2021D05138

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de aan de Minister van Defensie over de Militaire
Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD), in het bijzonder over het
openbaar jaarverslag van de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
(MIVD) over het jaar 2019 (Kamerstuk 29 924, nr. 201), de hoofdlijnen van
het MIVD- jaarplan 2020 (Kamerstuk 29 924, nr. 196) en de Jaarplanbrief
MIVD 2021 (Kamerstuk 29 924, nr. 206).
De voorzitter van de commissie,
Aukje de Vries
De adjunct-griffier van de commissie,
Mittendorff

nds-tk-2021D05138

1

I. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de stukken betreffende de MIVD en hebben hier geen verdere vragen
over.
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van het
openbaar jaarverslag 2019 van het MIVD, de hoofdlijnen van het
MIVD-jaarplan 2020 en de jaarplanbrief MIVD 2021. Deze leden hebben
daar nog enkele vragen over.
De leden van de D66-fractie lezen dat vanuit landenperspectief de grootste
dreigingen nog steeds vanuit Rusland en China komen. Daarbij lopen deze
landen, met name China, al jaren hard in op Nederland en haar bondgenoten als het gaat om technologische ontwikkelingen. Ook Rusland is
hard op weg met bijvoorbeeld hypersonische wapens. De leden van de
D66-fractie vragen in hoeverre deze dreiging al reëel is? Is de NAVO
toegerust op een dreiging van hypersonische wapens? Is er al sprake van
een early warning met betrekking tot dit nieuwe wapensysteem? Zijn er
bondgenoten in de NAVO die ook bezig zijn met de ontwikkeling van
hypersonische wapens?
De leden van de D66-fractie maken zich zorgen over de berichten over
China en spionage. De leden van de D66-fractie vragen of er signalen dat
er gespioneerd wordt in het Nederlandse onderwijs zijn, bijvoorbeeld via
Confucius Instituten? Ook het bedrijfsleven, via overnames of investeringen is een doelwit. Moet hier voornamelijk worden gedacht aan
Nederlandse bedrijven die ook een afdeling hebben in China?
De leden van de D66-fractie erkennen dat cyber inmiddels een ontzettend
belangrijk domein is geworden voor de mensheid, zo ook in oorlogsvoering. Deze leden vragen hoe de MIVD de rol van cyber inschat bij een
mogelijk volgend conflict? Is dit domein inmiddels net zo belangrijk als
conventionele domeinen? Dezelfde leden vragen ook of de MIVD, of
Defensie in bredere zin, in reactie op de vele hybride conflicten van de
afgelopen jaren met name van Russische zijde, inmiddels een strategie
heeft ontwikkeld tegen hybride oorlogsvoering? Zo nee, waarom niet? Zo
ja, is dit in samenwerking met NAVO-bondgenoten? Deze leden vragen
ook of de huidige strijd tegen de Islamitische Staat gezien kan worden als
een hybride conflict, aangezien het om een niet-statelijke actor gaat die
beweegt tussen verschillende landen.
De leden van de D66-fractie hebben enkele vragen over contraproliferatie.
Deze leden vinden het goed dat er een contraproliferatie strategie is en
vragen of er op dit vlak ook nieuwe dreigingen zijn? Zo wordt Syrië
genoemd bij de lijst met landen die op zoek blijven naar kennis en
goederen voor gebruik in hun eigen wapenprogramma’s. Zijn er duidelijke
signalen dat dit land een nucleaire ambitie heeft? Gaat dit dan om
ontwikkeling of eerder om de handel in kernkoppen? Zijn er met
betrekking tot dit soort landen ook risico’s met betrekking tot niet-statelijke
actoren?
In het Jaarplan 2020 lezen de leden van de D66-fractie dat de MIVD de
inzet op spionage, beïnvloeding en sabotage op dit vlak heeft vergroot.
Kan er al worden gesproken van concrete resultaten die deze verhoogde
inzet teweeg hebben gebracht? Heeft deze inzet alleen betrekking tot
activiteiten buiten de Nederlandse samenleving? Wordt er op dit vlak ook
samengewerkt met Europese of Atlantische bondgenoten?
De leden van de D66-fractie lezen dat de Wiv voor enige problemen heeft
gezorgd bij de MIVD, met name de implementatiefase en met betrekking
capaciteit. Hoe staat het hier nu mee? Zijn er nog steeds capaciteitsproblemen? Er wordt in het kader van de Wiv ook gesproken over internationale samenwerking. De leden van de D66-fractie vragen de Minister in
te gaan op wat hiermee wordt bedoeld?

