Internationaliseringsmonitor van het onderwijs in Nederland 2009

Internationaliserings­
monitor van het
­onderwijs in Nederland

2009

Internationali­seringsmonitor van
het onderwijs in Nederland 2009
Deze Internationaliseringsmonitor is samengesteld onder
verantwoordelijkheid van het Europees Platform – internatio­
naliseren in onderwijs (EP), het Centrum voor Innovatie van
Opleidingen (CINOP) en de Nufﬁc, de Nederlandse organisatie
voor internationale samenwerking in het hoger onderwijs,
in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap. De coördinatie van de Internationaliserings­
monitor 2009 is in handen van de Nufﬁc.
De monitor bestaat uit drie delen waarin de ontwikkelingen in
het primair en voortgezet onderwijs, het beroepsonderwijs en
de volwasseneneducatie, en het hoger onderwijs onder de
loep worden genomen.
Nufﬁc
Postbus 29777
2502 LT Den Haag
T

070 4260 260

F

070 4260 399

I

www.nuffic.nl

Hoewel de informatie in deze uitgave met de grootste zorg is
samengesteld, kan de Nufﬁc niet instaan voor het feit dat de
gegevens juist en/of volledig zijn. De informatie kan tussentijds
gewijzigd of aangepast zijn. De Nufﬁc aanvaardt ter zake geen
aansprakelijkheid. U wordt geadviseerd om in voorkomende
gevallen de juistheid van de informatie zelf te veriﬁëren.

<1>

<2>

Inhoud

5

Inleiding

7

Samenvatting en trends

11

Deel I Primair en voortgezet onderwijs

16

Indicatoren primair en voortgezet onderwijs

18

Trends: Uitgaande mobiliteit

22

Trends: Inkomende mobiliteit

25

Deel II Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie

27

Indicatoren beroepsonderwijs en volwasseneneducatie

28

Trends: Uitgaande mobiliteit
32

Leonardo da Vinciprogramma

36

BAND-programma

36

Sectoren binnen programmamobiliteit

38

Trends: Inkomende mobiliteit

41

Deel III Hoger onderwijs

43

Indicatoren hoger onderwijs

44

Diplomamobiliteit

48

50

61

44

Trends: Inkomende mobiliteit

46

Trends: Uitgaande mobiliteit

Studiepuntmobiliteit
48

Trends: Inkomende mobiliteit

48

Trends: Uitgaande mobiliteit

Programmamobiliteit
51

Trends: Inkomende mobiliteit

56

Trends: Uitgaande mobiliteit

Lijst met afkortingen

<3>

<4>

Inleiding
De Internationaliseringsmonitor van het onderwijs
in Nederland 2009 bestaat ook dit keer uit drie
delen die verwijzen naar het primair en voortgezet
onderwijs, het beroepsonderwijs en de volwas­senen­
educatie, en het hoger onderwijs. Nieuw is dat deze
monitor zich voortaan concentreert op een leven
lang leren en op programmamobiliteit. Daarom
is een aantal details van mobiliteit in het hoger
onderwijs hier buiten beschouwing gelaten.
Deze ontbrekende onderwerpen komen voortaan ter sprake
– waar mogelijk zelfs uitgebreider dan voorheen – in een
nieuwe monitor die zich primair richt op internationalisering in
het hoger onderwijs. De eerste publicatie in deze nieuwe reeks
verschijnt kort na de zomer. Door deze opsplitsing wat betreft
het hoger onderwijs krijgen twee benaderingen de ruimte voor
verdere ontwikkeling: de eerste gericht op internationalisering
in de hele onderwijskolom en de tweede op de kwantificeerbare
aspecten en de achtergronden van internationa­lisering in het
hoger onderwijs.
Uiteraard blijven beide benaderingen met elkaar verbonden.
Beter nog: zij zullen elkaar versterken.

<5>

<6>

Samenvatting
en trends
Primair en voortgezet onderwijs

Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie

7,7% van de scholen in het primair onderwijs deed in 2008-09

Bij de internationale programma’s Leonardo da Vinci en

mee aan een internationale activiteit, gesteund door het

BAND groeide het aantal leerlingen dat binnen de opleiding

Europees Platform. Dit betekent een stijging vergeleken met

internationale ervaring opdoet in 2009 met 5% naar 2.888

vorig jaar en een bijna bereiken van de streefwaarde van 8%

personen. Hiermee komt het percentage mobiele leerlingen,

(2010). Hier staat echter een daling van bijna 20% van de

op het totaal aantal mbo-leerlingen, op 0,56%. Het aantal

mobiliteit van leerlingen tegenover, en een daling van 3% van

deelnemende docenten steeg met 21% naar 791 personen.

de docentenmobiliteit. Cruciaal is hier echter de constatering

Hiermee komt het percentage ten opzichte van het totaal

dat het aantal vvto-scholen met vroeg vreemdetalenonderwijs

aantal mbo-docenten op 3,80%.

met 56% steeg.
Ook vorig jaar gingen de meeste leerlingen naar de ons
75,8% van de scholen in het voortgezet onderwijs deed in

omringende landen: het Verenigd Koninkrijk, België,

2008-2009 mee aan een internationale activiteit, gesteund

Duitsland en Frankrijk. Meest opvallend ten opzichte van 2008

door het Europees Platform. Dit percentage omvat alle

is de populariteit van Spanje voor het uitvoeren van de stage.1

activiteiten, ongeacht of er een hele school of slechts één

Naast Spanje waren voor docenten ook Finland, Malta en het

docent aan deelnam. Onder andere in dit kader was minimaal

Verenigd Koninkrijk populaire bestemmingen voor het uitvoeren

2,5% van de leerlingen in het voortgezet onderwijs mobiel

van Leonardo da Vinciprojecten.

in 2008-09. Dit is ongeveer gelijk gebleven met vorig jaar.
Hiernaast bood 22% van de scholen in het voortgezet

In 2009 waren, net als in voorgaande jaren, zowel de leerlingen

onderwijs tweetalig onderwijs aan, een stijging ten opzichte

als docenten voor het grootste deel afkomstig uit de sector

van 2007-08. In het voortgezet onderwijs is sprake van een

DGO (Dienstverlening, Gezondheidszorg en Onderwijs), op grote

zekere stabilisatie door krapte van middelen. In ieder geval

afstand gevolgd door de sectoren Economie, Landbouw, en

overtrof de vraag duidelijk het toegekende budget.

Techniek.

Opvallend is de stabiliteit van landenkeuze, met Duitsland

Voor het eerst werd in het jaar 2009 de inkomende mobiliteit

op een onbetwiste eerste plaats en Frankrijk en Italië op

geregistreerd. Hieruit blijkt dat 1.699 deelnemers (studenten/

de tweede en derde plaats. België heeft de vierde plaats

docenten/jong werkenden) een bezoek brachten aan N
­ ederland.

behouden. Dit laatste vooral vanwege de populariteit van

Vergeleken met het aantal deelnemers vanuit Nederland (3.775)

Vlaanderen bij het primaire onderwijs. Het vermoeden bestaat

kan worden gesteld dat gemiddeld per twee deel­nemers die het

dat reiskosten meer dan voorheen de landenkeuze hebben

buitenland bezoeken er één naar ­Nederland komt. Nederland

beïnvloed en dat de voorkeur uitging naar landen in de

wordt met name bezocht door deelnemers van Turkse of

omgeving.

Duitse komaf.

In het primair en voortgezet onderwijs vindt de mobiliteit van
leerlingen en docenten enerzijds plaats in de context van de
nationale programma’s die worden gesubsidieerd door het
ministerie van OCW, anderzijds door het Leven Lang Leren
Programma van de EU. Binnen dit budgettair iets grotere
programma is een belangrijke rol weggelegd voor internationale
schoolpartnerschappen en voor ICT. In beide subsidiestromen
is de administratieve druk op de scholen aanzienlijk verminderd.
(Helaas ging dit gedeeltelijk ten koste van de informatiestromen
waarnaar in deze monitor wordt verwezen, ter ondersteuning
van de beleidsontwikkeling.)

1 Stage wordt ook wel de internationale beroepspraktijkvorming (IBPV) genoemd.

<7>

Hoger onderwijs

schommelt nu rond de 11.000. Het aantal uitgaande bursalen

Tussen 2007-08 en 2008-09 bleef het percentage buitenlandse

steeg eveneens, tot boven de 7.000 studenten.

studenten dat zich in Nederland inschreef op 7,4% van de

Beide stijgingen zijn, weliswaar niet uitsluitend, maar toch in

ingeschreven studentenpopulatie steken. Dit komt enerzijds

grote mate te danken aan de (betere) registratie van studenten

door de vrij sterke toename van de gehele populatie, terwijl

die met een Erasmusbeurs voor stage naar het buitenland

anderzijds ook sprake was van een groeiende groep studenten

gingen. Voorheen verliep deze mobiliteit via het voormalige

van onbekende herkomst. Mogelijk dat later blijkt dat het

Leonardo da Vinciprogramma, waarvan de centrale registratie

percentage buitenlandse studenten toch iets gegroeid is

van bestemmingslanden te wensen overliet.

tussen de twee genoemde jaren. Sinds 2005-06 is er vooral
sprake van een procentuele toename van buitenlandse

Bezoekende Erasmusstudiestudenten kwamen weer vooral

studenten in het wo. Het percentage buitenlandse studenten

uit Spanje, Frankrijk en Duitsland, terwijl studenten uit

van de wo-populatie steeg van 6,3% naar 9,3%. In dezelfde

Nederland het liefst voor een deelstudie naar Spanje,

periode steeg het percentage buitenlandse studenten in het

het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk gingen. Bezoekende

hbo van 5,8% naar 6,4%. In aantallen uitgedrukt gaat het

Erasmusstagestudenten kwamen – zo blijkt nu – vooral uit

overigens nog steeds wel om een extra 5.000 studenten in

Frankrijk, Duitsland en Turkije. Studenten uit Nederland

het hbo, tegen een extra 9.000 in het wo.

gingen daarentegen voor stage met name naar het Verenigd
Koninkrijk, Spanje en België.

In 2006-07 bestond meer belangstelling om voor een diploma
naar het buitenland te gaan. In aantal en als percentage
van de totale studentenpopulatie in Nederland was er sprake
van een toename. In genoemd jaar schreven bijna 15.000
­Nederlandse studenten zich in het buitenlandse hoger
onder­wijs in, ofwel 2,5% van de studentenpopulatie in
Nederland. Omdat er nu drie jaar achtereen sprake is van
een toename van het percentage Nederlandse studenten in
het buitenland, kan voorzichtig gesproken worden van een
trend. De groei is overigens alweer minder dan de groei die
genoteerd werd tussen 2004-05 en 2005-06.
Wat uitgaande studiepuntmobiliteit betreft komt belangrijke
informatie uit jaarlijkse onderzoeken onder afgestudeerden.
Uit de meest recente gegevens, over afgestudeerden in
2007-08, blijkt dat er evenals vorig jaar een afname is van
het percentage wo-afgestudeerden dat gedurende de studie
naar het buitenland ging. Bij het hbo steeg dit percentage
juist verder, waardoor net als vorig jaar sprake is van een
mobiliteitspercentage bij afgestudeerden aan het hoger
onderwijs van 23%.
In deze monitor zijn opnieuw gegevens over programma­
mobiliteit opgenomen. Hieruit blijkt dat de totale door de
Nuffic geregistreerde inkomende mobiliteit weer steeg ten
opzichte van vorig jaar. Het aantal binnenkomende bursalen

<8>

<9>

Deel I

Primair en
voortgezet
onderwijs

Primair en voortgezet
onderwijs

Bron: Europees Platform – internationaliseren in onderwijs

Vorig jaar is erop gewezen dat binnen het primair en
voortgezet onderwijs de internationalisering van­zelf­sprekend een ander karakter heeft dan binnen het
hoger onderwijs of het beroeps­onderwijs. Het verblijf
in het buitenland is immers per definitie van korte
duur, meestal een week, hooguit twee weken.
De in dit hoofdstuk gepresenteerde cijfers beperken
zich tot de activiteiten die plaatsvinden in het kader
van subsidieprogramma’s. Culturele reizen naar Italië
of Duitsland en andere door de school georganiseerde
buitenlandse schoolreizen vallen er dus buiten.
Dat geldt ook voor uitwis­selingsprogramma’s die
geheel door de school zelf (of door sponsors)
worden gefinancierd.

<12>

De programma’s LLP en Bios

Daarnaast zijn er scholen die veel verder gaan. Deze scholen

Het Europese Leven Lang Leren Programma (LLP) is in 2007

geven vorm aan een internationale leerweg, met tal van

van start gegaan. Subsidies kunnen voor twee jaar worden

daarop gerichte activiteiten in en buiten de lessen.

toegekend, waardoor scholen minder tijd kwijt zijn aan hun

Zo’n internationale leerweg kan in feite gekenschetst worden

aanvragen. De toegekende bedragen hebben een lumpsum­

als een nieuw type onderwijs, binnen het bestaande systeem.

karakter, gebonden aan een minimumaantal ‘mobiliteiten’

Het gaat daarbij om het sterk groeiende tweetalige onderwijs

(bezoek aan het partnerland door leerkrachten of leerlingen).

(tto) binnen het voortgezet onderwijs, voornamelijk vwo.

