderzoek Brouwer e.a. tot 2011

4

3.2

Nieuw onderzoek

5

3.3

Conclusie

6

04 Organisatiefactoren

6

4.1

Literatuuronderzoek Brouwer e.a. tot 2011

6

4.2

Nieuw onderzoek

7

4.3

Conclusie

9

Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D

Potentiële randvoorwaarden | pagina 3 van 12

01 inleiding

02 beschikbaarheid literatuur

Naast de gezondheidstoestand op hogere leeftijd zijn er nog veel andere

In 2012 hebben Brouwer e.a. een rapport uitgebracht waarin is onder-

factoren die verband houden met de inzetbaarheid van oudere

zocht welke factoren specifiek bij oudere werkenden samenhangen met

werkenden. Uit een analyse van de beschikbare literatuur blijkt dat

langer doorwerken.1 Langer doorwerken wordt in het betreffende rapport

factoren op beleidsmatig niveau zoals pensioenregelingen een centrale rol

duurzame inzetbaarheid genoemd en is geoperationaliseerd met de

spelen bij langer doorwerken. Daarnaast spelen ook factoren op indivi-

maten werkvermogen, pensionering, verzuim, arbeidsongeschiktheid en

dueel niveau (zoals vrijetijdsbesteding, leefstijl) en op organisatieniveau

doorwerken na pensioen (bridge employment). De onderzoekers moesten

(zoals werkinhoud, loopbaanbeleid) een rol (zie kader).

zich bij gebrek aan onderzoek bij 65-plussers baseren op onderzoek op

In dit achtergronddocument gaat de commissie in op wat er in de beschik-

jongere leeftijd. In dit onderzoek liep de scheidslijn tussen oudere en

bare literatuur bekend is over de invloed van de verschillende factoren.

jongere werkenden uiteen van 45 tot 55 jaar.

Het meeste onderzoek naar deze randvoorwaarden is observationeel.

Brouwer e.a. beschrijven dat er tot begin 2011 (het literatuuronderzoek

Omdat hierdoor niet zeker is of een verandering in een factor ook daad-

liep tot 27 april 2011) enkele wetenschappelijke publicaties over factoren

werkelijk leidt tot een verandering in langer doorwerken, spreekt de

op individueel niveau zijn verschenen, maar nog zeer weinig over factoren

commissie in dit document van ‘potentiële’ randvoorwaarden.

op organisatie- of beleidsmatig niveau. Daarom hebben zij in hun rapport

Voorbeelden van factoren op individueel, organisatie en beleidsmatig niveau
Factoren op individueel niveau
Individuele eigenschappen van de werkende zoals opleiding, werkplezier, persoonlijke ontwikkeling, vrijetijdsbesteding, leefstijl.
Factoren op organisatieniveau
Werkkenmerken op het terrein van fysieke en mentale belasting, werkverhoudingen, werkinhoud
en voorwaarden en organisatiegerelateerde kenmerken als HRM-beleid, beschikbaarheid
HR-instrumenten en loopbaanbeleid.
Factoren op beleidsmatig niveau
Pensioenregelingen, CAO’s, financiële regelingen, overheidsbeleid.

Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D

inzichten uit de wetenschappelijke literatuur gecombineerd met die uit
grijze literatuur.
Sinds het rapport van Brouwer e.a. zijn slechts enkele systematische
reviews gepubliceerd die ook recentere onderzoeken naar potentiële
randvoorwaarden beschrijven.2-4 Daarom kiest de commissie ervoor om
naast de bevindingen uit deze systematische reviews, ook recente bevindingen uit twee Nederlandse cohortonderzoeken en een Europees cohortonderzoek bij oudere werkenden (45- of 50-plus) te beschrijven. Het
betreft de Study on Transitions in Employment, Ability and Motivation

Potentiële randvoorwaarden | pagina 4 van 12

(STREAM), de Maastricht Cohort Study en de Survey of Health, Ageing,

enkele jaren. Hierdoor is niet met zekerheid te zeggen wat het effect van

and Retirement in Europe (SHARE).