2

De leden van de D66-fractie hebben meermaals hun zorgen geuit over een
subcultuur bij defensie die gegrond is in rechts-extremisme. Er is hier
eerder uitvoerig over gedebatteerd en de MIVD heeft een onderzoek
gestart binnen Defensie. Hoe staat het hier mee? Zijn er harde bewijzen
gevonden dat rechts-extremisme inderdaad een gevaar vormt in de
cultuur van Defensie? Zijn er personen geïdentificeerd die dit kwalijke
gedachtengoed vertolken? Hoe wordt de awareness en understanding
gecreëerd, waar de brief naar verwijst?
De leden van de D66-fractie begrijpen dat er een gevaar schuilt in de
autorisatie en auditie van aanbestedingen. De uitvoeringsorganisaties die
hiervoor verantwoordelijk zijn dienen volgens deze leden van hoge
kwaliteit te zijn. Hoe zorgt de MIVD ervoor dat hier geen lekken ontstaan?
Heeft de steeds verder gaande Europese defensiesamenwerking gezorgd
voor nieuwe instanties die bij dit proces betrokken zijn? Heeft de MIVD
hier een duidelijk beeld van?
De leden van de D66-fractie lezen over de dreigingen van de COVID-19
pandemie. Zij vragen of er kan worden ingegaan op de concrete
dreigingen die hieruit voortkomen? Worden hier aanvallen op de
Nederlandse vitale infrastructuur bedoeld?
Tot slot vragen de leden van de D66-fractie naar het personeel en het
materieel. In de Jaarplannen 2020 en 2021 wordt gesproken over de
moeite die de dienst heeft met het aantrekken van expertise. Dit blijft een
grote uitdaging, daarom vragen deze leden de Minister of hier een
duidelijk plan voor is? Is er voor alle activiteiten van de MIVD goed en
genoeg materieel zodat de officieren hun werk op het allerhoogste niveau
kunnen uitvoeren? Aansluitend willen deze leden vragen hoe de internationale samenwerking van de MIVD met andere diensten is. Zijn er vaste
partners waar veel mee wordt samengewerkt? Is er ook een Europese
instantie waar steeds meer mee wordt gedeeld en samengewerkt?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of inmiddels een definitief een
besluit is genomen over de verplaatsing van de satellietschotels te Burum,
aangezien het voornemen is dat de 3,5Ghz frequentie die deze schotels
gebruiken in 2022 beschikbaar komt voor gebruik voor 5G. Deze leden
vragen of de Minister bereid is de vaste commissie voor Defensie,
respectievelijk de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken, al dan niet
vertrouwelijk, te informeren over de nieuwe locatie van door de MIVD
gebruikte interceptiecapaciteit en daarbij behorende juridische kaders
voor internationale samenwerking. Zo nee, waarom niet? De leden van de
GroenLinks-fractie vragen of het, voor het verplaatsen van interceptiewerkzaamheden van de MIVD naar het buitenland, niet noodzakelijk is om
een verdrag te sluiten met het betreffende land, en of een dergelijk
verdrag niet aan de Kamer zou moeten worden voorgelegd ter
goedkeuring.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Minister te bevestigen dat
interceptie door de MIVD via stations in het buitenland ook onder de
volledige werking van de Wet inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017
valt.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Minister uiteen te zetten
hoe het toezicht van de TIB en CTIVD, zowel formeel als op praktisch
niveau, is geregeld bij interceptie via in het buitenland gestationeerde
satellieten.
Met betrekking tot contra-proliferatie en andere wapenwedloop constateren de leden van de GroenLinks-fractie dat de MIVD in haar jaarverslag
en jaarplannen terecht aandacht besteed aan het gevaar van proliferatie
van kernwapens. Ook in de ontwikkeling van andere soorten wapens,
zoals drones en offensieve cybertechnologie, zien deze leden een gevaar
voor de internationale rechtsorde en de vrede. De leden van de
GroenLinks-fractie vragen in hoeverre de inwinning van inlichtingen door
de MIVD over de ontwikkeling van (kern)wapensystemen in het buitenland

