Zeer Beperkt Beveiligde
Inrichtingen
Inspectiebericht
Vervolgonderzoek

Zeer Beperkt Beveiligde
Inrichtingen
Inspectiebericht
Vervolgonderzoek

Juli 2012

Inhoudsopgave

2

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

Voorwoord
Samenvatting

6
8

1

Inleiding

12

1.1
1.2
1.3
1.4

Aanleiding en doel
Reikwijdte
Onderzoeksopzet
Leeswijzer

13
13
13
14

2

Rechtspositie

16

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7

Introductie
Activiteitenprogramma
Toegang zorg
Sancties
Accommodatie
Klachten
Beschouwing

17
18
23
24
26
27
27

3

Omgang met gedetineerden

28

3.1
3.2
3.3

Bejegening en begeleiding
Rapportage en documentatie
Beschouwing

29
30
31

4

Interne veiligheid

32

4.1
4.2
4.3
4.4

Preventie en beheersing van calamiteiten
Agressiebeheersing
Drugsontmoedigingsbeleid
Beschouwing

33
33
34
35

5

Maatschappijbeveiliging

36

5.1
5.2

Beveiligingsvoorzieningen en –toezicht
Beschouwing

37
38

6

Maatschappelijke reïntegratie

40

6.1
6.2

Nazorg en reïntegratie
Beschouwing

41
42

7

Organisatieaspecten

44

7.1
7.2
7.3
7.4

Personeelsmanagement
Communicatie
Integriteit
Beschouwing

45
45
46
46

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen |

3

8

4

Slotbeschouwing

48

Bijlage 1 Afkortingen
Bijlage 2 Bronnen

50
52

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen |

5

Voorwoord

6

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

Dit onderzoek is een vervolg op het ISt-themaonderzoek naar het functioneren van zbbi’s uit 2009.
De IVenJ constateert in dit bericht dat de zbbi’s veel van de aanbevelingen
uit dit themaonderzoek hebben opgepakt, maar ook dat er nog steeds
verschillen zijn in de mogelijkheden die gedetineerden in de zbbi’s hebben.
Die verschillen zijn verklaarbaar uit het verschil in accommodatie, maar
zeker ook uit de eigenzinnigheid die zbbi’s tonen als het gaat over de wijze
waarop zij vinden dat detentie in een hun ‘eigen’ zbbi vorm moet krijgen.
Een belangrijke constatering uit het eerdere zbbi-rapport was dat zbbi’s zich
meer konden profileren als onderdeel van het MGW-gedachtengoed. Dit
onderzoek stelt vast dat dat op dit punt nog verbeteringen mogelijk zijn, en
voorts dat zbbi’s een zinvolle schakel zijn in het binnen MGW zo belangrijke
persoonsgebonden detentietraject.
het hoofd van de Inspectie Veiligheid en Justitie,
namens deze,

mr. E. Riks,
directeur toezicht

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen |

7

Samenvatting1

1

De samenvatting is samengesteld uit de (slot)beschouwingen van de hoofdstukken uit deze rapportage.

8

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

De IVenJ heeft met dit vervolgonderzoek kunnen vaststellen dat in vrijwel
alle zbbi’s de aanbevelingen uit het in 2009 uitgevoerde themaonderzoek
hebben geleid tot een andere aanpak en waarneembare verbeteringen van
de werkuitvoering. Het themaonder­zoek lag daar aan ten grondslag, maar
ook wijzigingen binnen de context van een zbbi op lokaal niveau, bijvoorbeeld door verandering van leiding of medewerkers, verhuizing, of de
implementatie van nieuw beleid door DJI.
De IVenJ constateert daarnaast ook dat de zbbi’s hun eigen, vertrouwde
werkwijze grotendeels voortzetten en aanpassen aan datgene wat op hun
weg komt.
Het meer fundamentele oogmerk van het themaonderzoek om de zbbi’s
bewuster te maken om een duidelijker positie in te nemen binnen de
context van het beleidsprogramma MGW van DJI, vindt de IVenJ (nog)
onvoldoende gerealiseerd.
Concreet heeft het themaonderzoek er toe geleid dat zbbi’s zich nu landelijk
beter met elkaar verstaan en zich uniform presenteren op basis van een
eenduidig format. Voor de effectuering daarvan zijn zij afhankelijk van DJI,
die veel tijd nodig heeft om deze informatie te presenteren via zijn
intranet.2 Ook is men anders tegen de doelgroep gaan aankijken, en heeft
betaalde arbeid niet altijd meer het primaat. In dit verband is het wel van
belang dat er meer duidelijkheid komt over het profiel van de zbbi-doelgroep, de selectiecriteria en de mogelijkheden om in een zbbi aan nietwerkers zinvolle dagbesteding te bieden. In toenemende mate worden
zbbi’s namelijk geconfronteerd met gedetineerden waar, in letterlijke zin,
weinig mee te ondernemen valt.
Positief is dat er in zbbi’s meer aandacht is gekomen voor risico’s. De
begeleide veiligheidsinstructie bij binnenkomst, en een grotere mate van
controle op het doen en laten van de gedetineerden buiten de zbbi, zijn
daar voorbeelden van.
Ook vanuit commissies van toezicht is er meer aandacht gekomen voor deze
detentievorm en ook directies besteden meer aandacht aan deze ‘mini’inrichtingen die, ondanks hun vaak geringe omvang, een voorname schakel
zijn aan het einde van de detentieketen.
Meer specifiek ten aanzien van de aspecten is de IVenJ het volgende van
mening.

Rechtspositie
De belangrijkste conclusie van het eerdere themaonderzoek ten aanzien van
het aspect rechtspositie, dat in een zbbi ‘iedere gedetineerde krijgt wat hem
rechtens toekomt, maar de wijze waarop nogal varieert’ is ook na dit
vervolgonderzoek nog van toepassing. Op sommige criteria zijn de zbbi’s,
2

Zie noot 3.

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen |

9

qua beleid, meer naar elkaar toegegroeid maar in de uitvoering blijken de
meeste zbbi’s toch eigenzinnig en afhankelijk van de lokale mogelijkheden.
Vanuit DJI zou meer aandacht kunnen uitgaan naar het beleid, de uitvoering
en afstemming van selectiebesluiten op de mogelijkheden die zbbi’s thans
en in de toekomst kunnen bieden.

Omgang met gedetineerden
Op het aspect omgang met gedetineerden is door het landelijk overleg
serieus gekeken naar de aanbevelingen. Toch lijkt het effect daarvan
beperkt. Enerzijds, omdat zbbi’s ieder voor zich vinden dat hun regime en
werkwijze voldoen, en dus geen behoefte hebben aan een andere, meer
uniforme, aanpak. Anderzijds omdat een zbbi die mogelijkheden, binnen
de context van de vestiging waartoe zij behoort, niet of onvoldoende heeft.
Ook is de IVenJ van mening dat de zbbi’s, qua uitvoering, prominenter en
effectiever kunnen worden ingebed in het MGW-beleidskader, dat DJI op dit
moment landelijk implementeert.

Interne veiligheid
Zbbi’s besteden meer aandacht aan brandpreventie. Een collectief beleid
tegen intimidatie cq. onderlinge agressie en geweld is echter nog onvoldoende inhoud gegeven. De IVenJ ervaart bij de zbbi’s terughoudendheid
ten aanzien van de aandacht voor dit onderwerp. De praktijk maakt
-incidenteel- duidelijk dat dit toch zinvol is, evenals een frequentere
controles van kamers op orde en reinheid dan slechts 1x per week.

Maatschappijbeveiliging
Het themaonderzoek heeft er toe geleid dat zbbi’s meer aandacht besteden
aan maatschappelijke veiligheid. De voorwaarden voor verblijf tekent de
gedetineerde in vrijwel alle zbbi’s voor akkoord en de actieve controle door
zbbi’s op naleving van die voorwaarden is vergroot. Hoewel alle zbbi’s
alertheid op risico’s voorstaan, is er ten aanzien van een uniforme methode
van screening van werkgevers nog wel een slag te maken.

Maatschappelijke reïntegratie
Het doel van de aanbevelingen in het themaonderzoek was vooral om de
zbbi’s een duidelijker positie te geven binnen het nazorg- en reïntegratiebeleid van DJI. Omdat de traditionele werkwijze in een meerderheid van de
zbbi’s grotendeels is bestendigd, lijkt deze aanzet onvoldoende uit de verf te
komen. De, naar de mening van de IVenJ noodzakelijke (her)positionering
van zbbi’s in het detentietraject, blijft daarmee beperkt tot de implementatie van nieuwe werkwijzen, zoals invoering van het mdo en de aansluiting
op detentie- en reïntegratieplannen.

