4
Algemene politieke beschouwingen
Aan de orde is de voortzetting van het debat over de algemene politieke beschouwingen naar aanleiding van de
Miljoenennota voor het jaar 2012 (33000).
De beraadslaging wordt hervat.
De voorzitter:
De minister-president vervolgt zijn antwoord. Hij gaat verder met het blokje Veiligheid. Met het oog op de klok stel
ik voor dat wij de minister-president zo veel mogelijk zijn
antwoord laten houden en dat wij daarna kijken of er nog
behoefte is aan aanvullende vragen.

Minister Rutte:
Voorzitter. Er is nog één punt overgebleven van voor de
pauze. Dat is de vraag van het CDA of het budget voor de
bijzondere bijstand effectiever zou kunnen worden ingezet voor chronisch zieken en gehandicapten. Ik heb dat
nog eens even goed bekeken. De beleidsvrijheid over de
inzet van bijzondere bijstand hoort bij de gemeenten. Zij
zitten het dichtste bij de mensen en kunnen het beste bepalen welk maatwerk nodig is. Ik stel voor dat het kabinet die beleidsvrijheid niet aantast, want elke instructie
die wij aan gemeenten meegeven, maakt het leveren van
maatwerk moeilijker. Zeker in het licht van de stapeling
die we niet willen, kan dat ook leiden tot gedoe. Wat ik
wel wil doen is namens het kabinet de gemeenten oproepen om bijzondere aandacht te besteden aan deze groepen en om daarover in overleg te treden met de VNG. Op
die manier is te bezien of dat ertoe kan leiden dat de budgetten die over zijn – want daar ging de vraag van de heer
Van Haersma Buma in het bijzonder over – maar ook de
inzet van de budgetten als zodanig, in het bijzonder ten
goede komen aan de groepen waarover we het vandaag
hebben gehad.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het is terecht dat de minister-president zegt: het is aan de
gemeenten om het te besteden, geen nieuwe bureaucratie. Ik denk wel dat het goed is om aan het einde van het
jaar te weten of het enigszins bij die groepen is gekomen.
Dat is ook een kwestie van navragen bij de gemeenten.
Dat zal het CDA zelf doen, maar ik vraag het ook aan het
kabinet.
Minister Rutte:
Akkoord. Daarover treden wij in overleg met de VNG. We
kijken of we die gegevens boven tafel kunnen krijgen.
De voorzitter:
We komen aan het onderwerp veiligheid.
Minister Rutte:
Voorzitter. Ik heb een paar inleidende opmerkingen over
veiligheid. Er spelen eigenlijk drie grote zaken op dit moment. Ten eerste speelt de kwestie van het op orde brengen van de politie, waaronder het invoeren van de nationale politie, de eenduidige aansturing daarvan, het verwijderen van onnodige bureaucratie, betere ICT-voorzie-

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

ningen en ruim baan voor de professionaliteit van de politieagent. Ten tweede wil het kabinet de handhaving op
orde krijgen en hebben. Dat betekent een stevige aanpak
van criminele jeugdbendes, coffeeshops ombouwen tot
besloten clubs, het verhogen van de pakkans, de aanrijtijden van de politie bijvoorbeeld op het platteland verkorten, de ontneming van voordeel, het verder uitbreiden
van de plukze-wetgeving, het Nationaal Cyber Security
Centrum, geen verlof meer voor tbs'ers die zich aan een
eerder verlof hebben onttrokken, snelrecht, nightcourts
door vergrote beschikbaarheid van officiers van justitie en
een 7x16 uursrooster, krachtige aanpak van de georganiseerde misdaad, waaronder mensenhandel, drugs en witwassen. Ten derde is er nieuwe wetgeving. Op grond van
het regeerakkoord, en vooral op grond van het gedoogakkoord komt er wetgeving ten aanzien van het verlengen van de verjaringstermijnen voor ernstige delicten, het
adolescentenstrafrecht, de meldplicht voor datalekken,
het aanpakken van cold cases, de uitbreiding van spreekrecht voor het slachtoffer, beslag op tegoeden van de dader, het wetsvoorstel minimumstraffen, verruiming van
preventief fouilleren en het verhogen van de strafmaxima
voor mensenhandel. Deze opsomming is niet compleet,
maar ik heb heel veel aspecten genoemd die horen onder
het op orde brengen van de politie, het op orde brengen
van de handhaving en het aan de Kamer aanbieden nieuwe wetgeving.
Tegen die achtergrond wil ik een paar vragen beantwoorden. Er is gevraagd naar de kwestie van de griffierechten. De minister van Veiligheid en Justitie zal medio
oktober 2011 het wetsvoorstel kostendekkende griffierechten zal aanbieden aan de Tweede Kamer. Bij de voorbereiding van het wetsvoorstel is een impactanalyse gemaakt.
De gevolgen van de verhoging van de griffierechten en
de taakstelling op de gesubsidieerde rechtsbijstand zullen
bij de aanbieding van het wetsvoorstel aan de Kamer ook
op die manier worden toegelicht. Er is voorzien in financiële compensatie voor on- en minvermogenden, maar
ook voor burgers met een middeninkomen. Personen met
een eenmanszaak komen in aanmerking voor dezelfde
regeling. Ook bedrijven kunnen onder omstandigheden
een beroep doen op de compensatieregeling. Het gaat er
in de kern om dat de eigen verantwoordelijkheid van de
rechtzoekende centraal komt te staan. Natuurlijk speelt
hierbij ook het op orde brengen van de overheidsfinanciën mee.
De heer Pechtold (D66):
Ik kan mij niet geheel aan de indruk onttrekken dat dat
laatste toch vooral de grootste drijfveer is. Ik heb de premier gisteren uitgedaagd om het principe van de rechtsstaat centraal te stellen in deze afweging. Vindt hij niet
met de fractie van D66 dat griffierechten, dat de mogelijkheid om je recht te halen, iets is wat zo in onze rechtsstaat, in onze democratie, centraal moet staan, dat de
drempel daartoe zo laag mogelijk moet zijn? Excessen
moeten wij natuurlijk bestrijden.
Minister Rutte:
Ja.
De heer Pechtold (D66):
Waarom dan dit beleid?

22 september 2011
TK 3

3-4-36

Rutte
Minister Rutte:
Omdat dat, denken wij, daarmee in overeenstemming is,
mits je een aantal flankerende maatregelen neemt. Ik heb
er een paar genoemd als het gaat om de financiële positie van mensen die on- of minvermogend zijn, en burgers
met een middeninkomen. Maar er is meer. Bij het invoeren van het nieuwe griffierechtenstelsel moet er een innovatieagenda komen voor het rechtsbestel, waarin voorstellen worden gedaan om geschillen eenvoudiger, effectiever en sneller op te lossen. Wij stimuleren alternatieve vormen van geschillenbeslechting, zoals mediation. Je
zult die flankerende maatregelen moeten nemen. Wij zijn
ervan overtuigd dat in samenhang daarmee de rechtsstaat fier overeind staat.
De heer Pechtold (D66):
Ik vind het prettig dat we de toezegging krijgen dat de minister van Justitie, bij zijn aanbieding van deze voorstellen, zoals ik de minister-president begrijp, ook de stapeling van effecten – we hebben al de korting op gesubsidieerde rechtsbijstand, daar krijgen we nu nog de hogere
griffierechten bij – zal meenemen. Maar hij loopt toch wat
mij betreft weg bij het principe van laagdrempeligheid. Ik
vraag hem dan maar heel concreet: als hij aangeeft dat
financiële afweging niet de eerste is, is hij dan bereid –
dat vraag ik niet voor de begroting van 2012, want daarop
drukt dit zelfs helemaal niet – die analyse centraal te stellen? Als daaruit blijkt dat deze bezuiniging gestapeld niet
het effect heeft dat het optimaal bereikbaar blijft voor iedereen, dat het niet zo is dat je door je inkomen je rechtsgang kunt zoeken, komen we dan terug van deze bezuiniging?
Minister Rutte:
In ieder geval zal de kwestie van de stapeling aan de orde komen bij het wetsvoorstel. Wij verwachten niet – ik
ga daarom deze als-danvraag niet beantwoorden – dat
dat tot de inzichten zal leiden waarvoor de heer Pechtold
vreest. Ik kan geen "ja" antwoorden op het tweede deel
van zijn vraag.
De heer Pechtold (D66):
Heel kort: als je nu nog niet weet wat het effect van je
maatregelen is, dan kun je niet zeggen: wij verwachten
dat niet. Ik zeg: het zou best kunnen. Je kunt niet zeggen
– ik snap best dat u even staat voor uw bezuinigingen –
we varen gewoon door, wat er ook uit die evaluatie komt.
Dan kun je die evaluatie net zo goed niet houden. Ik zie
dat de fysionomie van de minister van Justitie iets meer
ruimte geeft dan die van de minister-president.
Minister Rutte:
Dat is, hoewel een stevige crimefighter, ook een mild
mens. Toch gaan we op dit punt vasthouden aan onze
overtuiging. Dat is niet alleen een gevoel, dat is echt op
basis van onze analyse van de feiten dat dit stelsel volledig toegankelijk zal blijven vanwege die twee flankerende
maatregelen. Maar ik zeg u toe dat die kwestie van de stapeling wordt geadresseerd in het wetvoorstel.
De heer Cohen (PvdA):
Ik wil daarbij aansluiten. Naar mijn gevoel is het principe dat hieraan ten grondslag ligt, heel erg problematisch.
Juist als het gaat over maatregelen van de overheid waartegen burgers bezwaar willen maken, heb je de schijn
tegen je wanneer je zegt dat de griffierechten omhoog

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

gaan. Dan heeft dat zoiets van: nou, die maatregelen nemen we en burger kom maar op, we maken het een stukje
duurder, en daardoor wordt er minder in beroep gegaan
of bezwaar aangetekend. Dat is waar het principiële probleem ligt, en dat is ook precies waar advocaten in grote
mate tegen geprotesteerd hebben. Ik heb het gevoel dat
ook die flankerende maatregelen er nooit tegenop kunnen om dat idee weg te nemen, en dat het er werkelijk toe
zal leiden dat burgers daardoor minder in beroep zullen
gaan. Dat is iets wat je als overheid niet moet willen.
Minister Rutte:
Het vorige kabinet heeft al die heroverwegingsrapporten
geschreven, er zijn analyses gemaakt en er hebben verstandige mensen naar gekeken. Dit is een van de voorstellen die daaruit voortkomt. We hebben die overgenomen bij de formatie, en hebben daar onze eigen opvatting
naast gelegd. We hebben dat nog eens heel goed gewogen en zijn tot de conclusie gekomen dat, mits deze twee
flankerende maatregelen worden genomen, dit de rechtsstaat goed overeind laat staan. Ik heb al toegezegd aan de
heer Pechtold – dat was ook het voornemen van de minister – om waar het gaat om de stapeling nader inzicht te
verschaffen bij het wetsvoorstel.
De heer Cohen (PvdA):
De minister-president zegt terecht dat dit in de heroverwegingsvoorstellen zit. Hij zegt dat die heroverwegingsvoorstellen van het vorige kabinet zijn. Nee, dat waren natuurlijk gewoon ambtelijke voorstellen, en het is de vrije keuze
van het kabinet om daar wel of niet voor te kiezen. Als je
het aan mij vraagt, is dat echt de verkeerde keuze. Ik vrees
dat we niet anders kunnen doen dan afwachten waar dat
toe leidt. Ik waarschuw het kabinet op dit punt dat het de
verkeerde kant uitgaat.
Minister Rutte:
Voorzitter. De heer Wilders is gisteren…
De heer Roemer (SP):
De heer Cohen heeft natuurlijk hartstikke gelijk. Dit is natuurlijk een onderdeel van de samenleving, evenals de
discussie die we vanmorgen hadden. In wat voor samenleving wil je wonen? Wil je mensen het erg moeilijk maken om je recht te krijgen? Laat ik het niet zo strak zeggen
als ik eerder heb gedaan, dat het voor mensen onmogelijk
is.
Als er een kleine bijdrage komt, zal het voor heel grote groepen, met name aan de onderkant, duurder gaan
worden. Heel veel mensen die van een paar tientjes in
de week rond moeten komen, kunnen dat zelfs al niet opbrengen. Deze drempel zal ook voor degenen voor wie u
een beperkte toelage toezegt, het onmogelijk maken om
hun recht te halen. We leven in een rechtsstaat en ik vind
ook dat we daarin moeten blijven leven. Zo'n drempel opleggen maakt een tweedeling in de rechtsstaat.
Minister Rutte:
Dat is ook de reden dat we met een financiële compensatie komen voor on- en minvermogenden.
De heer Roemer (SP):
Die is niet 100%.

22 september 2011
TK 3

3-4-37

Rutte
Minister Rutte:
Nee, maar dat hoeft toch ook niet? Je mag toch ook van
die mensen vragen om heel goed na te denken of er
noodzaak is om gebruik te maken van het stelsel, waarbij tegelijkertijd een bescheiden bijdrage wordt gevraagd?
Die bijdrage zal dus aanzienlijk minder zijn dan die voor u
of mij, omdat wij een hoog inkomen hebben.
De heer Roemer (SP):
Maar dan gaat de overheid ongeveer afdwingen dat je
dus minder je recht gaat halen. Als we van tevoren zouden weten wat een rechter zal uitspreken, dan is het een
stuk gemakkelijker, maar je gaat natuurlijk naar de rechter omdat je een conflict hebt, omdat je er samen niet uitkomt. In heel veel gevallen is dat een conflict met de overheid, door fouten van de overheid. Deze zelfde overheid
is daar blijkbaar niet blij mee. Er wordt nu een drempel
opgelegd met als enige doel mensen te weerhouden de
weg naar het recht te vinden. Ik ben het met de heer Cohen eens dat dit gewoon principieel onjuist is. Ik had dat
echt niet van een liberale premier verwacht.
Minister Rutte:
Als de heer Roemer dan consequent is, zou hij moeten
voorstellen om de griffierechten überhaupt af te schaffen,
want dat is eigenlijk de pendant van zijn redenering. Ja,
en dan zijn wij het er niet met elkaar over eens.
De heer Wilders heeft een vraag gesteld over de samenwerking tussen de politie en het leger om gecoördineerde teams te realiseren. Bij de behandeling van de begroting van het ministerie van Veiligheid en Justitie komt
er een beleidsbrief over dit onderwerp. Door dit kabinet
is de samenwerking tussen politie en Koninklijke Marechaussee al geïntensiveerd. We zien recent voorbeelden
hiervan bij de inzet van arrestatieteams en de mobiele
eenheid wat betreft de gezamenlijke aanpak van drugscriminaliteit in Brabant. Verder noem ik de samenwerking
tussen de Dienst Speciale Interventies en de KMar die ook
verder wordt geïntensiveerd. Nogmaals, dit is nog maar
het begin; we komen met een brief daarover waarin dat
onderdeel van de afspraken nader wordt uitgewerkt.
De heer Wilders (PVV):
Dat is mooi. Ik heb ook gevraagd naar de inzet van die
teams bij straatterreur. Mijn tweede vraag is de volgende.
De premier sprak zo-even heel wijze woorden over veiligheid en wat het kabinet daarmee gaat doen. Maar het probleem van straatterreur is nog onvoldoende opgelost. Helaas betreft het vaak Marokkaanse daders, daders van Marokkaanse afkomst in heel veel steden in Nederland. Of
dat nou in Helmond is of in Gouda, in Weert of waar dan
ook. Ik vraag de minister-president of hij het met mij eens
is dat het kabinet een tandje of tien steviger moet bijzetten om dat probleem op te lossen.

bij is de aanpak van criminelen en overlastgevende jeugdgroepen. Daar is ook een brief over geschreven op 18 mei
aan de Kamer. De hele aanpak ervan vindt op lokaal niveau plaats. Een voorbeeld van beschikbare instrumenten waarbij je dus ook landelijk prioriteit kunt geven aan
politie en Openbaar Ministerie om dit punt aan te pakken, is de Wet maatregelen bestrijding voetbalvandalisme en ernstige overlast. Die wet geeft namelijk de burgemeester maar ook de officier van justitie bevoegdheden
tot het treffen van maatregelen. Het kabinet zet zich hiervoor volledig in. Flankerend hebben we de veiligheidshuizen waarvan de financiering overigens volledig overeind
blijft. En we hebben nog het adolescentenstrafrecht om te
zorgen voor aanvullend beleid. Ik denk dat we hierbij volkomen aan dezelfde kant van het touw trekken. Dit is cruciaal. Ik verweer mij tegen het verwijt dat wij er niet genoeg aan zouden doen, wat ik ietwat in de woorden van
de heer Wilders besloten vond liggen.
Verder haalde hij de Marokkanen er uit. Ik loop er niet
voor weg hoor, dat er bepaalde groepen in de samenleving zijn die oververtegenwoordigd zijn in geweldsstatistieken. Helaas is het zo dat Marokkaanse jongens als je
kijkt naar de statistieken in Rotterdam, daar oververtegenwoordigd zijn ten opzichte van mensen die daar al sinds
de Tachtigjarige Oorlog wonen. Dat is echter zeker niet de
enige groep waarmee er problemen zijn; dat zit echt breder. Kijk ook naar het probleem met Antilliaanse Nederlanders in een aantal wijken. Er is overigens ook gewoon
een probleem met heel erg blanke Nederlanders.
De heer Wilders (PVV):
Zeker, maar in de zojuist door mij genoemde wijken – of
het nou gaat om Gouda, Slotervaart of Helmond – zijn
het helaas allemaal jongens van Marokkaanse afkomst.
Dat zijn de feiten; het is niet anders. Ik wil graag dat de
mensen die daar nu last van hebben, een oplossing krijgen. Natuurlijk zit er veel in de koker van het kabinet. We
hebben ook de minimumstraffen voor recidivisten. We
kunnen straks mensen de Nederlandse nationaliteit afnemen als zij een dubbele nationaliteit hebben. Er is dus een
reeks van mogelijkheden, maar de mensen moeten vandaag tegen dat tuig geholpen worden. Ik heb twee concrete voorstellen gedaan. Is het mogelijk om met de inzet
van politievrijwilligers verkeersovertredingen af te handelen, zodat meer agenten die wijken in kunnen? Mijn
tweede vraag was: is het mogelijk om ook de elektronische wapenstok te gebruiken, zoals de voormalige procureur-generaal van het Openbaar Ministerie heeft gezegd?
U hebt daarop schriftelijk geantwoord dat u die suggestie
doorgeleidt naar de minister, maar dat is natuurlijk geen
antwoord.

Minister Rutte:
Op zijn eerste vraag zeg ik: ja, dat zullen we betrekken bij
de brief. Dan de vraag van de heer Wilders over de straatterreur. Ik was net van plan om die vraag te gaan beantwoorden. Ik bestrijd dat wij daar niet genoeg aan zouden
doen. Voor dit kabinet, ik mag wel zeggen, voor deze politieke samenwerking is veiligheid in de buurt voor bewoners en ondernemers een van de thema's van het programma Nederland Veiliger, een programma van de minister van Veiligheid en Justitie Opstelten. Het hele instrumentarium is daarvoor beschikbaar. Een actie daar-

Minister Rutte:
Nou, ik vind dat een heel goed antwoord, want bij deze minister gebeurt er dan meestal ook iets. Je moet natuurlijk bekijken hoe je de politievrijwilligers kunt inzetten voor de eenvoudigere politietaken, zodat je politie
vrij speelt voor de zwaardere taken. Die gedachte van u
is dus volstrekt logisch. Het gebruik van de wapenstok
vraagt natuurlijk bijzondere bevoegdheden. Ook daarop
ga ik in de schriftelijke beantwoording in. Toch nog één
ding over de Marokkanen: uw partij staat ook bekend als
een anti-islampartij. Je zou over de nu aan de orde zijnde groep overlastplegers de redenering kunnen ophangen dat het bijna nooit gaat om Marokkanen die op vrijdag naar de moskee gaan. Hetzelfde geldt voor de Antil-

Tweede Kamer

22 september 2011
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

3-4-38

Rutte
lianen die overlast veroorzaken in een aantal steden. In
die zin vraag ik mij wel eens af of de door de heer Wilders
voorgestelde ontislamisering wel zo goed is voor de bestrijding van de criminaliteit.
De heer Wilders (PVV):
Het beste is natuurlijk als wij ervoor zorgen dat er morgen geen moskeeën meer bijkomen in Nederland én dat
die Marokkaanse criminelen zo snel mogelijk het land uitgaan. Het eerste hebben wij niet voor elkaar gekregen.
Op het tweede punt hebben wij met de denaturalisatieafspraken een opening gemaakt. Dit probleem blijft maar
doorgaan en de mensen hebben er constant, iedere dag,
in heel veel steden last van. Daarom tot slot de volgende
vraag: ik zou van de minister van Justitie voor de behandeling van de begroting van Justitie een overzicht willen
krijgen van alle steden waarin die straatterreur plaatsvindt
en van wat daar in die steden concreet tegen wordt gedaan. Dat overzicht is er nog niet en ik wil dat heel graag
hebben, concreet op straatterreur gericht en op wat het
kabinet daaraan gaat doen.
Minister Rutte:
Er mag geen misverstand over bestaan dat ik het volkomen met de heer Wilders eens ben dat wij dit probleem
moeten aanpakken; ik denk dat dit voor heel veel mensen
in deze Kamer geldt. Dit raakt namelijk het hart van het
vertrouwen van mensen in de rechtsstaat en in de samenleving. Een brief van 18 mei 2011 van de heer Opstelten
aan de Kamer gaat precies op dit punt in. Net als bij het
inkrimpen van het aantal ambtenaren lijkt het mij niet zinvol om die brief nog eens te versturen. Laten wij dit debat
voeren bij de behandeling van de begroting. Dan trekken
wij aan dezelfde kant van het touw. Ik kom toch nog even
terug op die Marokkanen. Twee weken geleden kwamen
drie zeer hoogopgeleide Marokkanen bij mij langs. Zij zijn
actief voor McKinsey en andere grote bedrijven. Ik dacht
dat zij kwamen om mij uit te leggen dat zij bezig zijn met
het geven van een ander perspectief aan jonge Marokkanen in de wijken waarover wij het nu hebben: zij kunnen
wel degelijk naar school gaan, een baan zoeken et cetera. Wat bleek echter? Zij kwamen eigenlijk om mij uit te
leggen dat het feit dat wij het constant over de Marokkanen hebben, ertoe leidt dat deze hoogopgeleide en zeer
succesvolle Marokkanen, die je voor goud kwijt zou willen in de Nederlandse samenleving, steeds meer het gevoel hebben dat het ook over hen gaat. Mijnheer Wilders,
ik weet dat ik uw woorden niet ga aanpassen; u kiest uw
eigen termen. Dit helpt echter gewoon niet, omdat je deze
mensen daarmee afstoot.

Minister Rutte:
De heer Wilders en ik zijn het er meteen over eens dat
politieke taboes niet werken. Als het waar is – en helaas
is dat zo – dat Marokkaanse jongens oververtegenwoordigd zijn in geweldstatistieken, dan moet je dat bij de
naam noemen. Helaas geldt dit ook voor Antilliaanse
mannen en bij hen gaat het ook nog wat langer door. Bij
de meeste Marokkaanse jongens eindigt dit als ze twintig
zijn, maar bij Antilliaanse mannen gaat het helaas te lang
door. Het is prima om dit te bespreken. De balans is echter wel belangrijk, omdat mensen die vreselijk hun best
doen om hier een bestaan op te bouwen, anders het gevoel hebben dat zij hier niet meer welkom zijn. Volgens
mij is dit ook niet de bedoeling van de heer Wilders. Dit
vraagt om een beetje maatvoering in de behandeling van
die onderwerpen.
De heer Cohen (PvdA):
De heer Wilders heeft geen idee wat er allemaal gebeurt
op dit terrein met hoogopgeleide Marokkanen en wat zij
allemaal aan het doen zijn om hun eigen mensen verder
te helpen.
Mijn fractiegenoot Diederik Samsom heeft het afgelopen jaar meegedraaid als straatcoach in Slotervaart. Hij
heeft gezien hoe belangrijk het is om dit werk te doen. Er
zijn veiligheidsgelden en de zogenaamde Van Montfransgelden, waardoor die straatcoaches, de veiligheidshuizen
en dat cameratoezicht mogelijk zijn. Het kabinet zorgt ervoor dat dit allemaal weggaat. Ik kan mij niet voorstellen
dat dit zich goed verhoudt tot de doelstellingen van het
kabinet om juist op dit terrein veel actiever te zijn.
Minister Rutte:
Het kabinet gelooft niet in al die specifieke geldstromen.
Er komt een kleine 0,5 mld. bij voor de veiligheid. Het is
waar dat wij die Van Montfransgelden weghalen. Dan
praat je over 64 mln. voor 2011. Dit bouwt af en gaat specifiek over 40 gemeenten. Dit zijn allemaal aparte geldstromen die apart moeten worden geregistreerd en apart
worden verantwoord. Wij kiezen ervoor om veel meer
geld uit te trekken voor veiligheid in de volle breedte.
Nogmaals, het loopt op tot ruim 400 mln. Het klopt ook
dat we die 64 mln. er afhalen, maar er blijft per saldo
een enorme intensivering staan. Dit komt voor een groot
deel ten goede aan de steden, zodat die veel meer geïntegreerd kunnen werken en niet meer apart verantwoording
hoeven af te leggen. Overigens werd gisteren door een
van de sprekers gezegd dat de financiering voor de veiligheidshuizen zou wegvallen. Dit klopt niet. De 11,1 mln.
voor 2012 blijft hiervoor overeind.

De heer Wilders (PVV):
Inderdaad, niemand heeft een probleem met die hoogopgeleide, goed functionerende Marokkanen. Ik zou zeggen: waren er daar maar meer van in Nederland. Wat die
mensen echter het meeste helpt, is niet dat mensen zoals PVV'ers de vinger op de zere plek leggen en zeggen
wat er fout is maar dat zij hun landgenoten aanspreken en
eindelijk zeggen: wat jullie doen, deugt niet. Dat gebeurt
te weinig. Wij vinden dat dit Marokkaanse tuig – want dat
is het – dat de situatie in die straten en wijken verziekt, de
bak in moet gaan of het land uit moet gaan. Vertelt u hun
dat maar.

De heer Cohen (PvdA):
Ik heb niet het gevoel dat de grote steden en de steden
waar het om gaat dit al in de gaten hebben. Stuk voor
stuk zijn zij niet alleen bij mij, maar ook bij anderen langsgekomen met de mededeling dat het helemaal verkeerd
gaat. Ik raad het kabinet aan om dit nog eens heel goed
te bekijken. Als dit namelijk werkelijk het geval is, dan
wordt het paard achter de wagen gespannen. Dan kun je
er best 3000 agenten bij zetten, maar zij zullen allemaal
werk doen wat anders door de straatcoaches, het cameratoezicht en al dit soort dingen werd gedaan. Ik heb niet
het gevoel dat de oplossing daar al voor handen is.

Tweede Kamer

22 september 2011
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

3-4-39

Rutte
Minister Rutte:
Ook de heer Slob heeft hier gisteren vragen over gesteld.
Het blijft de verantwoordelijkheid van de gemeenten om
sociale veiligheid uit de middelen van het Gemeentefonds
te bevorderen. Wij zullen de gemeenten hierin ondersteunen door middel van meer wetten en regelgeving, door
mogelijkheden te creëren en door middel van kennisoverdracht. Verder investeren wij heel fors in kennisoverdracht. Ik denk dat je hiermee iets weghaalt dat leidt tot
allemaal aparte verantwoordingssystematieken waar vaak
flinke delen van het budget aan opgaan.
De heer Slob (ChristenUnie):
Ik heb hier gisteren inderdaad ook een paar vragen over
gesteld. Bij mij zijn nogal wat VVD-bestuurders langsgekomen die volgens mij ook wars zijn van allerlei regels en dergelijke, maar die nu zien dat het lokale veiligheidsbeleid in gevaar dreigt te komen. Ik roep het kabinet dringend op om, als het veiligheid echt zo hoog in
het vaandel heeft staan, geen beleidsvoornemens aan de
Kamer voor te leggen die hier haaks op staan. Dit geldt
bijvoorbeeld ook voor het feit dat het kabinet het grote
aantal politieregio's wil terugbrengen tot tien. Dit betekent voor bijvoorbeeld Overijssel en Gelderland dat de
vijf politieregio's die er nu zijn, opgaan in één politieregio. Dit is een enorm groot gebied. Het gaat om precies
te zijn om 81 gemeenten en 3,2 miljoen inwoners die onder die politieregio vallen. Dat staat in het regeerakkoord.
Nu heeft de commissaris der Koningin van Overijssel, mevrouw Bijleveld, die ook betrokken was bij het opstellen
van het regeerakkoord en die nu in de praktijk merkt dat
het niet werkt, aan de bel getrokken, samen met de heer
Cornielje. Die laatste is de heer Rutte ook niet onbekend.
Ik vraag de minister-president het volgende. Hij heeft vanmorgen een onderdeeltje van het regeerakkoord losgelaten, namelijk het kindgebonden budget en de grens van
twee kinderen. Is er ruimte om ook op dit onderwerp, dat
in beton gegoten is in het regeerakkoord, de menselijke
maat in de gaten te houden en ervoor te zorgen dat de
mensen in Twenterand, Oldebroek, Zwartewaterland en
de steden Zwolle en Deventer straks gewoon goede politiezorg krijgen?
Minister Rutte:
Het misverstand dat weleens ontstaat is dat, waar de politie nu 25 regio's kent, de politie in de toekomst 10 regio's
kent. Dat is niet zo. Wij gaan van 25 regio's naar een nationale politie. Daarnaast moet er af en toe iets afgestemd
worden. Daarvoor zijn die 10 regio's bedoeld. Wij gaan
van 25 regio's naar een nationale politie. Het is niet zo
dat je nu een vergelijking kunt maken en kunt zeggen dat
een gebied van vijf politiedistricten naar één politiedistrict gaat. Het gaat om een totaal ander takenpakket, veel
meer over het helpen bij de prioriteitstelling. De aansturing is van nationaal naar lokaal, waarbij de burgemeester
volledig gezag blijft voeren over de openbare orde en uiteraard justitie gezag blijft voeren over de gehele kwestie
van de opsporing. Dat is de winst. Daarmee halen wij er
veel gedoe uit: al die verschillende auto's en telefoons en
ICT-systemen en al die commissarissen die je vroeger nodig had. Dat gaat nu allemaal naar de agent op straat.

vrouw Bijleveld was betrokken bij het op papier zetten
van deze afspraak. Zij trekt nu vanuit een nieuwe hoedanigheid aan de bel. Zij ziet in de praktijk dat het een gedrocht gaat worden en dat de burgemeester van Nijmegen, een oud-collega van ons en de minister-president, de
verantwoordelijkheden krijgt en dat de burgemeester van
Zwolle, die nu verantwoordelijk is voor een groot deel van
de politiezorg in Overijssel, het nakijken heeft. Al die prioriteiten, die van belang zijn voor de lokale veiligheid, kunnen onvoldoende worden gewaarborgd in het veiligheidsbeleid. Ik vraag de minister-president dus dringend om
hier nog eens naar te kijken; niet dat papieren verhaal te
verdedigen, maar de praktijk mee te nemen. Laat hij ook
mevrouw Bijleveld serieus nemen. Dat is in meer opzichten belangrijk, maar bij dit onderwerp helemaal.
Minister Rutte:
Mevrouw Bijleveld neem ik zeker serieus, maar het gaat
om het totaal. Ongetwijfeld heeft de minister contact met
mevrouw Bijleveld en de heren De Graaf en Cornielje. Zo
ken ik namelijk deze minister van Veiligheid en Justitie:
als er commentaar is, wordt daar serieus naar geluisterd
en gaat men serieus met elkaar in gesprek. Het misverstand blijft echter overeind. Het klopt namelijk niet dat de
rol die de heer Cohen vroeger had als burgemeester van
Amsterdam, of de rol die de heer Opstelten had als burgemeester van Rotterdam, of de rol van de burgemeester van Leiden in de regio Hollands Midden, nu overgaat
op het hoofd van zo'n regio. Die regio heeft dan een totaal andere taak. Anders zou je ook geen nationale politie invoeren; dan zou je gaan van 25 naar 10. Nee, je gaat
van 25 naar 1 nationale politie, en je hebt 10 regio's nodig
om te zorgen voor afstemming op een aantal beleidsterreinen. Ik zeg u echter toe dat minister Opstelten contact
heeft met betrokkenen..
De heer Slob (ChristenUnie):
Ik dank de minister-president voor deze toezegging. Ik
zie dat de CDA-fractie, die dit aan de orde heeft gesteld,
wat onrustig wordt. Ook in kringen van de coalitiefracties
wordt men nu dus een beetje onrustig van deze afspraken. Dat is goed, daar is ook reden toe. Ik maak me wel
een beetje ongerust over de uitleg van die nationale politie. Die zou namelijk haast gaan betekenen dat alle lokale
wensen rond veiligheid helemaal gaan wegvallen en dat
ergens in Den Haag een of ander superiemand de dienst
gaat uitmaken. In dat geval komt er echt helemaal niets
meer terecht van het veiligheidsbeleid van dit kabinet.
Minister Rutte:
Integendeel. Ik begrijp precies wat de heer Slob bedoelt.
Dat is echt het laatste wat je wilt. Daarom houdt de burgemeester in het nieuwe bestel volledig zijn positie als verantwoordelijke voor de openbare orde en veiligheid en
heeft justitie haar eigen lijnen. Maar hiermee bespaar je
zo veel kosten, bijvoorbeeld op het terrein van backoffice, die nu zitten in die 25 verschillende manieren van aanpak en alle andere wijzen van geld verslinden, waaraan zo
veel agenten op straat zich vreselijk ergeren. Ook wordt
dadelijk een veel snellere en sterkere aansturing mogelijk.
Maar dat debat zullen we nog verder voeren.

De heer Slob (ChristenUnie):
Dit is volgens mij de papieren werkelijkheid van de minister-president en misschien ook van de minister van Veiligheid. Ik hoop van niet, maar ik ben bang van wel. Me-

De heer Cohen (PvdA):
Voorzitter. Ik hoorde de premier net zeggen dat dit enorm
veel districtscommissarissen gaat schelen en dat auto's
nu eindelijk eens op eenzelfde manier zullen worden aan-

Tweede Kamer

22 september 2011
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

3-4-40

Rutte
geschaft. Dat laatste is natuurlijk allang het geval. En er
gaat echt geen commissaris weg. Ik hoop ook echt dat dit
niet gebeurt, want dan weten de agenten op straat echt
niet wat ze moeten doen; dat zul je toch echt moeten organiseren. Ik wil de minister op dit punt dus echt zeggen:
pas hiermee op, ga niet doen alsof die hele politie straks
op straat loopt; op die manier komt daar namelijk helemaal niets van terecht.
Minister Rutte:
De heer Cohen deelt toch wel met mij die ambitie om dat
te bereiken? Of wil hij doorgaan met heel veel overhead?
De heer Cohen (PvdA):
Nee, ik waarschuw de premier er alleen voor dat hij met
deze twee voorbeelden niet verder komt. Het eerste klopt
namelijk niet, want auto's worden al gezamenlijk aangeschaft. Het tweede klopt ook niet, want die commissarissen zullen echt blijven. Natuurlijk zal er sprake zijn van
minder overhead, maar de landelijke aansturing zal ook
leiden tot problemen op plaatselijk niveau. Ik ben er niet
van overtuigd dat dit vreselijk veel gaat oplossen.
Minister Rutte:
Ik constateer dat de heer Cohen en ik het er in ieder geval
over eens zijn dat er heel veel synergievoordelen te behalen zijn met één nationale politie. En het is mij nog niet
opgevallen dat alle politie in dezelfde auto rijdt; ik zie nog
allerlei verschillende merken door elkaar rijden.
De heer Van der Staaij (SGP):
Voorzitter. Er zijn zeker voordelen te behalen bij nationaal
geregeld beheer; dat hoor je ook in het land, bij werkbezoeken. Tegelijkertijd hoor je overal in het land zorgen
over de ruimte die zal overblijven voor lokaal maatwerk
en lokale prioriteiten. Men ziet dat politieposten gaan sluiten, dat de politie eigenlijk steeds verder van de burger af
komt te staan. Is de minister met mij eens dat juist op dat
punt stappen moeten worden gezet, ook voor het veiligheidsgevoel en rechtsgevoel van de burger?.
Minister Rutte:
Het lokale bestuur wordt juist versterkt met de invoering
van de nationale politie. Je wilt niet naar een Frans systeem, met agenten in een heel ander deel van het land.
Het unieke van het Nederlandse systeem is dat agenten
weten wat er speelt in een regio of gemeente, dat de burgemeester dat weet en dat er korte aansturingslijnen zijn.
Juist het lokale gezag wordt dus versterkt.
De heer Roemer (SP):
Voorzitter. Een paar opmerkingen. Onze volledige steun
aan het stevig aanpakken van jongeren die zich op straat
misdragen. We kunnen daar niet duidelijk genoeg in zijn.
Aanpakken die handel, je blijft met je handen van andermans spullen en van anderen af. Laat daarover geen misverstand bestaan. Ook het aanpakken van de bureaucratie, het weghalen van de bonnenquota en het tot stand
brengen van een nationale politie heeft onze steun. Ik heb
echter heel goed naar de begroting gekregen en op het
punt van de kwaliteit in de wijken ben ik bang dat er van
die integratie niet zoveel terechtkomt. Ik hoop dat de minister van Veiligheid en Justitie erin slaagt om daarover
meer duidelijkheid te geven. Ik denk dat dit een van de
meest vage begrotingen is die er nu is. Er wordt een beetje geschoven met cijfers, maar daar gaat het niet om. Ik

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

zoek naar de samenhang. In de wijken is het namelijk niet
alleen mis met de veiligheid. Het gaat ook om de armoede, de segregatie, de kwaliteit van het onderwijs en de
middelen die gemeenten hebben om te investeren in de
kwaliteit van een buurt en buurtvoorzieningen. Op al die
terreinen schiet het zo tekort. Ik zie in de hele begroting
en heel het regeerakkoord geen enkele samenhang en
nauwelijks beleid daarop. Ik hoop dat dat nu eens duidelijk gemaakt wordt want anders blijft het aanmodderen
met goede bedoelingen, waar ik wel achtersta maar waarvan niets terechtkomt.
Minister Rutte:
De heer Roemer snijdt een terecht punt aan want er moet
natuurlijk gezorgd worden voor samenhang. Dit kabinet
maakt echter een zekere keuze. De beste wijze om in een
wijk de levensstandaard te verhogen, naast veiligheid,
is ervoor zorgen dat mensen aan het werk zijn. De kritiek
van de partijen die nu onderhandeld hebben op een deel
van de vorige aanpak was dat er te veel geld ging zitten in
bijvoorbeeld die prachtige fontein die vlak naast het oude
belastingkantoor gebouwd is in de Schilderswijk. Het is
een schitterende fontein met een mozaïeken inleg die vele tienduizenden euro's heeft gekocht. Hoewel die fontein
schitterend is, had ik liever dat type kosten gemaakt voor
het aan het werk helpen van mensen en voor veiligheid.
De heer Roemer heeft er echter gelijk in dat er samenhang tussen veiligheid, arbeidsmarkt en onderwijs nodig
is. Dat verschilt echter van de wijkenaanpak die wij tot
nu toe hebben gezien. Ik heb er altijd grote twijfels over
gehad of het investeren in stenen de oplossing is van de
problemen in de wijken.
De heer Roemer (SP):
Om andere redenen hebben wij daarop ook altijd veel kritiek gehad.
Minister Rutte:
Ja, dat klopt.
De heer Roemer (SP):
Ik zie echter niet dat het nu anders gaat worden. Woningcorporaties worden fors gekort waardoor zij in de praktijk
niet in wijken, woningonderhoud en het tegengaan van
segregatie kunnen investeren. Scholen wordt de pin op
de neus gezet waardoor kleinschaligheid steeds moeilijker wordt, evenals presteren en echt iets voor de buurt
betekenen. Gemeenten krijgen fors minder budget zodat
zij minder kunnen investeren in die wijken. De echte werkloosheidsaanpak wordt steeds moeilijker gemaakt doordat heel grote groepen straks geen aanspraak kunnen maken op re-integratiegelden omdat het geld bij de gemeenten op is. Daarom heb ik er zo weinig vertrouwen in dat
uw goede bedoelingen in de praktijk werkelijkheid worden; ik denk dat het een papieren werkelijkheid wordt.
Minister Rutte:
Dat gaan wij dus niet meemaken met elkaar. Ik weet dat u
op dit punt in grote lijnen dezelfde visie hebt als het kabinet. Wij gaan er met elkaar voor zorgen dat uw zorg niet
bewaarheid wordt. Ik ben ervan overtuigd dat wat wij aan
het doen zijn – ook in de ministerraad op vrijdag wordt
constant de verbinding gezocht tussen de minister van
OCW en die van Veiligheid en Justitie, maar ook met de
minister van SZW in relatie tot de aanpak van de woningcorporaties in de woningmarkt – gelijk is aan wat u zegt.