Voor scholen levert dit minder papierwerk op, maar een

In 2009 volgden 112 scholen deze internationale leerweg,

bezwaar voor deze monitor is dat de cijfers over de mobiliteit

één school met Nederlands-Duits, de overige scholen met

per jaar minder exact zijn geworden. Hier botsen twee

Nederlands-Engels onderwijs. Daarnaast slaat het Elos-

overheidsprincipes. Om de bureaucratie terug te dringen,

­concept aan, waaraan in 2009 32 scholen deelnamen.

hoeven scholen minder gegevens aan te leveren, maar onder

Elos staat voor ‘Europa als leeromgeving voor scholen’ en

meer voor een exacte weergave van de mobiliteit zijn deze

is als concept en netwerk ontstaan uit het voormalige

gegevens eigenlijk noodzakelijk. Uitgegaan is van de zeker

­Comeniusprogramma van de Europese Unie. Net als op het

gerealiseerde mobiliteit, terwijl heel wat scholen het toege­

tto krijgt EIO veel aandacht op deze Elos-scholen, met de

kende bedrag gebruiken om een groter aantal leerkrachten en

nadruk op Europese samenwerking. Daarnaast worden extra

leerlingen de gelegenheid te bieden een bezoek te brengen

eisen gesteld bij ten minste twee moderne vreemde talen.

aan de partnerschool.

Het belang van de activiteiten binnen de gewone lessen valt

De nationale programma’s, hier gaat het om de door OCW

daarom niet te onderschatten als bijdrage aan de internatio­

beschikbaar gestelde middelen, zijn met de start van het

nalisering binnen het primair en voortgezet onderwijs.

programma Bios (Bevordering Internationale Oriëntatie en

Wel vormt de internationale mobiliteit het meest aansprekende

Samenwerking) in 2008 op een geheel nieuwe leest g
­ eschoeid.

onderdeel. Bovendien gaat het daarbij om de ‘proof of the

De aanvraagprocedure en de verslaglegging zijn aanzienlijk

pudding’. Hier moeten de leerlingen immers tonen dat zij over

vereenvoudigd. Het gemak en de herkenbaarheid voor scholen

de vereiste competenties beschikken om te kunnen functio­

stonden daarbij voorop.

neren binnen een internationale context, op het terrein van
EIO en de vreemde talen.

Europese en Internationale Oriëntatie (EIO)
Het doel van de mobiliteitsprogramma’s is de Europese en

Taalprogramma’s

Internationale Oriëntatie te versterken op scholen, bij leer­

Verschillende vormen van extra aandacht voor talen binnen

lingen en leerkrachten, om zo beter voorbereid te zijn op de

het primair en voortgezet onderwijs vallen onder de op

internationale samenleving. Op het eerste gezicht lijkt de

internationalisering gerichte programma’s van het Europees

term EIO een pleonasme, maar dat is niet het geval. De term

Platform. Zo kent het programma Bios drie op talen gerichte

brengt tot uitdrukking dat Europese samenwerking van een

‘takken’: vroeg vreemdetalenonderwijs (vvto) binnen het

andere orde is dan de internationale. Op Europees terrein is

primair onderwijs, versterkt talenonderwijs (vto) en het al

er een politieke structuur tot stand gekomen, waardoor

genoemde tweetalig onderwijs (tto), beide binnen het voort­

andere lidstaten tot op zekere hoogte geen buitenland meer

gezet onderwijs. Het totale aantal scholen in het primair

zijn. Mobiliteit is een middel, geen doel op zich. Voor alle

onderwijs dat interna­tionaliseert is in 2009 iets afgenomen,

gesub­sidieerde activiteiten geldt daarom dat er heldere leer­-

maar het aantal scholen dat intensief internationaliseert door

doelen gehanteerd moeten worden. In de praktijk betekent

middel van vroeg vreemdetalenonderwijs is gegroeid tot 310

dit dat er steeds een wisselwerking is met de activiteiten in

scholen in 2009, tegenover 100 in 2007 en 174 in 2008. Vvto

de gewone lessen. Dit geldt voor alle scholen die een beroep

wordt bijna vanzelfsprekend gekoppeld aan andere internatio­

doen op Bios of LLP.

naliseringsactiviteiten, zoals contacten met een partnerschool

<13>

in het buitenland. Naast het Engels, dat op vvto-scholen vaak

Leeftijd en schooltype

al vanaf groep 1 wordt aangeboden, zijn er 24 scholen die

De meeste basisscholen vinden leerlingenuitwisseling met

Frans en/of Duits aanbieden binnen het programma LinQ.

jonge kinderen niet realistisch, al bestaan er uitzonderingen

De meeste scholen bieden gemiddeld 100 minuten per week

op die regel. Enige tientallen scholen hebben jaarlijks een

aan. Het tot nu toe verrichte onderzoek bevestigt nog eens

leerlingenuitwisseling met Vlaanderen, Duitsland of Engeland.

dat vvto niet ten koste gaat van de Nederlandse taalontwik­

Naast de leeftijd speelt ook de regelgeving een belemmerende

keling. Bij verder onderzoek zal hier steeds op worden gelet,

rol. De paspoortwet maakt het voor een school onmogelijk

op verschillende plaatsen vindt nog verder onderzoek plaats.

met kinderen zonder identiteitsbewijs de grens te passeren.

Op veel vvto-scholen worden Anglia-examens afgenomen,

Vooral in de grensstreek vormt dit een rem op contacten

die een rol kunnen vervullen in een doorlopende leerlijn naar

tussen scholen aan weerszijden van die grens.

het voortgezet onderwijs.
Het programma LinQ besteedt speciale aandacht aan Frans
en Duits, waaraan bijna 70 scholen meedoen. Naast de

Voortgezet onderwijs

genoemde basisscholen gaat het verder om scholen voor

Binnen het voortgezet onderwijs komt uitwisseling pas vanaf

voortgezet onderwijs. LinQ is eind 2008 een nieuwe fase

de derde klas op een redelijke schaal van de grond, terwijl

ingegaan met als doel er nog meer scholen bij te betrekken.

meestal gekozen wordt voor de bovenbouwklassen.

Er doen bovendien nog 9 scholen mee aan het proefproject

Ruim de helft van de scholen voor voortgezet onderwijs

‘Spaans op de basisschool’ (2007-2010). Voor de inkomende

organiseert jaarlijks leerlingenuitwisseling, voor één of meer

mobiliteit hebben de programma’s voor taalassistenten Frans

groepen. Vaak wordt er schoolbreed uitgewisseld,

en Duits en voor een opleidingstraject voor Franse en Duitse

­bijvoorbeeld alle derde klassen van vmbo tot en met vwo.

docenten tot docent in Nederland beperkte betekenis qua
aantal (het gaat om ongeveer 60 personen). De invloed van
deze inzet van native speakers in het onderwijs heeft echter
vaak ook invloed op de kwaliteit en de aantrekkelijkheid van
het talenonderwijs van de secties Frans en Duits of zelfs
van een hele school. Dit leidt bijvoorbeeld vaak tot een groter
aantal leerlingen dat deze talen opneemt in hun examenpakket.

Docentenmobiliteit
Binnen het primair en voortgezet onderwijs duurt de docenten­
mobiliteit kort, meestal ongeveer een week. Het grootste deel
van de mobiliteit vindt, heel begrijpelijk, plaats in het kielzog
van de leerlingenactiviteiten. Net als vorig jaar is daarom
speciaal aandacht gevraagd voor de mobiliteit in het kader
van nascholing. Deze is wel een weerspiegeling van de
voorkeuren van de docenten zelf.

<14>

<15>

Indicatoren primair en
voortgezet onderwijs
Primair onderwijs

Docenten

In 2009 telt het primair onderwijs 6.910 scholen en ruim 1,5

794 docenten namen deel aan een inhoudelijk nascholings­

miljoen leerlingen. Daarbinnen hebben in 2009 1.872 leer­lingen

programma in het buitenland. Dit lijkt in eerste opzicht een

deelgenomen aan een meerdaagse uitwisseling met het

halvering in vergelijking met 2008. Daarnaast waren er echter

buitenland, binnen het (nationale) programma Bios. Dat is ten

minimaal 7.016 mobiliteiten (leerlingen en docenten) in het

opzichte van het aantal in 2008, 2.321, een daling van ruim

kader van een schoolproject (in de context van een multilate­

20%. 900 docenten hebben deelgenomen aan een vorm van

raal project in het Comeniusprogramma, als voorbereidend

inhoudelijke nascholing in het buitenland van ongeveer een

bezoek, of ter begeleiding van leerlingen). Door de manier van

week. De mobiliteit van docenten is daarmee met ongeveer

administreren is het niet te achterhalen of het om docenten of

2,5% afgenomen ten opzichte van 2008. Daarnaast vond

leerlingen gaat. In het verleden is van schattingen uitgegaan.

docentenmobiliteit plaats binnen de schoolpartnerschappen

Nu is ervoor gekozen om de reële cijfers te geven. De scholen

(door de nieuwe systematiek binnen LLP valt het exacte aantal

krijgen subsidie voor een minimumaantal mobiliteiten. Het is

niet te achterhalen), terwijl 204 leerkrachten optraden als

zeer goed mogelijk dat ze nog meer mobiliteit laten plaats­

begeleiders van leerlingen binnen Bios (ook daling).

vinden.

Deze aantallen zijn, afgezet tegen het aantal basisscholen
van bijna 7.000 heel bescheiden, zoals eerder is aangegeven.

Buitenlandse partnerschappen

Als indicator wordt het percentage po-scholen gebruikt dat

Van de 532 scholen voor voortgezet onderwijs heeft 75,8%

betrokken is bij één (of meer) van de programma’s. In 2009

een internationale activiteit gedaan met steun van het

kwam dat percentage op 7,7% (529 scholen). Vorig jaar

Europees Platform. Dit gebeurde niet altijd in de context van

bedroeg dat percentage nog 6,4% (424 scholen), zodat er

actieve partnerschappen. Soms gaat het slechts om enkele

sprake lijkt van een stijging.

docenten die eenmalig deelnemen aan een internationale

In de vorige Internationaliseringsmonitor werden ook de cijfers

activiteit. In een aantal gevallen kan het ook gaan om interna­

van scholen die bezig zijn met tweetalig onderwijs (vvto)

tionalisering in het curriculum, zonder een directe partner in

meegenomen. Deze leerlingen nemen echter niet per definitie

het buitenland. Bij 60% van de instellingen is de activiteit

deel aan een uitwisseling. Daarom hebben we ervoor gekozen

ontplooid met één of meer actieve partners in het buitenland

om deze cijfers niet mee te tellen bij de mobiliteitscijfers.

(zie grafiek I-01). Binnen Bios gaat dat altijd gepaard met

De grote toename (56%) van scholen die vvto implementeren

leerlingenuitwisseling, binnen LLP alleen bij bilaterale samen­

heeft ongetwijfeld effect gehad op de mobiliteitscijfers binnen

werking. Het grootste onderdeel van Comenius bestaat echter

het primair onderwijs. Het subsidiegeld kan immers maar één

uit de multilaterale partnerschappen (deelname van scholen

keer uitgegeven worden.

uit ten minste drie landen). Hierbinnen vindt onderwijskundige
samenwerking plaats via ICT-contacten in combinatie met

Voortgezet onderwijs

bezoeken van docenten over en weer (mobiliteit). Scholen
kunnen ervoor kiezen om bij deze bezoeken ook leerlingen

In het voortgezet onderwijs gaat het om 532 scholen met

mee te nemen. Vooral binnen het voortgezet onderwijs

ongeveer 935.000 leerlingen.

gebeurt dit veel, maar het is onmogelijk zicht te krijgen op de
exacte cijfers. Dit probleem is al eerder genoemd. Het aantal

Leerlingen

partners per school varieert sterk, van 2 tot 15.

In 2009 namen 22.919 leerlingen deel aan een meerdaagse
uitwisseling met het buitenland, ofwel ruim 2,5% van alle
gemiddelde schoolcarrière van vijf jaar, lijkt het verantwoord

OCW-streefwaarden primair en voortgezet
onderwijs

te stellen dat ongeveer 10 tot 12% van de leerlingen een keer

Voor 2010 werden de volgende streefwaarden vastgesteld:

deelneemt aan een uitwisseling.

Grafiek I-01

leerlingen (vrijwel gelijk aan vorig jaar). Uitgaande van een

<16>

OCW-streefwaarden primair en voortgezet onderwijs

Grafiek I-01
OCW-streefwaarden primair en voortgezet onderwijs
Bron: Europees Platform, 2010

Primair en voortgezet onderwijs

Percentage po-scholen met een internationale activiteit,

basiswaarde

laatste
waarde

2005-06

2007-08
2008-09

2010

5,8%

6,4%

8,0%

7,7%

met steun van het Europees Platform

Percentage vo-scholen met een buitenlandse partnerinstelling

57,9%

2,3%

60,0%

2,4%

2,5%

2,5%

buitenland in het kader van onderwijskundige samenwerking

Percentage vo-docenten met een meerdaags studiebezoek,

59,5%
60,5%

waarmee onderwijsprojecten worden uitgevoerd

Percentage vo-scholen met een meerdaagse uitwisseling met het

OCW-streefwaarde

1,6%

1,8%

1,8%

1,8%

in het kader van nascholing, aan het buitenland,
exclusief leerlingenbegeleiding
Percentage vo-scholen met een tweetalige opleiding

16,4%

19,0%

20,0%

22,2%

<17>

Trends: Uitgaande
mobiliteit
In het primair en voortgezet onderwijs vindt de mobiliteit van

Binnen het voortgezet onderwijs zien we dat er vaak school­

docenten en leerlingen voor het grootste deel plaats binnen

breed uitgewisseld wordt, bijvoorbeeld alle derde klassen

het nationale programma Bios dat door het ministerie van

van vmbo tot en met vwo. Daarom en doordat er binnen de

OCW wordt bekostigd. Hiervoor is een bedrag van ongeveer

Europese programma’s geen onderscheid gemaakt wordt

3 miljoen euro op jaarbasis beschikbaar.

in type voortgezet onderwijs, kunnen we de totalen niet
uitsplitsen.

Binnen de – budgettair iets grotere – Europese programma’s
staan de internationale schoolpartnerschappen centraal met

Volwasseneneducatie en lerarenopleiding

een belangrijke rol voor ICT, naast de nodige mobiliteit.

