Kenmerk

W01.16.0052/I

Datum advies

4 juli 2016

Vindplaats

Bijlage bij Kamerstukken II 2016/2017, 34
550-I, nr. 2

Volledige tekst
Voorlichting over de ministeriële verantwoordelijkheid voor begrote gelden die
overeenkomstig de Wet financieel statuut van het koninklijk huis worden besteed, gegeven
de vrijheid van de Koning om zijn Huis, met inachtneming van het openbaar belang, in te
richten.
Van deze voorlichting is een samenvatting gemaakt.
Bij brief van 8 maart 2016 heeft de minister-president op de voet van artikel 21a, eerste lid,
van de Wet op de Raad van State aan de Afdeling advisering van de Raad van State gevraagd
hem van voorlichting te dienen over de ministeriële verantwoordelijkheid voor begrote gelden
die overeenkomstig de Wet financieel statuut van het koninklijk huis worden besteed,
gegeven de vrijheid van de Koning om zijn Huis, met inachtneming van het openbaar belang,
in te richten.
De minister-president vraagt in het verzoek om voorlichting om een nadere beschouwing te
geven over de betekenis van artikel 41 van de Grondwet, in het bijzonder in het licht van de
ministeriële verantwoordelijkheid (artikelen 42 en 68 van de Grondwet) voor begrote gelden
die overeenkomstig de Wet financieel statuut van het koninklijk huis worden besteed.
De Afdeling advisering van de Raad van State gaat eerst in op het grondwettelijk kader.
Daarna bespreekt zij de wijze waarop in de Wet Financieel Statuut Koninklijk Huis (WFSKH)
en de begrotingswet hoofdstuk I invulling is gegeven aan het grondwettelijk kader. Daarbij
komt de Afdeling tot de conclusie dat artikel 41 Grondwet, dat ziet op de inrichting van het
Huis door de Koning, van toepassing is op zowel de grondwettelijke uitkering aan de Koning
als op de functionele kosten (respectievelijk de artikelen 1 en 2 van de begroting hoofdstuk I).
Dit betekent dat voor uitgaven die op grond van deze artikelen worden gedaan geldt dat de
minister-president hierover geen inlichtingen aan het parlement verstrekt, tenzij deze
uitgaven het openbaar belang raken. In dit verband merkt de Afdeling op dat een onderscheid
tussen privé-uitgaven en functionele kosten, zo dat al gemaakt zou kunnen worden, in het
licht van de grondwetsgeschiedenis niet relevant is. Ten slotte past de Afdeling het gegeven
kader toe op de onderwerpen die in de recente Kamervragen daarover aan de orde zijn
gesteld.
1. Aanleiding
De minister-president heeft op 16 februari 2016 in antwoord op vragen vanuit de Tweede
Kamer verwezen naar de voorlichting van de Afdeling advisering van de Raad van State d.d.
23 december 2010 (hierna: de voorlichting uit 2010). (zie noot 1) Deze voorlichting richtte zich
met name op de bescherming van de persoonlijke levenssfeer van de leden van het koninklijk

1

huis. Naar aanleiding van reacties op de antwoorden van 16 februari 2016 en aanvullende
vragen vanuit de Tweede Kamer van 17 en 18 februari 2016 is aan de Afdeling een nieuwe
voorlichting gevraagd met het verzoek daarin een nadere beschouwing te geven over de
betekenis van artikel 41 van de Grondwet. Daarbij zou in het bijzonder ingegaan dienen te
worden op de ministeriële verantwoordelijkheid (artikelen 42 en 68 van de Grondwet) voor
begrote gelden die overeenkomstig de Wet financieel statuut van het koninklijk huis worden
besteed, gegeven de vrijheid van de Koning op grond van artikel 41 van de Grondwet om zijn
Huis, met inachtneming van het openbaar belang, in te richten.
2. Grondwettelijk kader
a. Artikel 41 Grondwet
Artikel 41 luidt:
De Koning richt, met inachtneming van het openbaar belang, zijn Huis in.
i. Het begrip ‘inrichting van zijn Huis’ in artikel 41 Grondwet
Oorspronkelijk werd het begrip ‘inrichting van zijn Huis’ vooral uitgelegd in de betekenis van
de koninklijke hofhouding. Zo schreef De Savornin Lohman in 1901 dat de inrichting de
benoeming van de officieren of andere personen in dienst van zijn Huis betrof, ook die van de
echtgenote van de Koning en van de prinsen en prinsessen van zijn Huis. (zie noot 2) Dit
werd bevestigd bij de totstandkoming van de grondwetsherziening 1983, waarbij werd
gesteld:
"Vanouds heeft het woord «Huis» in de bepaling «De Koning richt zijn Huis naar eigen
goedvinden in» de betekenis van «hofhouding». Het gaat daarbij niet alleen om de eigen
koninklijke huishouding, maar ook om die van de leden van het koninklijk huis." (zie noot 3)
Bij de grondwetsherziening van 1983 werd gesteld dat onder dit begrip ook moet worden
verstaan de eigen persoonlijke levenssfeer van de Koning in meer algemene zin. (zie noot 4)
Tegenwoordig wordt dit begrip en daarmee artikel 41 Grondwet ook gezien als een waarborg
van een zekere private sfeer voor de persoon van de Koning. (zie noot 5) Daarbij is van belang
dat het ambt van Koning geen drager van grondrechten is, maar de persoon van de Koning
wel. (zie noot 6) De Afdeling onderstreepte in haar eerdere voorlichting dat:
"de bescherming van de persoonlijke levenssfeer van de Koning haar grondslag vindt in
artikel 10 van de Grondwet, nader aangevuld door artikel 41 van de Grondwet. Daarin wordt
bepaald dat de Koning met inachtneming van het openbaar belang zijn Huis zelf inricht. Op
het openbaar belang is de minister-president aanspreekbaar. Zolang het openbaar belang bij
die inrichting in acht wordt genomen, zal de minister-president zich niet met die inrichting
mogen bemoeien." (zie noot 7)
ii. Openbaar belang
De clausule ‘met inachtneming van het openbaar belang’ is in 1983 in artikel 41 van de
Grondwet opgenomen. Hierover werd onder meer opgemerkt:
"Het oordeel over de vraag of een handeling of gedraging van de Koning het openbaar belang
raakt, valt onder de ministeriële verantwoordelijkheid. De ministers leggen daarover zo nodig
verantwoording af tegenover de Staten-Generaal." (zie noot 8)
Zoals de Afdeling eerder heeft opgemerkt is in abstracto geen algemene regel te geven voor
de afbakening van de grens tussen de persoonlijke levenssfeer van de Koning (en de leden
van het koninklijk huis) enerzijds en het openbaar belang anderzijds. IJkpunten bij die
afbakening zijn het niet vermengen van functionele mogelijkheden en privébelangen en het
voldoen aan (inter)nationale wet- en regelgeving. Ook het handhaven van de eenheid van de
Kroon en van het regeringsbeleid moet daarbij als ijkpunt worden aangemerkt. (zie noot 9)

