Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

26 488

Behoeftestelling vervanging F-16

Nr. 438

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 6 december 2017
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Staatssecretaris van Defensie over de brief van 19 september 2017
inzake de achttiende voortgangsrapportage van het project Verwerving
F-35 (Kamerstuk 26 488, nr. 435).
De Staatssecretaris heeft deze vragen beantwoord bij brief van
1 december 2017. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Ten Broeke
De griffier van de commissie,
De Lange

kst-26488-438
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 438

1

1
Hoe oordeelt u over de voorgenomen verkoop door de Amerikaanse regering van F-35 aan de Verenigde Arabische Emiraten,
toestellen waarin ook onderdelen van Nederlandse makelij zijn
verwerkt, in het licht van het Nederlandse beleid om geen
wapens te verkopen aan de partijen die zich schuldig maken aan
de strijd in Jemen? Hoe verhoudt zich dat tot vriendschappelijke
betrekkingen die Nederland met andere landen, Israël bijvoorbeeld, in het Midden-Oosten heeft1?
De verkoop van F-35 toestellen door de Verenigde Staten aan de
Verenigde Arabische Emiraten (VAE) is nu niet aan de orde en wordt
evenmin op afzienbare termijn voorzien.
2
In hoeverre kan de regering invloed uitoefenen op export van de
F-35 naar derde landen? Kunt u dat toelichten?
De Nederlandse regering heeft met alle partnerlanden (inclusief de
Verenigde Staten) een Memorandum of Understanding (MoU) gesloten
voor de productie, instandhouding en doorontwikkeling van de F-35. In dit
MoU is vastgelegd dat de Program Executive Officer (PEO) als hoofd van
het F-35 programma de partnerlanden consulteert over de verkoop aan
derde landen en dat opvattingen over veiligheidsaspecten worden
meegewogen.
3
In hoeverre kan de regering de export van onderdelen weigeren,
indien gerede aanwijzingen bestaan dat afnemende landen de
F-35 inzetten voor taken die niet stroken met het Nederlandsedan wel EU-wapenexportbeleid?
Nederland is partner in het omvangrijke, multinationale project om de
F-35 te produceren en heeft zich ingespannen om gerelateerde activiteiten
naar Nederland te halen. Als resultaat van deze inspanningen zal in
Nederland naast de productie van onderdelen ook op het gebied van
instandhouding een bijdrage worden geleverd in de vorm van een
regional warehouse en een motorenonderhoudsfaciliteit op vliegbasis
Woensdrecht. Nederland is gebaat bij een onbelemmerde export van F-35
onderdelen. Als geïntegreerde buitenlandpolitieke of veiligheidsafwegingen daartoe aanleiding geven, kan het Nederlandse kabinet de export
van onderdelen stopzetten.
4
In hoeverre zijn de bevindingen van de Deense rekenkamer ook
voor Nederland relevant, nu deze Rekenkamer heeft geconstateerd dat het Deense parlement niet de juiste gegevens heeft
ontvangen over vluchturen en kosten van de F-35? Kunt u dat
toelichten2?
De bevindingen van de Deense rekenkamer zijn voor Nederland niet
relevant, omdat Denemarken andere uitgangspunten voor het gebruik van
de F-35 hanteert.

1

Zie: https://www.defensenews.com/digital-show-dailies/dubai-air-show/2017/11/04/trump-couldlet-the-uae-buy-f-35-jets/ en https://www.f35.com/global.
2
Zie: http://www.rigsrevisionen.dk/media/2104677/sr0217.pdf en http://jyllands-posten.dk/politik/
ECE9995212/danmarks-nye-kampfly-til-milliarder-kan-ikke-loese-opgaverne/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 438

2

5
Worden de voorstellen om de voorspelbaarheid en schokbestendigheid van de Defensiematerieelbegroting te vergroten, zoals
beschreven in het regeerakkoord, ook van toepassing op de
Verwerving F-35? Kunt u dit toelichten?
De voorstellen over de voorspelbaarheid en schokbestendigheid van de
defensiebegroting zijn nog in ontwikkeling. Hoe en in welke mate deze
van invloed zullen zijn op materieelprojecten is nog niet bekend. De
Defensienota zal daarover inzicht verschaffen.
6
Om welke redenen kunt u nu nog niet besluiten over de aanschaf
van de zes extra toestellen in de block buy?
7
Kunt u specifiek aangeven wanneer de beslissing zal worden
genomen aangaande de aanschaf van de zes extra toestellen in de
block buy?
8
Is er op dit moment genoeg investeringsbudget voor de voorziene
aanschaf van 37 F35 toestellen? Van welke dollarkoers gaat u uit
bij uw beantwoording?
Intussen is besloten dat de zes toestellen in de Block Buy zullen worden
aangeschaft. Over (de achtergronden van) dit besluit heb ik op
21 november jl. een brief naar de Kamer gestuurd (Kamerstuk 26 488,
nr. 436).
9
Wat zijn naar uw oordeel de gevolgen voor het gehele F-35
programma en wat zijn de specifieke gevolgen voor de Nederlandse aankoop van F-35’s van de oplopende onderhoudskosten
van de Amerikaanse F-35?
Is het waar dat deze oplopende kosten thans zijn geraamd op
meer dan een biljoen Amerikaanse dollars (1 trillion)? Is het
tevens waar dat, ondanks deze oplopende kosten, de onderhoudsdoelstelling niet wordt gehaald3?
De situatie in de Verenigde Staten is niet vergelijkbaar met die in
Nederland. Zoals beschreven in de achttiende voortgangsrapportage
(Kamerstuk 26 488, nrs. 404, 416, 431 en 435) hebben de Verenigde Staten
gekozen voor een langere invoerreeks. De periode waarin de Amerikanen
de F-35 vloot in bedrijf houden, wordt daardoor verlengd tot ongeveer
60 jaar. Vanwege deze langere termijn worden de totale kosten van
gebruik en instandhouding van de F-35 over de gehele periode hoger. Het
Amerikaanse Government Accountability Office (GAO) schat die kosten op
$ 1 biljoen. Nederland hanteert een andere invoerreeks en gaat ervan uit
tot en met 2053 (dertig jaar gerekend vanaf de levering van toestellen in
2023) met de F-35 te vliegen (zie ook Kamerstuk 26 488, nr. 369).
Zoals eveneens in de laatste voortgangsrapportages (Kamerstuk 26 488,
nr. 404, nr. 416, nr. 431, nr. 435) gemeld, blijft de bedrijfszekerheid van de
F-35 achter ten opzichte van de planning. Een van de belangrijkste
oorzaken die het GAO noemt, is het gebrek aan beschikbare reservedelen
dat op zijn beurt mede wordt veroorzaakt door de beperkte reparatiecapaciteit. Zie ook de brief over het recente GAO-rapport die de Kamer zal
ontvangen.