Mobiliteit bij volwasseneneducatie vindt voornamelijk plaats in

Deze zijn vanaf 2007 gebundeld binnen het Europese Leven

het kader van het Grundtvigprogramma. In 2008 waren er drie

Lang Leren Programma (LLP).

programma’s waarbij mobiliteit plaatsvond: Lerende Partner­
schappen, Nascholing en Voorbereidende Bezoeken. In 2009

Door de veranderde eisen aan scholen (die alleen de minimale

zijn er nieuwe programma’s bijgekomen, waarvan met name

mobiliteit hoeven aan te geven) liggen de werkelijke cijfers

Bezoek en Uitwisseling goed loopt.

hoger dan de hier gepresenteerde. Daarom is het verstandig

We kunnen hier door de manier van administreren geen

voorzichtig te zijn met conclusies.

onderscheid maken tussen leerlingen en docenten. Het gaat
dus om het totaal aantal mobiliteiten, waarbij de opmerking

Primair onderwijs: een wisselend beeld

gemaakt moet worden dat het om een – verplicht – minimum­

Binnen het primair onderwijs is er sprake van een daling in de

aantal gaat. Het staat de instelling vrij om met meer personen

mobiliteit. Het aantal docenten is gedaald met 2,5%, het

op pad te gaan.

aantal leerlingen is gedaald met 20%. Het aantal scholen met

Het aantal mobiliteiten in 2009 ligt op 657. In 2008 was dit

vroeg vreemdetalenonderwijs daarentegen is gestegen met

aantal 398. Dit is een toename van 60%. De verhoging van

56%. Hier is dus wel sprake van internationalisering, maar niet

het budget en de toename van programma’s hebben dus een

direct van mobiliteit. Het percentage scholen dat gebruikmaakt

grote impact gehad op de mobiliteit.

van de subsidieprogramma’s is gestegen met ruim een vol

Mobiliteit bij de lerarenopleiding vindt voornamelijk plaats in

procentpunt. Het primair onderwijs heeft steeds de nodige

het kader van Bios-stages. Leerlingen/studenten van de

schommelingen laten zien, daarom kunnen we alleen met enig

lerarenopleiding volgen een stage in het buitenland. In 2009

voorbehoud concluderen dat er een tweedeling zou zijn van

ging het om 727 leerlingen.

scholen die zich intensiever gaan bezighouden met internatio­

Grafiek I-02

nalisering en scholen die er juist van afzien. De totale aantallen
zijn ook te klein voor een dergelijke conclusie.
Voortgezet onderwijs: stabilisatie, geen verzadiging

leerlingen en docenten
Grafiek I-03

Aantal leerlingen naar het buitenland, 2005-2009

Grafiek I-04

Aantal docenten naar het buitenland, 2005-2009

Grafiek I-05

Uitgaande mobiliteit van leerlingen en docenten, naar schooltype,

In het voorgezet onderwijs is in 2009 sprake geweest van

in 2007, 2008 en 2009, in procenten van de totalen van 31.958,

stabilisatie, op vrijwel alle punten. Dat betekent geenszins dat

32.278 en 33.931 (zie bladzijde 21)

er sprake is van verzadiging. De beschikbare middelen werken
stabilisatie in de hand. Feitelijk zijn er geen middelen voor groei,
de toegekende bedragen bij Bios liggen bijna altijd onder de
normbedragen van het programma. Het percentage scholen
dat gebruik zou hebben willen maken van de programma’s is
onmiskenbaar hoger dan de nu gerealiseerde 75,8%.

<18>

Mobiliteit per programma in 2008 en 2009, uitgesplitst naar

Grafiek I-02
Mobiliteit per programma in 2008 en 2009, uitgesplitst naar leerlingen en docenten
Bron: Europees Platform, 2010

35.000
8.413

7.558

30.000

4.678

4.610

25.000
25.000

25.518

24.720

24.152

24.760

23.803

22.350 21.994 22.633

20.128 20.352 20.517 21.774

20.000
20.000

15.000
15.000
10.000
10.000
5.000

5.000

2004
1.902
961

80000
7000 0
6000

681

572

558

2006

Docenten

2007

aantal mobiele leerlingen
Lerarenopleidingen en 7.558 Totaal
Totaal
volwasseneneducatie
Totaal aantal mobiele docenten

Voortgezet onderwijs
758**

2008
LLP
5.884

320

3.735

2.948
Primair onderwijs
917**

6.802
2009

Nationale
programma’s
5.610

LLP

6.375

Nationale
programma’s*
5.296

5.271

* In 2008 inclusief Bios.
** Het werkelijke aantal kan het dubbele zijn, vanwege lumpsumkarakter en tweejarige projecten.

5000

2005

Leerlingen/studenten

1.544 1.820

4.978

4.472

4.149

4000
Grafiek I-03
Aantal leerlingen in het buitenland, 2005-2009
Bron:
3000Europees Platform, 2010
30.000
2000

1.735

1.690

1.531

1000
25.000

25.518

24.720

23.594

22.061

21.313

0
20.000

Primair onderwijs

1.351

1.138
572

21.774

21.823

2007

2008

Voortgezet onderwijs
Bio-stages*

22.919
46

20.517

20.352

2005

2006

Totaal

2009

15.000

10.000

Primair onderwijs

5.000

0

Voortgezet onderwijs
961

2005
*

2.321

1.820

1.544

1.872
727

576

2006

2007

2008

Bios-stages*
Totaal

2009

Bios-stages bestaan sinds 2008. Daarom zijn er geen cijfers van voorgaande jaren beschikbaar.

Grafiek I-04
Aantal docenten naar het buitenland, 2005-2009
Bron: Europees Platform, 2010

8.413

8.000

7.558

7.000
6.000

7.016

6.802
5.884

5.000

5.610

4.149

4.000

5.271

5.296

4.472

Primair onderwijs

3.000
2.000

1.735

1.531

1.138

1.000

1.690

Voortgezet onderwijs

1.351

Bios-stages*

572

46

0
2005
*

2006

2007

2008

Totaal

2009

Bios-stages bestaan sinds 2008. Daarom zijn er geen cijfers van voorgaande jaren beschikbaar.

<19>

Bestemming
Duitsland is nog steeds het land dat het meest bezocht wordt
in het kader van leerlingenuitwisselingen. Dit komt door het
gemak waarmee uitwisseling tot stand kan komen en de lage
kosten. Daarbij zal stellig ook een rol spelen dat de subsidie­
bedragen binnen Bios laag liggen door de grote vraag.
Die bedragen zijn nog wel toereikend bij een uitwisseling met
Duitsland of België, maar bij duurdere bestemmingen moet er
veel geld bij via leerlingenbijdragen.
Grafiek I-06

Mobiliteit van leerlingen en docenten uitgesplitst naar land van
bestemming, 2006-2009

Frankrijk en Italië staan op plaats twee en drie als het gaat om
leerlingenuitwisseling. Deze landen ontlopen elkaar nauwelijks.
Hetzelfde geldt ook voor de docenten.
Wat leerlingenuitwisseling betreft heeft België zich gestabiliseerd
op de vierde plaats, dankzij de populariteit van V
­ laanderen bij
het primair onderwijs. Spanje staat op de vijfde plaats.
Opvallend is dat Tsjechië daar vlak achter zit. Ook hier zal de
prijs van het vervoer een rol spelen.
De Scandinavische landen zijn na een daling vorig jaar weer
gestegen bij zowel de leerlingenuitwisseling als de nascholing.
Duitsland is ook het meest bezochte land door docenten, op
de voet gevolgd door het Verenigd Koninkrijk. Hier gaan met
name veel docenten naartoe die nascholing volgen in het
kader van tweetalig onderwijs. Zweden blijkt ook al jaren een
gewilde bestemming te zijn voor nascholing van docenten.

<20>

Grafiek I-05
Uitgaande mobiliteit van leerlingen en docenten,
naar schooltype, in 2007, 2008 en 2009,
in procenten van de totalen van 31.958, 32.278 en 33.931*
Bron: Europees Platform, 2010

90

84,5

80
70
60

59

58

50
40
30

26

26

Primair onderwijs

20
10

12

10,5
5

% 0

Vmbo

10

Havo en vwo

5

4

Lerarenopleidingen en

n.v.t

2007
*

volwasseneneducatie

2009

2008

Indicatieve, afgeronde percentages. Soms is sprake van gemengde groepen leerlingen;
docenten kunnen binnen diverse schooltypes werkzaam zijn.

Grafiek I-06
Mobiliteit van leerlingen en docenten
uitgesplitst naar land van bestemming, 2006-2009
Bron: Europees Platform, 2010

2006
Leerlingen Docenten

2007
Leerlingen Docenten

2008
Leerlingen Docenten

2009
Leerlingen Docenten

LAND
Duitsland

7.199

961

7.374

997

9.078

1.246

8.850

990

Frankrijk

1.716

233

1.786

302

2.070

390

2.569

359

Italië

2.502

516

2.527

571

2.047

619

2.347

372

België

1.813

271

1.627

314

1.692

292

1.515

256

Spanje

1.326

220

977

297

1.254

387

1.450

252

Tsjechië/Slowakije

987

123

435

48

1.300

224

1.237

169

Ver. Koninkrijk

836

626

1.090

751

1.102

749

1.169

926

1.348

181

1.451

185

1.131

189

1.162

141

693

339

988

549

591

624

805

738

1.243

208

938

146

957

240

738

177

Polen
Finland/Noorw./Zweden
Denemarken
Hongarije

350

85

329

96

398

82

483

102

Turkije

228

137

372

251

197

232

450

15

1.202

534

928

313

1.885

434

196

63

332

106

141

157

43

136

84

141

Overig EU
Verenigde Staten
Marokko

153

Overig/onbekend

2.392

2.672

3.056

2.412

2.256

2.307

668

3.100

TOTAAL

22.633

6.725

24.152

7.806

25.107

8.362

25.518

8.413

Noot: Indicatieve, afgeronde percentrages; soms is sprake van gemengde groepen
leerlingen; docenten kunnen binnen diverse schooltyps werkzaam zijn.

<21>

Trends: Inkomende
mobiliteit
Verre bestemmingen buiten Europa blijven – op een enkele

Over de inkomende mobiliteit binnen het primair en voortgezet

uitzondering na – voorbehouden aan docenten en school­

onderwijs bestaan geen betrouwbare cijfers. De leerlingen­

leiders. Bios maakt bestemmingen over de hele wereld

uitwisseling is steeds wederzijds, zodat het aantal leerlingen

mogelijk. 141 docenten zijn naar de Verenigde Staten geweest.

dat Nederland bezoekt in principe ongeveer gelijk is aan het

Dit is nog geen 2% van het totaal aantal docenten.

aantal uitgaande leerlingen.

232 docenten gingen naar andere landen buiten Europa.

Bij de docentenmobiliteit gaat het voor een deel om weder­

Dit is 0,5% van het totaal. Ongetwijfeld speelt hier de hoogte

kerigheid, voornamelijk binnen de Comeniusschoolpartner­

van de beurs een bepalende factor.

schappen, maar ook daar niet voor 100 procent. Voor een deel

Grafiek I-07

Landenkeuze bij nascholing van docenten, los van

gaat het om eenzijdige bezoeken in het kader van nascholing

­leerlingenactiviteiten, in 2008 en 2009

in het buitenland.
Bovendien zijn er speciale programma’s (nationaal en Europees)
om buitenlandse delegaties in Nederland te ontvangen.
Dit jaar bezochten in dit kader, net als vorig jaar, 325 onderwijs­
mensen uit het buitenland Nederland. In het kader van
taal­assistentenprogramma’s brachten 56 studenten of
leerkrachten een schooljaar in Nederland door.

<22>

Grafiek I-07
Landenkeuze bij nascholing van docenten,
los van leerlingenactiviteiten, in 2008 en 2009

2.412

Bron: Europees Platform, 2010

2.198

2.500

2.000

1.500

336
100

Aantal docenten 2008

70

167
88

101

92

118

127

121

128

141

132

117

225

309

500

439

480

575

744

1.000

Aantal docenten 2009

0
Verenigd
Koninkrijk

Zweden

Duitsland Verenigde Marokko
Staten

Italië

Finland

Denemarken

België

Overig,
<50

Totaal

<23>

Deel II

Beroeps­
onderwijs
en
volwasseneneducatie

Beroepsonderwijs en
­volwasseneneducatie

Bron: CINOP

Het met bve aangeduide onderwijsveld omvat alle
(opleidings)instellingen voor het beroepsonderwijs
en de volwasseneneducatie.
Om zicht te krijgen op de internationale mobiliteit
buiten de programma’s is binnen dit veld in 2007
een nulmeting uitgevoerd in het kader van het
Programma Internationalisering Beroepsonderwijs.
Hieruit is gebleken dat een grote groep instellingen
gebruikmaakt van eigen middelen voor inter­nationale
mobiliteit van leerlingen en docenten.
Deze uitwisselingen vallen echter niet onder een
vast registratiesysteem. Daarom heeft deze
rapportage alleen betrekking op de mobiliteit die
loopt via de programma’s Leonardo da Vinci en
BAND (Bilateraal Austausch Programma
Nederland-Duitsland).2

2 De deelnemersaantallen slaan op het aantal geregistreerde deelnemers dat in 2008 of 2009 in het kader van bezoek of stage naar het buitenland is geweest.

<26>

Indicatoren beroepsonderwijs
en volwasseneneducatie
Leerlingen

Partnerschappen in het buitenland

In het schooljaar 2008-09 telde het mbo 514.594 leerlingen.3

Van de 43 ROC’s (bron: CFI) en 13 AOC’s (bron: AOC Raad)

Van deze groep leerlingen hebben in 2009 2.888 leerlingen een

in Nederland heeft 68% één of meer actieve partners in het

bezoek gebracht aan het buitenland in het kader van het

buitenland in het kader van programmamobiliteit in 2009.