2

Deze ijkpunten maken het evenwel niet mogelijk om een verdere verduidelijking aan te
brengen omdat vooraf niet voorzienbaar is welke handelingen of uitgaven het openbaar
belang zullen raken. Het is goed mogelijk dat een handeling of uitgave die op het eerste
gezicht of in abstracto valt binnen de persoonlijke levenssfeer op een later moment toch het
openbaar belang lijkt te raken, bijvoorbeeld omdat de specifieke omstandigheden of de
gewijzigde context waarbinnen deze handeling of uitgave plaatsvindt aanleiding geeft om te
oordelen dat toch het openbaar belang geraakt wordt.
Het is in eerste instantie aan de Koning zelf om te bepalen hoe hij zijn persoonlijke
levenssfeer wil inrichten. Hij moet dan ook als eerste beoordelen of bij die inrichting in
concrete gevallen het openbaar belang kan worden geraakt. Als dat het geval is of daarover in
redelijkheid twijfel mogelijk is, moet de minister-president worden geïnformeerd. In 1964
stelde de Raad van State met betrekking tot de voorganger van het huidige artikel 41 van de
Grondwet:
"Wat de in artikel 25 der Grondwet bedoelde inrichting van het Huis des Konings betreft,
deelt de Raad het standpunt, dat het in beginsel niet een zaak is van de Regering, doch van
de Koning persoonlijk. Hierop wijst zowel de inhoud als de plaats van deze grondwettelijke
bepaling." (zie noot 10)
De Afdeling heeft deze lijn herbevestigd in de voorlichting van 2010. (zie noot 11)
Het is daarentegen aan de ministers, in het bijzonder aan de minister-president, te bepalen
waar de grens ligt tussen handelingen/gedragingen van de Koning die particuliere
aangelegenheden betreffen waar het openbaar belang niet geraakt wordt en dus ook geen
ministeriële verantwoordelijkheid geldt, en die handelingen die het openbaar belang wel
raken en de ministeriële verantwoordelijkheid wel geldt. Ten aanzien van de vraag of die
grensbepaling juist heeft plaats gevonden geldt de ministeriële verantwoordelijkheid
evenzeer. Zo werd reeds in het advies van de ministers van Staat Drees en Oud uit 1964 met
betrekking tot de ministeriële verantwoordelijkheid in aangelegenheden van het Koninklijk
Huis gesteld:
"Er valt hier te onderscheiden tussen het trekken van de grens en de verantwoordelijkheid
voor de grensbepaling. De grens trekken is de zaak van de ministers, die voor hun
grensbepaling verantwoordelijk zijn aan de Staten-Generaal. De Kamers kunnen de ministers
niet verplichten de grens anders te trekken dan zij juist achten, doch zij kunnen wel weigeren
met de door hen getrokken grens genoegen te nemen." (zie noot 12)
b. Artikel 42 Grondwet
Artikel 42 bepaalt dat de regering wordt gevormd door de Koning en de ministers. Dit artikel
bepaalt voorts: De Koning is onschendbaar, de ministers zijn verantwoordelijk. Deze
onschendbaarheid houdt onder meer in dat de Koning geen politieke verantwoordelijkheid
draagt en dus geen verantwoording schuldig is aan het parlement. In plaats daarvan dienen
de ministers voor alle gedragingen van de Koning bij de vervulling van zijn ambt ten overstaan
van het parlement verantwoording af te leggen.
Deze ministeriële verantwoordelijkheid bestaat voor de handelingen voor de Koning, in
beginsel ook als het gaat om zijn handelingen in het kader van artikel 41 van de Grondwet. Zo
stelde de regering bij de grondwetsherziening van 1983:
"Van belang is ook dat vele uitgaven voor de hofhouding rechtstreeks ten laste van de
rijksbegroting komen. Dat onderstreept nog eens dat in beginsel ministeriele
verantwoordelijkheid bestaat voor de gedragingen van de Koning, ook die welke betrekking
hebben op de inrichting van de hofhouding, voor zover zij het openbaar belang raken." (zie
noot 13)

