Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

36 200 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2023

Nr. 218

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR PRIMAIR EN VOORTGEZET
ONDERWIJS
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 april 2023
Voor goed onderwijs heb je meerdere ingrediënten nodig: een leraar die
zijn vak verstaat, een stevig curriculum en een goed gebouw. Deze
combinatie zorgt voor de beste leerresultaten en dat jij als leerling ook
later goed kunt meedraaien in de maatschappij. Dat je jezelf leert kennen,
je burgerschapsvaardigheden ontwikkelt en weet hoe je de baan kunt
vinden die bij jou past. Ik wil dat elk kind het beste uit zichzelf kan halen.
Voor zichzelf, én zodat Nederland tegen een stootje kan. Daarom
investeert dit kabinet fors in de kwaliteit van onderwijs en het verbeteren
van kansengelijkheid. Ik wil dat elke leerling goed leert lezen, schrijven en
rekenen, en dat elk kind kansen krijgt om zich te ontwikkelen. Ik wil het
beste onderwijs voor alle leerlingen in Nederland en ik wil er daarnaast
voor zorgen dat het onderwijs aantrekkelijk is en blijft als sector om in te
werken. Ik zet me daarom ook in voor betere schoolgebouwen. Dat doe ik
niet alleen maar samen met schoolbesturen en gemeenten. Zij zijn in de
eerste plaats verantwoordelijk.
Investeren in schoolgebouwen is investeren in de kwaliteit van
onderwijs
Want genoeg frisse lucht in de lokalen, voldoende daglicht, een goede
temperatuur en fijne akoestiek dragen bij aan een goed binnenklimaat.
Dat zorgt op zijn beurt ervoor dat je als leerling of leraar fijn in een lokaal
zit, goed kunt werken en leren en dus beter presteert.1 Inclusief onderwijs
vraagt om een gebouw dat toegankelijk is en samenwerking tussen
partners rondom het kind faciliteert. Een goed schoolgebouw faciliteert
moderne onderwijsconcepten. Met een modulair schoolgebouw kan ook
worden ingespeeld op demografische ontwikkelingen en multifunctioneel
gebruik. Kortom: door werk te maken van schoolgebouwen, verbeteren
1

kst-36200-VIII-218
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

https://esb.nu/esb/20072704/betere-ventilatie-helpt-om-leerprestaties-te-bevorderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 218

1

we de onderwijskwaliteit. In mijn visie heeft het schoolgebouw van de
toekomst een prettig binnenklimaat en is het geschikt voor modern en
inclusief onderwijs, circulair gebouwd, modulair, adaptief en energieneutraal. Dit verdienen de 2,5 miljoen leerlingen die elke dag les krijgen in de
ruim 9000 schoolgebouwen die Nederland rijk is. Dit verdienen ook de
285.000 leraren, conciërges, onderwijsassistenten, schoolleiders en alle
andere medewerkers die zich elke dag inzetten voor het beste onderwijs in
deze gebouwen.
Beleidsreactie rapport «QuickScan kwaliteit onderwijshuisvesting»
De realiteit is dat een deel van de schoolgebouwen goed is. Het gaat dan
om nieuwe gebouwen of gebouwen die nog even meekunnen of met klein
onderhoud in een betere staat te krijgen zijn. Tegelijkertijd is er ook een
aanzienlijk deel van de schoolgebouwen die nog niet aan alle kwaliteitseisen en wensen voldoet. Dit beeld wordt bevestigd in het rapport
«QuickScan kwaliteit onderwijshuisvesting» van Oberon, dat ik eerder met
uw Kamer deelde.2 Het rapport laat zien dat 35% van de schoolgebouwen
die NEN2767 is gekeurd in uitstekende of goede conditie is.3 Tegelijkertijd
is 9% van de schoolgebouwen in matige of slechte conditie. Dit soort
harde parameters kunnen helpen scholen te selecteren om als eerste aan
te pakken. Ik overweeg daarom in het licht hiervan de verplichtstelling van
de NEN2767-norm, bijvoorbeeld door deze verplicht onderdeel te laten
zijn van het integraal huisvestingsplan van een gemeente. In aanvulling
geeft ook de «Frisse Scholen»-classificatie een indicatie van de conditie
van een schoolgebouw. Slechts 11% van de schoolgebouwen heeft zo’n
classificatie en bijna 20% kent deze classificatie niet. Ik wil er daarom meer
ruchtbaarheid aan geven om scholen bewuster te maken van het belang
van een goed binnenklimaat. Alle schoolgebouwen moeten minstens een
Frisse Scholen label C hebben om te voldoen aan wet- en regelgeving.
Op het gebied van verduurzaming hebben scholen samen met gemeenten
en de rijksoverheid nog huiswerk te doen. In de mogelijke revisie van de
Europese richtlijn over de energieprestatie van gebouwen (EPBD)4,
schrijven energieprestatie-eisen voor dat in 2027 alle utiliteitsgebouwen
met een G-label (de slechtste 15%) en in 2030 alle gebouwen met een
F-label moeten zijn vervangen of gerenoveerd. Uit het rapport blijkt dat
slechts 8% van de schoolgebouwen een energielabel heeft.5 Dit
percentage moet omhoog. Uit eerdere schattingen van het Economisch
Instituut voor de Bouw hebben 20% van de schoolgebouwen in het PO en
25% van de schoolgebouwen in het VO een energielabel G.6 Gebouwen in
het funderend onderwijs zijn daardoor oververtegenwoordigd in de
onderste 15% utiliteitsgebouwen. Een groot deel van de schoolgebouwen
moet nog verduurzaamd worden voor 2050 om de klimaatdoelstellingen
te halen. Verduurzaming van schoolgebouwen heeft daarom ook de
speciale aandacht van de Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke
Ordening. Scholen kunnen onder andere gebruikmaken van de Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DUMAVA) die in begin
2024, en mogelijk al in het najaar van 2023, weer zal worden openge-