Leonardo da Vinci- of het BAND-programma. Op basis van het

Dit percentage impliceert dat ook het streefcijfer voor het

totaal aantal mbo-leerlingen betekent dit een percentage van

aantal ROC’s en AOC’s dat minimaal één buitenlandse partner

0,56%. Wanneer de laatste vijf jaren in beschouwing worden

heeft (58%) naar verwachting ruim gehaald wordt.

genomen, kan worden gesteld dat de gestage groei na de
terugval in 2006 ervoor heeft gezorgd dat het oude niveau van

In totaal hebben de Nederlandse ROC’s en AOC’s rond de

het topjaar 2005 weer is bereikt.

6505 actieve partners in het buitenland. Het aantal partners per

Verder impliceert dit percentage dat, uitgaande van een gelijke

onderwijsinstelling varieert van 1 tot 40. Gemiddeld heeft een

leerlingenpopulatie, er in 2010 minimaal 464 extra leerlingen

Nederlandse onderwijsinstelling 6 partners in het buitenland.

naar het buitenland moeten gaan om het gestelde streefcijfer
van 0,65% te behalen. Het totaal aantal leerlingen zou dan
neerkomen op 3.352.

Docenten
Voor het schooljaar 2007-08 was er sprake van in totaal
20.656 docenten.4 Dit komt overeen met 16.792 fte’s.

OCW-streefwaarden beroepsonderwijs
en volwasseneneducatie
Voor 2010 werden de volgende streefwaarden vastgesteld:
Grafiek II-01 OCW-streefwaarden beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
Grafiek II-02 Aantal mbo-leerlingen dat in programmacontext
­buitenlandervaring opdoet, ten opzichte van alle mbo-leerlingen

Van deze groep docenten hebben in 2009 791 docenten een
bezoek gebracht aan het buitenland in het kader van programma­
mobiliteit binnen Leonardo da Vinci en BAND. Dit betekent
een percentage van 3,8% van het totaal aantal mbo-docenten.
Dit is een stijging van 0,4% procentpunt ten opzichte van
2008. Dit percentage impliceert dat het aantal docenten dat
buitenlandervaring opdoet het gestelde streefcijfer van 2010
(3,5%) overstijgt.

3 Bron: CBS Statline, 4 augustus 2009.
4 Bron: CFI/ministerie van OCW, 2008. Het betreft de meest recente cijfers (22 maart 2010).
Ondersteunend/administratief onderwijspersoneel is hierin niet meegenomen.

5 Het gaat hierbij om actieve partners binnen de context van een uitwisselingsprogramma;
de geregistreerde mobiliteit. Dit is gebaseerd op een schatting omdat Leonardo da Vinci
het aantal actieve partners niet bijhoudt. Het aantal daadwerkelijke partners binnen de
niet-geregistreerde mobiliteit is veel groter. Zo bleek uit het Wereld Proeftuinenvoor­
onderzoek (CINOP, 2009) dat ruim 80% van de onderzochte opleidingsinstellingen één
of meerdere contacten met opleidingsinstellingen en/of leerbedrijven onderhoudt met
Turkije, Frankrijk en Verenigd Koninkrijk.

<27>

Trends: Uitgaande
­mobiliteit
De twee mobiliteitsprogramma’s voor het bve-veld zijn
­Leonardo da Vinci en BAND. Leonardo da Vinci heeft een veel
grotere omvang dan BAND.
Het Leonardo da Vinciprogramma, ingesteld door de Europese
Commissie, richt zich op het bevorderen van innovatie,
het bevorderen van de disseminatie van ervaringen in het
beroepsonderwijs en op de internationalisering van dit
onderwijs. In het kader van dit programma werd in 2009
€ 3.755.800 toegekend aan projecten voor leerlingen,
€ 925.000 aan projecten voor docenten en € 500.000 aan
projecten voor voor jong werkenden.6
Het Bilateraal Austausch Programma Nederland-Duitsland
(BAND) is ingesteld door de ministeries van OCW en LNV in
samenwerking met het Duitse ministerie van Onderwijs.
Dit programma heeft als doel instellingen in het beroepsonder­
wijs een impuls te geven om bilaterale uitwisseling als vast
onderdeel van de beroepsopleiding te ontwikkelen en om
internationale samenwerking een structurele basis te geven.
Het ministerie van OCW heeft in 2009 aan dit programma een
budget van € 197.250 toegekend. Het ministerie van LNV
heeft dit aangevuld met € 52.100. Het totale bedrag komt
daarmee op € 249.350.
Grafiek II-03 Beschikbare budgetten in het Leonardo da Vinciprogramma,
2005-2009

Voor het Leonardo da Vinciprogramma zijn na twee jaren van
forse stijging de budgetten voor internationale mobiliteit in
2009 met 2% afgenomen ten opzichte van 2008. In 2009 werd
72% van het budget besteed aan buitenlandse projecten
voor leerlingen, 18% aan projecten voor docenten en 10%
aan projecten voor jong werkenden. De afgelopen vijf jaar is
het Leonardo da Vincibudget met een toename van 114%
ruim verdubbeld.
In het BAND-programma is het totale budget met 31%
verhoogd naar € 250.050. Dit komt met name door een
verhoging van de projectvergoedingen (overnachtingskosten,
reiskosten etc.) die nu meer in lijn zijn gebracht met de
vergoedingen in het Leonardo da Vinciprogramma.

6 De officiële term voor jong werkenden binnen Leonardo da Vinci is ‘people on the labour
market’. Hiermee wordt de populatie van mensen bedoeld die beschikbaar is voor de
arbeidsmarkt.

<28>

Grafiek II-01
OCW-streefwaarden beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
Bron: CINOP, 2010

Diplomamobiliteit

Percentage mbo-studenten dat voor minimaal 2 weken

basiswaarde

laatste
waarde

2006

2008
2009

2010

0,44%

0,54%

0,65%

OCW-streefwaarde

0,56%

naar het buitenland vertrekt voor studie of stage,
van de totale Nederlandse studentenpopulatie
Percentage Nerderlandse docenten in de mbo-sector

3,47%

3,40%

3,50%

3,80%

dat voor minimaal 1 week naar het buitenland vertrekt,
van de totale Nederlandse docentenpopulatie

53%

*

Percentage van de Nederlandse onderwijsinstellingen

58%

68%

(ROC en AOC tezamen) met één of meerdere actieve
buitenlandse partners
Noot: Indicatoren internationalisering mbo in het kader van mobiliteitsprogramma’s Leonardo da Vinci en BAND.
* Niet eerder onderzocht.

Grafiek II-02
Aantal mbo-leerlingen dat in programmacontext buitenland ervaring
opdoet, ten opzichte van alle mbo-leerlingen
Bron: CINOP, 2010

0,6
0,56%

0,55%
0,54%

0,5
0,48%

0,44%

% 0,4
2005

2006

2007

2008

2009

Percentage van het aantal leerlingen

Grafiek II-03
Beschikbare budgetten in het Leonardo da Vinciprogramma, 2005-2009
Bron: CINOP, 2010

5.500.000

5.311.694

5.000.000
4.500.000

5.180.800

4.179.160

0
2005
*

500.000

925.000

934.129

665.420

1.948.730

276.020

500.000

87.493

1.000.000

661.016

1.500.000

1.670.616

2.000.000

371.752

2.419.125

901.851

2.500.000

2.905.557

2.890.170

3.000.000

485.805

3.500.000

3.755.800

3.891.760

4.000.000

Leerlingen
Docenten
Jong werkenden
Totaal beschikbare bedrag

2006

2007

2008

2009*

Voorlopig beschikbare bedragen i.v.m. restbedragen.

<29>

Deelname aan mobiliteitsprogramma’s
Grafiek II-04 Aantal deelnemers aan de Leonardo da Vinci- en BAND­programma’s, in 2009

In totaal waren er in 2009 3.775 deelnemers aan de twee
mobiliteitsprogramma’s. Ten opzichte van 2008 steeg het
aantal deelnemende leerlingen met 5% en het aantal
­deelnemende docenten met 21%.
Grafiek II-05 Proportionele deelname aan bve-mobiliteitsprogramma’s,
2005-2009

Het aantal leerlingen dat binnen een programma deelneemt
aan internationale mobiliteit bedraagt in 2009 2.888.
­Uitgedrukt als percentage van alle leerlingen in het bve-veld
komt dit neer op 0,56%, een stijging van 0,2% procentpunt
ten opzichte van 2008. Het gaat echter nog steeds om een
klein percentage van het totale aantal leerlingen in het bve-veld.
In vergelijking met andere landen zit Nederland in de midden­
moot.

<30>

Grafiek II-04
Aantal deelnemers aan de Leonardo da Vincien BAND-programma’s, in 2009
Bron: CINOP, 2010

4.000
3.775

3.750
3.619

3.500

2.761

2.888

3.250
3.000
2.750
2.500
2.250
2.000
1.750
1.500

791

1.250

762

1.000
750
500

Leerlingen

96

n.v.t.

0
Leonardo da Vinci

Docenten

156
29

96

127

250

Jong werkenden
Totaal

BAND

Totaal

Grafiek II-05
Proportionele deelname aan bve-mobiliteitsprogramma’s, 2005-2009

0,48%

0,44%

0,5

0,54%

0,55%

0,6

0,56%

Bron: CINOP, 2010

0,4

0,3

0,2
2005
2006

0,1

2007
2008

0,0

2009*

% deelname
*

Aantallen 2009 berusten op schattingen.

<31>

Leonardo da Vinciprogramma
Aantal projecten

Gemiddeld ligt het subsidiebedrag per leerling in 2009 rond de

In 2009 zijn in totaal 72 projecten toegekend in het kader van

€ 1.360. Dit betekent een stijging van 7% ten opzichte van het

het Leonardo da Vinciprogramma, waarvan 40 projecten voor

gemiddelde bedrag per leerling in 2008. Er zit een ruime

leerlingen, 23 voor docenten en 9 voor jong werkenden.

variatie in de verblijfsduur van leerlingen in het buitenland, van

Ten opzichte van 2008 is het aantal projecten voor leerlingen

1 tot 48 weken. Het zwaartepunt ligt tussen de 3 en 12 weken,

toegenomen met 21%, voor docenten met 28% en voor jong

waarbij 4 of 5 weken het meest voorkomt.

werkenden met 13%. Wanneer de laatste vijf jaar in beschou­
wing worden genomen, kan gesteld worden dat in 2009 het

Bestemmingslanden

grootste aantal projecten is uitgevoerd. Het aantal projecten

In 2009 gaan, zoals in de afgelopen jaren, veel leerlingen naar

is in vijf jaar tijd met 36% gegroeid.

de ons omringende landen: Verenigd Koninkrijk, Duitsland,

Grafiek II-06 Aantal projecten in het Leonardo da Vinciprogramma, 2005-2009

België en Frankrijk. Redenen hiervoor zijn dat het dicht bij huis
is, de taal bekend is (met name Engels en in mindere mate ook

Aantal deelnemers

Duits) en de cultuurverschillen relatief klein zijn.

Naast het aantal projecten zijn ook gegevens bekend over het

Opvallend is de grote stijging van het aantal leerlingen naar

aantal deelnemers in de drie doelgroepen.

Spanje (30%), waarmee dit land het meest populaire land in

Grafiek II-07 Aantal deelnemers in het Leonardo da Vinciprogramma,

2009 wordt. Wellicht dat de samenwerking met Spaanse (leer-)

2005-2009

bedrijven/opleidingsinstellingen als een logische stap gezien
wordt na een eerdere succesvolle samenwerking met het meer

Leerlingen

laagdrempelige Verenigd Koninkrijk, dat al jaren een constante
factor vormt als bestemmingsland.7 De grootste stijger van

Aantallen

2008, Turkije, laat in 2009 een afname zien van 9%. Ook valt

Zowel het aantal leerlingprojecten als het gemiddeld aantal

de groeiende populariteit van Oostenrijk en Polen op.

leerlingen per project is toegenomen. In 2009 deden 2.761

Echter, in voorgaande jaren is gebleken dat het aantal deel­

leerlingen buitenlandervaring op via het Leonardo da Vinci­

nemers per land elk jaar fluctueert. Landen die in het ene jaar

programma, 4% meer dan in 2008. Over de laatste vijf jaar is

veelvuldig bezocht worden door docenten, worden het daarop

het aantal leerlingen binnen het Leonardo da Vinciprogramma

volgende jaar veel minder bezocht, of andersom.

met 84% toegenomen.

Grafiek II-08 Aantal leerlingen per bestemmingsland in de

Gemiddeld deden in 2009 69 leerlingen mee per project, een

Leonardo da Vinci- en BAND-programma’s, 2009

daling van 14% ten opzichte van 2008. Beschouwd over de
laatste vijf jaar laat het gemiddeld aantal leerlingen per project
een fluctuerend beeld zien. Over vijf jaar is het aantal leerlingen
per project echter met 38% gestegen.
De trend dat meerdere onderwijsinstellingen gezamenlijk één
project aanvragen zet ook in 2009 door. Naast onderwijs­
instellingen wordt een aantal aanvragen ingediend door kennis­
centra of samenwerkingsverbanden van onderwijsinstellingen.
Grafiek II-09 Gemiddeld aantal leerlingen, docenten en jong werkenden per
Leonardo da Vinciproject, 2005-2009 (zie pagina 35)

7 De verklaringen voor de resultaten zijn opgesteld door de onderzoekers in samenspraak
met Siegfried Willems, programmacoördinator Leonardo da Vinci Nederland.