3

Zoals de Raad eerder opmerkte is de ministeriële verantwoordelijkheid voor het privédomein
van de Koning in de regel passief en wordt deze pas geactiveerd wanneer blijkt dat door het
optreden van de Koning het openbaar belang wordt geraakt. Dit kan het geval zijn als een
handeling (bijvoorbeeld een bepaalde uitgave) van de Koning die aanvankelijk als privéhandeling was aangemerkt, alsnog het openbaar belang raakt. Dit betekent dat steeds weer
moet worden afgewogen of een handeling al dan niet in de privésfeer ligt en in beginsel het
openbaar belang al dan niet raakt en waarom. (zie noot 14) Het uiteindelijke oordeel over de
vraag of een handeling of gedraging van de Koning het openbaar belang raakt, valt onder de
ministeriële verantwoordelijkheid. (zie noot 15) De ministers zijn daarmee in beginsel niet
aanspreekbaar op privégedragingen, maar zijn wel gehouden aan te geven waarom het naar
hun oordeel om privégedragingen gaat waarvoor geen verantwoording afgelegd hoeft en
dient te worden. In de ministeriële verantwoordelijkheid voor gedragingen van de Koning bij
de vervulling van het koningschap ligt de bescherming van de persoonlijke levenssfeer
derhalve besloten. Op die verantwoordelijkheid is de minister-president in het parlement
aanspreekbaar. (zie noot 16)
Het openbaar belang kan worden geraakt wanneer gedragingen in de persoonlijke
levenssfeer hun weerslag hebben op het koningschap. (zie noot 17) De Afdeling merkt op dat
het enkele feit dat over een handeling of uitgave van de Koning Kamervragen worden gesteld
er op zichzelf nog niet toe leidt dat deze handeling of uitgave daardoor geacht moet worden
het openbaar belang te raken. Ditzelfde geldt voor het gegeven dat de uitgaven geschieden
vanuit de publieke middelen. Een andere uitleg zou immers met zich brengen dat het niet
langer de ministers (en in het bijzonder de minister-president) zijn die deze afweging hebben
te maken. Daarnaast zou een dergelijke ruime uitleg van het ‘raken van het openbaar belang’
afbreuk doen aan de bescherming van de persoonlijke levenssfeer van de Koning, die artikel
41 Grondwet mede beoogt te waarborgen. Dit laat onverlet dat de minister-president
vanwege de ministeriële verantwoordelijkheid aanspreekbaar is over de wijze waarop hij
invulling geeft aan het begrip ‘raken aan het openbaar belang’. Het parlement kan wel
weigeren met de door de minister-president gekozen invulling genoegen te nemen. Het is in
dat geval aan het parlement om te bepalen of en zo ja, welke politieke consequenties
daaraan moeten worden verbonden. (zie noot 18)
Voor een goed functioneren van de ministeriële verantwoordelijkheid is van belang dat de
Koning en de minister-president een vertrouwensrelatie hebben waarbinnen ruimhartige
informatie-uitwisseling mogelijk is. Daarnaast moet sprake zijn van wederkerigheid bij de
informatie-uitwisseling, waarbij de minister-president voldoende informatie krijgt, maar ook
aangeeft op grond van welke overwegingen en belangen het begrip ‘raken aan het openbaar
belang’ door hem beoordeeld wordt. Op die manier kan een zorgvuldige beoordeling van de
vraag of het openbaar belang geraakt wordt plaatsvinden. (zie noot 19) In het geval de Koning
en de minister-president van mening verschillen over de vraag of een handeling raakt aan het
openbaar belang, komt, gelet op de ministeriële verantwoordelijkheid, het uiteindelijke
oordeel hierover aan de minister-president toe.
c. Artikel 68 Grondwet
Ingevolge artikel 68 Grondwet geven de ministers de kamers mondeling of schriftelijk de
door een of meer leden van de kamers verlangde inlichtingen waarvan het verstrekken niet in
strijd is met het belang van de staat. (zie noot 20) Deze inlichtingenplicht vloeit voort uit de
ministeriële verantwoordelijkheid van artikel 42 Grondwet. Op grond van de inlichtingenplicht
zijn de ministers - zowel gezamenlijk als afzonderlijk - aanspreekbaar op hun doen en laten als
leden van de regering bij de behartiging van het algemeen belang. Tegen een weigering om
de gevraagde inlichtingen te verstrekken staan geen juridische voorzieningen open. Wel

4

kunnen de kamers uiteraard het vertrouwen in de betreffende minister opzeggen. (zie noot
21)
Uit de memorie van toelichting bij de grondwetsherziening van 1983 blijkt dat de reikwijdte
van de inlichtingenplicht niet in artikel 68 Grondwet zelf is afgebakend, maar dat deze door de
staatkundige praktijk wordt bepaald. Dat geldt ook voor de uitzonderingsgrond ‘het belang
van de staat’. (zie noot 22) Een relevante vraag, waar de Afdeling in de eerdere voorlichting
reeds op is ingegaan, betreft de verhouding tussen het begrip ‘openbaar belang’ in artikel 41
Grondwet en het begrip ‘belang van de staat’ in artikel 68 Grondwet. Deze verhouding is als
volgt: indien het openbaar belang in de zin van artikel 41 Grondwet wordt geraakt, dan
worden op grond van artikel 68 Grondwet desgevraagd inlichtingen verstrekt, tenzij het
belang van de staat zich daartegen verzet. Indien het openbaar belang niet wordt geraakt,
dient verstrekking van inlichtingen omwille van de bescherming van de persoonlijke
levenssfeer van de Koning achterwege te blijven. Uit de grondwetsgeschiedenis en de
staatkundige praktijk volgt dat het belang dat is gemoeid met de bescherming van de
persoonlijke levenssfeer van de Koning (en de leden van het koninklijk huis) moet worden
gerekend tot het belang van de staat in de zin van artikel 68 van de Grondwet. (zie noot 23)
3. Wet Financieel Statuut Koninklijk Huis en begroting hoofdstuk I
Aanvankelijk vermeldden de opeenvolgende grondwetten zelf de bedragen van het inkomen
van de Koning. Dat inkomen heeft lange tijd bestaan uit een geldbedrag, waarbij
belastingvrijdom gold, de beschikking over paleizen, en vanaf 1848 ook de inkomsten uit de
Kroondomeinen. (zie noot 24) Bij de grondwetsherziening 1972 zijn de geldelijke bedragen uit
de Grondwet gehaald. Artikel 40, eerste lid, van de Grondwet (artikel 22 van de Grondwet
1972) bepaalt sindsdien dat de Koning jaarlijks uitkeringen ontvangt ten laste van het Rijk op
grond van bij de wet te stellen regels. De verdere wettelijke regeling daarvan is opgenomen
in de Wet financieel statuut van het Koninklijk Huis (WFSKH). Hierdoor is het mogelijk
geworden om met meer flexibiliteit een inkomen te waarborgen dat mee kan stijgen met de
prijsontwikkeling en voldoende armslag biedt om de professionaliteit van de ondersteunende
diensten te vergroten. (zie noot 25)
De aanleiding voor het uit de Grondwet halen van de bedragen was gelegen in het feit dat
anders het in de Grondwet verankerde inkomen van de Koning substantieel had moeten
worden verhoogd. De reden hiervoor was met name dat de rechtspositie van het
Hofpersoneel was genormaliseerd en de personeelslasten daardoor aanzienlijk waren
gestegen. Ook was het aantal staatsbezoeken toegenomen en voorzag de Grondwet niet in
een automatische correctie voor inflatie. Om die reden achtte de regering het wenselijk om
de uitkeringen in het vervolg bij wet te regelen, zodat makkelijker aanpassingen konden
worden gedaan in verband met genoemde en soortgelijke ontwikkelingen. (zie noot 26)
Sinds 1973 wordt een onderverdeling gemaakt in de gelden die de Koning ontvangt.
Functionele kosten die samenhangen met het Koningschap komen voortaan ten laste van de
rijksbegroting. Daarnaast voorziet de WFSKH in uitkeringen, bestaande uit een
inkomensbestanddeel en een bestanddeel voor personeel en materiële kosten. Voor deze
uitkeringen geldt een automatische aanpassing aan de loon- en prijsontwikkeling.
Bij de totstandkoming van deze regeling benadrukte de regering dat er weliswaar een
scheidslijn werd aangebracht tussen de onkosten die door de Koning(in) zelf worden betaald
en de onkosten die rechtstreeks ten laste van de rijksbegroting komen, maar dat hiermee het
beginsel, neergelegd in (destijds) artikel 25 (nu artikel 41) Grondwet niet werd aangetast. (zie
noot 27) Dit betekent dat deze wijziging uitsluitend een begrotingstechnisch karakter had en
niet beoogde om een splitsing aan te brengen tussen uitgaven die wel onder artikel 41