deze randvoorwaarden op de langere termijn is. Ten slotte blijkt uit onder-

De commissie beoogde niet alleen in te gaan op bevindingen bij oudere

zoek ook dat voor sommige randvoorwaarden geldt dat ze kunnen

werkenden in het algemeen, maar ook specifiek bij oudere werkenden

verschillen tussen leeftijdscategorieën.5

met gezondheidsproblemen of een laag opleidingsniveau. Omdat in de
bovengenoemde drie cohortonderzoeken weinig onderzoek is uitgevoerd
naar werkenden met verschillende opleidingsniveaus, heeft de commissie

03 individuele factoren

ook bevindingen uit het Permanent Onderzoek naar de Leefsituatie
(POLS-onderzoek) bij 18 tot 65-jarigen meegenomen.

3.1 Literatuuronderzoek Brouwer e.a. tot 2011
Brouwer e.a. concluderen dat zowel de wetenschappelijke als grijze litera-

Kanttekeningen bij de beschikbare bevindingen op individueel

tuur bij herhaling dezelfde factoren op individueel niveau vindt die samen-

en organisatieniveau

hangen met langer doorwerken.1 Het gaat hierbij om:

De beschikbare onderzoeken geven een idee van potentiële randvoor-

• hoge opleiding;

waarden voor een goede inzetbaarheid van oudere werkenden op indivi-

• hoog inkomen/goede financiële situatie;

dueel niveau en op organisatieniveau. Er zijn echter wel enkele kantteke-

• gezonde leefstijl;

ningen te plaatsen bij de bevindingen. In het meeste onderzoek ligt de

• hoog kennis- en ervaringsniveau;

focus op een bepaald type factoren waardoor de context buiten beeld

• het hebben van een werkende partner;

blijft. Bij onderzoek naar individuele factoren blijven factoren op organisa-

• het hebben van een tijdbesteding buiten het werk (hobby’s, familieleven).

tieniveau vaak buiten beschouwing en worden factoren op beleidsmatig
niveau weggelaten. Ook bij onderzoek naar factoren op organisatieniveau

Daarnaast worden in de grijze literatuur de volgende werkgerelateerde

blijven deze factoren buiten beschouwing. Hierdoor is onzeker of de

individuele kenmerken genoemd in samenhang met langer doorwerken:

gevonden verbanden ook blijven bestaan wanneer bijvoorbeeld de

• beschikken over competenties;

beleidscontext verandert.

• hebben van arbeidsmotivatie;

Daarnaast is in veel cohortonderzoek de follow-up tijd beperkt tot één of

• het up to date houden van kennis.

Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D

Potentiële randvoorwaarden | pagina 5 van 12

3.2 Nieuw onderzoek

herstelbehoefte na het werk aan de andere kant.5
In STREAM is een groot scala aan factoren in relatie tot de kans op

3.2.1 Systematische reviews

vroegpensioen onderzocht. Daaruit blijkt dat een positieve houding van de

In twee systematische reviews is de relatie tussen individuele factoren en

partner ten opzichte van vroegpensioen en de financiële mogelijkheid om

uitstroom uit werk onderzocht aan de hand van onderzoeken in de hele

vroegtijdig te stoppen met werken samenhangen met een hogere kans op

werkende populatie. Robroek e.a. vinden aanwijzingen dat obesitas

vroegpensioen, terwijl het niet hebben van een partner verband houdt met

samenhangt met een grotere kans op een arbeidsongeschiktheidsuitke-

een lagere kans.6,7 Verder komt uit dit onderzoek naar voren dat werkge-

ring, en dat gebrek aan lichaamsbeweging mogelijk samenhangt met een

relateerde individuele factoren in de vorm van een geringe focus op

grotere kans op een dergelijke uitkering of werkloosheid. Er waren geen

ontwikkeling van vaardigheden en kennis en gebrek aan bevlogenheid

aanwijzingen voor een verband tussen overgewicht, obesitas of gebrek

samenhangen met een grotere kans op vroegpensioen.6,8

aan lichaamsbeweging en vroegpensioen.2

Uit analyses van Europese gegevens (SHARE) blijkt dat een gebrek aan
lichamelijke activiteit samenhangt met zowel arbeidsongeschiktheid als

