Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 371

Kredietcrisis

Nr. 54

BRIEF VAN DE MINISTER PRESIDENT, MINISTER VAN ALGEMENE
ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 november 2008
Hierbij treft u aan de brief van het kabinet inzake de gevolgen van de
kredietcrisis voor de reële economie waarnaar door de g.a. mevrouw Kant
is gevraagd bij de regeling van werkzaamheden.
De minister-president,
Minister van Algemene Zaken,
J. P. Balkenende

KST124885
0809tkkst31371-54
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

1

De economische vooruitzichten baren mensen zorgen. En dat is begrijpelijk en terecht. Het gaat om werk van mensen, bedrijven van ondernemers
en aandeelhouders, en de houdbaarheid van sociale voorzieningen van
ons allemaal. Het kabinet wil met een beschrijving en een analyse van de
situatie en een pakket aan gerelateerde maatregelen de mensen zekerheid
en vertrouwen in een gezonde toekomst bieden.
Internationaal gecoördineerd heeft het kabinet de afgelopen weken de
dreiging van een ernstige bankcrisis en het mogelijk stilvallen van het
geldverkeer voorkomen, wat in ieders belang is. De aandacht van het
kabinet is er nu op gericht te voorkomen dat een dreigende economische
recessie tot grote, vermijdbare maatschappelijke schade leidt. Naast het
voor de economie zo cruciale bankwezen, moet ook de continuïteit van
publieke instellingen en nutsvoorzieningen worden geborgd. Tevens
verdienen bedrijven en hun werknemers de aandacht. Voor de dynamiek
en innovatiekracht van de Nederlandse economie is het in stand houden
en versterken van het menselijk kapitaal van eminent belang. Sommige
grote bedrijven in de industrie komen reeds zichtbaar in de problemen,
maar minder zichtbaar zijn de vele bedrijven in het midden- en kleinbedrijf
die in de problemen komen. Ondernemers zien zich geconfronteerd met
een abrupte en onvoorziene vraaguitval. Werknemers zien zich geconfronteerd met toenemende onzekerheid over de toekomst van hun baan. Het
kabinet heeft ook oog voor de moeilijke positie waarin pensioenfondsen
terecht zijn gekomen en voor de langetermijnzekerheid van de fondsen.
Overheden kunnen een economische neergang niet ombuigen, wel
kunnen zij met verstandig beleid – samen met sociale partners, nationaal
en internationaal – ernstige maatschappelijke en sociale schade en het
doorschieten in een negatieve spiraal voorkomen en een en ander
beheersbaar houden.
I Recente ontwikkelingen en prognoses
De wereldeconomie is in snel tempo tot stilstand gekomen. Na een aantal
jaren van economische voorspoed krimpt de economie momenteel in de
Verenigde Staten, Japan en in grote delen van de Europese Unie. De
wereldhandel zakt volgens het IMF in naar een groeipercentage van 2,1%
in 2009. In 2006 was dit nog 9,4%. Wat de situatie uniek maakt is dat een
reeds ingezette conjuncturele afkoeling van de economie samenvalt met
een serieuze financiële crisis die de financiële markten over de hele
wereld raakt en zijn doorwerking kent naar de reële economie. Tot begin
september werden de effecten van de financiële crisis op de Europese
economie beperkt geacht. Daarna zijn de ontwikkelingen echter in een
stroomversnelling geraakt. In de Verenigde Staten gingen de grote zakenbanken ten onder en moesten grote hypotheekverstrekkers door de overheid te hulp geschoten worden. Ook in verschillende Europese landen
kwamen grote financiële instellingen in acute problemen. Nederland bleef
hier niet van gevrijwaard. De ontwikkelingen rond Fortis zijn bekend. In de
kern gezonde financiële instellingen ondervonden eveneens de effecten
van de turbulentie op de financiële markten en opgeschroefde eisen ten
aanzien van kapitaalbuffers. In dat licht hebben in Nederland inmiddels
ING, AEGON en SNS Reaal een beroep gedaan op het door de Staat ter
beschikking gestelde fonds ten behoeve van herkapitalisatie van de financiële sector.
Op de aandelenmarkten leidden de ontwikkelingen op de financiële
markten in eerste instantie vooral tot daling van de aandelenkoersen van
financiële instellingen. Naarmate de signalen toenamen over de doorwerking van de financiële crisis naar de reële economie groeide de vrees voor
een recessie, waarmee ook de koersen van niet-financiële instellingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

2

begonnen te dalen. De angst voor een recessie is gevoed door de reeks
van bedrijven die prognoses naar beneden hebben bijgesteld. Begin
september stond de AEX nog boven de 400 punten. In minder dan twee
maanden kwam de Amsterdamse beursindex onder de 250 punten uit.
Een dergelijke daling van de aandelenkoersen impliceert een forse afname
van de vermogenswaarde van beursfondsen. Ter illustratie: alle fondsen
genoteerd aan de Amsterdamse Euronext kenden eind 2007 (stand AEX
515.77) een beurswaarde van € 654 mld. Dat was eind oktober 2008 (stand
AEX 267.69) nog € 311 mld.
De gebeurtenissen in de maanden september en oktober hebben de
inzichten in de effecten voor de reële economie danig veranderd. Het
Centraal Planbureau (CPB) raamde op Prinsjesdag nog een groei van
1,25% in 2009. Het CPB komt op 8 december a.s. met een aangepaste
raming. De Europese Commissie kwam enkele weken geleden al uit op
0,4% groei voor Nederland in 2009. De ramingen van het IMF zijn echter
misschien nog wel het meest illustratief voor de veranderde inzichten ten
aanzien van de gevolgen voor de financiële crisis. Raamde het IMF in
oktober in haar World Economic Outlook 2008 nog een economische groei
van 0,2% voor 2009 in de eurozone. Een maand later heeft het IMF de
raming bijgesteld naar een krimp van 0,5% in 2009. De neergang van de
economische groei is wereldwijd. Waar de Verenigde Staten en verschillende landen in de Europese Unie een negatieve groei laten zien, vertonen
ook de nog altijd indrukwekkende groeicijfers in landen als China en India
een dalende trend.
Tabel 1 BBP-groei 2008–2010 volgens ramingen EC (3 november), IMF (6 november) en OESO (13 november)

Nederland
Duitsland
VK
Frankrijk
EU
Eurogebied
VS

2008 EC

2008 IMF

2008 OESO

2009 EC

2009 IMF

2009 OESO

2010 EC

2010 OESO

2,3
1,7
0,9
0,9
1,4
1,2
1,5

nb
1,7
0,8
0,8
1,5
1,2
1,4

nb
nb
nb
nb
nb
1,1
1,4

0,4
0,0
– 1,0
0,0
0,2
0,1
– 0,5

nb
– 0,8
– 1,3
– 0,5
– 0,2
– 0,5
– 0,7

nb
nb
nb
nb
nb
– 0,5
– 0,9

0,9
1,0
0,4
0,8
1,1
0,9
1,0

nb
nb
nb
nb
nb
1,2
1,6

De impact van een wereldwijde economische neergang zal zwaarder zijn
naarmate een nationale economie er zwakker voor staat en meer verweven is met de mondiale economie. Daarmee is Nederland enerzijds kwetsbaar. Onze open economie zal hoe dan ook de gevolgen gaan ondervinden van een wereldwijd inzakkende economische groei. Dat is de prijs
die wordt betaald voor een openheid, die structureel en op langere
termijn leidt tot hogere welvaart. De openheid van Nederland draagt in
belangrijke mate bij aan de goede uitgangspositie van de Nederlandse
economie. Om dit te bewerkstelligen is wel continue aandacht nodig voor
de concurrentiepositie en arbeidsmarkt, hetgeen ook betekent dat soms
moeilijke politieke en maatschappelijke keuzes gemaakt moeten worden.
Dit betekent dat er een consistent beleid gevoerd dient te worden dat de
Nederlandse economie structureel sterker maakt. Dit beleid, dat in Nederland sinds de jaren tachtig is gevoerd, heeft zowel betrekking op het
verbeteren van de overheidsfinanciën, het versterken van de concurrentiepositie als het verbeteren van de werking van markten. Niet in de laatste
plaats de arbeidsmarkt. Dit heeft ertoe geleid dat de Nederlandse economie er structureel goed voor staat. De concurrentiepositie is goed, de
werkloosheid laag en de overheidsfinanciën zijn gezond. Hierin hebben
ook de sociale partners een belangrijke rol gespeeld. De mate waarin de
economische groei in Nederland in 2009 zal terugvallen, valt volgens de
ramingen van de Europese Commissie ten opzichte van landen als Frankrijk, Duitsland of het Verenigd Koninkrijk nog mee. Daarbij zij wel opge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

3

merkt dat voor de economische situatie van Nederland in 2010 relevant is
dat de wereldwijde economische neergang vermoedelijk met enige vertraging zijn effect zal vinden op de Nederlandse economie en voorts nog zeer
onzeker is.
Tabel 2 Werkloosheid, inflatie en EMU-saldo 2008–2009
Werkloosheid

Nederland
Duitsland
VK
Frankrijk
EU-gem
Eurogebied-gem
VS

Inflatie

EMU-saldo

2008

2009

2008

2009

2008

2009

3,0
7,3
5,7
8,0
7,0
7,6
5,7

3,4
7,5
7,1
9,0
7,8
8,4
7,5

2,5
3,0
3,7
3,3
3,9
3,5
4,4

3,0
2,1
1,9
1,8
2,4
2,2
1,5

1,2
0,0
– 4,2
– 3,0
– 1,6
– 1,3
– 5,3

0,5
– 0,2
– 5,6
– 3,5
– 2,3
– 1,8
– 7,2

Bron: EC (november 2008)

