Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 576

Natuurbeleid

Nr. 3

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 juni 2013
Inleiding
In mijn brief «Vooruit met Natuurbeleid» (Kamerstuk 33 576 nr. 1) d.d.
8 maart 2013 heb ik aangekondigd dat ik samen met provincies een
vernieuwing van het agrarisch natuurbeheer beoog. Hierin heb ik
aangegeven dat ik de Kamer nog voor de zomer een beschrijving van het
nieuwe stelsel agrarisch natuurbeheer zal aanbieden.
Het stelsel is samen met IPO/provincies ontwikkeld in nauwe afstemming
met LTO, koepels van agrarisch natuurverenigingen, diverse soortenorganisaties en terreinbeherende organisaties.
Met deze brief ontvangt u ook mijn reactie op het onderdeel agrarisch
natuurbeheer uit het rapport van de Raad voor de leefomgeving en
infrastructuur, getiteld «Onbeperkt houdbaar, naar een robuust natuurbeleid» (mei 2013).
De streek aan zet!
Het nieuwe stelsel biedt een kans om een breed gedragen beweging in de
streek op gang te brengen, waardoor maatschappelijke doelen (natuur,
water, recreatie) effectiever zullen worden verwezenlijkt met een efficiënte
aansluiting op de agrarische bedrijfsvoering. Voor agrariërs biedt het
nieuwe stelsel ook een kans om hun positie als duurzaam ondernemer in
de streek te versterken. Het stelsel ondersteunt daarmee de ontwikkeling
van inpasbaar agrarisch ondernemerschap in het landelijk gebied. Het
nieuwe stelsel is gebaseerd op ervaringen die in de praktijk van het
agrarisch natuurbeheer zijn opgedaan. Voorbeelden daarvan zijn de
successen met mozaïekbeheer voor weidevogels in Laag Holland,
Noord-Nederland en Eemland, de resultaten in Oost-Groningen met de
grauwe kiekendief, velduil en patrijs, de toename van de boomkikker in
Winterswijk door gericht beheer van poelen, landschapselementen en