5

Grondwet vallen en uitgaven die daar niet onder vallen. Voor beide typen uitgaven bleef
artikel 25, thans artikel 41 Grondwet derhalve van toepassing. Zo is de Dienst Koninklijk Huis,
die veruit de grootste functionele kostenpost vormt, steeds aangemerkt als ‘het Hof’, de
hofhouding die altijd onder de ‘inrichting van zijn Huis’ is begrepen. (zie noot 28) Daarover
merkte de regering bij de grondwetsherziening 1983 op dat de term "Huis" werd
gehandhaafd, omdat het hier in de eerste plaats om de inrichting van de hofhouding gaat. (zie
noot 29)
Bij de grondwetsherziening in 1983 is onderkend dat de wijzigingen van het stelsel effect
konden hebben op de mate waarin er discussie zou kunnen ontstaan over deze financiële
regeling. De regering merkte op dat vele uitgaven die voor de grondwetsherziening van 1972
en de in 1973 in werking getreden WFSKH uit de grondwettelijke inkomens werden betaald,
nu rechtstreeks ten laste van de rijksbegroting komen, en deze uitgaven veel eerder ter
discussie kunnen komen bij de betreffende begrotingsposten dan vroeger het geval was. (zie
noot 30)
In de bijgevoegde bijlage 1 wordt de verhouding tussen de WFSKH en de begroting
hoofdstuk I (De Koning) schematische weergegeven. Een en ander wordt hier nader
toegelicht. Artikel 1 van de WFSKH maakt in het eerste lid een onderscheid tussen (A) het
inkomstensbestanddeel en (B) de personele en materiële kosten. Het A-deel wordt
aangepast in verhouding tot de aanpassing van de bezoldiging van de vice-president van de
Raad van State. Het B-deel wordt voor de helft aangepast aan de hand van de wijziging van
de salarissen van het burgerlijk rijkspersoneel en voor de helft aan de wijziging van de
consumentenprijsindex. Daarbij gelden de genoemde bedragen in artikel 1, tweede lid, van
de WFSKH als ijkpunt. Op de begroting hoofdstuk I (De Koning) worden het
inkomensbestanddeel (A-deel) en de personele en materiële kosten (B-deel) als lumpsum
opgenomen en aangeduid als de grondwettelijke uitkeringen aan de leden van het Koninklijk
Huis (artikel 1 van de begroting hoofdstuk 1). Deze uitkeringen vinden hun grondslag in artikel
40 van de Grondwet.
Artikel 2 WFSKH blijft in deze voorlichting buiten beschouwing: dit artikel ziet op de
toekenning van een bedrag aan de overlevende echtgenoot of echtgenote van de Koning,
zolang deze lid is van het koninklijk huis, in geval van overlijden van de Koning, welk bedrag
opgenomen is in het bedrag van artikel 1 begroting hoofdstuk I.
Artikel 3 van de WFSKH ziet op de personele en materiële kosten (de functionele declarabele
kosten) die samenhangen met het koningschap en die worden bekostigd uit de
Rijksbegroting, nadat deze vanwege de Koning door de Dienst van het Koninklijk Huis daartoe
door tussenkomst van de minister-president bij de minister die het aangaat zijn gedeclareerd.
Op de begroting hoofdstuk I worden deze aangeduid als functionele uitgaven van de Koning
(artikel 2). Deze indeling van de begroting is ingevoerd naar aanleiding van het rapport van de
Stuurgroep herziening kosten Koninklijk Huis. (zie noot 31) Doel van de stuurgroep was om te
komen tot een nieuwe opzet van de begroting, waarbij een beter en meer integraal overzicht
kon worden verstrekt van de uitgaven die samenhangen met de uitoefening van het
koningschap. Om die reden worden thans op de begroting hoofdstuk I in artikel 3 de
doorbelaste uitgaven van andere begrotingen opgenomen. Deze uitgaven worden primair
geraamd en verantwoord ten laste van de desbetreffende begrotingen en vervolgens door de
betreffende minister doorbelast aan begroting hoofdstuk I. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om
uitgaven in het kader van de voorlichting en de uitgaven van het Kabinet der Koning.
Ten slotte kent de begroting hoofdstuk I 2016 voor het eerst een extracomptabele bijlage
waarop niet doorbelaste uitgaven worden vermeld die op andere begrotingen worden

