Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 588

Regels met betrekking tot de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten alsmede wijziging van
enkele wetten (Wet op de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten 20..)

Nr. 69

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 december 2017
In deze brief geef ik, mede namens de Minister van Defensie, invulling aan
mijn toezegging aan uw Kamer1 om nader in te gaan op de uitgangspunten die zijn opgenomen in het regeerakkoord over de nieuwe Wet op
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv 2017) (Kamerstuk 34 588).
Ook wil ik met de Minister van Defensie stilstaan bij het belang van deze
wet. Tot slot ga ik in op enkele aandachtspunten van de toezichthouder, de
Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
(CTIVD) en de wijze waarop hiermee zal worden omgegaan.
In de bijlage bij deze brief worden de belangrijkste wijzigingen van de Wiv
2017 en het bijbehorende stelsel van waarborgen en toezicht nader
toegelicht en in het bijzonder de bevoegdheid tot onderzoeksopdracht
gerichte interceptie (OOG-interceptie)2.
Wet bij de tijd gebracht
Voor het kabinet gaan de belangen van veiligheid en privacy hand in
hand. Hierover is ten tijde van de totstandkoming van de Wiv 2017 een
uitgebreid politiek en maatschappelijk debat gevoerd, met als resultaat
dat beide belangen een plaats hebben gekregen: de modernisering van de
bevoegdheden van de AIVD en de MIVD gaat gepaard met een versterking
van de grondrechtelijke waarborgen en het toezicht. Deze balans
waarborgt dat de privacy van burgers beschermd blijft terwijl de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten over de noodzakelijke middelen
beschikken om te zorgen voor veiligheid en de bescherming van onze
democratische rechtsstaat.

1
2

kst-34588-69
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Kamerstuk 34 700, nr. 52
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 588, nr. 69

1

Met de modernisering van de bevoegdheden wordt het wettelijk kader bij
de tijd gebracht en gehouden. Het bestaande wettelijke kader (de Wiv
2002) is van ruim voor de grote veranderingen in ons communicatielandschap, zoals de introductie van de smartphone en de verspreiding van
kabelgebonden netwerken, en inmiddels verouderd. Kwaadwillenden
communiceren net als wij in bits en bytes.
Vanwege het verouderd wettelijke kader verliezen de AIVD en de MIVD in
toenemende mate zicht op relevante communicatie en bedreigingen. Dit is
onderstreept door zowel de Commissie Evaluatie Wiv 2002 (CommissieDessens), de afdeling Advisering van de Raad van State als de CTIVD. Met
de techniekonafhankelijke formulering van bevoegdheden zorgen we
ervoor dat we ook voor de toekomst over voldoende middelen beschikken
om de veiligheid te waarborgen.
Inlichtingenwerk speelt een doorslaggevende rol op velerlei terreinen van
veiligheid. Zonder modernisering van de Wiv kunnen onze nationale
veiligheid, onze digitale veiligheid en de ondersteuning van onze
militairen op missie onvoldoende worden gewaarborgd. Voor Nederlandse militairen die ver van huis hun waardevolle werk verrichten zijn
tijdige, concrete inlichtingen van levensbelang, om snel op een acute
dreiging te kunnen acteren. Groepen die onze militairen en hun missiedoelstellingen bedreigen, zoals piraten voor de kust van Somalië, of
tribale milities in de binnenlanden van Mali, moeten we daarom tijdig
kunnen onderkennen. In een wereld die op geopolitiek gebied steeds
onzekerder wordt, willen we op de hoogte zijn van de heimelijke intenties
en acties van belangrijke spelers op het wereldtoneel. Recente internationale voorbeelden van pogingen tot diepgaande beïnvloeding van
democratische processen laten zien dat we onze democratie actief moeten
beschermen. We zijn trots op onze digitale infrastructuur, maar we
moeten alle zeilen bijzetten in de strijd tegen vijandige hackers en anderen
die deze infrastructuur misbruiken. Dit is ook van belang voor Nederland
als veilige plek om te wonen, te werken en te leven en daarmee voor onze
economie. Recente arrestaties van personen in Nederland en Europa die
mogelijk terroristische aanslagen wilden plegen zijn het directe gevolg
van inlichtingenwerk, waarbij de Europese samenwerking belangrijker is
dan ooit.
Het regeerakkoord
Voor het kabinet is het duidelijk: onze inlichtingen- en veiligheidsdiensten
moeten hun werk kunnen doen, maar niet tegen elke prijs. De balans
tussen privacy en veiligheid moet gewaarborgd blijven.
Daarom zijn in het regeerakkoord drie elementen expliciet benoemd:
strikte waarborgen, vertrouwde partners en een evaluatie na twee jaar.
Strikte waarborgen
Van het willekeurig en massaal verzamelen van gegevens van burgers in
Nederland of het buitenland («sleepnet») kan, mag en zal geen sprake zijn.
Daarom zal het kabinet bij de uitvoering strikt de hand houden aan de
extra waarborgen in deze wet. Het doel van de inzet van bijzondere
bevoegdheden moet op voorhand duidelijk zijn en precies worden
omschreven. Dankzij de zorgvuldige keuze voor allereerst een specifieke
datastroom en vervolgens de verplichting de verkregen data tot een
minimum te reduceren is de kans dat bij de inzet van kabelinterceptie de
data van niet relevante personen wordt bewaard zo klein mogelijk.
Inhoudelijke communicatie kan pas in het operationele proces worden
gebruikt nadat meermaals toestemming is verkregen van de betrokken
Minister en een toets is uitgevoerd door de onafhankelijke Toetsingscom-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 588, nr. 69