<32>

Grafiek II-06
Aantal projecten in het Leonardo da Vinciprogramma, 2005-2009

Grafiek II-07
Aantal deelnemers in het Leonardo da Vinciprogramma, 2005-2009

Bron: CINOP, 2010

Bron: CINOP, 2010

4.000
3.619

3.500
3.133

72

3.000

53
48
40

634

762

852

773

18

17

18

1.000

698

23

27

30
21

500

0
2005

2006

2007

2008

2005

2009*

2007

2008

Leerlingen

Jong werkenden

Leerlingen

Jong werkenden

Docenten

Totaal

Docenten

Totaal

96

38

53

2006

42

0

21

2

3

5

8

10

9

20

1.500

33

34

40
30

2.291

2.000

1.497

50

2.239

2.500

59

56

2.117

60

2.868

2.644

70

3.316
2.761

80

2009

Grafiek II-08
Aantal leerlingen per bestemmingsland in de Leonardo da Vinci- en BAND-programma’s, 2009
Bron: CINOP, 2010

Spanje

572

Verenigd Koninkrijk

422

België

294

Duitsland

210

Frankrijk

155

Finland

144

Turkije

126

Oostenrijk

118

Italië

110

Portugal

94

Denemarken

64

Cyprus

62

Malta

58

Zweden

56

Hongarije

50

Roemenië

47

Griekenland

45

Polen

32

Ierland

31

Tsjechië

28

Noorwegen

17

Luxemburg

8

Estland

5

Bulgarije

4

IJsland

3

Letland

2

Slovenië

1

0

100

200

300

400

500

600

Aantal leerlingen

<33>

Docenten

Wellicht hebben de enkele fraude-incidenten ook een rol

Aantallen

gespeeld bij deze verminderde aandacht.

Ten opzichte van 2008 zijn in 2009 meer docenten betrokken

In 2009 gingen er geen docenten naar Estland, Cyprus en

bij meer buitenlandse projecten; het aantal docenten dat naar

Portugal.

het buitenland gaat nam toe terwijl het aantal docenten per

Net als bij leerlingen fluctueert het aantal docentbezoeken per

project juist minder werd.

land per jaar. Landen die in het ene jaar veelvuldig bezocht

Het aantal docenten dat in het kader van het Leonardo da

worden door docenten, worden het daarop volgende jaar veel

Vinciprogramma in 2009 naar het buitenland ging bedraagt

minder bezocht, of andersom.

762, een stijging van ongeveer 20% ten opzichte van 2008.

Grafiek II-10 Aantal docenten per bestemmingsland in de ­

Dit betekent dat de beleidsdoelstelling van Leonardo da Vinci

Leonardo da Vinci- en BAND-programma’s, 2009

om in 2009 meer docenten te laten participeren succesvol is
uitgevoerd. Over de laatste vijf jaar is het aantal docenten met
Het gemiddeld aantal docenten per project is 33 personen,

Jong werkenden
(people on the labour market)

een daling van 5% ten opzichte van 2008 en 10% in vergelijking

Aantallen

met het jaar 2005.

Het aantal jong werkenden dat deelneemt aan het Leonardo

10% toegenomen.

da Vinciprogramma is in 2009 met 129% gestegen ten
Gemiddeld ligt het subsidiebedrag per docent in 2009 op

opzichte van 2008. Dit resultaat is opvallend omdat het totale

€ 1.219. Dit bedrag ligt 17% hoger dan het gemiddelde bedrag

budget voor jong werkenden met slechts ongeveer 3%

per docent in 2008. Gesteld kan worden dat de gemiddelde

toenam (zie grafiek II-03). Een verklaring is dat in 2009 minder

subsidiebedragen per leerling (€ 1.360) en per docent in 2009

reisvergoeding werd geclaimd terwijl verblijfsvergoedingen

naar elkaar toe zijn gegroeid.

veelal niet nodig waren omdat de jong werkenden stage liepen

8

binnen een horeca-instelling. Zodoende konden voor min of
De duur van docentbezoeken varieert tussen de 1 en 6 weken,

meer hetzelfde budget meer aanvragen worden gehonoreerd.

met een zwaartepunt op 1 tot 2 weken.

Gemiddeld ligt het subsidiebedrag in 2009 per jong werkende

Grafiek II-09 Gemiddeld aantal leerlingen, docenten en jong werkenden per

rond de € 4.138. Dit ligt hoger dan bij docenten en leerlingen,

Leonardo da Vinciproject, 2005-2009

maar de jong werkenden gaan gemiddeld ook 24 weken op
stage. Overigens betreft het hier een relatief klein aantal van

Bestemmingslanden

96 personen.

Ten opzichte van 2008 tonen de beschikbare gegevens voor

Grafiek II-09 Gemiddeld aantal leerlingen, docenten en jong werkenden per

2009 aan dat Finland (met een stijging van 186%) en Spanje

Leonardo da Vinciproject, 2005-2009

(met een stijging van 125%) het meest populair zijn. Met name
Finland staat bekend als een land waar veel onderwijsvernieu­

Bestemmingslanden

wing plaatsvindt. Dit zou de verhoogde aandacht voor dit land

Er zijn voor 2009 nauwelijks gegevens bekend over de landen

kunnen verklaren. Beide landen worden gevolgd door Malta,

waar jong werkenden naartoe zijn gegaan in het kader van het

dat net als in 2008 erg in trek is, met name vanwege het

Leonardo da Vinciprogramma. Uit de op dit moment beschik­

aanbod aan taalopleidingen. Turkije is van de eerste plaats in

bare informatie blijkt dat het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk

2008 gezakt naar de zesde plaats in 2009. Een verklaring voor

de meest bezochte landen zijn voor deze doelgroep.

deze daling kan zijn dat de grote interesse van de scholen en
het ministerie voor Turkije enigszins is afgenomen.

8 De gemiddelde subsidiebedragen zijn bepaald op basis van prognoses. De daadwerkelijk
gerealiseerde kosten waren bij het opstellen van deze monitor nog niet beschikbaar.

<34>

Grafiek II-09
Gemiddeld aantal leerlingen, docenten en jong werkenden per Leonardo da Vinciproject,
2005-2009
Bron: CINOP, 2010

140

135

130

124

120

120

113

110
100

98

90
80

80

78

70

69

66

60
50
40

50

50
39

37

35

33

30
20
10

Leerlingen

18
11

11

8

Jong werkenden

5

0

Docenten
Totaal

2005

2006

2007

2008

2009

Grafiek II-10
Aantal docenten per bestemmingsland in de Leonardo da Vinci- en BAND-programma’s, 2009
Bron: CINOP, 2010

Finland

120

Spanje

99

Malta

93

Verenigd Koninkrijk

90

Duitsland

69

Turkije

64

Italië

38

Ierland

37

Zweden

29

België

24

Hongarije

23

Frankrijk

17

Denemarken

16

Polen

14

IJsland

13

Oostenrijk

12

Tsjechië

9

Litouwen

6

Roemenië

6

Letland

6

Griekenland

3

Bulgarije

2

Noorwegen

1

0

20

40

60

80

100

120

Aantal docenten

<35>

BAND-programma

Sectoren binnen programmamobiliteit

Aantal projecten

Verdeling sectoren over de programma’s

In 2009 zijn vanuit de ministeries van OCW en van LNV 18

In zowel het Leonardo da Vinci- als het BAND-programma

projecten goedgekeurd voor leerlingenuitwisselingen.

wordt geregistreerd binnen welke sector ervaring wordt

Daarmee is het totaal aantal uitwisselingen ten opzichte van

opgedaan. In 2009 was net als in voorgaande jaren het aantal en

2007 (16 projecten) en 2008 (15 projecten) licht gestegen.

de registratie voor jong werkenden te beperkt om conclusies

Naast de leerlinguitwisselingsprojecten werden er in 2009

aan te verbinden.

vijf voorbereidende bezoeken uitgevoerd in het kader van

Grafiek II-13

Percentage leerlingen en docenten per sector, 2009

leerlingenuitwisseling en/of ter oriëntatie van nieuwe partner­
schappen. Ten slotte waren er drie gastdocentschappen.

Leonardo da Vinci

In 2009 hebben elf ROC’s en twee AOC’s een project binnen

In 2009 liep in het Leonardo da Vinciprogramma de grootste

het BAND-programma voor docenten uitgevoerd. In totaal

groep leerlingen stage in de sector Dienstverlening, Gezond­

gaat het hierbij om 29 docenten.

heidszorg en Onderwijs (DGO). Voor de sector Techniek geldt

Grafiek II-11 Aantal projecten per soort activiteit in BAND-projecten,

de laagste deelname. Ook voor de doelgroep docenten is, net

2005-2009

als in voorgaande jaren, de sector DGO veruit het populairst.

Aantal deelnemers: leerlingen en docenten

BAND

Het aantal leerlingen dat in 2009 in het kader van BAND naar

Het programma BAND geeft een tegenovergesteld beeld

Duitsland is gegaan is ten opzichte van 2008 met 31%

van de situatie in het Leonardo da Vinciprogramma. De sector

toegenomen tot 127. Na twee jaar van achteruitgang in

DGO is binnen dit programma namelijk de sector met de

leerlingaantal is in 2009 ongeveer hetzelfde niveau bereikt als

minste leerlingen.

in 2005. Als belangrijkste verklaring wordt gegeven dat in 2009
de dagvergoedingen en reisvergoedingen zijn verhoogd en

De sector Economie is net als in 2008 de grootste stagesector.

meer in lijn zijn gebracht met de hogere vergoedingen binnen

De sector Landbouw is gegroeid, en de sector DGO is in

het Leonardo da Vinciprogramma.

omvang afgenomen. Een verklaring kan zijn dat door inten­
sievere samenwerking met de AOC Raad, er vanuit groen

Het gemiddelde aantal leerlingen per project is 7 personen.

onderwijs hernieuwde aandacht voor het BAND-programma

De gemiddelde duur van de stages ligt op 3 weken, met een

is ontstaan.

variatie tussen de 3 en 12 weken. Dit komt overeen met
voorgaande jaren.

Wat betreft docentenmobiliteit ging het net zoals voorgaande
jaren met name om docenten uit de sectoren Economie en

Een belangrijk aandachtspunt binnen het BAND-programma

Techniek, die naar Duitsland gingen voor een voorbereidend

blijft de wetgeving aan Duitse zijde. In Duitsland is sprake van

bezoek of gastdocentschap.

een duaal leer-werksysteem, waarbij deelnemers uit het
bedrijfsleven komen. Het zoeken van de (verplichte) combi­
natie van een (leer)bedrijf met een zogenaamde Berufschule
als partner blijkt voor de Nederlandse instellingen in de praktijk
lastig te zijn. Tevens verplicht het wederkerige karakter de
Nederlandse instellingen om Duitse leerlingen een geschikte
stage aan te bieden. In het Leonardoprogramma bestaat deze
verplichting niet.
Grafiek II-12 Aantal leerlingen en docenten in BAND-projecten, 2005-2009

<36>

Grafiek II-11
Aantal projecten per soort activiteit in BAND-projecten, 2005-2009
Bron: CINOP, 2010

Bron: CINOP, 2010

200

34

34

Grafiek II-12
Aantal leerlingen en docenten in BAND-projecten, 2005-2009

181

32
30
28
26

26

26

150

147

156

151

24

139
22

22
20

19
16

120
116

18

18

18
16

127

125

100

97

16
15

15

14
12
10

10

50

8
6

6

30

5

4

29

22

19

19

2007

2008

3
2

2

1

1
0

0

2005

2006

0

0
2007

2008

2005

2009

2006

Leerlingenuitwisseling

Gastdocentschap

Leerlingen

Voorbereidend bezoek

Totaal

Docenten

2009

Totaal

Grafiek II-13
Percentage leerlingen en docenten per sector, 2010
Bron: CINOP, 2010

4%

6%

4%

DGO

4%

17%

Economie
Landbouw

Leonardo da Vinci

Techniek

58%

21%

86%
4%

14%
48%

36%

46%

BAND
38%

14%

0%
5%

6%

16%

5%

5%

In het algemeen
22%

57%
84%

Leerlingen

Docenten

<37>

Trends: Inkomende
mobiliteit
Bestemmingslanden leerlingen binnen sectoren

kader van het BAND-programma en is gebaseerd op weder­

In dit hoofdstuk is de populariteit van bestemmingslanden

zijdse mobiliteit. Voor elk project zijn er één Duitse partner en

voor leerlingen beschreven per sector. Over het algemeen

één Nederlandse partner en het gaat dan om ongeveer

kan worden geconcludeerd dat de voorkeur voor leerlingen

evenveel inkomende als uitgaande leerlingen en docenten.

9

voor de landen (Spanje, Verenigd Koninkrijk, België en
Duitsland) ook binnen de vier sectoren is terug te vinden.

Voor Leonardo da Vinciprogramma’s wordt inkomende

De belang­rijkste sector wordt eerst genoemd.

mobiliteit in 2009 voor het eerst geregistreerd, zij het in
beperkte mate. De belangrijkste indicatoren worden

Sector Dienstverlening, Gezondheidszorg en Onderwijs

­gemonitord: het land van herkomst en de duur van de

Binnen de sector Dienstverlening, Gezondheidszorg en

stage of het bezoek.

Onderwijs (DGO) zijn Spanje (20%), België (14%) en het

In 2009 hebben in totaal 1.699 deelnemers een bezoek

Verenigd Koninkrijk (12%) de meest bezochte landen

gebracht aan Nederland (BAND en Leonardo da Vinci

door leerlingen binnen beide programma’s. Opvallend is

opgeteld, en geen onderscheid in type deelnemer10).

de populariteit van Spanje, dat vorig jaar niet in de top 5

Vergeleken met het aantal deelnemers vanuit Nederland

­voorkwam.