6

geraamd maar wel in verband met de uitoefening van het koningschap kunnen worden
gezien. Het gaat hier onder meer om de begrotingen van Veiligheid en Justitie en Defensie
voor beveiliging en Wonen en Rijksdienst voor het ter beschikking stellen van paleizen. Het
toevoegen van deze bijlage is gebeurd naar aanleiding van de evaluatie van de begroting van
de Koning met als doel de vindbaarheid van en het inzicht in de uitgaven die op andere
begrotingen zijn opgenomen te vergroten. De extracomptabele bijlage brengt geen
verandering in de ministeriële verantwoordelijkheid voor de respectievelijke
begrotingsposten. (zie noot 32)
De verantwoording over het beheer van de begroting en de controle daarop vindt op de
gebruikelijke wijze plaats, wat inhoudt dat de uitgaven onderdeel zijn van de reguliere
controle door de auditdienst en de Algemene Rekenkamer. (zie noot 33) Bij de uitgaven op
grond van artikel 2 van de begroting hoofdstuk I vindt daarvoor tevens controle plaats door de
externe accountant van de Dienst Koninklijk Huis. (zie noot 34)
4. Onderscheid privé/functioneel
De vraag rijst of het mogelijk is om een helder onderscheid te maken tussen uitgaven die de
Koning doet uit hoofde van zijn functie en uitgaven die hij doet als privépersoon. Het
onderscheid dat gemaakt wordt tussen de persoonlijke (grondwettelijke) uitkeringen op
grond van artikel 1 WFSKH (artikel 1 van de begroting hoofdstuk I) en de functionele
declarabele kosten van de Koning waar artikel 3 WFSKH (artikel 2 van de begroting hoofdstuk
I) op ziet, lijkt op het eerste gezicht een dergelijke splitsing te suggereren. Daarmee zou
artikel 41 van de Grondwet voor zover het uitkeringen en kostenposten betreft alleen van
toepassing zijn op de persoonlijke uitkeringen op grond van artikel 40 van de Grondwet, en
niet zien op de functionele uitgaven. Zoals hiervoor reeds is opgemerkt heeft de
grondwetgever bij de herziening in 1972 evenwel expliciet aangegeven dat artikel 41
onverkort van toepassing is op beide categorieën van uitgaven/kostenposten. (zie noot 35) In
lijn daarmee stelde de regering bij de technische wijziging van de WFSKH dat onder meer
met artikel 3 WFSKH (de functionele declarabele kosten) "invulling gegeven [wordt] aan
artikel 41 van de Grondwet". (zie noot 36) In diezelfde lijn merkte de Afdeling eerder op dat
de Koning, om de eigen verantwoordelijkheid voor een goede vervulling van het koningschap
te kunnen dragen, binnen de grenzen van de WFSKH zelfstandig afwegingen moet kunnen
maken ten aanzien van een veelheid van uitgaven van zeer uiteenlopende aard, zowel waar
het personele als waar het materiële kosten betreft. (zie noot 37)
Deze uitleg van artikel 41 van de Grondwet is in overeenstemming met de realiteit, dat de
Koning als persoon en de Koning als drager van het ambt zo nauw verweven zijn, dat een
scherpe scheiding tussen de persoonlijke uitgaven in de particuliere sfeer en de functionele
kosten ten behoeve van het koningschap niet te maken is. De regering stelde dan ook:
"Hierbij zij eraan herinnerd, dat het privéleven van de Koning, meer dan dat van ieder ander,
met het staatsbelang ten nauwste is verweven en in het algemeen niet gescheiden kan
worden gezien van de Koninklijke waardigheid. Dit betekent, dat voor een regerend Vorst en
zijn Huis een volledige scheiding tussen de functionele kosten van het koningschap en
uitgaven in de meer particuliere sfeer niet op verantwoorde wijze is te maken. Men kan zich
zelfs met bijvoorbeeld Struycken en Oud afvragen, of een dergelijk onderscheid in het geheel
wel op zijn plaats is, omdat bij het koningschap het functionele en het persoonlijke aspect
onscheidbaar zijn." (zie noot 38)
Dit was eerder reeds opgemerkt door de commissie die de belastingvrijdom van de Koning
onderzocht. (zie noot 39) Artikel 41 Grondwet betreft derhalve niet alleen de Koning als
persoon, maar ook als staatshoofd. Hiermee hangt samen dat een scheiding tussen het ambt

7

en de persoon ook wringt met het Koningschap als instituut. De Afdeling heeft er eerder op
gewezen dat anders dan bij publieke ambtsdragers voor de Koning geldt dat het koningschap
hem krachtens geboorte toevalt en zijn hele leven bepaalt. Daardoor, zo merkte de Afdeling
op, is het onderscheid tussen ambt en privé bij de Koning moeilijker scherp te markeren. In
tegenstelling tot gekozen en benoemde ambtsdragers kan de Koning beslissingen over
privégedragingen niet uitstellen tot na zijn ambtstermijn. Gedragingen in het kader van de
vervulling van het koningschap worden ook aan de Koning als persoon toegerekend en
gedragingen in de persoonlijke levenssfeer leiden al snel tot commentaar op de vervulling
van het koningschap. (zie noot 40)
De Afdeling wijst er daarnaast op dat het er niet alleen om gaat dat sommige uitgaven die
onder artikel 2 van de begroting hoofdstuk I (artikel 3 WFSKH) een meer privékarakter zouden
kunnen hebben - zoals bijvoorbeeld de kosten voor verwarming van de paleizen, waaronder
de woonvertrekken - maar ook dat sommige uitgaven die gedaan worden vanuit artikel 1 van
de begroting hoofdstuk I (artikel 1 WFSKH) een meer functioneel karakter kunnen hebben.
De Raad merkte hierover eerder al op:
"Niet alle met representatie verband houdende uitgaven van de Koning lenen zich voor het
onderbrengen onder bovenbedoelde posten en derhalve zal dan ook nog een deel van het
grondwettelijk inkomen aan zodanige uitgaven besteed moeten worden: de Raad denkt
hierbij aan uitgaven, die tevens een min of meer persoonlijk karakter dragen." (zie noot 41)
De Afdeling merkt wel op dat aan de toepasselijkheid van artikel 41 Grondwet op artikel 2
van de begroting hoofdstuk I niet altijd consequent de hand wordt gehouden. Zo zijn bij
enkele recente begrotingsbehandelingen moties aangenomen die ertoe geleid hebben dat de
kosten van de vluchten van het Koninklijk Huis en de kosten van het faunabeheer apart
worden vermeld in de toelichting bij de begroting, hoofdstuk I. (zie noot 42) Deze bij
begrotingsartikel 2 (artikel 3 WFSKH) onderscheiden posten zijn een uitzondering op het
hiervoor beschreven stelsel omdat bij deze posten niet per concreet geval is bezien en
geconcludeerd of en zo ja sprake is van een handeling/uitgave die het openbaar belang raakt.
Verondersteld is daarentegen dat deze posten in alle (toekomstige) gevallen aan dit criterium
voldoen. De Afdeling acht dit met name in verband met mogelijke precedentwerking
onwenselijk omdat het verder uitsplitsen van de posten die vallen onder artikel 1 of 2 van de
begroting hoofdstuk I (artikel 1 en 3 WFSKH) afbreuk doet aan de waarborg die artikel 41
Grondwet mede beoogt te bieden ten behoeve van de bescherming van de persoonlijke
levenssfeer van de Koning. De grondwetsgeschiedenis en de systematiek van de WFSKH
nopen ertoe dat per specifiek geval een afweging wordt gemaakt met betrekking tot de vraag
of het openbaar belang wordt geraakt. Datzelfde zou mutatis mutandis gelden voor
reserveringen die binnen artikel 2 van de begroting (artikel 3 WFSKH) worden gevormd om te
komen tot een bestendige en consistente gedragslijn in de aanwending van het budget ter
voorkoming van piekuitgaven. (zie noot 43)
Indien minister(-president) en parlement gezamenlijk tot de conclusie komen dat een
bepaalde handeling/uitgave in alle gevallen geacht wordt het openbaar belang te raken, zou in
overweging moeten worden genomen om deze niet langer te financieren vanuit artikel 2 van
de begroting, hoofdstuk I, maar vanuit artikel 3 van de begroting hoofdstuk I (zie noot 44) dan
wel buiten de begroting hoofdstuk I (zie noot 45) te ramen en te verantwoorden op de
begroting van de desbetreffende ministerie. In het laatste geval is artikel 41 Grondwet niet
langer van toepassing en wordt over de hoogte van de betrokken post in principe informatie
verschaft, tenzij er andere specifieke belangen zijn die zich daartegen verzetten. (zie noot 46)
Zo zou overwogen kunnen worden om de bezoeken aan de andere delen van het Koninkrijk
op dezelfde wijze op de begroting op te nemen als de staatsbezoeken aan andere landen (dat