10

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

Organisatieaspecten
De aanbevelingen op het aspect organisatie hebben er niet toe geleid dat
zbbi’s fundamenteel anders zijn gaan werken. Dat hoefde ook niet, maar
sommige aspecten vroegen wel om meer aandacht. Afgestemd op de lokale
omstan-digheden is die aandacht er ook wel (geweest) en zijn daarvan
resultaten zichtbaar.

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen |

11

1
Inleiding

12

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

1.1 Aanleiding en doel
In maart 2010 publiceerde de Inspectie voor de Sanctietoepassing (ISt) een
inspectierapport van een themaonderzoek naar het functioneren van zeer
beperkt beveiligde inrichtingen (zbbi’s). Het themaonderzoek leidde tot
drieëndertig aanbevelingen. Tien aanbevelingen werden er door de minister
van Justitie in zijn reactie naar de Tweede Kamer expliciet overgenomen;
deze zijn in dit bericht aangeduid met: (*).3
In dit vervolgonderzoek gaat de Inspectie Veiligheid en Justitie (IVenJ) na óf,
en zo ja, op welke wijze de aanbevelingen hebben geleid tot verbeteringen
in de praktijkvoering van zbbi’s.4
Alle aanbevelingen van het themaonderzoek zijn daarbij in ogenschouw
genomen.

1.2 Reikwijdte
Voor dit vervolgonderzoek zijn alle zbbi’s bezocht die ook bij het eerdere
themaonderzoek betrokken waren; dit zijn tevens alle zbbi’s die DJI
beschikbaar heeft.

1.3 Onderzoeksopzet
Toetsingskader
Het toetsingskader dat bij dit onderzoek is gebruikt gaat uit van de
aanbevelingen naar aanleiding van het eerdere themaonderzoek. Deze
aanbevelingen zijn verbonden met de aspecten die de IVenJ doorgaans
toetst: rechtspositie, omgang met gedetineerden, interne veiligheid,
maatschappijbeveiliging, maatschappelijke reïntegratie en organisatie.
Aan deze aspecten ontleent de IVenJ haar toetsingscriteria.
De aanbevelingen vormden de basis voor een vragenlijst die is gebruikt voor
de interviews op locatie met medewerkers van een zbbi; veelal leidinggevenden en groepwerkers. In een enkele zbbi is door de IVenJ ook kort
gesproken met gedetineerden. Bij ieder criterium concludeert de IVenJ tot
welke aanpak cq. verbeteringen de aanbevelingen hebben geleid.

Methode
Bij de start van het vervolgonderzoek is DJI gevraagd om relevante informatie met betrekking tot de aanpak van de aanbevelingen. Dit verzoek
3
4

Brief MvJ aan Tweede Kamer d.d. 21 juli 2010 kenmerk 5650931/10/DSP
Per 1 januari 2012 is de ISt onderdeel van de IVenJ.

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen | 13

resulteerde in de beschikbaarstelling van het document ‘Uitwerking
aanbevelingen Inspectie voor de Sanctietoepassing d.d. maart 2010’ van
augustus 2011. Dit document is tot stand gekomen binnen het landelijk
overleg zbbi’s waar (veelal) leidingge-venden van alle zbbi’s, samen met
DJI-functionarissen, zo’n vier keer per jaar overleg voeren over het uit te
voeren beleid. In het vervolg van dit bericht wordt dit gremium geduid als:
‘het landelijk overleg’.
Het document geeft per aanbeveling aan op welke wijze en waarom een
aanbeveling al dan niet is aangepakt. Bij het bezoeken van de
zbbi’s is de IVenJ nagegaan hoe de landelijke afspraken lokaal zijn aangepakt. Aan vrijwel elke zbbi zijn bij afsluiting van het bezoek door de
inspecteurs de eerste indrukken, afgezet tegen die van het eerdere themaonderzoek, teruggekoppeld. Vervolgens zijn de antwoorden op de vragenlijst voor wederhoor aan elke zbbi voorgelegd. Na verwerking van de reacties
daarop zijn de antwoorden per aanbeveling geaggregeerd. Deze antwoorden vormen de basis voor dit bericht, dat zo een landelijk beeld geeft van de
huidige stand van zaken in de zbbi’s.

Tijdpad
Het onderzoek is op 1 februari 2012 aangekondigd aan DJI. In de periode van
13 maart tot 27 april is het onderzoek uitgevoerd. Op 27 juni is het rapport
voor wederhoor voorgelegd aan DJI. De IVenJ ontving de wederhoorreactie
op 12 juli Op 19 juli is het bericht vastgesteld door het hoofd van de IVenJ.

1.4 Leeswijzer
De aanbevelingen uit het themaonderzoek zijn, zoals gezegd, het uitgangspunt voor dit bericht. Het is gestructureerd aan de hand van de aspecten en
criteria uit het eerdere themaonderzoek. Ieder aspect vormt een hoofdstuk
en ieder criterium een paragraaf.
Uitsluitend de criteria die in het themaonderzoek voorzien werden van een
aanbeveling zijn vermeld.
Iedere paragraaf sluit af met een conclusie ten aanzien van de aanpak van de
aanbevelingen. Ieder hoofdstuk eindigt met een korte beschouwing over
het behandelde aspect. Alle beschouwingen tezamen zijn de opmaat naar
de slotbeschouwing in het laatste hoofdstuk.

14

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen | 15

2
Rechtspositie

16

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

2.1 Introductie
Aanbeveling 1
Overweeg de ontwikkeling en introductie van een collectieve informatiebron met daarin informatie over het verblijf in een zbbi in het algemeen en
van een specifieke zbbi in het bijzonder en stel deze vóór plaatsing
beschikbaar.

Bevindingen:
Door de zbbi’s is gezamenlijk een algemene informatiesheet ontwikkeld
met standaardinformatie over het verblijf in een zbbi. Daarnaast heeft
iedere afzonderlijke zbbi, op basis van een standaardformat, informatie
over de mogelijkheden binnen de eigen zbbi beschikbaar. Het is de
bedoeling dat beide sheets geplaatst worden op het intranet van DJI en dat
medewerkers gedetineerdenzaken van de inrichting van herkomst deze
informatie ten behoeve van de in een zbbi te plaatsen gedetineerde
uitprinten. Door DJI is plaatsing van deze informatie op het DJI intranet nog
niet gerealiseerd.

Aanbeveling 2
Formuleer een intakeprotocol dat door alle zbbi’s als uitgangspunt bij de
intake gehanteerd wordt en laat in alle zbbi’s de gedetineerde na de intake
zijn handtekening zetten voor begrip van het zich houden aan regels en
instemming met de consequenties indien hij of zij zich niet aan de regels
houdt.

Bevindingen
De zbbi’s maken gebruik van de handleiding die is ontwikkeld voor het
eerste contact tussen de instromende gedetineerde en inrichtingswerker in
het kader van de procedure Inkomsten, Screening en Selectie (ISS), dat
onderdeel is van het programma Modernisering Gevangeniswezen (MGW).
Het is de IVenJ gebleken dat alle zbbi’s grotendeels volgens dit protocol handelen of, uitgaande daarvan, zelf een protocol intake ontwikkeld hebben dat
door iedere groepswerker bij een intake uniform wordt toegepast.
Op drie zbbi’s na dienen gedetineerden bij de intake hun handtekening te
zetten voor kennisname van de regelgeving en het eventuele gebruik van
door de zbbi beschikbaar gestelde middelen, bijv. fietsen. Eén zbbi geeft aan
hiertoe binnenkort over te gaan.

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen | 17

Conclusie
De zbbi’s hebben gevolg gegeven aan het ontwikkelen van beknopt en
uniform informatiemateriaal, maar zijn qua uitvoering nog afhankelijk van
een actie van DJI die deze informatie onderdeel van de DJI intranetsite moet
maken.5
Alle zbbi’s maken gebruik van een gestructureerde intakeprocedure en de
meeste zbbi’s laten gedetineerden thans tekenen voor het kennis genomen
hebbenvan de vigerende regelgeving en het aanvaarden van de consequenties bij het overtreden daarvan.