3

ook wordt afgestemd op strategische besluiten die defensie moet nemen
over de verwerving van eigen defensiematerieel. Als voorbeeld noemen
deze leden de verwerving van nieuwe onderzeeboten, waarvan de
militaire relevantie grotendeels samenhangt met de internationale
ontwikkelingen op het gebied van technologie waarmee onderzeeboten
kunnen worden opgespoord.
Een ander relevant voorbeeld is wat de leden van de GroenLinks-fractie
betreft de verwerving van nieuwe fregatten. Deze leden vragen of de
MIVD expliciet naar informatie zoekt die relevant kan zijn voor besluiten
om fregatten bijvoorbeeld uit te rusten met middelen ter bestrijding van
ballistische en hypersone raketten, die voor DMO relevant kan zijn.
Met betrekking tot het budget van de MIVD betreuren de leden van de
GroenLinks-fractie het dat de Minister bij de afgelopen begrotingsbehandeling wederom niet is ingegaan op het verzoek van deze leden om
transparant te zijn over de uitgaven aan de MIVD. Deze leden hebben
begrip voor geheimhouding bij evident gevoelige informatie, maar zien
niet direct aanleiding om aan te nemen dat het openbaar maken van het
budget voor de MIVD, desnoods binnen bandbreedtes, een onacceptabel
risico zou vormen. De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Minister
of zij dit nader kan beargumenteren, mede in het licht van het belang van
de Kamer om invloed uit te kunnen oefenen op de besteding van
overheidsmiddelen. Informatie die vertrouwelijk wordt verstrekt aan de
CIVD komt immers niet terecht bij de woordvoerders die de bestedingen
bij Defensie controleren, aldus de leden van de GroenLinks-fractie.
Met belangstelling en verbazing hebben de leden van de SP-fractie de
Kamerstukken die voorliggen bestudeerd. Belangstelling om te speuren
naar diepere lagen en dubbele bodems, we zijn niet voor niks in contact
met een «geheime dienst». En met verbazing, vooral over de zaken die we
van de CTIVD moeten leren en die niet in deze stukken staan. Het blijft
naar het oordeel van de leden van de SP-fractie een groot probleem dat
belangrijke onderdelen van Defensie en Buitenlandse politiek zwaar
gefilterd moeten worden bediscussieerd en uit het principe van democratische controle moeten worden gecontroleerd.
In het Jaarverslag 2019 wordt gesteld dat er «een spanningsveld» is
tussen publieke rapportage en het werk van een inlichtingen- en veiligheidsdienst. De leden van de SP-fractie zijn van mening dat het niet een
spanningsveld is, maar een regelrechte tegenstelling. De toevoeging in
het verslag dat dat de openheid «beperkt» is, is een eufemisme. De gang
naar de rechter is het minimale middel van de burger. De CTIVD het
minimale middel van de volksvertegenwoordiging, aldus deze leden. Zij
zijn nog steeds van mening dat daar nieuwe middelen voor openbaar
debat over de MIVD moet worden gezocht. Er zijn te veel voorbeelden van
zaken die in de media worden gemeld of besproken die door de Minister
publiek onbespreekbaar worden verklaard. De leden SP-fractie herinneren
aan het vorige algemeen overleg toen zij navraag deden naar berichten
over het sluiten van de MIVD-post in Kaboel naar aanleiding van
publicaties van een militair. Zowel de publicaties als de gevolgen voor de
MIVD werden door de Minister voor het parlement zo klein mogelijk
gemaakt. Een moeilijk te verdragen beleid omdat de details van dat beleid
bekend zijn en ook een rol spelen in een groter verband, namelijk dat van
operaties in Afghanistan. De leden van de SP-fractie vragen of de Minister
alsnog bereid is toelichting te geven?
Het vorige algemeen overleg bespraken de leden van de SP-fractie de
noodzaak voor het openbaar manier van de Aanwijzing SG A/978. De
publicatie daarvan heeft een stimulans opgeleverd voor het bewustzijn
van militairen dat ze het recht vrijuit te spreken, ook als het over zaken
gaat die gevoelig liggen bij de MIVD of bij de CDS. Dat achten de leden
van de SP-fractie een voordeel dat voortvloeit uit hun aanhouding over