3.2.2 Cohortonderzoek

werkloosheid.9

In recent Nederlands cohortonderzoek bij oudere werkenden is onderzocht in hoeverre factoren op individueel niveau samenhangen met

Individuele factoren bij werkenden met gezondheidsproblemen of een

herstelbehoefte na het werk, afwezigheid door ziekte en uitstroom uit

laag opleidingsniveau

werk. Randvoorwaarden voor werkenden met een verschillend opleidings-

Uit de AKC-bibliotheek komt het beeld naar voren dat individuele rand-

niveau zijn alleen onder de algemene Nederlandse beroepsbevolking

voorwaarden voor werkenden met en zonder gezondheidsproblemen

onderzocht.

vergelijkbaar zijn.10
In een publicatie over STREAM wordt een uitzondering gevonden voor

Individuele factoren bij de oudere werkenden

een werkgerelateerde individuele factor: een goede beheersing van het

De Maastricht Cohort Study vindt bij 55 tot 65-jarigen een verband tussen

vak hangt bij mensen met chronische ziekten wel samen met doorwerken

ingrijpende gebeurtenis in het laatste jaar (life event) en ontevredenheid

tot de pensioengerechtigde leeftijd in plaats van uitstromen via vroegpen-

met de financiële omstandigheden aan de ene kant en een hogere

sioen en bij mensen zonder chronische ziekten niet.11

Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D

Potentiële randvoorwaarden | pagina 6 van 12

Geen van bovengenoemde onderzoeken heeft specifiek gekeken naar

04 organisatiefactoren

verschillen in deze factoren tussen ouderen met een laag of hoog opleidingsniveau. Daarom heeft de commissie ook gekeken naar bevindingen

4.1 Literatuuronderzoek Brouwer e.a. tot 2011

over jongere werkenden.

Tot begin 2011 is weinig wetenschappelijk onderzoek beschikbaar over

Schuring e.a.12 vinden in het POLS-onderzoek bij werkenden tussen de 18

organisatiegerelateerde factoren. In de grijze literatuur is daar wel veel

en 65 jaar dat laagopgeleiden een groter kans hadden op een arbeidson-

aandacht voor.1

geschiktheidsuitkering, werkloosheid en economische inactiviteit, zelfs na

Er is een organisatiegerelateerde factor die zowel uit het wetenschappelijk

correctie voor een slechte gezondheid. Robroek e.a. 201513 laten in

onderzoek als uit de grijze literatuur naar voren komt in het rapport van

hetzelfde onderzoek zien dat de opleidingsverschillen in arbeidsonge-

Brouwer e.a.: het hebben van regelmogelijkheden op het werk. Met deze

schiktheidsuitkering voor 40% worden verklaard door verschillen in

term heeft de commissie de Engelse begrippen autonomy, job control en

gezondheidsfactoren (ervaren gezondheid), voor 31% door verschillen in

decision latitude vertaald.

leefstijlfactoren (roken, weinig lichamelijke activiteit en body mass index)

Factoren die verder in verband worden gebracht met langer doorwerken

en voor 12% door verschillen in werkgerelateerde factoren (zie hoofdstuk

zijn:

4). De opleidingsverschillen in werkloosheid en economische inactiviteit

• acceptabele fysieke en mentale belasting;

werden tot 14% en 21% verklaard door vooral de leefstijlfactoren roken en

• invloed op het werk;

body mass index.

• ondersteunend personeelsbeleid en scholingsbeleid.

3.3 Conclusie

Bij personeelsbeleid worden zowel maatwerk ofwel individugericht perso-

Over algemene persoonskenmerken als financiële omstandigheden en

neelsbeleid als levensfasebewust personeelsbeleid beschreven. Brouwer

vrije tijd zijn de bevindingen uit recente onderzoeken grotendeels in lijn

e.a. stellen dat het van werkgevers maatwerk en een proactieve houding

met die uit het eerdere literatuuronderzoek van Brouwer e.a.1

vereist om werkenden duurzaam aan het werk te houden.