3

Zie: https://www.gao.gov/assets/690/687982.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 438

3

10
Is Nederland ook getroffen door het tekort aan reserveonderdelen, zoals de Amerikaanse Rekenkamer constateerde bij
het F-35 programma, een tekort waardoor 22 procent van de
F-35’s niet kon vliegen4?
11
Verwacht u dat Nederland hinder zal ondervinden van het feit dat
de reparatiecapaciteit bij het Amerikaanse F-35 programma zes
jaar achterloopt op het geplande schema en de gemiddelde
reparatietijden van onderdelen inmiddels zijn opgelopen tot 172
dagen, wat meer is dan een verdubbeling van de doelstelling? Zo
ja, tot hoelang zal de vertraging oplopen? Zo nee, waarom niet5
De instandhoudingsproblematiek raakt niet alleen de Amerikaanse
toestellen en die van partnerlanden, maar ook de twee Nederlandse
testtoestellen. Deze zijn gestationeerd op Edwards Air Force Base (AFB) in
Californië en worden soms geconfronteerd met een tekort aan reservedelen. Niettemin halen zij over het algemeen het aantal geplande
vlieguren. De eerstvolgende toestellen ontvangt Nederland in 2019, als de
acht toestellen die in 2015 zijn besteld worden afgeleverd. Zes daarvan
zullen op Luke AFB worden gestationeerd voor de vliegeropleiding en
twee op vliegbasis Leeuwarden. Nederland volgt de ontwikkelingen
nauwlettend en zal zelf actief een bijdrage leveren aan de instandhouding
in de vorm van een regional warehouse en een motorenonderhoudsfaciliteit op Woensdrecht.
12
Wat zijn voor de Nederlandse regering de risico’s van het
blijvende eigendom en de controle daarover door Lockheed
Martin van het ALIS-systeem, zonder welk systeem de F-35 niet
kan functioneren? Deelt u de opvatting dat Lockheed Martin een
onvoorspelbare partner is? Indien dat niet het geval is, kunt u dat
toelichten6?
Lockheed Martin heeft ALIS ontwikkeld. De Amerikaanse overheid heeft
het systeem, dat voor een deel bestaat uit commercial of the shelf
software, aan Defensie geleverd. ALIS draait op computersystemen
waarvan het eigendom en het beheer in handen van Defensie zijn. Ik deel
uw opvatting over Lockheed Martin niet.
13
In hoeverre kan de regering invloed uitoefenen op gebruik van de
F-35 door partnerlanden als Israël en Turkije? Kunt u dat
toelichten?
Israël en Turkije zijn net zoals Nederland soevereine staten die zonder
tussenkomst van andere landen beslissen over de inzet van wapensystemen. Wel bestaat uiteraard de mogelijkheid om via bilaterale contacten
en diplomatiek verkeer met de desbetreffende landen te communiceren
en hen te informeren over de Nederlandse opvattingen.
14
Heeft de delegatie van de Defensie Materieel Organisatie (DMO),
die onder leiding van de heer De Waard in oktober 2017 Fort
Worth bezocht, gesproken over oplossingen voor hierboven

4

Zie: https://www.gao.gov/assets/690/687982.pdf.
Zie: https://www.gao.gov/assets/690/687982.pdf.
6
Zie: https://www.lockheedmartin.com/us/products/ALIS.html.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 438

4

genoemde achterstanden? Zo ja, welke oplossingen worden
voorzien? Binnen welke termijn wordt de achterstand ingelopen?
Ja, er is gesproken over het belang van de reservedelenvoorraad in
combinatie met de uitbreiding van de reparatiecapaciteit. Navraag bij het
Joint Program Office (JPO) heeft uitgewezen dat intussen een groot aantal
maatregelen is getroffen dat zowel op de korte als de langere termijn
effect gaat sorteren. Nederland houdt dit nauwgezet in de gaten.
15
Is er inmiddels een termijndollarcontract gesloten over toestellen
uit de productieserie 11? Zo ja, van welke dollarkoers is hierbij
uitgegaan? Zo nee, wanneer wordt dit termijndollarcontract
gesloten?
Voor de acht Nederlandse toestellen uit productieserie 11 is in juli 2017
een voorlopig contract gesloten waarmee ongeveer de helft van de totale
bestelling is gedekt. Hiervoor is een termijndollarcontract gesloten met
een gemiddelde koers van € 1,00 = $ 1,1678. Over het resterende deel van
de bestelling wordt nog onderhandeld; het definitieve contract wordt naar
verwachting in januari 2018 ondertekend. Een dollartermijncontract wordt
binnen vijf dagen na ondertekening van het contract gesloten tegen de
dan geldende koers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 438

5