(3.775) kan worden gesteld dat gemiddeld per twee

Grafiek II-14 Top 3 bestemmingen voor leerlingen in de sector DGO, 2009
(BAND- en Leonardo da Vinciprogramma)

­deelnemers die het buitenland bezoeken er één naar
­Nederland komt.

Sector Economie

Op basis van de huidig beschikbare data (maart 2010) kan

Net als in de sector DGO zijn Spanje (30%) en het Verenigd

verder worden gesteld dat in 2009 voornamelijk leerlingen van

Koninkrijk (20%) ook in de sector Economie de meest

Turkse en Duitse komaf in Nederland stage hebben gelopen.

bezochte landen. Duitsland komt met 19% in deze sector

Het gaat hier om respectievelijk 25% en 17% van het totale

op de derde plaats. In vergelijking met 2008 is hier weinig

aantal ‘inkomende’ leerlingen (leerlingen die Nederland

veranderd.

bezoeken in het kader van programmamobiliteit). De gemiddelde

Grafiek II-15 Top 3 bestemmingen voor leerlingen in de sector Economie,

stageduur is ruim 6 weken, wat betekent dat de inkomende

2009 (BAND- en Leonardo da Vinciprogramma)

leerlingen gemiddeld iets langer in Nederland stage lopen
dan Nederlandse leerlingen in het buitenland. Echter, dit is een

Agrarische sector

enkel gemiddelde. Wanneer naar de range van stageduur wordt

Binnen de Agrarische sector worden het Verenigd Koninkrijk

gekeken kunnen twee ‘clusters’ ­onderscheiden worden: dat

(18%), Spanje (12%) en Duitsland (10%) het meest bezocht.

van 2 tot en met 5 weken (30% van alle bezoeken) en 25 tot

In vergelijking met 2008 valt op dat Finland de lijst in deze

en met 27 weken (28%).

­sector niet meer aanvoert.

Grafiek II-18 Top 5 landen van herkomst (inkomende mobiliteit)

Grafiek II-16 Top 3 bestemmingslanden voor leerlingen in de Agrarische
sector, 2009 (BAND- en Leonardo da Vinciprogramma)

Sector Techniek
Duitsland is het meest populaire land in de sector Techniek
(42%), naast Spanje (12%) en België (9%). De gestegen
populariteit van Duitsland binnen deze sector komt met
name door de stijging van het aantal leerlingen in BAND,
dat traditioneel veel techniekstages uitvoert.
Grafiek II-17 Top 3 bestemmingslanden voor leerlingen in de sector Techniek,
2009 (BAND- en Leonardo da Vinciprogramma)

Inkomende mobiliteit in het bve-veld wordt gemonitord in het
9 De aantallen genoemd voor deelnemers voor Leonardo da Vinci zijn gebaseerd op schat­
tingen en gecorrigeerd op basis van de verhouding aanvraag/realisatie in voorgaande
jaren. In termen van projecten die uitgevoerd worden, is geen harde knip te maken tussen
de jaren 2008, 2009 en 2010, omdat niet alle projecten in december afgerond worden.

<38>

10 Het ‘type’ deelnemer (leerling, student of jong werkende) wordt in het Leonardo da Vinci­
systeem nog niet als dusdanig onderscheiden.

Grafiek II-14
Top 3 bestemmingen voor leerlingen in de sector DGO, 2009
(BAND- en Leonardo da Vinciprogramma
Bron: CINOP, 2010

Grafiek II-15
Top 3 bestemmingen voor leerlingen in de sector Economie, 2009
(BAND- en Leonardo da Vinciprogramma)
Bron: CINOP, 2010

20%
31%

30%

54%
14%

20%

19%

12%

Percentage van totaal

Percentage van totaal
Spanje

Spanje

België

Verenigd Koninkrijk

Verenigd Koninkrijk

Duitsland

Overig

Overig

Grafiek II-16
Top 3 bestemmingslanden voor leerlingen in de Agrarische sector,
2009 (BAND- en Leonardo da Vinciprogramma)
Bron: CINOP, 2010

Grafiek II-17
Top 3 bestemmingslanden voor leerlingen in de sector Techniek,
2009 (BAND- en Leonardo da Vinciprogramma)
Bron: CINOP, 2010

18%

42%

37%
12%
60%
10%
9%

Percentage van totaal

12%

Percentage van totaal

Verenigd Koninkrijk

Duitsland

Spanje

Spanje

Duitsland

België

Overig

Overig

Grafiek II-18
Top 5 landen van herkomst (inkomende mobiliteit), 2009
Bron: CINOP, 2010

5%
7%
25%
8%

17%

Percentage van totaal
Turkije
Duitsland
Spanje
Finland
Zweden

<39>

Deel III

Hoger
onderwijs

Hoger onderwijs

Bron: Nuffic

Dit hoofdstuk bevat een beknopt overzicht van de
studentenmobiliteit in het hoger onderwijs. In het
hoger onderwijs is sprake van drie soorten mobiliteit.
Bij diplomamobiliteit richt de student zich op het
voltooien van een studie in het buitenland en op het
behalen van een diploma of graad. Bij studiepunt­
mobiliteit gaat het erom in het kader van de studie
thuis studiepunten te behalen in het buitenland.
Dit gebeurt meestal door het volgen van een deelstudie
of door het doen van een stage. Daarnaast hebben
de overheid, de Europese Commissie, de Verenigde
Naties, buitenlandse overheden, hogeronderwijs­
instellingen en tal van particuliere organisaties
pro­gram­ma’s gestart om internationale mobiliteit van
studenten en staf te stimuleren en te ondersteunen.
De resulterende mobiliteit wordt ook wel programma­
mobiliteit genoemd.

<42>

Indicatoren
hoger onderwijs
In de hoofdstukken over diploma- en studiepuntmobiliteit

Het Nederlandse hoger onderwijs kent drie typen onderwijs­

wordt eerst stilgestaan bij mobiliteitsvormspeciﬁeke

instellingen: bekostigde, aangewezen en particuliere

indicatoren en OCW-streefwaarden. Bij de trendbeschrijving

­instellingen.

wordt vervolgens steeds onderscheid gemaakt tussen
inkomende en uitgaande mobiliteit. Het slot van deel III van

Bekostigde instellingen krijgen hun geld van het ministerie van

deze monitor gaat over mobiliteit binnen de door de Nuffic

OCW. In het academisch jaar 2009-2010 waren er 39 instel­

beheerde programma’s.

lingen voor hoger beroepsonderwijs (hbo) met 402.210
studenten, 13 instellingen voor wetenschappelijk onderwijs
(wo) met 231.838 studenten, en de Open Universiteit. Bij de
52 eerstgenoemde instellingen waren in 2009-2010 in totaal
634.048 studenten ingeschreven. In vergelijking met het
voorgaande jaar betekent dit een stijging van het totaal aantal
studenten met bijna 5,5%. Bij het hbo lag de stijging hier iets
onder, bij het wo iets boven.
Dit deel van de monitor gaat vooral over mobiliteit in het
bekostigde hoger onderwijs. Het betreft het reguliere hoger
onderwijs, en vanwege de bekostiging, in algemene zin,
worden hiervan de meeste gegevens centraal geregistreerd en
regelmatig geactualiseerd. Voor indicatoren diplomamobiliteit
en indicatoren studiepuntmobiliteit wordt verwezen naar de
respectievelijke hoofdstukken. In deze monitor zijn geen cijfers
van de Open Universiteit opgenomen.

<43>

Diplomamobiliteit
Trends: Inkomende mobiliteit
OCW-streefwaarden hoger onderwijs,
diplomamobiliteit

De groei van het aantal buitenlandse studenten dat in het

Voor 2010 werden de volgende streefwaarden vastgesteld

nam tussen 2008-09 en 2009-10 mogelijk af. Helaas is hierover

(berekend op basis van nationaliteit van de student):

vooralsnog geen duidelijkheid, omdat het aantal studenten

Grafiek III-01 OCW-streefwaarden hoger onderwijs, diplomamobiliteit

van onbekende herkomst in dezelfde periode vrij sterk steeg.

Nederlandse bekostigde hoger onderwijs is geregistreerd,

Als later blijkt dat al deze studenten een buitenlandse
nationaliteit hadden, dan was er evenals in de vorige rappor­
tage nog steeds sprake van gestage groei. Omdat naast de
voorlopig genoteerde afname van de groei van het aantal
buitenlandse studenten bovendien het totaal aantal ingeschreven
studenten relatief sterk steeg, bleef het percentage
­buitenlandse studenten gelijk aan dat van 2008-09: 7,4%.
Sinds 2005-06 is de groei van het percentage buitenlandse
studenten in het hbo duidelijk afgenomen. Tussen 2008-09 en
2009-10 was er niet alleen geen sprake meer van groei, maar
zakte dit percentage zelfs licht, van 6,5% naar 6,4%. 6,4%
van de hbo-studentenpopulatie in 2009-10 had een buiten­
landse nationaliteit. In het wo steeg het percentage buiten­
landse studenten wel verder, en bedroeg in 2009-10 9,3%
van de totale wo-populatie. Overigens nam ook bij het hbo
het absolute aantal buitenlandse studenten tussen 2008-09
en 2009-10 wel toe, namelijk met 900 studenten.
Net als vorig jaar werd het Nederlandse aandeel van het totale
aantal buitenlandse studenten dat zich in EU-landen inschreef
– een maatstaf voor de Nederlandse populariteit – onderzocht.
Als uitgangspunt hiervoor werden de meest recente internatio­
naal vergelijkbare gegevens genomen van het academisch jaar
2006-07. Met het percentage van 2,7% bleef het Nederlandse
aandeel van het totale aantal buitenlandse studenten dat zich
in EU-landen inschreef gelijk aan dat van 2005-06.
Grafiek III-02 Buitenlandse studenten in het bekostigde Nederlandse hoger
onderwijs, 2005-2010
Grafiek III-03 Buitenlandse studenten in het bekostigde wo en hbo, in aantallen
en als percentage van de respectievelijke totale studenten­
populaties, 2005-2010 (zie bladzijde 47)

<44>

Grafiek III-01
OCW-streefwaarden hoger onderwijs, diplomamobiliteit
Bron: OESO, 2009; CFI, 2010

Diplomamobiliteit

basiswaarde

laatste
waarde

OCW-streefwaarde

2004-05

2009-10

2010

percentage van de totale Nederlandse ho-studentenpopulatie

5,1% 1

7,4% 1

7,4%

percentage EU-gemiddelde (hoger onderwijs)

7,2% 2

8,0% 3

5,2% 1

9,3% 1

9,0%

5,0% 1

6,4% 1

6,8%

percentage van de totale Nederlandse studentenpopulatie

2,3% 2

2,5% 3

6,0%

percentage EU-gemiddelde (hoger onderwijs)

2,7% 2

2,9% 3

ho-studenten uit het buitenland in Nederland (instroom)

wo-studenten uit het buitenland in Nederland (instroom)
percentage van de totale Nederlandse wo-studentenpopulatie
percentage EU-gemiddelde (wo) onbekend

4

hbo-studenten uit het buitenland in Nederland (instroom)
percentage van de totale Nederlandse hbo-studentenpopulatie
percentage EU-gemiddelde (hbo) onbekend

4

ho-studenten uit Nederland in het buitenland (uitstroom) 4

1
2
3
4

Bron: CFI, 2010.
Bron: OESO, EU21.
Bron: OESO, EU21 (2006-07-data).
Geen internationale data over hbo en wo bekend (internationaal geen eenduidig
onderscheid tussen hbo en wo).

Grafiek III-02
Buitenlandse studenten in het bekostigde Nederlandse hoger
onderwijs, 2005-2010
Bron: CFI, 2010 (herziene cijfers)

60.000

7,4%

7,4%

6,8%

50.000

6,0%

6,3%

44.430

47.226

33.384

7
6

39.795

40.000

8

35.952

5

30.000

4
3

20.000

2
10.000

1

0

0 %
2005-06

2006-07

2007-08

2008-09

2009-10

Als % van totale inschrijving in Nederland
Aantal buitenlandse studenten

<45>

Trends: Uitgaande mobiliteit
Na een afname rond het jaar 2000 vertoont het aantal
Nederlandse studenten dat in het buitenland is ingeschreven
in absolute aantallen in 2006-07 weer een stijging. Omdat er
nu drie jaar achtereen sprake is van een toename van het
percentage Nederlandse studenten in het buitenland, kan
voorzichtig gesproken worden van een trend. De populariteit
van een gehele studie in het buitenland neemt dus toe.
De groei is overigens alweer minder dan die tussen 2004-05
en 2005-06 werd genoteerd.
Het effect van de vrijgave van studiefinanciering, sinds 2007,
is nog niet in deze stijging meegenomen.
Het Nederlandse aandeel in de totale uitstroom uit 21
EU-landen bleef in 2006-07 constant op 2,9%.
Grafiek III-04 Nederlandse studenten in het buitenland voor een diploma,
2002-2007

<46>

Grafiek III-03
Buitenlandse studenten in het bekostigde wo en hbo, in aantallen en
als percentage van de respectievelijke totale studentenpopulaties,
2005-2010
Bron: CFI, 2010 (herziene cijfers)

30.000

9,3%

8,9%

25.000

7,9%

10

8

6,9%

20.000

6,3%

15.000

5,8%

6,4%

6,5%

6,2%

6

5,9%

4
10.000

21.480

25.746

19.554

24.876

16.665

23.130

14.348

21.604

12.776

0

2
20.608

5.000

0 %
2005-06

2006-07

2007-08

Hbo buitenlands

Wo %

Wo buitenlands

Hbo %

2008-09

2009-10

Grafiek III-04
Nederlandse studenten in het buitenland voor een diploma,
2002-2007
Bron: OESO, 2009

2,49%

16.000

2,5

2,45%
14.722
2,37%

2,37%

2,34%

14.194

14.000
13.238
12.886
12.465

12.000

2,0 %

10.000
2002-03

2003-04

2004-05

2005-06

2006-07

Als % van totale inschrijving in Nederland
In het buitenland

<47>

Studiepuntmobiliteit
Trends: Inkomende mobiliteit
Als studenten gedurende de studie en in het kader van de

Helaas zijn geen gegevens bekend over het totale aantal

studie naar het buitenland gaan om een deelstudie te volgen

studenten dat voor studie of stage naar Nederland komt in

of om stage te lopen, wordt dit studiepuntmobiliteit genoemd.

het kader van hun studie in het buitenland. Vrijwel de enige
informatie is tot nog toe afkomstig uit het beheer van beurzen­

OCW-streefwaarden hoger onderwijs,
studiepuntmobiliteit

programma’s. Mobiliteit buiten deze programma’s om, of
beter, buiten de bekende beurzenprogramma’s om, blijft
goeddeels buiten beeld. Dit zou kunnen veranderen door in

Voor 2013 werden de volgende streefwaarden vastgesteld:

de internationaal vergelijkende onderzoeken onder afgestu­

Grafiek III-05 OCW-streefwaarden hoger onderwijs, studiepuntmobiliteit

deerden vaker te vragen naar landen van bestemming.
Wat onze oosterburen betreft is wel bekend dat slechts 3%

Bij deze streefwaarden wordt uitgegaan van het onderzoek

van de studiepuntmobiele studenten naar Nederland komt,

voor de jaarlijkse Studentenmonitor. De uitkomsten van

wat Nederland een elfde plaats bezorgt op de ranglijst van

dit onderzoek vormen ook de Nederlandse bijdrage aan de

gastlanden. Dit in tegenstelling tot de bijna 16% van de

opeenvolgende EUROSTUDENT-projecten.

diplomamobiele Duitsers die naar Nederland komen.