2

Kamerstuk 36 200 VIII, nr. 200.
De NEN2767 geldt als de standaard voor het meten van de onderhoudsstaat van een schoolgebouw. Een meting volgens de NEN2767 legt de conditie waarin een schoolgebouw verkeert
op objectieve, eenduidige en persoonsonafhankelijke wijze vast.
4
Richtlijn (EU) 2018/844; Zie artikel 9 in het concept EPBD voorstel https://eur-lex.europa.eu/
legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52021PC0802&qid=1641802763889. De verwachting is
dat de revisie van de EPBD in de tweede helft van 2023 definitief wordt.
5
Ter vergelijking: in 2020 had 48% van de woningen en 44% van de kantoorgebouwen een
energielabel.
6
Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 210.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 218

2

steld.7 Scholen en gemeenten kunnen ook gebruik maken van de
ondersteuningsprogramma’s die vanuit het Ministerie van BZK worden
aangeboden.8 Ik roep scholen en gemeenten op om dat ook te doen.
Stappen vooruit naar de toekomst
Tegelijkertijd is de verduurzamingsopgave ook een kans om schoolgebouwen ook op andere fronten te verbeteren. Denk aan zaken als
binnenklimaat, inclusief onderwijs en aanpasbaarheid. Het vernieuwen en
verbeteren van schoolgebouwen heeft prioriteit. We zetten daarom nu de
eerste stappen met alle verantwoordelijke partijen. Er zijn op dit moment
geen aanvullende middelen beschikbaar om het verbeteren van schoolgebouwen te versnellen, de huidige stappen zijn binnen de begroting
gedekt. Ik heb samen met de PO-Raad, VO-raad en de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten (VNG) een aanvraag ingediend bij het Nationaal
Groeifonds voor innovatieve oplossingen voor onderwijshuisvesting. Ik
wil daarnaast niet wachten met het op orde brengen van de basis. Samen
zetten we de komende tijd de volgende stappen, waarbij we de coördinatie hebben verdeeld:
1. Beleidsdoelstellingen en wettelijke eisen in beeld brengen
Zoals eerder aangegeven in de Kamerbrief van november 2022, ga ik
alle eisen en beleidsdoelstellingen overzichtelijk bij elkaar brengen.
Deze eisen aan schoolgebouwen zijn gesteld vanuit meerdere
ministeries. Daarbij vragen de eisen die vanuit inclusief onderwijs
volgen voor de huisvesting extra aandacht. Hiervoor geldt wel dat de
doelstellingen en eisen op dit onderwerp nog verder ontwikkeld
moeten worden. Met experts werken we uit hoe het vraagstuk rondom
inclusief onderwijs het beste kan worden opgepakt. Dat zal worden
gecoördineerd door de PO-Raad en de VO-raad. Het uiteindelijke doel
is dat alle eisen en doelstellingen eenduidig zijn en niet met elkaar
bijten. Aan uw Kamer is in het commissiedebat van 1 december 2022
in eerste instantie de toezegging gedaan dat u in de eerste helft van
2023 zal worden geïnformeerd over de uitkomsten. Er is een start
gemaakt en ik verwacht de eerste resultaten begin 2024.
2. Het integraal huisvestingsplan gebruiken voor een total-cost-ofownership benadering
Ik werk aan een wetsvoorstel waarin Integrale huisvestingsplannen
(IHP’s), meerjarige onderhoudsplannen (MJOP’s) en het overleg
hierover tussen gemeenten en schoolbesturen verplicht worden
gesteld. Ook wordt daarmee de verantwoordelijkheidsverdeling tussen
gemeenten en schoolbesturen duidelijker, waarbij we uitgaan van een
total-cost-of-ownership (TCO-)principe. Dit principe geeft inzicht in de
totale kosten tijdens de gebruikstermijn van een gebouw en draagt
daarmee bij aan de doelmatigheid. Er worden in het wetsvoorstel
prikkels ingebouwd voor het werken volgens het TCO-principe. Dit
betekent dat er voor elke school de investeringskosten, de meerjarige
onderhoudskosten en de exploitatiekosten moeten worden opgenomen. Daarna moeten gemeenten en schoolbesturen een op overeenstemming gericht overleg voeren zodat er ook daadwerkelijk een
gesprek plaatsvindt over het doelmatig inzetten van middelen voor
onderwijshuisvesting. Dit wetsvoorstel komt voort uit een wens van de
sector. 71% van de gemeenten en bijna alle schoolbesturen hebben al
een IHP of MJOP. Met deze wet moeten alle gemeenten en schoolbesturen dit straks op orde hebben. Ik heb uw Kamer eerder op de