2.2 Activiteitenprogramma
Aanbeveling 3 (*)
Stem tussen zbbi’s de mogelijkheden en voorzieningen voor activiteiten en
faciliteiten af en bepaal een gemeenschappelijke en beredeneerde onderen bovengrens met betrekking tot het aanbod. Betrek daarbij ook de
mogelijkheden en beperkingen van de locaties waar de zbbi’s gevestigd zijn.

Bevindingen
In het themaonderzoek constateerde de ISt nogal verschil in de faciliteiten
die de zbbi’s de gedetineerden konden bieden.
In het landelijk overleg is serieus stilgestaan bij de faciliteiten die de zbbi’s
gemeenschappelijk (kunnen) bieden en is geconcludeerd dat alle verschillende zbbi’s zo hun mogelijkheden en beperkingen hebben. Besloten is om
alle inrichtingsspecifieke omstandigheden zoveel mogelijk in stand te
houden. Dit betekent dat er verschil in mogelijkheden is en blijft tussen de
onderscheiden zbbi’s. Zo kan een gedetineerde in de ene zbbi wel zijn
mobiele telefoon, evt. met internet, gebruiken en in de andere niet, omdat
deze zbbi onderdeel is van een penitentiair complex dat ook andere
bestemmingen huisvest waarbij deze apparatuur niet is toegestaan.6

Aanbeveling 4 (*)
Communiceer de lokale (on)mogelijkheden van de zbbi zoveel mogelijk
vóór hun plaatsing met de gedetineerden en maak daarbij gebruik van
eerdergenoemde collectieve informatiebron. Benoem daarin de specifieke
kenmerken van een zbbi zodat de gedetineerden zijn voorbereid op de
mogelijkheden en beperkingen van het verblijf.
5

6

18

In de wederhoorreactie (12/07/2012, kenmerk DDS5735081) meldt HDJI dat alle
informatie inmiddels via het DJI-intranet beschikbaar is.
Voorbeelden hiervan zijn de zbbi’s Ter Peel, Buitenhegge, Westlinge en Amerswiel

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

Bevindingen
In paragraaf 2.1 is aangegeven dat de zbbi’s een algemene en lokale
informatiesheet ontwikkeld hebben, maar dat deze informatie nog niet
door DJI via het intranet beschikbaar is gesteld.7 Desalniettemin blijken
voor een zbbi geselecteerde gedetineerden vaak al ‘via het circuit’ op de
hoogte van wat wel en niet mogelijk is in een bepaalde zbbi-lokatie. Om die
reden geven vrouwelijke gedetineerden vrijwel altijd een voorkeur op voor
plaatsing in zbbi Het Spoor in Nieuwersluis omdat de (twee) andere zbbi’s
voor vrouwen onderdeel zijn van een penitentiair complex met ook andere
bestemmingen; mobiele telefoons zijn daarom binnen het complex niet
toegestaan, terwijl deze belangrijk zijn vanwege frequent contact met
bijvoorbeeld het thuisfront.

Aanbeveling 5
Bezie in hoeverre er mogelijkheden zijn om in alle zbbi’s kleinschalige
fitnessvoorzieningen te realiseren.

Bevindingen
In het landelijk overleg is besloten dat fitness/sport, vanwege de maatschappelijke gerichtheid van een zbbi, in principe buiten de zbbi dient
plaats te vinden. Vanwege het eerdergenoemde besluit om de bestaande
voorzieningen in zbbi’s te handhaven zijn de vaak kleinschalige fitnessruimten die in een beperkt aantal zbbi’s beschikbaar zijn, gebleven en incidenteel uitgebreid of gemoderniseerd. Het argument daarbij is mede dat het
abonnement op een sportschool voor gedetineerden te kostbaar is, of een
sportschool te ver van de zbbi-locatie is gevestigd.

Aanbeveling 6
Harmoniseer en reguleer het informatiebeleid door het gebruik van pc en
toegang tot internet in alle zbbi’s al dan niet onder voorwaarden toe te staan.

Bevindingen
Het landelijk overleg heeft bepaald dat in zbbi’s het gebruik van mobiele
communicatieapparatuur –inclusief internet– door gedetineerden is toegestaan, tenzij de specifieke situatie van die zbbi dat niet toestaat, zoals hierboven
geschetst. In de praktijk blijkt het gebruik van mobiele telefonie en internet
toegestaan in de zbbi’s waar dat beveiligingstechnisch kan. In de zbbi’s waar dat
niet kan, kunnen gedetineerden altijd buiten het complex bellen. Enkele zbbi’s
verbieden het binnenshuis bellen; gedetineerden dienen dan hun telefoon in
7

Zie noot 3.

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen | 19

een kluisje te bewaren. Vrijwel alle zbbi’s onderkennen de noodzaak van goede
toegang tot internet in verband met reïntegratieactiviteiten. Sommigen willen
dit faciliteren met vrije internettoegang, andere weer uitsluitend met een
‘whitelist’ van toegankelijke sites via een DJI-aanbesteding.8 Er is ook een aantal
inrichtingen dat toegang tot internet via het eigen mobieltje als voldoende
beschouwt en wijst op de mogelijkheden die een gedetineerde in de vrije
weekeinden heeft om op het internet te surfen.

Aanbeveling 7
Heroverweeg de functieinhoud van de groepswerker in de huidige bedrijfsvoering van de zbbi’s.

Bevindingen
Deze aanbeveling was vooral gebaseerd op de constatering dat in geen van
de zbbi’s inhoudelijk groepswerk plaatsvond en er in de dagelijkse werkuitvoering een tamelijk grote afstand van de groepswerkers tot het groepsproces werd waargenomen. Het landelijk overleg geeft aan dat begin 2011 twee
groepswerkers zijn geïnterviewd door TNO met het oog op de formulering
van nieuwe functiebeschrijvingen ten behoeve van het programma MGW en
de introductie van het functiegebouw Rijk. De meeste zbbi’s wachten echter
niet op deze nieuwe beschrijving. De aanbeveling van de IVenJ om de
functieinhoud van groepswerker te heroverwegen heeft de meeste zbbi’s tot
nadenken gestemd. Unaniem vinden de respondenten dat de inhoud van
groepswerker veel meer omvat dan louter het begeleiden van gedetineerden. Een afdelingshoofd vindt dat een groepswerker een soort van reïntegratiemanager moet zijn, die kwaliteiten op het terrein van coaching,
acquisitie, psychologie, maatschappelijke hulpverlening en netwerk- en
rapportagevaardigheden in zich verenigt. Het is een functionaris die
zelfstandig werkt en initiatieven neemt om gedetineerden zelf verantwoordelijkheid te laten nemen. De IVenJ onderschrijft dit palet aan vaardigheden
om de functie van groepswerker goed en volledig te kunnen uitoefenen,
maar ziet een combinatie van deze kwaliteiten op dit moment nog niet in
iedere zbbi in voldoende mate beschikbaar.

Aanbeveling 8 (*)
Heroverweeg het primaat van de (betaalde) arbeidsactiviteiten in een zbbi
en creëer alternatieven die leiden tot een zinvolle dagbesteding.

8

20

In de wederhoorreactie meldt DJI dat er momenteel een ‘pilot’ naar beveiligd
internetgebruik in p.i.’s wordt uitgevoerd.

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

Bevindingen
Het landelijk overleg is van mening dat het vinden van een zinvolle dagbesteding in eerste instantie een taak van de gedetineerde zelf is, met materiële en
persoonlijke ondersteuning vanuit de zbbi, die over contacten beschikt met
bedrijven, vrijwilligersorganisaties en gemeentelijke instanties.
Het landelijk overleg constateert echter ook dat zbbi’s in toenemende mate
geconfronteerd worden met het feit dat gedetineerden geen betaalde arbeid
verrichten doordat er geen werk beschikbaar is, of omdat de gedetineerde
somatische en/of psychische problemen heeft. Dit laatste leidt er toe dat hij
niet in staat is om betaalde arbeid te verrichten en aldus arbeidsongeschikt is.
Deze arbeidsongeschiktheid komt landelijk in toenemende mate voor en
zbbi’s zijn van mening dat zij niet goed uit de voeten kunnen met deze
niet-werkers die zij in de zbbi zelf weinig dagbesteding kunnen bieden. Eén
zbbi heeft dit opgelost door een kleine werkzaal in te richten waar óók de
arbeidsongeschikten verplicht zijn om eenvoudig montagewerk te verrichten.
Ten tijde van dit vervolgonderzoek waren vrijwel alle zbbi’s tussen de 5 à 10
procent onderbezet. Grosso modo werkt gemiddeld tweederde van de
aanwezige populatie actief buiten de zbbi. Een derde van de bewoners werkt
niet, of is actief in de huisdienst. Ongeveer driekwart van de (externe)
werkers werkt bij een betalende werkgever. Voor het overige kwart van de
werkers krijgt de zbbi geen vergoeding. Een meerderheid van de zbbi-leidinggevenden streeft er naar om gedetineerden tegen vergoeding aan het
werk te hebben, maar realiseert zich ook dat het wegens de soms geringe
arbeidservaring en arbeidsmoraal van de gedetineerde, niet reëel is om aan
een werkgever een vergoeding te vragen. Eén zbbi beschouwt de werkplekken voor haar gedetineerden vooral als werkervaringsplaats en ziet slechts
één van haar (11) werkers vergoed door de werkgever.

