Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

26 643

Informatie- en communicatietechnologie (ICT)

Nr. 411

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 19 mei 2016
Mede namens de Ministers van Economische Zaken, Defensie, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de Staatssecretaris van Veiligheid
en Justitie, bied ik u hierbij de kabinetsreactie aan op het advies nr. 92
«Het internet: een wereldwijde vrije ruimte met begrensde staatsmacht»
van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en het advies nr. 94
«De publieke kern van het internet: naar een buitenlands internetbeleid»
van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR).
De Minister van Buitenlandse Zaken,
A.G. Koenders

kst-26643-411
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

1

Kabinetsreactie op AIV advies «Het internet, een wereldwijde
vrije ruimte met begrensde staatsmacht» en WRR advies «De
publieke kern van het internet: naar een buitenlands internetbeleid»
1. Inleiding
It is very difficult to make predictions, especially about the future
Niels Bohr, natuurkundige en Nobelprijswinnaar
De wereld wordt in steeds sneller tempo digitaal en het internet is de
drijvende kracht achter deze ontwikkeling. Het internet genereert nieuwe
kansen voor economische groei, innovatie en maatschappelijke ontwikkeling, maar zorgt ook voor nieuwe uitdagingen voor onze economie,
veiligheid en vrijheid. Er wordt vaak gekeken naar de overheid om
gepaste maatregelen te nemen om deze uitdagingen aan te gaan.
In de afgelopen periode verschenen diverse rapporten over de rol van de
overheid ten aanzien van het internet. In december 2014 verscheen «Het
internet, een wereldwijde vrije ruimte met begrensde staatsmacht»
(bijlage bij Kamerstuk 26 643, nr. 346) van de Adviesraad Internationale
Vraagstukken (AIV), in maart 2015 volgde de Wetenschappelijke Raad voor
het Regeringsbeleid (WRR) met «De publieke kern van het internet. Naar
een buitenlands internetbeleid».
Het kabinet constateert dat Nederland al belangrijke stappen heeft gezet
om maximaal te kunnen profiteren van de kansen die het internet biedt en
ziet de rapporten van de AIV en de WRR als een aansporing om de
ingezette koers te handhaven en te versterken. Dit vergt een robuuste
nationale aanpak, gericht op het benutten van kansen die het internet
biedt voor innovatie en economische groei en op het garanderen van
veiligheid en mensenrechten in het cyberdomein. Het vergt ook een
internationale cyberstrategie voor de omgang met kwesties rond de
moeizame aansluiting van het internet – dat end-to-end open en
grenzeloos is – op de bestaande internationale rechtsorde die is
gebaseerd op een systeem van soevereine staten. De ontwikkeling van het
internet vraagt om een voortdurende herijking van de bewegingsruimte
en het handelingsperspectief van Nederland, zowel nationaal als
internationaal. Het Nederlandse kabinet zet daarbij in op een vrij, open en
veilig internet.
In deze brief reageert het kabinet op beide rapporten. Eerst wordt
ingegaan op de uitdaging voor de overheid om haar handelen aan te
passen aan de digitale realiteit. Daarnaast wordt in de algemene reactie
op de analyse van de twee rapporten ingegaan op de drie hoofdthema’s
die de WRR en AIV behandelen: internet governance, veiligheid en
mensenrechten. Tot slot, gaat deze brief in op de concrete aanbevelingen
die worden gedaan in beide rapporten.
Deze reactie wordt namens het kabinet aangeboden door de Ministers van
Buitenlandse Zaken, Economische Zaken, Defensie, en Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties en de Staatssecretaris van Veiligheid en
Justitie.
2. Reactie op de analyse
De overheid staat continue voor de uitdaging haar handelen aan te passen
aan de digitale werkelijkheid om ook in de toekomst te zorgen voor vrede,
veiligheid en welvaart in Nederland én daarbuiten. Waar dit streven in de
offline wereld uitdagingen creëert en belangenafwegingen vergt is dit ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