2

missie Inzet Bevoegdheden (TIB) en enkel op grond van specifieke
selectoren voor het operationele proces.
Bovendien zal de toezichthouder, de CTIVD strikt toezien op de naleving
hiervan. Een meer gedetailleerde beschrijving van dit proces is
opgenomen in de bijlage bij deze brief.
Vertrouwde partners
Informatie-uitwisseling beperkt zich tot partnerdiensten waar een
wegingsnotitie voor is opgesteld, tenzij de Minister toestemming geeft
voor uitwisseling met niet-partnerdiensten. Op basis van deze wegingsnotities wordt de aard en de intensiteit van de samenwerking bepaald. In een
wegingsnotitie wordt aandacht besteed aan zaken als de omgang van de
betreffende partnerdienst met mensenrechten en de democratische
inbedding. Alvorens ongeëvalueerde gegevens kunnen worden uitgewisseld moet toestemming van de Minister worden verkregen. Wanneer
de data uit OOG-interceptie zijn verkregen moet bovendien de CTIVD
direct worden geïnformeerd zodat zij hierop toezicht kunnen uitoefenen.
Een uitzondering op de hoofdregel dat sprake moet zijn van een samenwerkingsrelatie met een partnerdienst voordat informatie wordt uitgewisseld, is enkel mogelijk als het niet geven van informatie aan een ander
land mensenlevens in gevaar kan brengen.
Het niet geven van de informatie zou dan onverantwoord zijn. Nederland
zou van andere landen hetzelfde verlangen. In dit geval moet wel de
betrokken Minister om toestemming worden gevraagd.
Evaluatie na twee jaar
De evaluatie van de wet wordt vervroegd uitgevoerd door een onafhankelijke commissie en zal in ieder geval niet later beginnen dan twee jaar na
inwerkingtreding. Indien de evaluatie hiertoe aanleiding geeft, zal het
kabinet voorstellen additionele waarborgen in de wet op te nemen om het
toezicht op de wet te versterken. De commissie zal onafhankelijk zijn en
bestaan uit in ieder geval deskundigen op het gebied van privacy,
veiligheid en techniek. Zij krijgt toegang tot alle nodige gegevens, ook als
die staatsgeheim zijn. Haar rapport zal openbaar zijn. Mede ingevolge de
toezeggingen en aangenomen moties in het kader van de parlementaire
behandeling, waarvan de uitvoering voor een deel is belegd bij de CTIVD,
zal in ieder geval aandacht moeten zijn voor het verzamelen van
gegevens, de internationale uitwisseling van gegevens, de TIB en de
bewaartermijnen.
CTIVD
De CTIVD speelt een doorslaggevende rol in het toezicht op de rechtmatigheid van de uitvoering van de Wiv 2017. De CTIVD heeft, net als onder
de Wiv 2002, voor haar onderzoek rechtstreekse toegang tot alle gegevens
bij de diensten en een ieder die betrokken is of is geweest bij de
uitvoering van de wet. Zij beschikt hiertoe over diepgravende bevoegdheden en ruime ondersteuning. Sinds haar oprichting heeft de CTIVD met
talloze kwalitatief hoogstaande en leesbare rapporten informatie verschaft
die in het publieke debat gebruikt kan worden en die het parlement een
middel geeft haar controle op de diensten nog beter vorm te geven.
Tijdens de parlementaire behandeling van Wiv 2017 nam de Tweede
Kamer bovendien de motie Schouten aan, waarmee het budget van de
CTIVD ten behoeve van het toezicht op de uitvoering van de Wiv 2017 is
verhoogd. Zo kan blijvend worden voorzien in juridische controle van het
gemoderniseerd wettelijk kader, waaronder niet in de laatste plaats de
bevoegdheid tot onderzoeksopdracht gerichte interceptie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 588, nr. 69