Dit neemt niet weg dat de Nederlandse economie geraakt wordt door de
financiële crisis. De economische groei is in het tweede kwartaal stilgevallen en de meest recente internationale prognoses voor de economische groei in 2009 zijn fors naar beneden bijgesteld. Nederlandse bedrijven melden teruglopende vraag naar hun producten en zoeken reeds naar
mogelijkheden om de kosten van personeel terug te brengen. De
komende kwartalen zal moeten blijken in hoeverre het aanscherpen van
de kredietvoorwaarden en de rente-eisen van banken doorzet en welke
gevolgen dit gaat hebben voor de kredietverlening aan bedrijven, instellingen en huishoudens. Daarnaast zijn er onzekerheden over de omvang
van de effecten van het vermogensverlies dat huishoudens en pensioenfondsen op de financiële markten hebben geleden. De verslechtering van
de economische ontwikkeling zorgt voor een roep om overheidsingrijpen.
Bij een eventueel ingrijpen zal rekening moeten worden gehouden met de
grote onzekerheden waarmee de prognoses zijn omgeven. De mate
waarin het IMF zijn groeiramingen in een maand tijd heeft moeten bijstellen, maakt dat duidelijk. Het is bovendien nog in grote mate onduidelijk
wat de precieze gevolgen voor de reële economie precies zullen zijn en in
welke mate die afwijken van een «normale» conjuncturele neergang. Dat
vereist derhalve een zorgvuldige, nuchtere, maar adequate en alerte
reactie op de problemen die op ons af komen.
II Analyse
In de huidige economische ontwikkelingen komen de gevolgen van een
conjuncturele neergang en de doorwerking van de financiële crisis naar
de reële economie bij elkaar. De financiële crisis versterkt de effecten van
de conjuncturele neergang op de economie, door de daling van bestedingen enerzijds en in mindere mate door kostenontwikkelingen anderzijds.
De invloed op bestedingen verloopt via de beperktere kredietverstrekking
aan bedrijven en huishoudens, de effecten op vermogens, vermogenseffecten en via de ontwikkelingen bij handelspartners. De invloed op de
kosten en dus de concurrentiepositie hangt vooral af van de mate waarin
er een verantwoorde contractloonontwikkeling zal plaatsvinden en of
mogelijk sprake is van een benodigde stijging van de pensioenpremies.
De volledige doorwerking van beide kanalen neemt enige tijd in beslag,
ondermeer als gevolg van bestaande contracten. In het navolgende wordt
getracht een duiding te geven bij de afzonderlijke ontwikkelingen en wat
de gevolgen zijn voor de Nederlandse economie. Daarbij wordt ingegaan
op:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

4

1.
2.
3.
4.

Kredietverstrekking bedrijven, instellingen en huishoudens
Dalende vermogensprijzen
Inzakkende wereldhandel
Ontwikkeling overige macro-economische indicatoren (inflatie, koopkracht, werkloosheid)
5. Vergelijking met eerdere financiële crises

Ad 1. Kredietverstrekking bedrijven, instellingen en huishoudens
Mede vanwege overheidsingrepen is het scenario voorkomen waarin
spaardeposito’s massaal worden opgenomen bij banken. Daarmee zou
(nieuwe) kredietverlening aan bedrijven en huishoudens geheel stilvallen
met grote gevolgen voor de economie. Tot op heden is er «slechts» bij de
onderlinge kredietverlening tussen banken sprake geweest van een
kredietstop. Nu de toegezegde overheidsgaranties op het geldverkeer in
werking zijn gesteld en onduidelijkheden over de regeling zijn opgehelderd, treedt er verbetering op in dit geldverkeer. Het is de vraag in
hoeverre deze problemen bij interbancaire kredietverstrekking en de
toegenomen risicoaversie bij banken ertoe leidt dat de kredietverstrekking
aan huishoudens, instellingen en bedrijven stokt. De officiële statistieken
laten nog geen rantsoenering in de kredietverlening zien. Wel is de groei
van bedrijfskredieten op jaarbasis in september voor het eerst licht
gedaald (figuur 1) en de rente die banken rekenen loopt op. De kredietverlening bevond zich in september echter nog altijd op een hoog niveau.
Een afname van de groei van de kredietverlening is ook niet ongebruikelijk in perioden van laagconjunctuur. Zo was er gedurende 2002/2003
sprake van vijf kwartalen op rij waarin de omvang van de kredietverlening
niet toenam of licht daalde. Tot nog toe wijzen de statistieken derhalve
nog niet op een afwijkende ontwikkeling. Uit de statistieken valt verder af
te leiden dat banken de voorwaarden voor kredietverlening sinds de start
van de crisis reeds een aantal malen hebben verscherpt. Dat maakt het
voor huishoudens, instellingen en bedrijven wel lastiger aan kapitaal te
komen.1 Vooralsnog echter eveneens niet in een mate die uitstijgt boven
andere jaren waarin de economie zich ongunstig ontwikkelde (zoals in
2002/2003). Het kabinet zal de ontwikkelingen echter nauwlettend blijven
volgen.

1

Speciale aandacht heeft het kabinet voor de
zorg. De zorg kent, lopende de transitie naar
meer marktwerking, tijdelijk extra onzekerheden, hetgeen kredietinstellingen kritischer
maakt dan onder het oude aanbodgestuurde
regime het geval was.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

5

Figuur 1 Bancaire kredietverlening Nederlandse MFI’s de private sector
Maandcijfers, procentuele jaarstijgingen

Bron: DNB

Partijen die via de obligatiemarkt geld uitlenen eisen meer rente, vooral
bij minder kredietwaardige bedrijven. Ondernemingen met BBB-status
betalen sinds september (MEV2009) ca 3%-punt meer als ze gebruik willen
maken van de obligatiemarkt (zie figuur 2). De reële BBB-rente is in vergelijking met de vorige periode van laagconjunctuur (2002/2003) nog niet
veel hoger, maar stijgt wel snel.
Figuur 2: Rentestanden in Europa (stand 19–11–2008)

Bron: CPB

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

6

Zoals gezegd is de situatie de afgelopen maanden drastisch gewijzigd. De
meest actuele officiële statistieken gaan vaak tot en met het derde kwartaal. De ontwikkelingen die in oktober verder in een stroomversnelling
kwamen zijn daarin derhalve niet verwerkt. Bovendien hebben bedrijven
vaak kredietlijnen voor langere tijd overeengekomen. Er zijn signalen dat
intussen de kredietverlening naar bedrijven strenger is geworden. Zo is de
prijs van bankkrediet sectorbreed verhoogd en lijken banken de voorwaarden voor kredietverlening weer strakker te hanteren. Een aantal
hypotheekverstrekkers heeft de risico-opslag op de rente die banken
elkaar onderling rekenen verhoogd al zorgt de concurrentie tegelijkertijd
ook alweer voor prijsdalingen. Ook deze signalen zijn nog niet verontrustend, maar de onzekerheid is groot. In de huidige situatie is het dan ook
van belang om de vinger nauwgezet aan de pols te houden.

Ad 2. Dalende vermogensprijzen
In de MEV 2009 gaat het CPB er, aan de hand van een technische ramingsregel, vanuit dat de AEX- index in 2009 gemiddeld op 420 punten staat.
Inmiddels staat de index op ongeveer 250 punten. Een dergelijk verschil in
de index staat voor een aanzienlijk vermogensverlies, zie het rekenvoorbeeld eerder in deze brief. Vermogensverlies kan de economische
groei langs meerdere wegen onder druk zetten.

Ten eerste zet het de consumptie onder druk. Uit een studie van DNB/CPB
blijkt dat de (neerwaartse) invloed van een daling van effectenkoersen op
de particuliere consumptie op korte termijn bijna drie maal zo groot is als
het (opwaartse) effect van vermogensstijgingen. Zonder beursherstel
moet derhalve rekening worden gehouden met significante effecten op de
consumptie.
Ten tweede kunnen de vermogensverliezen ook via pensioenfondsen
doorwerken op de reële economie. Nederland kent een robuust pensioenstelsel, gebaseerd op kapitaaldekking. Dat impliceert wel dat de ontwikkelingen op de effectenbeurzen van invloed zijn op de dekkingsgraden van
pensioenfondsen. Hierbij moet worden opgemerkt dat ten opzichte van de
situatie aan het begin van dit decennium er een aantal institutionele
hervormingen is doorgevoerd, waardoor de schokbestendigheid van het
pensioenstelsel is toegenomen. Volgens DNB-gegevens lag de gemiddelde dekkingsgraad eind tweede kwartaal met 136% nog boven de grens
van 130%, waarbij pensioenfondsen verplicht zijn een herstelplan voor de
lange termijn op te stellen. Op 23 oktober jl. hebben enkele bedrijfstakpensioenfondsen (o.a. ABP en Pensioenfonds Zorg en Welzijn) hun cijfers
over het derde kwartaal 2008 bekendgemaakt (dekkingsgraden ABP: 118;
Pensioenfonds Zorg en Welzijn: 126). Uit die cijfers blijkt dat deze fondsen
door de financiële crisis fors zijn geraakt, maar op 30 september 2008
geen dekkingstekort hadden (<105%). De situatie op de effectenbeurzen is
daarna wel verder verslechterd. Pensioenfondsen dienen in beginsel
binnen enkele maanden vast te stellen welke maatregelen nodig zijn om
de financiële positie van het pensioenfonds te herstellen. De Pensioenwet
biedt daarbij voldoende flexibiliteit om recht te doen aan het lange termijn
karakter van de pensioenverplichtingen. Derhalve heeft De Nederlandsche
Bank in overleg met de minister van SZW op 10 november jl. besloten de
pensioenfondsen uitstel te verlenen ten aanzien van het indienen van
herstelplannen tot 1 april 2009. De volatiliteit op de financiële markten en
de gebrekkige liquiditeit op verschillende deelmarkten maakt op dit
moment een goede inschatting van de te nemen maatregelen moeilijk.
Desalniettemin dient rekening gehouden te worden met een veel beperktere (dan waarmee reeds rekening is gehouden in de miljoenennota)
indexatie van de pensioenuitkeringen en verhoging van de premies. Het
ABP, het Pensioenfonds Zorg en Welzijn en de beide pensioenfondsen in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