In vergelijking met de uitkomsten in de Studentenmonitor 2008

In deze laatste categorie staat Nederland als bestemmings­

steeg in de Studentenmonitor 2009 het percentage ouderejaars

land op de eerste plaats. Bijna 50% van de studiepunt­

ho-studenten met buitenlandervaring van 15% naar 19%, het

mobiele Duitsers gaat naar Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk,

percentage ouderejaars wo-studenten van 19% naar 22% en

de Verenigde Staten en Spanje (DAAD, HIS,WBV, 2008).11

het percentage ouderejaars hbo-studenten van 12% naar 16%.

Trends: Uitgaande mobiliteit
Elk jaar wordt onderzoek gedaan naar de eerste arbeidsmarkt­
ervaringen van afgestudeerden. Hiertoe worden zij ongeveer
anderhalf jaar na afstuderen geënquêteerd. In deze enquête
wordt ook gevraagd naar buitenlandervaring gedurende de
studie. De betrokken mobiliteit wordt studiepuntmobiliteit
genoemd.
Grafiek III-06 Percentage uitgaande studiepuntmobiliteit, wo- en hbo­afgestudeerden, 2003-2008

Het percentage wo-afgestudeerden dat internationaal mobiel
was gedurende de studie nam tussen 2006-07 en 2007-08
verder af. Door de lichte toename van mobiliteit bij hbo­afgestudeerden bleef, vanwege de grotere omvang van de
hbo-populatie, het gemiddelde percentage voor de laatst
onderzochte groep echter gelijk aan dat van vorig jaar,
namelijk 23,1%. Naar het zich laat aanzien, gaat de internatio­
nale mobiliteit van wo-studenten steeds meer lijken op die
van hbo-studenten.

11 DAAD, HIS,WBV (2008). Wissenschaft weltoffen, Daten und Fakten zur Internationalität
von Studium und Forschung in Deutschland.

<48>

Grafiek III-05
OCW-streefwaarden hoger onderwijs, studiepuntmobiliteit
Bron: Nuffic, 2010; ResearchNed, 2005, 2010; OCW, 2008

20103
Studiepuntmobiliteit

basiswaarde
2004 1

laatste
waarde

OCW-streefwaarde

2009 2

2013 3

17%

19%

25%

19%

22%

35%

15%

16%

20%

ho-studenten uit Nederland in het buitenland
percentage van de totale Nederlandse studentenpopulatie

wo-studenten uit Nederland in het buitenland
percentage van de totale Nederlandse wo-studentenpopulatie

hbo-studenten uit Nederland in het buitenland
percentage van de totale Nederlandse hbo-studentenpopulatie

Noot: Percentages betreffen opgaven door ouderejaarsstudenten (OCW, 2008).
1 ResearchNed, 2005: Studentenmonitor 2004.
2 ResearchNed, 2010: Studentenmonitor 2009.
3 OCW, 2008: Internationaliseringsagenda ‘Het Grenzeloze Goed’.

Grafiek III-06
Percentage uitgaande studiepuntmobiliteit, wo- en hbo-afgestudeerden,
2003-2008
Bron: ROA, VSNU, 2010

40
36,0%

35
31,6%

31,3%

30

29,1%
26,6%

25

24,2%
22,0%

20

22,8%

23,1%
20,2%

19,4%
17,2%

18,3%

23,1%

21,5%

% 15
2003-04

2004-05

2005-06

2006-07

2007-08

Wo
Ho
Hbo

<49>

Programmamobiliteit

Mobiliteit in de context van een subsidieprogramma wordt

De mobiliteit in programma’s wordt in hoge mate bepaald door

wel programmamobiliteit genoemd. Programmabeheerders

de karakteristieken ervan. Programmamobiliteit is daarom

noemen studenten die buiten de programma’s om – naar

slechts in beperkte mate indicatief voor mobiliteitstendensen

wordt verondersteld op eigen houtje – mobiel zijn wel ‘free

zoals die zich in algemene zin ontwikkelen. De Europese

movers’.

programma’s zijn vanuit het brede perspectief nog het meest

Traditioneel wordt hierbij verwezen naar bredere, ook studie­

interessant. Zij maken vergelijking tussen landen mogelijk.

contextgerichte uitwisselings- en samenwerkingsprogramma’s,

Hoewel de uitgaande mobiliteit ook hier in zekere mate beperkt

zoals het Erasmusprogramma. Daarnaast zijn er vele subsidie­

wordt door de beschikbaar gestelde budgetten, vertoont de

programma’s ontstaan die, vaak uit politieke of ideële

inkomende mobiliteit een grotere mate van vrijheid: hoewel het

overwegingen, soms de hele studie of stage vergoeden, maar

aantal studenten dat per land weggaat beperkt is, zijn zij vrij in

meestal slechts een klein onderdeel ervan, bijvoorbeeld de reis

hun keuze van het bestemmingsland (er moet overigens wel

of een publicatie. En er is reguliere studiefinanciering door

sprake zijn van samenwerkingsovereenkomsten en van een

overheden.

zekere mate van reciprociteit).

Kortom: gaandeweg zijn er voor zowel studiepunt- als
diplomamobiliteit, voor bachelorstudenten, masterstudenten
en promovendi, steeds meer mogelijkheden van externe
financiering gekomen.
Uit de laatste EUROSTUDENT-resultaten over studiepunt­
mobiliteit blijkt dat 21% van de Nederlandse studenten op reis
gaat in het kader van het Erasmus- of Tempusprogramma,
34% in het kader van ‘overige programma’s’ en dat 45%
buiten de programma’s om mobiel zegt te zijn. Daarnaast
wordt 37% van de mobiliteit uit financiering door een overheid
betaald, 54% uit eigen middelen (of van ouders) en 9% uit
overige middelen. Niet duidelijk is hoeveel studiepuntmobiele
studenten alleen van eigen middelen gebruikmaken.
Voor veel studenten is geldgebrek een belangrijke reden om
niet internationaal mobiel te zijn gedurende de studie
­(EUROSTUDENT III).12
EUROSTUDENT IV-resultaten worden in 2011 verwacht.

12 EUROSTUDENT III 2005-2008, 2008. HIS Hochschul-Informations-Systems GmbH,
Coördinator, Hannover, Duitsland.

<50>

Programmamobiliteit in door de
Nuffic beheerde programma’s
Trends: Inkomende mobiliteit
De totale inkomende programmamobiliteit is volgens voor­
lopige cijfers weer boven de 10.000 deelnemers gestegen.
Tussen 2006-07 en 2007-08 was er zelfs een stijging tot boven
de 11.000. Deze stijging was in zekere mate administratief
door de eerste meetelling van Erasmusstagiairs. Die kwamen
eerder – in het kader van het Leonardo da Vinciprogramma –
ook naar Nederland, maar werden toen niet centraal gead­mini­
streerd. 2007-08 was overigens wat betreft Erasmus­stagiairs
een overgangsjaar, omdat ook nog sprake was van deelname
aan het voorgaande Leonardo da Vinciprogramma.
Over 2008-09 zal een beter beeld gegeven worden van de
totale omvang van deze stagemobiliteit.
De door de Nuffic beheerde inkomende mobiliteit kan volgens
de nu bekende gegevens ingeschat worden op bijna 1,7%
van de Nederlandse studentenpopulatie.
Grafiek III-07 Totale inkomende programmamobiliteit, in door de Nuffic
­beheerde programma’s, naar sponsor, 2005-2010
Grafiek III-08 Inkomende programmamobiliteit, in door de Nuffic ­beheerde
programma’s, EU-programma’s, als percentage van de
­studentenpopulatie, 2005-2010
Grafiek III-09 Inkomende programmamobiliteit, in door de Nuffic beheerde
programma’s, NL-programma’s, BUZA, 2005-2010
Grafiek III-10 Inkomende programmamobiliteit, in door de Nuffic beheerde
programma’s, NL-programma’s, OCW, 2005-2010

<51>

Grafiek III-07
Totale inkomende programmamobiliteit, in door de Nuffic beheerde
programma’s, naar sponsor, 2005-2010
Bron: Nuffic, 2010

12.000
11.297**

10.663* **

10.440* **
10.104

10.000

6.914

7.013

8.000

7.712* **

7.712**

7.712* **

9.931

6.000

2.560

2.311

2.398

2.005

2.000

2.998

4.000

Europese Commissie
NL ministerie van BUZA

2005-06

Verenigde Naties (IAEA)
15

307

2008-09

69

20

334

2007-08

63

20

424
13

2006-07

Buitenlandse sponsors
143

529
77

0

17

100

969

NL ministerie van OCW

Totaal

2009-10

* Inschatting.
** Vanaf 2007-08 inclusief Erasmusstages.

Grafiek III-08
Inkomende programmamobiliteit, in door de Nuffic beheerde
­programma’s, EU-programma’s, als percentage van de
­studentenpopulatie, 2005-2010
Bron: Nuffic, 2010

8.000

7.712**
7.013

1,5

1,28%*

7.002*

1,32%

1,21%

7.002*

1,25%

7.002

6.914
6.914

6.000

6.965

7.000

7.712* **

7.712* **

1,2
1,22%*

5.000

0,9

4.000
0,6

3.000
2.000

0,3
1.000

2005-06

2006-07

2007-08

2008-09

2009-10

Als % van de Nederlandse studentenpopulatie
* Inschatting.
** Vanaf 2007-08 inclusief Erasmusstages, eerdere instroom in het kader van het ­toenmalige
Leonardo da Vinciprogramma onbekend.

<52>

n.v.t

710*

n.v.t

710*

n.v.t

710

n.v.t

n.v.t

48

Erasmusstages
n.v.t

0

Erasmus
JMF

0,0 %

Totaal

Grafiek III-09
Inkomende programmamobiliteit, in door de Nuffic beheerde
­programma’s, NL-programma’s, BUZA, 2005-2010

2.997

Bron: Nuffic, 2010

1.937

2.000

2.398

2.240

2.500

2.998

2.461

2.387

3.000

2.560

2.311

2.005

1.500

1.000
NFP*

500

MENA

2005-06

2006-07

2008-09

OS overig**
0

n.v.t.

99
5

2007-08

0

66
0

1

n.v.t.

0

11

n.v.t.

0

3

n.v.t.

65

NFP-Macedonië
Totaal

2009-10

* Master programme/Short course/PhD programme/Refresher course/Tailor-made course.
** JMF.

Grafiek III-10
Inkomende programmamobiliteit, in door de Nuffic beheerde
­programma’s, NL-programma’s, OCW, 2005-2010
Bron: Nuffic, 2010

1.000

800

785

969

600
529
424
338

239

272

307

2HSP-HP*
HSP-HP
Huygens

143

165

146

200

Delta

334
247

400

Libertas

2005-06
*

2006-07

2007-08

2008-09

n.v.t.
42
n.v.t.
18

n.v.t.
n.v.t.

n.v.t.
37
n.v.t.
25

n.v.t.
n.v.t.

23
19
n.v.t.
n.v.t.

n.v.t.

2
n.v.t.
n.v.t.

24

n.v.t.

0

n.v.t.
38
n.v.t.

n.v.t.
n.v.t.

IAESTE
MoU China (CPI)
Totaal

2009-10

2HSP-HP betreft een uitzonderlijke tweede oproep in het HSP-HP-programma, in 2007.