22 september 2011
TK 3

3-4-41

Rutte
Wij bekijken de zaken in samenhang. Op een aantal punten wijkt het af van de door u en dit kabinet bekritiseerde wijkaanpak die wij eerder hebben gezien. Dat gaan wij
dan ook anders vormgeven. Ik deel echter uw zorg en ik
meen dat wij dat geïntegreerd aan het oplossen zijn.
De heer Roemer (SP):
Ik blijf eraan twijfelen omdat u bij alle mensen en instanties die daaraan iets zouden kunnen doen – gemeenten,
corporaties – geld weghaalt.
Minister Rutte:
Dat doen wij niet voor onze lol. Wij doen dat omdat wij
een probleem moeten oplossen. Geld is niet altijd de oplossing.
De heer Roemer (SP):
Ik was bijna klaar met mijn laatste interruptie.
Minister Rutte:
Excuus.
De heer Roemer (SP):
Het is allemaal heel mooi en aardig, maar als gemeenten niet meer in staat worden gesteld om deze mensen
daadwerkelijk te begeleiden naar werk, dan gaan zij dat
zelf ook niet vinden al wordt hun honderdduizend keer
verteld "het is uw verantwoordelijkheid, het is uw verantwoordelijkheid" en er vervolgens in hun uitkering wordt
gesneden. Dat gaat voor veel mensen niet werken. Dit kabinet haalt daar de middelen weg. Als woningcorporaties
niet meer in staat worden gesteld om te zorgen voor renovatie in de wijken en voor actief beleid voor segregatie,
dan gaat het gewoon niet werken. Dan kunt u heel mooie
bedoelingen hebben, maar dan ontbreken de middelen
om het daadwerkelijk te gaan doen. Wij verschillen daarin duidelijk van mening. Kan de minister een doelstelling
per stad of wijk formuleren? Wilt u zo ver gaan om dan te
zeggen hoe wij dat gaan doen? Dat durft u niet, omdat u
dat niet kunt.
Minister Rutte:
Nee, dat wil ik niet, omdat ik niet geloof in de tekentafel
die de heer Roemer nu weer neerzet. Laten wij dat niet
doen. De heer Roemer en het kabinet zijn het er met elkaar over eens wat wij met dit beleid willen bereiken. Ik
zie dat hij zich zorgen maakt over de samenhang. Ik verzeker hem dat wij daaraan werken als kabinet, vanuit die samenhang, dus die is er. Dan begrijp ik zijn zorgen over de
bezuinigingen.
Mijn overtuiging is het toch dat in de sector van de woningcorporaties geld echt niet het grootste probleem is.
Er zit heel veel geld in die sector en men is ook zeer gemotiveerd om hieraan te werken.
Dan kom ik bij het volgende onderwerp, asiel, migratie en integratie. De heer Wilders heeft gevraagd wat wij
gaan doen aan burgemeesters die weigeren mee te werken aan …
De heer Pechtold (D66):
Als het blok veiligheid klaar is, heb ik daarover nog een
wat principiëlere vraag, ook in de opmaat naar de begrotingsbehandeling van de minister van Justitie. “Harder,
harder, strenger, strenger” is een beetje het mantra van
dit kabinet als het gaat om veiligheid. Nu blijkt dat wij in
Nederland de afgelopen tien jaar even vaak een levens-

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

lange straf hebben opgelegd als in de halve eeuw daarvoor. Als het gaat om strenger straffen zijn wij in Europa
koploper. Over het effect van werkstraffen en gevangenisstraffen is onlangs nog een rapport uitgekomen waaruit
blijkt dat werkstraffen ervoor zorgen dat er tot 50% minder recidive is, omdat de gevangenis nu eenmaal de beste leerschool is om het nog een keer te gaan doen.
Ik zou via de minister-president graag een reactie van
de minister van Justitie krijgen op het artikel dat in het
Tijdschrift voor Criminologie is verschenen van Wernink
en anderen. De minister-president is altijd aarzelend. Ik
kan wel weer schriftelijke vragen stellen, maar ik zou het
zo belangrijk vinden dat een begroting als die van Justitie
ook het principe van wat werkt eens behandelt. Ik zou een
reactie op dat artikel gewoon waarderen.
Minister Rutte:
Ik zie dat de minister van Veiligheid en Justitie dat toezegt. Overigens popel ik om een aantal inhoudelijke opmerkingen te maken, maar wij wachten maar eens even
op zijn brief.
Dan kom ik bij het punt asiel, migratie en integratie en
bij de vraag van uw collega de heer Wilders, wat het kabinet gaat doen aan burgemeesters die weigeren mee
te werken aan de uitvoering van het vreemdelingenbeleid. Hij refereerde hier in het bijzonder aan burgemeester
Bouwmeester van D66 van Coevorden, die in juli aan de
politie opdracht heeft gegeven niet mee te werken aan de
uitzetting van een Afghaans gezin.
De situatie is deze: dat minister Leers voor Immigratie
en Asiel, die op dit moment in Brussel is, verantwoordelijk is voor de uitvoering van de Vreemdelingenwet. Dat
betekent dus ook dat de politie wanneer zij optreedt, dat
doet onder het direct gezag van de minister voor Immigratie en Asiel. De burgemeester is belast met de handhaving van de openbare orde. Als uitzetting of overplaatsing van een asielzoeker kan leiden tot verstoring van de
openbare orde, is het de verantwoordelijkheid van de burgemeester om maatregelen te nemen om dat te voorkomen. Dit mag er niet toe leiden dat de opdracht van de
minister niet wordt uitgevoerd.
Minister Leers heeft inmiddels de burgemeester van
Coevorden geïnformeerd hoe de bevoegdheidsverdeling
op het terrein van het vreemdelingenbeleid is geregeld.
Om te voorkomen dat in de toekomst over die bevoegdheidsverdeling ook bij andere burgemeesters misverstanden zouden kunnen ontstaan, gaat een brief hierover
van de minister voor Immigratie en Asiel naar alle burgemeesters. Hiermee is het instrumentarium geregeld en is
dus een korting op het Gemeentefonds niet nodig, omdat
dit feitelijk al helemaal is verankerd.
Dan een korte reactie op het initiatiefvoorstel voor een
referendum over de invoering van een minarettenverbod.
Ik heb al iets gezegd over de opvattingen in christendemocratische en liberale kring, tegen de achtergrond van
de representatieve democratie, over het referendum. Van
een minarettenverbod is deze coalitie geen voorstander,
nog even los van de vraag of dat dan via een referendum
zou moeten, omdat het in onze ogen geen recht doet aan
de wezenlijke beginselen als de lokale autonomie van gemeenten en de gelijke behandeling bij de ontwikkeling en
handhaving van bouwvoorschriften.
Dan heeft de heer Wilders voorgesteld om nieuwe
asielzoekerscentra voortaan alleen te bouwen in plaatsen
waar links in de meerderheid is. Dat is in steeds minder

22 september 2011
TK 3

3-4-42

Rutte
plaatsen het geval, zou mijn eerste reactie zijn, maar los
daarvan gaan wij het voorstel niet uitvoeren.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Even terug naar het vorige punt. Goed om te horen dat
dit kabinet ook geen voorstander is van het initiatiefwetsvoorstel. Is de minister-president het met mij eens dat
een referendum ook strijdig zou zijn met artikel 1 van de
Grondwet, waarin wij immers de vrijheid van godsdienst
hebben vastgelegd?
Minister Rutte:
Je krijgt dan een hele ingewikkelde discussie over de
vraag of de minaret wel of niet valt onder de vrijheid van
godsdienst. Dat zou heel goed kunnen. Daarover zou je
de Raad van State advies moeten vragen. Ik heb gekeken
waar het in ieder geval mee in strijd is. Dat is de autonomie van de gemeenten op het gebied van de bouwvoorschriften en de gelijke behandeling bij de ontwikkeling
daarvan. Of het in strijd is met artikel 1 van de Grondwet,
weet ik ook niet zeker. Dan zouden we moeten bekijken
hoe het precies zit. Het zou ermee kunnen schuren. Dat risico is levensgroot aanwezig. Het is echter geen verbod
op moskeeën, het is een verbod op minaretten. Wij weten
natuurlijk wat de indiener eigenlijk wil, maar dat mag je er
niet uit afleiden.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Het is goed om te horen dat de premier door heeft wat
de indiener eigenlijk wil en dat wij een duidelijke streep
trekken: wij hebben geen behoefte aan referenda die
haaks staan op onze Grondwet. Die kans is niet alleen
heel groot, maar kan al een uitgemaakte zaak genoemd
worden. Dank voor deze helderheid.
De heer Cohen (PvdA):
Dit is een enorm armzalig antwoord van de minister-president. Het wordt nog armzaliger als je hem hoort zeggen
dat wij natuurlijk weten wat de indiener echt wil. Het zou
mooi zijn als de minister-president dan ook een antwoord
zou geven op wat de indiener echt wil.
Minister Rutte:
Ik ben tegen een verbod op de bouw van moskeeën en
ik neem aan dat de heer Cohen dat ook is. Wij hebben in
Nederland vrijheid van godsdienst en dat betekent dat
mensen die een geloof hebben, dat moeten kunnen uitoefenen.
De heer Cohen (PvdA):
Dat zei ik niet.
Minister Rutte:
Het gaat over een minarettenverbod. Dit is heel slim en
handig door de PVV-fractie geformuleerd. Naar ik begrijp
heeft woordvoerder Van Klaveren daar de hele zomer aan
gewerkt. De PVV heeft dat heel slim en handig gedaan.
Daar is veel tijd ingestoken. Dit is zodanig geformuleerd
dat het hele minarettenverbod lijkt weg te blijven van de
vrijheid van godsdienst. U verbreedt het. Wij zijn het volkomen eens. Wij leven gelukkig in een land waarin islamieten hun moskeeën kunnen bouwen, christenen hun
kerken, joden hun synagogen en overige gelovigen hun
godshuis.
Ik kom op de zorg.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Mevrouw Sap (GroenLinks):
Het gaat opeens razendsnel. Ik had nog een vraag over
asiel en migratie. Minister Leers heeft deze week voor het
eerst iets hoopgevends gezegd. Hij heeft namelijk gezegd
dat het onzinnig is om het kabinet af te rekenen op aantallen niet-westerse migranten, want er zijn altijd ontwikkelingen van buitenaf. Als een land in crisis is, moet Nederland mensen uit dat land opnemen, aldus minister Leers.
Is dit nieuw kabinetsbeleid?
Minister Rutte:
Dit is in lijn met de regeringsverklaring en het debat dat
wij naar ik meen in januari hebben gevoerd over de instroomcijfers asiel en migratie. Het gedoogakkoord is
daarover volstrekt duidelijk. Daarin staan allerlei maatregelen. Die maatregelen op zichzelf zijn het doel voor het
CDA en de VVD, want deze partijen zeggen: je moet gewoon een strikt asiel- en migratiebeleid voeren, zonder
dat dit leidt tot een bepaalde vermindering of vermeerdering van de instroom.
Wij hebben wel met ons drieën, dus ook de PVV, vastgesteld dat de feitelijke uitkomst van deze maatregelen
zal zijn dat de instroom zal dalen, zelfs zeer aanzienlijk. De
PVV heeft op basis van cijfers gezegd – daar hebben wij
ook een heel debat over gevoerd – dat het weleens kan
oplopen tot 50%. Het CDA en de VVD hebben gezegd dat
dit heel wel mogelijk is. Die vermindering is voor het CDA
en de VVD echter geen doelstelling van beleid. Minister
Leers heeft het precies goed geformuleerd, maar het feitelijke effect zal zijn dat de instroom vermindert.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Als dat het feitelijke effect zal zijn, is de vraag aan de minister-president waarom dat effect dan niet zichtbaar is in
de begroting van minister Leers.
Minister Rutte:
Dat heeft minister Leers ook uitgelegd. De begroting gaat
uit van de situatie waarin de maatregelen nog moeten
worden geïmplementeerd. Dat betekent dat in de volgende begroting de effecten zullen staan van deze maatregelen waar dan hopelijk de meerderheid van de Kamer "ja"
tegen zal hebben gezegd.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Dit is een heel vreemde gang van zaken. Neem de plannen voor het persoonsgebonden budget. Die waren nog
niet uitgewerkt, maar de effecten waren al wel ingeboekt.
Overigens bleken die effecten boterzacht. In dit geval hebt
u allemaal concrete plannen, maar boekt u nog geen effecten in. U lijkt er nu voor weg te lopen, maar minister
Leers heeft in Nieuwsuur gezegd: het gaat het kabinet niet
om aantallen, het kan goed zijn dat wij een stabiele instroom houden. Wat is het nu, minister-president, gaat u
voor een substantiële daling? Dan moet u dat ook zichtbaar maken in de begroting. Of zegt u: nee, het gaat dit
kabinet niet om de aantallen, het gaat ons erom dat Nederland altijd openstaat voor mensen uit landen waar een
crisis is en aantallen zijn van secundair belang? Het is een
van beide.
Minister Rutte:
Ik heb zo-even het antwoord gegeven. Ik zal het opnieuw
proberen, want door mijn wijze van formuleren is het antwoord kennelijk niet duidelijk geworden. Het CDA, de
VVD en de PVV zijn het eens geworden over een pakket

22 september 2011
TK 3

3-4-43

Rutte
maatregelen waarvan het CDA en de VVD zeggen dat zij
die noodzakelijk vinden omdat het belangrijk is om een
stringent asiel- en migratiebeleid te voeren. Op asielterrein pak je daarbij je faire aandeel van asielzoekers die
naar Europa komen, zonder gekke Henkie te zijn. Op het
terrein van gezinsmigratie, huwelijksmigratie, zorg je ervoor dat je zo veel mogelijk een stop zet op de instroom
van migranten die direct afhankelijk worden van de overheid. Je wilt mensen hebben die zo snel mogelijk op eigen benen kunnen staan. Dat is een heel pakket aan maatregelen. Dat pakket is een doel op zichzelf voor de VVD
en het CDA. Zo staat het in de stukken. De PVV heeft nog
een ander doel. Zij wil namelijk minder instroom. Met zijn
drieën hebben wij geconstateerd dat de maatregelen die
wij hebben opgeschreven, hoewel een vermindering van
de instroom geen doel op zichzelf is voor het CDA en de
VVD, wel zo'n vermindering als uitkomst zullen hebben.
Dat zijn de afspraken die wij hebben gemaakt. In de begroting van Leers staan die verminderde cijfers nog niet,
om de simpele reden dat de maatregelen nog door deze
Kamer moeten worden behandeld. Het verschil met het
pgb is dat de maatregelen niet direct samenhangen met
bezuinigingen. Daarom is het ook niet noodzakelijk om er
nu trendmatige voorspellingen over te doen die te maken
hebben met wat je moet inboeken in de stukken van de
begroting. Dat is het grote verschil met het pgb.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Dat is toch uiterst merkwaardig, want dit is een heel belangrijk terrein voor dit kabinet, waarop geleverd zal moeten worden. Het kabinet heeft daarvoor allerlei maatregelen in petto, maar het vergeet gewoon om daarvoor effecten in te boeken in de begroting. Dat is bizar. De betrokken minister gaf daaraan een hoopgevende uitleg door te
zeggen dat het dit kabinet niet om aantallen gaat en dat
Nederland altijd wil openstaan in de wereld als het nodig
is. Maar de minister-president probeert het nu toch allemaal aan elkaar te lijmen. Zo werkt het niet. Als de minister-president denkt dat de maatregelen effecten hebben,
moet hij ze nu inboeken. Ik vraag hem dan ook om dat
alsnog te doen en de Kamer in de loop van deze dag alsnog de informatie over de verwachte effecten te doen toekomen.
Minister Rutte:
Ik heb nu twee keer geprobeerd om, met steeds andere
uitleg, de fractievoorzitter van GroenLinks uit te leggen
hoe het zit, maar zij haalt opnieuw allerlei dingen door elkaar. Ten eerste zegt zij dat de heer Leers geen cijfers kan
inboeken wat betreft de daling, terwijl dat niet kan omdat
de maatregelen eerst door de Kamer moeten worden behandeld. Ten tweede heeft de heer Leers gezegd – en dat
klopt – dat voor het CDA en de VVD niet als doel geldt dat
de aantallen moeten dalen. Wel hebben wij met zijn drieën geconstateerd dat dit wel het feitelijke effect zal zijn
van de maatregelen. Mooier kan ik het niet maken.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Maar verwarrender kan de minister-president het kennelijk wel maken. Als hij zich maatregelen voorneemt, presenteert hij altijd effecten. Daarbij maakt het niet uit of
de Kamer de maatregelen al dan niet heeft behandeld. Ik
daag de minister-president uit om vandaag de gegevens
over de verwachte effecten te leveren. Anders kan ik niet
anders dan constateren dat de minister-president de kop

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

in het zand steekt omdat hij kennelijk nog even geen problemen wil met zijn gedoogpartner.
Minister Rutte:
Ten eerste zit er geen financiële inboeking op de lagere
instroom die wij hebben ingeboekt in de stukken van de
Miljoenennota. Om die reden hoeft het dus al niet. Ten
tweede is dit geen bedoeling van het beleid voor het CDA
en de VVD. Het is echter wel de verwachte uitkomst van
het beleid, zelfs een zeer aanzienlijke daling van de instroom.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Voorzitter.
De voorzitter:
Nee, mevrouw Sap, dat is vijf keer. Dat gaat niet helpen.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Ik ben bereid om de volgende interruptie in te leveren,
voorzitter. Nog één keer.
De voorzitter:
Nee, mevrouw Sap, u herhaalt zich. Gaat u straks het verslag even rustig lezen, want dit wordt precies dezelfde gedachtewisseling. Dan speel ik mevrouw Sap en ook nog
de minister-president.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Ik vraag de minister-president, als allerlaatste afronding,
waarom hij effecten presenteert als die effecten helemaal
niets zeggen. Dat is mij een groot raadsel.
Minister Rutte:
Wij hebben dit debat gevoerd bij de regeringsverklaring
en bij het debat over de cijfers. Het is een letterlijke herhaling van die twee debatten, en ik voorzie – ik begin ook
voorspellende gaven te ontwikkelen – dat het nog wel een
paar keer zal gebeuren.
De heer Pechtold (D66):
Ik denk dat ik mevrouw Sap en de minister-president wel
kan helpen, want er zit een waarheid in het verhaal van
beiden. De minister-president heeft gelijk dat er misschien
nog geen effect te merken is op de bezetting van de centrale opvang van de afgelopen jaren. Wel kan ik hem zeggen dat wij er tot augustus van dit jaar zo'n 18.500 mensen hebben zitten, terwijl het er in alle jaren daarvoor
rond de 21.000 à 22.000 waren. Daar gaan wij dus overheen. Wel een effect van beleid is dit: onder minister
Leers zijn er dit jaar 4410 asielaanvragen goedgekeurd, tegenover 4160 vorig jaar. Dat laat zien dat het er over dezelfde periode veel meer zijn. Dat komt bijvoorbeeld door
de heel zinvolle maatregel dat verwesterste Afghaanse
meisjes mogen blijven. De minister-president mag gelijk
hebben dat het in de opvang nog niet is te zien. Als je kijkt
naar de goedgekeurde asielaanvragen, zie je echter wel
degelijk dat dit niet alleen het beleid is, maar dat de minister – ik kijk hierbij maar even naar de grote gedoger –
wat dat betreft gelukkig gewoon vasthoudt aan een humaan asielbeleid.
Minister Rutte:
Ook de zegenrijke effecten van de afspraken die we hebben gemaakt in het gedoog- en regeerakkoord zijn nog

22 september 2011
TK 3

3-4-44

Rutte
lang niet allemaal door de Kamer behandeld. Dat geeft
nog maar eens aan hoe goed die maatregelen zijn.
De heer Pechtold (D66):
Premier Rutte liep zojuist een beetje weg bij het debat
met mevrouw Sap over de opvang. Dat daarin het beleid
nog niet doorklinkt, snap ik heel goed. Maar het is goedgekeurd door de minister.
Minister Rutte:
Het is toch binnen de wet? De minister werkt toch volgens
de wet? We hebben allerlei maatregelen in het regeerakkoord staan over het stapelen van asielaanvragen. Die
moeten allemaal nog worden geëffectueerd.
De heer Pechtold (D66):
De eerste maatregel die genomen is, betrof westerse Afghaanse meisjes. Deze maatregel is zelfs een oprekking.
Minister Rutte:
Het ging niet om duizenden meisjes.
De heer Pechtold (D66):
Het parlement controleert op basis van de maatregelen
uit het eerste jaar. Genoemde maatregel heeft als effect
dat verwesterde Afghaanse meisjes mogen blijven. Deze oprekking vind ik prima. Dat komt neer op realiteitszin.
Laten we doorgaan op die humane weg. Overigens ben ik
het helemaal met premier Rutte eens dat we streng moeten zijn. Het beeld was dat we de instroom substantieel
zouden terugdringen, met 50%. Daar is niets van terechtgekomen, sterker nog, het beleid is met de eerste maatregel eerder versoepeld dan versterkt.
Minister Rutte:
Ik had nooit verwacht dat de heer Pechtold van D66 het
asiel- en migratiebeleid van dit kabinet zou ondersteunen.
Dit is echt de omkering van alle waarden! Maar ik daag
de heer Pechtold uit om daarmee door te gaan. Ik wijs op
de vijf wetsvoorstellen die het kabinet afgelopen vrijdag
heeft geaccordeerd over de aanscherping van immigratie
en op alle wetsvoorstellen over het aanscherpen van het
asielbeleid die er nog aankomen en al in de Kamer liggen.
Al deze voorstellen zullen ertoe leiden dat, in de ogen van
CDA en VVD, de zaak wordt aangescherpt. Voor de PVV
zal het leiden tot een daling van de instroom. Ik daag de
heer Pechtold uit om ook die zegenrijke voorstellen van
zijn zegenrijke steun te voorzien.
De heer Pechtold (D66):
Dan belt de premier toch echt op het verkeerde moment.
Daar zullen wij niet thuis voor geven. Wij staan voor het
sinds Paars II ingevoerde strenge asielbeleid. Dat is een
rechtvaardig beleid. Daar is veel retoriek overheen gekomen. Maar als je naar de cijfers en naar het beleid kijkt,
dan zie je geen massa-immigratie, hooguit massahysterie
over massa-immigratie. Ik wens de heer Leers heel veel
succes, maar wij houden ons vast aan Eurocommissaris
Malmström, die de komende jaren dat rabiate beleid rustig uit de Europese agenda drukt. Ik wens de premier veel
succes, maar ik zou mijn tijd beter besteden.

De heer Slob (ChristenUnie):
De minister-president beroept zich ook bij het asielbeleid op onze wetgeving. Dat is natuurlijk terecht. Wet is
wet. De wet moet nageleefd worden, maar achter de wet
en achter de problematiek gaan natuurlijk wel mensen
schuil en heel schrijnende situaties. In april van dit jaar
heeft Kambiz Roustayi op de Dam in Amsterdam zichzelf
in brand gestoken. Dat is ontzettend triest, het ergste wat
je je maar kunt voorstellen. Deze persoon werd met de
wet geconfronteerd en zag geen andere uitweg dan deze.
Ik zeg dit niet om dit op het bordje van premier Rutte te
leggen, maar het is wel in ons land gebeurd. Misschien is
het goed dat we de naam van deze man in dit parlement
eens uitspreken.
Er zijn meer voorbeelden. Ik weet dat de minister-president geen uitspraken zal doen over individuele personen,
maar ik noem wel de zaak rond Mauro, de Angolese asielzoeker. Deze jongeman is al negen jaar in Nederland. Hij
is hier als ama gekomen, is in een pleeggezin opgenomen
en heeft opleidingen gevolgd. Nu moet hij ook het land
uit. Ik vraag de minister-president niet om nu uitspraken
te doen over deze zaak. Ik weet dat de minister al heeft
gezegd dat hij het land uit moet. Ik vraag de minister-president om de ruimte die hij wel heeft in wetgeving en discretionaire bevoegdheden maximaal te benutten voor dit
soort mensen, die we in ons land heel goed kunnen gebruiken en die hier al een plekje hebben. Zij zijn hier al helemaal ingeburgerd en hebben helemaal niets meer met
het land waar zij vandaan komen. Ik doe een beroep op
het sociale hart van dit kabinet.
Minister Rutte:
Het draagvlak onder ons migratie- en asielstelsel valt en
staat met grenzen stellen en grenzen handhaven. Er is al
verwezen naar de wet die de heer Cohen als staatssecretaris tijdens Paars II in de Kamer heeft verdedigd. Daarmee is de instroom inderdaad enorm teruggelopen. Tegelijkertijd is er in de samenleving nog steeds spanning
over dit onderwerp. De instroom is nog steeds behoorlijk.
Daarom moet je grenzen stellen en grenzen handhaven.
Op het terrein van immigratie neemt het kabinet vooral
maatregelen wat betreft gezinsmigratie, huwelijksmigratie
et cetera. We doen ook nog een aantal dingen op het terrein van asiel, bijvoorbeeld ten aanzien van het stapelen
van asielaanvragen of het weggooien van een paspoort.
Op dat soort punten nemen we ook aanvullende maatregelen. Het hele draagvlak valt of staat echter met afspraak
is afspraak, grenzen stellen en grenzen handhaven. Dit is
een van de zwaarste portefeuilles omdat het altijd over
mensen gaat en het dus heel persoonlijk is. Dat weten de
heer Cohen, de heer Leers en anderen die deze portefeuille hebben gehad. Je kunt echter niet afwijken van de afspraken als je daarmee weer hele groepen extra binnen
laat komen en daarmee het draagvlak verder versmalt.

Minister Rutte:
Nou dacht ik dat de heer Pechtold en ik het eens konden
worden en dan komt hij met zijn Eurocommissaris aanzetten! Dat is nou jammer.

De heer Slob (ChristenUnie):
Ik ben het daar helemaal mee eens, met één uitzondering.
Voor grenssituaties heeft de minister de bevoegdheid gekregen om discretionair te kunnen zijn. We hebben heel
veel kritiek gehad op mevrouw Verdonk toen zij minister
was, maar zij heeft daar heel vaak gebruik van gemaakt.
Ik hoorde deze week de huidige minister voor asielzaken
dit zelfs als een verwijt aan mevrouw Verdonk gebruiken.
Ze werd daarmee in de hoek gezet: dat was de minister
die zo vaak gebruikmaakte van de discretionaire bevoegdheid. Ik roep het kabinet op om dat niet te doen, maar de

Tweede Kamer

22 september 2011
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

3-4-45

Rutte
discretionaire bevoegdheid wel toe te passen waar het
kan. Het voorbeeld van Mauro is heel treffend, omdat het
om iemand gaat die volledig in de Nederlandse samenleving is opgenomen. Hierin kan het kabinet echt het verschil maken. Ik roep de minister-president op om dat gewoon te doen.
Minister Rutte:
Ook dit kabinet en deze minister maken natuurlijk gebruik
van hun discretionaire ruimte wanneer de dossiers daartoe aanleiding geven. Ik ga nu echter niet in op concrete
dossiers.
Ik zal nu ingaan op de zorg. Daarover maak ik eerst een
paar inleidende opmerkingen, waarna ik de vragen zal beantwoorden. Eigenlijk hebben we dit debat zojuist al gevoerd toen we in het kader van het sociaaleconomische
beleid spraken over het pgb. De cijfers zijn overtuigend.
Ook tijdens deze kabinetsperiode zullen de zorguitgaven
met 15 mld. toenemen. Toen ik in de politiek begon, in
2002, gaven we in Nederland 45 mld. uit aan de gezondheidszorg. Aan het einde van deze kabinetsperiode zal dat
zijn opgelopen naar 75 mld. Toen ik in 2002 begon, gaven we 60 mld. uit aan de sociale zekerheid. Aan het einde van deze kabinetsperiode zal dat zijn opgelopen tot
67 mld. Met andere woorden: de uitgaven aan gezondheidszorg zijn dan over de uitgaven aan sociale zekerheid
heen gesprongen, en ze groeien verder. We moeten dus
maatregelen nemen om die oplopende kosten onder controle te krijgen, ook in het belang van het draagvlak voor
het stelsel. Daarbij moeten kwaliteit en veiligheid hand in
hand gaan. Het kabinet zet ook specifiek in op het grote
vraagstuk van de ouderenzorg, temeer relevant gezien het
feit dat wij in Nederland steeds ouder worden, wat op zich
goed nieuws is, en er dus meer ouderen komen.
De uitgangspunten daarbij zijn aan de ene kant de eigen verantwoordelijkheid en de kracht van mensen, die
we onder andere laten terugkomen in de zorginstellingenbeginselenwet, en aan de andere kant de ruimte voor
zorgverleners en zorgondernemers, waarmee ook in de
zorg winstuitkeringen mogelijk moeten worden, en een
vereenvoudiging van indicaties. Met andere woorden: een
groot aantal hervormingen op het terrein van het stelsel
van de gezondheidszorg en in het bijzonder de ziekenhuizen. Tegen die achtergrond wil ik een aantal vragen beantwoorden.
Er zijn vragen gesteld over ouderenmishandeling en
de ouderenzorg. In het regeerakkoord, maar vooral in
het gedoogakkoord, staat dat het kabinet streeft naar een
verbetering van de ouderenzorg. Daarvoor is vanaf 2012
structureel ruim 850 mln. vrijgemaakt. Hiervoor kunnen
12.000 extra medewerkers aan het werk. Inmiddels heeft
de staatssecretaris van VWS een bestuurlijk convenant
gesloten. Daar zijn de werkgevers in de zorg, de beroepsverenigingen en de zorgverzekeraars bij betrokken. In het
convenant is vastgelegd dat het de ambitie is om uiterlijk
op 31 december 2013 12.000 extra mensen te hebben aangenomen of in opleiding te hebben. Als nulmeting geldt
1 januari 2012. Er is ook afgesproken dat de voortgang
voor het bereiken van deze doelstelling wordt gemeten en
dat daarover aan de Kamer wordt gerapporteerd. Naast
extra investeringen worden in het convenant ook afspraken gemaakt over het terugdringen van administratieve
lasten. Op 30 maart jongstleden, zo zeg ik tegen de heer
Wilders, is het actieplan Ouderen in veilige handen aan
de Tweede Kamer aangeboden. De staatssecretaris van
VWS heeft tien concrete acties uitgewerkt om ouderen-

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

mishandeling te bestrijden, waaronder de invoering van
een verklaring omtrent het gedrag, training en opleiding
en ondersteuning bij ontspoorde mantelzorg.
Ouderen in afhankelijke posities dienen in dit land gewoon beschermd te worden. Ouderen moeten zich veilig voelen en zij moeten veilig zijn. Dat is het uitgangspunt en ik denk dat dit breed gedeeld wordt in de Kamer.
De uitvoering van het plan is inmiddels voortvarend ter
hand genomen. De staatssecretaris heeft bij de Inspectie
voor de Gezondheidszorg op 15 juni het Meldpunt Ouderenmishandeling in de zorg geopend. Tot nu toe zijn er
40 meldingen ontvangen. Verder is de ontwikkeling van
de toolkit voor vrijwilligers van start gegaan. De voorlichtingscampagne daartoe start in 2012. Voor de uitvoering
wordt per jaar structureel 10 mln. beschikbaar gesteld. In
2011 is daarvan 5 mln. eenmalig beschikbaar gesteld aan
centrumgemeenten voor deskundigheidsbevordering bij
steunpunten, het verbeteren van de backoffice en het leggen van verbindingen met andere beleidsterreinen zoals
huiselijk geweld en mantelzorg.
De heer Roemer heeft een vraag gesteld over het feit
dat een groeiende groep Nederlanders het zich überhaupt
niet meer zou kunnen permitteren om een aanvullende
verzekering af te sluiten. Via politieke besluitvorming stelt
dit kabinet de omvang van het basispakket vast. Daarbij
gaan er zaken uit het pakket, maar het pakket wordt in deze Kamer altijd geactualiseerd met nieuwe behandelingen voor verzekerde zorg. Het kabinet streeft ernaar om
het pakket zo samen te stellen dat wat noodzakelijk verzekerd moet worden, verzekerd is en dat daarbij gezekerd is
dat er een goede toegang is. De zorgtoeslag die jaarlijks
wordt aangepast op basis van de verwachte ontwikkeling
van de nominale premie draagt daar natuurlijk aan bij. Of
mensen daarbovenop nog een aanvullende verzekering
afsluiten, is hun vrije keuze. De burger is daarbij zelf verantwoordelijk om zorg te dragen voor een gezond gebit
en dient zelf een afweging te maken over de bekostiging
van tandheelkundige zorg. Ondanks de bezuinigingsdruk
is ervoor gekozen om het uitgebreide jeugdpakket voor de
mondzorg te behouden. Daarmee heeft elk kind tot achttien jaar kosteloos toegang tot een integraal pakket van
preventieve en curatieve mondzorg.
Door onder andere de heren Van der Staaij en Slob is
gevraagd of de positie van mantelzorgers niet kan worden verbeterd. Ik kan toezeggen dat het kabinet bereid is
om in een brief het bestaande beleid rond de mantelzorg
op een rij te zetten, zodat er een overzichtelijk beeld bestaat van de huidige situatie. Daarover kan dan een debat
met de Tweede Kamer plaatsvinden.
De heer Roemer (SP):
Met stijgende verbazing moet ik blijven constateren dat
de minister-president wel heel weinig kijk heeft op wat er
in de samenleving daadwerkelijk rond de toegankelijkheid
van de zorg speelt. De toegankelijkheid van de zorg wordt
voor steeds meer mensen echt fundamenteel uitgekleed.
We hebben het hier weer over in wat voor samenleving
we willen leven. Voor een beetje fatsoenlijke gebitsbehandeling ben je al € 600 kwijt. Voor veel mensen is dat echt
een stap te ver. Als je zorg vraagt, krijg je daarna de rekening gepresenteerd: eigen risico's en eigen bijdrage. Voor
veel mensen is dat gewoon een groot probleem. De toegang tot de zorg kleden we beetje bij beetje uit. Ik erken
dat we een gezamenlijke verantwoordelijkheid hebben
om iets aan de zorgkosten te doen, maar de keuzes die dit
kabinet maakt, hebben tot gevolg dat steeds meer men-

22 september 2011
TK 3

3-4-46

Rutte
sen niet de zorg krijgen die anderen met een wat dikkere portemonnee zich wel kunnen veroorloven. Dat is een
fundamenteel verschil van mening tussen mij en dit kabinet. Ik neem dat dit kabinet zeer kwalijk. Dit is wederom
niet mijn samenleving.
Minister Rutte:
Ik heb dit debat nu een aantal keren met de heer Roemer
mogen voeren, ook vandaag. Ik heb erop gewezen dat de
zorgkosten ontploffen. Die nemen wij als kabinet voor onze kap: 15 mld. erbij in de komende vier jaar. Ik heb ook
gewezen op het besef dat het niet in die mate kan doorgaan en dat we maatregelen moeten nemen om dat af te
remmen. Er moeten moeilijke keuzes worden gemaakt. Ik
constateer – en dat moet ik toch maar in alle scherpte van
het debat doen – dat er uit de hoek van de Socialistische
Partij eigenlijk geen weerwoord op komt. Eigenlijk zegt de
SP, zo versta ik de heer Roemer tenminste, dat de kosten
maar gewoon door moeten lopen en dat daar geen rem
op mag. Iemand met een modaal inkomen is in Nederland
tussen de € 3000 en € 5000 netto per jaar kwijt aan gezondheidszorg. Dat is zo'n € 400 per maand aan zorgpremie en AWBZ-premie via de werkgever. Op een modaal
bruto jaarinkomen van € 33.000 praat je dus over € 3000
tot € 5000 netto per jaar. Dat gaat dus stijgen, stijgen, stijgen!
De heer Roemer (SP):
Ik maak hier bezwaar tegen.
Minister Rutte:
Ik ben nog even bezig.
De voorzitter:
Mijnheer Roemer, de minister-president spreekt.
De heer Roemer (SP):
De minister-president legt mij woorden in de mond die
fundamenteel onjuist zijn. Ik maak hier echt een punt van.
Als de minister-president de moeite had genomen om al
onze rapporten en al onze voorstellen van de afgelopen
jaren, ook over kostenbeheersing, te bestuderen, had hij
deze opmerking niet gemaakt. Het is de zoveelste keer
dat de minister-president mij en mijn fractie in een hoek
wil zetten waar wij niet thuishoren. Wij zeggen nooit nee,
zonder een alternatief voor te leggen. Ik vind dit een serieus punt. Dit moet nu echt een keer afgelopen zijn.
Minister Rutte:
Ik ben op dit punt nu echt wel klaar met de heer Roemer.
Als hij mij niet laat uitpraten, heb ik ook geen zin meer
om te antwoorden. Laten wij maar naar het volgende
punt gaan. Ik ben bezig met een antwoord, maar de heer
Roemer interrumpeert mij. Hij is dus niet geïnteresseerd
in het antwoord. Dus: klaar!
De voorzitter:
Wij drinken allemaal een slok water.
Minister Rutte:
Voorzitter, u speelt daar ook een rol in. U laat dit gewoon
gebeuren.
De voorzitter:
Ik probeerde de heer Roemer te overtuigen ...

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De heer Roemer (SP):
Als de minister-president ...
De voorzitter:
Mijnheer Roemer, nu doet u het bij mij ook. Ik probeerde
u net te verzoeken om de minister-president even te laten
uitspreken, maar dat deed u niet. Wij zeggen allemaal wel
eens dingen waar de ander het niet zo mee eens is. Het is
misschien toch een goed plan om te luisteren, ook als de
antwoorden ons niet bevallen. De minister-president heeft
vast ook wel eens moeite met de vragen.
Minister Rutte:
Ik doe een poging om het gesprek weer op te pakken.
De heer Roemer zegt dat hij wel met voorstellen is gekomen. Hij maakt, mijns inziens, een karikatuur van het kabinetsbeleid. Dat mag hij doen, want hij maakt deel uit
van de oppositie. Mag ik hem dan ook vragen om af en
toe iets van die voorstellen te laten doorklinken in zijn
weerwoord? Hij beweert namelijk dat hij voorstellen gedaan heeft. Ik heb die voorstellen gewoon niet gevonden,
maar hij zegt dat die er zijn. Kan de heer Roemer twee of
drie voorbeelden geven van de manier waarop hij probeert om de kostenstijging onder controle te houden?
De heer Roemer (SP):
Met liefde en plezier. Ik zal ze allemaal herhalen, maar ik
noem nu het voorbeeld van de marktwerking in de ziekenhuiszorg. De afgelopen jaren is die gestegen van 6%
à 7% naar 10%. De marktwerking heeft ertoe geleid dat
de kosten alleen maar omhoog zijn gegaan. Wij hebben
daarvoor tegenvoorstellen gedaan. Wij hebben voortdurend tegenvoorstellen gedaan op het vlak van grootschaligheid en kleinschaligheid. Op het terrein van de farmaceutische industrie hebben wij voortdurend tegenvoorstellen gedaan. Wij hebben voortdurend voorstellen gedaan voor artsen in loondienst. De stapel voorstellen is zo
hoog. Vanaf 1994 hebben wij continu voorstellen gedaan
niet alleen om de zorgkosten beheersbaar te maken, maar
ook om de zorg gelijktijdig toegankelijk te houden voor
iedereen. De minister-president mag wel boos zijn dat ik
hem niet laat uitspreken, maar als hij hier onwaarheden
vertelt, moet hij het niet gek vinden dat ik daar direct op
reageer.
Minister Rutte:
Ik ga terug naar de feiten. Het is goed om een inhoudelijk
debat te voeren. Het om zeep helpen van de zeer beperkte marktwerking in de gezondheidszorg leidt tot een aanzienlijke kostenstijging. Dat zeg ik niet alleen; dat zeggen
alle deskundigen. De kosten stijgen al met zo'n 15 mld.
en dat zal dan alleen maar doorgaan. Ik ben blij dat wij nu
een debat over de inhoud voeren en even weg zijn van de
beelden over en weer en van de etiketten die wij elkaar
proberen op te plakken. Het is heel goed om naar de inhoud te gaan. Ik stel echter wel vast dat het voorstel van
de heer Roemer alleen maar tot extra kostenstijging leidt.
De heer Roemer (SP):
Ik geef een ander voorbeeld: het overgaan tot een inkomensafhankelijke zorgpremie waardoor wij de hele bureaucratie van de zorgtoeslagen weg kunnen halen. Dit is
doorgerekend door het Centraal Planbureau en het levert
een bezuiniging op van 4,2 mld.