Aanbeveling 9
Betrek zoveel mogelijk de groepswerkers bij de acquisitie en beoordeling
van zinvolle dagbesteding, inclusief betaalde arbeid.

Bevindingen
Achtergrond van deze aanbeveling was vooral dat kennis over, en contacten
met de werkplek waar een gedetineerde geplaatst wordt, een rechtstreekse
lijn moet hebben met de mentoren in de zbbi. Zij zijn betrokken bij, en
dienen zicht te houden op, een goede ‘match’ tussen werkgever en
gedetineerde en fungeren als eerste aanspreekpunt voor de werkgever bij
eventuele problemen. De beleidslijn van DJI leek ten tijde van het themaonderzoek te zijn dat plaatsing van zbbi-gedetineerden uitbesteed zou worden
aan regionale bureau’s.

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen | 21

Regionale bedrijfsbureau’s arbeid (RBBA) zijn intussen landelijk geïntroduceerd met een focus die vooral is gericht op het binnenhalen en uitzetten
van werkopdrachten ten behoeve van p.i.’s, en aldus niet op het bemiddelen
in arbeidskrachten.
Het landelijk overleg is, aansluitend bij de aanbeveling, van mening dat
groepswerkers betrokken dienen te blijven bij het organiseren van zinvolle
dagbesteding voor en streeft daarbij samenwerking met de RBBA’s na.

Aanbeveling 10
Beoordeel stelselmatig en collectief de afstemming van het regime op de
kenmerken van de doelgroep.

Bevindingen
Deze aanbeveling was vooral gefundeerd op de waarneming tijdens het
themaonderzoek dat steeds meer gedetineerden die in een zbbi geplaatst
werden minder, of in het geheel niet, geschikt bleken om deel te nemen
aan het arbeidsproces. Zbbi’s zaten met deze doelgroep in hun maag en
bleken daar nauwelijks op te anticiperen. Het ‘document uitwerking ISt’ en
de recente bezoeken aan de zbbi’s laten de IVenJ zien dat de zbbi’s actief aan
de slag zijn gegaan met dit gegeven, en hun best doen om geplaatste
gedetineerden een al dan niet betaalde arbeidsplek of faciliteiten voor
studie te bieden. Een aansprekend initiatief is in dit verband het stichten
van een eigen werkvoorziening –buiten de muren- door p.i. Almelo, lokaal
‘De Fabriek’ genoemd. Op deze locatie werken (gemiddeld 10) zbbi-gedetineerden, samen met andere justitiabelen, zoals reclassenten met een
taakstraf en ook werkers vanuit de sociale werkvoorziening, aan een
meerjarige opdracht tot het ompakken van diervoeding.

Conclusie
De belangrijkste aanbeveling bij het criterium activiteiten is door DJI en de
zbbi’s serieus in overweging genomen, maar heeft niet geleid tot harmonisatie van de in een zbbi geboden mogelijkheden en voorzieningen.
Gedetineerden in een zbbi, die onderdeel is van een p.i. met ook andere
penitentiaire bestemmingen, hebben daarom in de regel minder voorzieningen en mogelijkheden dan die in een zelfstandige zbbi die geheel
autonoom, los van de moederinrichting, functioneert. Gedetineerden die
in de desbetreffende zbbi geplaatst worden zijn meestal vooraf op de
hoogte van het verschil in mogelijkheden tussen de zbbi’s door bekende
informatie daarover uit de inrichting van herkomst. Zbbi’s hebben het
signaal onderkent om zich, naast het voorzien in zoveel mogelijk betaalde
arbeid, ook te richten op gedetineerden die in mindere mate of geheel niet
in staat zijn om deel te nemen aan betaalde arbeidsactiviteiten en zijn zich

22 | Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

er meer van bewust geworden dat zinvolle dagbesteding ook toegevoegde
waarde heeft. Tegelijkertijd is in de meeste zbbi’s meer aandacht gekomen
voor de rol van de groepswerker, die een andere rol dient te vervullen, met
meer accent op toeleiding van de gedetineerde naar het reguliere maatschappelijke verkeer, in plaats van het voornamelijk optreden als intern
begeleider. De IVenJ constateert hierbij dat vrijwel alle zbbi-respondenten
van mening zijn dat steeds vaker gedetineerden worden geplaatst, die niet
goed passen in het gemiddelde profiel van de door hen beoogde zbbi-doelgroep, maar wellicht wél goed passen binnen de filosofie van het MGWbeleidskader. De afstemming van het selectiebesluit met de mogelijkheden
die een zbbi aan gedetineerden met een arbeidsbeperking biedt, zouden
binnen DJI, en daarmee MGW, meer aandacht kunnen krijgen.

2.3 Toegang zorg
Aanbeveling 11
Formuleer een minimumnorm voor de toegang tot primaire medische zorg
in zbbi’s en betrek daarbij de mogelijkheid om tenminste twee keer per
week in de zbbi een spreekuur door een penitentiar verpleegkundige te
laten verzorgen.

Bevindingen
Ondanks het feit dat de toenmalige minister van Justitie deze aanbeveling
expliciet niet overnam is er in de uitvoeringspraktijk toch het nodige
veranderd. Zo zijn steeds meer zbbi’s de afgelopen tijd overgegaan op het
organiseren van een medisch spreekuur in of nabij de zbbi. Een justitieel
verpleegkundige van de moederinrichting komt dan één of twee keer per
week langs voor spreekuur, of de gedetineerden kunnen zich melden voor
het verpleegkundig spreekuur in de moederinrichting. De veranderingen
zijn ingegeven uit kostenoverwegingen en door minder goede ervaringen
met huisartsen doordat deze te vaak arbeidsverzuim als remedie voorschreven. Ten tijde van het vervolgonderzoek maakten nog twee zbbi’s gebruik
van een lokale huisarts.

Aanbeveling 12
Leg in de huisregels vast in hoeverre het al dan niet mogelijk is om tijdens
verblijf in de zbbi contact te hebben met een geestelijk of psycho-medische
zorgverlener.

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen |

23

Bevindingen
Het landelijk overleg geeft aan dat in voorkomend geval geestelijke zorg via
de moederinrichting betrokken kan worden en psycho-medische zorg via de
huisarts. In de praktijk blijkt dat alle zbbi’s een effectieve modus hebben om
tegemoet te komen aan deze vormen van zorg; het komt er in de meeste
gevallen op neer dat een beroep wordt gedaan op functionarissen van de
moederinrichting. Eén zbbi heeft, als het nodig is, actief contact met
zorgverleners in de regio van vestiging van de gedetineerde.

Conclusie
Ondanks het feit dat de Minister de aanbeveling met betrekking tot de
toegang tot medische zorg niet overnam, en verwees naar de lokale
huisartsenzorg, biedt een ruime meerderheid van de zbbi’s, in lijn met de
aanbeveling, wekelijks een of meerdere medische spreekuren aan. Een
justitieel verpleegkundi­ge uit de moederinrichting verzorgt deze. De
aanbeveling met betrekking tot de beschikbaar­heid van geestelijke en
psycho-medische zorg heeft er toe geleid dat zbbi’s, indien geïndiceerd,
deze vormen van zorg kunnen aanbieden.

2.4 Sancties
Aanbeveling 13
Voor directieleden van zbbi’s: stem de toepassing van het sanctiebeleid
zoveel mogelijk met elkaar af.