Nieuw is het onderzoek naar opleidingsniveau, waarin de grotere kans op
uitval bij werkenden met een laag opleidingsniveau ten dele statistisch
wordt verklaard door verschillen in gezondheid en leefstijlfactoren.

Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D

Potentiële randvoorwaarden | pagina 7 van 12

4.2 Nieuw onderzoek

4.2.2 Cohortonderzoek
Recente cohortonderzoeken op Nederlands en Europees niveau hebben

4.2.1 Systematische reviews

onderzocht in hoeverre factoren op organisatieniveau samenhangen met

Pak e.a.4 hebben in een systematische review HRM-factoren onderzocht

herstelbehoefte, afwezigheid door ziekte en uitstroom uit werk. Daarnaast

die samenhangen met duurzame inzetbaarheid. Een onderdeel van duur-

zijn er onderzoeken naar potentiële werkgerelateerde randvoorwaarden

zame inzetbaarheid is werkvermogen. Volgens de review is er sterke

bij oudere werkenden met gezondheidsproblemen. Randvoorwaarden

bewijskracht voor een verband tussen:

voor werkenden met een verschillend opleidingsniveau zijn niet specifiek

• hoge fysieke werkbelasting en een lager werkvermogen;

in oudere cohorten onderzocht, maar wel onder de algemene Neder-

• regelmogelijkheden op het werk en sociale steun op het werk en een

landse beroepsbevolking.

hoger werkvermogen.
Organisatiefactoren voor oudere werkenden
De onderzoekers kwalificeren de bewijskracht als sterk als er sprake is

In verschillende publicaties over de Maastricht Cohort Study is het

van minstens zes onderzoeken met consistente bevindingen.

verband tussen werkfactoren en herstelbehoefte onderzocht. Fysiek
zwaar werk, emotioneel zwaar werk, weinig beslissingsbevoegdheid

Voor een viertal factoren was de bewijskracht voor een verband met een

(decision latitude), conflicten met collega’s of leidinggevende, werken in

hoger werkvermogen zwak:

ploegendiensten en het ontberen van bepaalde vaardigheden hangen

• geen disbalans inspanning en beloning (no effort-reward inbalance);

samen met een grotere herstelbehoefte.5,14-16

• voldoende afwisseling in het werk (skill discretion);

Ook is in de Maastricht Cohort Study een verband gevonden tussen een

• gunstige werktijden (geen overwerk of ploegendienst);

aanhoudende fysieke belasting en het ontberen van bepaalde vaardig-

• aanwezigheid van HR-beleid waarbij middels gezondheidsbevordering

heden en een grotere kans op werkloosheid.14,16

het behoud van het huidige niveau van functioneren op het werk wordt

In onderzoek op Europees niveau (SHARE) bestond een verband tussen

nagestreefd.

gebrek aan controle over het werk (job control) en een grotere kans op
een arbeidsongeschiktheidsuitkering, werkloosheid en vroegpensioen.9
In twee publicaties over STREAM is specifiek gekeken naar factoren die

Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D

Potentiële randvoorwaarden | pagina 8 van 12

samenhangen met vroegpensioen. Hieruit komt een lage waardering op

Werkgerelateerde factoren hadden geen invloed op het effect van gezond-

het werk voren als factor die samenhangt met een grotere kans op vroeg-

heidsproblemen en ziekten op uitstroom via werkloosheid of vroegpen-

pensioen.6 Uit een andere publicatie blijkt dat er een verband is tussen

sioen.18

een hoge fysieke werkbelasting, lage werkdruk en weinig waardering en

Uit een derde publicatie, eveneens over dit cohort, bleek verder dat veel

een grotere kans op vroegpensioen. Dit verband loopt volgens modelbere-

organisatiegerelateerde randvoorwaarden zowel voor oudere werkenden

keningen via een tweetal andere factoren, te weten een lager werkver-

met als zonder chronische ziekten gelden. De onderzoekers vonden één

mogen en minder mogelijkheden om te werken (negatieve houding van

uitzondering: een hoge autonomie op het werk hangt bij mensen met

collega’s en managers om tot je 65e door te werken).7

chronische ziekten wel samen met doorwerken tot de pensioengerechtigde leeftijd in plaats van uitstromen via vroegpensioen en bij mensen