8

wil zeggen in de extracomptabele bijlage bij de begroting) gelet op de consistentie van de
indeling van de begroting.
5. Vaststelling omvang begrote gelden
De wetgever heeft op grond van het budgetrecht van artikel 105 van de Grondwet de
bevoegdheid om de hoogte van de begrote gelden ten behoeve van de kosten van het
koninklijk huis vast te stellen. Waar het de persoonlijke uitkering aan de Koning betreft kan dit
door aanpassing van de systematiek en hoogte van de bedragen in artikel 1 van de WSFKH
met daaruit voortvloeiende gevolgen voor artikel 1 van de begroting, hoofdstuk I. Waar het
betreft de functionele uitgaven (artikel 3 WFSKH) geschiedt dit door bepaling van de hoogte
van het bedrag in artikel 2 van de begrotingswet, hoofdstuk I. Ten aanzien van de doorbelaste
uitgaven van andere begrotingen als bedoeld in artikel 3 van de begroting, hoofdstuk I (zie
noot 47) (uitgaven die functioneel samenhangen met het koningschap maar niet via de Dienst
van het Koninklijk Huis lopen) alsmede van andere uitgaven in verband met de uitoefening
van het koningschap die niet op begroting, hoofdstuk I staan (zie noot 48) vindt zulks plaats in
het kader van de vaststelling de desbetreffende begrotingen. Dit betekent dat indien de
wetgever tot de conclusie komt dat omvang van de kosten verbonden aan het koningschap
aanpassing verdient, zij haar bevoegdheden daartoe kan uitoefenen. (zie noot 49) Het is dan
vervolgens aan de Koning om binnen de door de wetgever vastgestelde hoogte van de
begrote gelden keuzes te maken over de wijze waarop deze het beste kunnen worden
aangewend ter uitvoering van de koninklijke taak.
Bij een discussie over de hoogte van de uitkeringen en uitgaven dient overigens het volgende
in ogenschouw te worden genomen. Zoals de Raad van State eerder heeft opgemerkt, moet
de uitoefening van het Koninklijk ambt in overeenstemming zijn met de aan dit hoge ambt
verbonden staat en waardigheid. Dit geldt in het bijzonder voor de aanzienlijke verplichtingen
van representatieve aard. Het belang van de Staat brengt mede, dat deze verplichtingen naar
behoren kunnen worden vervuld. (zie noot 50) De regering heeft er daarnaast op gewezen
dat er materiële kosten zijn die een indirect gevolg zijn van de Koninklijke functie. De regering
merkte het volgende op:
"Zo moet de Koningin - mutatis mutandis geldt dit voor andere leden van het Koninklijk Huis een grotere en kostbaarder opzet van haar huishouding hebben en een andere
levensstandaard volgen dan zonder die verbinding met de Koninklijke functie het geval zou
zijn. Deze extra kosten worden ook gemaakt voor het niveau van ontvangsten en diners,
kleding, geschenken e.d." (zie noot 51)
6. Conclusies
Het voorgaande leidt tot de volgende conclusies. Artikel 41 Grondwet ziet zowel op de
uitkeringen op grond van artikel 1 WFSKH (artikel 1 van begroting hoofdstuk I) als op de
uitgaven op grond van artikel 3 WFSKH (artikel 2 van begroting hoofdstuk I). Het
uitgangspunt van deze grondwetsbepaling is dat handelingen en uitgaven die hieronder vallen
niet openbaar zijn, tenzij zij het openbaar belang raken. Dat betekent onder meer dat over de
hoogte van de concrete uitgaven door de minister-president in beginsel geen inlichtingen
worden verstrekt aan het parlement, tenzij er sprake is van een situatie waarin door die
specifieke uitgaven het openbaar belang wordt geraakt. Of hiervan sprake is zal per geval
moeten worden afgewogen, omdat het niet mogelijk is om een generiek en concreet
toepasbaar onderscheid te maken tussen uitgaven die het openbaar belang wel raken en die
dat belang niet raken. Een eventueel onderscheid tussen privéuitgaven en functionele
uitgaven is daarbij niet relevant. Omdat artikel 41 Grondwet op beide soorten van uitgaven
ziet, kunnen er privéuitgaven zijn die het openbaar belang wel raken en functionele uitgaven
die dat niet doen. (zie noot 52) Het voorgaande geldt niet voor uitgaven die samenhangen

9

met het Koningschap maar die via andere begrotingshoofdstukken worden gedaan. Voor die
uitgaven, die volledigheidshalve in artikel 3 van de begroting, hoofdstuk I, dan wel in de
extracomptabele bijlage daarbij worden vermeld, geldt dat deze in principe openbaar zijn,
tenzij er een bijzonder belang is dat zich tegen openbaarmaking verzet.
7. Lopende discussies
Toegepast op de onderwerpen die worden genoemd in de Kamervragen die aan het verzoek
om voorlichting ten grondslag liggen, leidt dit tot het volgende.
Het onderhoud van de Gouden Koets wordt bekostigd uit artikel 2 van begroting hoofdstuk I
(artikel 3 WFSKH). Indien de uitgaven voor het onderhoud het openbaar belang raken, dan
kunnen zij openbaar worden gemaakt. Zolang de minister-president van oordeel is dat het
openbaar belang niet wordt geraakt, zal hij, op grond van artikel 41 Grondwet,
openbaarmaking moeten weigeren, gelet op zijn verantwoordelijkheid om de persoonlijke
levenssfeer van de Koning te beschermen. Hetzelfde geldt voor de kosten van het
onderhoud van de Glazen Koets.
Wat de verbouwingskosten van de paleizen betreft geldt dat deze waar het gaat om de
structureel onderhoud en renovatie van de paleizen die door de Koning worden gebruikt
vallen onder de begroting van Wonen en Rijksdienst. Deze kosten worden derhalve openbaar
gemaakt. Waar het gaat om de aankleding en inrichting van de paleizen worden de kosten in
het algemeen betaald uit artikel 2 van de begroting hoofdstuk I (functionele uitgaven van de
Koning, artikel 3 WFSKH). Deze vallen onder artikel 41 van de Grondwet en worden niet
openbaar gemaakt tenzij zij het openbaar belang raken.
Met betrekking tot de Groene Draeck geldt, dat deze sinds de abdicatie niet langer aan het
staatshoofd toebehoort. Om die reden wordt het onderhoud niet langer betaald vanuit artikel
2 van de begroting hoofdstuk I; er is immers geen sprake meer van functionele kosten die
samenhangen met het koningschap (artikel 3 WFSKH). De betreffende kosten vallen dan ook
niet meer onder artikel 41 Grondwet.
De vice-president van de Raad van State