7
8

Voor meer informatie: https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/dumava.
Zoals het Kennis- en Innovatieplatform Verduurzaming Maatschappelijk vastgoed waarin
Ruimte OK schoolbesturen helpt of het Ontzorgingsprogramma Maatschappelijk vastgoed,
waarbij provincies schoolbesturen met een kleine vastgoedportefeuille helpen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 218

3

hoogte gesteld over dit wetsvoorstel. Het wetsvoorstel is 3 april 2023
in internetconsultatie gegaan.
3. Huidige scholenbestand in kaart brengen
In het Oberonrapport wordt opnieuw onderschreven dat de informatie
over schoolgebouwen op dit moment gefragmenteerd is en lastig
(snel) bij elkaar te brengen voor een compleet beeld. Ik wil daarom toe
naar structurele monitoring van schoolgebouwen. Daarmee kan
worden bepaald welk cohort gebouwen als eerste aan de beurt is voor
vernieuwing of vervanging. Ik wil dit doen op basis van objectieve
parameters zoals een NEN2767-keuring of een energielabel in
combinatie met daadwerkelijk verbruik. Deze objectieve parameters
moeten worden opgenomen in de IHP’s. De VNG coördineert de
uitwerking van de vraag welke informatie in het IHP moet worden
opgenomen en op welk niveau en in welke vorm deze moet worden
aangeleverd en ontsloten. Er wordt gewerkt aan het opzetten van een
(open source) database. Hierbij worden alle relevante partijen uit de
publieke en private sector betrokken. Daarbij wordt ook bekeken hoe
informatie actueel wordt gehouden en hoe de informatie kan worden
gebruikt voor monitoring en toezicht. Uitgangspunten zijn subsidiariteit en proportionaliteit; zo min mogelijk administratieve lasten en
open standaarden. Het is de bedoeling om de kaders waar IHP’s en
MJOP’s aan moeten voldoen vervolgens vast te leggen in lagere
regelgeving bij bovenstaand wetsvoorstel. De beoogde inwerkingstredingsdatum van dit wetsvoorstel inclusief lagere regelgeving is op dit
moment 1 januari 2025.
Verkennen wenselijkheid programmatische aanpak voor
onderwijshuisvesting
Onderwijshuisvesting in Nederland wordt op dit moment vaak op
individuele projectbasis aangepakt en is daardoor niet doelmatig. Ik
onderzoek daarom n.a.v. de motie van de leden Van Meenen en Paul9 de
wenselijkheid van een programmatische aanpak. Ik heb in het commissiedebat van 1 december 2022 toegezegd daar in het eerste kwartaal van
2023 op terug te komen. Met een programmatische aanpak kan worden
ingezet op het bundelen van projecten en dus van kennis en ervaring.
Bewezen concepten, werkwijzen en organisatievormen kunnen worden
opgeschaald en de professionaliteit wordt vergroot. Hierdoor kan er
sneller, beter, duurzamer en adaptiever worden gebouwd. Op basis van
objectieve parameters kunnen projecten worden gebundeld. Op basis van
vergelijkbare programma’s in Vlaanderen, Engeland en Groningen, lijkt er
met een programmatische aanpak ook op termijn efficiëntie- en synergiewinsten te halen op de (ver)bouwfase. Door in te zetten op het uitwerken
van een programmatische aanpak kunnen we het tekort aan middelen
verkleinen in de toekomst en tegelijkertijd betere en duurzamere scholen
realiseren. Partijen geloven daarom dat een programmatische aanpak kan
bijdragen in deze opgave. Ik wil de programmatische aanpak daarom
verder uitdenken als het gaat om inrichting, organisatie, doelstellingen en
governance. Ik heb hiervoor alle betrokken partijen nodig. Er zijn op dit
moment geen financiële middelen om de programmatische aanpak ook
daadwerkelijk uit te voeren.
Beleidsreactie eindrapport Taskforce Financiering Onderwijshuisvesting
Samen met de Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening
heb ik afgelopen najaar een Taskforce Financiering Onderwijshuisvesting
opgericht. Het doel van deze taskforce was de mogelijkheden van private
9