22 september 2011
TK 3

3-4-47

Rutte
Minister Rutte:
Dat is toch alleen maar lastenverzwaring? Dat heeft toch
niets te maken met het inperken van de kosten van de gezondheidszorg. Dat heeft te maken met de toeslag die je
aan mensen geeft om uiteindelijk iets te korten op de premies en niets met de groei van de zorguitgaven met 15
mld. Dat staat totaal los van elkaar.
De voorzitter:
Mijnheer Roemer, de minister-president stelt u een vraag.
De heer Roemer (SP):
Dit heeft er alles mee te maken. Wij halen namelijk de hele bureaucratie, het rondpompen van geld, alleen daar al
weg.
Minister Rutte:
Daar geef ik 100 mln. voor.
De heer Roemer (SP):
Ik zeg niets meer. Hij laat mij niet uitpraten.
De voorzitter:
Als wij dat kunnen afspreken. Voordat de heer Roemer
zich bedenkt, ga ik naar de heer Van der Staaij.
Minister Rutte:
Ik geef de heer Roemer voor dat laatste 100 mln. Daarmee
los je echter niet de kostenstijging van 15 mld. op. Echt
niet!
De heer Van der Staaij (SGP):
Ik weet dat de minister-president er na dit soort interruptierondes weer naar uitziet om wat toezeggingen te doen,
zodat het debat weer een wat zonniger karakter krijgt.
Daarom meld ik mij even met het onderwerp mantelzorg.
Naar aanleiding van vragen van de heer Slob en mij over
de positie van de mantelzorger gaf de minister-president
al aan dat hij bereid is om met een brief te komen. In die
brief zou die positie uiteengezet worden. Het is mijns inziens van belang om ook de pijnpunten in beeld te brengen. We hebben allerlei berichten gehad over de manier
waarop dit uitpakt door een combinatie van belastingstelselmaatregelen op zorggebied en op het terrein van sociale zaken. Is de minister-president bereid om de pijnpunten in beeld te brengen en te bekijken hoe die kunnen
worden weggenomen?
Minister Rutte:
Ja. We komen met een brief waarin ook staat wat het recentste kabinetsbeleid op dit punt betekent. Ik ga nog
niet toezeggen dat dit zal leiden tot beleidsaanpassingen,
maar we zullen ten minste kunnen zien hoe de mantelzorg er voorstaat en wat de impact van het kabinetsbeleid
daarop is. Daarna kunnen we hierover debatteren.
De heer Van der Staaij (SGP):
Maar wat gebeurt er als er echte knelpunten zijn? De minister-president heeft vanmorgen gezegd dat het niet zo
gek is om enige mantelzorg van mensen te verlangen en
dat niet alle mantelzorg kan worden betaald uit het persoonsgebonden budget. De vraag is echter of je bijvoorbeeld niet fiscaal wordt afgestraft omdat je gedurende
de uren die je aan mantelzorg besteedt, niet beschikbaar
bent voor de arbeidsmarkt. Kortom, ik neem aan dat het

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

kabinet een oplossing aandraagt als er knelpunten uit de
totale impact voortkomen.
Minister Rutte:
Voordat ik ja zeg op deze vraag, wil ik weten waar de knelpunten zitten. Daarom is uw verzoek heel nuttig, want als
ik dat inwillig, krijgen we het mantelzorgbeleid en de kabinetsmaatregelen die daarop impact hebben, op een rijtje.
We kunnen dan zien of er punten zijn waarop het mantelzorgbeleid en de maatregelen met elkaar wringen en bekijken of er specifiek beleid voor nodig is.
De heer Slob (ChristenUnie):
In aansluiting op wat de heer Van der Staaij heeft gesteld,
wil ik het volgende kwijt. Het kabinet doet in de begroting
voor 2012 een aantal voorstellen. Het mantelzorgcompliment gaat bijvoorbeeld van € 250 naar € 200. De Regeling
tegemoetkoming ouders van thuiswonende gehandicapte kinderen wordt aangescherpt. Het budget voor de tegemoetkoming van chronisch zieken gaat omlaag, evenals de huurtoeslag en de zorgtoeslag, en er komt een bezuiniging op de ggz. Kortom, het zijn heel veel maatregelen. In de brief zou ik graag de maatregelen die de mantelzorgers kunnen raken, op een rijtje willen hebben. Kunt
u toezeggen dat die brief er ligt voor de behandeling van
de VWS-begroting, zodat we op dat moment het debat
kunnen voeren en de begrotingen eventueel kunnen aanpassen? Ik vermoed dat dit hard nodig is, maar dat zullen
we dan zien.
Minister Rutte:
Ja, de brief is er voor de behandeling van de VWS-begroting.
De heer Slob (ChristenUnie):
Wordt daarin wel de stapeling van het beleid opgenomen?
Minister Rutte:
We gaan het zo goed mogelijk in beeld brengen.
De heer Van der Staaij heeft gevraagd of het kabinet
bereid is om van vrijwilligersorganisaties te vragen om
ook private financiering te regelen als zij subsidie aanvragen. Daarop kan ik volmondig ja zeggen. Het past geheel
in het kabinetsbeleid om organisaties niet langer voor
100% door het Rijk te laten subsidiëren. Vergelijk dit met
de maatregelen in de cultuursector.
De heer Slob heeft gevraagd wie in het kabinet verantwoordelijk is voor het gezinsbeleid. Daarvoor is geen coördinerend bewindspersoon. De minister van SZW is verantwoordelijk voor kindregelingen, de staatssecretaris
van VWS voor jeugdzorg en de staatssecretaris van Justitie is verantwoordelijk voor de aanpak van jeugdcriminaliteit. Daarbij is de staatssecretaris van WVS coördinerend
bewindspersoon op het gebied van jeugd. Deze zaken komen samen in de onderraden en ministerraden en worden daar behandeld.
De kracht daarvan is het volgende. Ik herinner me de
tijd dat ik nog bij Unilever zat en weleens in fabrieken
werkte. Daar werkte iemand die verantwoordelijk was
voor de kwaliteit. Vervolgens zei iedereen in de fabriek:
Piet zorgt voor de kwaliteit en wij produceren gewoon en
zien wel of we de zaken ooit naar een klant kunnen verschepen. Zo werkte het totdat mijnheer Piet een andere
baan kreeg. We zeiden toen tegen iedereen in de fabriek:
als er een pot pindakaas uit deze fabriek komt die leidt

22 september 2011
TK 3

3-4-48

Rutte
tot sterfgevallen en als daardoor de pindakaasverkoop instort, hebben we daarvan alle 200 last; zeer veel last zelfs,
want dan kan de fabriek sluiten. Wacht u voor het aanstellen van staatssecretarissen of ministers met één specifieke portefeuille.
De heer Slob (ChristenUnie):
Ik heb ook ooit bij Unilever gewerkt en kan er ook wel andere beelden bij verzinnen, maar het gaat me om de onderwerpen jeugd en gezin. De minister-president zegt dat
het kabinet die onderwerpen gespreid heeft en hij ziet dat
als een kracht, maar de transitie van de jeugdzorg van
provincies naar gemeentes ligt al maanden stil. Het gerucht gaat dat dit te maken heeft met het feit dat twee
staatssecretarissen ieder een deel van de verantwoordelijkheid hebben en er niet met elkaar uit komen. Klopt dat
gerucht? Kan de minister-president dat bevestigen of ontkennen?
Minister Rutte:
Ontkennen.
De heer Slob (ChristenUnie):
Dan ligt het dus niet daaraan, maar kunt u uitleggen hoe
het dan wel zit? Dit is een majeur beleidsterrein. Kamerbreed is uitgesproken welke richting we op moeten. Het
vorige kabinet heeft voorbereidend werk verricht. Dit kabinet zou begin 2012 met een transitieplan komen, maar het
is nu al maanden stil en provincies en gemeenten weten
niet waar ze aan toe zijn. Dat is nog het minst erg. De jongeren aan wie wij zorg willen verlenen zijn het kind van
de rekening. Het kabinet treuzelt namelijk en is traag, en
doet niet wat het belooft.
Minister Rutte:
Dat is nogal wat; het klopt ook niet. Op 1 januari 2013
moet het nieuwe jeugdzorgstelsel helemaal zijn ingevoerd. Ik kan de heer Slob beloven dat uiterlijk 30 september een procesbrief stelselherziening jeugd naar de Tweede Kamer zal worden gestuurd. Daarin wordt de Kamer
geïnformeerd over alle acties die de afgelopen periode in
gang zijn gezet en die de komende periode met de meest
betrokken partijen worden aangepakt. Dit is allemaal in
lijn met het regeerakkoord, maar ook in lijn met het advies van de parlementaire werkgroep Toekomstverkenning Jeugdzorg. De heer Slob heeft gelijk dat daar breed
parlementair draagvlak voor is. Dat is ook voor ons de
richtsnoer voor het toekomstige jeugdbeleid. Hij krijgt dus
die brief, we zijn er volop mee bezig en er zijn geen conflicten.
De heer Slob (ChristenUnie):
Ik denk dat de minister-president het zichzelf ook nadrukkelijk hoorde zeggen: "procesbrief".
Minister Rutte:
Ja, oké.
De heer Slob (ChristenUnie):
Waar komen we in terecht? Er is al zoveel voorwerk verricht. Er moeten nu gewoon knopen worden doorgehakt.
Dit begint echt een kabinet te worden van praten, praten,
praten en vergeten echte besluiten te nemen. Er moet nu
doorgepakt worden. Ik ga ervan uit, en daar houden we
het kabinet ook aan, dat we straks echt een transitiebrief
krijgen waarin alle concrete stappen staan om daadwer-

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

kelijk inhoud te geven aan dat grote proces waar gemeenten, provincies, maar met name de jongeren die deze zorg
nodig hebben, nu al zolang op wachten.
Minister Rutte:
Als dit kabinet zo weinig besluiten heeft genomen, hadden we niet zo'n heftig debat voor de lunchpauze gevoerd. Daarin ging het juist over al die besluiten. Ik zeg u
toe dat ik vanaf nu zal spreken over een transitiebrief in
plaats van een procesbrief.
De heer Pechtold (D66):
Wat de volksgezondheid betreft wil ik nog bij een punt
stilstaan. Volksgezondheid is ook bij jongeren een belangrijk punt, met name als het gaat om ongewenste zwangerschappen en seksueel overdraagbare ziektes. Is de minister-president het met mij eens dat wij daar elke dag de hele dag zo veel mogelijk goede voorlichting over moeten
geven die bij deze tijd past?
Minister Rutte:
Jazeker, en dat betekent dat je dan moet kijken naar de
instrumenten die je inzet, bijvoorbeeld de televisie. Dat
hoeft niet altijd overdag, maar op zichzelf en in algemene
zin ben ik het met u eens dat het constant, 24 uur per dag
onze aandacht vraagt.
De heer Pechtold (D66):
Er zijn van die heel goede, bij deze tijd passende spotjes daarover. Vindt u niet dat die spotjes een ongelooflijk
goed effect hebben? Overigens verzoek ik u zich op dit
moment niets te laten influisteren door de gezinspartij die
rechts van u zit.
Minister Rutte:
Sst!
De heer Pechtold (D66):
Ik zie daar een "Donnertje" zitten..
Minister Rutte:
Wat is uw vraag?
De heer Pechtold (D66):
Als u hier had geluisterd en niet daar, had u de vraag gehoord. De vraag is of die heel effectieve, goede spotjes
het niet verdienen om in die voorlichting te worden opgenomen en dus te worden uitgezonden. En wel, zoals we
het zojuist met elkaar eens waren, elke dag de hele dag.
Minister Rutte:
Kent de heer Pechtold de doelgroep van deze spotjes?
De heer Pechtold (D66):
Ik wijs erop dat minister Schippers onder druk van de
SGP-fractie – de mannenbroeders staan al bij de interruptiemicrofoon – heel goede preventieve filmpjes over seksueel overdraagbare ziektes en over ongewenste zwangerschap voor 20.00 uur van de tv heeft gehaald. Ik vind
dat een betuttelende maatregel, want de doelgroep moet
dat ook voor 20.00 uur kunnen zien. We horen op de radio
wanneer je het condoom moet tonen, en we zien het op
tv. Waarom laten een liberale minister en een liberale premier zich onder druk van de SGP door dit soort rare censuur overhalen?

22 september 2011
TK 3

3-4-49

Rutte
Minister Rutte:
De doelgroep van die spotjes zijn tieners. Gezien de toonzetting van die spotjes vind ik het ook heel acceptabel om
je te richten op het tijdslot waarbij je een maximaal aantal
tieners bereikt; dat is niet om vijf uur 's middags.
De heer Pechtold (D66):
De spotjes werden uitgezonden. Vervolgens zijn er schriftelijke vragen gesteld door de SGP. Wat doet de minister?
Ze haalt ze voor 20.00 uur van tv. Ze kijken 's middags, ze
kijken 's avonds. Of u vindt ze à la de reclames van Hennes & Mauritz wat gevaarlijk of u vindt ze effectief voor de
doelgroep. Ik ben heel serieus. De koopzondag is gesneuveld, andere liberale waarden zijn gesneuveld en nu sneuvelen zelfs fantastische spotjes over condoomgebruik. Zo
krijg je wel grote gezinnen!
Minister Rutte:
Ik kan overigens de heer Pechtold volkomen geruststellen
over de koopzondag, want die is niet gesneuveld. Sommige partijen in de Kamer hadden het misschien nog wat
willen uitbreiden …
De heer Pechtold (D66):
Laten wij het bij de condooms houden.
Minister Rutte:
U zegt dat de koopzondag is gesneuveld. Dat is slecht
voor de middenstand aanstaande zondag. In de meeste
steden kunt u gewoon op zondag naar de winkel en dat
moet u ook vooral blijven doen.
Maar nu hiernaartoe. Ik heb het antwoord al gegeven:
tieners zijn de doelgroep. Die kijken niet om 17.00 uur 's
middags. Je moet je geld goed besteden.
De heer Pechtold (D66):
Concluderend en dan zal de collega het vast van de andere kant bezien. Ik vind het heel jammer dat onder druk van
preutsheid goede, effectieve filmpjes die de doelgroep
ook voor achten bedienen nu van de tv zijn gehaald. Inderdaad, dan zal er dadelijk wel weer een toezegging
moeten komen voor het uit de hand lopen van het beleid
voor de grote gezinnen. Maar collega, via de voorzitter.
Minister Rutte:
Even toch nog kort. Ik zeg de heer Pechtold toe dat stadstv Wageningen ze voortaan vanaf 17.00 uur gaat uitzenden.
De heer Pechtold (D66):
Daar houd ik u aan!
De heer Van der Staaij (SGP):
Het is misschien goed om hier te melden dat er over de
spotjes waarvoor de heer Pechtold nu zo opkomt best
veel reacties zijn van mensen van allerlei verschillende
huize: moet dat wel overdag en moet dat wel op deze manier. Zou het niet goed zijn dat ook partijen zoals D66 beseffen dat de jaren zestig afgelopen zijn, dat het niet alleen maar vrijheid blijheid kan zijn de hele dag door? In
hun gezinnen gaan zij er vaak ook heel fatsoenlijk mee
om. Dus als wij dat thuis fatsoenlijk doen, kunnen wij dat
toch ook in het publieke domein fatsoenlijk inrichten? Kan
de premier nog een toezegging doen dat de jaren zestig
nu echt voorbij zijn?

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Minister Rutte:
In strikt tijdas denken ja, zeker.
Ik kom bij het volgende onderwerp, het onderwijs …
De heer Roemer (SP):
Ik heb nog een punt over de zorg. Ik hoef er niet zo heel
veel over te zeggen, maar ik wil via u, voorzitter, het recente werk presenteren van mijn fractie van de afgelopen twee jaar op het gebied van zorg, inclusief zeer vele
voorstellen over het beteugelen van de kosten. Dan heb
ik het nog niet eens over de drie initiatiefwetten waarvan
de antwoorden vandaag naar de Eerste Kamer gaan. Misschien is de minister-president dan iets meer onder de indruk dat wij niet zomaar wat roepen, maar dat wij het aardig analyseren en met goede voorstellen komen.
De voorzitter:
Ik zal een bode het naar de minister-president laten brengen.
Minister Rutte:
Mag ik reageren op deze geste van de heer Roemer? Het
zou nog veel sterker zijn geweest als hij uit die stapel rapporten een, twee of drie voorbeelden had kunnen noemen die echt hadden geleid tot kostenbesparing. Ik heb
er geen enkele gehoord. Maar ik ga de rapporten lezen.
Misschien staan ze er wel in, maar dan moeten wij ze misschien allebei even gaan lezen. Ik stel ze nu in handen van
de minister van VWS, maar ik zal er ook zelf kennis van
nemen. Dat beloof ik.
De voorzitter:
De minister-president vervolgt met onderwijs.
Minister Rutte:
U kent de ambitie die is neergelegd in een Kameruitspraak, naar ik meen ingediend door mevrouw Hamer,
dat Nederland gaat behoren tot de top vijf van de wereld
op het gebied van de kenniseconomie. Het goede nieuws
van de afgelopen weken is dat Nederland op de belangrijke ranking van het World Economic Forum is gestegen
van de achtste naar de zevende plaats. Maar het moet beter, wij moeten nog verder vooruit. Overigens geven wij
in Nederland evenveel aan onderwijs uit als de vijf best
presterende landen in diezelfde top tien, wat nog maar
eens laat zien dat op zichzelf het niveau van uitgaven niet
allesbepalend is, al stelt het kabinet zich als doel om niet
te bezuinigen op het onderwijs.
Het kabinet wil een paar dingen bereiken. Wij willen bereiken dat de prestaties van het onderwijs omhoog gaan.
Wij willen ondernemers en onderzoekers ertoe brengen
om gezamenlijk meer en meer te innoveren. Wij willen ervoor zorgen dat ondernemers en onderwijsinstellingen
beter gaan samenwerken. Dat is wat het kabinet betreft
vooral een zaak van anders werken, van zaken anders organiseren en dus niet per se en per saldo een zaak van
meer geld erin steken. Wel buigen wij om binnen het onderwijsbudget. Dat geld wordt gebruikt om andere uitgaven binnen het onderwijs te kunnen doen.
Er zijn vragen gesteld door een aantal van uw leden
over onderwijs en concurrentiekracht, over investeringen. De prestaties van het onderwijs moeten in Nederland echt omhoog. We hebben in internationaal perspectief een goed presterend onderwijsstelsel. Het onderwijsstelsel presteert zelfs bovengemiddeld, maar we zien in
Nederland een dalende trend als je het vergelijkt met an-

22 september 2011
TK 3

3-4-50

Rutte
dere landen. We willen die trend ombuigen in het belang
van werk en inkomen en om jonge mensen goed beslagen aan de start van de samenleving te laten verschijnen. We zien tegelijkertijd, naast de dalende trend, helaas
ook te lage prestaties bij de toppers. Dat moet veranderen. Wij zijn ervan overtuigd dat ons onderwijsbestel alles in huis heeft om dat te doen. De fundamenten zijn gewoon goed, ook als je ze internationaal vergelijkt. Dat verklaart waarom Nederland voor een gemiddeld uitgavenniveau bovengemiddelde prestaties levert. De minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, de staatssecretaris
en het kabinet willen de kracht van het stelsel – die heeft
te maken met de kernbegrippen ruimte en rekenschap –
versterken om de prestaties te verhogen. Dat betekent in
de eerste plaats meer ruimte voor onderwijsinstellingen,
snijden in bureaucratie, investeren in de professionaliteit
van leraren en inzetten op een eenvoudige onderwijsbekostiging, waarbij de scholen zelf bepalen waar ze hun
geld aan uitgeven. Dat kan allemaal in de context van artikel 23 van de Grondwet, dat zowel voor het CDA als de
VVD het richtsnoer is.
In de tweede plaats geven we rekenschap door het stimuleren van benchmarks, de verdere introductie van toetsen en een veel steviger aanpak van zwakke scholen. We
zorgen ervoor dat we gaan werken aan een wijze die excellentie bevordert en goede leerlingen motiveert, zodat
we met dit stelsel – wat een goed stelsel is, maar dat wel
te maken heeft met een paar fikse uitdagingen – gezamenlijk komen tot betere prestaties.
Ik zou eigenlijk, omdat de heer Pechtold zich nu bij de
microfoon meldt, iets willen zeggen over wat D66 bepleit, namelijk meer geld erin steken. Misschien mag ik
dat punt nog behandelen. Ik kan mij voorstellen dat de
heer Pechtold daar nu of later over wil spreken. De OESO
heeft vanuit Parijs in Education at a Glance, een overzicht
van internationale prestaties op het gebied van onderwijs, aangetoond dat er geen directe relatie bestaat tussen uitgaven en prestaties. Dat heb ik ook geadstrueerd
met de opmerking dat wij, hoewel wij de op de zevende
plek staan qua goed presterende innovatieve economie,
evenveel aan onderwijs uitgeven als de top vijf van hetzelfde Davoslijstje van World Economic Forum. De prestaties zijn wel gebaat bij het op een betere manier uitgeven van geld in het onderwijs. Dat is ook precies wat deze coalitie, deze politieke samenwerking van drie partijen, aan het doen is. Dat zien we doordat in 2012 de onderwijsbudgetten voor het primair onderwijs, het voortgezet onderwijs, maar ook voor het hbo en de universiteiten kunnen stijgen. Dat kan onder meer door middelen
te vinden via een grotere bijdrage die wij vragen aan studenten, die ook de meeste partijen in hun tegenbegroting
overeind laten. Zo komt er oplopend tot 300 mln. structureel in 2015 beschikbaar om in te zetten voor kwaliteitprofilering, maar ook voor het naar de markt brengen van
kennis uit universiteiten.
De wijze waarop geld bij de instellingen terechtkomt
wordt aangepakt. Dat betekent niet alleen een prestatiebeloning in het primair onderwijs, maar ook in het hoger onderwijs. De bekostiging van het hoger onderwijs
gaat in de toekomst veel meer plaatsvinden op basis van
prestaties in plaats van studentenaantallen. Dat is mij als
staatssecretaris niet gelukt, hulde voor de beide huidige
bewindslieden op OCW. In 2012 is dat 7% van het budget,
maar dat gaat snel groeien naar 20% op de lange termijn.
Dat hangt dan wel af van een positieve evaluatie in 2015.
Op die manier kun je met het bestaande budget, met goe-

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

de herschikkingen binnen de budgetten, zorgen voor betere onderwijsprestaties.
De heer Pechtold (D66):
Als de minister-president volhoudt dat je goed onderwijs
kunt krijgen zonder extra overheidsinvesteringen, waarom schreef hij dan een jaar geleden in zijn verkiezingsprogramma net als D66 dat er een paar mld. bij moest?
Minister Rutte:
Als je het geld beschikbaar hebt, is het natuurlijk altijd prima om er nog wat extra geld bij te doen, mits je het precies aan de goede dingen uitgeeft. Wij zitten in een situatie waarin wij 18 mld. moeten ombuigen, waarin alle posten op de begroting moeten inleveren, waarbij het onderwijs wordt ontzien. Er wordt dus niet bespaard op het onderwijs; het wordt gewoon ontzien. Wij herschikken binnen het budget. Ik ben ervan overtuigd dat wij daarmee
de doelstellingen als kabinet kunnen realiseren, terwijl wij
tegelijkertijd de bezuinigingen realiseren.
De heer Pechtold (D66):
Dat wij 18 mld. moesten ombuigen, wisten u en ik al bij
de verkiezingen. Sterker nog, daar hebben wij campagne mee gevoerd. In de plannen van de premier zat er bij
de 18 mld. ombuigingen ruim 2 mld. investering in het
onderwijs. Ik vind het een veel te gemakkelijk praatje van
een premier die zich verschuilt achter cijfers die je ook
heel anders kunt lezen. Als je diezelfde OESO-cijfers bekijkt en je kijkt naar Education at a Glance, dan zakt Nederland dit jaar van plaats 17 naar plaats 20. Het gaat dan
om OESO-landen, het gaat dan om de categorie van landen waarmee wij ons kunnen vergelijken. Ik herhaal mijn
vraag: wie was het nou die de premier ervan af heeft geholpen om die 2 mld. investeringen te doen? Was dat het
CDA? Was dat de PVV? Waar kwam dat vandaan?
Minister Rutte:
De heer Pechtold heeft het grote voordeel van de schoonheid van het gelijk van zijn verkiezingsprogramma. Tegelijkertijd zit hier een politieke samenwerking die probeert
onder moeilijke omstandigheden orde op zaken te stellen in de overheidsfinanciën. Wij proberen ervoor te zorgen dat de banenmotor weer op gang komt. Daar maken
wij keuzes voor. Ik ben er trots op dat het kabinet erin geslaagd is om, terwijl het zoveel moet bezuinigen, in het
onderwijs door middel van een herschikking van gelden
toch te investeren door het geld weg te halen bij uitgaven
die minder effectief zijn. Daar ben ik gewoon trots op.
Dan kan de heer Pechtold mij blijven herinneren aan
mijn vorige rol – dat is prima, dat hoort bij het politieke
debat, dat mag hij doen, ik respecteer dat – maar ik ben er
trots op dat hier een kabinet staat dat onderwijs heeft gekozen als speerpunt van zijn beleid. Hoewel we op bijna
alles moeten bezuinigen: hiervan afblijven.
De heer Pechtold (D66):
Dit is niet het begin van een antwoord. Als je jongeren belooft, als je ouders belooft, als je mensen belooft dat ze
iets van hun leven kunnen maken door goed onderwijs,
en als je daarmee de campagne ingaat als leider van de
VVD, net als ik namens D66, en je kunt mij niet vertellen
waarom je, wetende dat je 18 mld. wilt en gaat bezuinigen, die hele investering laat varen, terwijl dat geen eis
van het CDA of de PVV was, dan moet je zeggen dat je
een andere keuze hebt gemaakt. Al een paar keer ben ik

22 september 2011
TK 3

3-4-51

Rutte
met de minister-president bezig over die rijtjes. Wij komen nooit in de kennis top 5 met dit soort beleid. Ik vraag
u om de vergelijking van de OESO, die ik net heb genoemd – we zakken van plek 17 naar plek 20 in de categorie van met ons vergelijkbare landen, dus niet Singapore
– in de onderwijsbegroting te onderbouwen. Maar ik houd
u gewoon aan uw verkiezingsafspraak: u hebt wederom
een belofte gedaan, net zoals lasten, net zoals werkloosheid, die hier vandaag bij uw eerste begroting keihard
wordt gebroken.
Minister Rutte:
Nogmaals, de heer Pechtold mag dat doen. We hebben bij
de onderhandelingen over Paars ook aan tafel gezeten, en
ik had nog moeten zien wat daaruit was gekomen! Maar
de heer Pechtold heeft het grote voordeel van de schoonheid van het eigen programma. Wij maken keuzes, wij
proberen in moeilijke omstandigheden te besturen. Wij
zijn erin geslaagd – daar ben ik trots op – om niet te bezuinigen op het onderwijs.
Dan nog iets over al dat extra geld dat daarnaartoe
gaat. Natuurlijk, als je extra geld hebt, is dat fantastisch.
Maar kijk nu eens even naar de cijfers. U noemt cijfers,
ik noem ook cijfers. Wij zitten in de top 7 van best presterende innovatieve economieën. Als je gaat kijken wat
de top 5 daar uitgeeft aan onderwijs is dat evenveel als
Nederland, en toch staan we op de zevende plek. Je kunt
met het geld dat we aan onderwijs uitgeven wel degelijk
in de top 5 van het door hem genoemde lijstje komen. Ik
doel op de doelstelling van mevrouw Hamer in de motie-Hamer. Het is dus niet allemaal een kwestie van extra
geld in het onderwijs pompen. Ik weet wel dat voor D66
de klassieke opvatting is dat, als je iets belangrijks vindt,
je er een hele hoop extra geld aan moet uitgeven. Dat is
er op dit moment gewoon niet. Dus zijn we erin geslaagd
– daar ben ik heel blij mee – om het onderwijs te ontzien
bij de bezuinigingen en tegelijkertijd allemaal beleidsveranderingen door te voeren, waardoor het onderwijs beter
wordt. De leraar krijgt zijn vak terug, en kan weer gewoon
in de klas doen waarin hij goed is.
De heer Pechtold (D66):
De premier klopt zich op de borst voor een plaatsje stijging. Maar het verschil met de OESO-lijst, met de top 10
van vorig jaar en van dit jaar, is dat er een niet-OESOland tussen staat, namelijk Singapore. Dat heeft ons dat
plekje geleverd. Haal je dat land eraf, dan is dat plekje er
niet meer. Dat interesseert mij eigenlijk helemaal niet. Het
was de verkiezingsbelofte van de VVD, naast die van D66,
om te investeren. Dat was bijna Kamerbreed. De premier
heeft andere keuzes gemaakt, en het zou hem sieren als
hij staat voor zijn keuze dat hij vasthoudt dat hij die 3000
virtuele agenten belangrijker vond, dat hij ander beleid
belangrijker vond, maar dat hij het onderwijs niet het extra geld heeft gegeven dat wel beloofd is. Ik vind het van
de premier nou niet echt een scherpe verdediging om te
zeggen: in andere onderhandelingen kwam dat ook voor,
u maakt eigen keuzes. Nee, wij hebben vandaag een tegenbegroting ingeleverd met meer dan 1 mld. extra voor
het onderwijs, onderbouwd, doorgerekend en wel.

ook horen spellen. Ik zeg tegen de heer Pechtold ronduit:
ja, ik heb in die functie, als leider van mijn partij, in deze
onderhandelingen concessies gedaan. Op nog wel meer
punten, overigens, en als de heer Pechtold moeite gaat
doen, gaat hij ze allemaal vinden. Dat hoort in Nederland
bij het vormen van een coalitiekabinet: het opbouwen van
politieke samenwerking. Dat wat je wezenlijk vindt als drie
samenwerkende partijen, doe je ook. De kracht van deze combinatie is nu juist dat we op heel veel punten geen
vage compromissen hebben gesloten, maar er juist in zijn
geslaagd om partijen echt hun zin te geven. Op het onderwijs gold voor ons alle drie dat we zeiden: dit vinden
we van groot belang, we moeten 18 mld. ombuigen, er is
geen geld om extra te investeren, maar we zorgen er wel
voor dat we niet gaan bezuinigen op het onderwijs. Dat is
echt het verschil tussen met schone handen in de oppositie zitten, of gewoon het lef hebben om ook verantwoordelijkheid te nemen in de regering.
De heer Slob (ChristenUnie):
Ik heb de minister-president prachtige woorden horen
spreken over de vrijheid van onderwijs, de vrijheid voor
scholen om keuzes te maken, minder regels enzovoort
enzovoort. Er zou zelfs een mooi muziekje onder gezet
mogen worden wat mij betreft. Het valt ook helemaal samen met de schoonheid van ons verkiezingsprogramma.
Maar ze moeten wel toegepast worden. Dan valt mij op
dat ook in de kabinetsplannen voor het komende jaar bijvoorbeeld het primair onderwijs een verplichting krijgt
van centrale toetsing. Waarom biedt de minister-president
ze dan ook niet wat ruimte en vertrouwen om daarin hun
eigen keuzes te maken als het bijvoorbeeld gaat om welke
toetsen ze willen gebruiken of om welk leerlingvolgsysteem? Wilt hij die mooie woorden over vrijheid van onderwijs ook op zo'n onderwerp toepassen?
Minister Rutte:
Scholen hebben een heel grote vrijheid in Nederland. Aan
wat leerlingen kunnen en kennen als ze van school komen, ga je geen concessies doen. Maar we hebben ook
met elkaar vastgesteld dat het van belang is om vast te
kunnen stellen of er wel voldoende voortgang geboekt
wordt en om te zien of leerlingen die uit een moeilijke positie komen voldoende leerwinst boeken. Dat kun je natuurlijk niet doen als je gaat werken met allerlei verschillende systemen. Daar zul je enige vorm van standaardisatie in moeten hebben. Ik bezoek ook veel scholen en ik
hoor heus wel zorgen over delen van het onderwijsbeleid,
maar deze heb ik nog niet gehoord.

Minister Rutte:
Nu begrijp ik waar de heer Pechtold naar toe wil. Hij wil
laten zien dat ik in mijn vorige rol als VVD-leider, en nu in
mijn rol als minister-president van deze politieke samenwerking, concessies heb moeten doen. Die wil hij mij hier

De heer Slob (ChristenUnie):
Dan moet de minister-president misschien nog iets meer
op werkbezoek gaan dan hij al doet. Bied scholen gewoon
de ruimte. Natuurlijk mag je kwaliteitseisen stellen aan
dat soort toetsingen maar bied ruimte aan scholen om
daarin hun eigen keuzes te maken. Dat scheelt bovendien
de staatskas ook nog wat geld. Als het om onderwijs gaat,
vraag ik de minister-president om ook in het komend jaar
heel gericht aandacht te hebben voor de leerlingen die
wat aan de bovenkant en de onderkant zitten, hoogbegaafden maar ook leerlingen die heel moeilijk mee kunnen komen, soms ook vanwege het feit dat ze dyslexie of
dyscalculie hebben. Ook vanwege het beleid dat dit kabinet nu inzet met betrekking tot aangescherpte exameneisen zal met name die laatste groep nog wel eens in de
problemen kunnen komen. Ik roep hem op om daarvoor

Tweede Kamer

22 september 2011
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

3-4-52

Rutte
aandacht te hebben om te voorkomen dat er schade gaat
ontstaan waar we straks heel erg veel spijt van hebben.
Minister Rutte:
Wij zijn het eens dat het onderwijs over de volle breedte
kwaliteit moet leveren en dat je altijd aandacht moet hebben voor de bijzondere talenten en voor de mensen die
moeilijk mee kunnen komen. En daar is het beleid ook op
gericht.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Natuurlijk moet een kabinet keuzes maken en compromissen sluiten. Dat snap ik best, maar wat ik net als collega
Pechtold niet snap is dat dit kabinet uitgerekend bij onderwijs niet die eerdere belofte van investeren gestand
doet. Ook mijn fractie vindt het heel belangrijk om juist
wel te investeren in onderwijs, want dat is echt het beste kaartje naar de toekomst. Elke euro geïnvesteerd in onderwijs – dat weet elke econoom – verdient zichzelf dubbel en dwars terug. Ook al investeer je niet in onderwijs,
ook al schuif je alleen en bezuinig je licht zoals dit kabinet,
dan zou je er nog voor kunnen zorgen dat het geld daar
terechtkomt waar het terecht moet komen, namelijk in de
klas. En dat doet dit kabinet niet. Graag hoor ik van de minister-president waarom dat niet gebeurt en waarom hij
juist de lerarentekorten in het middelbaar onderwijs in
zijn kabinetsperiode laat oplopen.
Minister Rutte:
Overigens, we investeren dus wel in het onderwijs. Op
dat punt heeft mevrouw Sap ongelijk. Alleen, we doen dat
door uitgaven die we minder zinvol vinden te verschuiven naar uitgaven die we zinvol vinden. Dat heet besturen, dat heet regeren, keuzes maken. Dat leidt dus tot investeren in het onderwijs. Dat doen we. Verder zorgen we
er op alle fronten voor dat de positie van de leraar verbetert, dat zijn positie in de klas verbetert, dat de professionaliteit toeneemt, dat de leraar ook kan bijscholen, dat hij
ook echt weer zijn vak kan uitoefenen met zo min mogelijk bureaucratie. En ja, we hebben bepaalde lerarentekorten. We werken er vreselijk hard aan om die weg te werken. Bij sommige vakken is dat ontzettend taai en lastig,
maar ook dat probleem gaan we tackelen.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
De werkelijkheid is een andere. Dit kabinet investeert niet.
Dit kabinet schuift slechts en bezuinigt juist licht per saldo. Maar daar het gaat niet om. De realiteit is dat een
kwart van de docenten in de onderbouw van middelbare
scholen nu al onbevoegd is. De realiteit is dat uit elk onderzoek blijkt dat het lerarentekort op middelbare scholen
in de komende jaren nog verder zal toenemen. De realiteit is dat veel scholen door bijvoorbeeld hoge energierekeningen niet toekomen aan het inhuren van voldoende
leraren. En dat is waar mijn fractie zich grote zorgen om
maakt en met mijn fractie de hele Kamer. De Kamer heeft
het kabinet gevraagd om te regelen dat het geld dat naar
scholen gaat geoormerkt wordt voor dat deel dat naar leraren zou moeten gaan. En het kabinet weigert vooralsnog om dit uit te voeren. Mijn dringende verzoek aan de
minister-president is om het wel uit te voeren, want dat is
dé manier om het geld daar te krijgen waar je het wil hebben, namelijk bij leraren voor de klas.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Minister Rutte:
Dat wil het kabinet ook. Laten wij dat debat voeren wanneer de visie van de minister over het primair onderwijs,
het voortgezet onderwijs en het mbo naar de Kamer is gestuurd. Volgens mij hebben wij echter dezelfde doelstellingen.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Ja, maar het kabinet legt vooralsnog een motie van de
Kamer naast zich neer. Als ik de woorden van de minister-president zo mag opvatten dat deze motie alsnog
wordt uitgevoerd en dat hij zijn minister ook zal inspireren
om deze motie alsnog uit te voeren, ben ik een gelukkig
mens, voor dit moment.
Minister Rutte:
Het gaat natuurlijk niet om het uitvoeren van een motie
van de Kamer. We hebben nu een serieus debat over het
grote vraagstuk van het onderwijs. Dan vraagt u mij om
een bepaalde motie uit te voeren. Ik heb die motie niet
eens bij de hand. Eerlijk gezegd vind ik dit politiek ook
niet relevant. We hebben nu een algemene beschouwing
over het onderwijs. U en ik praten over het grote belang
van de positie van leraren. Over dat grote belang zijn wij
het gewoon met elkaar eens. We proberen die positie onder heel moeilijke omstandigheden te verbeteren. Laten
wij dan niet proberen om elkaar te vangen door er even
snel een motie doorheen te jassen waarvan ik de tekst
niet eens heb.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Het gaat niet om het snel erdoorheen jassen van een motie. Het gaat om leraren voor de klas. Deze minister-president staat zelf nog steeds een dagdeel per week voor de
klas. Hij zou dus moeten weten hoe belangrijk dit is. Het
gaat erom dat de Kamer het kabinet wil aansporen om
daar meer werk van te maken en om die dreigende en oplopende lerarentekorten nu eens echt effectief te bestrijden. Ik hoor graag van de minister-president dat het kabinet daartoe bereid is.
Minister Rutte:
Dat is onze ambitie, maar wij zitten wel met allerlei doelstellingen in het onderwijs. Dit is niet iets wat je even
kunt organiseren door af te kondigen dat er vanaf morgen
geen lerarentekorten meer zijn. Dit is een taai probleem.
Laten wij met elkaar het debat voeren over hoe wij dat
probleem kunnen tackelen.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Je kunt het wel afdwingen, namelijk door die gelden gewoon te oormerken. Het zou het kabinet sieren als het
daar nou eens gewoon mee over de brug komt.
Minister Rutte:
Dan zijn wij terug in een ander klassiek debat, namelijk
over wel of niet oormerken. Oormerken leidt tot extra bureaucratie, gedoe en minder vrijheid voor scholen. Ook op
dat punt moeten wij gewoon een beetje vertrouwen hebben in de kwaliteit van de schoolleiders.
De heer Roemer (SP):
Natuurlijk vind ik het teleurstellend dat er niet extra wordt
geïnvesteerd in het onderwijs, maar dat er alleen wordt
geschoven. Als je een huis wilt bouwen, moet je ervoor
zorgen dat het fundament goed is. In het onderwijs geldt

22 september 2011
TK 3

3-4-53

Rutte
dit dus met name voor het jonge kind en het basisonderwijs. Dat komt niet overeen met de effecten van het kabinetsbeleid. De klassen zijn al vergroot van 24 naar 27 leerlingen. We bezuinigen op speciaal onderwijs. Het effect
is dat alle kinderen die meer zorg en aandacht nodig hebben, er in die al overvolle klassen nog bij komen. Hoe is
volgens de minister-president een leerkracht, hoe goed je
hem ook bijspijkert in alle facetten, in staat om 27, 28 of 29
kinderen, onder wie een aantal echte zorgleerlingen, de
begeleiding te geven die zij nodig hebben?
Minister Rutte:
Ik ken heel goede leraren die dertig kinderen ongelooflijk
inspirerend les kunnen geven en ik ken slechte leraren die
nog geen tien kinderen bezig kunnen houden. Je kunt de
omvang van de klas natuurlijk niet eindeloos laten oplopen, maar een directe correlatie tussen het aantal kinderen in de klas en de kwaliteit van het onderwijs zie ik niet
zoals de heer Roemer die ziet; ik weet dat hij het hier altijd
over heeft. Als het zou kunnen, zou je het liefst ieder kind
een eigen leraar geven, maar daar ontbreken de gelden
helaas voor.
De heer Roemer (SP):
De beantwoording door de minister-president wordt volgens mij per uur steeds minder. Ik probeer echt een serieus punt op tafel te leggen en opnieuw probeert hij het te
bagatelliseren en weg te zetten. Maar goed, dat mag. Dat
is de keuze die ….
Minister Rutte:
Nee, ik geef u een inhoudelijk antwoord.
De heer Roemer (SP):
U praat door mij heen; ja, nu ben ik ook scherp. Ik zei: dat
is de keuze die de minister-president maakt. Het feit is –
ik praat inderdaad uit eigen ervaring – dat het aandacht
en tijd van de leerkracht vergt als er in één klas heel veel
kinderen méér zitten die extra zorg nodig hebben, of dat
nou samenhangt met gedrag, met dyslexie, met dyscalculie of met andere vormen van extra aandacht. Als je er
drie of vier in de klas hebt, kun je het zo organiseren dat
je die kinderen de aandacht kunt geven die zij nodig hebben. Als het er zes of zeven zijn, wordt het heel moeilijk.
Als het er acht, negen of tien zijn – daar zijn steeds meer
voorbeelden van – is het gewoon niet meer te doen. Dit
betekent dat niet alleen de kinderen die extra zorg nodig
hebben, te weinig aandacht krijgen, maar ook alle andere kinderen, die ook de aandacht van de leerkracht nodig hebben. U maakt het met deze maatregelen onmogelijk dat kinderen in het basisonderwijs de aandacht krijgen die zij nodig hebben om goed door te stromen naar
het middelbaar onderwijs en om later verantwoordelijk te
zijn voor hun eigen ontwikkeling. Dat is mijn ernstige bezwaar: dat u het geld weghaalt bij het speciaal onderwijs
en de scholen onvoldoende compenseert om die kinderen
op te kunnen vangen. U tast de toekomst van die kinderen
dus echt aan.
Minister Rutte:
Hier komen drie dingen bij elkaar. Op de vraag hoe groot
een groep moet zijn, reageerde ik zojuist. De heer Roemer
vindt die reactie een beetje kort door de bocht. Dat geef ik
toe, want eigenlijk is dit een complexer probleem. De heer
Roemer heeft mij daar wel van overtuigd. Laat ik probe-