Bijlage I Schema
Schematisch kan de verhouding tussen artikel 41 Grondwet, de WFSKH en de begrotingswet
als volgt worden weergegeven:

10

Reactie (op de voorlichting)
Het kabinet kan zich vinden in de door de Afdeling advisering van de Raad van State gegeven
voorlichting, onderschrijft de verschillende uitgangspunten die daaraan ten grondslag liggen
en deelt de conclusies. Deze luiden als volgt:
«[...] Artikel 41 Grondwet ziet zowel op de uitkeringen op grond van artikel 1 WFSKH (artikel
1 van begroting hoofdstuk I) als op de uitgaven op grond van artikel 3 WFSKH (artikel 2 van
begroting hoofdstuk I). Het uitgangspunt van deze grondwetsbepaling is dat handelingen en

11

uitgaven die hieronder vallen niet openbaar zijn, tenzij zij het openbaar belang raken. Dat
betekent onder meer dat over de hoogte van de concrete uitgaven door de MinisterPresident in beginsel geen inlichtingen worden verstrekt aan het parlement, tenzij er sprake
is van een situatie waarin door die specifieke uitgaven het openbaar belang wordt geraakt. Of
hiervan sprake is zal per geval moeten worden afgewogen, omdat het niet mogelijk is om
een generiek en concreet toepasbaar onderscheid te maken tussen uitgaven die het
openbaar belang wel raken en die dat belang niet raken. Een eventueel onderscheid tussen
privé-uitgaven en functionele uitgaven is daarbij niet relevant. Omdat artikel 41 Grondwet op
beide soorten van uitgaven ziet, kunnen er privé-uitgaven zijn die het openbaar belang wel
raken en functionele uitgaven die dat niet doen. Het voorgaande geldt niet voor uitgaven die
samenhangen met het Koningschap maar die via andere begrotingshoofdstukken worden
gedaan. Voor die uitgaven, die volledigheidshalve in artikel 3 van de begroting, hoofdstuk I,
dan wel in de extracomptabele bijlage daarbij worden vermeld, geldt dat deze in principe
openbaar zijn, tenzij er een bijzonder belang is dat zich tegen openbaarmaking verzet.»
Op basis van deze voorlichting gericht op de inrichting door de Koning van zijn Huis, stel ik
het volgende vast.
Artikel 41 Grondwet waarborgt de ruimte die de Koning heeft voor de inrichting van zijn
Huis. Deze waarborg is van wezenlijk belang voor de eigen invulling die de Koning aan het
koningschap geeft. Hieraan is de voorwaarde verbonden van de inachtneming van het
openbaar belang door de Koning. Voor het in acht nemen van die voorwaarde bestaat
ministeriële verantwoordelijkheid.
Als ijkpunten bij het in acht nemen van het openbaar belang noemt de Afdeling advisering
van de Raad van State met name het niet vermengen van functionele mogelijkheden en privé
belangen, het voldoen aan (inter)nationale wet- en regelgeving en handhaving van de eenheid
van de Kroon en het regeringsbeleid. Deze ijkpunten zijn van belang voor de Koning bij de
toepassing van artikel 41 Grondwet maar eveneens voor de Minister-President zowel bij de
beoordeling of het openbaar belang in acht wordt genomen als bij het bewaken van de
ruimte die de Koning heeft, immers twee zijden van dezelfde medaille. De Minister-President
moet desgevraagd aangeven op welke gronden hij tot het oordeel is gekomen dat aan de
voorwaarde van artikel 41 Grondwet - het in acht nemen van het open belang - is voldaan. In
zijn oordeelsvorming baseert de Minister-President zich niet alleen op periodieke contacten
met de Koning, maar ook op informatie van de Auditdienst Rijk en de Algemene Rekenkamer
in het kader van de voorbereiding en verantwoording van de begrotingsuitgaven. De
laatstgenoemde inlichtingen omvatten onder meer een beoordeling van de rechtmatigheid
van uitgaven.
De specifieke regels voor de besteding van de begrote gelden zijn vastgelegd in de WFSKH
waarvan de bepalingen, waaronder artikel 3, ook invulling geven aan artikel 41 van de
Grondwet. In zijn voorlichting stelt de Afdeling vast dat het met artikel 3 van de WFSKH
corresponderende artikel 2 van de begroting hoofdstuk I in zijn huidige uitwerking door het
onderscheiden van bepaalde posten artikel 41 niet consequent toepast en dat het
onwenselijk is dat een verdere uitsplitsing plaatsvindt. Alles afwegende acht ik het niet
aangewezen de huidige uitwerking van artikel 2 aan te passen door een beperking of
verruiming. Dat geldt ook voor de gedragslijn voor bestemmingsreserves («reserveringen»)
binnen artikel 2 voor langetermijninvesteringen.
De door de Afdeling advisering van de Raad van State beschreven staatsrechtelijke en
begrotingstechnische constellatie leidt tot de conclusie dat er geen formele verplichting is
om op grond van artikel 68 of in de toelichting op de begroting meer specifieke informatie te
verstrekken over afzonderlijke uitgavenposten begrepen in de artikelen 1 en 2 van Begroting

12

I. Dat geldt ook voor de Gouden Koets.
Dat laat overigens onverlet dat de Gouden Koets door zijn historie en gebruik bij bijzondere
staatkundige gelegenheden behoort tot het culturele erfgoed en hierdoor op grote
maatschappelijke belangstelling kan rekenen. Daarom heeft de Koning ervoor gekozen de
restauratie van de Gouden Koets met bijzondere waarborgen te omkleden, waaronder een
adviescommissie van deskundigen die adviseert over restauratie en conservering. Omdat
naar verwachting de restauratie van de Gouden Koets ook op ruimere, maatschappelijke
belangstelling kan rekenen, worden op verzoek van de Koning door de Dienst van het
Koninklijk Huis voorstellen ontwikkeld om het publiek over dit bijzondere project en de
verschillende aspecten daarvan te informeren.
De Minister-President, Minister van Algemene Zaken