4

deze Aanwijzing. De leden van de SP-fractie verwachten een veel actiever
opstelling van de regering over openheid.
Onlangs, op 20 januari 2021, stelde scheidend CDS admiraal Bauer dat
geheime operaties geheim moeten blijven. De leden van de SP-fractie
stellen dat ook hier het gesprek via de pers gaat. De admiraal komt niet in
de Kamer debatteren. De Kamer staat altijd op achterstand als de Minister
dat geheime beleid van de CDS niet wil toelichten, aldus deze leden. Dat is
naar het oordeel van de leden van de SP-fractie een relevante kwestie
naar aanleiding van de uitspraak «inzet van geheime militaire eenheden is
een principe». Tot nu toe heeft niemand in de Kamer dat principe onderuit
gehaald. En deze leden achten democratie zeker een belangrijker principe.
Al sinds 2000 is onder auspiciën van artikel 100, lid 2, Grondwet het beleid
voor geheime operaties. Dat beleid dat ook door de WIV 2017 wordt
gesteund, is nog nooit verantwoord. Kritiek op onderdelen wordt
persoonlijk gemaakt (mariniers in De Punt, vliegeniers boven Irak/Syrië)
door burgers, advocaten of sommige politici omdát het beleid hermetisch
gesloten is. Dat moet veranderen, anders gaat het debat via de krant en
komt het altijd een beetje beteuterd over. De leden van de SP-fractie
vragen hierover een reactie van de Minister.
De leden van de SP-fractie waarderen het werk van de CTIVD en vragen
de Minister te reageren op de kritiek. Vooral het punt dat de WIVD 2017
volgens deze leden nog steeds niet goed wordt toegepast, waarbij het
gaat om het gebruik van «bulkdatasets». Afgelopen maanden heeft de
CTIVD vastgesteld dat ook de MIVD de wet WIV 2017 niet goed uitvoert en
dat de Minister opdracht krijgt daaraan te werken. De leden van de
SP-fractie wat de rol en het belang van de MIVD is in het verzamelen van
bulkdatasets en waarin de belangstelling verschilt van de AIVD? Deze
leden vragen wat gaat de Minister gaat doen met de kritiek van de CTIVD.
De leden van de SP-fractie nemen aan dat de aankondigde investeringen
in de komende jaren in ICT ter waarde van 20 miljoen euro een ander
beleidsveld is dan de 20 miljoen euro voor offensieve cyberacties. Of is
dat niet het geval, zo vragen zij?
De leden van de SP-fractie vragen de Minister toe te lichten wat de
betekenis is van de «impact van COVID-19» op de informatiepositie van de
MIVD. Wat zijn de risico’s dat «de inlichtingenpositie op een verantwoord
niveau» blijft. Gaat het om ziekte en dood door COVID van formele of
informele medewerkers? Zo nee, wat dan, zo vragen deze leden?
Een van de toezeggingen in het algemeen overleg MIVD van 3 juli 2019
was te melden in het jaarverslag over 2019 hoeveel gevallen van
rechts-extremisme er waren. «In 2019 heeft de MIVD een tweetal gevallen
onderzocht van mogelijk rechts-extremisme. Dit heeft geen dreiging tegen
de krijgsmacht aan het licht gebracht.» De leden van de SP-fractie vragen
waarom van «mogelijk» rechts-extremisme wordt gesproken? Hoe zijn
deze zaken afgehandeld? Kan de Minister stellen dat er geen rechtsextremisme in de krijgsmacht is?
De leden van de SP-fractie delen de noodzaak dat proliferatie van
massavernietigingswapens zeer ongewenst is. Sinds enige tijd, 2019,
bestaat de gezamenlijke Unit Contra Proliferatie (UCP) die onderzoek doet
naar landen die worden verdacht in strijd met die verdragen te handelen.
Deze leden vragen wat daarvan de resultaten zijn en wat de waarborgen
zijn dat een geval van Nederlandse medewerking indertijd aan proliferatie
van kernwapens van Pakistan, wordt voorkomen. De leden van de
SP-fractie vragen de Minister dat toe te lichten.
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de stukken bij het schriftelijk overleg over de MIVD. Zij hebben de
volgende vragen en opmerkingen.
In de Jaarplanbrief MIVD 2021 staat dat spionage, beïnvloeding en
sabotage een ernstige dreiging blijven voor Nederland en zijn bondgenoten. Daarbij worden Rusland en China expliciet genoemd. Is er sprake