7

de metaalsector zullen in december beslissen over de hoogte van de
premies en de indexatie van de pensioenen voor volgend jaar conform de
aanbevelingen van DNB en de Stichting van de Arbeid eerder deze
maand. Deze variabelen hebben via de koopkracht gevolgen voor de
consumptie en via de loonkosten voor de concurrentiepositie. Pas in
december ontstaat een eerste beeld van de feitelijke gevolgen van de
financiële crisis voor premie- en indexatiebeleid. Dat beeld wordt meer
definitief wanneer de pensioenfondsen voor 1 april 2009 hun herstelplannen hebben ingediend.
Ten derde zijn vermogensverliezen ook mogelijk buiten de effectenmarkten. In een aantal landen zijn recent de huizenprijzen (fors) gedaald.
Anders dan in landen als Spanje en Ierland is er in Nederland, volgens het
CPB, geen sprake van structurele overwaardering van de huizenprijzen,
doordat de huizenprijs zich in ons land de laatste jaren veel gematigder
heeft ontwikkeld. Inmiddels zijn er wel indicaties die duiden op aarzelingen bij het kopen van een huis, minder bezichtigingen en het sneller
verlagen van de vraagprijs. Deze ontwikkelingen hebben een drukkend
effect op de huizenprijzen. In het derde kwartaal zijn de huizenprijzen voor
het eerst sinds 18 jaar (licht) gedaald, zowel volgens cijfers van het CBS
als makelaarsvereniging NVM. De NVM rapporteerde over het derde kwartaal 2008 een daling van het aantal verkochte huizen van 13%. Het CPB
verwachtte (evenals de NVM) in de MEV voor 2009 nog wel een stijging
van de huizenprijzen, maar één die achterblijft bij de inflatie (MEV2009).
De huidige situatie lijkt echter volledig anders dan eind jaren zeventig,
begin jaren tachtig, de laatste keer dat de Nederlandse woningmarkt
geconfronteerd werd met sterk dalende prijzen. Toen ging aan een
periode van dalende huizenprijzen jaren vooraf waarin de huizenprijzen
per jaar stegen met letterlijk tientallen procenten per jaar. Aan het eind
van die periode steeg de rente ook nog eens fors, waardoor mensen in
betalingsproblemen kwamen. Waarborgfondsen, zoals die nu functioneren, waren er in die tijd niet. Dit alles leidde tot serieuze dalingen van
de huizenprijzen.

Ad 3. Inzakkende wereldhandel
Het CPB raamde in de MEV voor 2009 een volumegroei van de Nederlandse export van 3,25%. Bij die raming wordt verondersteld dat de
wereldhandel licht aantrekt in 2009. Het ligt echter in de rede dat de
verdieping van de financiële crisis een tegenvallende groei van de wereldhandel oplevert. De G7, waaronder onze belangrijkste handelspartner
Duitsland, importeerde in het tweede kwartaal van dit jaar al minder dan
in het eerste kwartaal. Vanuit sectoren die in grote mate afhankelijk zijn
van internationale handel, zoals de transport, komen signalen van een
inzakkende handelsgroei. Het IMF heeft haar raming voor de wereldhandelsgroei inmiddels 2%-punt verlaagd t.o.v. een half jaar geleden. De
groei van de wereldwijde invoervraag zal afnemen in 2008 en 2009 (zie
tabel 1). De vraag op de belangrijkste afzetmarkten voor Nederlandse
exporteurs, die van de Eurozone, groeit volgend jaar met 0,5%. In Duitsland zal de invoervraag volgend jaar zelfs afnemen. De negatieve invoergroei in de VS en het VK uit zich al in een afnemend aandeel van deze
landen in de totale Nederlandse uitvoer. De vraag vanuit Azië blijft
volgend jaar wel sterk groeien, zij het met een lager tempo in de landen
buiten China en India. Tegenover al deze ontwikkelingen staat een dalende
koers van de euro ten opzichte van de dollar, hetgeen positief is voor de
exportpositie van Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

8

Ad 4. Verwachte ontwikkelingen overige macro-economische indicatoren
(inflatie, koopkracht en werkloosheid)
Inflatie
Een inzakkende conjunctuur heeft een dempende invloed op de inflatie.
Daar staat tegenover dat de verwachting voor de loonstijging slechts
beperkt neerwaarts bijgesteld zal worden, omdat veel cao’s voor (een deel
van) 2009 al vastliggen. Tegelijk zijn de energie- en grondstoffenprijzen
flink gedaald. De olieprijs (in de MEV voor 2009 nog geraamd op $ 125)
schommelde half november jl. rond een koers van $ 55. De inflatie wordt
opwaarts beïnvloed door de aanzienlijk lagere koers van de euro dan waar
in de MEV van uit werd gegaan ($ 1,57).
Koopkracht
De combinatie van relatief hoge loonstijgingen en lagere inflatie betekent
voor de meeste mensen een koopkrachtverbetering. Wat de effecten op de
koopkracht betreft staan aan de andere kant de mogelijke negatieve
effecten van eventuele onvolledige indexering van de pensioenen (deels
al bij Prinsjesdag in het koopkrachtbeeld verwerkt) en stijgende pensioenpremies. Zoals reeds eerder in deze paragraaf is aangegeven, ontstaat pas
in december een eerste beeld van de feitelijke gevolgen van de financiële
crisis voor het premie- en indexatiebeleid van de pensioenfondsen. Met
de inzichten van thans moet rekening worden gehouden met geen of een
beperkte indexatie. Een pensioenfonds maakt daarbij een afweging tussen
de belangen van de bij het pensioenfonds betrokken deelnemers, gewezen deelnemers, andere aanspraakgerechtigden, de pensioengerechtigden
en de werkgever(s). Daarbij wordt ook rekening gehouden met de mogelijkheid dat in latere jaren, wanneer de mogelijkheden zich daartoe weer
aandienen, herstelindexatie kan plaatsvinden. De Nederlandsche Bank
heeft in overleg met de minister van SZW op 10 november jl. besloten de
pensioenfondsen uitstel te verlenen ten aanzien van het indienen van
herstelplannen tot 1 april 2009. Een echt compleet beeld van de situatie is
derhalve pas mogelijk als de herstelplannen binnen zijn. De zorgpremies
lijken zich ondertussen voor de koopkracht positiever te ontwikkelen dan
in de miljoenennota werd aangenomen. De gevolgen voor de koopkracht
in 2009 zullen naar verwachting sowieso beperkt zijn, omdat belangrijke
elementen als de contractloonontwikkeling en de belastingtarieven voor
2009 (met daarin een omvangrijke lastenverlichting van € 1,5 mld) reeds
vastliggen. Per saldo valt vooralsnog de gemiddelde koopkrachtontwikkeling waarschijnlijk niet slechter uit dan hetgeen bij Prinsjesdag werd
geraamd.
Werkgelegenheid
De arbeidsmarkt reageert altijd met enige vertraging. Bovendien is er nog
altijd sprake van een groot aantal vacatures en bevindt de werkloosheid
zich op een zeer laag niveau. In de meest recente CBS-cijfers loopt de
werkloosheid inmiddels licht op. Over het laatste half jaar genomen is de
werkloosheid nog wel gedaald. De vertraging waarmee de arbeidsmarkt
vaak reageert, betekent tegelijkertijd dat waar onder meer de EC er vanuit
gaat dat de groei in 2010 weer herstel zal vertonen, de werkloosheid in dat
jaar nog sterk kan oplopen.
Ad 5. Vergelijking met eerdere perioden van financiële crisis
«The Great Depression»
Door de ontwikkelingen op de financiële markten en de wereldwijde
economische neergang dringt de vergelijking met het begin van de jaren
dertig zich op. Hoewel er op het oog parallellen zijn hoeft voor een herhaling niet te worden gevreesd. De omstandigheden zijn anders, maar
vooral is er van de lessen uit de «Great Depression» geleerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

9

Een korte analyse maakt dit duidelijk. De depressie van de jaren dertig
werd ingeleid door een crash op de aandelenmarkt op Wall Street in
oktober 1929. De koersen waren vervolgens lange tijd instabiel tot in juli
1932 het dieptepunt werd bereikt. Doordat de banken nauw verweven
waren met de aandelenmarkt kwamen deze in de problemen, hetgeen
leidde tot problemen met de kredietverlening en zogenoemde «bank
runs». Anders dan nu lieten centrale banken en overheden het toe dat
banken omvielen en kromp de geldhoeveelheid tot een derde van de
hoeveelheid in 1929. Er bestond ook geen depositogarantiestelsel zoals
nu. Dit alles heeft de crisis verergerd en ervoor gezorgd dat het herstel
lang op zich liet wachten. Van die lessen is geleerd. De centrale banken
hebben flinke hoeveelheden liquiditeiten in het financiële stelsel geïnjecteerd en via kapitaalinjecties en garantiestelsels hebben de centrale
banken en overheden voorkomen dat centrale spelers in het financiële
systeem omvielen en dat de kredietverlening op peil kan worden gehouden.
Ook in Europa kwam men in de problemen. West-Europa, verzwakt door
de Eerste Wereldoorlog, was sterk afhankelijk van de export. Die had sterk
te leiden onder de ontwikkelingen in de Verenigde Staten en de protectionistische maatregelen die eerst in de VS en later ook in de rest van de
wereld werden genomen. Bovendien hadden veel landen (o.a. Verenigd
Koninkrijk en Nederland) hun munt aan het (steeds duurder wordende)
goud vastgeklonken, waardoor men steeds minder concurrerend werd.
Vergelijkbare omstandigheden doen zich thans niet voor. Wisselkoersen
zijn niet meer vastgeklonken aan goud en de fundamenten onder de
economieën in het Westen zijn een stuk steviger. Wel moet ervoor worden
gewaakt dat de verleiding tot protectionisme wordt voorkomen.
Van de ervaringen uit de «Great Depression» is dus het nodige geleerd.
Bijvoorbeeld, dat ingrijpen in het bankwezen bij crises wel degelijk noodzakelijk is. Bovendien is internationale samenwerking in monetaire en
financiële aangelegenheden een vereiste met de conferentie in Bretton
Woods in 1944, waar jaren van voorbereiding aan vooraf gingen, als
duidelijke markering. We hebben er ook een lange zoektocht naar optimaal begrotingsbeleid aan overgehouden. Ook dat heeft ons veel geleerd.
Vele landen zijn door een leerproces gegaan in de mogelijkheden en
beperkingen van stabilisatiebeleid met monetaire en budgettaire middelen.