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

ren om dit probleem ook vanuit die complexiteit te benaderen.
Niettemin is het wel de eerste stap. Je moet kijken naar
de groepsomvang in relatie tot de kwaliteit van de leraren. Er is een correlatie tussen die twee. Het is niet zo dat
een grote groep met een goede leraar het niet kan redden. Hier komt natuurlijk het vraagstuk bij hoeveel leerlingen in een groep zitten aan wie je speciale aandacht moet
geven. Hier zijn in allerlei gevallen bijzondere budgetten
voor, zodat er wat extra geld voor dit soort leerlingen is.
Er is ook nog een derde ontwikkeling die je hierbij moet
betrekken, namelijk dat er in Nederland steeds meer leerlingen zijn met wie iets aan de hand is. Ook dit is een ontwikkeling. Ik heb wel eens eerder in de Kamer geschetst
dat je vroeger aan de randen een aantal leerlingen had
die heel slim waren en die extra steun nodig hadden voor
rekenen, taal, dyslexie of dyscalculie et cetera. Ik heb nu
wel eens het gevoel dat er steeds meer leerlingen zijn op
wie een stempeltje is gezet. We hebben het hier vaak in
een debat over gehad. Ook zijn er steeds minder leerlingen waar geen stempeltje op is gezet. Dit is een van de redenen dat er een discussie plaatsvindt in de Kamer over
passend onderwijs, over de vraag hoe we dit onder controle kunnen krijgen met elkaar en hoe we kunnen voorkomen dat je een systeem hebt, waarin te veel leerlingen
– hoewel er misschien wel iets mee is – toch het stempeltje krijgen dat er heel veel mee is. Die drie dingen moet je
bij elkaar brengen.
Het start echter altijd met de kwaliteit van leraren en
met het vermogen om scholen geld te geven voor bijzondere ondersteuning. Dit zijn precies de twee lijnen die de
minister van Onderwijs volgt.
De heer Roemer (SP):
Dit begint al iets meer op een antwoord te lijken. De consequentie die hier vervolgens uit voort zou moeten vloeien, trekt het kabinet echter niet. Als je dit namelijk daadwerkelijk serieus wilt nemen, dan moet je hierop niet bezuinigen. Dit is heel relevant voor het basisonderwijs. De
SP is niet de partij die overal stempeltjes op wil zetten. Ik
heb van het begin af aan gezegd dat ik daar ook niet van
houd. Mij gaat het om de vraag hoe we uit de kinderen
krijgen wat erin zit en hoe we het niveau omhoog krijgen.
Het niveau krijgen wij niet omhoog door de klassen groter te maken. Hier wordt namelijk al jaren over gemopperd. Ook krijgen we het niveau niet omhoog door meer
kinderen die meer zorg en aandacht nodig hebben uit het
speciaal onderwijs te halen en bij een overvolle groep te
plaatsen zonder dat er leerkrachten bijkomen. Zo red je
het gewoon niet.
Minister Rutte:
De overtuiging van het kabinet is dat het binnen de middelen die er zijn en binnen de visie dat je niet te veel leerlingen dat stempeltje moet geven – dat doel delen de heer
Roemer en ik – wel degelijk mogelijk is om het goed te
organiseren. Daar werken we aan. Natuurlijk had je daar
graag wat ruimere budgetten voor gehad, maar die zijn
er niet. Het voordeel van de krappe budgetten en de daardoor noodzakelijke bezuinigingen is dat het hele stelsel
heel fundamenteel naar zichzelf kijkt. Je ziet dan dat er
heel veel creativiteit vrijkomt om dingen handiger te organiseren. Dat is de kracht van deze hervormingen. Het is
het bijkomende voordeel van een bezuiniging, hoe moeilijk die ook uitpakt in dit geval. Dat zal ik zeker niet ontkennen. Het is wel een bijkomend voordeel dat de hele sector

22 september 2011
TK 3

3-4-54

Rutte
gedwongen wordt heel creatief naar zichzelf te kijken en
te bekijken hoe we dingen met minder geld zo goed mogelijk kunnen doen. Het principe dat je probeert leerlingen zo veel mogelijk in het gewone onderwijs mee te slepen, vinden de heer Roemer en ik ook belangrijk. De heer
Roemer heeft nog wel iets meer ervaring dan ik in het onderwijs.
De heer Roemer (SP):
De minister-president zegt dat er geen middelen voor zijn,
maar die zijn er wel. Het is allemaal een politieke keuze.
Als hij de middelen voor bijvoorbeeld de prestatiebeloning, waar in iedere lerarenkamer van Nederland totaal
geen draagvlak voor is, zou gebruiken voor het speciaal
onderwijs, dan zijn die middelen er wel. Het zijn politieke keuzes. De minister-president besteedt ze aan het circus van de prestatiebeloning dat in het veld niet gedragen
wordt en ik zou ervoor kiezen om dit geld te besteden aan
zorgleerlingen, wat wel gedragen wordt in het veld.
Minister Rutte:
De heer Roemer refereert aan het bredere lerarenbeleid
van het kabinet, waarvan de prestatiebeloning een onderdeel is naast kwaliteitsverbetering en aanvullende scholing voor leraren die al een tijdje bezig zijn. Het is een heel
pakket, waarvan dit een onderdeel is. Je kunt er niet zo
maar een onderdeel uithalen.
Voorzitter. Ik kom bij het buitenland.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Zo snel is de premier de grens ook weer niet over! Ik heb
twee vragen. In mijn inbreng van gisteren vroeg ik de
budgetten voor huisvesting van scholen niet meer via de
gemeenten, maar rechtstreeks aan de scholen te doen
toekomen. Nu blijft er immers nog weleens wat op de
plank liggen. Kan de minister-president daarop ingaan?
Minister Rutte:
Die vraag is vanmorgen bij de schriftelijke beantwoording
aan de orde gekomen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
De minister-president heeft daar natuurlijk de hele nacht
op zitten blokken. Ik ben bereid even te kijken of het klopt.
Minister Rutte:
Er wordt "ja" geknikt door mijn ambtenaren. Die hebben
vaak gelijk.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
De andere vraag is zeker bij de schriftelijke beantwoording aan de orde gekomen, maar niet heel concreet. Ik
doel op de 100 mln. die krachtens het regeerakkoord beschikbaar is voor alle steden om nulgroepen op te richten. Dat geld komt nu beschikbaar voor alle gemeenten.
Wij willen het geld concentreren op de grote steden. Er is
overleg met de VNG over. Mijn fractie hecht eraan dat het
gebeurt. De VNG kent 440 en nog wat leden. Het gaat om
de groepen, de scholen en de ouders en niet in de eerste
plaats om de gemeenten.
Minister Rutte:
Ook dat staat in de schriftelijke beantwoording. Het kabinet schrijft dat wij op zichzelf het belang delen om de onderwijsmiddelen meer naar de grote gemeenten te schuiven. Dat vraagt nader overleg, waar de minister van OCW

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

mee bezig is, in gesprek met de G4 en de G33. Er is overleg met de VNG in de volle breedte om het voor elkaar te
krijgen. Daarover zal zij de Kamer nader berichten. Maar
dat overleg geschiedt in principe vanuit deze invalshoek.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik sluit niet uit dat ik hier nog op terugkom. Ik begrijp wel
dat de minister nog in overleg is met de VNG, maar de
Kamer heeft haar eigen verantwoordelijkheid, omdat dit
geld is dat wij op basis van het regeerakkoord ter beschikking stellen.
Minister Rutte:
Een motie zou ons helpen, klopt dat? Ja.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Nou, zo ver was ik nog niet eens. Als de minister-president een motie nodig heeft om iets te doen, vind ik dat
prima.
Minister Rutte:
Een heel enkele keer moet dat in het leven.
Ik kom bij het buitenland. Om te beginnen de vraag van
een aantal leden over het Palestijns-Israëlisch conflict,
en meer in het bijzonder de situatie deze week bij de Verenigde Naties. Het regeringsstandpunt hierover is duidelijk: ons doel is de hervatting van de vredesbesprekingen.
Alle stappen en debatten, alles wat in de Verenigde Naties gebeurt, zouden daaraan moeten bijdragen. Unilaterale stappen werken averechts, dus daar zijn wij op tegen.
Wij zeggen er wel bij dat allebei de partijen bereid moeten zijn om stappen te zetten om de risico's te beheersen.
Dit betekent dat onderhandelingen de eerste en aangewezen weg zijn. Ik ken beide heren Netanyahu en Abbas als
verantwoordelijke politici. Ik spreek hen aan op hun leiderschap, om een aanscherping van het conflict te vermijden. De heer Abbas was kort voor de zomer nog in Den
Haag, in het Catshuis. De heer Rosenthal heeft met hem
gesproken. Ik heb veel telefonisch contact met Netanyahu. Nederland kan hierin natuurlijk maar een bescheiden
rol spelen, maar laten we hopen dat wat grote landen als
Amerika aan het doen zijn en de bescheiden rol van Nederland eraan bijdragen dat er deze week geen unilaterale stappen worden gezet, maar dat de gesprekken tussen beiden wel weer op gang komen. Dat zou voor de hele wereld van ongelooflijk groot belang zijn.
De heer Wilders (PVV):
Voorzitter. Nou, ik hoop dat niet. Ik hoop dat die Palestijnse staat er nooit komt, behalve dan Jordanië, dat de echte Palestijnse staat is. Ik wil de minister-president vragen
om te reageren op een uitspraak van de heer Areikat. Hij
noemt zichzelf "PLO-ambassadeur in de Verenigde Staten". Hij zei dat er, als er een Palestijnse staat komt, daarin nooit plaats zal zijn voor een joodse minderheid. Met
andere woorden, zijn toekomstig Palestina zou een jodenvrije staat moeten worden. Hij is de ambassadeur van
de PLO, van de Palestijnen moet ik zeggen, in Amerika.
Ik hoop dat de minister-president daar met alle kracht afstand van neemt, want op deze basis zal er toch nooit ofte
nimmer een Palestijnse staat mogen komen.
Minister Rutte:
Ik ga nu niet reageren op uitspraken die ikzelf niet heb
kunnen zien. U kent ons standpunt: de tweestatenoplossing, de grenzen van '67, landswaps, het hele verhaal van

22 september 2011
TK 3

3-4-55

Rutte
een joods Israël en ruimte voor een Palestijnse staat daarnaast, de West Bank en Gaza. Ons standpunt is bekend. Ik
kan niet precies inschatten wat deze meneer heeft gezegd
en hoe dat zich daartoe verhoudt; daarvoor zou ik het zelf
precies willen teruglezen.
De heer Wilders (PVV):
Het is nogal wat. Op dit moment wordt in New York gesproken over de status die de Palestijnen graag willen
hebben en dan is daar iemand – ik zal zijn naam nogmaals noemen: Areikat – die zichzelf "PLO-ambassadeur
in de Verenigde Staten" noemt. Dat moet u toch ergens
kunnen vinden. Die man zegt dat in een Palestijnse staat
geen plaats zal zijn voor een joodse minderheid; Judenfrei dus, te walgelijk voor woorden. Het zou toch moeten
kunnen dat de minister-president daar met kracht afstand
van nam en zou zeggen dat een Palestijnse staat op zo'n
basis nooit zal mogen ontstaan.
Minister Rutte:
Daarvoor moet ik die uitspraken eerst goed kunnen lezen en in hun context begrijpen. Ik ga niet zomaar reageren op een citaat, dat doe ik nooit. En ons standpunt
is bekend: wij willen dit op basis van onderhandelingen,
dus een onderhandelde oplossing. Alle randvoorwaarden
daarvoor zijn bekend en daar houden wij aan vast.
Er is een vraag gesteld over de vrijheid van godsdienst
en geweten in de wereld. Vrijheid in religie en in levensovertuiging zijn prioriteiten in het Nederlandse mensenrechtenbeleid; dat is de heer Slob bekend. In China, Egypte en elders stelt Nederland de mensenrechten aan de orde in de bilaterale mensenrechtendialoog. Wij doen dit
zowel via de Europese Unie als anderszins. De positie van
de Kopten in Egypte heeft daarbij in het bijzonder de Nederlandse aandacht. En Nederland zet zich in voor mensen als Asia Bibi en haar familieleden in Pakistan, zoals de
heer Slob ook weet.
In relatie tot de zorg over handelsmissies is het antwoord genuanceerd. Als wij geen handelsmissies zouden hebben met landen die bijvoorbeeld inzake de vrijheid van religie en levensovertuiging niet aan onze standaarden voldoen, dan gaan wij ook een mogelijkheid uit
de weg om met elkaar tot dialoog te komen. Ik wijs op de
handelsmissie die recentelijk door minister Verhagen is
geleid naar China waarbij hij ook zijn zorgen heeft uitgesproken over de mensenrechtensituatie aldaar. Dat gesprek had niet kunnen plaatsvinden als wij dat soort contacten niet zouden hebben.
De heer Pechtold (D66):
Voorzitter. Het punt Israël, Midden-Oosten en het vredesproces ging even te snel voor mij. Er wordt op dit moment nog steeds onderhandeld, met name binnen de Europese Unie en ik vroeg mij dan ook af of Nederland zich
niet isoleert met zijn standpunt als er consensus dreigt
over misschien niet volledige erkenning maar een stap
voor de Palestijnen zonder instemming van Israël. Gebruikt Nederland dan zijn vetorecht, ja of nee?
Minister Rutte:
Dat zijn als-danvragen waarop ik echt niet kan ingaan omdat ik daarmee de gesprekken die in New York plaatsvinden op een verkeerde manier zou beïnvloeden, vanuit dit
debat. Ons standpunt is bekend; daar zetten wij op in. Andere landen kunnen zich ook bij ons aansluiten en dat gebeurt gelukkig ook. Wij zijn zeker niet het enige land dat

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

dit standpunt hanteert. Wij willen simpelweg dat Netanyahu en Abbas aan tafel gaan zitten en gaan praten.
De heer Pechtold (D66):
Ik vind dit een belangrijke opschuiving ten opzichte van
wat de minister van Buitenlandse Zaken heeft gezegd. U
sluit dat niet uit. U gooit niet nu al met uw veto. Dat betekent dat Nederland meewerkt en dat consensus wel degelijk buiten instemming van Israël mogelijk is.
Minister Rutte:
Nee.
De heer Pechtold (D66):
Tenzij u zegt: veto. Ik leg u geen woorden in de mond.
Minister Rutte:
Jawel.
De heer Pechtold (D66):
Wij hebben veel AO's gehad waarbij u niet aanwezig was
maar minister Rosenthal wel. Hij zat er op dit punt vrij geharnast in, terwijl ik nu hoor dat de Nederlandse regering
in Europees verband werkt aan consensus. Die consensus
kan zonder Israël worden bereikt. Ik ben blij dat ik vandaag niet de scherptebepaling hoor dat dat door een veto
geboycot zal worden.
Minister Rutte:
Dit is een beetje flauw van u en dat weet uzelf ook wel. U
kent heel goed de Nederlandse positie van de Nederlandse regering ten aanzien van Israël en het Palestijnse conflict. Ik zei alleen dat ik niet inga op allerlei als-dansituaties. U kunt mij morgen vragen wat we doen als de Russen iets heel raars doen en overmorgen wat we doen als
de Mexicanen iets heel raars doen. Ik heb gezegd dat ik
op al die als-dansituaties überhaupt niet wil ingaan. Wij
gaan in elk geval niet akkoord met oplossingen, ook niet
deze week in New York, als er geen sprake is van een onderhandelde oplossing waarbij twee landen gelijkwaardig met elkaar in gesprek zijn. Wij gaan niet akkoord met
een eenzijdige actie van de Palestijnen voor een vorm van
erkenning. Wij vinden dat onverstandig want daarmee
belasten zij het hele vredesproces. Ik heb ook tegen Abbas gezegd: ga terug naar de onderhandelingstafel. Ook
de Israëli's hebben daar een groot belang bij. Zij hebben
groot belang bij veel meer rust in die regio. Gelet op de
ontwikkelingen in Egypte en de aanstaande verkiezingen
daar en de situatie tussen Turkije en Israël is het van het
allergrootste belang dat Abbas en Netanyahu tot rust komen en bij elkaar gaan zitten. Daarvan is deze week misschien sprake.
De heer Pechtold (D66):
Ik ben daar heel blij om. Ik hoor daarom nu ook graag:
geen veto. Dat heeft niets met "als-dan" te maken. Het
zoeken naar consensus binnen Europa is ook niets raars.
Dat is heel normaal. Dat gebeurt op dit moment. Ik vind
het belangrijk dat u die Europese lijn hier niet verwerpt.
Dat vind ik belangrijk. Dat geeft mij een klein beetje de
hoop dat er met Nederland wat uitkomt. Dat is het enige
waar ik naar zocht.
Minister Rutte:
U vat nu allerlei dingen samen die ik niet gezegd heb.
Ik laat dat echt voor uw rekening. Nederland wil niet ak-

22 september 2011
TK 3

3-4-56

Rutte
koord gaan met oplossingen waarbij eenzijdige stappen
worden gezet door de Palestijnen. Wij gaan dat niet doen.
Verder kunt u concluderen wat u wilt.
De heer Pechtold (D66):
Dat is een veto. Als u zegt dat u niet akkoord gaat als de
rest van Europa wel een stap wil zetten, dan spreekt u een
veto uit. Ik speel geen spelletje; ik wil helderheid.

Minister Rutte:
Je kunt toch niet praten over de premier van Turkije als
over “een islamitische aap”? Dat is toch een idiote uitspraak?
De heer Wilders (PVV):
Dat heeft hij niet gezegd. Doe eens normaal en rustig,
man!

Minister Rutte:
Nou, die hebt u.

De voorzitter:
Nee, mijnheer Wilders …

De heer Pechtold (D66):
Oké, er is dus geen veto.

Minister Rutte:
Ik ben volkomen rustig, maar dit is …

Minister Rutte:
U hoort wat u wilt horen. Volgens mij ben ik duidelijk geweest.
Ik kom te spreken over de vraag van de heer Wilders
over Turkije uit de NAVO. Wij zijn tegenstander van het
soort retoriek dat op dit moment door Turkije wordt gebruikt; dat moge duidelijk zijn. Dat is allemaal veel te ophitserig. Wij hebben Turkije daarop ook aangesproken.
Minister Rosenthal heeft daarover contact gehad met zijn
ambtsgenoot Davutoğlu. Wij hebben opgeroepen tot terughoudendheid. Turkije is een belangrijke NAVO-bondgenoot van Nederland. Turkije uit de NAVO zetten, is dus
niet aan de orde. Ik maak wel van dit moment gebruik om
een ander punt van de PVV te benoemen dat een tijdje
geleden in het Vragenuur aan de orde is geweest. Toen
heeft de PVV’er Raymond de Roon over premier Erdogan
gezegd dat hij een islamitische aap is. Als dat niet zo is,
wil ik dat graag rechtgezet hebben, maar als dat wel zo is,
wil ik daarvan in de meest felle termen afstand nemen.
Als ik de heer De Roon verkeerd citeer, hoor ik het graag.

De voorzitter:
Mijnheer Wilders, en minister-president, ik ben op dit moment bij brief 120, dat is ook een hele hoop menskracht
en voor de mensen die ze schrijven buitengewoon teleurstellend dat het parlement zich op deze manier uit.
Ik zou heel graag willen dat u alle twee probeert op een
behoorlijke manier met elkaar van gedachten te wisselen,
ideeën uit te wisselen, oplossingen uit te wisselen en elkaar niet op deze manier toe te spreken, alstublieft! Het
woord is aan de minister-president.

De heer Wilders (PVV):
Ik houd de minister-president net een uitspraak voor en
dan zegt hij: ik reageer niet voordat ik die gezien heb. Nu
reageert hij op iets wat hij inderdaad niet kan hebben gezien. Het was de heer Pechtold die zei: “een islamitische
aap”. Het was mijn collega die zei: “Daar komt de islamitische aap uit de mouw, en hij heet…”. Dat is de beeldspraak.
Minister Rutte:
Ach …
De heer Wilders (PVV):
Wat, ach? Doe eens normaal, man! Wat, ach?
Minister Rutte:
Doe eens normaal, man? Doe lekker zelf normaal! Tsjonge jonge!
De heer Wilders (PVV):
Ja, lezen voordat u wat zegt!
Minister Rutte:
Ik zou zeggen: doet u zelf eens normaal, mijnheer
Wilders!
De heer Wilders (PVV):
Nee, doet u eens normaal!

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

(geroffel op de bankjes)
Minister Rutte:
Voorzitter. Ik ben in de overtuiging – die de heer Wilders
volgens mij net heeft bevestigd – dat de heer De Roon
heeft gezegd dat de premier van Turkije een islamitische
aap is. Als dat niet zo is, wil ik graag dat hij dat nu ontkent, maar zo is het in de media gekomen, zo is het hier
gezegd in het Vragenuurtje en ik neem daar in de meest
felle termen afstand van. Zo kunnen wij niet praten over
de minister-president van een bevriend land.
De heer Wilders (PVV):
Voorzitter. Zo is het niet gezegd. Er is gezegd: “Daar komt
de islamitische aap uit de mouw, en hij heet de heer Erdogan”. Dat is dus niet het noemen van een aap.
Minister Rutte:
Wat is nu het verschil?
De heer Wilders (PVV):
Dat is zeker een verschil. Het een is een uitdrukking, het
ander een directe kwalificatie. Ik blijf erbij dat dat niet zo
is gezegd en dat de minister-president de heer De Roon
echt onrecht doet als hij hem dat in de … Ik geloof de
heer De Roon als hij tegen mij zegt hoe hij het heeft gezegd. Hij zat er zelf bij.
Minister Rutte:
Mag ik even reageren?
De voorzitter:
Dat punt is gemaakt nu. De reactie van de minister-president.
Minister Rutte:
Op dat punt: ik vind ook de uitspraak: “Daar komt de islamitische aap uit de mouw en die heet Erdogan” eerlijk
gezegd net zo erg. Dus voorzitter, ik handhaaf mijn op-

22 september 2011
TK 3

3-4-57

Rutte
merking. Ik neem daar in de meest felle bewoordingen afstand van.
De voorzitter:
Punt gemaakt.
De heer Wilders (PVV):
Dan handhaaf ik mijn opmerking dat ik die opmerking van
de heer De Roon ten volle ondersteun.
Voorzitter. Dan nu even mijn vraag. Terug naar de inhoud.
De voorzitter:
Wij gaan eerst dit punt even afmaken, want de heer Van
Haersma Buma wil erop reageren.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Voorzitter. Eén ding wil ik hier wel zeggen. U sprak de heren aan dat zij niet zo moeten debatteren, maar ik hoop
niet dat u daarmee de minister-president bedoelde, want
het was wel degelijk de heer Wilders die hier begon met
een tekst die in dit huis absoluut niet thuishoort.
De voorzitter:
Daar hebt u gelijk in.
(geroffel op de bankjes)
De voorzitter:
Wat ik bedoelde, dat wil ik nog wel graag uitleggen, is het
feit dat men elkaar in de rede viel, maar ik hoop dat u dat
ook begrijpt. U begrijpt het blijkbaar niet. Ik heb het goed
bedoeld en ik hoop dat de minister-president dat in ieder
geval van mij aanneemt.
De heer Cohen (PvdA):
Voorzitter. Laat ik op dit punt dan ook vaststellen dat zo’n
opmerking van de heer Wilders en het feit dat hij daaraan
vasthoudt onmiddellijk weer het kabinet raakt.
De voorzitter:
De heer Roemer wil dit punt aanvullen.
De heer Roemer (SP):
Voorzitter. Ik heb een vraag aan de minister-president. De
heer Wilders gedoogt het kabinet, zei ik gisteren. Ik wil
graag van de minister-president het antwoord: hoe lang
gedoogt dit kabinet de heer Wilders?
Minister Rutte:
Voorzitter. Ik heb al gezegd dat ik dadelijk aan het eind
van mijn beantwoording terugkom op de vraag van de
heer Roemer.
Hier, bij Turkije, heb ik het punt gemaakt, dat ik de uitspraak die is gedaan door de heer De Roon, ook geamendeerd door de heer Wilders – ik neem meteen aan dat hij
het zo heeft gezegd als de heer Wilders heeft gezegd – in
de meest felle termen verwerp.
De voorzitter:
Mijnheer Wilders. Een volgend punt.
De heer Wilders (PVV):
Het punt blijft dat wij vinden dat Turkije zo spoedig mogelijk, als een haas, de NAVO zou moeten verlaten. Turkije heeft nog net niet Israël de oorlog verklaard, maar de

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

premier, Erdogan, heeft zich op een vergelijkbare manier
uitgelaten ten aanzien van Israël, heeft oorlogstaal uitgesproken. Nu kan het zo zijn dat hij ermee doorgaat, dat
het geen retoriek is, en dat Israël zich genoodzaakt zou
voelen om op te treden. Dan zouden wij – maar ik hoor
het wel van de minister-president als ik het verkeerd begrijp – op grond van het NAVO-verdrag gehouden zijn
om Turkije te steunen. Dat kan nooit de bedoeling zijn en
daarom zou Turkije, inclusief Erdogan, als een haas uit de
NAVO moeten worden geknikkerd.
Minister Rutte:
Ik heb al gezegd dat wij ons zorgen maken over de oplopende schermutselingen, in taal althans, tussen Israël en
Turkije. Dit is ook door minister Rosenthal aangekaart bij
zijn Turkse ambtgenoot. Die zorg delen wij. Het is echter
een echt nucleaire optie om te zeggen dat dit "dus" betekent dat Turkije uit de NAVO moet worden gezet. Wij volgen de situatie heel nauwgezet, maar dat is echt een overreactie.
De heer Pechtold (D66):
De premier heeft aangekondigd dat hij aan het einde van
zijn bijdrage algemeen zal ingaan op wat er gisteren is gebeurd. Het beviel mij prima dat we tot nu toe goed op inhoud, met verschil van mening, gedebatteerd hebben. Zojuist werd echter wel blootgelegd – nadat ik gisteren die
vraag had gesteld over "total freak" en "islamitische aap"
– wat er gebeurt, niet alleen hier maar ook bij alle mensen die meeluisteren in Nederland en in het buitenland. In
Turkije is de Europese Unie op dit moment in onderhandeling over samenwerking. Met Turkije voeren wij op dit
moment acties uit in Libië; we moeten volgende week in
een procedurevergadering kijken hoe Nederland daar samen gaat werken. Die volgende vraag aan de premier is
op dit moment wel gerechtigd. Hoe kunnen Nederlandse diplomaten geloofwaardig opereren wanneer hij en
zijn kabinet iedere dag afhankelijk zijn, iedere dag wanneer zij naar het ministerie rijden, omdat er politieke gedoogsteun is van iemand die dergelijke uitspraken doet?
Ik vraag het heel secuur. Wat is dat voor beeld? Niet alleen sommige mensen gebruiken dat, er zijn ook mensen die het misbruiken in het buitenland. Ik vind het van
groot belang dat datgene wat de regering in handen gegeven is, namelijk onze reputatie, zorgvuldig wordt beheerd. Er kan immers in een paar jaar tijd iets kapot worden gemaakt wat het resultaat was van decennia goed opbouwen. Daarover maak ik mij zorgen.
Minister Rutte:
Voor het buitenlandse politieke beleid geldt dat we te maken hebben met een minderheidskabinet van CDA en
VVD. Ik heb het vaker gezegd: de PVV steunt buitenlands
beleid waar het Vlaanderen en Israël betreft, maar daar
stopt het ook wel. Het buitenlands beleid is dus een zaak
van het minderheidskabinet van CDA en VVD. Toen ik
begon als premier heb ik natuurlijk op een paar plekken
moeten uitleggen hoe het precies zit. Ik moet zeggen: dat
werd goed begrepen. Ik heb het zelfs nog bij de top van
de NAVO in Lissabon vorig jaar november besproken met
de Turkse president Gül, die vroeg of ik nog eens kon uitleggen wat voor kabinet er in Nederland is. Ik zei dat het
een kabinet is van CDA en VVD dat op een aantal terreinen samenwerkt met de PVV, heel vergelijkbaar met wat
er in Denemarken gebeurt en in sommige andere landen.

22 september 2011
TK 3

3-4-58

Rutte
Men begrijpt dat. Het leidt niet tot reputatieschade. In die
zin kan ik er goed mee leven.

De heer Cohen (PvdA):
Precies.

De heer Pechtold (D66):
Ik vind dat de minister-president iets wat een tijdelijk gegeven is, nu te lichtzinnig behandelt. Mijn ervaring met
gesprekken met ambassadeurs, met mensen in Brussel,
met mensen die op het wereldtoneel bezig zijn, is een
heel andere. Ik maak mij wel degelijk zorgen over de schade die wat er zojuist gebeurde, zal opleveren. Als de minister-president en zijn minister van Financiën worden uitgemaakt, zoals laatst gebeurde, voor "ezels" die de Nederlandse belangen verkwanselen, kunnen wij inmiddels
met ons behoorlijke incasseringsvermogen vanuit dat vak
dat aan. Als echter een premier, een bevriend staatshoofd
met wie wij weer naar Libië moeten, met wie wij aan de
onderhandelingstafel zitten betreffende Europa, zo geschoffeerd wordt in het Nederlandse parlement, niet zomaar door iemand aan de zijlijn maar door iemand met
dagelijkse politieke invloed, ook op het beleid van migratie en de Nederlandse financiën en de keuzes die daarbij
horen zoals missies, kan de minister-president niet zeggen dat hij dat wel kan uitleggen. Daarbij past meer dan
krachtig afstand nemen. Daarbij past ook de repercussies
voor je rekening nemen.

Minister Rutte:
En op wat ik daarvan vind, kom ik zo meteen. Ik vind dit
soort bijdragen natuurlijk niet bijdragen aan een goede
omgangsvorm. Dat is vanzelfsprekend, maar dit is in de
eerste plaats iets wat de Kamer intern moet bespreken.

Minister Rutte:
We hebben uitstekende diplomaten in Nederland en we
hebben ook een goed bemand kabinet. Wij zijn prima in
staat om in het buitenland uit te leggen wat voor kabinet
er regeert, namelijk een kabinet van christendemocraten
en liberalen, een minderheidskabinet dat voor het gehele buitenlandse politieke beleid niet kan rekenen op de
vanzelfsprekende steun van een meerderheid in de Tweede Kamer. Dat zijn de feiten. Voor zover er nog aanvullende vragen komen – in het begin heb ik die gehad, in de
eerste paar maanden, maar daarna ebde het weg – is dat
ook prima. Dat neemt niet weg dat als een van de partijen
in de Kamer, in dit geval de PVV, dit soort vergaande uitspraken doet over de minister-president van een bevriend
land, ik daarvan afstand neem. Dat staat los van de gekozen politieke samenwerking.
De heer Cohen (PvdA):
Wat de heer Pechtold net zei, geldt door de uitspraken die
de heer Wilders net deed, nu ook in het binnenland. "Doe
eens normaal, man." Als je dat zegt tegen de premier, dan
kun je dat wel gaan weglachen of zeggen: ach, dat valt
allemaal wel mee. Maar, nee, dat valt niet mee. Terecht
had de voorzitter het net al over al die brieven die gisteren zijn binnengekomen over de wijze waarop het debat
hier gevoerd wordt. Daar wordt hier vandaag een essentieel schepje bovenop gedaan. "Doe eens normaal, man,"
wordt gezegd tegen de premier, die verantwoordelijk is
om het beleid in een aankomende storm uit te voeren, die
afhankelijk is van de heer Wilders, die hier maar roept:
"Doe eens normaal, man." Dat kan de premier niet zomaar
weglachen. Dat kan niet.
Minister Rutte:
Ik lach helemaal niets weg. Alleen lijkt mij dat toch een
dialoog die de Kamer in de eerste plaats met de heer
Wilders zelf moet voeren. Laten wij de bal wel leggen
waar die hoort. Die hoort namelijk in dit huis, in dit parlement. Daar moet de Kamer de heer Wilders op aanspreken.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De heer Cohen (PvdA):
De premier ziet het totaal verkeerd. Dit gaat niet alleen
over het parlement. Daar had hij misschien daarnet nog
mee kunnen wegkomen en dat was hij misschien ook van
plan. Maar dat kan nu niet meer door de uitspraak tegen
de premier: "Doe eens normaal, man." Je kunt wel zeggen dat dat in dit huis thuis hoort, maar nee, de premier
is deel van dit huis geworden. Hij is ook deel van dit huis.
Sterker nog, hij is degene die voor deze constructie heeft
gezorgd. Door deze constructie komen opmerkingen van
de heer Wilders in een totaal ander daglicht te staan. Hij
komt er niet mee weg …
Minister Rutte:
Voorzitter …
De heer Cohen (PvdA):
Even wachten.
(hilariteit)
De heer Cohen (PvdA):
Hij komt er niet mee weg door nu maar te zeggen: jullie
zoeken dat maar uit in dit huis.
Minister Rutte:
Ik maak geen deel uit van dit huis. Ik ben hier te gast. Dat
ben ik graag. Ik vind van alles van die opmerkingen van
Wilders – ik kom daar zo op terug – maar verder is het aan
u en de Tweede Kamer om elkaar daarop aan te spreken.
Dat moet u nu doen.
De heer Cohen (PvdA):
Wij zullen daar straks op terugkomen, hoewel het mij veel
beter leek als de premier daar nu op zou ingaan. Maar
mijn opvatting is dat dit het gezag van de premier raakt.
Minister Rutte:
Nee hoor, het raakt het gezag van degene die het uitspreekt.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Dat mag de premier denken, maar het komt als een boemerang terug, kan ik hem voorspellen. Heel Nederland
heeft gisteren al met plaatsvervangende schaamte zitten kijken en vandaag weer. Tijd is verspild hier in de Kamer door niet over de echte problemen te praten, maar
door lang te luisteren naar vernederingen over en weer.
Steeds meer mensen zijn het zat. Deze premier heeft met
de ploeg, die daar zit, ervoor gezorgd dat de gedoogpartner ook in het hart van het kabinet zelf zit. Hij kan wel
doen of het niet zo is, maar het zijn wel de feiten. Waar
ligt voor deze premier de grens?
Minister Rutte:
Toen wij deze samenwerking aangingen, wisten wij wat
wij deden in die zin dat wij gingen werken met een partij

22 september 2011
TK 3

3-4-59

Rutte
die zich af en toe buitengewoon, op het onbeschofte af,
kan uiten. Dat wisten wij. Dat gebeurde ook gisteren. Dat
gebeurt ook vandaag. Dat zijn de feiten. Wij zijn met elkaar tot een goede inhoudelijke samenwerking gekomen
op een aantal terreinen. De uitspraak van de heer Wilders
daarnet in mijn richting vind ik onbeschoft. Dat ben ik helemaal eens met iedereen die dat zegt, maar het is in de
eerste plaats aan de Kamerleden onderling om de heer
Wilders daarop aan te spreken. Het valt mij op dat u dat
niet doet.

Minister Rutte:
Nee, het is de vraag of de Kamer dan mij moet aanspreken. Ik vind dat als zij kritiek heeft, zij bij de heer Wilders
moet zijn.

De voorzitter:
Nou ...

Mevrouw Sap (GroenLinks):
Dit tekent wellicht ook de onmacht die, het onvermogen
dat de minister-president zelf voelt in hoe hiermee om
te gaan. Soms reageert hij wel, meestal reageert hij niet,
maar hoe dan ook, reactie of geen reactie, het beeld is gezet. Dat beeld brengt hem een hele hoop last, in binnenen buitenland.

Mevrouw Sap (GroenLinks):
Er valt mij ook iets op, namelijk dat in het bijzonder één
fractie in het parlement hier bijzonder weinig op opereert.
Dat is toevallig de fractie van de premier zelf. Ook net liet
de heer Blok weer de kastanjes uit het vuur halen door
collega Van Haersma Buma. Zelf gaf hij geen reactie. Dat
mag wel eens even worden geconstateerd. Als de premier hier iemand in de Kamer dus op aanspreekt, dan is
dat met name zijn eigen fractie.
De heer Blok (VVD):
Ik wordt nu persoonlijk aangesproken. De heer Van
Haersma Buma was mij iets voor. Ik complimenteer hem
met zijn woorden. Dat waren precies de woorden die ik uit
wilde spreken. En nu u daar toch over begint, mevrouw
Sap, de heer Wilders provoceert graag. Ik heb geen zin
om mij te laten provoceren.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Dat is veel en veel te gemakkelijk, want met die provocaties wordt niet alleen de heer Blok geprovoceerd, maar
ook de premier en eigenlijk de hele Nederlandse bevolking. Dat heeft zijn doorwerking. Die doorwerking merkt
deze kabinetsploeg dagelijks. Die merkt deze kabinetsploeg in het werk in het buitenland, maar ook in Nederland zelf. De premier mag dan wel niet gaan over de
woorden van de heer Wilders, maar hij gaat wel over zijn
politieke vrienden. Ik stel vast dat de gedoogconstructie
met de PVV medeverantwoordelijkheid legt bij de premier
en vicepremier Verhagen voor de verhuftering in het parlement en daarbuiten.
Minister Rutte:
Mag ik, in aansluiting op wat de heer Blok net zei, opmerken dat het bij de stijl van de heer Wilders hoort om hier
regelmatig een stuk rood vlees de Kamer in te smijten?
De vraag is of je daar iedere keer met z'n allen op moet
duiken. Deze vraag moeten wij onszelf stellen.
De voorzitter:
Nadat mevrouw Sap en de heer Slob hebben geïnterrumpeerd, zal ik een opmerking maken over ons Reglement
van Orde.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Voorzitter. De minister-president spreekt zichzelf nu echt
tegen. Zo-even klonk nog het verwijt dat de Kamer niet
genoeg hierop reageert en niet genoeg afstand neemt,
maar nu zegt de minister-president weer dat de vraag is
of je er elke keer op moet duiken.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Mevrouw Sap (GroenLinks):
Mag ik even uitspreken?
De voorzitter:
Niet door elkaar heen spreken.