Organisatiefactoren bij werkenden met gezondheidsproblemen en naar

zonder chronische ziekten niet.11

opleidingsniveau

In een vierde publicatie zijn organisatiegerelateerde factoren bij

In een viertal publicaties zijn werkgerelateerde randvoorwaarden bij

werkenden met hart- en vaatziekten of diabetes op Europees niveau

werkenden met gezondheidsproblemen onderzocht. In STREAM is het

(SHARE) onderzocht. Een hoge werkbelasting en lage beloning of weinig

verband tussen organisatie gerelateerde factoren en afwezigheid door

controle over het werk hingen samen met een grotere kans op vroege

ziekte in groepen met uiteenlopende gezondheidsproblemen bestudeerd.

uitstroom uit werk bij groepen met uiteenlopende gezondheidspro-

Daaruit blijkt dat hoge werkdruk de kans op ziekteverzuim bij mensen met

blemen.19

ernstige hoofdpijnen en psychologische klachten vergroot. Een lage auto-

In bovenstaande onderzoeken zijn geen werkgerelateerde randvoor-

nomie vergroot de kans op afwezigheid door ziekte bij mensen met

waarden bij mensen met een verschillend opleidingsniveau onderzocht.

aandoeningen aan het bewegingsapparaat en bloedsomloop en bij

Robroek e.a. 201313 vinden in het POLS-onderzoek bij werkenden tussen

psychologische klachten.17

de 18 en 65 jaar dat een lage opleiding samenhangt met een grotere kans

In een tweede publicatie, ook over STREAM, is gekeken naar uitstroom

op een arbeidsongeschiktheidsuitkering, werkloosheid en economische

uit werk. Bij werkenden met gezondheidsproblemen hing een lagere auto-

inactiviteit, maar niet met vroegpensioen. De opleidingsverschillen in

nomie, minder steun en hoge psychologische belasting op het werk

arbeidsongeschiktheidsuitkering worden als volgt statistisch verklaard:

samen met een grotere kans op een arbeidsongeschiktheidsuitkering.

Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D

Potentiële randvoorwaarden | pagina 9 van 12

• voor 12% door verschillen in de werkgerelateerde factoren werkbelasting, controle over het werk, beloning en fysieke werkbelasting;

ontbrak, hebben Brouwer e.a.1 zich voor deze factoren op grijze literatuur
gebaseerd.

• voor 40% door verschillen in gezondheidsfactoren;
• voor 31% door verschillen in leefstijlfactoren.

5.2 Ander en nieuw onderzoek
Uit internationaal onderzoek blijkt dat het bij factoren op beleidsmatig

4.3 Conclusie

niveau vooral om financiële prikkels gaat, bijvoorbeeld in de vorm van

De bevindingen over fysieke belasting en psychosociale belasting (bijv.

wettelijke regels op het gebied van het pensioen- en sociale zekerheids-

autonomie, controle over het werk en sociale steun) in de onderzoeken

stelsel. Dit leidt de commissie af uit een aantal observaties.

zijn in lijn met die van Brouwer e.a.1

In 1997 publiceerden Gruber and Wise20 een onderzoek waaruit blijkt dat

Een onderzoek bij mensen met gezondheidsproblemen bevestigt het

de arbeidsparticipatie van ouderen sterk wordt beïnvloed door financiële

belang van werkgerelateerde factoren in relatie tot langer doorwerken. In

prikkels. De auteurs hebben in elf landen het percentage mannen dat niet

een onderzoek naar opleidingsniveau blijkt dat de grotere kans op uitval

werkt gerelateerd aan het gemiddelde bedrag aan (pre)pensioen dat ze

bij werkenden met een laag opleidingsniveau voor ruim 10% wordt

mislopen als ze besluiten door te werken tot de pensioengerechtigde

verklaard door verschillen in werkgerelateerde factoren.