3

De CTIVD heeft op meerdere momenten aandacht gevraagd voor
bepaalde aspecten van de wet die in haar ogen nog onvoldoende waren.
Veel van deze aspecten zijn tijdens de parlementaire behandeling van de
wet besproken en hebben geleid tot wijziging van de wet of toezeggingen
door de regering. Tot voor kort bleven echter twee aspecten over: de
invulling van de zorgplicht voor gegevensbescherming en de overgangstermijn van twee jaar die nodig is voor het opstellen van wegingsnotities.
De Minister van Defensie en ik hebben ons verstaan met de CTIVD om de
resterende bezwaren van de CTIVD zoveel als mogelijk weg te nemen. In
dat kader zal ervoor worden gezorgd dat bij inwerkingtreding van de wet
een adequaat instrumentarium beschikbaar is waarmee gegevensbescherming is geborgd, zodat de CTIVD dit onmiddellijk kan betrekken bij
haar toezichthoudende taken.
Tevens zal ervoor worden gezorgd dat alle wegingsnotities voor de
kopgroep van vertrouwde partners waarmee binnen samenwerkingsverbanden intensief wordt samengewerkt en gegevens worden uitgewisseld,
gereed zijn bij de inwerkingtreding van de wet. Het betreft partners die lid
zijn van de Counter Terrorism Group (CTG) en partners waarmee op het
gebied van SIGINT intensief wordt samengewerkt. Ook het opstellen van
de overige wegingsnotities zal met voortvarendheid worden opgepakt. In
aanvulling op deze toezegging kan de CTIVD meteen toezicht houden
zodra een wegingsnotitie is vastgesteld ongeacht de in de Wiv 2017
opgenomen overgangsbepaling van twee jaar. Dit geeft de CTIVD bij
inwerkingtreding van de wet meer handvatten, zodat een substantiële
toetsing van deze internationale samenwerking mogelijk wordt.
De Minister van Defensie en ik hebben de overtuiging dat met deze wet
recht wordt gedaan aan eventuele zorgen die er leven in samenleving. De
Wiv 2017 is een moderne wet die een verantwoorde balans vormt tussen
de bescherming van onze privacy én veiligheid.
Mede namens de Minister van Defensie,
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 588, nr. 69

4