(1) Bijlage bij Kamerstukken II 2010/11, 32 791, nr. 1.
(2) A.F. De Savornin Lohman, Onze Constitutie, Utrecht : Kemink & Zoon 1901, blz. 80.
(3) Kamerstukken I 1980/81, 16 034, nr. 89b, blz. 3.
(4) Kamerstukken I 1980/81, 16 034, nr. 89b, blz. 3. De term ‘eigen levenssfeer’ werd ook al
genoemd in Kamerstukken II 1979/80, 16 034, nr. 3, blz. 18.
(5) B.P. Vermeulen, A.P. Krijnen en D.A. Roos (red.), De Koning in het Nederlandse
staatsrecht, Nijmegen: Ars Aequi Libri 2005, blz. 41.
(6) B.P. Vermeulen, A.P. Krijnen en D.A. Roos (red.), De Koning in het Nederlandse
staatsrecht, Nijmegen: Ars Aequi Libri 2005, blz. 39.
(7) Bijlage bij Kamerstukken II 2010/11, 32 791, nr. 1.
(8) Kamerstukken II 1979/80, 16 034, nr. 3, blz. 17-18
(9) Kamerstukken II 2010/11, 32 791, nr. 1, blz. 17.
(10) Advies van de Raad van State van 28 oktober 1964, vertrouwelijk uitgebracht.
(11) Bijlage bij Kamerstukken II 2010/11, 32 791, nr. 1.
(12) Kamerstukken II 1964/65, 7800 III, nr. 8, blz. 6.
(13) Kamerstukken I 1980/81, 16 034, nr. 89b, blz. 3.
(14) Advies van de Raad van State van 13 september 2000, Kamerstukken II 2000/01, 27 400
III, A.
(15) R.K. Visser, In dienst van het algemeen belang. Ministeriële verantwoordelijkheid en
parlementair vertrouwen, Den Haag: Boom 2008, blz. 145
(16) Zie Handelingen I 9 maart 2004, 20-982 en Kamerstukken II 2010/11, 32 791, nr. 1.
(17) Kamerstukken II 2010/11, 32 791, nr. 1.
(18) Zie in dit verband ook Kamerstukken II 1964/65, 7800 III, nr. 8, blz. 6.
(19) Kamerstukken II 2010/11, 32 791, nr. 1.
(20) Zie ook Kamerstukken II 2015/16, 28 362, nr. 8.
(21) Kamerstukken II 2010/11, 32 791, nr. 1, blz. 12.
(22) Kamerstukken II 1976/77, 14 225 (R1051), nr. 3, blz. 4.
(23) Kamerstukken II 2010/11, 32 791, nr. 1, blz. 14.
(24) Algemene Bestuursdienst, Begroting van de Koning. Evaluatie begroting van de Koning
en onderzoek rationale van belastingvrijdom en hoogte grondwettelijke uitkeringen (hierna:
Evaluatie begroting), juni 2015, blz. 20.
(25) J.Th.J. van den Berg, Een ‘royaal’ inkomen, in: J.Th.J. van den Berg, Macht verloren,
gezag versterkt. Historische en staatsrechtelijke opmerkingen over het koningschap in
Nederland, Amsterdam: Elsevier boeken 2016. Zie ook de Evaluatie begroting, blz. 24.
(26) Evaluatie begroting, juni 2015, blz. 24.

13

(27) Kamerstukken II 1967/68, 8683, nr. 5, blz. 2.
(28) Kamerstukken II 2007/08, 31 505, nr. 4, blz. 3.
(29) Kamerstukken II 1980/81, 16 034 (R1138), nr. 9, blz. 26
(30) Kamerstukken II 1979/80, 16 034 (R1138), nr. 3, blz. 17-18
(31) Het rapport is beschikbaar op
www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2009/03/03/ rapport-herziening-stelselkosten-koninklijk-huis.
(32) Kamerstukken II 2015/16, 34 300 I, nr. 2, blz. 12.
(33) Zie bijvoorbeeld ‘Resultaten verantwoordingsonderzoek 2015 De Koning (I)’ van de
Algemene Rekenkamer, http://www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek2015.
(34) Het rapport is beschikbaar op
ww.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2009/03/03/rapport-herziening-stelsel-kostenkoninklijk-huis.
(35) Kamerstukken II 1967/68, 8683, nr. 5, blz. 2.
(36) Kamerstukken II 2007/08, 31 505, nr. 3, blz. 3.
(37) Bijlage bij Kamerstukken II 2010/11, 32 791, nr. 1, blz. 17.
(38) Kamerstukken II 1969/70, 10 683, nr. 3, blz. 6.
(39) Kamerstukken II 1968/69, 10 173, nr. 1.
(40) Bijlage bij Kamerstukken II 2010/11, 32 791, nr. 1, blz. 2.
(41) Advies van de Raad van State van 15 februari 1967, onverplicht gevraagd advies inzake
het inkomen van de Koning en de aan de uitoefening van zin ambt verbonden kosten. Dit
advies is op 11 juni 1968 zonder nader rapport ter vertrouwelijke kennisneming aan de
Tweede Kamer aangeboden, Kamerstukken II 1967/68, 8683, nr. 7.
(42) Evaluatie begroting, juni 2015.
(43) Zie ‘Resultaten verantwoordingsonderzoek 2015 De Koning (I)’ van de Algemene
Rekenkamer, blz. 8, http://www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek2015.
(44) Artikel 3 van begroting hoofdstuk I heeft betrekking op de personele en materiële
uitgaven voor de Rijksvoorlichtingsdienst, het Militaire Huis en het Kabinet van de Koning.
(45) Zie voor een overzicht van deze kosten de extracomptabele bijlage bij begroting
hoofdstuk I.
(46) Zoals het geval is bij de hoogte van de kosten van de beveiliging.
(47)Zie noot 42.
(48) Betreffende de beveiliging (begrotingen Veiligheid en Justitie en Defensie; ter
beschikking stellen van paleizen (begroting Wonen en Rijksdienst) en staatsbezoeken,
officiële bezoeken en werkbezoeken en inkomende bezoeken van
hoogwaardigheidsbekleders (begroting Ministerie van Buitenlandse Zaken).
(49) Handelingen II 2015/16, nr. 14, item 9, 14 oktober 2015.
(50) Advies van de Raad van State van 15 februari 1967, onverplicht gevraagd advies inzake
het inkomen van de Koning en de aan de uitoefening van zin ambt verbonden kosten. Dit
advies is op 11 juni 1968 zonder nader rapport ter vertrouwelijke kennisneming aan de
Tweede Kamer aangeboden, Kamerstukken II 1967/68, 8683, nr. 7.
(51) Kamerstukken II 1969/70, 10 685, nr. 3, blz. 4.
(52) Zoals gezegd zou hetzelfde gelden voor reserveringen die binnen artikel 2 van de
begroting (artikel 3 WFSKH) worden gevormd.

14