Kamerstuk 36 200 VIII, nr. 89.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 218

4

of institutionele financiering voor onderwijshuisvesting te onderzoeken.
De taskforce geeft ook deels invulling aan het tweede deel van de motie
van de leden Van Meenen en Paul: het onderzoeken van de wenselijkheid
van een revolverend fonds voor onderwijshuisvesting. Het rapport gaat
echter nog niet in op de financiële randvoorwaarden, zoals de Comptabiliteitswet. Het eindrapport van de Taskforce Financiering Onderwijshuisvesting zend ik u als bijlage bij deze brief.
Voor mij is de belangrijkste conclusie van de Taskforce Financiering
Onderwijshuisvesting dat institutionele financiering van onderwijshuisvesting (bijvoorbeeld door pensioenfondsen of overheidsbanken) een
keuze kan zijn om de investeringspiek mee te overbruggen. Deze piek is
ontstaan als gevolg van achterstanden in de onderwijshuisvestingsopgave. Institutionele financiering neemt echter niet het probleem qua
investeringen en bekostiging zoals geconstateerd in het IBO Onderwijshuisvesting10 volledig weg.
Pensioenfondsen zijn onder voorwaarden bereid om onderwijshuisvesting
(gedeeltelijk) te financieren. Naast voldoende bekostiging is een belangrijke voorwaarde dat onderwijshuisvesting op een andere manier wordt
georganiseerd. Zij vragen een professionele (vastgoed)organisatie met
een minimale schaalgrootte (minimaal 150 miljoen euro), zodat kennis en
ervaring over onderwijshuisvesting vergroot wordt en pensioenfondsen
één aanspreekpunt hebben dat als betrouwbare partner kan fungeren. Een
scheiding tussen het organiseren van onderwijs en het beheren van
vastgoed zou onderdeel kunnen zijn van een programmatische aanpak. Ik
werk een programmatische aanpak niet alleen uit om aantrekkelijk zijn
voor institutionele financiers. Ik vind het vanwege de eerder genoemde
voordelen – los van het financieringsvraagstuk – verstandig om de
programmatische aanpak verder te verkennen.
Met de ministeries van BZK, EZK en FIN werk ik de conclusies en
aanbevelingen van de Taskforce Financiering Onderwijshuisvesting verder
uit. Aangezien mogelijke institutionele financiering moet aansluiten bij de
nog verder uit te denken potentiële programmatische aanpak, pak ik deze
twee vraagstukken samen op. Ik informeer u in het najaar van 2023 over
de eerste conclusies. De PO-Raad, VO-raad en VNG fungeren als
klankbord, omdat het voor scholen en gemeenten aantrekkelijk moet zijn
om gebruik te maken van een potentiële programmatische aanpak en een
eventueel revolverend fonds.
Voortgang ventilatie
Maatwerkregeling Ventilatie in scholen
Op 18 juli jl. heb ik de Maatwerkregeling Ventilatie in scholen (hierna:
Maatwerkregeling) opengesteld. Met deze regeling ondersteun ik scholen
financieel bij de meest urgente ventilatieproblematiek. De Maatwerkregeling bestaat uit een basisregeling (tot 30% subsidie) en een vangnetregeling (tot 60% subsidie). Ruimte-OK zorgt dat er een hulpteam klaarstaat
dat scholen van deskundig advies kan voorzien. Er zijn inmiddels
1345 verzoeken bij Ruimte-OK ingediend voor een bezoek van een expert
van het hulpteam. De hulpteams van Ruimte-OK hebben inmiddels al
1071 scholen bezocht en van advies voorzien na een dagbezoek op locatie.
Op 31 maart 2023 loopt de vangnetregeling van de maatwerkregeling af.
Voor de basisregeling is een tweede tijdvak geopend, dat loopt tot 30 april
2023. Er zijn in totaal 307 aanvragen ingediend voor de meting, die
verplicht is voor het toekennen van de vangnetsubsidie. De urgentieverklaringen worden voor 31 maart verstuurd, zodat de scholen een aanvraag
kunnen indienen voor 31 maart 2023. De maatwerkregeling is naar