Bevindingen
De aanbeveling kwam voornamelijk voort uit de constatering dat in een
aantal zbbi’s directieleden bij gelijksoortige feiten verschillend reageerden.
Naar aanleiding van deze constatering is binnen het landelijk overleg een
sanctiebeleid afgestemd dat zich richt op de meest voorkomende sanctiewaardige feiten: middelengebruik, te laat in de inrichting, einde tewerkstelling bij werkgever, onterechte ziekmelding. De meeste zbbi’s geven aan dit
beleid toe te passen, maar in de praktijk constateert de IVenJ toch ook weer
afwijkingen. Zo zijn er zbbi’s die, conform het landelijke drugsontmoedigingsbeleid (DOB), bij voor de eerste maal geconstateerd soft-druggebruik
uitsluitend waarschuwen. Er zijn ook zbbi’s die daar de sanctie van een
aantal uren eerder terug van weekendverlof aan koppelen. Hoe het ook zij,
in de praktijk sanctioneren zbbi’s relatief weinig en als het wel gebeurt vindt
er vrijwel altijd vooraf zorgvuldig overleg over plaats met het sanctionerende directielid.

24 | Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

Aanbeveling 14 (*)
Heroverweeg het DOB ten aanzien van de toepassing van uitsluitend een
waarschuwing bij de constatering van soft-druggebruik in een zbbi en
vervang dit bijvoorbeeld door de sanctie van voorwaardelijke uitplaatsing.

Bevindingen
Op aangeven van de zbbi’s is deze aanbeveling, als resultante van het
themaonderzoek, opgenomen omdat zij unaniem moeite hadden te
volstaan met uitsluitend een waarschuwing bij geconstateerd soft-druggebruik, zoals het vigerende DOB van DJI voorschrijft.
Het landelijk overleg stelt voor om bij geconstateerd soft-druggebruik te
sanctioneren met intrekking van het eerstvolgende weekendverlof en tekent
daarbij wel aan dat dit in de praktijk in de uitvoering problemen oplevert bij
de zbbi’s die geen onderdeel zijn van een gesloten penitentiair complex. Zij
refereert ook aan het voornemen van DJI om in 2011 het DOB te evalueren.9
Als gezegd blijkt in de praktijk nog enig verschil in de reacties van zbbi’s op
gecon­stateerd (1e keer) soft-druggebruik.

Conclusie
Sanctieoplegging vindt in zbbi’s doorgaans op zorgvuldige wijze plaats en is
afgestemd op de voorliggende casuïstiek.
De aanbeveling om zbbi’s te voorzien van een effectievere sanctie dan
uitsluitend een waarschuwing bij de eerste constatering van soft-druggebruik, heeft nog niet geleid tot de door de zbbi’s beoogde aanpassing van
het landelijke drugsontmoedigingsbeleid.
De door de zbbi’s in dit verband voorgestelde intrekking van het eerstvolgende weekeindverlof blijkt in de praktijk lastig om generiek toe te passen;
daarvoor zijn immers ook accommodatie en bemensing nodig, die de
meeste zbbi’s niet beschikbaar hebben.
Een meerderheid van de zbbi’s volstaat met een waarschuwing, conform het
vigerende DOB. Een enkele zbbi koppelt daaraan reductie van het aantal
verlofuren in het eerstvolgende weekeinde en handelt als zodanig niet
conform het DOB en het beleid zoals afgesproken in het landelijk overleg.

2.5 Accommodatie
Aanbeveling 15
Overweeg om voor alle zbbi’s een hygiëneprotocol te ontwikkelen dat
aansluit bij de hygiënerichtlijnen van DJI.
9

De IVenJ heeft bij DJI navraag gedaan naar het resultaat van deze evaluatie, maar
geen reactie ontvangen.

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen |

25

Aanbeveling 16
Formuleer, rekening houdend met het aantal gedetineerden, minimale
eisen voor de inrichting en het onderhoud van de keuken en laat de hygiëne
van een zbbi met regelmaat controleren door een onafhankelijke instantie.

Bevindingen
Ten eerste vindt de IVenJ het teleurstellend om ruim twee jaar na het bezoek
aan de zbbi van p.i. Westlinge in Heerhugowaard te moeten constateren dat
de toen noodzakelijk geachte renovatie van de gemeenschappelijke
gedetineerden-keuken nog steeds niet is geëffectueerd.
Het aantal zbbi’s dat geprotocolleerd invulling geeft aan hygiënemaatregelen is sinds het themaonderzoek toegenomen. Nog niet alle zbbi’s werken
op basis van een vastgelegd hygiëneprotocol, maar overal maken de
accommodaties, met uitzondering van voornoemde keuken, een verzorgde
en onderhouden indruk. Een klein aantal zbbi’s laat de hygiëne toetsen aan
de hand van HACCP-normering en in één zbbi hebben twee groepswerkers
een HACCP-opleiding gevolgd.

Conclusie
Met uitzondering van de door de zbbi Westlinge zeer gewenste, en naar de
mening van de IVenJ noodzakelijke, grondige aanpak van de keukenvoorziening, heeft het aspect hygiëne in de zbbi’s door het themaonderzoek
meer aandacht gekregen.

2.6 Klachten
Aanbeveling 18
Beweeg commissies van toezicht (cvt’s) tot het geregeld tonen van belangstelling voor de gang van zaken in zbbi’s als deze tot hun toezichtdomein
behoren.

Aanbeveling 19
Registreer jaarlijks de aard en omvang van klachten in een zbbi en evalueer
deze op consequenties voor het regime.

Bevindingen
Vrijwel alle zbbi’s worden jaarlijks door cvt-leden bezocht; soms maandelijks, maar ook jaarlijks omdat het toevallig zo uitkomt. Vrijwel nooit is de
aanleiding een klacht, omdat de zbbi deze meestal zelf oplost. Het landelijk
overleg geeft aan dat het onderwerp zbbi’s nu standaard door directies is
geagendeerd voor het overleg met hun cvt’s. Indien geïndiceerd spreekt

26

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

men dan ook over de klachten maar dat komt, gezien het geringe aantal,
vrijwel niet voor. De zbbi’s meldden de Inspectie tenslotte dat zij belangstelling vanuit de cvt’s voor hun werkwijze op prijs stellen.

Conclusie
De belangstelling van cvt’s voor de gang van zaken in zbbi’s is toegenomen.
Klachten zijn daarvoor niet de aanleiding omdat de zbbi’s deze, in overleg
met de gedetineerden, meestal zelf oplossen.

2.7 Beschouwing
De belangrijkste conclusie van het eerdere themaonderzoek ten aanzien van
het aspect rechtspositie dat in een zbbi ‘iedere gedetineerde krijgt wat hem
rechtens toekomt, maar de wijze waarop nogal varieert’ is ook na dit
vervolgonderzoek nog van toepassing. Op sommige criteria zijn de zbbi’s,
qua beleid, meer naar elkaar toegegroeid maar in de uitvoering blijken de
meeste zbbi’s toch eigenzinnig en afhankelijk van de lokale mogelijkheden.
Vanuit DJI zou meer aandacht kunnen uitgaan naar het beleid, de uitvoering
en afstemming van selectiebesluiten op de mogelijkheden die zbbi’s thans
en in de toekomst kunnen bieden.

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen |

27

3
Omgang met
gedetineerden

28

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

3.1 Bejegening en begeleiding
Aanbeveling 20 (*)
Formuleer een gemeenschappelijke visie op de vorm en inhoud van
detentie in een zbbi. Houd daarbij rekening met de positie die de zbbi’s
innemen in het detentietraject en laat ruimte voor de (on)mogelijkheden
van een zbbi ten aanzien van zijn locatie.

Aanbeveling 21
Laat de vereiste competenties van medewerkers onderdeel zijn van bedoelde
visie.