Financiële crises na 1970
De «Great Depression» vond in een heel ander tijdsgewricht plaats onder
heel andere omstandigheden. Dat maakt de situatie van destijds moeilijk
vergelijkbaar. In de afgelopen decennia hebben zich, zeker na het verlaten
van de dollarstandaard in 1972, echter wel andere financiële crises voorgedaan, al kenden die geen vergelijkbare wereldwijde schaal.

1

Reinhart, Carmen M. en Kenneth S. Rogoff,
Is The US Sub-Prime Financial Crisis So
Different? An International Historical Comparison, American Economic Review 98, 2008,
339–344.

De economen Reinhart en Rogoff hebben aan het begin van dit jaar een
analyse gemaakt van financiële crises na 19701. Zij onderscheiden er
achttien, waarvan vijf zeer ernstig. Onder die vijf bevinden zich de crises
in het financiële systeem en de huizenmarkt in Zweden en Finland aan het
begin van de jaren negentig en de crisis rond diezelfde periode in Japan.
Aan het begin van dit jaar was nog onduidelijk in welke categorie de
huidige financiële crisis zou passen. Enerzijds was de daling van de
huizenprijzen relatief fors, maar de terugval in aandelenkoersen en economische groei was nog beperkt. Inmiddels lijkt het er steeds meer op dat de
huidige financiële crisis het patroon van een zeer zware crisis volgt. De
terugval in de economische groei is in een dergelijk geval gemiddeld 5%
BBP. Dat betekent dat wanneer bijvoorbeeld de economische groei op zijn
hoogste punt 3% bereikt deze als gevolg van een zware financiële crisis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

10

terugvalt naar – 2%. Het herstel is bovendien langduriger dan in een
normale conjuncturele neergang. De vergelijking is met de nodige onzekerheden omgeven. Aan de ene kant heeft de vergelijking betrekking op
financiële crises die meestal werden ingeluid of gepaard gingen met een
daling van de huizenprijzen. Dat doet zich in Nederland niet voor. Tegelijkertijd zijn de door Reinhart en Rogoff bestudeerde financiële crises relatief nationale gevallen. De huidige financiële crisis kenmerkt zich door een
wereldwijd karakter.
Lessen zijn er uit de individuele crises ook te trekken. De voorbeelden van
Zweden, Finland en Japan maken duidelijk dat een economische crisis die
zijn oorsprong mede vindt door problemen in de financiële sector alleen
tot herstel kan leiden wanneer die problemen ook grondig worden aangepakt. Zo heeft de Zweedse overheid begin jaren negentig banken snel
overgenomen en gereorganiseerd. In Japan is een dergelijke aanpak maar
mondjesmaat op gang gekomen. Japan trachtte vooral via een monetair
ruimhartig beleid en budgettaire stimulansen de economie weer op gang
te krijgen. Dat ging met grote moeite en tegen zeer hoge kosten. Japan
kende, ondanks een negatieve reële rente, een lange periode van deflatie
en heeft de staatsschuld inmiddels zien oplopen tot bijna 200% BBP.
Conclusie
Financiële crises hebben altijd een negatief effect op de economische
groei. Nederland zal daar niet van gevrijwaard blijven. Nederland is
immers een open economie die zeer afhankelijk is van de ontwikkelingen
in de rest van de wereld. De crisis treft alle handelspartners van Nederland. Vooruitlopende indicatoren wijzen op een flinke terugval in de groei
van de wereldhandel, mogelijk zelfs krimp. Dat is sinds 1975 niet
vertoond. Ook de verwachte terugval in de kredietverlening (hogere
rentes, strengere voorwaarden) drukt in Nederland de economische groei,
evenals de gedaalde aandelenvermogens van gezinnen en pensioenfondsen. Daar staat echter tegenover dat de lagere euro en de goedkopere
grondstoffen- en energieprijzen een positief effect zullen hebben op de
economische groei. Zij houden de inflatie bovendien per saldo laag,
hetgeen ruimte biedt voor lagere officiële rentetarieven.
De Nederlandse economie lijkt vooralsnog iets minder hard geraakt te
worden dan andere landen. Dat betekent niet dat de situatie onderschat
moet worden. Er is zonder meer sprake van een urgent probleem. Daarbij
heeft de Nederlandse economie een aantal sterke uitgangspunten. Door
een beleid dat decennialang gericht is geweest op economische structuurversterking is er sprake van een lage werkloosheid, veel vacatures, relatief
gezonde overheidsfinanciën, een overschot op de betalingsbalans en
relatief gezonde balansen en winsten van niet-financiële bedrijven. Bovendien is het risico op een substantiële huizenprijsdaling op dit moment in
Nederland gering.
De raming van de groei van de Nederlandse economie zal echter naar
verwachting volgend jaar flink worden bijgesteld. De meeste internationale instanties voorzien het dieptepunt van de crisis in 2009. In 2010 zal de
groei nog altijd laag liggen, maar volgens de meeste internationale prognoses wel weer een stijgende tendens vertonen (zie ook tabel 1). De
arbeidsmarkt zal met enige vertraging op deze ontwikkelingen reageren.
Bij dit alles past de waarschuwing dat de (neerwaartse) onzekerheid zeer
groot is, zeker ook voor het jaar 2010. Een negatieve groei is in beide jaren
niet uit te sluiten. Zeker bij een bankencrisis kan het herstel langer op zich
laten wachten dan het zich aanvankelijk voordeed.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

11

III Kader beleidsmaatregelen
De aanpak van de gevolgen van de financiële crisis en de dreigende teruggang van de economie in de EU vraagt wat betreft Nederland om een
beleid gebaseerd op de volgende drie hoekpunten:

1. Inzetten op een internationale, gecoördineerde (re)actie.
Nederland is een open economie. Dat heeft tot gevolg dat maatregelen
die de economie moeten stimuleren altijd een beperkt effect zullen
hebben. Niet alleen door de schaal van onze economie, maar ook doordat
effecten weglekken naar het buitenland. De Nederlandse economie is zeer
sterk verweven met het buitenland. Derhalve verdient een internationale
gecoördineerde (re)actie altijd de voorkeur. Daar komt bij dat een internationaal gecoördineerde actie een duidelijk signaal afgeeft naar markten en
dat voorkomen moet worden dat solistisch optreden van landen in combinatie met protectionistische maatregelen leidt tot een verergering van de
situatie. Het is van belang te waarborgen dat Nederlandse bedrijven
kunnen blijven opereren binnen een gelijk speelveld. Parallel aan de wijze
waarop de acute problemen bij financiële instellingen waar nodig gecoördineerd werden aangepakt, moet ook de verdere aanpak zoveel mogelijk
via Europese en internationale coördinatie plaatsvinden. De mogelijkheden moeten worden verkend om tot enige vorm van coördinatie te
komen van maatregelen die tot het nationale domein behoren en te
bezien welke mogelijkheden het communautair beleid biedt.
De bereidheid tot coördinatie lijkt er ook te zijn, getuige de uitkomsten van
de verschillende recente EU-bijeenkomsten en de internationale top van
de G20 15 november jl. in Washington. De Europese Unie is eensgezind in
de aanpak van financiële crisis. Het bewijs daarvan werd al geleverd
tijdens de Europese Raad van 15 en 16 oktober jl. waar afspraken binnen
de eurozone ten aanzien van een stevig pakket ter versterking van de
kredietwaardigheid van financiële instellingen en het op gang houden van
het geldverkeer naar en tussen de instellingen door de voltallige Europese
Unie werden onderschreven. Eerder al waren afspraken gemaakt ten
aanzien van de bescherming van spaargelden. Onder leiding van het
Frans voorzitterschap is er gekomen tot een gecoördineerde inzet bij de
G20, die de nadruk legt op het verbeteren van het internationale toezicht
en het verwijderen van perverse elementen in het financiële systeem. De
internationale financiële architectuur zal moeten worden versterkt. Op
Europees niveau zullen nationale toezichthouders beter moeten gaan
samenwerken. Het kabinet is er voorstander van dat er op langere termijn
een Europese toezichtsstructuur wordt opgebouwd, waarin de nationale
toezichthouders onmisbaar blijven, maar tevens een centraal orgaan
nodig is (zie ook paragraaf IV). Het Kabinet is verheugd dat de deelnemers
aan de internationale topbijeenkomst van 15 november te Washington,
die samen 90% van het wereld-BNP vertegenwoordigen, besloten tot een
actieve en gecoördineerde aanpak, gericht op het stabiliseren van de
financiële markten, het dichten van gaten in toezicht en regelgeving en het
beteugelen van de gevolgen voor de reële economie. Zij kwamen daartoe
een gezamenlijk actieprogramma overeen, met maatregelen die door de
minister van Financiën nader uitgewerkt zullen worden. In april 2009 zal
een volgende topbijeenkomst gehouden worden.