leeftijd. In landen met gunstige mogelijkheden voor vervroegde uittreding
via sociale zekerheidsprogramma’s bleken er beduidend minder ouderen

05 factoren op beleidsmatig
niveau

aan het werk te zijn dan in landen met minder gunstige mogelijkheden.
Ook in de huidige situatie in Nederland is het belang van financiële prikkels bij arbeidsparticipatie terug te zien. Vanaf de invoering van beleid in
2006 dat het financieel onaantrekkelijk maakt om vervroegd met pensioen
te gaan en mensen later AOW krijgen, steeg de leeftijd waarop mensen

5.1 Literatuuronderzoek Brouwer e.a. tot 2011

daadwerkelijk met pensioen gaan tot aan 2015; in 2016 was de leeftijd

Brouwer e.a.1 noemen als factoren die op beleidsmatig niveau een rol

even hoog als in 2015.21

spelen bij langer doorwerken ontziemaatregelen en CAO’s. Omdat weten-

Bovenstaande observationele gegevens worden bevestigd in een Noors

schappelijk onderzoek naar factoren op beleidsmatig niveau toentertijd

onderzoek. Het gaat om een natuurlijk experiment bij werkenden van 64

Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D

Potentiële randvoorwaarden | pagina 10 van 12

jaar (op baseline) waarin onderzocht werd wat het effect is van een finan-

4

Pak K, Kooij D, de Lange A, van Veldhoven M. Human Resource

ciële vroegpensioenregeling op stoppen met werken voor de pensioen-

Management and the ability, motivation and opportunity to continue

leeftijd of doorwerken tot aan de pensioenleeftijd. In de groep die toegang

working: A review of quantitative studies. Submitted.

had tot de regeling was op de leeftijd van 66,5 jaar nog 35% aan het werk.

5

Gommans FG, Jansen NW, Stynen D, de Grip A, Kant I. Need for reco-

In de groep die geen toegang tot de regeling had, was dat 63%. Een

very across work careers: the impact of work, health and personal

statistisch significant verschil.22 Als deze resultaten worden doorgetrokken

characteristics. Int Arch Occup Environ Health 2015; 88(3): 281-95.

op macroniveau, kan geconcludeerd worden dat financiële regelingen

6

Wind A de, Geuskens GA, Ybema JF, Blatter BM, Burdorf A, Bongers

gericht op doorwerken/stoppen met werken een centrale rol spelen bij de

PM, et al. Health, job characteristics, skills, and social and financial

leeftijd waarop men de arbeidsmarkt verlaat.

factors in relation to early retirement--results from a longitudinal study
in the Netherlands. Scand J Work Environ Health 2014; 40(2): 186-94.

literatuur

7

Wind A de, Geuskens GA, Ybema JF, Bongers PM, van der Beek AJ.
The role of ability, motivation, and opportunity to work in the transition
from work to early retirement--testing and optimizing the Early Retire-

1

mann U, et al. Duurzame inzetbaarheid van oudere werknemers: stand

2

8

Wind A de, Leijten FR, Hoekstra T, Geuskens GA, Burdorf A, van der

van zaken: overzicht van determinanten, interventies en meetinstru-

Beek AJ. “Mental retirement?” Trajectories of work engagement prece-

menten vanuit verschillende perspectieven. Groningen: UMCG, 2012.

ding retirement among older workers. Scand J Work Environ Health

Robroek SJ, Reeuwijk KG, Hillier FC, Bambra CL, van Rijn RM, Burdorf

2017; 43(1): 34-41.

A. The contribution of overweight, obesity, and lack of physical activity

3

ment Model. Scand J Work Environ Health 2015; 41(1): 24-35.

Brouwer S, de Lange A, van der Mei S, Wessels M, Koolhaas W, Bult-

9

Robroek SJ, Schuring M, Croezen S, Stattin M, Burdorf A. Poor health,

to exit from paid employment: a meta-analysis. Scand J Work Environ

unhealthy behaviors, and unfavorable work characteristics influence

Health 2013; 39(3): 233-40.

pathways of exit from paid employment among older workers in

van Rijn RM, Robroek SJ, Brouwer S, Burdorf A. Influence of poor

Europe: a four year follow-up study. Scand J Work Environ Health

health on exit from paid employment: a systematic review. Occup

2013; 39(2): 125-33.