kst-33576-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 576, nr. 3

1

overhoekjes en het beheer van houtsingels in de Noordelijke Friese
Wouden.
De kern van het nieuwe stelsel is een collectieve benadering en agrarisch
natuurbeheer daar toepassen waar dit het meest kansrijk is voor een goed
natuurrendement. Boeren vragen niet meer individueel subsidie aan voor
agrarisch natuurbeheer. In plaats daarvan doet een collectief een
aanvraag bij de overheid. Een collectief kan bestaan uit agrariërs en
andere landgebruikers in een streek (bijvoorbeeld een Agrarische
natuurvereniging). Door het werken met collectieven wordt het systeem
zowel effectiever als efficiënter. Effectiever doordat het agrarisch
natuurbeheer in de streek minder versnipperd en meer integraal wordt
toegepast in gebieden waar biodiversiteitswinst is te verwachten. Om te
bepalen waar welke maatregelen in de streek worden ingezet, gaat het
collectief in overleg met andere gebiedspartijen en de overheden. Doel
hierbij is dat gebiedspartijen gezamenlijk de verschillende maatschappelijke doelen in een streek uitwerken. Hierdoor wordt de energie die er in
de streek is benut. Daarnaast kunnen maatregelen worden genomen die
daadwerkelijk bijdragen aan o.a. de biodiversiteit. Het systeem wordt
efficiënter doordat aanvragen worden ingediend door professionele
collectieven waardoor zowel het aantal aanvragen sterk wordt verminderd
en de aanvragen met hogere kwaliteit digitaal bij de Dienst Regelingen
(DR) worden ingediend.
Doelen
Mijn primaire doel met het stelsel is het voldoen aan internationale
natuurdoelen. Deze kunnen niet alleen gerealiseerd worden in Natura
2000 gebieden en de Ecologische Hoofdstructuur. Ik zie het agrarisch
natuurbeheer als belangrijk instrument om bij te dragen aan de realisatie
van de internationale natuurdoelen. Daarom brengen de overheden (Rijk
en provincies) die soorten in beeld, die vooral afhankelijk zijn van het
agrarisch terrein en waarvoor agrarisch natuurbeheer hét instrument is.
Het agrarisch natuurbeheer wordt vooral ingezet in gebieden met goede
omstandigheden waar veel van de bovengenoemde soorten zitten.
Daarnaast wordt het agrarisch natuurbeheer ingezet ter ondersteuning
van het beheer van natuurgebieden en om natuurgebieden met elkaar te
verbinden. Daarbij worden niet alleen biodiversiteitsdoelen in het
agrarisch gebied als uitgangspunt genomen, maar ook de bescherming
van waardevolle natuur door effecten van schadelijke activiteiten op een
natuurgebied te beperken (buffering). Vaak gaat het daarbij over maatregelen als het verhogen van het waterpeil, verminderen van mineralen en
verminderen van bestrijdingsmiddelenemissie.
Ik streef tevens naar synergie met andere maatschappelijke doelen (water,
milieu, recreatie en klimaat). Waar de overheden verantwoordelijk zijn
voor het formuleren van de doelen zie ik een rol voor de streek om met
kennis van het gebied hier invulling aan te geven. Ik verwacht dat beide
aspecten terugkomen in de gebiedsplannen.
Het Rijk stelt in het kader van de internationale verplichtingen op
hoofdlijnen de ambities voor het agrarisch natuurbeheer vast en geeft
tegen de achtergrond van het GLB en POP de kaders aan waarbinnen die
ambities gerealiseerd kunnen worden. Voor de EU-conforme uitvoering en
daarmee de aansturing van de DR blijft het Rijk verantwoordelijk.
Overheden stellen de doelen vast en de streek weet waar en hoe de
doelen het beste gerealiseerd kunnen worden. De collectieven doen een
aanbod (gebiedsaanvraag) die door provincies wordt beoordeeld op de na
te streven doelen. De collectieven sturen op de samenhang in maatregelen en locaties, op de aansluiting van de maatregelen bij de doelen en
op de continuïteit in de jaren. En het collectief stuurt op het daadwerkelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 576, nr. 3