2. Koersvaste houding en de rust om de zogenaamde automatische
stabilisatoren hun werk laten doen.
In een tijd van turbulentie en onzekerheid is het belangrijk dat overheden
zorgen voor stabiliteit en vertrouwen. Verschillende overheden, waaronder de Nederlandse, hebben ingegrepen in het financiële systeem toen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

12

de stabiliteit van het financiële systeem in gevaar kwam. Vertrouwen en
stabiliteit betekent ook dat er niet te snel moet worden gemorreld aan
vastgestelde kaders en regels. Europees en nationaal zijn er spelregels
opgesteld omtrent het budgettaire en monetaire beleid, maar ook ten
behoeve van een gezond concurrentiebeleid (interne markt, staatssteun).
Het daaruit voortvloeiende voorspelbare beleid vormt een belangrijke
waarde in zichzelf, omdat het zekerheid en vertrouwen biedt aan de markt.
Het zijn kaders die rekening houden met slechtere tijden. Denk bijvoorbeeld aan de ruimte die wordt geboden aan automatische stabilisatoren.
Wanneer er druk ontstaat om af te wijken van vaste regels en kaders
moeten de (vooral korte-termijn)voordelen daarvan worden afgewogen
tegen de nadelen op de vooral langere termijn.
Derhalve is het respecteren van de begrotingsregels en van de uitgavenkaders van belang. Zeker nu moet niet worden afgeweken van het trendmatige groeiscenario van de economie en moeten aan de inkomstenkant
van de begroting de automatische stabilisatoren de ruimte krijgen. Zolang
het EMU-saldo zich boven de signaalwaarde uit het coalitieakkoord van
– 2% BBP begeeft, is ombuigen vanwege tegenvallers aan de inkomstenkant om zo het EMU-saldo te verbeteren, onverstandig. Het is dan ook van
belang vast te houden aan de investeringsagenda van het kabinet, zoals
vastgelegd in coalitieakkoord en beleidsprogramma. Dat geldt eveneens
voor de bij miljoenennota gepresenteerde lastenverlichting. Ook deze
lastenverlichting zal gegeven de huidige vooruitzichten een stabiliserende
werking hebben. Tegelijkertijd komt het nu ook aan op het respecteren
van de regels van Stabiliteits- en Groeipact (SGP) en het monetaire beleid.
Het SGP biedt ruimte voor bijzondere omstandigheden. Die kunnen
worden toegepast als dat nodig is, maar mogen niet worden misbruikt.
Hetzelfde geldt voor de regels ten aanzien van staatssteun. De naleving
daarvan moet ook in mindere tijden gewaarborgd blijven. Economische
neergang mag geen excuus vormen voor nationaal protectionisme of
klassieke industriepolitiek.
Juist in een periode waarin de economie tegenzit is het van groot belang
om te blijven werken aan de verbetering van de economische structuur.
Het verbeteren van de economische structuur betekent niet alleen aanpassingen op het gebied van arbeidsmarkt en sociale zekerheid. Dit kabinet
heeft de accenten binnen de structuurverbetering verlegd naar maatregelen die een omschakeling naar een innovatieve en duurzame economie
bevorderen. Ook de ruimtelijke investeringen dragen bij aan de economische structuurversterking. Het kabinet heeft hiertoe via het MIRT, de nota
ruimte en de mobiliteitsagenda, een ambitieuze agenda neergelegd.
Tevens is een ambitieus nieuw programma ten aanzien van de reductie
van regeldruk neergelegd. Op het gebied van de sociale zekerheid hebben
vorige kabinetten forse stappen gezet, hetgeen de Nederlandse economie
duidelijk heeft versterkt. Dit laat onverlet de uitdagingen die er nog zijn
ten aanzien van het verhogen van de participatie, het inschakelen van het
onbenut arbeidspotentieel en het functioneren van de arbeidsmarkt. Zoals
ook door de commissie Arbeidsparticipatie naar voren is gebracht zal de
beroepsbevolking de komende jaren afnemen, terwijl de dynamiek tussen
sectoren toeneemt en daarmee de inzetbaarheid van werknemers cruciaal
is voor het op peil houden van de werkgelegenheid. Om die reden zijn er,
met sociale partners, belangrijke verdere stappen gezet om de arbeidsparticipatie te bevorderen. Het is dan ook van groot belang vast te houden
aan hetgeen in het beleidsprogramma is neergelegd en in het najaarsakkoord met sociale partners is overeengekomen. De sociale partners
hebben zich in dat najaarsakkoord gecommitteerd aan een verantwoorde
loonontwikkeling. Relevant aspect daarbij is dat de inflatieverwachting
inmiddels lager lijkt uit te vallen dan bij miljoenennota nog werd aangenomen. Dit is in het belang van de concurrentiepositie van Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

13

Een koersvaste houding dient er ook te zijn ten aanzien van problematiek
met een langere tijdshorizon. Het kabinet heeft er binnen de Europese
Unie bijvoorbeeld voor gepleit dat de financiële crisis niet moet worden
misbruikt om de ambities die er zijn bij de aanpak van de klimaatproblematiek naar beneden bij te stellen. De problematiek van het klimaat is van
een heel andere orde dan de financiële crisis, maar er is geen sprake van
een rangorde. De aanpak van het klimaat vergt een structurele oplossing
voor de langere termijn. Die oplossing staat los van de stand van de
conjunctuur. De aanpak van de financiële crisis mag er ook niet toe leiden
dat het opvangen van de kosten van de vergrijzing wordt verwaarloosd.
De kosten van de aanpak van de financiële crisis moeten niet in onevenredig grote mate worden doorgeschoven naar toekomstige generaties.
Het kabinet geeft hier bijvoorbeeld inhoud aan door de eventuele
opbrengsten van de ingrepen in de financiële sector ten goede te laten
komen aan de staatsschuld.

3. Een beleidsreactie primair gericht op de oorzaak van de problemen:
dus aanpakken van financiële instabiliteit en voorkomen dat de huidige
financiële crisis zich uitstrekt tot beperking van de kredietverlening aan
gezonde instellingen en bedrijven.
Een beleidsreactie moet zich primair richten op de wortel van de problemen. De huidige financiële crisis vindt zijn oorsprong in structurele
problemen op de financiële markten, die aan de oppervlakte kwamen toen
er problemen ontstonden met de zogenoemde «subprime» hypotheken in
de Verenigde Staten. Het domino-effect dat daardoor ontstond maakte
duidelijk dat er veel mankeerde aan het toezicht en er sprake was van
perverse elementen in het financiële systeem. Een internationaal gecoördineerde aanpak van die problemen heeft prioriteit, zodat de kredietverlening aan gezonde bedrijven, instellingen en particulieren geen gevaar
loopt. Een adequate aanpak van de financiële sector zal uiteindelijk van
cruciaal belang zijn voor de rest van de economie. In de paragraaf V wordt
hier nader op ingegaan.

Maatregelen in andere landen
Bij de mondiale topbijeenkomst in Washington van 15 november 2008,
waarop landen vertegenwoordigd waren die gezamenlijk 90% van de
wereldeconomie (uitgedrukt in BBP) voor hun rekening nemen, bleek een
belangrijk aantal aanwezige regeringsleiders van landen die geconfronteerd zijn met een sterk terugvallende groei de bereidheid te bestaan om
budgettaire maatregelen te treffen om de binnenlandse vraag te stimuleren. Tegelijkertijd werd nadruk gelegd op de noodzaak de lange termijn
houdbaarheid van de overheidsbudgetten te bewaken. Tevens werd
duidelijk dat er belangrijke verschillen bestaan in de uitgangssituaties van
landen en van de voorgestane beleidreacties.
In de afgelopen weken heeft een aantal landen in meer of minder concrete
termen beleidsmaatregelen aangekondigd (zie ook de bijlage). Het beeld
van deze maatregelen is dat in een groot aantal gevallen de precieze
uitwerking van de maatregelen nog niet vast staat, er aanzienlijke verschillen zijn tussen het gekozen instrumentarium en dat niet altijd duidelijk is
of het bij de genoemde bedragen gaat om werkelijk nieuwe allocaties.
Ook door de Europese Commissie wordt gewerkt aan een hoofdlijnenplan
om de gevolgen van de financiële crisis aan te pakken (zie ook paragraaf
V). Het kabinet zal de maatregelen uit Europa vanuit hetzelfde kader
beoordelen.

Toetsingskader bij te nemen maatregelen
In het licht van de huidige inzichten ten aanzien van de economische
ontwikkelingen, heeft het kabinet op basis van de drie genoemde hoek-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

14

punten een voorlopig kader ontwikkeld om eventuele beleidsmaatregelen
af te wegen. Deze dienen te voldoen aan de volgende voorwaarden:
1. Het probleem waarop de maatregel is gericht, dient aantoonbaar en
direct gerelateerd te zijn aan de financiële crisis en de gevolgen ervan,
de maatregel dient bij te dragen aan een substantiële vermindering
daarvan, draagt bij aan het vertrouwen in de Nederlandse economie
en is niet langer van kracht dan nodig.
2. De maatregel dient te passen binnen de begrotingsregels en budgettaire kaders (uitgaven- en lastenkader).
3. De maatregel is effectief en draagt bij aan versterking van de structuur
van de Nederlandse economie. Tevens worden niet onnodig private
verantwoordelijkheden en risico’s bij de overheid neergelegd (toets op
marktfalen).
In paragraaf V wordt ingegaan op de concrete maatregelen die voortvloeien uit het voornoemde toetsingskader.
IV Aanpak problematiek financiële markten
Het kabinet hecht eraan in deze brief kort stil te staan bij de aanpak van de
problematiek in de financiële markten. Zoals in de vorige paragraaf reeds
beargumenteerd is de aanpak van de problematiek op de financiële
markten cruciaal voor de mate waarop er doorwerking plaatsvindt naar de
reële economie. Het is derhalve dan ook essentieel dat op het ingezette
pad voort wordt gegaan.

EU-coördinatie: herkapitalisatie en liquiditeitssteun
Op de topbijeenkomst van landen van de Eurozone op 12 oktober jongstleden in Parijs werd een omvangrijk, onderling samenhangend en
dekkend pakket maatregelen overeen gekomen. Het betreft maatregelen
ter versterking van de kredietwaardigheid van de financiële instellingen
(solvabiliteit) en maatregelen om het geldverkeer naar de instellingen en
tussen de instellingen weer op gang te brengen (liquiditeit). Ook is gedurende de topbijeenkomst overeengekomen dat het gegeven de uitzonderlijke situatie, aan financiële instanties moet worden toegestaan hun activa
te waarderen op basis van «default assumptions», in plaats van tegen de
actuele marktwaarde. Tot slot zijn er afspraken over betere informatieuitwisseling en afstemming gemaakt. De afspraken van de regeringsleiders van de Eurolanden werden enkele dagen later, bij de Europese Raad
van 15–16 oktober door de voltallige Europese Unie onderschreven. Zij
vormden daarmee een aanvulling op de eerder in de Raad Economische
en Financiële Zaken (Ecofin) overeengekomen bescherming van het spaargeld van burgers (depositogarantiestelsels).
Het kabinet, dat reeds in een vroeg stadium heeft gepleit voor een gecoördineerde Europese aanpak, met name inzake de kapitaalinjecties, is ermee
ingenomen dat de EU landen binnen enkele weken konden besluiten tot
een goed afgestemde aanpak, waarbij tevens afspraak werden gemaakt
over de randvoorwaarden voor de overheidsmaatregelen (o.m. marktconformiteit, borging publiek belang, respectering staatssteunregels etc.).
Op die wijze werd een veel krachtiger vertrouwenwekkend signaal
gegeven, en tevens voorkomen dat ernstige marktverstoringen konden
optreden.
De aanpak die in Europa werd gevolgd, in belangrijke mate geïnspireerd
op de aanpak van de Scandinavische bankencrises in de jaren negentig
van de vorige eeuw, vond in de afgelopen weken ook navolging in onder
meer de VS en enkele Aziatische landen. De topbijeenkomst over de financiële markten en de wereldeconomie van 15 november 2008 onder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

15

streepte het belang van deze ingrepen van nationale overheden in de
financiële sector.