Minister Rutte:
Ik zie dat echt niet zo. Mevrouw Sap kan dat blijven zeggen, maar als zij vindt dat hier uitspraken worden gedaan
die te ver gaan, moet de Kamer daar zelf de betrokken
parlementariër op aanspreken. Dat is mijn opvatting als
gast van dit huis.
De voorzitter:
Ik zou graag de heer Slob eerst het woord geven, maar ik
moet nu toch even iets zeggen. De heer Rutte is deel geweest van dit parlement. Hij weet dus hoe het zit. We hebben het al eerder aan de hand gehad. Als de heer Rutte
wenst dat de heer Wilders zijn woorden terugneemt, dan
moet hij dat zelf aangeven.
Minister Rutte:
Nee.
De voorzitter:
U kunt wel zeggen dat dit niet zo is, maar zo hebben we
het met elkaar afgesproken. Ik wil dat met alle plezier
veranderen als een meerderheid dat wil. Het kan alleen
staande de vergadering met unanimiteit. Maar het kan
dus veranderd worden. Ik heb zelf net een opmerking gemaakt over de orde. Als de minister-president wil dat de
woorden teruggenomen geworden, dan moet hij dat zelf
aangeven.
Minister Rutte:
Voorzitter. Ik heb het helemaal niet gehad over het terugnemen van woorden. Dingen zijn gezegd zoals ze zijn gezegd. Ik heb het ook niet over uw rol gehad. Ik verwijt u
helemaal niets. Ik heb het gehad over de heer Cohen en
mevrouw Sap, die zeggen: wat de heer Wilders heeft gezegd, kan hij niet zeggen. Mijn opvatting is dat als zij dat
vinden, zij de heer Wilders daarop moeten aanspreken.
Dat is mijn punt.
De heer Slob (ChristenUnie):
Voorzitter. Ik ben nu tien jaar lid van het parlement, overigens met een korte onderbreking, maar wat we nu meemaken heb ik eerlijk gezegd nog niet eerder meegemaakt.
Ik schaam mij diep, want ik ben wel onderdeel van dit geheel. Ik weet dat er duizenden mensen zitten te kijken, die
nu van de politiek verwachten dat zij leiding neemt en de
grote problemen aanpakt. En wat zijn we nu hier met elkaar aan het doen? Dat neem ik ook de heer Wilders kwa-

22 september 2011
TK 3

3-4-60

Rutte
lijk, die daarin voorgaat, ook in de taalverruwing. Hij was
daar al mee bezig en iedere keer opnieuw weet hij weer
de overtreffende trap te bereiken. Ik vind het echt een
dieptepunt. De minister-president heeft gelijk dat hij daar
niet voor verantwoordelijk is. Wij moeten met elkaar regelen waar onze grenzen liggen. Ik vraag u nu, voorzitter,
om een moment te regelen na dit debat om daar met elkaar over te spreken. Ik denk dat we deze grens echt nadrukkelijk hebben bereikt, sterker nog, dat we er overheen
zijn gegaan. Wat we de minister-president kunnen "verwijten" is dat hij met een constructie van start is gegaan
waarvoor de heer Klink vorig jaar nog zo waarschuwde
omdat deze problemen zou opleveren. Ik denk echter niet
dat dit het moment is om daarover te gaan discussiëren,
maar het komt wel sterk naar voren. Je ziet dat daar dus
ook een keer een grens is. Die grenzen worden opgezocht, er wordt geprovoceerd en in het taalgebruik komt
dit soms tot uitdrukking. Dat is heel triest, want het leidt
af van de problemen die er zijn en die we met elkaar moeten aanpakken. Ik hoop dat we nog tijd hebben in dit debat om daar verder op in te gaan.
De voorzitter:
Ik constateer dat de minister-president niet wil reageren.
De heer Roemer (SP):
Voorzitter. Dit was eigenlijk precies de reden waarom ik
had gehoopt dat we dit vanmorgen om 10.15 uur meteen
hadden kunnen aftikken. We hebben vandaag heel lang
een goed inhoudelijk debat gevoerd. We waren het op onderdelen met elkaar oneens. Dat mocht ook scherp gebeuren: het ging op de inhoud scherp. Dat mag; ik houd
daar ook wel van. Nu verpest het eigenlijk weer de hele
sfeer van het debat, waar al die mensen thuis de hele dag
naar hebben gekeken. Zij vragen zich af: hoe zit het met
mijn toekomst, met mijn werk, met mijn zorg, met mijn inkomen, met mijn onderwijs? Laat één ding helder zijn: iedere partij kiest zijn eigen politieke vrienden. Daar ga ik
niet over. Ik ga er niet over als de premier, de VVD en het
CDA met deze constructie door willen gaan. Zij zijn verantwoording schuldig aan hun eigen achterban, zoals ik
aan mijn achterban. Of ik het correct gedaan heb of niet,
hoor ik vanzelf wel van mijn achterban. Maar we hebben
één verantwoordelijkheid hier en dat wil ik toch tegen
de minister-president zeggen. Als hij een samenwerking
aangaat met een partij die zelfs leden van het kabinet wil
schofferen, moet hij zich de vraag of hij daarmee door
wil gaan echt wel aantrekken. Hij hoeft aan mij natuurlijk
geen verantwoording af te leggen, het is zijn keuze. Het
schofferen van de staatssecretaris gisteren en van de minister-president nu had ik, als ik daar had gestaan, niet geaccepteerd; daar hebben wij het net al even over gehad.
Minister Rutte:
Laat ik in reactie op de woorden van de heer Roemer van
vandaag en zijn vraag van gisteren een paar dingen zeggen. De heer Roemer weet dat dit kabinet in het gedoogakkoord heeft vastgelegd waarover wij het eens zijn. Er
zijn echter ook heel veel terreinen waarop de PVV enerzijds en het CDA en de VVD anderzijds het niet eens zijn.
Een belangrijk kenmerk en onderdeel van de politieke samenwerking tussen de fracties van de VVD, het CDA en
de PVV is dat het ons vrijstaat om in alle openheid van
mening te verschillen over de onderwerpen waarover
geen afspraken zijn gemaakt. Dat betreft bijvoorbeeld de
hele buitenlandse politiek; dat zagen wij vandaag terug in

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

het debat over Griekenland en Europa. De heer Wilders
maakt daarvan voluit gebruik. Dat is, gezien het karakter van de afspraken die wij hebben gemaakt, meer dan
zijn goed recht. De rechter heeft onlangs vastgesteld dat
juist de positie van de heer Wilders in de samenleving
met zich meebrengt dat hem een ruime vrijheid van meningsuiting toekomt. Deze uitspraak is, meen ik, in juni
gedaan door de rechtbank in Amsterdam. Wat mij betreft
moet het debat binnen de grenzen van die uitspraak op
het scherpst van de snede worden gevoerd. Dat doet de
heer Wilders, dat doen wij, dat doet de heer Roemer, dat
doet de hele Tweede Kamer. Wij kennen inmiddels de wijze waarop de heer Wilders het debat voert. Wij weten hoe
hij zich voor de camera pleegt uit te drukken. Ik noemde
net al de metafoor dat er af en toe een stuk rood vlees de
arena wordt ingegooid. De vraag is of wij daar wel of niet
op af willen springen. Dat is de debatwijze van de heer
Wilders; daar kiest hij voor; dat is zijn manier van werken.
Ik heb echter, niet alleen in het debat van vandaag,
maar ook op andere momenten scherp afstand genomen
van de woorden van de heer Wilders, bijvoorbeeld over
de haatpaleizen of over de minister-president van Turkije.
Die afspraak hebben wij ook gemaakt. Hij kan die dingen
zeggen – wij hebben bijvoorbeeld een totaal verschillende mening over de islam – maar als ik vind dat hij te ver
gaat, dan zeg ik dat, normeer ik dat en geef ik mijn opvattingen. U vroeg heel specifiek naar het debat van gisteren,
naar de opmerking van de heer Wilders over mevrouw
Albayrak en haar verwantschap met een andere mevrouw
Albayrak die toevallig familie van haar is. Ik kon mij volledig vinden in de woorden van de heer Cohen. Door de
wijze waarop de heer Wilders zich gisteren uitliet tegenover de heer Cohen en de vergelijking die hij maakte, zijn
in ieder geval mijn grenzen van fatsoen overschreden.
Dat moet volstrekt duidelijk zijn. Ik voelde mij zeer thuis
bij de uitlating van de heer Van der Staaij, gisteren, over
het goede gebruik van hoffelijkheid in deze vergaderzaal.
Dat is mijn opvatting. De heer Wilders, CDA en VVD hebben afspraken gemaakt over de vraag hoe wij inhoudelijk
met elkaar samenwerken. Bij de VVD en het CDA wisten
wij dat wij gingen samenwerken met een politieke partij
die het maximale zou doen om uit te lokken, te railleren
en regelmatig de grenzen van de hoffelijkheid en beschaving te overstijgen. Dat heeft de heer Wilders ook in dit
debat weer gedaan. Dat wisten wij toen wij hieraan begonnen, maar tegelijkertijd kunnen wij op een aantal terreinen inhoudelijk goed samenwerken en daar gaan wij
ook mee door. Dat is mijn reactie, mijnheer Roemer, op
uw vraag.
De heer Cohen (PvdA):
U zegt in het slot van uw betoog dat de heer Wilders "het
maximale zal doen". Bent u niet van mening dat hij in
ieder geval vandaag over dat maximale is heengegaan?
Minister Rutte:
Nee. Vandaag gooide hij opnieuw zo'n stuk rood vlees de
arena in door tegen mij te zeggen "houd toch op, man"; ik
weet niet wat hij precies zei. Dat is zijn manier van debatteren. Dat is de reden dat u en ik al vijf jaar zoeken naar
een goede reactie op die debatstijl van de heer Wilders.
Daarom heeft hij gisteren ook weer het hele debat en de
hele publicatie van het debat in de pers kunnen domineren. De beste manier om hiermee om te gaan, is om op
dat moment te normeren en vervolgens door te gaan.

22 september 2011
TK 3

3-4-61

Rutte
De heer Cohen (PvdA):
Ik heb daarover twee opmerkingen. In de eerste plaats is
er natuurlijk iets veranderd door het feit dat de PVV gedoogpartner is geworden. Volgens de peilingen – anderen hebben daar ook wel eens last van; ik spreek dan over
mijzelf – denkt een deel van de Nederlanders dat de heer
Wilders minister is. Kijk nou even wat dat betekent.
Minister Rutte:
Dat lijkt me iets voor de kerndoelen in het onderwijs.
De heer Cohen (PvdA):
Dit lijkt me niet het moment om nog weer een leuke opmerking te maken. Maar vooruit, dat hoort een beetje bij
de stijl van de minister-president. Het is een verschil.In de
tweede plaats kan de premier wel zeggen: het glijdt langs
m'n koude kleren af, maar hij is wel minister-president. Hij
is minister-president! Dat moet hij in de beschouwing betrekken, maar dat doet hij niet en dat begrijp ik niet. Ik begrijp niet dat hij dat niet inziet, dat hij niet inziet dat zijn
functie door zo'n opmerking besmeurd wordt en dus aangetast wordt. Iedereen in het land die zit te kijken, denkt:
laat hij dat zomaar gebeuren? Wat betekent dat in een tijd
waarin de storm toeneemt? Wij hebben het er de hele tijd
over gehad en we horen het erover te hebben. Wat betekent dat in een tijd waarin het juist van het grootst mogelijke belang is dat de regering die storm kan beheersen?
Daar is veel gezag voor nodig, mijnheer de minister-president. Op deze manier gaat het mis met dat gezag. Ik begrijp niet dat hij dit niet inziet.
Minister Rutte:
Mijn onzekerheid heeft niet de mate bereikt dat dit soort
balorige en flagrante schendingen van de hoffelijkheid
mij van m'n stuk kunnen brengen. Ik vind er iets van – ik
heb dat ook gezegd – maar ik heb het niet nodig om er
iedere keer afstand van te nemen omdat ik anders bang
ben dat het mijn gezag zou aantasten. Daar ben ik geen
seconde bang voor, omdat de mensen het precies kunnen
wegen en precies weten wat er aan de hand is. Volgens
mij vindt de heer Cohen dit ook.
De heer Cohen (PvdA):
Zeker, ik heb daar ook niet zoveel last van. Het gaat echter
niet over uw onzekerheid; het gaat over uw rol als minister-president. Dat wilt u blijkbaar niet inzien. Als u dat niet
inziet, vind ik dat een probleem.
Minister Rutte:
Ik ben minister-president van een minderheidskabinet,
dat op een aantal terreinen tot samenwerking is gekomen
met een fractie in deze Kamer, om te komen tot de aanpak van grote problemen op het terrein van economie,
ouderenzorg, immigratie en veiligheid. Daar werken wij
gedrieën aan. Wij weten – dat heb ik net ook gezegd – dat
de PVV haar eigen stijl heeft en de fractievoorzitter van de
PVV z'n eigen stijl heeft. Dat wisten wij toen wij eraan begonnen. Wij moeten onszelf afvragen of het zin heeft om
er iedere keer op te reageren, maar als het nodig is zal ik
dat doen. Dat doe ik ook en volgens mij zijn de bewijzen
daarvan zichtbaar.

ven nemen, namelijk dat de Kamer de regering controleert en niet de regering de Kamer. Voordat wij het weten,
vragen wij de minister-president om te reageren op allerlei gedragingen of uitlatingen van Kamerleden. Als het
om Kamerleden gaat, hebben wij volgens mij vooral naar
onszelf te kijken. Wij moeten bezien of onze procedures
voldoende zijn.
In 1997 ontstond er een flinke discussie in de zaal toen
de voorman van de Socialistische Partij "Effe dimmen!"
tegen de voorzitter. De voorzitter vroeg hem die woorden
terug te nemen, maar dat deed de heer Marijnissen niet.
Hij heeft er later een hele beschouwing aan gewijd omdat
velen in het parlement kennelijk nog niet erg gewend zijn
aan de taal van de straat, die vele mensen wel spreken.
Dat klopt, de SGP is ook nog steeds niet gewend aan de
taal van de straat en het café. Wat dat betreft, heb ik dezelfde moeite met uitlatingen zoals die hier ook gisteren
geklonken hebben en waarbij het halve dierenrijk voorbijkwam. Ik heb liever dat wij als mensen onderling met elkaar spreken, een pittige strijd op de inhoud voeren, maar
dat die strijd wel – sorry dat het middeleeuws is, collega's
– ridderlijk is.
Het punt is dat een voorzitter kan zeggen: maak hier
een einde aan, zoals de voorzitter ook collega's aanspreekt als zij elkaar in de rede vallen. Kennelijk zitten wij
met het probleem dat er in deze Kamer zulke uiteenlopende ideeën zijn over wat fatsoenlijk is, dat er een soort patstelling ontstaat. Het lijkt mij goed om daarover binnen de
Kamer als geheel verder van gedachten wisselen, om te
bepalen hoe wij daarmee moeten omgaan.
(geroffel op de bankjes)
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik sluit mij graag aan bij het laatste punt van de heer Van
der Staaij. Voor de CDA-fractie is het wel zeer van belang
wat de minister-president zegt, ook omdat wij een coalitiepartner van de minister-president zijn. Ik ken de jovialiteit van de minister-president en hem horende, realiseer
ik mij dat hij zeer serieus is in zijn afwijzing van hetgeen
de heer Wilders zegt. Ik hecht eraan om op te merken dat
dit voor mijn fractie belangrijk is. Ik realiseer mij – dat zeg
ik tegen de heer Wilders en de PVV-fractie – dat alles wat
de heer Wilders zegt, niet in strijd is met de wet en ook
niet in strijd is met het gedoogakkoord. Voor het CDA is
het echter net zo belangrijk dat het wel in strijd is met de
meest elementaire regels van fatsoen.

De heer Van der Staaij (SGP):
Ik heb hierover niet zozeer een vraag aan de minister-president, omdat ik vind dat wij moeten oppassen dat wij de
gebruikelijke staatsrechtelijke verhoudingen in acht blij-

De heer Wilders (PVV):
Met stijgende verbazing hoor ik dit debat aan. De ene zegt
dat wij onfatsoenlijk zijn, de andere zegt dat wij onbeschoft zijn. Het zou onder andere gaan om mijn uitspraak
waarin ik de heer Cohen "een bedrijfspoedel" noemde.
Ik zal een paar voorbeelden noemen van wat wel mag.
De voormalige leider van de Partij van de Arbeid en de
voormalige minister-president, de heer Kok, heeft de heer
Balkenende ooit het schoothondje van de heer Bush genoemd. Ik heb toen niemand hier in dit huis gehoord over
het feit dat een premier, de leider van de Partij van de Arbeid, iemand anders een schoothondje noemde. De voormalige leider van de SP, de heer Marijnissen, noemde
minister Koenders hier in deze Kamer een flapdrol. Dat
kan allemaal. Ik heb niemand toen een brief horen vragen aan de minister-president en niemand heeft gezegd
dat dit toch niet mag en dat hij er afstand van moet nemen. Het ergste vind ik nog de dubbele moraal en de se-

Tweede Kamer

22 september 2011
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

3-4-62

Rutte
lectieve verontwaardiging. De PVV is sinds jaar en dag
door menigeen binnen en buiten de Kamer voor rotte vis
uitgemaakt. Wij zijn xenofoben, racisten en extremisten
genoemd. De heer Samsom van de Partij van de Arbeid
heeft ons zelfs vergeleken met fascisten. Dat moeten wij
ons allemaal laten zeggen en er is niemand die wat roept.
Geen minister-president maakte daar een punt van. Ook
de heer Rutte maakte daar, toen hij nog voorzitter was
van de VVD-fractie, geen punt van. Wij worden voor rotte vis uitgemaakt en niemand zegt wat. Wij doen een uitspraak over een poedel, die bovendien nog waar is ook,
en we krijgen op ons donder.
De heer Blok (VVD):
Nu ben ik van een fractie die noch de PVV-fractie ooit voor
rotte vis heeft uitgemaakt, noch een andere fractie. Zo
gaan we namelijk niet met elkaar om. Ik vind ook dat je
je niet eindeloos moet laten provoceren, omdat dan het
beeld van scheldende Kamerleden het enige beeld is dat
overblijft van zo'n belangrijk debat. Het verstandigste wat
we nu kunnen doen, zoals de premier ook aangeeft, is ons
niet te laten provoceren en verder te gaan met het inhoudelijke debat.
(geroffel op de bankjes)
De heer Pechtold (D66):
Dat lijkt mij ook het verstandigste, maar ik wil voor de volledigheid namens mijn fractie zeggen, dat ik me er inhoudelijk helemaal in kan vinden zoals de heer Cohen het zojuist verwoordde, en dat ik me ook aansluit bij de gedachtelijn. Uiteindelijk is het met de heer Wilders altijd zo dat
hij zichzelf, als het hele debat is geweest, als het slachtoffer ziet.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ook mijn fractie deelt de zorg dat het fatsoen in dit huis
langzaam afglijdt. We moeten hier met zijn allen naar kijken en elkaar erop aanspreken. Wij willen ook graag verder gaan met de inhoud van dit debat.
Minister Rutte:
Voorzitter. Dan kom ik bij het Nationaal Woonakkoord. De
Partij van de Arbeidfractie heeft hierover vragen gesteld.
Ik kom overigens daarmee bij het laatste onderwerp, namelijk de restvragen. Het Nationaal Woonakkoord is in de
ogen van het kabinet niet nodig. Er is recent een woonvisie gepresenteerd, met een evenwichtig pakket aan maatregelen.

den juist te schrapen bij hen die toch al weinig of niks te
missen hebben.
Staatssecretaris Knapen heeft aangekondigd dat extra
bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking niet zijn
uitgesloten, mochten er extra bezuinigingen nodig blijken. De minister-president heeft gisteren de CDA-fractie,
de heer Buma, gehoord, die zei dat voor hem 0,7% de ondergrens is. Hoe hard is die internationale afspraak van
0,7% voor de minister-president?
Minister Rutte:
Die is hard. Deze afspraak hebben we gemaakt tussen de
drie partijen. Het is voor de CDA-fractie een zeer aangelegen punt. Met betrekking tot wat staatssecretaris Knapen heeft gezegd, kan ik het volgende zeggen: als het echt
allemaal onder druk komt te staan, wordt natuurlijk alles
vloeibaar. Dat verwijst naar mijn eerdere uitspraak dat er
pittige onderhandelingen zullen komen, mocht het zo zijn
dat er meer moet worden bezuinigd.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Ik zit even te puzzelen hoe ik dit antwoord moet duiden.
Het klinkt als: het is hard, totdat het morgen niet meer
hard blijkt te zijn, omdat dan de omstandigheden misschien anders zijn. Zegt de minister-president dat?
Minister Rutte:
Het regeer- en het gedoogakkoord is er duidelijk over. Wij
gaan niet onder de 0,7%. Staatssecretaris Knapen heeft
gezegd dat we opnieuw naar alles moeten kijken als dingen vreselijk onder druk komen te staan. Zover is het niet.
Het zou mij ook verbazen als het gebeurt. Bij de onderhandelingen was het punt van ontslagrecht en WW heel
belangrijk voor de PVV en voor het CDA was het een cruciaal punt dat het niet onder de 0,7% komt. Het zou mij
verbazen als daar iets aan verandert.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Dan constateer ik dat de minister-president zich in ieder
geval realiseert hoe belangrijk dit punt is voor zijn coalitiepartner. Ik kijk met goede hoop uit naar de rechte rug
van het CDA, als men binnenkort komt te spreken over de
extra bezuinigingen of, naar mijn fractie hoopt, de hervormingen.
Minister Rutte:
Als het zover komt.

Minister Rutte:
Ja, ik vond het wel tijd worden.

De heer Van der Staaij (SGP):
Ik denk dat wij niet in allerlei als-dandiscussies moeten
vervallen, maar toch wil ik iets zeggen over de 0,7%. Erkent de minister-president dat het niet alleen van groot
belang is hoe wij daar zelf mee omgaan, maar dat het ook
gevolgen kan hebben voor andere landen? Wij kunnen
heel moeilijk andere landen erop aanspreken om zich wel
aan die norm te houden, als wij dat zelf niet doen.

Mevrouw Sap (GroenLinks):
Dat gaat ineens iets te snel. Ik wil er toch nog even naar
terug. Er is één groot onderwerp dat ik in dat blokje "buitenland overig" helemaal heb gemist en waarover ik de
minister-president niet heb gehoord, namelijk de ontwikkelingssamenwerking. Deze gaat mijn fractie zeer aan het
hart. Wij zouden maar wat graag in staat zijn om de bezuinigingen die het kabinet hierop pleegt, terug te draaien.
Het siert het kabinet en Nederland niet om in krappe tij-

Minister Rutte:
Door de samenstellende delen van deze politieke samenwerking wordt daar verschillend over gedacht. Een feit is
dat de uitkomst van de discussie is dat de 0,7% staat.
Dan nogmaals het Nationaal Woonakkoord. Er is een
woonvisie, die ook besproken zal worden in de Kamer.
Het pakket is bekend: de continuering van de hypotheekrenteaftrek, de tijdelijke verlaging van de overdrachtsbelasting, het zich concentreren van de corporaties op hun

Tweede Kamer

22 september 2011
TK 3

Mevrouw Sap (GroenLinks):
Ik check het even, maar de minister-president lijkt uit het
buitenland vertrokken te zijn.

Algemene politieke beschouwingen

3-4-63

Rutte
kerntaak en het nemen van maatregelen om de doorstroming op de huurmarkt te bevorderen.
De heer Blok heeft gesproken over het kooprecht. Dit
is een belangrijk punt. De Engelse premier noemde dat in
de jaren tachtig de “ownership society”. Wij hechten daar
zeer aan. De voorstellen daartoe zullen voor de jaarwisseling bij de Kamer worden ingediend, met het oog op inwerkingtreding in 2013. Voor het eind van het jaar zullen
de voorstellen bij de Kamer liggen.
Voorts zijn er vragen gesteld over het openbaar vervoer. Daarin wordt flink geïnvesteerd. Er wordt 4,4 mld.
geïnvesteerd in het Programma Hoogfrequent Spoorvervoer. Wij zijn van mening dat het openbaar vervoer in de
grote steden anders georganiseerd kan worden. Wij zien
bijvoorbeeld dat de investeringen die voortkomen uit privatiseringen een groot succes zijn. Ik verwijs in dit verband naar het openbaar vervoer in de Zaanstreek. Langs
die lijn en de lijn van een verdere efficiencyverbetering is
de minister van Infrastructuur en Milieu bezig om het beleid vorm te geven.
De heer Slob (ChristenUnie):
De minister-president verwijst wat investeringen in het
openbaar vervoer betreft naar een maatregel die het vorige kabinet heeft genomen. Dit kabinet is, ook als het gaat
om het spoor, gewoon aan het bezuinigen. Ook komt er
een grote klap in de grote steden, als het kabinet het eerdergenoemde hoge bedrag aan de openbare aanbesteding blijft koppelen. Wij zullen daarop terugkomen bij de
bespreking van de begroting met de minister van I en M.
Ik heb nog een vraag over het vorige onderwerp waarover de minister-president sprak, te weten de woningbouw. Op dit moment kijkt de complete bouwwereld naar
Den Haag. De vraag is wat het kabinet zal doen met de
btw-verlaging. Is er nog ruimte om volgend jaar het lage btw-tarief in stand te houden? Het gaat om honderdduizenden mensen die in de bouwsector werken. Wij krijgen vanuit het land veel reacties dat dit veel werk zal kosten. Dan is men op een andere manier het geld kwijt. Wij
hebben er al een paar keer voor gepleit om het lage btwtarief in stand te houden. Ik vraag aan de minister-president – het is de laatste keer dat ik erover begin, maar misschien komen wij er bij het Belastingplan nog op terug
– of hij toch nog eens wil overwegen het lage btw-tarief
in stand te houden, om de werkgelegenheid in deze voor
Nederland zo belangrijke sector, die ook volgens het kabinet een kracht in de Nederlandse samenleving is, overeind te houden.
Minister Rutte:
Daar is natuurlijk al eerder over gesproken. Daar zal ongetwijfeld opnieuw over gesproken worden bij de behandeling van het Belastingplan. Het was een tijdelijke maatregel, die nu stopt. Als de maatregel zou doorlopen, zou het
effect naar onze overtuiging heel beperkt zijn. Dat debat
hebben wij echter al een paar keer gevoerd. Wij kunnen
ervoor kiezen om dat debat nogmaals te voeren bij de behandeling van het Belastingplan.
De heer Slob (ChristenUnie):
Ik heb zelf de indruk dat het gewoon een financieel probleem is en dat het kabinet om die reden zegt met de
maatregel te stoppen. Wij hebben goed geluisterd naar
de mensen die er in de praktijk mee te maken hebben. Die
zeggen helemaal niet dat de maatregel slechts een beperkt effect heeft. Sterker nog, zij vinden juist dat daar-

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

door veel mensen in de bouwsector aan het werk kunnen
blijven. Ook op dit punt lijkt het erop dat de minister-president in een papieren werkelijkheid zit, die ver afstaat
van wat er in de dagelijkse praktijk op de bouwsteigers
gebeurt. Ik vraag de minister-president dus nog één keer:
wilt u daar alstublieft met het kabinet nog eens goed naar
kijken? De maatregel stimuleert de werkgelegenheid en
houdt mensen aan het werk. Is de doelstelling van het kabinet niet om de kansen die er zijn te benutten?
Minister Rutte:
Laten wij dit punt nogmaals aan de orde stellen bij de
behandeling van het Belastingplan. Het kabinet is ervan
overtuigd dat deze maatregel in structurele zin niet zo
veel bijdraagt. Tijdelijk heeft de maatregel effect gehad,
maar structureel zit er veel weglek in dergelijke regelingen. Wij denken dat wij het geld beter kunnen besteden.
Laten wij dat debat in volle omvang nog eens voeren bij
de behandeling van het Belastingplan.
Er zijn vragen gesteld over duurzaam ondernemen en
werk maken van schone energie. Wij hebben dat beleid
op een aantal manieren vormgegeven. In de eerste plaats
het nieuwe bedrijfslevenbeleid. Ik heb daarover eerder
vandaag gesproken, onder andere waar het ging om de
topsectoren. Ten tweede is er de nieuwe Stimuleringsregeling Duurzame Energie Plus met een aantal heel specifieke verbeteringen ten opzichte van de vorige regeling.
Ten derde is er sprake van de zogeheten "green deals" die
eraan komen met concrete resultaatafspraken over energie, water, mobiliteit en grondstoffen.
De heer Slob heeft gevraagd of de regering 150 mln.
wil omzetten om de overdraagbare heffingskorting voor
gezinnen met jonge kinderen in stand te houden. Ik heb
tegen de heer Van der Staaij al gezegd dat het bewust beleid van het kabinet is om de overdraagbaarheid van de
heffingskorting af te schaffen, simpelweg omdat het fiscaal subsidiëren van niet werken uiteindelijk te veel geld
gaat kosten. Wij denken dat het beter is om deze maatregel geleidelijk af te bouwen. Ik weet dat de ChristenUniefractie moeite heeft met het feit dat gezinnen met jonge
kinderen, die eerder waren uitgezonderd, eronder worden
gebracht. Het is echter een bewuste keuze van dit kabinet
om de groep in één keer de achterstand op de rest van
Nederland te laten inlopen. Wij hebben besloten dit niet
in één jaar te laten plaatsvinden, maar om het uit te smeren over vier jaar, dit vanwege het koopkrachteffect. Wij
hebben die maatregel dus enigszins gemitigeerd.
De heer Slob (ChristenUnie):
Bij het feit dat die maatregel niet meer houdbaar was met
de politieke meerderheden die zich in de Kamer vormden,
hebben wij ons tandenknarsend neergelegd. Met onze vorige coalitiepartners, CDA en PvdA, konden wij in ieder
geval die groep ouders met jonge kinderen ontzien, zodat
zij een keuze konden maken om in die eerste jonge jaren
bij de kinderen te zijn. Het is ook in het belang van de samenleving dat die kinderen een veilige plek hebben waar
zij kunnen opgroeien. Ouders moeten daarin keuzes kunnen maken. Ik vind het teleurstellend dat het kabinet dat
niet echt ziet en die jonge moeders en vaders voluit de
arbeidsmarkt wil opdrijven. Zij moeten de keuze kunnen
maken om voor hun jonge kinderen te zorgen. Dat wordt
natuurlijk nooit volledig gedekt door de overdraagbaarheid van de algemene heffingskorting. Ik vind het een gemiste kans.

22 september 2011
TK 3

3-4-64

Rutte
Minister Rutte:
Hier zijn de verschillen van inzicht heel fundamenteel
tussen regering en de ChristenUniefractie. Wij denken
werkelijk dat deze fiscale subsidiëring zou moeten stoppen, omdat wij binnen het hele fiscale stelsel andere keuzes moeten maken, uiteraard ook met het oog op de inkomenspositie van de rijksoverheid. Het referentieminimumloon wordt ook van toepassing op de bijstand. Dat
heeft het voordeel dat je voorkomt dat de bijstand geleidelijk hoger wordt. Als je dat niet zou doen, brengt dat allerlei effecten op de armoedeval met zich mee. Dat zijn
heel bewuste keuzes die het kabinet maakt en die zijn in
lijn met de verkiezingsprogramma's van de meeste partijen in deze Kamer.

gen. Dat is natuurlijk positief voor de arbeidsparticipatie.
Ik heb daarover met de heer Pechtold gediscussieerd.
Je kunt wel een paar vraagtekens zetten bij de wetstechnische haalbaarheid van een aantal voorstellen, bijvoorbeeld van het voorstel van D66 om de AOW-leeftijd al
in 2012 met twee maanden te verhogen. Waarschijnlijk zal
dat niet haalbaar zijn en 2013 worden. Je moet daarvoor
immers wel wetgeving voorbereiden.
Ik dank de partijen die tegenbegrotingen hebben ingediend. Die zijn ook onderdeel geweest van dit debat.
Zij hebben meer dan hun dienst bewezen en markeren
scherp waar de vijf partijen die een tegenbegroting hebben ingediend, staan, ook in vergelijking met de keuzes
die het kabinet maakt.

De heer Slob (ChristenUnie):
Een bewuste keuze, maar ik denk dat het een verkeerde
keuze is. In ieder geval één partij in het kabinet heeft het
gezinsbeleid op papier hoog in het vaandel staan. Dit had
daarvan een onderdeel kunnen zijn. In het vorige kabinet
was het dat ook. Nu is het weggevallen. Nogmaals: een
gemiste kans.

De heer Slob (ChristenUnie):
Ook onze partij heeft voorstellen gedaan tot het verlagen van de prijs van arbeid, onder andere over de tweede
schijf van de loon- en inkomstenbelasting. Dat hebben wij
mede gedaan omdat wij in de Miljoenennota hebben gelezen dat het kabinet zich er zorgen over maakt dat arbeid
zo duur is geworden. Ik vind het jammer dat zo'n voorstel
in het debat toch wordt afgehouden. Dat is vandaag in
ieder geval gebeurd. Ik kan de minister nu alvast vertellen
dat wij in de tweede termijn, waarschijnlijk vanavond, een
motie zullen indienen waarmee wij proberen om de Kamer de uitspraak te laten doen dat de prijs van arbeid zal
worden verlaagd. Dat is namelijk goed voor de middeninkomens en voor alle mensen die nu thuiszitten en heel
graag aan het werk willen.

Minister Rutte:
Ik kan de heer Slob verzekeren dat de partij waaraan de
heer Slob refereert wel degelijk op allerlei terreinen de eigen klassieke opvattingen over het gezin, die bij het wezen van die partij horen, stevig naar voren brengt en dat
die onderdeel uitmaken van de beleidsopvattingen van
deze coalitie.
Een enkel woord over de tegenbegrotingen. Ik heb
daarover in de loop van het debat al een aantal dingen
gezegd, maar ik heb nog enkele toevoegingen. Om te beginnen spreek ik grote waardering uit voor het feit dat de
fracties van PvdA, SP, D66, GroenLinks en ChristenUnie
de inspanning hebben geleverd om een tegenbegroting
op te stellen. Dat is een grote klus. Dat weet ik uit mijn vorige rol. Het is gewoon hard werken. Vier van de vijf tegenbegrotingen – die van de SP-fractie niet – zijn doorgerekend door het CPB en dat geeft vergelijkingsmateriaal.
Ik constateer dat de fracties van PvdA en GroenLinks in
2012 per saldo kiezen voor een forse lastenverzwaring van
respectievelijk 1,3 mld. en 1,5 mld. Die keuze maakt het
kabinet niet. Dat heeft te maken met de tweedeorde-effecten van belastingverhogingen, namelijk dat het uiteindelijk zal leiden tot minder bedrijvigheid en minder banen
in Nederland. Normaal gesproken zie je dat terug in de
doorberekeningen van het Centraal Planbureau van bijvoorbeeld verkiezingsprogramma's. Dan blijkt dat dit een
negatief effect heeft op bijvoorbeeld het saldo en de economische groei.
De lastenontwikkeling die de ChristenUnie en D66 voorstaan, zit dicht in de buurt van die van het kabinet. Ik geef
mij gewonnen, want de heer Pechtold had gelijk: die was
geen 100 mln., maar 200 mln. lager dan die van het kabinet. De ChristenUnie zit 400 mln. hoger dan het kabinet, maar wel heel dicht bij het pad waar het kabinet voor
kiest.
De tegenbegrotingen van de SP, de Partij van de Arbeid
en de ChristenUnie hebben een nivellerend karakter. Dat
is per saldo ook negatief voor de arbeidsparticipatie. De
effecten op de arbeidsparticipatie van de tegenbegrotingen van GroenLinks en D66 zijn wat dat betreft evenwichtiger. Dat komt onder andere omdat deze partijen ervoor
kiezen, het tarief in de eerste en de tweede schijf te verla-

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Minister Rutte:
Dan wil ik de ChristenUnie wel in overweging geven
om de nivellerende effecten van de tegenbegroting nog
eens tegen het licht te houden. Die werkt namelijk negatief uit voor de arbeidsparticipatie en doet teniet wat de
ChristenUnie wil bereiken in de sfeer van de belastingtarieven. Ik wil de ChristenUnie uitdagen om daar nog eens
goed naar te kijken.
De heer Slob (ChristenUnie):
Het is toch wel bijzonder dat de minister-president tegen
de Kamer zegt dat zij naar de nivelleringseffecten moet
kijken, terwijl hij de afgelopen maanden zelf – ik zal niet
zeggen "als een wezenloze", maar wel "behoorlijk" – aan
de knoppen heeft gedraaid om het allemaal nog een beetje in orde te krijgen. Ik zeg toe dat, als wij vanavond een
voorstel doen om de tweede schrijf van de loon- en inkomstenbelasting te verlagen, wij ook een voorstel zullen
doen voor de financiële dekking daarvan. Dan kan de Kamer beide in een keer beoordelen.
Minister Rutte:
Het kabinet komt per saldo met een evenwichtig koopkrachtbeeld dat niet nivellerend of denivellerend is, juist
met het oog op dit soort effecten op de arbeidsparticipatie.
De heer Pechtold (D66):
Dit is even het incasseermoment voor de complimenten. Ik vind het belangrijk dat de minister-president erkent dat het in tegenbegrotingen mogelijk is om – met
minder lastenverzwaring, met uitgaven voor onderwijs,
met een duurzamer belastingsysteem waarin de vervuiler betaalt – houdbare keuzes te maken die het kabinet niet heeft gemaakt, maar die wel heel dicht bij de

22 september 2011
TK 3

3-4-65

Rutte
verkiezingsprogramma's van het CDA en de VVD liggen.
Nu de premier heeft gezien dat dit is doorgerekend en dat
dit kan, nodig ik hem uit om, mocht het zware weer doorzetten, serieus te kijken naar de schat aan mogelijkheden
die onder andere in de tegenbegroting van D66 zit, namelijk om echt te hervormen naast de zeventien zaken die
hij zelf hervormingen noemt. Ik dring er nogmaals op aan
geen zaken op scherp te zetten die niet in gedoog- en regeerakkoord staan en de ruimte te houden om de echte
hervormingen op arbeid, wonen en zorg overeind te houden zodat ook kan worden geïnvesteerd in onderwijs. We
hebben zojuist gezien dat wij dat samen hadden beloofd,
maar dat wordt helaas niet door dit kabinet gedaan.
Minister Rutte:
Ik heb inderdaad een paar opmerkingen gemaakt over tegenbegrotingen. Het is terecht dat de heer Pechtold die
incasseert, maar dat betekent niet dat ik daarmee teken
bij het kruisje van de plannen van D66. Dat zijn allemaal
voorstellen die schadelijk zijn voor de economische groei
en voor de positie van de middeninkomens. Om die reden
kan ik deze niet omarmen.
De heer Pechtold (D66):
De kilometerheffing was acht, negen jaar een idee dat
begon met een motie van een VVD'er. Het is uitgevoerd
door VVD'ers en CDA'ers. Dat de minister-president er
afstand van heeft genomen, dat kan, maar hij moet niet
zeggen dat het schadelijk is, als hij dat acht jaar lang zelf
heeft gehad. Een energiebelasting betekent vergroening
van het systeem, waarbij de vervuiler betaalt. Dit kabinet is nog kolencentrales aan het bouwen, terwijl we een
energieovervloed hebben. Dat is een keus die de minister-president maakt, maar het is een verkeerde keus, wat
mij betreft. De minister-president mag daar kritiek op hebben, maar dat is dan wel kritiek op zijn eigen verleden en
op zijn eigen verkiezingsprogramma. Dan de hypotheekrenteaftrek. Als de banken, de Vereniging van Makelaars,
de Vereniging Eigen Huis en de AFM inmiddels aangeven
dat dit moet gebeuren, vind ik het jammer dat de politiek
zich vasthoudt aan de beloften die de minister-president
kennelijk nog wel houdt. Dat is nu net de macro-economische onevenwichtigheid waarbij wij in het kader van Europa hebben stilgestaan. De minister-president was ooit
tegen verhoging van de AOW en heel veel andere zaken,
maar langzaam maar zeker komt hij op het rechte pad en
daar gaan wij hem bij de volgende begroting bij helpen.
Minister Rutte:
De heer Pechtold refereert terecht aan de lange voorgeschiedenis van de partij van de heer Blok op het gebied
van de kilometerheffing. Ik geef hem in overweging om,
als een partij die er zoveel vanaf weet, tot de conclusie is
gekomen dat het een desastreus voorstel is, heel goed te
luisteren naar die conclusie.
De heer Pechtold (D66):
Ik vind het onnodig dat de VVD-premier zo'n afstand
neemt, niet alleen van zijn plannen, maar ook van zijn
partij.
Minister Rutte:
Ik ben geen VVD-premier. Daarom verwees ik ook naar de
fractie van de heer Blok.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Mevrouw Sap (GroenLinks):
Voor mij helaas geen incasseringsmoment, want de premier gaf mij geen compliment maar een tikje. Daarom
een klein correctiemoment. De minister-president zei
dat de plannen van GroenLinks, en ook van de PvdA,
een lastenverzwaring omvatten en dat dit altijd slecht is
voor de economie. Hij noemde dat tweedeorde-effecten.
GroenLinks heeft een jarenlange traditie om onze plannen goed te laten doorrekenen. Wat wij doen, is een combinatie van slim vergroenen van de belasting en lagere
lasten op arbeid, dus de heer Slob zal vanavond ook onze
hartelijke steun hebben. Wij willen de lasten gericht verhogen waar zij gedragen kunnen worden en niet schadelijk zijn voor de economie. Onze tweedeorde-effecten en
onze effecten op de werkgelegenheid zijn dan ook positief. Helaas kunnen we dat niet zeggen van het regeerakkoord en de kabinetsplannen. Nogmaals, het is al bekend,
in 2015 leiden de plannen van het kabinet tot een verlies
van maar liefst 110.000 banen.
Minister Rutte:
Mevrouw Sap zou als oud-ambtenaar bij Sociale Zaken,
waar zij zich bezighield met die berekeningen en daar een
autoriteit in was, als geen ander moeten weten dat lastenverzwaring slecht is voor de economie, hoe mooi je deze
ook verpakt. Anderhalf miljard lastenverzwaring leidt tot
minder banen, dat zijn de feiten.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Dat is een mantra die de Haagse beleidsdiscussie helaas
jarenlang heeft verlamd. Onder andere GroenLinks heeft
jarenlang aangetoond dat dit niet waar is. Als je op een
slimme manier lasten verschuift en gericht lasten verzwaart waar zij gedragen kunnen worden, is dat juist goed
voor de economie. Het zou de premier van dit land sieren als hij zich niet op mantra's verlaat, maar gewoon zijn
ogen opent voor de feiten.
Minister Rutte:
Dat doet mij een beetje denken aan de oude slogan van
de CPN: hogere lonen en lagere prijzen, maar helaas kan
dat niet.
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Daar heeft het totaal niets mee te maken. Ik dacht dat de
minister-president een tijdje geleden zelf ook stevige kritiek had op de factfree politics, maar op dit punt weigert
hij helaas nog steeds zijn ogen te openen.
Minister Rutte:
Voorzitter. Ik meen nu alle vragen te hebben beantwoord.
Ik zie geen al te boze reacties uit de zaal. Ter afsluiting
maak ik een paar slotopmerkingen bij mijn eerste termijn. In het regeerakkoord en de Miljoenennota wordt
gestreefd naar een kleinere overheid, zoals ik vandaag
heb willen betogen, om bedrijven niet in de weg te lopen, maar de groeimachine in Nederland weer aan te zetten. We moeten het huishoudboekje in Nederland op orde
brengen en regels stellen en regels handhaven. In één zin:
onze visie is dat Nederland het land moet zijn dat toonaangevend in de wereld is, en dat uiteindelijk sterker, welvarender, maar vooral ook veiliger uit deze crisis komt.
Hoe duidelijk en ambitieus wil men het hebben?
Het kabinet is aan het werk. Wij zijn bezig met oplossingen. Wij zijn bezig met maatregelen en die bespreken wij
hier. Het kabinet is ervan overtuigd dat de samenhang in

22 september 2011
TK 3

3-4-66

Rutte
de maatschappij, de samenhang in de samenleving, waarover wij vanmorgen ook zo lang hebben gesproken, sterker wordt als mensen meer ruimte en verantwoordelijkheid krijgen om hun eigen leven in te richten en zich in
vrijheid te verbinden met anderen. Die overtuiging, mevrouw de voorzitter, en ook die ambitie, ligt ten grondslag
aan alle maatregelen waarover wij de komende tijd met
uw Kamer willen spreken. Dank u wel.
De voorzitter:
Ik dank de minister-president voor zijn antwoord in eerste
termijn.
Volgens mij zijn wij allemaal toe aan een ruimte dinerpauze. Ik stel vast dat ik dat goed heb begrepen. Laten
wij om kwart over zeven weer beginnen, dan hebben wij
twee uur de tijd. Ik zie instemmend geknik.
De vergadering wordt van 17.20 uur tot 19.15 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de tweede termijn van de kant van de Kamer van de algemene politieke
beschouwingen. Zoals u weet, hebt u in tweede termijn
een derde van de spreektijd die u in eerste termijn had.
Dat is inclusief het indienen van moties.
Ik mag het woord geven aan de eerste spreker, de heer
Cohen van de PvdA.