5

van een toename van vijandige activiteiten van genoemde landen op dit
terrein, zo vragen de leden van de SGP-fractie? Welke doelen lijken
hiermee voornamelijk te worden beoogd?
Het Jaarplan voor 2020 vermeldde dat de MIVD onderzoek doet naar
Afghanistan, Syrië en Irak. Het Jaarplan voor 2021 noemt deze landen
niet. De leden van de SGP-fractie vragen of dit een wijziging inhoudt van
de geografische focus voor 2021, en zo ja, hoe dit zich verhoudt tot de
mogelijkheid van een wederopstanding van terreurgroepen zoals IS in Irak
en Syrië. Hoe wordt met een dergelijk scenario rekening gehouden?
De MIVD en de AIVD doen samen onderzoek naar landen die ervan
worden verdacht dat zij werken aan het ontwikkelen van massavernietigingswapens. In dit kader wijzen de leden van de SGP-fractie op het
gevaar van de ontwikkeling van een nucleair wapen door Iran. Recent gaf
de hoogste Israëlische legerbevelhebber zelfs aan paraat te zijn voor een
aanval op Iran om nucleaire proliferatie te voorkomen. Hoe wordt de
informatie van onze inlichtingendiensten betrokken bij het bepalen van de
Nederlandse positie en (diplomatieke) inzet richting Iran, zo vragen de
leden van de SGP-fractie? Wordt op dit thema samenwerking gezocht met
bijvoorbeeld Israëlische en Amerikaanse diensten?
De MIVD onderzoekt in 2021 spionage- en cyberactiviteiten van vreemde
mogendheden tegen de Nederlandse Defensie-industrie. De leden van de
SGP-fractie vragen wat in de praktijk de aard en omvang is van spionage
of zelfs diefstal van hoogwaardige kennis en technologie bij de Nederlandse defensie-industrie door buitenlandse actoren. Deze leden vragen of
een overzicht of indicatie kan worden gegeven. Heeft de MIVD tevens
nadrukkelijk aandacht voor Nederlandse bedrijven die technologieën
ontwikkelen die meer indirect gebruikt (kunnen) worden voor militaire- of
veiligheidsdoeleinden, zoals surveillance? Zo nee, waarom niet, en
bestaat er dan noodzaak de inzet in dezen alsnog te wijzigen?
Vanwege de samenhang tussen binnenlandse en buitenlandse veiligheid
achten de leden van de SGP-fractie de samenwerkingsagenda van de
AIVD en MIVD van groot belang. In hoeverre spelen onder meer de
opkomst van nepnieuws en «deep fake» videotechnologie een rol in de
activiteiten van deze diensten? Bestaan er aanwijzingen dat ook statelijke
actoren zich van dergelijke middelen bedienen teneinde de Nederlandse
democratie en samenleving te beïnvloeden of ondermijnen? Heeft dit de
aandacht in het kader van de aankomende Tweede Kamerverkiezingen, zo
vragen de leden van de SGP-fractie?

6