Aanpak in Nederland
Over het door het kabinet – als uitwerking van bovenstaande gecoördineerde beleidsaanpak – gehanteerde beleidskader gericht op de stabilisatie van de financiële sector in Nederland en de concrete uitwerking
hiervan is uw Kamer uitvoerig en meerdere malen geïnformeerd.
Verwezen kan worden naar o.a. de brieven van de minister-president en/of
de minster van Financiën van 10 en 21 oktober en 5 november jl..
De omvangrijke maatregelen vinden hun noodzaak en rechtvaardiging in
het essentiële belang van een goed functionerende financiële sector voor
de economie van een land. Zonder goed lopend geldverkeer en beschikbaarheid van kredieten zou de economie volledig tot stilstand komen.
Geconstateerd kan worden dat door de ondersteuning door middel van
herkapitalisatie en de garantieverstrekking op bancaire kredietverlening,
waarop deze week voor het eerst door een instelling een beroep is
gedaan, het vertrouwen – ook onderling – voorzichtig aan het groeien is.
Dit geeft ook vertrouwen in het vermogen van de financiële instellingen
om de kredietverlening aan bedrijven en instellingen op peil te houden.
Waar in de sfeer van kredietverlening en herfinanciering desalniettemin
sprake mocht blijken van bijzondere problematiek, dan is het streven van
het kabinet om die problematiek zo aan te pakken dat de gezonde en
levensvatbare financiële instellingen hun rol blijven spelen.

Verbetering toezicht, versterking financiële architectuur
Teneinde een herhaling van de huidige crisis te voorkomen acht het
kabinet het van groot belang om met voorrang te werken aan een versterking van de internationale financiële architectuur. Op Europees niveau
betreft het dan onder meer het toezicht op de financiële sector. Nederland
staat daar een twee stappen benadering voor. Nu direct kan de samenwerking tussen de nationale toezichthouders worden verbeterd. Door middel
van «peer review» kunnen de lidstaten elkaar scherp houden. Daarbij is
Nederland ervoor om het toezicht langs functionele lijnen te organiseren.
Ook kan direct een impuls worden gegeven aan de vorming van colleges
van toezichthouders voor alle grensoverschrijdende financiële instellingen. De Ecofin heeft hiertoe besloten. En nationale toezichthouders
dienen de Europese dimensie meer in hun werkzaamheden te betrekken.
En de arrangementen voor crisismanagement kunnen worden verbeterd,
in lijn met de conclusies van de Europese Raad van 15–16 oktober jl. Voor
de iets langer termijn is het Kabinet voorstander van een echte Europese
toezichtstructuur. Daarin zullen de nationale toezichthouders een essentiële rol moeten spelen, maar er is ook een sterk centraal orgaan nodig.
Belangrijke input aan de uitwerking van deze beginselen kan worden
geleverd door de groep onder leiding van oud-IMF-topman De Larosière.
Ook oud-minister van Financiën Ruding zal, zoals bekend, zitting nemen in
deze groep.
Op de top van Washington van 15 november jongstleden bestond brede
overeenstemming dat de gaten in regelgeving en toezicht op de financiële
markten moeten worden gedicht. In het actieplan dat aan de slotverklaring
is gehecht wordt een groot aantal deelonderwerpen genoemd, zoals
transparantie en verantwoording, herziening van de wetgeving, bevordering van de integriteit in de financiële sector, en versterking van de internationale samenwerking. De nationale overheden leggen er zich op vast

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

16

om op deze punten actie te ondernemen. Voor de EU-landen betreft het,
zoals ook in het bovenstaande bleek, dikwijls actie op gemeenschappelijk
niveau.
Daarnaast bestond in Washington overeenstemming dat de internationale
financiële architectuur herzien moet worden. Een aantal landen, waaronder Nederland, pleitte voor een verbreding van de activiteiten van het
Internationaal Monetair Fonds, zodat die organisatie ook een centrale rol
zou krijgen bij het versterken van de stabiliteit van de financiële sector. In
de tweede plaats bepleitten met name de opkomende economieën een
verbreding van het lidmaatschap van het Financial Stability Forum en een
versterking van de legitimiteit van IMF en Wereldbank. Voorts was er
brede overeenstemming dat het IMF en de Wereldbank van voldoende
middelen verzekerd moesten zijn om in de huidige omstandigheden hun
rol te kunnen spelen.
V Aanvullend beleid
Het kabinet realiseert zich dat de omstandigheden waarin ons land zich
thans bevindt uitzonderlijk zijn. Het kabinet was genoodzaakt stevig in te
grijpen in de financiële sector om de stabiliteit te garanderen. De economische vooruitzichten vergen nu, in de ogen van het kabinet, ook een
stevig beleidsreactie. Daarbij komt het kabinet in aanvulling op de reguliere begrotingscyclus met concrete maatregelen. Gelet op de grote onzekerheden over de doorwerking van de onrust op de financiële markten op
de reële economie – internationaal en nationaal – hebben kabinet en
sociale partners in het vroege voorjaar met elkaar afgesproken de economische ontwikkelingen nauwlettend te volgen en elkaar voortdurend te
informeren. De laatste weken zijn de gesprekken die plaatsvinden begrijpelijkerwijs geïntensiveerd. De inzet van het kabinet is om met sociale
partners in goed overleg te blijven om zo – naar vermogen – tijdig en
adequaat op de huidige economische omstandigheden, en zich mogelijk
nog aandienende nadere economische ontwikkelingen, te kunnen
reageren.
Het kabinet heeft mogelijke maatregelen beoordeeld aan de hand van het
toetsingskader, zoals beschreven in paragraaf 3. In de visie van het
kabinet is het derhalve noodzakelijk maatregelen te nemen op de
volgende terreinen:
1. Verdere ondersteuning kredietverlening en liquiditeitsproblematiek.
2. Arbeidsmarkt.
3. Mogelijke intensivering en versnelling van investeringen in duurzame
groei.

Reeds getroffen maatregelen.
In de huidige omstandigheden ligt de weg vooruit naar de mening van het
kabinet in koersvastheid en in een in de eerste plaats bestendig uit te
voeren begrotingsbeleid. Het trendmatige begrotingsbeleid houdt voor de
komende jaren via de werking van de automatische stabilisatoren aan de
inkomstenzijde van de begroting een stevige impuls in. Dit komt tot uiting
in een verslechtering van het feitelijke EMU-saldo.
Daarenboven kent het beleidsprogramma van het kabinet een stevige
investeringsagenda gericht op economische structuurversterking en duurzame groei. Uitvoering hiervan legt een stevig fundament onder economische activiteit voor de komende jaren, en houdt op termijn een versteviging van de economische structuur en groeimogelijkheden in. Het kabinet
zal alles op alles zetten om vertraging bij de uitvoering te voorkomen, en
om zekerheid te bieden over de verdere planning.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

17

Tot slot zal de lastenondersteuning van € 1,5 mld zoals die in de begroting
voor volgend jaar besloten ligt, zijn uitwerking hebben. Waarbij een
verantwoorde loonontwikkeling inmiddels alleen maar verder aan belang
heeft gewonnen. Het kabinet is dan ook verheugd over de afspraken met
en tussen sociale partners hierover tijdens het laatste najaarsoverleg. Het
kabinet heeft hier haar bijdrage aan geleverd door de BTW niet te
verhogen en de WW premies voor werknemers tot nul te reduceren. En
heeft er vertrouwen in dat naar de toekomst toe sociale partners rekening
houden met de lagere inflatieverwachting. Dit komt onze concurrentiepositie ten goede.
Met de financiële sector werkt het kabinet thans in de eerste plaats aan
het noodzakelijke herstel van vertrouwen in de financiële markten, waarin
gezonde financiële instellingen hun functie om het bedrijfsleven van
kredieten en de burger van bijvoorbeeld hypotheken te voorzien vervullen. De inzet van het kabinet om dit te bewerkstelligen is in paragraaf IV
van deze brief reeds toegelicht. De genomen maatregelen grijpen aan bij
financiële instellingen zelf. De effectiviteit van deze maatregelen zal de
komende tijd worden bezien.
Een betere governance waaronder aandacht voor evenwichtige beloningsverhoudingen kan ook structureel een belangrijke bijdrage leveren aan
een verantwoord risicomanagement en vertrouwensherstel. Internationaal
draagt het kabinet bij aan de gedachtevorming en besluitvorming over
een versterking van de financiële architectuur. Het kabinet kan zich ook
goed voorstellen dat op Europees niveau tot afspraken wordt gekomen
om de mogelijkheden tot strafrechtelijk optreden tegen financiële criminaliteit verder aan te scherpen.
Aanvullende maatregelen waartoe thans is besloten.