10

Kamerstuk 35 570 VIII, nr. 213.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 218

5

verwachting, op basis van de aanvragen tot nu toe, aan het einde van
deze tijdvakken zo goed als uitgeput.
CO2-meter verplichting
In de voortgangsbrief ventilatie van september 202211 heb ik aangekondigd de CO2-meterverplichting verder uit te werken. In het Bouwbesluit 2012 is deze verplichting nu al geregeld voor nieuwbouw en
gerenoveerde basisschoolgebouwen. In het Bouwbesluit wordt deze
verplichting voor alle bestaande schoolgebouwen in het primair onderwijs
(inclusief het (voortgezet) speciaal onderwijs) en voortgezet onderwijs
opgenomen. De CO2-meterverplichting wordt gebundeld met andere
wijzigingen van het Bouwbesluit. Naar verwachting zal de verplichting per
1 juli 2024 in werking treden.
Pilot mobiele luchtreinigers
In de brief van november 2022 heb ik uw Kamer geïnformeerd over de
stand van zaken omtrent de pilot luchtreinigers.12 Deze pilot onderzoekt
de effectieve bijdrage van luchtreinigingstechnieken bij het reduceren van
het risico op (luchtweg)virusbesmettingen in de klas, zoals corona.
Inmiddels is fase 1 van het onderzoek van start, waarbij meerdere typen
luchtreinigers worden getest in een laboratoriumopstelling. Dat geeft een
beeld van de effectiviteit, praktische toepasbaarheid en de veiligheid van
deze apparaten in klaslokalen. Gelijktijdig wordt met een selectie van de
geteste apparaten metingen gedaan in klaslokalen in de gemeente
Staphorst. Aan de hand van de onderzoeksresultaten die uit de eerste fase
komen en het beschikbare budget, wordt rond de zomer dit jaar besloten
of de pilot landelijk wordt uitgebreid naar de tweede fase. Dan worden ze
in klaslokalen getest op scholen in heel Nederland. Onderzoek naar de
effectiviteit van luchtreinigers is belangrijk voor een gezond binnenklimaat
en het bevorderen van leerprestaties. Door de metingen landelijk uit te
voeren zal er voldoende data zijn om een goede wetenschappelijke claim
te maken of luchtreinigers wel of niet effectief zijn bij het verkleinen van
het risico op (luchtweg)virusbesmettingen in de klas. Een opzet voor dit
landelijk onderzoek wordt nog uitgewerkt. Ik houd uw Kamer op de
hoogte van deze ontwikkelingen.
Tot slot, onderwijshuisvesting is een complexe opgave die vraagt om een
lange adem. Ik doe er alles aan om de kwaliteit van schoolgebouwen te
verbeteren. Dat doe ik samen met, maar ben daarin afhankelijk van, alle
betrokken partijen. Met deze brief informeer ik uw Kamer over de laatste
ontwikkelingen in dit dossier en dat blijf ik twee keer per jaar doen. Elk
kind en elke leraar verdient een schoolgebouw waar jij het beste uit jezelf
kunt halen.
De Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs,
A.D. Wiersma

11
12

Kamerstuk 31 293, nr. 647.
Naar aanleiding van de motie van het lid Pouw-Verweij c.s. (JA21) over voortzetten van de
pilot in scholen met luchtreinigers die aerosolen uit de lucht filteren, Kamerstuk 25 295,
nr. 1687.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 218

6