Environ Med 2014; 71(4): 295-301.

Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D

10

Arbeidsdeskundig Kennis Centrum. Bibliotheek arbeidsparticipatie en

Potentiële randvoorwaarden | pagina 11 van 12

11

chronische ziekte. http://www.bibliotheek-arbeidenchronischeziekte.

under-skilling on need for recovery, losing employment and retirement

nl/#. Geraadpleegd: mei 2017.

intentions among older office workers: A prospective cohort study.

Sewdas R, van der Beek AJ, de Wind A, van der Zwaan LGL, Boot

International Labour Review 2017; 156(3-4): 525-48.

CRL. Determinants of working until retirement compared to a transition

12

13

14

17

to early retirement among older workers with and without chronic

work factors modify the association between chronic health problems

diseases: Results from a Dutch prospective cohort study. Scand J

and sickness absence among older employees? Scand J Work Environ

Public Health 2017: 1403494817735223.

Health 2013; 39(5): 477-85.

Schuring M, Robroek SJ, Otten FW, Arts CH, Burdorf A. The effect of ill

18

AJ, Robroek SJW, et al. The influence of chronic health problems and

ment: a prospective study with ten years follow-up in the Netherlands.

work-related factors on loss of paid employment among older workers.

Scand J Work Environ Health 2013; 39(2): 134-43.

Journal of Epidemiology and Community Health 2015; 69(11): 1058-65.

Robroek SJ, Rongen A, Arts CH, Otten FW, Burdorf A, Schuring M.

19

Kouwenhoven-Pasmooij TA, Burdorf A, Roos-Hesselink JW, Hunink

Educational Inequalities in Exit from Paid Employment among Dutch

MG, Robroek SJ. Cardiovascular disease, diabetes and early exit from

Workers: The Influence of Health, Lifestyle and Work. PLoS One 2015;

paid employment in Europe; the impact of work-related factors. Int J

10(8): e0134867.

Cardiol 2016; 215: 332-7.

Gommans FG, Jansen NWH, Mackey MG, Stynen D, de Grip A, Kant I.
ment Status, Retirement Intentions, and Ability to Extend Working

20

Gruber J, Wise D. Social Security and Retirement: An International
Comparison. The American Economic Review 1998; 88(2): 158-63.

21

Centraal Bureau voor de statistiek. Van arbeid naar pensioen;

Careers: A Longitudinal Study Among Older Workers. Journal of Occu-

personen 55 jaar of ouder. https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/

pational and Environmental Medicine 2016; 58(4): e140-e51.

dataset/80396ned/table?ts=1511513817398. Geraadpleegd:

Gommans F, Jansen N, Stynen D, de Grip A, Kant I. The ageing shift

november 2017.

worker: a prospective cohort study on need for recovery, disability, and
16

Leijten FRM, de Wind A, van den Heuvel SG, Ybema JF, van der Beek

health and socioeconomic status on labor force exit and re-employ-

The Impact of Physical Work Demands on Need for Recovery, Employ-

15

Leijten FR, van den Heuvel SG, Ybema JF, Robroek SJ, Burdorf A. Do

22

Bratberg E, Holmås TH, Thøgersen Ø. Assessing the effects of an early

retirement intentions. Scand J Work Environ Health 2015; 41(4): 356-67.

retirement program. Journal of Population Economics 2004; 17(3):

Gommans F, Jansen NWH, Stynen D, Kant I, De Grip A. The effects of

387-408.

Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D

De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap
ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat;
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikkelingen of trends ­signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.

U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Potentiële randvoorwaarden. Achtergronddocument bij het
advies Gezondheid en langer doorwerken. Den Haag: Gezondheidsraad, 2018;
publicatienr. 2018/14D.
Auteursrecht voorbehouden

Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/14D