Bevindingen
Als reactie op deze aanbevelingen heeft het landelijk overleg een missie- en
visiedocument opgesteld waarin ook de belangrijkste competenties van
zbbi-medewerkers zijn benoemd.
Het document sluit aan bij de algemene missie van DJI, maar ontbeert
aansluiting met het meer recente MGW-beleid. De visie is een weergave van
de feitelijke situatie die de ISt tijdens het themaonderzoek aantrof: naar
binnen gericht op het hier en nu, uitgaande van de eigen verantwoordelijkheid van de gedetineerde bewoner. Er wordt gesproken over het aanbod van
een ‘pedagogisch klimaat’ waarbij ‘desgewenst gebruik gemaakt wordt van
groepsbesprekingen, werkevaluaties en dergelijke’.
Uit de interviews met leidinggevenden komt naar voren dat men probeert
om in het landelijk overleg zoveel mogelijk uit te wisselen over elkaars
werkwijze en dat men ook tracht om deze, binnen de mogelijkheden die
een zbbi biedt, uniform uit te voeren. Aan de andere kant weet men ook van
elkaar dat het regime per locatie verschilt, omdat de visie op de werkwijze
verschilt. Een aantal zbbi’s geeft expliciet aan content te zijn met deze
‘couleur locale’ en deze zo te willen houden.
Een beperkt aantal zbbi’s geeft aan te werken met groepswerkers ‘oude stijl’
die met meer afstand van gedetineerden opereren en beperkte mogelijkheden hebben om met een grotere intensiteit en binnen een bredere
maatschappelijke context te begeleiden. Vrijwel alle leidinggevenden geven
aan dat zij actief zijn in het ontwikkelen van hun medewerkers, bijvoorbeeld door coachings-gesprekken en trainingen, en dat zij bij vacatures
bewaken dat kandidaten voldoen aan de vereiste competenties en het
vereiste teamprofiel.

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen |

29

Conclusie
Het resultaat van de poging om een gemeenschappelijke visie te formuleren
op de vorm en inhoud van detentie in een zbbi stelt teleur. De uitwerking is
beperkt en ontbeert ambitie die aangeeft wat, met name binnen de context
van het MGW-beleid, de toegevoegde waarde van het verblijf in een zbbi is
of kan zijn.
Leidinggevenden hebben daarentegen in de praktijk ambitie en gerichte
aan-dacht voor (de ontwikkeling van) de vereiste competenties van
medewerkers.

3.2 Rapportage en documentatie
Aanbeveling 22
Formuleer, in samenhang met de onder 3.1 genoemde visie, uitgangspunten voor de kwaliteit en kwantiteit van door de zbbi te leveren rapportages.

Bevindingen
Het landelijk overleg sluit aan bij de bestaande werkwijzen en stelt dat de
wijze waarop rapporta­ges tot stand komen per zbbi verschilt. Dat heeft te
maken met de opzet van gelieerde afdelingen gedeti­neerdenzaken. Soms
werken BSD-, MMD- en TR-functionarissen in bepaalde vestigingen nog
geheel afzonderlijk van elkaar, terwijl er in andere vestigingen sprake is van
een volledig geïntegreerde werkwijze binnen één afdeling gedetineerdenzaken. Ook komt het (incidenteel) voor dat zbbi’s over een ‘eigen’ bsd-medewerker en trajectbegeleider beschikken. In dat laatste geval ontstaat er wel
frictie met betrek­king tot de vraag hoe de werkzaamheden van die functionarissen zich verhouden tot die van de groepswerker en dus wie waarover
rapporteert. Ook de inzagemogelijkheden in de verschillende rapportagesystemen zoals TRIS, DPAN en TULP, verschillen; de ene zbbi heeft daartoe
meer moge­lijkheden dan de andere.
Sommige zbbi’s investeren in de rapportagevaardigheden van medewer­kers.
Uit de interviews ontstaat het beeld dat men in de zbbi’s doorgaans redelijk
goed geïnformeerd is over de achtergronden van een in een zbbi te plaatsen
gedetineerde. In een enkel geval moet men er nog achteraan bij de
zendende inrichting. Zelf leveren zbbi’s bijdragen aan de rapportage als een
zbbi-gedetineerde aansluit op een zogenaamd penitentiar programma.

Conclusie
In het midden blijft of er uitgangspunten zijn geformuleerd voor het
leveren van rapportages als gedetineerden eenmaal in een zbbi verblijven;

30

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

ook is niet helemaal duidelijk wie daarvoor dan de verantwoordelijkheid
draagt.10

3.3 Beschouwing
Op het aspect omgang met gedetineerden is door het landelijk overleg
serieus gekeken naar de aanbevelingen. Toch lijkt het effect daarvan
beperkt. Enerzijds, omdat zbbi’s ieder voor zich vinden dat hun regime en
werkwijze voldoen, en dus geen behoefte hebben aan een andere, meer
uniforme, aanpak. Anderzijds omdat een zbbi die mogelijkheden, binnen
de context van de vestiging waartoe zij behoort, niet of onvoldoende heeft.
Ook is de IVenJ van mening dat de zbbi’s, qua uitvoering, prominenter en
effectiever kunnen worden ingebed in het MGW-beleidskader, dat DJI op dit
moment landelijk implementeert.

10

In de wederhoorreactie meldt DJI dat dit samenhangt met een organisatorische
aanpassing binnen inrichtingen, genaamd ‘ORKA’, die moet leiden tot betere afstemming
van MGW-processen. Landelijke invoering van ORKA is voorzien vanaf ultimo 2012.

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen | 31

4
Interne veiligheid

32

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

4.1 Preventie en beheersing van calamiteiten
Aanbeveling 23 (*)
Overweeg om bij alle zbbi’s bij eerste binnenkomst de begeleide veiligheidsinstructie te introduceren.

Bevindingen
Nagenoeg alle zbbi’s besteden bij de introductie aandacht aan vluchtmogelijkheden bij calamiteiten. De helft wijst daarbij tijdens een rondgang actief
op de voorzieningen, zoals blusmiddelen en nooddeuren.
Eén zbbi doet dit relatief beperkt en wijst er alleen op dat ramen en deuren
bij calamiteiten altijd geopend kunnen worden.

Conclusie
De aandacht voor de omgang met (brand)veiligheidsrisico’s is in zbbi’s
verder toegenomen; een meerderheid van de zbbi’s wijst gedetineerden
actief op de mogelijkheden hoe met dit soort calamiteiten om te gaan.

4.2 Agressiebeheersing
Aanbeveling 24
Formuleer uitgangspunten met betrekking tot agressie- en geweldbeleid in
zbbi’s, inclusief de monitoring daarvan.

Bevindingen
Het themaonderzoek stelde vast dat agressie en geweld in zbbi’s bijna niet
manifest zijn, maar dat het desalniettemin verstandig is om op het
voorkomen van agressie en geweld te anticiperen.
Om die reden is door het landelijk overleg ondermeer een ‘uitplaatsingsprotocol’ geformuleerd, omdat een gedwongen vertrek, weer terug naar een
gesloten inrichting, door de meeste gedetineerden niet als vanzelfsprekend
geaccepteerd wordt en kan leiden tot oplopende spanning bij de aanzegging daarvan. Het protocol is vermoedelijk gebaseerd op de specifieke
praktijk van een bepaalde inrichting, en lijkt daarom niet universeel
toepasbaar. Wel is duidelijk dat opstellers van mening zijn dat een gedetineerde aan het einde van een (werk)dag te horen moet krijgen dat zijn
aanwezigheid in een zbbi niet langer gewenst is en dat er, direct na deze
mededeling, gesloten capaciteit beschikbaar moet zijn waar betrokkene dan
geplaatst kan worden. Overigens menen de opstellers dat onderlinge
agressie en geweld in zbbi’s in de praktijk nagenoeg niet voorkomt. Feiten
logenstraffen deze stelling, omdat tijdens het vervolgonderzoek in
tenminste één zbbi bleek dat forse aandacht nodig was geweest voor

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen |

33

verbetering van de veiligheidssituatie. In deze zbbi bleek dat over een
bepaalde periode gedetineerden, buiten het zicht van personeel, vernielingen aanrichtten en andere gedetineerden lastig vielen met geweld en
intimidatie. Om dit beter te kunnen traceren zijn camera’s met opnamefunctie geplaatst, en konden daders worden getraceerd die vervolgens
werden teruggeplaatst naar een gesloten inrichting.
Uit de interviews blijkt dat de meeste zbbi’s alert en actief reageren op
(vermeende) onderlinge intimidatie. Men spreekt het individu of de groep
aan. Individueel doet de mentor dat, en voor het collectief aanspreken
heeft, overigens in een minderheid van de zbbi’s, wel eens een groepsgesprek plaats, bijvoorbeeld rond de avondmaaltijd.

Conclusie
De aanbeveling is opgepikt, maar mist haar collectieve uitwerking in een
universele regeling. De praktijk illustreert dat het voorbereid zijn op het
zich mogelijk voordoen van intimidatie en geweld in een zbbi toch zinvol is.