De heer Cohen (PvdA):
Voorzitter. Gisteren werd een inhoudelijk debat onmogelijk gemaakt door een aaneenschakeling van grofheden.
Als er al een rode draad is in dit debat, dan is het de lichtzinnigheid van de minister-president. Hij onderschat de
ondergraving van zijn gezag en dat van zijn kabinet door
de opstelling van gedoogpartij PVV en de invloed van onze woorden op hufterig gedrag en verruwing op straat,
net zoals hij al de ernst van de effecten van de gigantische stapeling van maatregelen op kwetsbare mensen in
onze samenleving onderschat.
Deze coalitie is een steeds groter risico voor mensen
en voor Nederland. De sociale voorzieningen worden
afgebroken en werkelijke verbeteringen op de woningmarkt, participatie en duurzaamheid blijven achterwege.
De gedoogcoalitie wordt in toenemende mate besmeurd
door de grofheid van de PVV. Keer op keer moet de minister-president afstand nemen. Hij doet dat in steeds stelliger bewoordingen, maar hij heeft zich met de PVV verbonden. Hij zit in vak-K dankzij de heer Wilders. Als de
PVV moslims het recht wil ontnemen om een eigen gebedshuis te hebben, kan de premier daar afstand van nemen, maar iedereen begrijpt waar het echt om gaat, waarom er een boerkaverbod moet komen en waarom het
aantal niet-westerse immigranten aan banden moet worden gelegd. In reactie op het minarettenverbod maakt de
minister-president grappen en deelt hij complimenten uit
aan de PVV. Hoe denkt hij dat Nederlandse moslims naar
dit debat hebben gekeken?
Dit debat en de coalitiepartijen kunnen niet voorbijgaan
aan deze gijzeling door de PVV, een gijzeling die het aanzien van het parlement en de regering ernstig schaadt,
een gijzeling die schadelijk is voor Nederland, zowel als
het gaat om de wijze waarop we met elkaar omgaan, als
de wijze waarop we door deze crisis heen komen.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Voorzitter. De eurocrisis is het grootste probleem waar
dit kabinet zich voor geplaatst ziet. De drie partijen waar
de coalitie op berust, zijn niet in staat gezamenlijk dit land
door die crisis te loodsen. Het antwoord van de minister-president op de vragen over de vele onhandigheden,
vertragingen en communicatiefouten wekt bij mij niet de
indruk dat hij de ernst daarvan inziet. Het Nederlandse belang is gebaat bij het voorkomen van een ernstige eurocrisis. De gezamenlijke zeventien regeringsleiders van de
eurozone hebben gefaald, juist op een moment dat ze visie en leiderschap hadden moeten tonen. Tijd en vertrouwen zijn verloren gegaan, met alle risico's van dien. De
beantwoording van de premier heeft mijn zorg niet weggenomen dat het nieuwe eurofonds vleugellam wordt
door Finse garanties en Duitse vetorechten. Ik wil dat de
regering zich inzet voor een slagvaardig fonds op korte
termijn. Onze steun voor de aanpak van die eurocrisis is
niet alleen afhankelijk van de inhoud van de maatregelen,
maar hangt ook sterk af van het vertrouwen dat wij hebben in de effectiviteit van die aanpak. Het moet nu afgelopen zijn met de verdeeldheid en besluiteloosheid.
Voorzitter. De premier spreekt gemakkelijk. Hij brengt
keiharde ingrepen met een grote soepelheid en lichtheid
en hij gebruikt daarbij terugkerende retorische trucs die
de werkelijkheid geweld aandoen. Zo spiegelt hij ons
steeds enorme aantallen Wajongers voor in de toekomst.
Zo zegt hij dat wij WSW'ers hebben opgeborgen in het
weiland, terwijl deze mensen gewoon aan het werk zijn.
Zo spreekt hij bij herhaling over "de mensen die het écht
nodig hebben". Daarmee suggereert hij dat dit voor de
meeste mensen niet geldt. Zo wordt fraude die gewoon
moet worden bestreden, aangegrepen om regelingen helemaal af te schaffen.
Het kabinet heeft nu een vangnetje om de gevolgen
van de stapeling op te vangen op bijstandsniveau. Dit
potje van 50 mln. is volstrekt onvoldoende om de gevolgen van een bezuiniging van ruim 2 mld. in 2012 en 6
mld. vanaf 2015 op te vangen. De premier benadrukt dat
hij zorgvuldig rekening houdt met deze stapeling, maar
hij wordt daarover niet concreet en hij heeft mijn zorg dat
mensen in grote problemen komen, niet weggenomen.
Het komend jaar zullen de effecten duidelijk worden. Mijn
fractie zal het kabinet daarover keer op keer naar de Kamer halen.
Inkomen is niet mijn enige punt van zorg als wij het
hebben over stapeling. Mensen die nu met een beetje
steun kunnen werken en kunnen deelnemen aan de samenleving dreigen straks als gevolg van het kabinetsbeleid in het kleine vangnetje van Rutte terecht te komen. De
premier heeft het over het aan het werk helpen van mensen, maar zijn enige doelstelling is een bezuinigingsdoelstelling van 18 mld. Hij weigert zich vast te leggen op de
doelstelling om meer mensen aan het werk te helpen. De
mooie woorden van de premier zullen zo slechts leiden
tot verlies aan zelfstandigheid en verlies aan deelname
aan de samenleving van deze mensen. Daarom dien ik de
volgende twee moties in.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

22 september 2011
TK 3

3-4-67

Cohen
constaterende dat de regering de komende jaren ingrijpende wijzigingen voorstelt in de persoonsgebonden
budgetten, de maatschappelijke begeleiding voor mensen met een licht verstandelijke beperking (de zogenaamde IQ-maatregel), de jeugdzorg, passend onderwijs, het
speciaal onderwijs, de Wajong en de sociale werkvoorziening;
overwegende dat deze stapeling van ingrepen de komende jaren steeds grotere inkomensgevolgen zal hebben
voor individuele mensen;
overwegende dat de regering uitgaat van financiële doelstellingen maar géén inhoudelijke doelstelling heeft, gericht op het versterken van de participatie van de doelgroepen;
constaterende dat tot op heden de inhoudelijke samenhang, en de daaruit volgende kansen en bedreigingen,
niet door de betrokken departementen in beeld zijn gebracht;
verzoekt de regering, de inkomensgevolgen van alle
maatregelen volledig in beeld te brengen en voorstellen
aan de Kamer voor te leggen om deze stapeling in individuele gevallen te voorkomen of te compenseren;
verzoekt de regering tevens, als doelstelling de verbetering van de kans op participatie centraal te stellen bij alle grote wijzigingen in de ondersteuningsmaatregelen op
het gebied van zorg, onderwijs en werk,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Cohen, Slob en
Roemer. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 4 (33000).
Motie

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Cohen, Roemer
en Sap. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 5 (33000).

De heer Cohen (PvdA):
De heer Van Haersma Buma heeft net als ik en de heer
Roemer gesproken over de kracht van de samenleving.
Hij heeft terecht kritiek geleverd op de blinde vlek die het
kabinet heeft ten aanzien van deze samenleving. De woorden van de heer Van Haersma Buma gaan mij aan het
hart. De visie van het CDA op de samenleving is echter
nergens terug te vinden in het beleid van het kabinet. Het
kabinet verwaarloost de samenleving. Dat zou het CDA
niet voor zijn rekening moeten nemen. Ik reken dan ook
op de steun van het CDA om te voorkomen dat gezinnen
waarin mensen voor elkaar zorgen, uit elkaar worden getrokken door de invoering van de huishoudinkomenstoets.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de regering voor alle bijstandsuitkeringen een huishoudinkomenstoets wil invoeren die maakt
dat ook het inkomen van inwonende meerderjarige kinderen wordt meegerekend bij de toekenning van een gezinsuitkering;
constaterende dat deze huishoudinkomenstoets een grote
wederzijdse financiële afhankelijkheid creëert tussen ouders en inwonende meerderjarige kinderen;

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het pgb voor veel mensen regie op hun
eigen leven betekent;
van mening dat dit van onschatbare waarde is voor onze
samenleving;
van mening dat de wijzigingen in de pgb-financiering,
regelingen en voorwaarden een gedegen voorbereiding
kosten, zodat er geen mensen tussen wal en schip gaan
vallen;
constaterende dat de wijzigingen in het pgb zoals ze nu
zijn voorgesteld, dat niet garanderen, maar de maatregelen deels al over drie maanden ingaan;
verzoekt de regering, de pgb-maatregelen met een jaar
uit te stellen en de maatregelen dusdanig uit te werken
dat er voor de mensen die de maatregelen betreffen, geen

Tweede Kamer

belemmeringen voor participatie in de samenleving ontstaan,

Algemene politieke beschouwingen

overwegende dat jongeren hierdoor worden ondermijnd
in het sparen voor hun persoonlijke toekomst en eerder
geneigd zullen zijn het huis te verlaten;
overwegende dat mantelzorg voor een inwonend familielid voor een gezin met bijstand een financieel risico
wordt;
van mening dat regeringsbeleid er niet toe zou moeten
leiden dat jongeren ongewild uit huis gaan en dat familiaire zorgrelaties worden verbroken;
verzoekt de regering, vooralsnog af te zien van de introductie van de huishoudinkomenstoets,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Cohen, Roemer
en Sap. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

22 september 2011
TK 3

3-4-68

Cohen
Zij krijgt nr. 6 (33000).

De heer Cohen (PvdA):
Voorzitter. Het kabinet heeft recent een aantal voorstellen
gedaan die sluipenderwijs het ontslagrecht versoepelen.
Ik dien daarom de volgende motie in.
Motie

garanties voor betere deelname aan de samenleving door
degenen die het betreft. Essentiële verbeteringen blijven
achterwege op tal van terreinen, zoals wonen en duurzame energie. De verharding en vervreemding in de samenleving nemen steeds verder toe en beginnen in het hart
van deze coalitie. De eurocrisis vergt leiderschap en daadkracht maar wij zien verdeeldheid en geblunder. Een te
lichtzinnige houding en een instabiele gedoogconstructie
zijn een groot risico voor Nederland.
Dit debat zal op zeer korte termijn een vervolg krijgen
omdat Nederland zo niet versterkt de storm in gaat.

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

De heer Cohen (PvdA):
Voorzitter. In onze tegenbegroting laten wij zien dat het
ook anders kan. We halen kosten weg bij gewone gezinnen en wij voorkomen een stapeling van bezuinigingen.
Daarvoor bezuinigen we elders maar verzwaren we ook
de lasten van de hoogste inkomens, bedrijven en banken.
Per saldo is dat een lastenverzwaring volgens de CPB-definitie. De rekening wordt zo echter eerlijker verdeeld. De
leraren en agenten, de mensen die huurtoeslag krijgen of
van kinderopvang gebruikmaken zullen merken dat hun
lasten minder worden.
Deze Miljoenennota is geobsedeerd door de 18 mld. Er
wordt hard bezuinigd op essentiële voorzieningen, zonder

De heer Blok (VVD):
Voorzitter. Mensen die dit debat gevolgd hebben, hebben heel veel ruziënde parlementariërs gezien. Zeker degenen die alleen maar samenvattingen zien op het journaal of in actualiteitenrubrieken zullen het beeld hebben
dat er alleen maar ruzie gemaakt is. Dat is geen verheffende vertoning en niet goed voor het imago van ons parlement. Tegelijkertijd constateer ik, met tevredenheid, dat
een groot deel van het debat een goed debat was. Ik heb
waardering voor de manier waarop de premier vandaag
inhoudelijk op een heel breed aantal onderwerpen is ingegaan. Zelf heb ik ook goed kunnen debatteren, ook met
collega's met wie ik het op veel punten niet eens ben,
soms gelukkig wel, of dat nou de heer Roemer was, de
heer Cohen, mevrouw Sap of de heer Pechtold. We hebben ook als we het niet eens waren op een fatsoenlijke,
gedegen manier met elkaar kunnen debatteren.
Voorzitter. Ik werk inhoudelijk goed samen met de heer
Wilders. We hebben gedegen afspraken kunnen maken
in het gedoogakkoord. De heer Wilders kiest voor een andere stijl dan de VVD. De heer Wilders houdt ervan om te
provoceren. De VVD kiest haar eigen stijl. Wij zullen mensen geen "schoothondjes" noemen, noch "racisten" en
vooral: wij laten onszelf niet provoceren. Als ik dus het
debat van de afgelopen twee dagen zo voor mijn oog laat
terugspoelen en zie hoeveel tijd en aandacht is uitgegaan
naar al die discussies, zou ik tegen ons als Tweede Kamer
willen zeggen: we moeten onszelf niet laten provoceren;
dan worden de beelden die mensen op de journaals en
in actualiteitenrubrieken zien ook niet volledig gedomineerd door ruziënde parlementariërs. We moeten het debat dus concentreren op de inhoud, zoals de goede delen
van de debatten van de afgelopen twee dagen ook over
de inhoud gingen. Wat de VVD betreft, is dat natuurlijk allereerst de manier waarop we dit land goed door de crisis
kunnen loodsen. Ik dank het kabinet dan ook voor de toezeggingen op de punten waarbij ik het kabinet tot meer
spoed en meer urgentie heb aangemaand. We krijgen al
binnen een paar weken een brief over de aanpak van de
bestuurskluwen in de Randstad. We krijgen dit jaar een
wetsvoorstel om het kooprecht voor huurders vast te leggen. Ik vond zeer zinvol de debatten over de manier waarop het kabinet om wil gaan met de neiging van sommigen in Europa, en sommigen in de Kamer, om macro-economische onevenwichtigheden zo uit te leggen dat Nederland zijn eigen beleid niet meer kan voeren, of dat nou
gaat om de hypotheekrente of om de pensioenen. Dat wil
de VVD niet.
Omdat het kabinet op de juiste wijze op onze wensen is
ingegaan, heb ik geen motie nodig. Mij rest nog het kabinet te danken, maar vooral ook aan te sporen om snel aan
de slag te gaan, want dat heeft Nederland nu nodig.

Tweede Kamer

22 september 2011
TK 3

constaterende dat versoepeling van het ontslagrecht geen
deel uitmaakt van het regeer- en gedoogakkoord;
constaterende dat de verlaging van de Ziektewetuitkering
geen deel uitmaakt van het regeer- en gedoogakkoord;
constaterende dat op 6 september 2011 de Wijziging
van het Besluit beleidsregel ontslagtaak UWV 2010 in de
Staatscourant is gepubliceerd;
overwegende dat deze wijziging van het Besluit beleidsregels ontslagtaak UWV, het mogelijk maakt dat vaste medewerkers worden ontslagen met behoud of uitbreiding
van de flexibele schil aan flexkrachten;
constaterende dat in het begrotingsvoorstel van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid voor het
jaar 2012 is opgenomen dat de loongerelateerde periode
in de Ziektewet wordt ingeperkt;
overwegende dat flexwerkers in dat geval bij ziekte minder sociale bescherming genieten dan werknemers met
een vast contract;
roept de regering op, het sluipenderwijs aantasten van de
ontslagbescherming direct terug te draaien,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Cohen en
Roemer. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 7 (33000).

Algemene politieke beschouwingen

3-4-69

Roemer

De heer Roemer (SP):
Voorzitter. Het leuke is dat er gedurende het debat nog zo
veel steun voor onze moties komt. Ik krijg ze niet aangesleept. Nu vak-K nog.
Natuurlijk moet er iets gezegd worden over de toon van
het debat en hoe het gegaan is de afgelopen twee dagen.
Ik wil het bij één statement houden. Als voetballers op het
voetbalveld elkaar onderuit schoppen en elkaar voor het
hoofd slaan, moeten we niet gek opkijken als het publiek
op de tribune dat gedrag gaat overnemen. De politiek zet
de toon en stelt de normen. Wat we de afgelopen twee
dagen hebben gezien, is nou niet bepaald het goede voorbeeld.
Ik vroeg vandaag in het debat de premier naar zijn opvatting over de samenleving. Zijn antwoord was tekenend. De premier had het over handel, geld verdienen en
eigen verantwoordelijkheid. Maar als het gaat om de samenleving, het daadwerkelijk samen leven, samen werken en zorgen door mensen, heeft de premier toch een
blinde vlek. Het kabinet gaat uit van eigen kracht, eigen
verantwoordelijkheid en eigen kansen. Dat is prima; dat
doe ik namelijk ook. Dat is heel belangrijk, maar dan moet
het kabinet wel zorgen dat iedereen ook die kansen kan
grijpen. Het speciaal onderwijs en het persoonsgebonden budget zijn waardevolle maatregelen om mensen die
niet dezelfde uitgangspositie hebben als u en ik, toch een
eerlijke kans te geven. Maar de mogelijkheden om volop mee te draaien in de samenleving, breekt het kabinet
beetje bij beetje af. Ik verwijt de premier niet dat hij andere opvattingen heeft dan ik, en dat hij anders denkt over
de samenleving dan ik. Ook dat kan allemaal. Ik verwijt de
premier wel dat hij het onmogelijke vraagt van mensen
en dat mensen die hun verantwoordelijkheid ook echt willen nemen, door het kabinet in de steek worden gelaten.
Als de premier spreekt over de samenleving, komt hij
alleen met stenen, maar ik mis het cement. Samen leven gaat niet alleen over geld. Een land valt uit elkaar als
mensen alleen met elkaar afrekenen. In een samenleving
moeten jongeren de ruimte hebben om zichzelf te ontwikkelen in de breedste zin des woords. Gezinnen moeten de mogelijkheden hebben om hun kinderen op te voeden. In een samenleving moet je zorg niet kopen, maar
zorg kunnen bieden. In een samenleving zijn buren geen
vreemden, maar kijken mensen naar elkaar om. Wij mensen kunnen alleen onze eigen verantwoordelijkheid nemen als we samen verantwoordelijkheid nemen voor elkaar.
Als ik de premier hoor praten, dan hoor ik een oud geluid, dan hoor ik Margaret Thatcher. Zij zei dat de samenleving helemaal niet bestaat. Het is inmiddels een oud
verhaal, maar helaas vandaag weer een vertrouwd verhaal.
Mensen krijgen te horen: helaas, u kost te veel; u bent
een kostenpost geworden. Het is pijnlijk om van mensen
te horen dat zij hun excuses aanbieden en zeggen: sorry
dat ik besta.
Als ik een vraag stel over mensen, gaat de premier rekenen. Het kabinet bezuinigt in totaal 3 mld. op banen, inkomens, begeleiding en opleiding van mensen met een
arbeidsbeperking, op de sociale werkplaats, op de Wajong en op de bijstand. Ik vroeg de premier hoe die mensen ooit aan een baan moeten kunnen komen. Hij kwam
met plannen om mensen met een arbeidsbeperking te laten werken, maar ook onder het minimumloon, om men-

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

sen uit cao's te halen en om de bijstand te verlagen. Dat
is inderdaad niet mijn samenleving. Ik kan met alle goede wil van de wereld dat niet begrijpen. Slechts 4% van
de werkgevers is bereid, mensen met een arbeidsbeperking in vaste dienst te nemen. De rijksoverheid haalt jaar
in, jaar uit niet eens haar eigen doelstelling van 1%. Als
de loonkostensubsidie wordt stopgezet, vliegen de mensen er gewoon weer uit. Daarom dien ik de volgende motie in.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de overheid en de werkgevers nauwelijks mensen met een arbeidsbeperking in dienst nemen;
verzoekt de regering, een plan te maken om een substantieel aantal mensen met een arbeidsbeperking in dienst
van reguliere werkgevers te krijgen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Roemer, Cohen,
Thieme, Sap en Pechtold.
Zij krijgt nr. 8 (33000).

De heer Roemer (SP):
Voorzitter. Daarover gaat ook de volgende motie.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat extra bezuinigingen op de zorg en de
sociale zekerheid ongewenst zijn;
verzoekt de regering om deze kabinetsperiode boven op
de reeds ingeplande bezuinigingen in het gedoogakkoord
geen extra bezuinigingen door te voeren op de zorg en de
sociale zekerheid,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Roemer, Cohen
en Thieme. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 9 (33000).

De heer Roemer (SP):
Voorzitter. We kunnen verschillen over de vraag waar de
overheid wel of niet verantwoordelijk voor is. Mooie debatten zijn dat. Maar een liberale premier moet in ieder
geval op de bres staan voor de rechtsstaat. Als mensen

22 september 2011
TK 3

3-4-70

Roemer
het slachtoffer zijn van criminaliteit, falen van de overheid
of wat dan ook, moeten zij hun recht kunnen halen. Deze premier zou niet moeten accepteren dat een tweedeling ontstaat in de toegang tot het recht. Daarom dien ik
de volgende motie in.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het recht voor iedereen toegankelijk
moet blijven;
verzoekt de regering, de griffierechten niet te verhogen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Roemer, Cohen,
Thieme, Sap en Pechtold.
Zij krijgt nr. 10 (33000).

De heer Roemer (SP):
Voorzitter. Ik heb een aantal goede discussies gevoerd
met de premier. Dat is mooi, zeker als het over ideologie
gaat, want dat zijn de mooiste discussies die je kunt voeren. Maar op de zorg kreeg ik van de premier het verwijt
dat de SP dan eens met voorstellen moet komen. Ik vond
dat een minder plezierige, zo niet een beschamende opmerking, zeker voor mijn voorgangster Agnes Kant, die
op dat moment achter in de zaal zat. Misschien kan de minister-president daar nog eens op ingaan.
We kunnen verschillen van mening over hoe groot een
vangnet moet zijn dat de overheid de mensen biedt. Maar
we moeten het toch eens kunnen worden dat mensen
die echt onze steun nodig hebben, die steun ook krijgen:
mensen met een trauma, mensen met een beginnende
dementie, mensen met schizofrenie, psychoses en waanbeelden. Als we deze mensen niet meer steunen, is dat
desastreus voor hen, maar ook voor de samenleving en
de begroting. Een eigen bijdrage in de geestelijke gezondheidszorg lijkt een besparing op de zorg, maar wordt een
grote kostenpost op andere begrotingen. Daarom dien ik
de volgende motie in.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het kabinet een eigen bijdrage introduceert voor de tweedelijns geestelijke gezondheidszorg, die
bijvoorbeeld mensen treft met een trauma na een overval,
beginnend dementerende ouderen, mensen met schizofrenie en mensen met psychoses en waanbeelden;
verzoekt de regering, af te zien van deze eigen bijdrage in
de curatieve ggz,

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Roemer, Cohen,
Thieme en Sap. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan
voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 11 (33000).

De heer Roemer (SP):
Gisteren heb ik gezegd dat het land van premier Rutte niet
mijn land is. Het kabinet blijft doorgaan met het verhaal
van "ieder voor zich". Wij hoeven niet alleen naar de omgangsnormen in deze zaal te kijken om te zien waar dit
wereldbeeld toe kan leiden. Ik hoop van harte dat dit debat een keerpunt is geweest; ik ben daarover positief gestemd. Steeds meer mensen geven te kennen dat zij niet
willen leven in een land waarin iedereen enkel op zichzelf is aangewezen. Zij kiezen voor goede zorg voor iedereen, voor toegang tot het recht, tot natuur en tot cultuur, voor toegankelijk onderwijs en voor goede salarissen voor werk naar vermogen. In zo'n land wil ik graag leven. Het is een land waarin wij zeggen: één voor allen en
samen voor een beter Nederland.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Voorzitter. Allereerst wil ik mijn dank uitspreken aan de
heer Roemer. Ik kreeg vandaag, nadat dit gisteren door
mij was gevraagd, de stukken van het CPB met de doorrekening van het voorstel voor de zorg. Veel dank. Wij zullen deze bestuderen. Ik veroorloof het mij om een licht
kritische opmerking te maken en zeg er meteen bij dat de
doorrekening van 2 juli 2008 is en wij sindsdien een kredietcrisis verder zijn.
De heer Roemer (SP):
Daar heeft de heer Van Haersma Buma een punt. Niet alleen onze tegenbegroting, maar ook dit plan hebben wij
aan het CPB voorgelegd ter actualisering.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dank. Ook dat waardeer ik zeer. In het verloop van de debatten zal dit terugkomen.
Mijn dank gaat natuurlijk ook uit naar de minister-president voor zijn beantwoording in eerste termijn.
Voorzitter, het lampje op het spreekgestoelte brandt.
Dit betekent dat mijn spreektijd niet wordt bijgehouden.
Dat vind ik op zichzelf wel plezierig, want ik wilde tot morgenochtend doorgaan.
De voorzitter:
Ik heb bij geen van u allen de tijd laten lopen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Nu, gaat u er dan allen rustig voor zitten.
De voorzitter:
Ik ga de stopwatch aanzetten.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dan pas ik mijn eerste zin aan. Deze luidt nu: Tot nu toe
hebben wij twee dagen gesproken over de toekomst van
het land. Niet vaak hebben wij begrotingen besproken in

22 september 2011
TK 3

3-4-71

Van Haersma Buma
een zo onzekere omgeving. Nederland heeft er recht op
dat in die omstandigheden politiek Den Haag maar een
doel voor ogen heeft: onze banen, onze zorg en het behoud van onze sociale zekerheid. Dit zijn verworvenheden die wij voor de toekomst van Nederland overeind willen houden. Om dit te doen, moeten wij de echte wedstrijd in Europa spelen. Ik ben blij dat een meerderheid in
de Kamer die mening is toegedaan. Dat neemt niet weg
dat mijn fractie aan het debat, met name het deel dat gevoerd is door collega Wilders, een wrange nasmaak overhoudt. De wijze waarop de minister-president hier namens het kabinet afstand van nam, heeft de volle steun
van de CDA-fractie.
Nu ga ik liever door met de inhoud. Wij hebben immers
gesproken over de Miljoenennota, de economie, de cijfers, de koopkracht, en terecht. Het komend jaar moet iedereen inleveren en dat doet pijn. De andere helft van het
verhaal is echter de kwaliteit van de samenleving. Ik dank
de fracties van de SP en de PVV voor hun steun in het benoemen van ook dat deel van het debat. Het is niet puur
een financiële vraag. Juist dat gaat immers voor christendemocraten over mensen die verantwoordelijkheid voor
elkaar willen nemen. Ik denk bijvoorbeeld aan de verbanden waarin mensen werken, hun muziek- en sportverenigingen en hun zorg voor elkaar. De CDA-fractie gaat ervan
uit dat volgend jaar in het beleid van het kabinet – en dus
ook in de Miljoenennota van volgend jaar – niet alleen de
vrijheid van de economie, maar ook de verantwoordelijkheid van de samenleving centraal staat. Dit zeg ik nadrukkelijk tegen de minister-president.
In mijn inbreng heb ik gesproken over de scholen. Ik
ga ervan uit dat de minister-president de kans grijpt om
scholen zelf over het budget voor huisvesting te doen beschikken. Ik hoop dat het budget van 100 mln. voor nulgroepen wordt geconcentreerd in de grote steden. Nu
deed de minister-president de bijzondere uitnodiging
om daartoe een motie in te dienen, opdat hij dat ook zou
doen. Welnu, die kan hij krijgen. Ik dien de volgende motie in.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat basisscholen in Nederland in staat gesteld moeten worden om de middelen die beschikbaar
zijn ook daadwerkelijk in te zetten;
constaterende dat dit ten aanzien van de huisvestingsmiddelen niet voldoende gebeurt, doordat gemeenten
ieder jaar 300 mln. onbenut laten uit het budget voor
huisvesting in het Gemeentefonds;
constaterende dat basisscholen in de grote steden niet
het maximale budget krijgen om taalachterstanden bij
kinderen onder de vier jaar via de groep 0-klas aan te pakken;
verzoekt de regering om de huisvestingsmiddelen voor
buitenonderhoud van basisscholen rechtstreeks aan de
scholen beschikbaar te stellen, en het budget voor groep
0-klassen niet over alle gemeenten te verspreiden maar
gericht in te zetten in de grote steden,

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Haersma
Buma. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 12 (33000).

De heer Van Haersma Buma (CDA):
De CDA-fractie gaat ervan uit dat bij de uitvoering van deze motie met name rekening wordt gehouden met de vijf
grote steden, maar ook met de 32 grootste steden in Nederland voor zover daar knelpunten zijn.
Voorzitter. Gisteren heb ik ook over migratie gesproken,
want dit kabinet voert een drieslagbeleid met betrekking
tot migratie. Het kabinet is ten eerste streng voor huwelijksmigranten die het, als ze naar Nederland komen, zo
ontzettend moeilijk hebben om in te burgeren en soms
generaties lang aan de kant blijven staan. Ten tweede is
het kabinet ruimhartig voor echte vluchtelingen en ten
derde uitnodigend voor toptalent. Ik zei gisteren ook: wij
hebben het kabinet over het eerste punt gehoord. Maar
om het kabinet ook ertoe op te roepen om het tweede
punt uit te voeren, dien ik de volgende motie in.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de beschikbaarheid van hoogopgeleide
kenniswerkers van groot belang is voor de innovatie en
de concurrentiepositie van de Nederlandse economie;
verzoekt de regering om te voorkomen dat het groeivermogen van de "topsectoren" van onze economie wordt
belemmerd door een tekort aan geschikt personeel en
daarom in overleg met deze sectoren en onderwijsinstellingen te komen tot een "kennisdeal", en daarbij geen onorthodoxe maatregelen uit te sluiten;
verzoekt de regering tevens, in samenspraak met de topsectoren aanvullende maatregelen te treffen om Nederland aantrekkelijker te maken voor buitenlandse kenniswerkers,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Haersma
Buma. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 13 (33000).

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik waardeer het dat de minister-president uitvoerig is ingegaan op de gevolgen die maatregelen zoals de vernieuwing van het pgb – die vernieuwing is noodzakelijk om
het in de hand te houden – op de mensen zullen hebben.

22 september 2011
TK 3

3-4-72

Van Haersma Buma
De minister-president heeft een belangrijke toezegging
gedaan om de uitvoering ook met de mensen zelf te doen.
Ook is de minister-president uitvoerig ingegaan op de
problematiek van de stapeling van maatregelen. Hij komt
daar later op terug en hij houdt in de gaten hoe de feitelijke situatie zich ontwikkelt.
De minister-president heeft ook geantwoord op mijn
vraag hoe wij zo goed mogelijk kunnen realiseren dat alle mensen die aan de kant staan, die 200.000 mensen,
aan de slag kunnen. Toch wil mijn fractie het op dat punt
een slagje steviger. Daarom heeft mijn fractie een motie
opgesteld, die mede is ondertekend door de heren Blok,
Wilders en Van der Staaij. De tekst van de motie die ik zal
indienen, heeft een lettertype dat ik zelfs met mijn arendsogen maar moeilijk kan lezen, maar ik zal het proberen.

nu: de CDA-fractie wil graag, met het kabinet, maar vooral
met de mensen in Nederland, bouwen aan een land waarin de wereldschaal van de economie samengaat met de
menselijke maat van de gemeenschap.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
De minister-president heeft gesproken over het binnenland, maar hij heeft ook belangrijke dingen gezegd over
het buitenland. Vooral zijn uitspraken over het behoud
van de ontwikkelingssamenwerking vanuit Nederland zijn
voor ons belangrijk, omdat wij daarover in het regeerakkoord zulke duidelijke afspraken hebben gemaakt. Daarmee kom ik terug op het begin van mijn inbreng gisteren
en het brengt mij tevens bij het einde van mijn inbreng

De heer Pechtold (D66):
Voorzitter. Ik dank in de eerste plaats de minister-president voor zijn beantwoording in de eerste termijn. Ik heb
weleens kritiek gehad op de architect die twintig jaar geleden deze zaal heeft ontworpen. Wij hebben wel eens samen maquettes mogen bekijken waarmee werd getoond
dat het ook anders kan. Mijn kritiek was dat het door de
zichtlijnen en de placering niet altijd duidelijk is welke
functie iedereen heeft. Je zou er ook aan kunnen toevoegen dat het zicht op de buitenwereld heel moeilijk is, alleen via een enkel raampje bovenin en achterin. We hebben hier nu twee dagen binnen gedebatteerd, met weinig
zicht op de buitenwereld. Ondertussen kijkt wel iedereen
mee naar binnen, niet alleen het publiek hier, maar gelukkig ook het publiek dat steeds meer meekijkt en meeluistert via tv en radio. Ondertussen, zo werd deze week bekend, zakte het consumentenvertrouwen in twee maanden tijd zo snel als nog nooit eerder is gebeurd. Vandaag
zakte de AEX met 4,5%, de grootste daling in twee jaar.
Binnen voerden wij een stevig debat, zo nu en dan wat
mij betreft – het is bekend dat ik van een stevig debat
houd – te stevig. Er was sprake van verruwing.
Waarom maak ik mij daar zorgen over? Wij hebben een
voorbeeldfunctie. Wij spreken mensen aan bij de stadions. Wij spreken jongeren aan bij het schoolplein. Dat
voorbeeld moeten wij hier altijd voor ogen houden. Die
spagaat, waaraan volgens mijn fractie met name de gekozen gedoogconstructie mede debet is, werd duidelijk door
twee uitlatingen die ik de afgelopen dagen van collega
Van Haersma Buma optekende. Op dinsdag zei hij in een
live-uitzending dat collega Wilders zeer redelijk was. Gisteren zei de heer Van Haersma Buma dat hij last had van
plaatsvervangende schaamte. Die spanbreedte in 48 uur
geeft aan hoe dit kabinet, zelfgekozen, balanceert. Daarmee zagen we vandaag dat een nieuwe gezagdrager, de
premier, omlaag werd getrokken en zich omlaag liet trekken. Ik zei al in mijn eerste termijn dat zijn uitspraak "Geef
Nederland terug aan de Nederlanders" de verkeerde richting aangaf. Er is hem iets gegeven, namelijk vertrouwen
en een roep om leiderschap, maar ook een reputatie. Het
gaat om een reputatie in binnen- en buitenland. In het
binnenland heeft dat vandaag zo zijn weerslag, maar in
het buitenland zijn wij bezig met de Europese schuldencrisis. Wij zijn bezig met een gevaarlijke missie in Kunduz.
Wij zijn bezig met een gevaarlijke missie in Libië, weliswaar met hoop voor de toekomst aldaar, maar onze mensen daar lopen gevaar. Dat alles heeft ook te maken met
de reputatie en de kwaliteit van de Nederlandse politiek.
Gelukkig – dat heeft wat mij betreft in tijd en in kwaliteit
overheerst – was er ook veel aandacht voor de belangrijke onderwerpen. Ik noemde al de eurocrisis. Het eerlijke
verhaal werd ook vandaag door de premier bevestigd. De
Griekse crisis staat niet op zich. We dienen verder te kijken. We dienen vooral niet achter de feiten aan te blijven
lopen. Het verhaal van Europa is 60 jaar geleden begonnen en is heel belangrijk voor Nederland. Dat verhaal vertel ik graag samen met dit kabinet. Daar zal ik ook graag
met dit kabinet aan blijven werken. Wij komen terug op
wat daar allemaal onder valt. Bij de algemene financiële

Tweede Kamer

22 september 2011
TK 3

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het kabinet van oordeel is dat 150.000
tot 200.000 mensen in de bijstand geheel of gedeeltelijk
kunnen werken en dat ruim 50% van de Wajongers perspectief heeft op het verrichten van arbeid bij een reguliere werkgever;
overwegende dat de invoering van de Wet werken naar
vermogen gepaard dient te gaan met een actieve werkgeversbenadering teneinde meer (al dan niet aangepaste)
banen te creëren voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt;
voorts overwegende dat in 2010 het niveau van de laagste loonschalen gemiddeld 3,4% boven het wettelijk minimumloon lag, waardoor de ruimte wordt beperkt om extra banen te creëren op/rond het minimumloon;
verzoekt de regering om in overleg met sociale partners
te komen tot concrete en ambitieuze afspraken over extra
stage- en arbeidsplaatsen voor mensen met een afstand
tot de arbeidsmarkt, en de Kamer via reguliere rapportages over cao-afspraken over de voortgang hiervan te informeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Haersma
Buma, Blok, Wilders en Van der Staaij. Naar mij blijkt,
wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 14 (33000).

Algemene politieke beschouwingen

3-4-73

Pechtold
beschouwingen zullen wij verder doorpraten over de macro-economische onevenwichtigheden en elkaar daar de
nieren over proeven.
Ook het pensioenakkoord, ongelofelijk belangrijk voor
de volgende generatie, stond deze dagen centraal. Mijn
kritiek is dat een schuld van 250 mld. wordt doorgeschoven naar de volgende generatie en dat pas in 2020 wordt
begonnen, waardoor 7,7 mld. misgelopen wordt en een
probleem naar de volgende generatie wordt doorgeschoven.
Wij zullen moeten bezuinigen. Deze dagen is duidelijk
geworden dat dit kan via saneren, waar het kabinet de nadruk op legt, maar dat het ook kan via hervormen. Hervormen betekent dat je wetten en regels uit de vorige eeuw
zo maakt, dat zij geld opleveren, maar vooral ook dat zij
nieuwe kansen bieden op de terreinen van arbeid, wonen
en zorg. Het kabinet laat dat naar de overtuiging van de
D66-fractie te veel na. Wij zullen die hervormingen elke
keer onder de aandacht blijven brengen en elke keer met
voorstellen komen, omdat het kabinet niet alleen zal moeten zoeken naar nieuwe manieren om geld binnen te halen, maar ook naar het scheppen van kansen.
Wij zullen het kabinet lastigvallen met voorstellen
om de scherpe kantjes van de bezuinigingen, die meer
op saneringen lijken, af te halen. Ik noem het pgb – niet
voor niets heb ik de SGP daarbij centraal gezet – waar
de scherpe kantjes er politiek afgehaald kunnen worden. Voorts zullen wij proberen de scherpe kantjes van
de asielwetten van minister Leers af te halen, waarbij wij
commissaris Malmström als noodrem, maar verder gewoon ons eigen gezond verstand zullen gebruiken. Gehoord de cijfers die vandaag op tafel kwamen, blijkt massa-immigratie massahysterie te zijn.
Voorts een opmerking over de Randstadprovincie. Als
je minder bestuur wil, zet dan ook door. Ik ben blij dat
ik de heer Blok aan mijn zijde heb als wij minister Donner van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties daar
scherp op houden.
De natuur wordt bleker, maar daar legt de D66-fractie zich niet bij neer. Wij zullen de staatssecretaris heel
scherp houden. Ongelofelijke bezuinigingen op alles wat
groen, natuur, duurzaam is, kunnen gewoon niet in een
tijd dat er naast een economisch probleem en een schuldencrisis ook een groene crisis is.
Voor de D66-fractie is het uitkleden van de rechtsstaat
een belangrijk punt van aandacht. Wij zullen het kabinet
heel scherp houden op zaken als stapeling van griffierechten en het straffen, met name de minister van Justitie, de
minister van het "gewoon doen". Wij gaan niets "gewoon
doen"; wij gaan heel scherp kijken hoe die zaken zich verhouden tot de rechtsstaat.
Wij hebben toezeggingen gekregen, waarvoor ik het
kabinet dank. Wij hebben van de minister van Justitie de
toezegging gekregen dat een onderzoek zal worden gedaan naar het straffen. Wat heeft meer effect, een gevangenisstraf of een werkstraf? Uit het onderzoek dat ik vandaag centraal stelde, blijkt dat de werkstraf voor minder
recidive zorgt, met andere woorden dat men een vergrijp
niet nogmaals begaat. Ik dank de minister voor zijn toezegging.
Ook zijn wij blij dat na twee jaar duwen – ik ben blij dat
de VVD-fractie op dit punt mee geduwd heeft – de minister van Onderwijs de voorlichting op school over homofilie gaat aanpakken. Wij zullen de minister, die nu zegt in
overleg te zijn, op dit punt heel scherp controleren. Het
staat vaag in de kerndoelen, maar wij zullen zorgen dat

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

jongeren op elke school weten dat homoseksualiteit normaal is en dat dit op elke school verteld wordt, in Amsterdam, maar ook in de rest van Nederland.
De effecten van de verhoging van de griffierechten en
de bezuiniging op de rechtsbijstand worden door het kabinet in kaart gebracht. Omdat er ook een alternatief is
voor de verhoging van de griffierechten, dien ik de volgende motie in.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de regering voornemens is de griffierechten kostendekkend te maken;
overwegende dat de verhoging van de griffierechten betekent dat de kosten voor een proces aanzienlijk omhoog
gaan en daarmee negatieve gevolgen heeft voor de toegang van burgers en bedrijven tot de Nederlandse rechtspraak;
overwegende dat vanuit het beroepsveld verschillende alternatieven zijn aangedragen voor kostenbesparingen in
het rechtsbestel, maar dat de Kamer vooralsnog geen inzicht heeft gekregen in de reden voor afwijzing hiervan;
verzoekt de regering, gelijktijdig met het indienen van dit
wetsvoorstel een overzicht van deze alternatieven aan
de Kamer toe te zenden waarin de regering gemotiveerd
aangeeft waarom deze alternatieven niet zijn overgenomen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Pechtold en Sap.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 15 (33000).

De heer Pechtold (D66):
Ik heb een motie om te laten zien dat economie en groen
samengaan. De motie is getiteld "De groene banenmeter".
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat duurzame groei economische en ecologische winst mogelijk maakt;
constaterende dat het Amerikaanse Bureau of Labor Statistics om deze reden jaarlijks het aantal groene banen in
Amerika becijfert;
overwegende dat verschillende Nederlandse bedrijven
koplopers zijn in duurzame bedrijvigheid;

22 september 2011
TK 3

3-4-74

Pechtold
van mening dat het bijhouden van het aantal groene banen duurzaam economisch beleid zoals de Green Deal en
het topsectorenbeleid onderbouwt en ondersteunt;
verzoekt de regering, de hoeveelheid groene banen in Nederland in kaart te brengen en de Kamer hierover jaarlijks
te informeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Pechtold en Sap.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 16 (33000).

De heer Pechtold (D66):
D66 zou D66 niet zijn als zij niet ook met een onderwijsmotie kwam. De premier heeft het eerlijk toegegeven:
het is een kwestie van keuze. Je kunt de kiezer voorhouden dat je geld aan onderwijs geeft en het uiteindelijk niet
doen. Je kunt keer op keer blijven herhalen dat het wel
mogelijk is. Ik ga de regering in ieder geval via deze motie
aansporen om het onderwijs op nummer één te houden.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de ambitie om de internationale top 5
van kenniseconomieën te behalen breed wordt gesteund;
verzoekt de regering, te verkennen welke extra investeringen voor onderwijs en kennis tot 2020 nodig zijn,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Pechtold en Van
der Staaij. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 17 (33000).