2

leveren van de afgesproken prestaties. Deze manier van werken sluit aan
bij het werkmodel uit het rapport van de Raad voor de Leefomgeving en
Infrastructuur (RLi).
Rijk en provincies zijn gezamenlijk bezig met de voorbereidingen tot een
stelselwijziging. Hiermee wordt invulling gegeven aan de bezwaren van
het RLi rapport op het huidige stelsel. Ik zie het RLi rapport als aanmoediging om de door ons ingezette beleidswijziging door te zetten en
daarmee ecologische effectiviteit van het agrarisch natuurbeheer te
verbeteren. Middels dit stelsel wordt bewust gekozen voor die gebieden
en soorten, waarvoor het agrarisch natuurbeheer werkt.
Het agrarisch natuurbeheer en het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB)
Het agrarisch natuurbeheer is nauw verweven met het GLB. Meer in het
bijzonder als agromilieu en -klimaatmaatregel vormt het een belangrijke
pijler in het plattelandsbeleid, de tweede pijler van het GLB. Dit vormt het
juridisch kader waarbinnen het agrarisch natuurbeheer kan worden
vormgegeven. Binnenkort wordt besloten over het nieuwe GLB
2014–2020. Nederland heeft zich met succes sterk gemaakt om collectief
agrarisch natuurbeheer mogelijk te maken in het komende plattelandsprogramma. Dat zal een integraal onderdeel uit gaan maken van het
nationale plattelandsontwikkelingsprogramma (POP 3) dat het komende
half jaar gezamenlijk met de provincies wordt geschreven. De mogelijkheden die door GLB 2014–2020 ontstaan, beogen namelijk een doorontwikkeling die al door provincies in 2009 was bedoeld bij de introductie van
het huidige Subsidiestelsel natuur en landschap, maar waarvoor het GLB
2007–2013 geen ruimte bood. Ik zal u te zijner tijd informeren over de
beleidsprioriteiten van het Nederlandse POP 3.
POP 3 en collectieven
Zonder al te veel vooruit te lopen op de invulling van het te ontwikkelen
POP 3 wil ik hier enige denkkaders schetsen.
Een van de Europese doelen van het plattelands beleid is «de verduurzaming van het landelijk gebied en het voldoen aan de groeiende
maatschappelijke behoefte voor milieudiensten»1. Dit betekent dat de
beleidsambitie voor de Europese agromilieu- en klimaatmaatregelen in
principe breder is dan agrarisch natuurbeheer. De collectieve aanpak biedt
goede mogelijkheden om tot een bredere integrale aanpak te komen.
Het belang van een integrale aanpak werd ook door de Europese
Rekenkamer benadrukt in haar rapport over de effectiviteit van het
agromilieubeleid2. Met de collectieve aanpak van agrarisch natuurbeheer
wordt een grote stap gezet naar deze meer integrale benadering voor
agromilieu- en klimaatdoelen.
Vergroening eerste pijler GLB
Het nieuwe agrarisch natuurbeheer heeft tevens raakvlakken met de
eerste pijler van het GLB, met name met het onderdeel vergroening. Over
de Nederlandse inzet in de hervorming van het GLB wordt u maandelijks
geïnformeerd in de rapportages over de Landbouwraden. Wat betreft de
1

Dit door het verzachten van effecten klimaatverandering, verbeteren van grond- en waterkwaliteit, behoud van landschap en versterken van biodiversiteit.
2
Speciaal Verslag nr. 7/2011 – Is agromilieusteun goed opgezet en beheerd? ISBN 978-92-9237211-8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 576, nr. 3