<53>

In de volgende graﬁeken wordt kort aandacht besteed aan de
inkomende mobiliteit in het kader van het Erasmusprogramma.
Als vanouds kwamen ook in het laatste peiljaar, 2007-08,
de meeste Erasmusstudenten die voor een deelstudie naar
Nederland kwamen, uit Spanje. Frankrijk en Duitsland zijn
ook nog steeds het tweede en derde land van herkomst.
­Procentueel vond de grootste stijging plaats uit Hongarije
(+26%), Turkije (+18%) en het Verenigd Koninkrijk (+12%).
De grootste daling betrof studenten uit Zweden (-18%),
uit Finland (-15%) en uit Tsjechië (-14%). Het totaal aantal
binnenkomende Erasmusstudiestudenten nam daarbij iets
toe, van 6.965 tot 7.002.
Grafiek III-11 Erasmusherkomstlanden, studie (150 of meer
­Erasmusstudenten), 2004-2008

Hoe populair is Nederland onder buitenlandse Erasmus­
studenten die voor een deelstudie naar het buitenland gingen?
8% van de Zweedse Erasmusstudiestudenten kwam in
2007-08 naar Nederland. Dit gold ook voor 8% van de Finse
Erasmusstudiestudenten en voor 7% van de studenten uit
Hongarije, Turkije en België. Vergeleken met een jaar eerder
was er bij de landen waar meer dan 150 studenten vandaan
kwamen, met uitzondering van Hongarije, waar het aandeel
Nederlandgangers steeg met 16%, vaker sprake van een
daling van het aandeel dan van een stijging. Forse dalingen
traden op bij studenten uit Tsjechië (-18%), Turkije (-16%) en
Zweden (-12%). Het aandeel Nederlandgangers van de totale
Erasmuspopulatie bleef met 4,3% echter gelijk aan dat in
2006-07.
Grafiek III-12 Erasmusherkomstlanden, studie
(150 of meer Erasmusstudenten), percentage Nederlandgangers
van de totale Erasmuspopulatie per land, 2004-2008

Voor het eerst zijn ook gegevens bekend over Erasmus­
stagiairs die naar Nederland kwamen. Dit betrof in 2007-08
710 studenten. Zij kwamen, interessant genoeg, vooral uit
Frankrijk (168), gevolgd door Duitsland (126), Turkije (73) en
Spanje (70). Omdat in deze getallen nog niet alle stagiairs
zijn meegenomen, zullen de feitelijke aantallen hoger liggen.

<54>

Grafiek III-11
Erasmusherkomstlanden, studie (150 of meer Erasmusstudenten),
2004-2008
Bron; Nuffic, 2010

1.500
2004-05
2005-06
1.198
1.221
1.119
1.150

577
630
615

818
764
777

900

905

2007-08

850
893
823
836

1.200

2006-07

226
221
232
190

228
253
207
207

162
171
176
222

205
218
212
225

378
320
306
261

Finland

226
239
263
227

335
299
331
314

325
323
361

418
353
293

België

135

300

381

405
440
453
456

519

600

0
Spanje

Frankrijk Duitsland

Italië

Polen

Turkije

Verenigd
Koninkrijk

Tsjechië Oostenrijk Hongarije Portugal

Zweden

Grafiek III-12
Erasmusherkomstlanden, studie (150 of meer Erasmusstudenten),
percentage Nederlandgangers van de totale Erasmuspopulatie per
land, 2004-2008

11,82%

Bron: Nuffic, 2010

2006-07

3,16%
3,52%
3,66%
3,50%

4,04%
3,43%
3,20%
3,30%

3,94%
3,97%
3,58%
3,71%

4%

4,83%
4,41%
4,04%
3,84%

4,25%

5,41%
5,06%
5,18%

5,93%
5,87%

Spanje

4,68%
4,63%

5,75%
5,33%
5,01%
4,98%

Oostenrijk

5,28%
4,56%
4,46%
4,80%

5,38%
5,49%
5,26%
5,44%

7,95%
6,66%

6,93%
6,01%
6,47%
6,57%

6%

2005-06

10,27%

9,61%

6,99%
6,43%
5,81%
6,74%

8%

2004-05

2007-08

8,31%
8,11%
7,99%

10%

8,38%
8,74%
9,16%
8,09%

12%

Italië

Duitsland

2%

0%
Zweden

Finland

Hongarije

Turkije

België

Verenigd Portugal
Koninkrijk

Tsjechië

Polen

Frankrijk

<55>

Trends: Uitgaande mobiliteit
De totale uitgaande mobiliteit lijkt sinds 2007-08 fors te zijn
gestegen. De grootste stijging trad echter op bij uitgaande
Erasmusstagiairs en deze stijging is grotendeels te danken
aan een verbeterde administratie in Brussel. Zeker is dat er
een toename was van het aantal Erasmusstudenten dat voor
een studiedeel naar het buitenland ging. Het aantal deelnemers
aan mobiliteitsprogramma’s van het VSBfonds en van de
Nederlandse overheid nam daarentegen licht af. Bij het
VSBfonds kwam dit door een verminderd aanbod, bij de
Nederlandse overheid – in het geval van het HSP-TP-programma
– doordat hogere beursbedragen werden toegekend.
De door de Nuffic beheerde uitgaande mobiliteit kan volgens
de nu bekende gegevens ingeschat worden op ongeveer
1,1% van de Nederlandse studentenpopulatie.
Grafiek III-13 Totale uitgaande programmamobiliteit, in door de Nuffic
­beheerde programma’s, naar sponsor, 2005-2010
Grafiek III-14 Uitgaande programmamobiliteit, in door de Nuffic beheerde
programma’s, EU-programma’s, als percentage van de
­studentenpopulatie, 2005-2010
Grafiek III-15 Uitgaande programmamobiliteit, in door de Nuffic beheerde
programma’s, NL-programma’s, 2005-2010

<56>

Grafiek III-13
Totale uitgaande programmamobiliteit, in door de Nuffic beheerde
programma’s, naar sponsor, 2005-2010
Bron: Nuffic, 2010

8.000

7.452*

5.986

5.681

5.625

5.000

6.315

7.005*

6.359

6.287

6.000

7.385*

7.005

7.000

4.000
3.000
2.000

Europese Commissie (EU)

2005-06
*

2006-07

2007-08

2008-09

Particulier VSBfonds

186

194*

237

210*

194

135

191

0

NL ministerie van OCW

487

181

481

1.000

Totaal

2009-10

Inschatting.

Grafiek III-14
Uitgaande programmamobiliteit, in door de Nuffic beheerde programma’s,
EU-programma’s, als percentage van de studentenpopulatie, 2005-2010
Bron: Nuffic, 2010

2005-06

4.491
1.134

5.625 1,00%

2006-07

4.502
1.179

5.681 0,99%

2007-08

4.699**
1.287**

2008-09

4.902**
2.103**

2009-10

4.902* **
2.103* **

5.986 1,02%

Erasmus (studies)

7.005 1,16%

Leonardo/Erasmus (stages)
Totaal

7.005* 1,10%*

0

1.000

2.000

3.000

4.000

5.000

6.000

7.000

Als percentage van de NL studentenpopulatie

8.000

* Inschatting.
** Vanaf 2007-08 Erasmusstages (i.p.v. Leonardo da Vincistages).

Grafiek III-15
Uitgaande programmamobiliteit, in door de Nuffic beheerde
programma’s, NL-programma’s, 2005-2010
Bron: Nuffic, 2010

500

481

487

Delta

IAESTE

CV-instituten

HSP-TP

Culturele Verdragen

EUI

Talentenprogramma

MoU China (China UIT)

Totaal

291

338

400

300

210*

194*

200

110

119

135

2005-06
*

2006-07

2007-08

2008-09

22

10*

27

25

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

23

10*

35
23

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

9

22

60
n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

22
8

n.v.t.

44

60
n.v.t.

n.v.t.

20

22

n.v.t.

0

n.v.t.

39

n.v.t.

35

59

74

100

2009-10

Inschatting.

<57>

Nederlandse Erasmusstudiestudenten gingen ook in 2008-09
weer in groten getale naar Spanje. Het Verenigd Koninkrijk
versterkte haar positie op de tweede plaats, gevolgd door
Frankrijk en Zweden. De grootste toename betrof studenten
naar Noorwegen (+30%), naar Portugal (+22%), naar Turkije
(+17%) en naar België (+15%). Er was minder belangstelling
voor een studiedeel in Finland (-11%), Denemarken (-10%)
en Oostenrijk (-8%).
Grafiek III-16 Erasmusbestemmingslanden, studie (100 of meer
­Erasmusstudenten), 2005-2009

Wat uitgaande Erasmusstagemobiliteit betreft waren de
belangrijkste doellanden het Verenigd Koninkrijk, Spanje,
België en Duitsland. In het jaar 2008-09 maakten volgens
de meest recente gegevens 2.103 studenten gebruik van
deze beurs.
Grafiek III-17 Erasmusbestemmingslanden, stage (50 of meer
­Erasmusstudenten), 2007-2009

<58>

Grafiek III-16
Erasmusbestemmingslanden, studie
(100 of meer ­Erasmusstudenten), 2005-2009
Bron: Nuffic, 2010

1.000
926

2004-05
893

2005-06

808
818
825

2007-08

537
510

574

103
104
112
107
110

96
85
98
90
110

115
109
116
134
123

183
184
170
190
171

Ierland

Portugal

60

100

123
137
139

164

138
155
181

194
182
209

219
168

200

205

270
269
251
266

309
280
289
304
271

400

306

409
378
375
364
357

425
435
458

468
485

515

536

538
554

600

603
631

2008-09

617

800

2006-07

0
Spanje

Verenigd Frankrijk
Koninkrijk

Zweden

Duitsland

Finland

Italië

Noorwegen België

Turkije

Dene- Oostenrijk
marken

Grafiek III-17
Erasmusbestemmingslanden, stage
(50 of meer­­Erasmusstudenten), 2007-2009
Bron: Nuffic, 2010

500

2007-08
410

2008-09

317

364

373

400

België

Duitsland

113

113

149

199

200

200

223

238

300

64

50

66
45

57

100

Turkije

Zweden

0
Verenigd
Koninkrijk

Spanje

Frankrijk

Italië

Noot: De stijging tussen 2007-08 en 2008-09 is in grote mate
het gevolg van verbeterde administratie in Brussel.

<59>

Lijst met
afkortingen

Lijst met afkortingen
AOC

Agrarisch Opleidings Centrum

BAND

Bilateraal Austausch programma Nederland-Duitsland

Bios

Bevordering Internationale Oriëntatie en Samenwerking (vernieuwd po/vo-beurzenprogramma
van ministerie van OCW, waarin eerdere programma’s zoals Plato, Pluvo, Buurlanden en Piton
werden samengevoegd)

bve

beroepsonderwijs en volwasseneneducatie

BuZa

Ministerie van Buitenlandse Zaken

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

CFI

Centrale Financiën Instellingen (OCW)

CINOP
Colo
Comenius
CROHO

Centrum voor Innovatie van Opleidingen
Samenwerkende kenniscentra voor beroepsonderwijs en bedrijfsleven
Europees actieprogramma, is deel van Leven Lang Leren Programma (LLP)
Centraal Register Opleidingen Hoger Onderwijs (DUO)

DGO

Dienstverlening, Gezondheid, Welzijn en Onderwijs (bve-sector)

EER

Europese Economische Ruimte: EU plus Liechtenstein, IJsland en Noorwegen

EFTA

Engels voor EVA: Europese Vrijhandelsassociatie, Liechtenstein, IJsland, Noorwegen
en Zwitserland.

EIO

Europese en Internationale Oriëntatie (acroniem voor de doelstelling van
mobiliteitsprogramma’s)

Elos

Europa als leeromgeving voor scholen (concept en netwerk, ontstaan als een
EU-Comeniusproject)

EP
Erasmus
EU
Grundtvig

Europees Platform – internationaliseren in onderwijs
Europees actieprogramma voor het ho, is deel van Leven Lang Leren Programma (LLP)
Europese Unie
Europees actieprogramma, deel van Leven Lang Leren Programma (LLP)

havo

hoger algemeen voortgezet onderwijs

hbo

hoger beroepsonderwijs

ho

hoger onderwijs

IAEA
IAESTE
ICT
IMON

International Atomic Energy Agency
International Association for the Exchange of Students for Technical Experience
informatie- en communicatietechnologie
Internationaliseringsmonitor van het onderwijs in Nederland

IND

Immigratie- en Naturalisatie Dienst

Kans

programma voor onderwijssamenwerking tussen Nederland, de Nederlandse Antillen en Aruba,
tot 1 januari 2009

Leonardo da Vinci

Leven Lang Leren Programma van de EU

LinQ

Project ter versterking van vreemdetalenonderwijs in po/vo

LNV

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

mbo

middelbaar beroepsonderwijs

MVV

Machtiging tot Voorlopig Verblijf

Neso

Netherlands Education Support Office

Nuffic

Nederlandse organisatie voor internationale samenwerking in het hoger onderwijs

OCW

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

OESO

Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OECD)

OS

<62>

Europees actieprogramma voor beroepsopleidingen, deel van Leven lang Leren Programma

LLP

ontwikkelingssamenwerking

PLATO

Promotie Lerarenmobiliteit, Arbeidservaring en Training in het Onderwijs (po/vo)

PLUVO

Programma voor Leerlingenuitwisseling in het Voortgezet Onderwijs (vo)

po

primair onderwijs

ROA

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (Universiteit van Maastricht)

ROC

Regionaal Opleidings Centrum

tto

tweetalig onderwijs (Nederlands-Engels)

VISIE

Volledige Internationale Studie In Europa

vmbo

voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs

vo

voortgezet onderwijs

vvto

vroeg vreemdetalenonderwijs

vwo

voorbereidend wetenschappelijk onderwijs

wo

wetenschappelijk onderwijs

<63>

Colofon
ISBN
978-90-5464-049-3

Eindredactie
Eric Richters, Eric Daamen, Nufﬁc

Bijdragen
Wouter Smit, Anna Geertsma, CINOP
Katinka Stieger, Frank Smit, Pieter Tekelenburg, EP
Eric Richters, Nufﬁc

Vormgeving en opmaak
Ontwerpwerk, Den Haag

Druk
Prints & Proms, Rotterdam

Nederlandse organisatie voor
internationale samenwerking
in het hoger onderwijs

<64>

Internationaliseringsmonitor van het onderwijs in Nederland 2009

Internationaliserings­
monitor van het
­onderwijs in Nederland

2009