De heer Pechtold (D66):
Voorzitter. Tot slot. De financiële amendementen zullen
wij bij de financiële beschouwingen indienen en behandelen. De premier heeft zijn complimenten gegeven voor
onze tegenbegroting. Ik zou zeggen: leg die op het nachtkastje en pak die er in tijd van nood bij. Wij weten zeker
dat die complimenten zullen betekenen dat de regering
het uiteindelijk ook zal moeten gaan doen. Ik houd de premier nogmaals voor: is dit niet het verkeerde kabinet voor
dit moment? Daar zal de premier zelf achter moeten komen en daar zullen de mensen zelf achter moeten komen.
Wij zullen niet nalaten om daar steeds opnieuw de vinger
op te leggen.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De heer Wilders (PVV):
Voorzitter. Ook ik wil beginnen met een woord van dank
aan de minister-president voor zijn antwoorden in eerste
termijn.
Dan iets over de toon van het debat van vandaag en
gisteren. Mijn partij, de PVV, is gewend om scherp aan de
wind te zeilen. Geen golf is ons te hoog. Helaas is het echter weer bij de selectieve verontwaardiging gebleven die
de boventoon voert in dit huis. Blijkbaar slaagt de linkse
kerk er niet in om ons met argumenten te bestrijden. Blijkbaar is onze bijdrage aan dit kabinet te solide om het ons
inhoudelijk moeilijk te maken.
Als de heer Roemer zich zo opwindt over het taalgebruik van de PVV, waar was dan zijn morele verontwaardiging toen de heer Marijnissen nota bene een minister
aanduidde als "flapdrol"? Waar was zijn afkeuring toen
diezelfde Marijnissen het had over "effe dimmen"? Waarom lopen SP-Kamerleden mee bij een betoging waar
wordt geroepen "Hamas, Hamas, joden aan het gas"?
Toen zaten zijn maoïstische vuistjes blijkbaar diep in zijn
oren.
De heer Cohen trilt helemaal van boosheid als ik hem
de bedrijfspoedel van Rutte I noem. Toen PvdA-premier
Wim Kok de heer Balkenende uitmaakte voor het schoothondje van Bush, hebben wij echter niets gehoord uit de
grachtengordel. Waar was toen zijn verontwaardiging?
Waarom zwijgt de heer Cohen als Ella Vogelaar de PVV
vergelijkt met de NSB? Ook was en is collega Cohen stil
als het PvdA-vehikel de VARA mij keer op keer vergelijkt
met Hitler of als Paul de Leeuw heel vrolijk zingt "Ik ben zo
vrolijk, zo vrolijk, want die Geert Wilders, die is dood"?
Waar was u al die momenten, mijnheer Cohen, met
uw morele verontwaardiging? Waar bent u als ik op de
VARA-website joop.nl word afgebeeld met een schaar
in mijn keel? Waar was de Partij van de Arbeid toen het
PvdA-Kamerlid Samsom op televisie zei dat Wilders het
fascisme vertegenwoordigt? De heiligheid van collega
Pechtold is ook maar betrekkelijk. Was hij het niet die een
kabinet vies en voos noemde? Betitelde hij mij niet hier
in de Kamer als xenofoob en extremist? Was het niet de
heer Bakker van de D66-fractie die de PVV met "tuig" aanduidde? Voorzitter, het was oorverdovend stil.
De heer Samsom (PvdA):
Ik wil graag een persoonlijk feit maken. De heer Wilders
citeert mij verkeerd. Als hij het fragment waar hij naar
verwijst, goed terugluistert, zal hij horen dat ik juist omstandig het omgekeerde heb uitgelegd, maar kennelijk
was dat niet aan de heer Wilders besteed.
De heer Wilders (PVV):
Ik zal het nog eens naluisteren. Zo heb ik het niet begrepen. Als dat zo is, geef ik dat de heer Samsom graag toe.
De voorzitter:
Waarvan akte!
De heer Wilders (PVV):
En dan valt nu het hele politieke establishment over mij
heen als ik iemand een bedrijfspoedel noem. Ik zeg ook
nu met opgeheven hoofd tegen de heren Roemer, Cohen
en Pechtold, al die meters met twee maten, al die schijnheiligen van de linkse kerk: doe eens normaal, mannen.

22 september 2011
TK 3

3-4-75

Wilders
De Partij van de Vrijheid tekent voor dit kabinet en daar
zijn wij trots op. Op veel plekken komt Nederland nu eindelijk in beweging. Wie had een jaar geleden kunnen bedenken dat in Nederland ons PVV-geluid zo herkenbaar
zijn stempel zou drukken op het regeerbeleid, op immigratie, op asiel, op veiligheid, op zorg. Op al die punten
waar het kabinet het goed doet, klinkt ook onze stem luid
en duidelijk door. Het schip van Staat vaart dan ook vrolijk
door. De koers is helder en kapitein Mark doet het goed.
Wij zwaaien vanaf de boot naar zuur links, dat onmachtig een vuistje probeert te maken. Op het strand staat mevrouw Sap nog wat te klungelen en te oefenen met haar
stekker. Het schip van Mark vaart vastberaden door. Als
wij die Griekse piraten nou ook nog kunnen weerstaan,
dan komt het allemaal goed.
De bezuinigingen van 18 mld. zijn soms pijnlijk. Wij lopen daar niet voor weg. Bezuinigingen zijn nodig. Het is
onze overtuiging dat die nodig zijn om de sociale zekerheid en de desbetreffende regelingen in de toekomst juist
te behouden. Wij lopen niet weg voor onze verantwoordelijkheid. Wij zijn de SP niet. Wij zijn goed voor onze handtekeningen en wij tellen onze zegeningen. Ik zei het al: op
al die terreinen, van zorg, asiel en immigratie, komen er
nu maatregelen die wij willen. De dubbele nationaliteit
wordt aangepakt. Er komen minimumstraffen en in de
zorg gaan 12.000 extra mensen werken.
Ik ben het met iedereen eens die de PVV een saaie partij noemt. Al anderhalf jaar draaien wij inderdaad dezelfde langspeelplaat, met maar één liedje: geen cent naar
Griekenland. Het land gaat failliet, is de facto al failliet. Als
je geld nodig hebt van een fonds omdat je je rekeningen
niet kunt betalen, dan ben je eigenlijk al failliet. Wij zijn
anderhalf jaar lang weggehoond, maar ik vrees dat wij
gelijk krijgen. Ik blijf erbij dat hoe eerder dat land de eurogroep verlaat, hoe beter het is. Dat is goed voor ons, goed
voor hen en goed voor de internationale financiële markten. Het zou mooi zijn als ook de heer Cohen hier zijn verantwoordelijkheid zou nemen. Het zou ook mooi zijn als
de fractie van D66 eer doet aan haar eigen geschiedenis
en de volgende motie van de PVV-fractie steunt.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het volk directe inspraak moet hebben
over het spenderen van en het garant staan voor miljarden euro's aan zwakke landen zoals Griekenland;
verzoekt de regering, een (raadgevend) referendum te organiseren alvorens er nog een cent naar zwakke landen
zoals Griekenland gaat,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Wilders. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 18 (33000).

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De heer Wilders (PVV):
Voorzitter. Voor mensen …
De heer Slob (ChristenUnie):
Ik heb de indruk dat deze motie al eens eerder door deze fractie is ingediend en toen is verworpen, maar misschien is zij nu iets anders geformuleerd. Wij zullen daar
nog even naar kijken. In de termijn van het kabinet heeft
de heer Cohen aan de minister-president gevraagd of de
gedoogfractie ook bereid zou zijn om mee te werken en
mee te praten over aanvullende bezuinigingen, bovenop
het pakket van 18 mld. dat in het regeerakkoord is afgesproken. Door de minister-president werd toen bevestigd
dat die ruimte er zou zijn. Ik heb dit door de heer Wilders
nog niet horen zeggen, vandaar mijn vraag of het klopt
dat die bereidheid aanwezig is, mocht de noodzaak daartoe in de komende maanden op tafel komen te liggen.
De heer Wilders (PVV):
Ik heb dit antwoord de afgelopen dagen herhaaldelijk gegeven in televisiedebatten en interviews: wat ons betreft
is dit nu niet aan de orde. De heer Slob heeft het dan over
het moment waarop wij door de economische crisis door
de referentiewaarde van 1% gaan. Dan zouden wij volgens de afspraken moeten optreden en extra moeten ombuigen. Mijn eerste antwoord is dat dit niet aan de orde
is, want zo ver is het nog niet. Mijn tweede antwoord is
dat je je kunt afvragen of het wel nodig is als het aan de
orde is. Het CPB schrijft in de Macro Economische Verkenning dat het grote twijfels heeft of dit nodig is. Mijn derde
antwoord is: als het dan nodig zou zijn, maar zo ver zijn
wij nog lang niet, ja, dan moet ik de minister-president gelijk geven. Dan wordt het een bikkelhard gevecht. Dan is
ons verhaal: niet opnieuw ten koste van Henk en Ingrid,
want dan kennen wij nog wel wat andere posten, maar op
dit moment is dat wat ons betreft niet aan de orde.
De heer Slob (ChristenUnie):
Het is niet aan de orde, maar in een uiterste situatie is
ook de PVV bereid om mee te werken aan een aanvullend
pakket. Heb ik het zo goed begrepen?
De heer Wilders (PVV):
Het is niet aan de orde. Dat deel had u goed begrepen.
Voorzitter. Voor mensen die er nog aan zouden twijfelen, het schip van de premier, het schip van dit kabinet,
het schip van Mark is ook ons schip. Het vaart woelige baren tegemoet. Alle hens aan dek, want de golven zullen
hoog zijn en de stormen hevig. Wat ons in deze onzekere tijden kracht moet geven, is dat wij geen gewoon land
zijn, en dat onze geschiedenis haar gelijke niet kent. Wij
zijn Nederlanders. Wij hebben altijd vertrouwd op onze eigen kracht, met onze vlag in top. Wij zijn niet bang voor
de toekomst, maar wij zijn bereid om op alle zeeën te varen. Geen golf is ons te hoog. Mijn fractie is trots daarvan
deel te mogen uitmaken.

Mevrouw Sap (GroenLinks):
Voorzitters. Dit is niet een tijd voor boekhouders, maar
voor staatslieden die niet vastzitten in het dogma dat de
staatsschuld de oorzaak is van alle problemen. Visie en
moed van een daadkrachtige minister-president zijn nu

22 september 2011
TK 3

3-4-76

Sap
nodig om niet dezelfde fouten te maken als in het verleden zijn gemaakt. Toen Colijn in de jaren dertig de economische recessie trachtte te bestrijden, staarde hij zich
blind op het terugdringen van zijn begrotingstekort. Hij
bezuinigde dat het een aard had, en de afloop is bekend:
de economie en de samenleving klapten compleet in elkaar.
Het Centraal Planbureau schrijft in de Macro Economische Verkenning: mocht de schuldencrisis verder uit de
hand lopen, dan moeten de fouten uit de jaren dertig niet
herhaald worden. Ik heb de minister-president gevraagd
te leren van het verleden en niet opnieuw in deze val te
trappen. Gezonde overheidsfinanciën zijn cruciaal, maar
daarvoor zijn niet alleen bezuinigingen nodig, maar ook
structurele hervormingen, die de minister-president taboe
heeft verklaard, hetzij omdat hij er zelf niet voor voelt, zoals de hypotheekrenteaftrek en de kilometerheffing, hetzij
omdat zijn gedoogpartner deze blokkeert, zoals de hervorming van de arbeidsmarkt of de vergroening van de economie.
Juist nu is het cruciaal om structurele maatregelen te
nemen die het groeivermogen van onze economie en onze samenleving versterken. Pak de woningmarkt aan, trek
de arbeidsmarkt vlot door het ontslagrecht en de WW te
moderniseren en werk te creëren. Maak arbeid goedkoper en belast in ruil daarvoor vervuiling. Zorg ervoor dat
mensen de regie kunnen pakken over hun eigen leven.
Maak mensen sterker. Het zijn precies deze cruciale hervormingen die op het lijstje van 17 van het kabinet node
ontbreken. De minister-president gelooft nog steeds dat
de financiële sector zichzelf wel gaat reguleren, alsof die
hele crisis nooit heeft plaatsgevonden.
Wij zien ook in dit debat dat het kabinet zich langzaam
maar zeker ontworstelt aan de wurggreep van zijn gedoogpartner wat betreft Europa. Dat is bittere noodzaak.
Onze economie is afhankelijk van die van onze Europese
partners. Daarom zal het kabinet nog meer moeten doen,
de retoriek van zijn Zorbafobe gedoogpartner ten spijt. De
schuldencrisis moet de kop worden ingedrukt. Wij moeten daarvoor nu de politieke slagkracht van de Europese
Unie versterken, evenals de democratische controle daarop. Hoe sneller wij dit alles doen, des temeer de belastingbetaler uiteindelijk wordt gespaard.
Gisteren en vandaag waren wij opnieuw getuige van
een nieuwe ronde stoerdoenerij van de heer Wilders.
Het was een onsmakelijke vertoning. Ik keek naar het vak
CDA'ers, met hun plaatsvervangende schaamte. En ik
keek naar vak-K, waar de bewindslieden het lachen stilaan
verging. Hoe lang, zo vraag ik de minister-president, gaat
hij de schofferingen aan zijn adres nog wegwuiven? Mijn
gedachten gingen, net als die van de heer Slob, terug
naar de brief die Ab Klink vorig jaar schreef aan Bleker en
Verhagen. In dit debat kunnen wij concluderen hoe pijnlijk
zijn gelijk is. Klink voorspelde dat de heer Wilders vol op
het orgel zou gaan. Wij hebben vandaag en gisteren gehoord hoe vals dat klinkt. Klink schreef ook: voortdurend
zal het CDA worden uitgedaagd op zijn christelijke grondslag en democratische motieven en zal het afstand moeten nemen van de PVV. Klink had gelijk en trok indertijd
al de conclusie. Ik ben heel benieuwd hoe veel CDA'ers
daar nu ook zo over denken. Ik zou de CDA-fractie dit willen voorhouden: deze zelfverkozen kwelling duurt net zo
lang als u zelf toelaat.
Ik kom toe aan mijn moties. De minister-president geeft
hoog op van een "green deal", die wij niet kennen. Dat
praat lastig. Intussen weten wij wel dat de natuur wordt

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

opgeofferd en dat er druk wordt gewerkt aan kolen- en
kerncentrales. De doelen voor het aandeel schone energie
worden op geen stukken na gehaald. Ik zeg u: in landen
om ons heen wordt er goudgeld verdiend met schone
energie. Het kabinet laat dat groene goud liggen. Het minste is toch wel, dat de rijksoverheid zelf het goede voorbeeld geeft. Daarom dien ik de volgende motie in.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het regeerakkoord stelt dat we voor de
energievoorziening minder afhankelijk moeten worden
van andere landen, hoge prijzen en vervuilende brandstoffen;
overwegende dat de regering daarin een voorbeeldrol
kan vervullen;
verzoekt de regering om zonnepanelen te installeren op
de daken van rijksgebouwen die daarvoor geschikt zijn of
om die daken aan (energie)bedrijven te verhuren, zodat
zij zonnepanelen op de daken van rijksgebouwen kunnen
plaatsen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Sap, Cohen,
Pechtold, Thieme en Roemer.
Zij krijgt nr. 19 (33000).

Mevrouw Sap (GroenLinks):
Voorzitter. Hoe hard de gevolgen van de bezuinigingen
in eigen land ook mogen aankomen, voor mijn fractie is
het niet acceptabel dat ons begrotingstekort wordt afgewenteld op de mensen die echt niets te missen hebben.
0,7% van het bruto nationaal product naar ontwikkelingssamenwerking is de ondergrens van beschaving. Daarom,
als steun in de rug voor de heer Van Haersma Buma, dien
ik de volgende motie in.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat internationaal is afgesproken dat landen minimaal 0,7% van het bnp uitgeven aan ontwikkelingssamenwerking volgens de criteria opgesteld door de
OECD voor Official Development Assistance (ODA);
verzoekt de regering, deze kabinetsperiode vast te houden aan de internationale afspraken en minimaal 0,7%
van het bnp uit te geven aan ontwikkelingssamenwerking
volgens de criteria opgesteld door de OECD voor Official
Development Assistance (ODA);

22 september 2011
TK 3

3-4-77

Sap
verzoekt de regering tevens, te pleiten voor handhaving
van de 0,7%-norm in de Europese begroting, en andere
EU lidstaten aan te spreken 0,7% van hun eigen bnp uit te
geven aan ontwikkelingssamenwerking,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Sap en Slob.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 20 (33000).

Mevrouw Sap (GroenLinks):
GroenLinks zou GroenLinks niet zijn zonder, tot slot, een
motie over economische zelfstandigheid van vrouwen.
Met de bezuinigingen op de kinderopvang komt het punt
naderbij dat steeds meer vrouwen in dit land het zich niet
meer kunnen permitteren om te werken en weer veroordeeld worden tot het aanrecht. Wij betreuren dat zeer. We
vinden het ook zeer jammer om te constateren dat het
uitgerekend dit kabinet is, met deze liberale minister-president, die geen enkele ambitie meer lijkt te hebben om
meer vrouwen economisch zelfstandig te laten zijn. Daarom dien ik de volgende motie in.

zijn. Ik herhaal wat ik eerder heb gezegd: waar wij het mogelijk en verantwoord vinden, zullen wij dit kabinet ook
steunen. Dit land heeft nu geen aftredende, maar optredende politici nodig, al heb ik wel zo mijn gedachten over
de houdbaarheid van de constructie waar deze coalitie
voor heeft gekozen, maar dat terzijde.
Er is wel een aantal zaken dat wat ons betreft anders
moet. Ik heb met nadruk aandacht gevraagd voor de aanpak van de schuldencrisis. Ik heb aangegeven dat het
goed is dat het kabinet aandacht heeft voor de oplopende
schulden bij de overheid – dat gaat heel hard, ik heb net
nog even gekeken op de schuldenteller en er is weer heel
wat bijgekomen sinds vanmorgen – maar ook bij de banken en bij particulieren. Wij hebben ons plan gepresenteerd. Ik heb in de schriftelijke beantwoording gelezen dat
het kabinet daar sympathie voor heeft en op onderdelen
ook verder met ons in gesprek wil over hoe we dat kunnen oppakken. Ik heb er een onderdeel uitgehaald, waarvan we denken dat je daar ook niet vroeg genoeg mee
kunt beginnen, namelijk de grote schulden waar studenten mee te maken hebben en waar de studentenorganisatie ISO ook voor gewaarschuwd heeft. Daarover dien ik de
volgende motie in.
Motie
De Kamer,

Motie

gehoord de beraadslaging,

De Kamer,

constaterende dat het aantal studenten met schulden
sinds 2003 is verdubbeld tot ruim 100.000 studenten en
dat de hoogte van de schulden sinds 2004 met 80% is toegenomen tot bijna € 15.000;

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het kabinet het streefcijfer voor de economische zelfstandigheid van vrouwen heeft losgelaten;
overwegende dat de economische zelfstandigheid in het
belang is van vrouwen, hun kinderen en de samenleving;
verzoekt de regering, een actieplan op te stellen met
maatregelen om de economische zelfstandigheid van
vrouwen te vergroten,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Sap, Cohen en
Pechtold. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 21 (33000).

De heer Slob (ChristenUnie):
Voorzitter. Dit hadden de politieke beschouwingen moeten zijn over de grote problemen waar ons land mee te
maken heeft, de financiële crisis die als een donkere wolk
boven ons land hangt, de aanpak van de eurocrisis en de
gevolgen van de bezuinigingen voor de mensen in het
land. Ik constateer dat we het ook over deze onderwerpen
hebben gehad. Ik bedank de minister-president voor zijn
beantwoording in eerste termijn. Die heeft hij gedaan met
de voor hem kenmerkende ontspannenheid. Dat waardeer ik, al kan een mens ook wel eens wat te ontspannen

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

overwegende dat organisaties als het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO) en het Nibud de ernst van de schuldenproblematiek onder studenten onderschrijven en onder andere om maatregelen vragen tegen de laagdrempeligheid van het bij lenen en voor een betere voorlichting;
overwegende dat door het inzetten op preventie van
schulden de overheid kosten op onder andere de schuldhulpverlening en de WWB kan besparen;
van mening dat studenten in de toekomst door het sociaal leenstelsel masterfase nog meer geld zullen lenen, zodat het belang van een goede omgang met geld door studenten steeds groter wordt;
verzoekt de regering om de schuldenproblematiek onder
studenten in kaart te brengen;
verzoekt de regering voorts, aansluitend met gerichte
voorstellen te komen om de schuldenproblematiek onder
studenten te beperken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Slob en Sap.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 22 (33000).

22 september 2011
TK 3

3-4-78

Slob

De heer Slob (ChristenUnie):
Voorzitter. Ik heb ook het belang benadrukt van het echt
toewerken naar een meer duurzame economie, en dat
gaat verder dan alleen duurzame innovaties bij het bedrijfsleven. Het gaat ook om een goede omgang met
mensen, het gaat erom, ervoor te zorgen dat zo veel mogelijk mensen aan het werk kunnen. Ik had in de Miljoenennota gelezen dat het kabinet vond dat de lasten op arbeid wel heel erg hoog zijn. Ik heb helaas geconstateerd
dat in de Miljoenennota geen maatregelen zijn getroffen
om daar iets aan te doen. Daarom hebben we een motie
voorbereid, inclusief de financiële dekking. Omdat ik echter weet dat de kans dat een coalitiepartij mij zou steunen als ik de dekking alleen uit mijn eigen tegenbegroting zou halen, niet erg groot is, hebben we ook eventjes gekeken naar de financiële onderbouwingen van de
verkiezingsprogramma's van onze collega's die in de coalitie zitten. We zijn bij het CDA begonnen en daar ook bij
gebleven, omdat daar een paar maatregelen in stonden
die heel goed als dekking zouden kunnen gelden voor het
omlaaghalen van de lasten voor arbeid. Dat heeft tot de
volgende motie geleid.

De heer Slob (ChristenUnie):
Ik constateer met genoegen dat bij de CDA-fractie de handen gretig omhooggaan. Ik hoop dat straks bij de stemming ook terug te zien.
Namens mijn fractie heb ik ook aandacht gevraagd
voor jeugd en gezin. Voor het vorige kabinet was dit een
belangrijk aandachtspunt. Dat kabinet onderstreepte het
belang van het gezin. Dat kwam ook tot uitdrukking in de
presentatie van het kabinet. Niet alleen de leden van het
kabinet brachten dat tot uiting, maar het was ook te merken aan het beleid. Ik blijf het teleurstellend vinden dat
daarin onder dit kabinet nu helaas behoorlijk de klad is
gekomen. Wij hebben het kabinet wat materiaal gegeven
in de vorm van onze nota over jeugd en gezin, om de leden van het kabinet op dit punt weer wat scherp te stellen. Ik heb de minister-president gevraagd om de grote
waarde van het gezin te benadrukken, zoals zijn collega
David Cameron in Groot-Brittannië heeft gedaan. Ik heb
onze minister-president dat echter niet horen doen. Misschien volgt dat nog in de tweede termijn van de regering. Om het kabinet op dit punt scherp te houden, dien ik
de volgende motie in.

Motie

Motie

De Kamer,

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

gehoord de beraadslaging,

overwegende dat het juist nu van belang is om de lasten
op arbeid te verlagen, in het bijzonder voor middeninkomens;

constaterende dat ouders door de kinderbijslag en het inkomensafhankelijke kindgebonden budget een tegemoetkoming ontvangen in de kosten van kinderen, zodat er
geen financiële belemmering is voor gezinsvorming;

overwegende dat vormen van vergroening goede mogelijkheden kunnen bieden om deze verlaging te bekostigen,
zoals die bijvoorbeeld ook terug te vinden zijn in de financiële onderbouwing van het verkiezingsprogramma van
het CDA, te weten:
- het omzetten van de verpakkingenbelasting in een vereenvoudigde CO2-productenbelasting met een bredere
grondslag;
- het verhogen van vooral de hogere schijven van de
energiebelasting op aardgas;
- het invoeren van een leveranciersverplichting voor
duurzame energie;
verzoekt de regering, het tarief in de tweede schijf van de
loon- en inkomstenheffing te verlagen en de daarvoor benodigde dekking te vinden in bovengenoemde maatregelen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Slob, Cohen,
Pechtold, Roemer en Sap.
Zij krijgt nr. 23 (33000).

van mening dat de kinderbijslag ook in de toekomst het
fundament onder de inkomenssteun voor gezinnen moet
blijven;
van mening dat de kinderbijslag en het kindgebonden
budget bij bezuinigingen zo veel mogelijk moeten worden
ontzien;
verzoekt de regering, de bezuiniging op de kinderbijslag
en voor zover mogelijk de bezuiniging op het kindgebonden budget ongedaan te maken en daartoe de middelen
te vinden in een nieuwe systematiek van vaststelling en
inning van alimentatie door het LBIO,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Slob en Van der
Staaij. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 24 (33000).

De heer Slob (ChristenUnie):
Dit is weer een in financieel opzicht gedekte motie. Wij
kunnen daarmee heel goede dingen doen. Ik waardeer het
overigens dat het kabinet wat ik noemde de "tweekindpolitiek" heeft losgelaten bij het kindgebonden budget. Dit

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

22 september 2011
TK 3

3-4-79

Slob
leidt wel tot verdunning, maar is ook een eerste stap. Met
het aannemen van deze motie kan de ontbrekende stap
ook worden gezet. Hiermee wordt het voorstel van het kabinet om de kindregelingen op deze wijze aan te tasten,
gewoon gerepareerd.
Dit debat is helaas voor een deel overschaduwd door
soms harde woordwisselingen. Ik heb daarvoor persoonlijk het woord beschamend gebruikt. Daarmee heb ik mijn
eigen gevoelens daarbij weergegeven. Ik moest denken
aan het Bijbelboek Jakobus. Daaruit hebben wij in de afgelopen weken thuis gelezen. In hoofdstuk 3 van dat Bijbelboek wordt gewaarschuwd voor de scherpte van een
klein orgaan in de mond van gemiddeld 4,28 cm. Dat orgaan heet de tong. "Bedenk eens hoe een kleine vlam een
enorme bosbrand veroorzaakt", zo lezen wij in Jakobus. Ik
denk dat wij ons daarvan allemaal rekenschap moeten geven. Ik richt mij hierbij niet tot één persoon, maar tot ons
allen. Wij moeten dat ook tot uitdrukking brengen in de
wijze waarop wij ons presenteren. De Kamer en de regering weten daarbij bovendien dat wij in dit land een enorme voorbeeldfunctie hebben. Het hoofdstuk eindigt met
een prachtig vers dat ik de aanwezigen niet wil onthouden. "Gerechtigheid groeit waar vrede is, en wie vrede
zaait, zal gerechtigheid oogsten." Laten wij ons dat allemaal op het hart binden.

De heer Van der Staaij (SGP):
Voorzitter. Ik dank de minister-president voor zijn beantwoording. Dit was een levendig debat. Soms had het best
wat minder levendig mogen zijn.
Voor een antwoord op de vraag wat je kunt zeggen van
een bevriend staatshoofd moest ik denken aan hoe in
vroeger tijden de normen van wat in de Kamer gezegd
mocht worden soms wat strakker waren. In 1962 werd
mijn verre voorganger Van Dis op zijn vingers getikt door
de voorzitter toen hij president Soekarno van Indonesië
een leugenaar noemde. Er staan nog keurig stippeltjes
in de Handelingen. Toen was de vraag wat wel mocht.
Als je de Handelingen terugleest, zie je dat hij vervolgens
Soekarno wel "een onderontwikkelde semi-intellectueel"
mocht noemen …
Je kunt discussiëren over wat wel mag en wat niet,
maar dat kan heel ingewikkeld worden. Toch is het eigenlijk soms ook heel eenvoudig. Wij allen in de Kamer zouden iedereen in het land, ook alle kinderen, moeten willen aanmoedigen om de debatten te volgen. Als dat niet
helemaal meer kan, zijn we niet langer op de goede weg.
Anders moeten we namelijk bijna zeggen, gezien de normen van de Kijkwijzer en gezien de filmpjes waarover het
vanmiddag ging, dat de uitzending van het debat naar de
avond verschoven moet worden.
Vorige week donderdag hadden we ook een turbulente vergaderavond. Toen zei collega Timmermans: ze dronken een glas, ze deden een plas en alles bleef zoals het
was. Hij legde deze wijsheid in de mond van de heer Van
Mierlo. Zoals wel vaker het geval is, begint ook de wijsheid niet in de jaren 60, maar gaat terug op eeuwen daarvoor. De Grote Vergadering van de Republiek der Verenigde Nederlanden begon in november 1716 en duurde
maar liefst tot september 1717. 34 afgevaardigden waren
bijeen in de Trêveszaal met als doel de treurige toestand
van 's lands financiën te verbeteren. Men vergaderde en
vergaderde, tien maanden lang, maar het resultaat was
nihil. Het was een totale mislukking. Toen kwamen er voor

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

het eerst spotdichten en pamfletten met daarin de opmerking dat alles bleef zoals het was. Als we het daartegen afzetten, vind ik dat wij toch wel een stap vooruit hebben
gezet. Met de discussies van de afgelopen tijd en in de
meer dan tien maanden die nu zijn verstreken is wél een
serieus begin gemaakt met het aanpakken van de treurige
staat van 's lands financiën.
De SGP heeft zich steeds gecommitteerd aan de bezuinigingsdoelstellingen. Niet aan de exacte invulling ervan,
maar wel aan de noodzaak en de urgentie om de staatsfinanciën op orde te brengen. Dat kleurt ook de manier
in waarop wij tegen de voorstellen van het kabinet aankijken. De bezuinigingsdoelstellingen nemen wij serieus,
maar wij vinden het ook van belang om open ogen, open
oren en een warm hart te laten spreken voor mensen die
in een kwetsbare positie verkeren. We moeten altijd goed
opletten hoe de maatregelen uitpakken. Daarop zullen we
ook in de debatten over de verschillende maatregelen blijven terugkomen.
Niet alles bleef zoals het was in de begroting. Heel veel
wel, maar wij zijn in ieder geval dankbaar voor de kleine
punten die voor ons betekenisvol zijn en waarvoor wel
een wijziging is aangekondigd. We zijn dankbaar voor de
positieve reactie betreffende het kindgebonden budget.
De stop voor het derde kind gaat eraf, althans, daar is positief op gereageerd. We zijn ook tevreden met de toezegging om heffing naar draagkracht te betrekken bij het
nieuwe fiscale stelsel. Daar zullen we zeker ook bij de algemene financiële beschouwingen op terugkomen.
Het bespaart ons een motie dat de minister-president
zich bereid heeft getoond om ook terug te komen op de
positie van de mantelzorger en om de pijnpunten op dit
vlak in beeld te brengen.
Op een punt wil ik nog wel een motie indienen. Dit betreft de rol van maatschappelijke organisaties.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat maatschappelijke verankering van
maatschappelijke organisaties belangrijk is, wat onder
meer blijkt uit het genereren van eigen inkomsten en de
betrokkenheid van vrijwilligers;
overwegende dat door eigen inkomsten van maatschappelijke organisaties eveneens het maatschappelijke bereik
van deze organisaties vergroot wordt;
verzoekt de regering, binnen de gegeven financiële kaders het subsidiebeleid voor maatschappelijke organisaties een positieve prikkel op te nemen voor organisaties
die een zeker percentage eigen inkomsten weten te genereren;
verzoekt de regering tevens, te bezien waar de regeldruk
en verantwoordingsplichten voor maatschappelijke organisaties verlicht kan worden,
en gaat over tot de orde van de dag.

22 september 2011
TK 3

3-4-80

Van der Staaij
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Staaij,
Blok, Van Haersma Buma en Slob. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 25 (33000).

De heer Van der Staaij (SGP):
Voorzitter. Tot slot. Dit betekent dat we niet alleen spreken over kapitaal in harde euro's, maar ook over het sociaal kapitaal van de samenleving: de gezinnen – een punt
waaronder de heer Slob zojuist terecht een streep zette –
en de maatschappelijke organisaties.
Naast het sociale kapitaal blijft het van belang om
steeds oog te hebben voor het morele kapitaal van de samenleving. Laat ik het morele kapitaal van de samenleving nu eens verwoorden met een citaat van de minister-president zelf in zijn hoedanigheid van VVD-fractievoorzitter in 2008 bij een liberale beginselenverklaring
waarin hij sprak over de identiteit van Nederland "die mede gevoed wordt door christelijke waarden als vergeving,
rechtvaardigheid, hoop en adagia als: doet gij bij een ander niet wat gij niet wil dat bij u geschiedt, en heb uw
naasten lief als uzelf." Dat moreel kapitaal kunnen we niet
met wetten en regels afdwingen, maar ik spreek hier wel
de wens uit dat dat moreel kapitaal bij kabinet en samenleving zichtbaar wordt.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter. Ik bedank de premier voor de beantwoording
in eerste termijn. Ik heb moeten vaststellen dat het kabinet dieren, natuur, milieu en klimaat heeft ingedeeld onder het kopje overige zaken binnenland. Het is mij in de
eerste termijn van de minister-president duidelijk geworden dat hij het liever heeft over de "economische hoofdstructuur" dan over de "ecologische hoofdstructuur". Dat
is een enorme vergissing.
De heer Rutte, die in 2008 nog stelde met de VVD een
groen-rechtse koers te zullen varen, maakt als premier
alleen het tweede deel van die belofte waar. Mogelijk is
dit de begroting waar sommige rechtse mensen hun vingers bij aflikken; groene mensen herkennen zich hier op
geen enkele wijze in. Ik begrijp dat de premier andere
zorgen heeft, nu de AEX gesloten is met een verlies van
4,44%. In Parijs liepen de verliezen zelfs op tot 5,25%. Wall
Street staat op dit moment op een verlies van 4% en "as
we speak" loopt dat verlies verder op. Niet dat het mij bovenmatig boeit hoe de ontwikkelingen in de casino's van
het grote geld ervoor staan, maar misschien kan dit helpen de aandacht van de minister-president even te krijgen.
Er is paniek op de financiële markten. De Rabobank rekent inmiddels een negatieve rente aan bedrijven die hun
geld bij die bank in veiligheid willen stellen omdat ze andere banken niet meer durven te vertrouwen. Je moet dus
betalen om je geld op een veilige bank te kunnen zetten.
Dat is de omgekeerde wereld. De banken zijn wereldwijd
terug in de gevarenzone, zo heeft het IMF zojuist bekendgemaakt. ING heeft 30% van de Italiaanse schuldpapieren afgestoten om zijn risico's te beperken. De lading is
gevaarlijk aan het schuiven. Dat is af te lezen van de gezichten van de Europese regeringsleiders. Onze altijd zo
olijke minister van Financiën ziet er vaak uit alsof hij zelf

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

ook niet meer gelooft dat het goed komt. Ik ken hem als
een heel olijke minister, maar ik zag hem laatst toch heel
serieus een beetje wit wegtrekken. Als er dan gelachen
wordt, is het vaak als een boer met kiespijn.
Het is de hoogste tijd om over te schakelen naar wat
van echte waarde en wat ook waardevast is: de positie
van dieren, natuur en milieu en ons klimaat. Die onderwerpen zijn van groter belang dan de troonrede en de
beantwoording van de minister-president doen vermoeden. Ze zijn van levensbelang voor ons allen, voor het leven dat komende generaties al dan niet kunnen hebben
op deze planeet, maar het beleid lijkt beheerst te worden door roofbouw en opportunisme. Het kabinet maakt
op geen enkele wijze duidelijk op welke wijze het ons klimaat, onze natuur, de leefomstandigheden van dieren en
de verdeling van voedsel en grondstoffen op een eerlijke
manier wil regelen.
Ik wil daarom de volgende moties indienen.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het Planbureau voor de Leefomgeving
(PBL) stelt dat het afschaffen van milieuschadelijke subsidies in de sectoren energie, verkeer en landbouw een bezuiniging kan opleveren van 4,5 mld. tot 5,5 mld. en tegelijkertijd zorgt voor een schoner milieu en een gelijk speelveld tussen de koplopers en achterblijvers qua verduurzaming;
constaterende dat de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) de afschaffing van
deze subsidies bepleit;
verzoekt de regering, binnen drie maanden met voorstellen te komen om deze milieuschadelijke subsidies af te
schaffen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Thieme en Sap.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 26 (33000).
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de kabinetsplannen voorzien in het verkleinen van de Nederlandse natuur met een gebied zo
groot als de provincie Utrecht;
overwegende dat een dergelijke verkoop leidt tot ongewenste versnippering van natuurgebieden met alle gevolgen van dien;

22 september 2011
TK 3

3-4-81

Thieme
verzoekt de regering, af te zien van de verkoop van natuurgebieden totdat onafhankelijk ecologisch onderzoek
heeft vastgesteld dat hierdoor geen natuurwaarden verloren gaan,

verzoekt de regering, de bezuinigingen op het natuurbudget op te schorten,

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Thieme, Sap,
Roemer en Cohen. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 29 (33000).
Mevrouw Thieme, u bent door uw spreektijd heen.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Thieme, Sap,
Roemer en Cohen. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 27 (33000).
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Duitse regering 100 mld. investeert
in duurzame energie;
constaterende dat Siemens als een van de marktleiders
op het gebied van kernenergie heeft besloten zich terug te
trekken uit kernenergie;

en gaat over tot de orde van de dag.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter. Ik heb nog twee moties.
De voorzitter:
U moet uw moties indienen binnen uw vijf minuten
spreektijd.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik beperk mij tot het indienen van twee moties. Is dat
goed?
De voorzitter:
Eigenlijk niet.

constaterende dat het kabinet miljoenen heeft gereserveerd voor de ontwikkeling van een nieuwe kerncentrale;

Mevrouw Thieme (PvdD):
Maar in mijn eerste termijn heb ik niet mijn volledige vijftien minuten gebruikt.

overwegende dat de ontwikkelingsfabriek voor zonnecelfolie Helianthos moet sluiten bij gebrek aan investeerders;

De voorzitter:
Daarmee hebt u een punt.

overwegende dat Nederland gebaat is bij duurzame en innovatieve bedrijven als Helianthos;

Motie

van mening dat de regering niet kernenergie, maar duurzame energie moet ondersteunen;
verzoekt de regering, een doorstart van Helianthos te faciliteren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Thieme, Sap en
Roemer. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 28 (33000).

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat in goed functionerende ecosystemen
weinig kosten hoeven te worden gemaakt voor beheer;
constaterende dat de beheerskosten van natuur voor een
belangrijk deel veroorzaakt worden door de veehouderij
(mest en ammoniak);
verzoekt de regering, met een plan te komen om beheerskosten terug te dringen door aantasting van de natuur
aan te pakken bij de bron,

Motie

en gaat over tot de orde van de dag.

De Kamer,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Thieme, Sap,
Roemer, Cohen en Pechtold.
Zij krijgt nr. 30 (33000).

gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de Nederlandse natuur een van de
grootste waarden vertegenwoordigt in ons land;
constaterende dat het kabinet heeft aangegeven 72% op
het natuurbudget te korten in de periode tot 2016;
overwegende dat een dergelijke bezuiniging tot onomkeerbare schade zal leiden aan kwetsbare natuurgebieden;

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter. Mijn laatste motie. De voormalig fractievoorzitter van de VVD zei in 2009: "Ik heb altijd grote moeite gehad met de bio-industrie, met dat stapelen van varkens op mensonwaardige manier". De gedoogpartner van
dit kabinet wil geen megastallen. Daarom lijkt mij dit een
vruchtbare motie.

22 september 2011
TK 3

3-4-82

Thieme
heid, die zich geuit heeft in heel veel voorstellen op het
terrein van de gezondheidszorg. Dat wilde ik graag rechtzetten.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering, een einde te maken aan het stapelen van dieren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Thieme. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 31 (33000).
De voorzitter:
Hiermee zijn we gekomen aan het eind van de tweede termijn van de Kamer. Op verzoek van de minister-president
schors ik een klein halfuur.
De vergadering wordt van 20.50 uur tot 21.17 uur geschorst.