Verdere ondersteuning kredietverlening en liquiditeitsproblematiek
Willekeurige of vervroegde afschrijving
De liquiditeit- en financieringsbehoefte van bedrijven die voor vervangingof uitbreidingsinvesteringen staan, kan worden gemitigeerd door eenmalige (her)introductie van het instrument van willekeurige of vervroegde
afschrijving beperkt tot bepaalde activa. Het kabinet kan zich goed voorstellen dat in de huidige situatie de voorkeur van het bedrijfsleven uitgaat
naar gerichte fiscale ondersteuning. Het kabinet is bereid de middelen die
beschikbaar zijn voor de zogenaamde rente-box indien deze vrijvallen in
2009 en 2010 (deels) hiervoor aan te wenden. Het voorstel houdt in dat de
afschrijving in twee jaar plaatsvindt, dus ten hoogste 50% in een kalenderjaar. Het voorstel is relevant voor alle bedrijfsmiddelen met enkele uitzonderingen. Samenloop met willekeurige afschrijving voor startende ondernemers en willekeurige afschrijving milieubedrijfsmiddelen is niet
mogelijk.
Deze maatregel leidt tot een incidentele vermindering van de afdracht van
belastingen (tijdelijke en incidentele belastingverlaging) in 2009–2010 en
hiermee tot een directe liquiditeitsimpuls voor het bedrijfsleven van een
kleine 2 mld euro. Het resterende budget van de renteboxgelden 2009 en
het totale budget van de renteboxgelden 2010 worden ingezet voor verlaging van het MKB-tarief van de tweede schijf in de vennootschapsbelasting van 23% tot 20% voor de jaren 2009 en 2010. Dit tarief geldt tot een
bedrag tot € 200 000. Daarmee zijn in beide jaren de eerste en tweede
schijf aan elkaar gelijk. Gegeven het tijdelijke karakter van het effect op het
feitelijke EMU-saldo 2009–2010 van deze maatregel zal het eventuele
bereiken van de signaalwaarde van 2% tekort uit dien hoofde op zichzelf
geen aanleiding zijn tot nadere maatregelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

18

Vervroeging van betalingstermijnen door de overheid
Vervroeging van betalingstermijnen door de overheid kan eveneens een
bijdrage leveren aan een geringere financieringsbehoefte bij het bedrijfsleven. Ook hiertoe is het kabinet bereid en zal het een beroep doen op
medeoverheden om eveneens waar mogelijke betalingstermijnen te
verkorten.

Risico-aversie financiële instellingen
De inzet van het kabinet is dat banken en verzekeraars hun functie als
kredietverstrekker aan burgers en bedrijven en overige organisaties en
instellingen (kunnen) blijven vervullen. De inzet van het kabinet om dit te
bewerkstelligen is in paragraaf IV van deze brief reeds toegelicht. Het
kabinet volgt nauwlettend of, als direct gevolg van de onzekerheden bij
banken en verzekeraars, de financiële markten nu voldoende open staan
voor bedrijven. Hierbij is het van belang om in ogenschouw te nemen dat
het aanscherpen van acceptatiecriteria door banken direct samenhangt
met de terechte herwaardering van risico’s. Terecht, aangezien met de
kredietcrisis juist is aangetoond dat er te veel risico’s zijn genomen in de
financiële sector. Zodra blijkt dat de aanscherping van acceptatiecriteria
niet een gevolg is van een reële herwaardering van risico’s maar van
doorgeschoten risico-aversie, dan overweegt het kabinet aanvullende
maatregelen, binnen de uitgangspunten dat de risico’s door de financiële
sector worden getoetst en de financiële risico’s in elk geval deels door de
sector gedragen. Het kabinet zal op basis van input van DNB monitoren in
hoeverre sprake is van doorgeschoten risico-aversie.

Groeifaciliteit
Een mogelijke maatregel die dan aan de orde kan komen betreft uitbreiding van de bestaande groeifaciliteit, waarbij uitgegaan wordt van een
regeling met een vangnetkarakter, kostendekkende premie met reële
risico-opslag en een maximaal garantieplafond van € 1,5 mld. Gelet op
het voorgenoemde principe dat de overheid niet zelf overgaat tot kredietverlening en kredietbeoordeling overweegt het kabinet geen maatregelen
die gericht zijn om directe financiële banden aan te gaan met het bedrijfsleven, buiten de financiële instellingen om, bijvoorbeeld door middel van
het rechtstreeks verwerven van securities als commercial paper.
Onderzocht wordt of er een tijdelijke rol voor de Staat kan liggen in
segmenten van de exportkredietverzekeringsmarkt voor handel met het
buitenland die tot voor kort door de markt bediend konden worden.
Verder blijkt dat de door de Staat verzekerde exportkredieten moeilijk te
financieren zijn. Onderzocht wordt of dit door een juridische aanpassing
kan worden ondervangen. Het moeilijk beschikbaar komen van leverancierskredieten voor binnenlandse handel heeft onze aandacht.

Zorg
In de zorg zal de minister van VWS in overleg treden met zorginstellingen,
banken waaronder de BNG en het Waarborgfonds voor de Zorg om na te
gaan of er in deze sector – lopende de gefaseerde invoering van meer
marktwerking in de curatieve zorg en de zorgzwaartebekostiging in de
hele langdurige zorg – sprake is van extra onzekerheden en onduidelijkheden en of dat aanleiding geeft tot eventuele maatregelen. Een en ander
zal plaatsvinden tegen de achtergrond van de motie-Van der Veen c.s.
inzake de immateriële vaste activa. Een soortgelijke verkenning zal plaatsvinden door de minister voor Jeugd en Gezin op zijn domein.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

19

Spaarloon
De staatssecretaris van Financiën zal de wenselijkheid bezien om op enig
moment, in het licht van de ontwikkeling van de consumentenbestedingen, ingelegde gelden uit hoofde van de spaarloonregeling te deblokkeren.

Arbeidsmarkt
Mobiliteitscentra
De huidige arbeidsmarkt kent, ondanks de omslag die nu zichtbaar is, nog
steeds een zeer groot aantal vacatures. In diverse sectoren hebben werkgevers ook nu nog moeite om gekwalificeerd personeel te vinden. Het lijkt
voor de komende periode onvermijdelijk dat de conjuncturele terugval zal
resulteren in ontslagen en een werkloosheidspercentage dat zal oplopen
ten opzichte van het zeer lage niveau nu. Onveranderd is er echter de
onderliggende, structurele trend waarbij het arbeidsaanbod als gevolg
van een verouderende beroepsbevolking onder druk staat. Vooral daardoor zal ook in de komende periode in een aantal sectoren, met name een
aantal publieke sectoren en sectoren die te maken hebben met een relatief
oud personeelbestand, behoefte blijven bestaan aan nieuw personeel. In
die context – oplopende werkloosheid en structurele krapte – is het van
het grootste belang dat de arbeidsmarkt goed blijft werken en het aanpassingsproces optimaal verloopt. Alleen dan wordt bereikt dat mensen die
hun baan verliezen snel doorstromen naar bedrijven of sectoren waar
grote behoefte bestaat aan hun inzet. Hierbij valt ook te denken aan voor
de publieke dienstverlening belangrijke sectoren als de zorg, het onderwijs, de politie of de krijgsmacht. Dat is goed voor de arbeidsmarkt, maar
ook voor de mensen om wie het gaat.
Gegeven die context verdient het aanbeveling om versterkt in te zetten op
werkzekerheid. De actuele ontwikkelingen benadrukken alleen maar het
belang van het huidige kabinetsbeleid dat daarop gericht is. Mensen die
door de huidige economische ontwikkeling werkloos (dreigen te) raken,
moeten zo snel mogelijk aan een nieuwe baan worden geholpen. De
huidige arbeidsmarktsituatie biedt voldoende ruimte om mensen van
werk naar werk te begeleiden. Het kabinet wil dit beleid nu extra ondersteunen door de inzet van mobiliteitscentra. De positie van flexwerkers
verdient hierbij bijzondere aandacht. Mobiliteitscentra zijn tijdelijke
publiek-private samenwerkingsvormen met als doel snel en tijdig de
dienstverlening te kunnen intensiveren om gedwongen ontslagen zo veel
mogelijk te voorkomen. Met werkloosheid bedreigde werknemers worden
begeleid naar nieuw werk of tijdelijk gedetacheerd bij andere werkgevers.
Ook het bieden van scholing vergroot het perspectief op een nieuwe baan.
De basisinfrastructuur van mobiliteitscentra moet snel kunnen worden
toegespitst op iedere situatie. Hierbij is het onderscheid tussen verschillende niveaus (lokaal, regionaal, landelijk en sectoraal) van belang maar
eveneens de koppeling tussen deze niveaus.
Op basis van reeds opgedane ervaringen zullen gericht op de situatie van
het bedrijf of de grotere regio mobiliteitscentra worden ingericht met de
betrokken partners op lokaal, regionaal, landelijk of sectoraal niveau. Het
UWV en CWI is gevraagd de organisatie van de mobiliteitscentra op zich
te nemen in samenwerking met alle relevante partners (publiek en
privaat). De minister van SZW zal in een aparte brief nader ingaan op de
uitwerking van de mobiliteitscentra.