4.3 Drugsontmoedigingsbeleid
Aanbeveling 25
Controleer dagelijks de kamers van gedetineerden en houd van deze
controle registratie bij.

Bevindingen
Het landelijk overleg rept over wekelijkse controles, die ook geregistreerd
worden. In de praktijk komen wekelijkse kamercontroles in alle zbbi’s voor
en controleert een beperkt aantal zbbi’s, conform de aanbeveling, de
kamers bij toerbeurt dagelijks.

Conclusie
De aanbeveling beoogde niet uitsluitend een dagelijkse controle op
contrabande, maar ook op orde en reinheid omdat in het themaonderzoek
menig kamer werd geschouwd die, ondanks de schaarse hoeveelheid
spullen daar aanwezig, toch een onverzorgde indruk maakte. Mogelijk is
deze overweging niet voldoende begrepen nu een meerderheid van de
zbbi’s zich toch hoofdzakelijk beperkt tot een wekelijkse controle van de
kamer, meestal voorafgaande aan het weekendverlof op vrijdagmiddag.

34

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

4.4 Beschouwing
Zbbi’s besteden meer aandacht aan brandpreventie. Een collectief beleid
tegen intimidatie cq. onderlinge agressie en geweld is echter nog onvoldoende inhoud gegeven. De IVenJ ervaart bij de zbbi’s terughoudendheid
ten aanzien van de aandacht voor dit onderwerp. De praktijk maakt –incidenteel- duidelijk dat dit toch zinvol is, evenals een frequentere controles
van kamers op orde en reinheid dan slechts 1x per week.

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen |

35

5
Maatschappijbeveiliging

36

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

5.1 Beveiligingsvoorzieningen en –toezicht
Aanbeveling 26
Leg maatschappelijke vrijheden van in een zbbi verblijvende gedetineerden
altijd vast in een schriftelijke overeenkomst.

Aanbeveling 27 (*)
Hanteer een uniforme screeningsmethodiek ten aanzien van werkgevers.

Aanbeveling 28 (*)
Controleer tenminste wekelijks 25% van de populatie van een zbbi bij
deelname aan het maatschappelijk verkeer, inclusief werkzaamheden bij
een werkgever en houdt van deze controles registratie bij.

Bevindingen
Vrijwel alle zbbi’s leggen de afspraken met gedetineerden over hun
maatschappelijke vrijheden vast in een schriftelijke overeenkomst die de
gedetineerde moet ondertekenen.11
Voor de screening van werkgevers refereert het landelijk overleg aan art. 14
van het ‘besluit Politieregisters’ dat aangeeft dat directeuren van justitiële
inrichtingen dit register kunnen raadplegen ‘voor het treffen van maatregelen met het oog op de ongestoorde tenuitvoerlegging van straf of
maatregel’
In de praktijk past ruim de helft van de zbbi’s deze procedure toe of gaat
intensiever samenwerken met de politie. De zbbi’s in Noord-Holland zitten
in een soort overgangsfase, omdat daar eerder werd gewerkt met een
centraal bureau arbeidsbemiddeling, een soort uitzendbureau, dat
tegenwoordig het regionaal bureau bedrijfsvoering arbeid (rbba) heet en
louter gericht is op het verwerven en organiseren van penitentiaire arbeid.
Voor het overige hanteren de zbbi’s hun eigen procedures die voornamelijk
zijn gebaseerd op een ‘pluis of niet-pluis check’ door daartoe aangewezen
(ervaren) medewerkers. In een aantal gevallen is daarbij informatie van de
kamer van koophandel of financiële informatie vanuit het shared service
center (ssc) betrokken.
De aanbevolen ‘norm’ om 25% van de zbbi-populatie wekelijks te controleren bij werk of andere activiteiten buiten de deur, wordt door alle zbbi’s
gehaald. De meeste zbbi’s registreren de controle en het resultaat ervan.

11

Drie zbbi’s doen dit nog niet en twee gaan hier binnenkort toe over.

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen |

37

Conclusie
De aanbevelingen met betrekking tot maatschappelijke vrijheden en de
controle daarvan hebben hun uitwerking niet gemist. Gedetineerden in een
zbbi zijn vooraf goed op de hoogte van hun mogelijkheden en beperkingen
en worden daarop ook gecontroleerd. Van een uniforme screeningsmethode van werkgevers is echter nog geen sprake. De meeste zbbi’s hanteren
nog hun eigen methodiek en zijn daarbij deels afhankelijk van de bereidheid van regionale politiekorpsen om daar een bijdrage aan te leveren.

5.2 Beschouwing
Het themaonderzoek heeft er toe geleid dat zbbi’s meer aandacht besteden
aan maatschappelijke veiligheid. De voorwaarden voor verblijf tekent de
gedetineerde in vrijwel alle zbbi’s voor akkoord en de actieve controle door
zbbi’s op naleving van die voorwaarden is vergroot. Hoewel alle zbbi’s
alertheid op risico’s voorstaan, is er ten aanzien van een uniforme methode
van screening van werkgevers nog wel een slag te maken.

38

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen |

39

6
Maatschappelijke
reïntegratie

40

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

6.1 Nazorg en reïntegratie12
Aanbeveling 29 (*)
Bepaal collectief en in samenwerking met ketenpartners de positie, inhoud
en werkwijze van zbbi’s bij de vormgeving van nazorgactiviteiten.

Aanbeveling 30 (*)
Bepaal collectief en in samenspraak met ketenpartners de positie, inhoud
en werkwijze van zbbi’s ten aanzien van de betrokkenheid bij
reïntegratieinspan­ningen in het algemeen en TR-trajecten in het bijzonder.

Bevindingen
Het landelijk overleg verwijst hier naar de samenwerking met de medewerkers maatschappelijke dienstverlening (mmd) en gedetineerdenzaken van de
zendende of de aan de zbbi gelieerde inrichting. De rol van de groepswerkers
beperkt zich in dit proces tot de begeleiding van de gedetineerden in de door
de mmd’ ers en/of gedetineerdenzaken uitgezette lijn. Die lijn is onderwerp
van gesprek tijdens het in alle zbbi’s gehouden multi disciplinaire overleg
(mdo) dat meestal tweewekelijks plaatsvindt en waar de populatie van de
zbbi gevolgd wordt en bijzonderheden worden uitgewisseld. In twee zbbi’s is
er sprake van een meer geïntegreerde aanpak, omdat mmd’ers en trajectbegeleiders vast onderdeel uitmaken van het zbbi-team. In andere zbbi’s
houden mmd’ ers, trajectbegeleiders of medewerkers gedetineerdenzaken
wekelijks spreekuur. Bij de geïntegreerde teams is er ook nog wel eens frictie
als groepswerkers zélf zaken willen aanpakken die feitelijk tot het domein
van de aan de zbbi verbonden mmd´er of trajectbegeleider behoort.
De reclassering meldt zich een enkele maal bij een zbbi voor een gezamenlijke aanpak, maar meestal heeft een vertegenwoordiger daarvan al eerder
zaken gedaan met de mmd’ers van de zendende inrichting en is de groepswerker daar meer zijdelings bij betrokken.
Vrijwel alle zbbi’s menen dat de rol van de groepswerker bij de nazorg en
reïntegratie, en daarmee ook de contacten met gemeenten, geleidelijk aan
toeneemt.

Conclusie
Nazorg en reïntegratie is binnen een zbbi vooral nog een rol van mmd’er en
trajectbegeleider met een toenemende ondersteunende rol voor de
groepswerker.

12

Vanwege hun samenhang zijn de criteria nazorg en reïntegratie samengevoegd.

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen | 41

6.2 Beschouwing
Het doel van de aanbevelingen in het themaonderzoek was vooral om de
zbbi’s een duidelijker positie te geven binnen het nazorg- en reïntegratiebeleid van DJI. Omdat de traditionele werkwijze in een meerderheid van de
zbbi’s grotendeels is bestendigd, lijkt deze aanzet onvoldoende uit de verf te
komen. De, naar de mening van de IVenJ noodzakelijke (her)positionering
van zbbi’s in het detentietraject, blijft daarmee beperkt tot de implementatie van nieuwe werkwijzen, zoals invoering van het mdo en de aansluiting
op detentie- en reïntegratieplannen.