Minister Rutte:
Voorzitter. Ik zal een paar opmerkingen maken voordat ik
op de moties kom. Er zijn niet heel veel vragen meer gesteld, maar ik zal een paar reacties geven. Ik begin met de
heer Slob. Hij zei terecht dat er op het punt van het manifest voor jeugd en gezin nog een nadere reactie zou komen. Kortheidshalve stel ik voor dat het kabinet bij de verschillende begrotingsbehandelingen op deze voorstellen
terugkomt. Dat lijkt mij het beste en dat zullen wij uit onze
hoek bevorderen.
Ik dank de heren Van Haersma Buma, Blok en Wilders
voor hun bijdragen, waarin ik de ferme wil merk om van
deze politieke samenwerking een succes te maken. Dat is
belangrijk, gezien de wat knetterende afronding van de
eerste termijn.
Ik wil nog iets zeggen tegen de heer Roemer. Hij zei: af
en toe heb je een stevig debat op de inhoud en ik houd
daarvan; je hebt uiteraard ideologische verschillen, maar
het blijft wel van belang vanuit de feiten te praten. Ik liet
mij een beetje meeslepen en probeerde de heer Roemer
uit de tent te lokken met de vraag hoe de SP de zorgkosten dan onder controle wil krijgen. Geleidelijk aan ontstond het beeld dat de SP daarvoor nooit voorstellen had
gedaan. Dat is niet waar. De SP heeft heel veel voorstellen gedaan op het terrein van de zorg, al waren het voorstellen die ik vaak hartstochtelijk niet steunde. De SP heeft
ook veel voorstellen gedaan – ook dat moet gezegd worden – om overeenkomstig de visie van de partij de kosten
van de zorg te beteugelen. Daarin heb ik de SP onrecht
aangedaan. Ik zag mevrouw Kant eerder vandaag in de loge zitten. Als eenvoudige oppositiefractievoorzitter heb
ik onder haar leiding – dat mag ik zo wel zeggen, want zij
was de leider van de oppositie – een aantal jaren mogen
functioneren. Ik bewaar daaraan de beste herinneringen.
Wij waren het heel vaak met elkaar oneens, al waren wij
het ook een aantal keer zeer met elkaar eens. Wij hebben
vaker dan verwacht mag worden aan dezelfde kant van
het touw getrokken. Ik heb het grootst mogelijke respect
voor haar, zeker ook vanwege haar enorme betrokken-

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De heer Roemer (SP):
Ik dank de premier oprecht voor deze woorden.
Minister Rutte:
Voorzitter. Ik ga nu in op de ingediende moties. In de motie-Cohen c.s. op stuk nr. 4 wordt de regering verzocht,
als doelstelling de verbetering van de kans op participatie
centraal te stellen bij alle grote stelselwijzigingen. Ik ontraad aanname van deze motie. Er is wel een samenhang
met de moties op de stukken nrs. 8 en 14, dus ik kom er
straks nog op terug, maar ik ontraad deze motie specifiek.
Wij compenseren geen individuele gevallen; daarvoor
is de bijzondere bijstand. De inkomensgevolgen komen
ieder jaar terug in de SZW-begroting en in de uitwerking
van het koopkrachtbeeld. Voorstellen van de regering zijn
gericht op betere, houdbare stelsels. Participatie is daarbij
een belangrijk zijlicht, maar is niet het hoofddoel van de
stelselwijzigingen.
In de motie-Cohen c.s. op stuk nr. 5 wordt de regering
verzocht, de pgb-maatregelen met een jaar uit te stellen.
Ik kan niet anders dan deze motie ontraden. De ontwikkelingen, vooral de stijging van de uitgaven, noodzaken nu
een ingreep op de groeicurve. De huidige pgb-houders
merken de gevolgen pas in 2014. De staatssecretaris heeft
al maatregelen aangekondigd en genomen om de overgang voor nieuwe cliënten goed te laten verlopen.
In de motie-Cohen c.s. op stuk nr. 6 wordt de regering
verzocht, vooralsnog af te zien van de introductie van de
huishoudinkomenstoets. Dat slaat onmiddellijk een dekkingsgat in de financiële onderbouwing van de Miljoenennota. Daarnaast is het kabinet van mening dat het voorstel inhoudelijk wenselijk is, dus ik ontraad aanname van
de motie.
In de motie-Cohen/Roemer op stuk nr. 7 staat dat de regering sluipenderwijs bezig is de ontslagbescherming aan
te tasten. Dat is niet het geval. Er is een aantal wijzigingen
doorgevoerd binnen de huidige ontslagregels. Dat is dus
compatibel met de afspraken binnen de samenwerking
van de drie partijen over het niet raken aan het ontslagstelsel. Ik ontraad aanname van de motie.
De motie op stuk nr. 8 behandel ik graag in combinatie
met de motie op stuk nr. 14. In de motie-Roemer c.s. op
stuk nr. 8 wordt de regering verzocht, een plan te maken
om een substantieel aantal mensen met een arbeidsbeperking in dienst van reguliere werkgevers te krijgen. In
de motie-Van Haersma Buma c.s. op stuk nr. 14 wordt de
regering verzocht, in overleg met sociale partners te komen tot concrete en ambitieuze afspraken.
Het is mij bekend dat er op dit moment hard wordt gewerkt, door werkgevers maar ook door mensen in deze Kamer, om op dit punt zaken te bereiken. Ik verzoek
de indieners van beide moties om die een paar weken
aan te houden en even de kans te geven om het potje dat
staat te koken, tot een succes te laten komen. Het is mijn
overtuiging dat wij positief verrast zullen zijn door de uitkomst van de gesprekken. Omdat ik daarvan overtuigd
ben, vind ik het zonde om bijvoorbeeld bij werkgevers irritaties op te roepen door deze moties aan te nemen. De
moties helpen nu niet, want het gaat de goede kant op.
Mocht ik echter ongelijk hebben en het niet zo blijkt te
zijn, dan kunnen de moties uiteraard alsnog in stemming

22 september 2011
TK 3

3-4-83

Rutte
komen. Het ziet ernaar uit dat een van de moties het dan
wel haalt, gezien de ondertekening ervan.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik ben op zichzelf gevoelig voor overleg, hoewel de motie
op stuk nr. 14 niet voor niks is ingediend. Het doel daarvan houdt ons namelijk zeer bezig. Ik ben echter bereid
om de motie aan te houden als wij in ieder geval voor de
begrotingsbehandeling van Sociale Zaken en Werkgelegenheid worden geïnformeerd over de voortgang van het
proces, zodat het daarbij eventueel aan de orde kan komen.
Minister Rutte:
Ja, dat zeg ik toe.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dan houd ik mijn motie aan.
De voorzitter:
Op verzoek van de heer Van Haersma Buma stel ik voor,
zijn motie (33000, nr. 14) aan te houden.
Daartoe wordt besloten.
De heer Roemer (SP):
Kan de premier ongeveer aangeven wat hij met een aantal weken bedoelt?

Minister Rutte:
Ik vermoed dat wij over twee weken heel veel meer weten. Als de heer Roemer twee weken geduld heeft, zijn wij
volgens mij een heel eind.
De heer Roemer (SP):
Dan houd ik mijn motie aan.
De voorzitter:
Op verzoek van de heer Roemer stel ik voor, zijn motie
(33000, nr. 8) aan te houden.
Daartoe wordt besloten.
De heer Cohen (PvdA):
Ik heb nog een vraag aan de premier over de motie op
stuk nr. 4. Daarin wordt de regering verzocht als doelstelling de verbetering van de kans op participatie centraal te
stellen. Heeft de premier bezwaar tegen die doelstelling?

Minister Rutte:
De hoofddoelstelling is het realiseren van houdbare stelsels, op een sociaal verantwoorde wijze. Het hoofddoel
is niet om de participatie centraal te stellen – het is een
belangrijk zijlicht maar geen hoofddoel – maar uiteraard
wordt die erin betrokken. Als het een van de effecten
moet zijn, is het al bestaand beleid; dat doen wij al.
De heer Cohen (PvdA):
Staat er dan dus iets in deze motie waarmee de regering
het niet eens is?

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Minister Rutte:
Ik vrees van wel; dat zou zomaar kunnen.
Voorzitter. Ik kom op de motie op stuk nr. 9, waarin de
regering verzocht wordt om bovenop de ingeplande bezuinigingen in het gedoogakkoord geen extra bezuinigingen door te voeren op de zorg en de sociale zekerheid. Ik
kan daar nu geen voorschot op nemen; laten wij hopen
dat het niet nodig is. Ik kan er echter geen voorschot op
nemen en daarom ontraad ik de motie.
In de motie op stuk nr. 10 wordt de regering verzocht
de griffierechten niet te verhogen. Wij hebben daarover
vanmiddag een uitvoerig debat gehad. Ik neem aan dat
men begrijpt dat de regering die motie niet bepaald als
ondersteuning van beleid ziet en de motie dus ontraadt.
Hetzelfde geldt voor de motie op stuk nr. 11, want die
raakt ook een kernpunt van het regeringsbeleid. In die
motie wordt de regering namelijk verzocht om af te zien
van de eigen bijdrage in de curatieve ggz. Ook dat is een
van de zaken die wij vanmiddag hebben bediscussieerd
en ook dat zou tot schade leiden.
Ik ga verder met de motie op stuk nr. 12 van de heer
Van Haersma Buma. Ik vraag de indiener om deze motie
aan te houden. Er komt namelijk een brief van minister
Donner over beide elementen in de motie. Dat moet de
heer Van Haersma Buma plezier doen. De reden daarvan
is dat een van de twee elementen in de motie, namelijk
het rechtstreeks via scholen beschikbaar stellen van middelen voor onderwijshuisvesting, raakt aan het bestuursakkoord dat minister Donner met de VNG heeft gesloten.
Bovendien moeten daarvoor middelen uit het Gemeentefonds worden gehaald. Het houdt niet in dat het niet kan,
maar er zijn afspraken over gemaakt in het bestuursakkoord. Ik wil minister Donner daarom even de kans geven
om de Kamer daarover een brief sturen, zodat het eventueel in stemming brengen van de motie in dat licht bekeken kan worden.
Wij begrijpen heel goed welk punt de heer Van
Haersma Buma in de eerste helft van de motie wil maken over de aanpak van taalachterstand bij nul- tot vierjarigen. Het gaat ons vooral om het tweede punt, namelijk
de voorstellen om middelen voor onderwijshuisvesting
rechtstreeks via scholen beschikbaar te stellen. Zoals het
er nu naar uitziet, raakt dit vrij direct aan het bestuursakkoord. Excuus, ik bedoelde de bestuursafspraken met de
VNG.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik zie dat de heer Pechtold wil zeggen wat ik met mijn motie ga doen.
De heer Pechtold (D66):
Ik vraag me af of de heer Van Haersma Buma dezelfde
vraag heeft.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dat vraag ik me ook af, daarom stel ik de mijne maar. Het
gaat om het doel; het is allemaal zo simpel als wat. Als
ik een motie indien, is dat een oproep van de Kamer aan
de regering om iets te doen. Ik realiseer me ook dat de
minister met de VNG moet overleggen, maar ook hierbij
denk ik: ik dien niet voor niks een motie in; ik wil daadwerkelijk dat het geregeld wordt.
Het aanhouden van de motie vind ik geen punt. Ik
hecht er niet aan de motie in stemming te brengen, ik
hecht aan het doel. Als de minister-president zegt dat dit

22 september 2011
TK 3

3-4-84

Rutte
doel meer in beeld komt door de motie nu aan te houden,
vind ik dat best.
Minister Rutte:
In ieder geval zal het niet "minder meer" in beeld komen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dan is het een deal: ik houd de motie aan tot de behandeling van de begroting van Binnenlandse Zaken. Dan wil
ik echter niet horen dat ik te laat ben en dat het niet meer
kan worden geregeld.
Minister Rutte:
Anders kan ik me voorstellen dat drie vooraanstaande
CDA'ers, mevrouw Van Bijsterveldt, de heer Donner en de
fractievoorzitter van het CDA, ook nog wel even contact
met elkaar hebben.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dan wacht ik de brief af en het mag wat mij betreft ook
een e-mail zijn.
De voorzitter:
Ik blijf daarmee toch moeite houden. Volgens mij zijn het
leden van het kabinet en dienaren van de koning.
Minister Rutte:
Mijn excuses voorzitter, u hebt volkomen gelijk. Ik heb dus
de twee leden van het kabinet genoemd. De heer Donner zal de Kamer nader berichten over de kanttekeningen
die ik heb gemaakt. Het doel komt niet "minder meer" in
beeld.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik moet toch terughoudend zijn. U zult begrijpen dat we in
de fractie even zullen overleggen of we de motie aanhouden of niet. Dit zal voor de stemming blijken.
De heer Pechtold (D66):
De steun van D66 voor deze motie is er met name omdat deze motie voor het onderwijs heel belangrijk is. Het
gaat er namelijk om of we het geld voor onderwijs blijven
reserveren of dat minister Donner er ook andere ideeën
voor heeft. Ik krijg graag een bevestiging van de premier
dat het uitstel niet ertoe leidt dat onderwijsgeld zomaar
ergens anders in de begroting terechtkomt.
Minister Rutte:
Het antwoord hierop is: nee.
De heer Slob (ChristenUnie):
Ik heb ook nog een vraag over deze motie. Deze had ik eigenlijk moeten stellen aan de heer Van Haersma Buma,
maar het kabinet weet ook alle ins en outs van dit onderwerp. Er staat heel nadrukkelijk, zelfs met pen erbij geschreven, dat het gaat om de grote steden. Betekent dit
dat dit ten koste gaat van de scholen op het platteland?
Kan het kabinet daarop een antwoord geven? Nu is de
motie nog niet aangehouden.
Minister Rutte:
Dit is volgens mij een vraag die de heer Slob aan de indiener moet stellen, anders moet ik de motie interpreteren. Ik interpreteer haar zo – ik zie de heer Van Haersma
Buma jaknikken, dus klopt mijn interpretatie – dat er geld
wordt verschoven van kleine naar grote steden.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De heer Slob (ChristenUnie):
Het kabinet moet natuurlijk ook een inschatting maken
van de motie. Als deze motie wordt aangenomen, gaat
dit dus naar de beleving van het kabinet ten koste van
het onderwijs op het platteland, ten voordele van de grote steden. Er vindt namelijk een verschuiving van geld
plaats.
Minister Rutte:
Het gaat om budgetten voor taalachterstand.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dan hebben we alle scènes vandaag zo'n beetje gehad,
maar deze nog niet. Ik zal het antwoord op deze vraag geven aan de minister-president. Het probleem van de nulgroepen concentreert zich inderdaad heel sterk in de grote steden. De verdelende rechtvaardigheid die nu in de
budgetten zit, betekent dat kleine gemeenten een heel
klein budget krijgen voor iets waarmee ze nauwelijks iets
kunnen, omdat het budget toch te klein is. Daarom zeggen we dat het geld bij elkaar gezet moet worden, zodat
we massief kunnen inzetten op de grote steden. De G32
kunnen we daarbij ook betrekken; hierin zitten ook grote
steden. Ga echter niet het geld over heel Nederland verspreiden. Dat is de reden van deze motie.
De heer Slob (ChristenUnie):
Voorzitter. Via u en de minister-president richt ik mij tot
de heer Van Haersma Buma. Er is ook een groot aantal
plattelandsgemeenten waarin sprake is van zeer grote
taalachterstanden. Kort geleden heeft daarover nog een
groot artikel gestaan in het dagblad Trouw. Deze gemeenten zullen hiervan mede de dupe worden. Dat lijkt mij niet
een goede weg, maar ik zal er straks op terugkomen in
een stemverklaring bij het stemmen over de moties.
Minister Rutte:
Dan kom ik bij de motie op stuk nr. 13, van de heer Van
Haersma Buma. Hierover kan ik korter zijn. Deze motie beschouwen wij als ondersteuning van het beleid. Hij hoeft
deze wat ons betreft niet aan te houden. De motie kan gewoon vol in stemming komen. Ik sprak in mijn termijn ook
al over het belang van de kenniseconomie.
Dan kom ik bij de motie op stuk nr. 14, waarin de regering wordt verzocht te komen tot concrete en ambitieuze
afspraken over extra stage- en arbeidsplaatsen. Ik heb net
al aangeraden deze motie aan te houden. Dat is ook al besloten door de indiener.
Vervolgens kom ik bij de motie op stuk nr. 15, waarin de regering wordt verzocht bij het indienen van het
wetsvoorstel een overzicht van de alternatieven voor de
kostenbesparingen in het rechtsbestel aan de Kamer toe
te zenden. Ik heb vandaag al toegezegd dat er met het
wetsvoorstel een impactanalyse en een overzicht van de
gevolgen voor de rechtsbijstand aan de Kamer worden
mee gezonden. Ik ontraad de motie, omdat er in de motie
wordt gevraagd om alternatieven. Alle informatie waar in
de motie om wordt gevraagd zal overigens, bovenop mijn
toezegging, deel uitmaken van de toelichting op de innovatieagenda voor de rechterlijke macht, waaraan op dit
moment ook wordt gewerkt. Bij die twee bronnen komt
dit alles samen.
De heer Pechtold (D66):
Het gaat om redelijke alternatieven. Er wordt gevraagd te
onderbouwen waarom deze er niet bij worden betrokken.

22 september 2011
TK 3

3-4-85

Rutte
Ik denk dat dit in de ruime toezegging van de minister van
Justitie gewoon kan worden meegenomen. Ik denk dat u
niet zo angstig hoeft te zijn voor deze motie. Wat mij betreft kunt u deze motie aan de Kamer overlaten.
Minister Rutte:
Het is toch ingewikkelder, want in de motie wordt gevraagd om alternatieven. Naar onze overtuiging zijn die er
simpelweg niet. Wij willen niet een motie laten aannemen
om de sfeer hier goed te houden en vervolgens een brief
sturen waarin wij zeggen dat het er niet in zit. Om die reden ontraad ik de motie.
De motie op stuk nr. 16 betreft het meten van de groene banen, ingediend door de heer Pechtold en mevrouw
Sap. Deze motie vraagt om het invoeren van nieuwe statistieken. Het aantal groene banen is geen doel van het
beleid. Dat neemt niet weg dat onderzoeksbureaus dit ongetwijfeld van harte op zich zullen willen nemen. Ik verwijs in dit verband onder andere naar de Monitor Duurzaam Nederland, die goed past bij de in de motie geformuleerde wens. Wij denken dat wij hiermee iets naar de
overheid trekken wat heel goed kan worden gedaan door
het bedrijfsleven. Om die reden ontraad ik de motie. Als
zij echter wordt aangenomen, schrikken wij daar niet van.
In dat geval krijgen wij te maken met administratieve lasten, maar dan zullen wij vast wel een bedrijf bereid vinden om dit gratis te doen.
In de motie op stuk nr. 17, ingediend door de heren
Pechtold en Van der Staaij, wordt de regering verzocht te
verkennen welke extra investeringen voor onderwijs en
kennis tot 2020 nodig zijn. Het kabinet is van mening dat
wij met de ingezette maatregelen anders kunnen werken.
Per saldo bezuinigen wij niet, wij zetten het geld alleen
anders in. Naar onze mening is het mogelijk om door het
anders inzetten van de beschikbare middelen de top 5 van
kenniseconomieën binnen te komen. Wij zien dus geen
noodzaak voor extra investeringen. Daarmee verschillen
wij met het uitgangspunt dat in de motie is verwoord. Wij
denken dat wij die ambitie kunnen waarmaken binnen het
bestaande beleid.
De heer Pechtold (D66):
Dat vond de VVD in ieder geval niet in haar verkiezingsprogramma. In de twee moties die eerder over dit onderwerp zijn ingediend, onder anderen door mevrouw
Hamer, die Kamerbreed werden gesteund, werd eveneens gevraagd te zoeken naar geld. Wij vragen in onze
motie de ruimte om dit over deze kabinetsperiode heen,
tot 2020 – daarom hebben wij het op deze wijze geformuleerd – te verkennen. De minister-president kan toch niet
zeggen dat wij in de top 5 van kenniseconomieën kunnen
komen zonder extra budget in de komende jaren? Het in
kaart brengen van de daarvoor benodigde investeringen
tot 2020 – dat is vele jaren nadat dit kabinet afscheid heeft
genomen – zou toch door de minister-president aan de
Kamer toegezegd moeten kunnen worden.

tie gevraagde niet. Het leidt tot allerlei extra onderzoeken
naar extra investeringen, waarvan wij oprecht de noodzaak niet zien. Nogmaals, als volgend jaar blijkt dat het
maar niet opschiet en dat er misschien wel extra geld nodig is, misschien na deze kabinetsperiode, dan zullen wij
dat onderzoek doen. Dat zeg ik toe.
De heer Pechtold (D66):
Laten wij trachten tot elkaar te komen. Waarom geeft de
minister van Onderwijs niet bij de onderwijsbegroting
aan of haar ambities in de richting van 2020, dus ook na
haar termijn, zich verhouden tot de beschikbare budgetten? Op die manier houden wij het overzichtelijk en stellen wij het niet nog een jaar uit.
Minister Rutte:
Het probleem is dat wij vinden dat er geen extra geld nodig is. Ik geef het antwoord al namens de minister van
Onderwijs. Wij denken oprecht dat wij via de herschikking
van de bestaande middelen en via de beleidsveranderingen de top 5 zullen bereiken. De heer Pechtold zegt dat er
extra geld bij moet. Dat respecteer ik volledig, maar daarover verschillen wij van mening. Het is voor ons wat ingewikkeld, nu wij denken dat er geen extra geld nodig is,
om op te schrijven hoe veel sneller of anders wij ons doel
zouden bereiken als er meer geld beschikbaar is. Ik vraag
de heren Pechtold en Van der Staaij hun motie even op
de plank te houden. Als over een jaar blijkt dat wij geen
voortgang boeken, vind ik het volstrekt redelijk dat wij dat
onderzoek doen.
De heer Pechtold (D66):
Ik geef de minister-president een jaar om in de top 5 van
kenniseconomieën te komen.
Minister Rutte:
Nee, om te kijken of wij voldoende voortgang maken.
De voorzitter:
Mijnheer Pechtold, begrijp ik goed dat motie op stuk nr.
17 wordt ingetrokken?
De heer Pechtold (D66):
Wij houden de motie niet aan.

Minister Rutte:
Mag ik het anders voorstellen? Laat men ons even de tijd
geven om ons beleid vorm te geven. Wij zijn het op dit
punt oneens, want de indieners van de motie willen extra investeren. Als wij bij de volgende algemene beschouwingen tot de conclusie mochten komen dat er gaten vallen en de heer Pechtold zou de motie opnieuw indienen,
dan zal die door mij positief geadviseerd worden. Op dit
moment echter zien wij de noodzaak van het in de mo-

Minister Rutte:
Ik kom bij de motie van de heer Wilders op stuk nr. 18,
waarin de regering wordt verzocht, een raadgevend referendum te organiseren voordat er nog een cent naar
zwakke landen als Griekenland gaat. Ik ontraad het aannemen van die motie om reden van het debat dat wij daarover vanmiddag hebben gevoerd.
De motie op stuk nr. 19 betreft het installeren van zonnepanelen op de daken van rijksgebouwen. Ik kan mij
voorstellen, voorzitter, dat u als beheerder van een groot
rijksgebouw met bijzondere belangstelling naar die motie kijkt. Misschien moeten wij hiermee beginnen. Ik ontraad het aannemen van die motie omdat de SDE+-regeling eenieder de mogelijkheid geeft om zonne-installaties
te plaatsen met behulp van die regeling. De eerste ronde
heeft al bijna negenhonderd aanvragen opgeleverd, dus
het gaat de goede kant op. Dit zou er allemaal nog eens
bovenop komen. Met andere woorden: er is geen dekking
voor. Hoewel de motie sympathiek is, ontraad ik het aannemen ervan. Bij zonnecollectoren op daken spreek je eigenlijk over zwart gras. Je maakt dan als het ware gras

Tweede Kamer

22 september 2011
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

3-4-86

Rutte
van asfalt door die zonnecollectoren. Dat is zeer sympathiek, maar dat moet voortkomen uit initiatieven van het
bedrijfsleven via de SDE+-regeling.
De voorzitter:
Op het dak van de Kamer liggen ze allemaal.
Minister Rutte:
Liggen op het hele dak van de Kamer zonnepanelen?
De voorzitter:
Nou, het hele dak wil ik niet zeggen. U kunt echter heel tevreden zijn. Gaat u maar eens kijken. Ik kom een keer bij
het torentje kijken. Daar ligt er niet een.
Minister Rutte:
Touché!
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Voorzitter. Hieraan hoef ik bijna niets toe te voegen. De
minister-president hoort het: bij de Kamer liggen ze al. Dat
is niet toevallig. Het duurt misschien wat lang, maar die
zonnepanelen verdienen zichzelf terug. Als het kabinet
nu bereid is dit te doen, kost dat in wezen geen geld. Dat
is een voorschotje nemen dat snel wordt terugverdiend,
omdat er daarna jaar in jaar uit een lagere energierekening komt. Ik vraag de minister-president hier het goede
voorbeeld te geven. Hoe kan het kabinet verwachten dat
burgers hier in groten getale op overgaan en ervoor zorgen dat het kabinet zijn doelen haalt, als het kabinet zelf
niet eens bereid is om over de brug te komen?
Minister Rutte:
Ik heb zojuist beraad gehad met de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, in het bijzonder belast met de Rijksgebouwendienst. Hij fluistert mij in dat
dit, voor zover hij weet, staand beleid is van de Rijksgebouwendienst. Hij wil dit echter checken. Ik verzoek mevrouw Sap de motie aan te houden. De minister van BZK
zal dan nagaan of wij alsnog met deze motie kunnen leven en zal op korte termijn een brief aan de Kamer sturen
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Dat vind ik een beetje magertjes. Als het staand beleid is,
voegt het niets toe. Ik zou er dit aan willen toevoegen: als
het geen staand beleid is, moet het kabinet serieus nagaan wat de mogelijkheden zijn om dit op de kortst mogelijke termijn te realiseren.
Minister Rutte:
Laten wij eerst kijken hoe het op dit moment is. Daarover
zal de heer Donner een brief sturen en dan kunnen wij de
kwestie bij het debat over de begroting BZK, waarbij ook
de Rijksgebouwendienst op de rol staat, hernemen. Zou
dat niet het beste voorstel zijn?
Mevrouw Sap (GroenLinks):
Nee, ik denk dat het beste voorstel is dat de Kamer volledig geïnformeerd wordt. Graag ontvangen wij informatie
over wat staand beleid is en over wat er, mocht het niet
helemaal staand beleid zijn, extra mogelijk is.
Minister Rutte:
Mijn collega Donner heeft een milde bui. Hij knikt "ja". Ik
begrijp dat mevrouw Sap de motie dan aanhoudt.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Mevrouw Sap (GroenLinks):
Onder die voorwaarde houd ik de motie aan.
De voorzitter:
Op verzoek van mevrouw Sap stel ik voor, haar motie
(33000, nr. 19) aan te houden.
Daartoe wordt besloten.

Minister Rutte:
De motie van de leden Sap en Slob op stuk nr. 20 is
staand beleid. Wij kunnen leven met deze motie.
Dan kom ik bij de motie van de leden Sap, Cohen en
Pechtold op stuk nr. 21. Daarin wordt de regering verzocht, een actieplan op te stellen met maatregelen om de
economische zelfstandigheid van vrouwen te vergroten.
Er zit een fout in de constatering in deze motie. Het streefcijfer voor de economische zelfstandigheid van vrouwen
wordt nog steeds gebruikt voor het emancipatiebeleid
van dit kabinet. In de hoofdlijnenbrief Emancipatiebeleid
zijn maatregelen hiervoor opgenomen. Nog voor de begrotingsbehandeling OCW ontvangt de Kamer een voortgangsrapportage. Ik verzoek de indieners om de motie in
te trekken, omdat die gebaseerd is op foutieve informatie.
In de motie op stuk nr. 22 wordt gevraagd om aansluitend met gerichte voorstellen te komen over de schuldenproblematiek. Per saldo ontraden wij het aannemen van
deze motie, omdat die uiteindelijk ook ingaat op de hele
problematiek van de studieschulden. Daarvoor is al heel
veel bestaand beleid. De DUO-IB-groep heeft al veel aandacht voor leningen en schulden van studenten.
Op zichzelf zijn al door partijen voorstellen gedaan. Ik
denk aan voorstellen uit de kring van de Partij van de Arbeid en D66 en naar ik meen is er ook een voorstel van de
partij van mevrouw Sap zelf over een sociaal leenstelsel
voor het hoger onderwijs. Nogmaals, het kabinet zal een
sociaal leenstelsel voor de masterfase uitwerken. Lenen
is, mits verantwoord, op zichzelf niet slecht. Daarnaast
wordt in de motie aandacht gevraagd voor preventie van
schulden, die kosten kan besparen voor de schuldhulpverlening en WWB et cetera. Op dat vlak voert het kabinet
al op allerlei manieren beleid, maar omdat een en ander
zo gekoppeld is aan de schuldenproblematiek onder studenten, wil het kabinet deze motie ontraden.
De heer Slob (ChristenUnie):
"Omdat een en ander zo gekoppeld is aan de schuldenproblematiek onder studenten", is een beetje een rare
slotzin. Daar gaat de motie nu juist over. De grootste studentenorganisatie, het ISO, maar ook het Nibud hebben
er naar mijn mening namelijk terecht op gewezen dat studenten nu heel makkelijk, bij wijze van spreken met één
mailtje, kunnen bij lenen. Zo stapelen de schulden zich
op. De cijfers over de schuldenontwikkeling van de afgelopen jaren laten zien dat de schulden ontzettend oplopen. Studenten komen daardoor in de problemen. Die
€ 15.000 is een gemiddelde. Er zijn ook studenten die met
een schuld van € 30.000, en hopelijk ook een diploma,
hun studie beëindigen. Wij vinden dat het kabinet moet
bekijken wat het daaraan kan doen.
Minister Rutte:
Dat doet het kabinet al.

22 september 2011
TK 3

3-4-87

Rutte
De heer Slob (ChristenUnie):
Dat doet het kabinet niet, want het blijft zoals het is. Hier
is geen gerichte aandacht voor.
Minister Rutte:
Met alle respect voor de heer Slob, maar die aandacht is
er wel. OCW start binnenkort met een leen- en terugbetaalmonitor. Het Nibud maakt studenten bewuster door
voorlichting. De DUO-IB-Groep heeft al heel veel aandacht
voor lenen door en schulden van studenten. Wij moeten voorkomen dat wij het beeld creëren dat lenen voor
je studie een slechte zaak is. Het doel, ook van een sociaal leenstelsel voor de masterfase en misschien later wel
voor het hele hoger onderwijs, is nou juist om ervoor te
zorgen dat mensen lenen voor hun studie en die lening later, als zij gaan verdienen, aflossen. Dat geld wordt dan
gebruikt om beter hoger onderwijs te realiseren. Dat is de
hele gedachtegang achter het sociaal leenstelsel zoals dat
door de heer Bos in 2005 is gelanceerd en later door de
VVD en D66 en naar ik meen ook GroenLinks is gesteund.
Dit kabinet zet daarbij nu een eerste stap door een sociaal
leenstelsel in te voeren voor de masterfase.
De heer Slob (ChristenUnie):
Ik doe nog één poging. De afgelopen week hebben wij
hier met veel studenten over gesproken en hen gevraagd
naar hun ervaringen. Ik noem één casus. Een student
heeft een relatie met iemand die ver weg een stage volgt.
Zij leent nu zo bij om met de kerst bij haar vriend te kunnen zijn. Dat is niet zomaar een voorbeeld. Dat soort zaken is in het huidige systeem mogelijk. Het lijkt mij niet
dat het systeem daarvoor is bedoeld. Wij willen dan ook
dat daarin iets meer matiging komt en dat het lenen, dat
op zichzelf soms nodig is, echt wordt gedaan met het beoogde doel, namelijk om te kunnen studeren. Ik wil het
de minister-president nog één keer vragen: onderschat
dit probleem niet en onderschat ook niet de problemen
waarmee studenten te maken krijgen op het moment dat
zij moeten gaan terugbetalen. Het zijn forse bedragen. Zeker als ze ook nog andere schulden krijgen – het huis is te
duur, zij raken hun werk kwijt – zitten ze al voordat ze 30
zijn, helemaal vast.
Minister Rutte:
Ik onderschat absoluut niet de risico's die hierachter weggaan, maar het ten principale problematiseren van studenten die lenen voor hun studie, staat in de weg aan het
invoeren van een sociaal leenstelsel voor de masterfase en staat in de weg aan de voorstellen die andere partijen hebben gedaan over het invoeren van een sociaal
leenstelsel in de breedte van het onderwijs. Ik wil het niet
problematiseren. Je moet het allebei doen: je moet het
voor studenten mogelijk maken om te lenen voor hun
studie en tegelijkertijd moet je hen natuurlijk wijzen op
de risico's van verkeerd financieel beleid. Dat gebeurt nu
bijvoorbeeld door de leen- en terugbetaalmonitor, waar
OCW mee begint, door de voorlichting door het Nibud en
het goede werk dat in dezen wordt gedaan door de DUOIB-Groep.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik heb nog een vraag aan de minister-president over de
motie-Sap/Slob op stuk nr. 20 over het budget voor ontwikkelingssamenwerking. De minister-president zei dat hij
daarmee kan leven.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Minister Rutte:
Staand beleid.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
"Daarmee kan ik leven." We hebben in het verleden heel
veel parlementaire adviezen gehad en we hebben vandaag veel termen gehoord.
Minister Rutte:
Ik laat het oordeel aan de Kamer. Uit het knikken door de
voorzitter leid ik af dat dit de goede term is.
Dan ga ik in op de motie van de leden Slob, Cohen,
Pechtold, Roemer en Sap op stuk nr. 23. Mag ik de indieners van deze motie voorstellen, haar te betrekken bij de
behandeling van het Belastingplan?
Dan kom ik op de motie-Slob/Van der Staaij op stuk nr.
24 om de bezuiniging op de kinderbijslag en op het kindgebonden budget ongedaan te maken. Het kabinet acht
het twijfelachtig of de benodigde dekking kan worden
behaald met het alimentatievoorstel. Bovendien is met
het overnemen van het amendement-Dijkgraaf het gevolg van de aanvankelijke maatregel al verzacht. Per saldo
moet ik deze motie dus ontraden.
Voor alle helderheid, dat geldt ook voor mijn advies
over de motie op stuk nr. 23, als deze niet wordt behandeld bij het Belastingplan. Mijn advies is om deze aan te
houden tot het Belastingplan. Komt zij toch in stemming,
dan kan mijn advies niet anders zijn dan ontraden.
De heer Slob (ChristenUnie):
Wij hebben uitvoerig met het CPB van gedachten gewisseld over deze motie. Uiteindelijk heeft het CPB geaccepteerd dat er 100 mln. kan worden binnengehaald als er
een betere vaststelling van de hoogte van de alimentatie
komt. Kortom, het is CPB-proof.
Minister Rutte:
Die kennis hebben wij in ieder geval niet. Wij hebben echt
grote twijfel op dit vlak. Ik stel voor dat de heer Slob de
motie aanhoudt. Dan vraag ik de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid om zich met hem en met het
CPB in verbinding te stellen, om er even goed naar te kijken. Ik kan mij niet voorstellen dat wij dat hele gat hiermee gaan dichten. Dat lijkt mij echt onwaarschijnlijk.
Een ander voorstel is dat de heer Slob de motie aanhoudt tot de begrotingsbehandeling van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid, zodat deze dan nader kan worden
behandeld. Dat is misschien het beste. In het regeerakkoord staat welke oplossing wij nu hebben gekozen. Dat
zijn de feiten. Dat is echt een afspraak tussen drie partijen.
De heer Slob komt met een andere dekking. Dan moeten
wij even kijken of deze kan en wat de politieke wenselijkheid ervan is. Ik kan dat nu niet overzien, dus mijn advies
is ontraden, maar misschien is het dan goed om deze motie te betrekken bij de behandeling van de begroting van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
De motie-Van der Staaij c.s. op stuk nr. 25 verzoekt de
regering te bezien waar de regeldruk en de verantwoordingsplicht van maatschappelijke organisaties verlicht
kunnen worden. Wij laten het oordeel hierover aan de Kamer.
De motie-Thieme/Sap op stuk nr. 26 verzoekt de regering binnen drie maanden met voorstellen te komen om
milieuschadelijke subsidies af te schaffen. Deze motie
ontraden wij. Kortheidshalve verwijs ik naar de debatten
die wij vandaag hierover hebben gevoerd.

22 september 2011
TK 3

3-4-88

Rutte
De motie-Thieme c.s. op stuk nr. 27 verzoekt de regering om af te zien van de verkoop van natuurgebieden.
Daarover hebben wij vandaag ook uitvoerig gedebatteerd.
Ik heb al beargumenteerd dat de ecologische hoofdstructuur nog altijd 600.000 ha groot is. Er worden juist gronden verkocht met een lage ecologische kwaliteit. Er komt
een kleinere, herijkte ecologische hoofdstructuur, van
hoogstaande kwaliteit.
De motie-Thieme c.s. op stuk nr. 28 verzoekt de regering om een doorstart van Helianthos te faciliteren. Dit
soort investeringsbeslissingen zijn echt aan de markt. De
SDE-plusregeling staat ook voor deze onderneming open,
dus ik ontraad deze motie.
De motie-Thieme c.s. op stuk nr. 29 verzoekt de regering om de bezuinigingen op het natuurbudget op te
schorten. Het is naar onze overtuiging mogelijk om met
het beschikbare budget tot een herijkte, kwalitatief hoogstaande ecologische hoofdstructuur te komen, dus ik ontraad deze motie.
De motie-Thieme c.s. op stuk nr. 30 verzoekt de regering met een plan te komen om beheerskosten terug te
dringen door aantasting van de natuur aan te pakken bij
de bron. Deze verwijst rechtstreeks naar de veehouderij.
Hierover heeft het kabinet beleid. De Programmatische
Aanpak Stikstof (PAS) is hiervoor in ontwikkeling. Deze
krijgt prioriteit in het natuurakkoord decentralisatie waarover staatssecretaris Bleker en minister Donner gisteren
overeenstemming hebben bereikt met de provincies. De
Nederlandse veehouderij is ook koploper op het gebied
van stikstofverminderende maatregelen. Per saldo ontraad ik deze motie.
Met de motie-Thieme c.s. op stuk nr. 31 sluit als het ware het hele debat, want hier wordt niet gesproken over de
stapeling van regelingen, maar over de stapeling van dieren. Toch ontraad ik deze motie.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Dat stemt mij wel een beetje verdrietig, want de minister-president heeft in 2009, toen hij nog fractievoorzitter
was, het volgende gezegd. Ik citeer de heer Rutte (VVD):
Ik heb altijd grote moeite gehad met de bio-industrie, met
dat stapelen van varkens op een mensonwaardige manier. Dierenwelzijn staat voor ons zeer hoog op de verlanglijst. Het is zeer belangrijk. U kunt daar altijd bij ons
voor terecht. Einde citaat. En dan zegt hij nu dat hij zeker
niet meegaat met deze motie. Het zijn zijn eigen woorden.
Minister Rutte:
Ik herzie mijn advies, ware het denkbaar. Morgen neemt
de heer Bleeker, staatssecretaris van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie, het rapport in ontvangst over
de maatschappelijke dialoog over de megastallen. Die
maatschappelijke dialoog is zojuist afgerond. Het kabinet
neemt daarover later dit jaar een standpunt in. Zou ik mevrouw Thieme mogen vragen, deze motie aan te houden
tot de behandeling van de begroting van het ministerie
van EL&I?
Mevrouw Thieme (PvdD):
Daar ga ik heel even over nadenken, maar ik wil wel van
de minister-president weten of hij nog steeds achter zijn
woorden van toen staat.
Minister Rutte:
Ik ben nu leider van een prachtig coalitiekabinet. Ik heb
natuurlijk privé allemaal opvattingen, maar ik heb nu ui-

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

teraard ervoor te zorgen dat ik als premier van alle Nederlanders vanuit een kabinet van christendemocraten en liberalen het door ons uitgezette beleid verdedig.
Voorzitter. Ter afsluiting wil ik graag het volgende zeggen. Wij hebben twee dagen intensief met elkaar gedebatteerd. Na twee dagen van algemene politieke beschouwingen in deze Kamer stel ik vast dat er inderdaad een intensieve en ook inhoudelijke discussie heeft plaatsgevonden over het beleid van het kabinet. Ik acht deze vaststelling belangrijk. Het beleid van dit kabinet bevat maatregelen die alle Nederlanders raken. Dit beleid is pijnlijk, maar
naar onze overtuiging noodzakelijk. Het op orde brengen
van de overheidsfinanciën is meer dan een nationale opgave. Ons land wordt, meer dan andere landen, direct beïnvloed door de ontwikkelingen in de wereldeconomie.
Tegelijkertijd kunnen wij – dat is het goede nieuws – daarop invloed uitoefenen. Dat wordt in de huidige turbulente
omstandigheden internationaal van ons verwacht en gevraagd. Wij doen dat met overtuiging, door kalm en consequent koers te houden en het beleid uit te voeren. Iedereen is doordrongen van de ernst van de situatie waarin wij ons nu bevinden. Het komt er nu op aan dat wij ons
richten op gezonde overheidsfinanciën, een concurrerende economie en een samenleving waarin mensen zich
veilig weten. Onze gezamenlijke opdracht is, Nederland
sterker, veiliger en welvarender te maken. Dat doen wij
hier in Den Haag, maar het gebeurt vooral in de rest van
het land. Mijn vaste overtuiging is dat de kracht en de creativiteit van Nederland zit in de ruim 16 miljoen mensen
die in ons prachtige land wonen. Juist actieve en zelfstandige mensen maken samen een sterke en hechte samenleving.
Mevrouw de voorzitter. Dit kabinet is meer dan enig
ander kabinet in de recente parlementaire geschiedenis
aangewezen op samenwerking met uw Kamer. Het kabinet is zich hiervan zeer bewust. Wij zoeken de samenwerking met de Kamer en wij hebben respect en waardering voor de opstelling van de verschillende fracties in dit
huis. Er kunnen meningsverschillen zijn tussen partijen,
maar wat ons betreft staan die meningsverschillen de samenwerking niet in de weg als het gaat om zaken die wezenlijk zijn voor de toekomst van ons mooie land. Dat is
de kracht van onze parlementaire democratie. Dank u wel.
(geroffel op de bankjes)
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik houd mijn laatste motie aan, niet vanwege de dialoog
over de megastallen, maar vanwege het feit dat ik de minister-president heel graag nog even wil laten nadenken over het stapelen van dieren, wat hij zo afschuwelijk
vindt.
De voorzitter:
Op verzoek van mevrouw Thieme stel ik voor, haar motie
(33000, nr. 31) aan te houden.
Daartoe wordt besloten.
De beraadslaging wordt gesloten.
De vergadering wordt van 22.00 uur tot 22.20 uur geschorst.

22 september 2011
TK 3

3-4-89