Werktijdverkorting (WTV)
Het belangrijkste uitgangspunt van het beleid blijft dus ook de komende
periode het bevorderen van werkgelegenheid en werkzekerheid door het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

20

stimuleren van doorstroming op de arbeidsmarkt. Het kabinet realiseert
zich echter dat de huidige situatie gepaard gaat met een mate van onzekerheid over de economische ontwikkeling die – zeker op korte termijn –
aanmerkelijk groter is dan normaal. Gegeven deze zeer grote onzekerheid,
dreigen overreacties in de economie. Daarbij kunnen ook gezonde bedrijven in problemen komen, doordat zij te maken krijgen met cumulatie van
– acute en zeer grote – vraaguitval en een terughoudende kredietverstrekking door financiële instellingen. Bij een terughoudende kredietverstrekking is het voor bedrijven moeilijk een tijdelijke terugval te financieren. Dit
zou onder meer kunnen betekenen dat bedrijven meer mensen ontslaan
dan uiteindelijk nodig blijkt te zijn. Om zulke overreacties, en het daarmee
gepaard gaande verlies aan werkgelegenheid en menselijk kapitaal te
helpen voorkomen, wordt de bestaande WTV-regeling eenmalig, tijdelijk
en onder voorwaarden opengesteld. Op deze wijze worden werkgevers in
de gelegenheid gesteld de eerste periode van acute vraaguitval te overbruggen. Het oogmerk is dat werkgevers op deze manier een meer duurzame reactie kunnen bepalen in termen van bedrijfsomvang en werknemersbestand, zonder dat daarbij de tijdsdruk en de gebrekkige informatie
die samenhangen met de invloed van een directe calamiteit, een verstorende rol hoeven te spelen.
De regeling is nadrukkelijk niet bedoeld om structurele aanpassingen te
voorkomen, maar uitsluitend om het bepalen van de juiste structurele
aanpassing te accommoderen. Zo blijft het normale bedrijfsrisico liggen
waar het hoort, bij bedrijven. Mocht blijken dat een bedrijf te maken heeft
met een structurele omzetdaling, dan zullen de normale aanpassingsmechanismen in de economie hun werk moeten kunnen doen. Het kabinet
stelt hiervoor € 200 mln beschikbaar. De minister van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid zal zorg dragen dat misbruik wordt voorkomen en de
regeling binnen het beschikbaar gestelde plafond blijft. De minister van
SZW zal in eerder genoemde brief ook ingaan op de nadere invulling van
de opengestelde WTV-regeling.

Mogelijke intensivering en versnelling van investeringen in duurzame
groei.
Investeringen en versnelling van investeringen in duurzame groei
Om tijdig voorbereid te zijn op de eventuele wenselijkheid van een mogelijke intensivering en versnelling van investeringen – in de loop van 2009
en volgende jaren – in de sfeer van infrastructuur en overige versterking
van duurzame economische ontwikkeling waaronder investeringen in
innovatie en energiebesparing zal het kabinet hiertoe de technische mogelijkheden inventariseren. Dit alles binnen de begrotingsregels, bijvoorbeeld indien door onderuitputting ruimte onder het uitgavenkader
ontstaat. zich Het kabinet onderkent verder dat in de huidige economische
situatie het wegnemen van procedurele belemmeringen van extra betekenis is met het oog op het versnellen van private investeringen.
Concreet betreft het hier o.a. de uitvoering van de aanbevelingen van de
Commissie Elverding en voortvarende uitvoering van de motie Van Geel
en het mogelijk naar voren halen van onderhoud aan (vaar)wegen en het
versneld aanbesteden van infrastructurele werken. Het kabinet roept de
decentrale overheden op ook op hun terrein de mogelijkheden voor
versnelling van investeringen te bezien.

(Woning)bouw
Het Beleidsprogramma van het kabinet kent een ambitieuze bouwtaakstelling. Bijzondere aandacht verdient dan ook de bouw- en woningsector.
In de eerste plaats omdat in deze sector kredietfinanciering, vertrouwens-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

21

effecten en een grote conjunctuurgevoeligheid samenkomen. Tegelijkertijd echter is in de bouw nog steeds – zeker op deelmarkten – sprake van
een overspannen arbeidsmarkt en een overwegend nog goed gevulde
orderportefeuille.
Het kabinet zal de ontwikkelingen in deze sector op de voet volgen en
tegelijkertijd gemeenten oproepen om woningbouwprocedures te
versnellen/minder gecompliceerd te maken.
Het ligt in de rede om als aanvullende beleid onder ogen moet worden
gezien als eerste – binnen verantwoorde kaders – te kijken naar de effectiviteit van mogelijk verscherpte inzet van het huidige instrumentarium in
de woningsector.

Europese en internationale trajecten
De Europese Commissie werkt aan een voorstel voor een hoofdlijnenplan
ten aanzien van de gevolgen van de financiële crisis voor de reële
economie. Dat zal op 26 november a.s. worden gepresenteerd. De inhoud
van het voorstel staat nog niet vast. Vooralsnog heeft de Commissie laten
weten dat element worden overwogen als:
1. Het benadrukken van het belang van het Stabiliteits- en Groeipact en
de randvoorwaarden voor de flexibiliteit die het Pact biedt bij uitzonderlijke omstandigheden.
2. Een versnelling van de besteding van delen van de structuur- en
cohesiefondsen, zonder daarbij de Financiële Perspectieven ter discussie
te stellen,
3) Speciale faciliteiten bij de Europese Investeringsbank.
Voorts zal op Europees niveau het beleid gericht op economische
structuurversterking (Lissabonstrategie) en duurzaamheid krachtig
moeten worden voortgezet. De Commissie heeft hierbij nadrukkelijk
aangetekend dat het door haar voorgestelde pakket nog in beweging is,
ook gezien het tempo van de internationale economische ontwikkelingen.
Wanneer de Commissie eenmaal haar voorstellen heeft gedaan, zal
daarop een discussie tussen de lidstaten volgen. Dit geldt temeer omdat
een belangrijk deel van het beleidsinstrumentarium tot de nationale
bevoegdheden behoort. Vermoedelijk zullen de Europese Raad van
11–12 december en de Europese voorjaarsraad in maart 2009 belangrijke
beslismomenten zijn.
Het kabinet juicht internationale coördinatie op dit punt toe. Behalve
binnen de EU worden ook noodzakelijke besprekingen gevoerd binnen
bijvoorbeeld de G20 en de WTO (in het kader van de Doha-ronde). Uiteindelijke maatregelen in Europees verband dienen recht te doen aan het
beginsel van subsidiariteit, aan te sluiten bij de Lissabonstrategie en in lijn
te zijn met het SGP.
Slot
De reeds genomen en thans te nemen maatregelen worden in hoge mate
gekenschetst door wat een liquiditeitsimpuls mag worden genoemd. Met
deze maatregelen, passend binnen de regels van het trendmatig
begrotingsbeleid, alsmede met het nauwlettend volgen van de economische situatie en de te verrichten verkenningen, hoopt het kabinet bij te
dragen aan herstel van vertrouwen en het in stand houden van blijvend
perspectief op werkzekerheid. Het kabinet kan dit niet alleen. Allen die een
eigen verantwoordelijkheid hebben voor een gezonde economische
ontwikkeling van ons land, burgers, bedrijven, sociale partners, mede-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

22

overheden, dragen hieraan bij. Het streven moet erop zijn gericht om nog
sterker uit deze huidige moeilijke economische situatie te komen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

23

Bijlage

Maatregelen in andere landen
•

•

•

•

•

•

•

•

In Duitsland is begin november voor 2009 en 2010 een pakket aan
maatregelen vastgesteld. Maatregelen zijn financiering en garanties
voor het MKB (onder meer door vervroegde afschrijving voor investeringen in outillage), beperkte (fiscale) ondersteuning van de autoindustrie en bescherming van banen (via van-werk-naar-werktrajecten) en een beperkte uitbreiding van de zogenoemde regeling
«Kurzarbeitergeld». Het begrotingstekort neemt in deze jaren met 0,5%
BNP toe.
Frankrijk heeft maatregelen genomen om onder meer bedrijven te
ontlasten, bijvoorbeeld door het toestaan van het later afdragen van
belastingen en sociale premies. Met banken en verzekeraars zijn
afspraken gemaakt dat kredietaanvragen van bedrijven met voorrang
worden behandeld en dat banken die gebruik willen maken van
(staats)garanties op interbancaire leningen worden verplicht hun
kredietverlening uit te breiden.
Het Verenigd Koninkrijk maakt volgende week haar pre-budget
report bekend, waarin naar verwachting een aantal maatregelen ter
ondersteuning van de reële economie is opgenomen.
Begin november is door Italië de hoofdlijnen van een plan gepresenteerd. Het gaat om een garantiefonds van € 650 miljoen voor leningen
aan het MKB, het versneld uitvoeren van het innovatieprogramma
Industria2015, waarbij in de sectoren duurzame mobiliteit en energieefficiëntie tussen nu en het eind van dit jaar € 380 miljoen beschikbaar
komt, en het vrijgeven van subsidies voor energiebesparingen in huishoudens en de bouw ter waarde van € 750 miljoen.
In België zijn ondernemingsklimaat, innovatie en exportbevordering
gewestelijke bevoegdheden. De Vlaamse regering verruimt de
waarborgregeling voor het MKB (vergelijkbaar met de Nederlandse
Bbmkb) en versnelt en verruimt waar mogelijk investeringsplannen.
Spanje heeft begin november een steunpakket voor de reële
economie aangekondigd. De overheid neemt vanaf 1 januari 2009 twee
jaar lang de helft van de hypotheeklasten over van Spaanse huizenbezitters met economische problemen, waaronder zelfstandige ondernemers die hun zaak hebben moeten sluiten. De hulp is beschikbaar
voor mensen met een hypotheek lager dan € 170 000. Daarnaast heeft
Spanje een plan gepresenteerd om de arbeidsmarkt te stimuleren, met
o.a. een maatregel waarbij werkgevers een bonus van € 1500
ontvangen voor elke werknemer met een gezin die ze aannemen.
De Verenigde Staten hebben in september al € 25 miljard toegezegd
aan de autosector, m.n. in de vorm van leningen voor meer energieefficiënte auto’s. Het duurt echter enige tijd voordat deze leningen
beschikbaar zijn i.v.m. met vereiste regelgeving. Gezien de acute
problemen heeft de autosector om nog eens $ 25 mld. gevraagd, gefinancierd uit het financiële noodfonds van $ 700 mld. Hierover is nog
geen besluit genomen, maar dit zou een verruiming van de reikwijdte
van dit noodfonds betekenen van louter financiële instellingen naar
bedrijven in de reële economie. Daarnaast hebben de VS eind oktober
de Commercial Paper Funding Facility (CPFF) ingesteld, een garantiestelling door de FED voor leningen van gezonde bedrijven die moeilijk
aan krediet kunnen komen.
In China is een investeringspakket t.w.v. $ 589 mld. aangekondigd,
met name gericht op infrastructuur en de energie- en staalsector.
Belangrijkste doel is behoud van werkgelegenheid. Daarnaast tracht de
Chinese overheid de concurrentiepositie te waarborgen d.m.v. exportsubsidies (export tax rebates).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 54

24