3

vergroening van de eerste pijler wenst Nederland dat agrarisch natuurbeheer kan worden ingezet om te voldoen aan de vergroening, (met name
voor het onderdeel Ecological Focus Area) mits het resultaat minstens
equivalent is aan de algemeen geldende vergroeningseisen. Voorwaarde
hierbij is dat dubbele betaling voorkomen moet worden. Ik zet erop in dat
de vergroening binnen pijler 1 het agrarisch natuurbeheer kan versterken.
Uitvoering
Het uitgangspunt is dat met het nieuwe stelsel de uitvoeringskosten zeer
sterk kunnen worden teruggebracht, in lijn met de motie Jacobi/
Koopmans (Kamerstuk 30 825 nr. 106, d.d. 15 september 2011).
Dit is een enorme opgave. De uitvoeringskosten worden bepaald door het
aantal aanvragen, de kwaliteit daarvan en het aantal administratieve
controles. Een reductie van de uitvoeringskosten wordt mogelijk door het
werken met professionele collectieven. Het werken met collectieven kent
namelijk het voordeel dat het aantal aanvragers afneemt van ca 14.000
individuele aanvragen naar 75–150 collectieve aanvragen. Daarnaast
wordt de kwaliteit van aanvragen versterkt door nauwe samenwerking
tussen DR en de professionele collectieven. Daardoor neemt de beoordelingstijd bij administratieve controles af.
Tevens wil ik er voor waken dat besparingen bij DR leiden tot hogere
kosten bij agrariërs. Het uitgangspunt is dat de totale administratieve
lasten van boeren én collectieven dalen. Dit komt omdat boeren niet allen
afzonderlijk een aanvraag indienen, maar er één aanvraag per collectief
wordt opgesteld. Voor collectieven nemen de administratieve lasten
weliswaar toe, maar per saldo minder dan het totaal van alle individuele
administratieve lasten volgend uit het huidige stelsel.
Start en overgang van het stelsel
Ik wil in één keer overstappen naar een nieuw stelsel zodat wordt
voorkomen dat er meerdere stelsels voor agrarisch natuurbeheer naast
elkaar operationeel zijn, met zeer hoge uitvoeringskosten als gevolg. Deze
stelselwijziging wil ik dus zo spoedig mogelijk laten ingaan. Daarvoor is
het nodig dat er eind 2014 een regeling is voor agrarisch natuurbeheer die
is goedgekeurd door de Europese commissie als onderdeel van het POP 3.
Medio 2015 wordt deze regeling door de twaalf afzonderlijke provincies
opengesteld, zodat de collectieven kunnen worden beschikt, nog voor het
eerste beheerjaar in 2016 begint. Daardoor is duidelijk voordat het
beheerseizoen begint, wat bij collectieven wordt vergoed.
Voor de tussenliggende periode heb ik met provincies de afspraak
gemaakt dat het Subsidiestelsel natuur en landschap van kracht blijft
maar waar mogelijk goedkoper en effectiever wordt uitgevoerd. Voor het
beheerjaar 2014 en 2015 is het uitgangspunt dat de aflopende aanvragen
via de gebiedscoördinator bij DR worden ingediend. Dit als opmaat naar
het nieuwe stelsel.
Randvoorwaarden
Er zijn drie randvoorwaarden:
1. Om het nieuwe stelsel per 1 januari 2016 operationeel te kunnen laten
zijn is het noodzakelijk dat deze aanpak door de Europese Commissie
wordt goedgekeurd. Daarvoor behoort de aanpak in het POP 3 te
worden opgenomen. Het Iers voorzitterschap werkt er naar toe dat
eind juni een akkoord wordt bereikt over de overkoepelende
basisverordening. Daarna volgen de uitvoeringsverordeningen en zal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 576, nr. 3

4

2.

3.

Nederland het nieuwe stelsel ter goedkeuring aan Brussel
voorleggen.
Om dit stelsel EU-conform uit te kunnen voeren moeten collectieven
aan een programma van eisen voldoen conform Europese en
nationale wet- en regelgeving. Daarom heb ik met de agrarische
sector afgesproken dat zij mede verantwoordelijk is voor de verdere
professionalisering en opschaling van de sector.
Dit nieuwe stelsel vraagt van overheden en van alle partijen in de
streek een commitment om (inter)nationale doelen en de praktische
mogelijkheden voor inpassing in de bedrijfsvoering bij elkaar te
brengen.

De sector is mede verantwoordelijk
Het nieuwe stelsel stelt de nodige eisen aan collectieven. Een belangrijk
onderdeel daarbij is de professionalisering van de huidige Agrarische
natuurverenigingen naar professionele collectieven. Het merendeel van
de huidige collectieven, de agrarische natuurverenigingen is nog niet zo
ver. De transitie richt zich primair op het versterken van de professionele
organisatie rond het agrarisch natuurbeheer, gekoppeld aan eisen die
gesteld worden vanuit het nieuwe stelsel.
Vandaar uit kunnen collectieven samen met andere gebiedsorganisaties
doorgroeien naar een integrale gebiedsorganisatie waarmee meerdere
gebiedsdoelen gerealiseerd kunnen worden (het zogenaamde groeimodel). Het model gaat gepaard met een certificering op basis van een
programma van eisen en een intern kwaliteitsborgingsysteem, zowel
administratief als in het veld.
De agrarische sector heeft een ambitieus plan van aanpak voor de
professionalisering van collectieven opgesteld. Dit plan van aanpak zal
door de agrarische sector in nauw overleg met het maatschappelijke veld,
Rijk en provincies nader worden uitgewerkt en geïmplementeerd.
De staatssecretaris van Economische Zaken,
S.A.M. Dijksma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 576, nr. 3

5