42

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen |

43

7
Organisatieaspecten

44

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

7.1 Personeelsmanagement
Aanbeveling 31
Het themaonderzoek stelde vast dat in bijna alle zbbi’s een team van veelal
oudere groepsleiders werkzaam was dat vaak al jaren met elkaar samenwerkte. Om die reden beval de ISt aan om zbbi-medewerkers meer te laten
rouleren met piw’ers van nabij gelegen inrichtingen.

Bevindingen
Het landelijk overleg legde deze aanbeveling terzijde met een beroep op het
verschil in functiewaardering en vereiste ervaring tussen de poiw’er en
piw’er.
Toch is er een aantal zbbi’s waar, door omstandigheden, wisseling van
medewerkers heeft plaatsgevonden. Allen ervaren dit als positief. Een aantal
zbbi’s benadrukt dat het werken met een klein team groepsleiders vereist
dat medewerkers goed kunnen samenwerken en op elkaar kunnen
vertrouwen.
Het is van belang om daarvoor over passende competenties te beschikken.
Een aantal zbbi’s wisselde van leidinggevende. De IVenJ constateerde dat er
in de zbbi’s waar substantiële personele mutaties hadden plaatsgevonden
een frisse wind waaide –vreemde ogen dwingen- die de zittende groepswerkers de ogen opende en leidde tot een andere werkwijze.
In een aantal zbbi’s heeft het dienstrooster een aantal (reserve)lijnen die
gekoppeld zijn aan werkzaamheden in de aangrenzende gesloten inrichting
of vallen piw’ ers uit die inrichting wel eens in bij langdurige ziekte.13

Conclusie
De aanbeveling is niet overgenomen maar uit de praktijk blijkt dat roulatie
van functionarissen leidt tot een verfrissende blik op de werkuitvoering.

7.2 Communicatie
Aanbeveling 32 (*)
Geef, waar dat nu niet het geval is, de zbbi’s een duidelijke plaats in het
gestructureerde overleg van de locatie/vestiging en sta geregeld stil bij de
effectiviteit daarvan.

13

Het gaat dan om een aangepast deel van het takenpakket dat wordt uitgeoefend.

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen |

45

Bevindingen
In het themaonderzoek stuitte de ISt op zbbi’s die niet aangesloten waren
op gestructureerd werkoverleg van de aangrenzende inrichting; vandaar
deze aanbeveling.
Het landelijk overleg geeft aan dat dit nu wel voor alle zbbi’s het geval is.
De interviews in de zbbi’s bevestigen unaniem dit beeld; er zijn goede,
effectieve contacten tussen de zbbi en de vestiging waartoe zij behoort.

Conclusie
De aanbeveling is, voorzover dat noodzakelijk was, effectief gebleken.

7.3 Integriteit
Aanbeveling 33
Besteed, voor zowel medewerkers als gedetineerden, meer aandacht aan
integriteit in de vorm van actualisatie van beleid en de daadwerkelijke
uitvoering daarvan.

Bevindingen
Het landelijk overleg meldt dat in alle zbbi’s het thema integriteit, zowel in
het personeelsoverleg als in het bewonersoverleg, is geagendeerd en dat er
daarnaast aandacht voor is in mentorgesprekken.
De interviews in de zbbi’s bevestigen deze stelling grotendeels. Een aantal
respondenten vindt dat het onderwerp integriteit wel meer aandacht zou
kunnen krijgen.

Conclusie
Het thema integriteit krijgt in zbbi’s aandacht. Medewerkers moeten er
echter wel alert op zijn dat dit ook daadwerkelijk het geval blijft.

7.4 Beschouwing
De aanbevelingen op het aspect organisatie hebben er niet toe geleid dat
zbbi’s fundamenteel anders zijn gaan werken. Dat hoefde ook niet, maar
sommige aspecten vroegen wel om meer aandacht. Afgestemd op de lokale
omstan-digheden is die aandacht er ook wel (geweest) en zijn daarvan
resultaten zichtbaar.

46

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen |

47

8
Slotbeschouwing

48

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

De IVenJ heeft met dit vervolgonderzoek kunnen vaststellen dat in vrijwel
alle zbbi’s de aanbevelingen uit het themaonderzoek hebben geleid tot een
andere aanpak en waarneembare verbeteringen van de werkuitvoering. Het
themaonder­zoek lag daar aan ten grondslag, maar ook wijzigingen binnen
de context van een zbbi op lokaal niveau, bijvoorbeeld door verandering
van leiding of medewerkers, verhuizing, of de implementatie van nieuw
beleid door DJI.
De IVenJ constateert daarnaast ook dat de zbbi’s hun eigen, vertrouwde
werkwijze grotendeels voortzetten en aanpassen aan datgene wat op hun
weg komt.
Het meer fundamentele oogmerk van het themaonderzoek om de zbbi’s
bewuster te maken om een duidelijker positie in te nemen binnen de
context van het beleidsprogramma MGW van DJI, vindt de IVenJ (nog)
onvoldoende gerealiseerd.
Concreet heeft het themaonderzoek er toe geleid dat zbbi’s zich nu landelijk
beter met elkaar verstaan en zich uniform presenteren op basis van een
eenduidig format. Voor de effectuering daarvan zijn zij afhankelijk van DJI,
die veel tijd nodig heeft om deze informatie te presenteren via zijn
intranet.14 Ook is men anders tegen de doelgroep gaan aankijken, en heeft
betaalde arbeid niet altijd meer het primaat. In dit verband is het wel van
belang dat er meer duidelijkheid komt over het profiel van de zbbi-doelgroep, de selectiecriteria en de mogelijkheden om in een zbbi aan nietwerkers zinvolle dagbesteding te bieden. In toenemende mate worden
zbbi’s namelijk geconfronteerd met gedetineerden waar, in letterlijke zin,
weinig mee te ondernemen valt.
Positief is dat er in zbbi’s meer aandacht is gekomen voor risico’s. De
begeleide veiligheidsinstructie bij binnenkomst, en een grotere mate van
controle op het doen en laten van de gedetineerden buiten de zbbi, zijn
daar voorbeelden van.
Ook vanuit commissies van toezicht is er meer aandacht gekomen voor deze
detentievorm en ook directies besteden meer aandacht aan deze ‘mini’inrichtingen die, ondanks hun vaak geringe omvang, een voorname schakel
zijn aan het einde van de detentieketen.

14

Zie noot 3.

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen | 49

Bijlage 1
Afkortingen

50 | Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

BSD
Cvt
DJI
DOB
DPAN
ISS
ISt
IVenJ
MDO
MGW
MMD
RBBA
TR
TRIS
TULP
Zbbi

Inspectie Veiligheid en Justitie

Bureau sociale dienstverlening
Commissie van toezicht
Dienst Justitiële Inrichtingen
Drugsontmoedigingsbeleid
Digitaal platform aansluiting nazorg
Integrale screening en selectie
Inspectie voor de Sanctietoepassing
Inspectie Veiligheid en Justitie
Multidisciplinair overleg
Modernisering Gevangeniswezen
Medewerker maatschappelijke dienstverlening
Regionaal bedrijfsbureau arbeid
Terugdringen recidive
Traject-informatiesysteem
Detentie-informatiesysteem Gevangeniswezen
Zeer beperkt beveiligde inrichting

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen | 51

Bijlage 2
Bronnen

52

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

• Documentatie zbbi’s: een aantal zbbi’s had ten behoeve van het bezoek
van de IVenJ overzichtelijke documentatie beschikbaar met daarin
informatie over de aanpak van de aanbevelingen
• Rapport themaonderzoek zbbi’s, ISt, maart 2010
• Uitwerking aanbevelingen, landelijk overleg zbbi’s, augustus 2011

Inspectie Veiligheid en Justitie

Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen |

53

54

| Zeer Beperkt Beveiligde Inrichtingen

Inspectie Veiligheid en Justitie

Missie Inspectie VenJ
“De Inspectie Veiligheid en Justitie houdt toezicht op
instellingen en organen die actief zijn op het terrein van
veiligheid en justitie.
Hierdoor draagt de Inspectie VenJ bij aan verbetering van de
kwaliteit van de taakuitvoering binnen haar toezichtdomein
en aan een veilige samenleving.”

Dit is een uitgave van:
Inspectie Veiligheid en Justitie
Kalvermarkt 53 | 2511 cb Den Haag
Postbus 20301 | 2500 eh Den Haag
www.ivenj.nl
Juli 2012 | Publicatie-nr. j-15273