2

zo in de online wereld. Dat staten wereldwijd verschillend denken over het
reguleren van het internet is daarom niet verrassend. Het kabinet zet in op
een vrij, open en veilig internet waar maatschappelijke ontwikkeling,
economische bedrijvigheid en innovatie de ruimte krijgen.
Een belangrijk begrip in het WRR rapport is de publieke kern van het
internet, de kernprotocollen die het fundament vormen voor een goed
functionerend internet, waaronder m.n. de zogenoemde internet protocol
suite of TCP/IP suite. De AIV spreekt van het internet als een mare liberum
waarbinnen de staat zich dient te beperken tot het borgen van de
juridische kaders van de rechtstaat en het beschermen van de burgerlijke
vrijheden. Het kabinet onderschrijft het belang van het behoud van het
vrije en open karakter van het internet als platform voor onbelemmerd
dataverkeer, ter stimulering van economische groei en innovatie. De mare
liberum-vergelijking biedt goede aanknopingspunten, maar gaat niet
volledig op omdat veiligheid en het respecteren van mensenrechten
voorwaarden zijn voor economische groei en innovatie.
De overheid heeft de verantwoordelijkheid om haar burgers ook in een
online omgeving te beschermen door de bescherming van hun persoonlijke informatie te bevorderen, cybersecurity te bevorderen en cybercriminaliteit en bedreigingen van de nationale veiligheid te bestrijden of te
voorkomen. Internationale samenwerking wordt steeds belangrijker om
deze belangen te beschermen in een grenzeloze digitale omgeving.
Afspraken over samenwerking, (gedrags-)normen en standaarden moeten
dan ook bij voorkeur in Europees en in breder internationaal verband
worden gemaakt.
Bovengenoemde belangen vragen om een geïntegreerde benadering. In
de optiek van het kabinet vormen vrijheid en veiligheid geen tegengestelde maar complementaire belangen. De dynamische balans tussen
veiligheid, vrijheid en economische groei wordt tot stand gebracht en in
stand gehouden in een constante open dialoog tussen alle stakeholders,
zowel nationaal als internationaal. Deze visie op de samenhang tussen
veiligheid, vrijheid en economische groei als basis voor beleidsafwegingen is verankerd in de Nationale Cyber Security Strategie 2.01. De
komende periode zal het kabinet een visie ontwikkelen voor het Nederlandse internationale cyberbeleid. Dit wordt in paragraaf 3.1 nader
toegelicht.
Het kabinet benadrukt het belang van consistentie tussen binnenlands en
buitenlands beleid. Enerzijds dienen de internationale standpunten van
Nederland te volgen uit de nationale praktijk en is «preach what you
practice» een uitgangspunt. Anderzijds leiden voorgenomen nationale
maatregelen die afwijken van internationaal in te nemen standpunten en
internationale verdragsverplichtingen tot een vermindering van geloofwaardigheid en effectiviteit bij het streven naar internationale ordening. In
dat opzicht geldt ook «practice what you preach» als een uitgangspunt
van nationaal beleid. Uiteraard geldt dat Nederland pas gehouden is aan
internationale regelgeving als daarover internationaal overeenstemming
is bereikt en Nederland de betreffende verplichting is aangegaan.
Internet Governance
Het kabinet onderschrijft de analyse van de AIV dat een open model van
governance cruciaal is geweest voor de ontwikkeling van het internet. De
WRR maakt onderscheid tussen de governance van het internet en
1

«Nationale Cybersecurity Strategie 2.0: van bewust naar bekwaam», Nationaal Coördinator
Terrorismebestrijding en Veiligheid, Bijlage bij Kamerstuk 26 643, nr. 291.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

3

governance die gebruik maakt van het internet. Het kabinet zal ingaan op
dit onderscheid en de rol van de staat in deze twee soorten governance.
Besluiten over de verandering van de governance structuur van het
internet kunnen grote invloed hebben op de manier waarop het internet
zich als systeem in de toekomst verder zal kunnen ontwikkelen.
Nederland kiest voor een terughoudende opstelling ten aanzien van wat
de WRR verstaat onder governance die gebruik maakt van het internet;
het gebruiken van de internetinfrastructuur als instrument voor regulering
van het beperken of beïnvloeden van de inhoudelijke aspecten van wat
zich over het internet beweegt. Het uitgangspunt van het kabinet in dit
verband is dat fundamentele rechten, zoals vrijheid van meningsuiting,
online evenzeer van toepassing zijn als offline. Dit neemt niet weg dat de
overheid ook op het internet onderzoek kan doen om deze vrijheden te
borgen en criminaliteit te bestrijden, bijvoorbeeld om de verspreiding van
haatzaaiende of discriminerende content op het internet te bestrijden.
Het Nederlandse internet governance beleid heeft tot doel de ontwikkeling, de openheid, de beschikbaarheid, de betrouwbaarheid en de
integriteit van het internet te waarborgen. Het kabinet deelt de visie van
de WRR en de AIV dat het huidige governance systeem heeft bewezen
garant te staan voor een internetontwikkeling die bovenstaande aspecten
weet te internaliseren. Om dit systeem in de toekomst te waarborgen, zal
de rol van de technische gemeenschap, waaronder de Internet
Engineering Taskforce (IETF) en het World Wide Web Consortium (W3C),
behouden en versterkt moeten worden. Een belangrijk onderdeel daarvan
is dat deelname in de besluitvorming over technische aspecten van het
internet plaatsvindt op basis van kennis van die techniek en het vermogen
om tot oplossingen te komen die de ontwikkeling van het internet ten
goede komen, zonder dat hier politieke agenda’s in meewegen.
Dankzij de effectieve vormen van zelforganisatie en zelfregulering die de
open governance structuur van het internet kenmerken, is het internet
uitgegroeid tot één wereldomspannende, gedeelde en toegankelijke
infrastructuur. Daarbij is de multi-stakeholderaanpak effectief gebleken
doordat zij de expertise van uiteenlopende stakeholders weet te benutten.
De multistakeholder benadering sluit echter niet goed aan op het klassieke
model van multilaterale onderhandelingen dat staten hanteren. In die zin
is de kracht van het multistakeholder model ook zijn zwakheid: in zijn pure
vorm werkt het model primair probleemoplossend, bijvoorbeeld in de
manier waarop ingenieurs een technisch probleem oplossen. Er is echter
geen overeenstemming over de verdeling van rollen en verantwoordelijkheden wanneer stakeholders bijeenkomen in verschillende internationale
fora, wat kan schuren met de meer traditionele besluitvormingsmodellen.
Dit bleek ook recentelijk weer tijdens de onderhandelingen over de
eindverklaring van de World Summit on Information Society (WSIS) +10
Review Process, waar de zeer uiteenlopende visies op de rol van staten en
andere stakeholders in de governance van het internet naar voren
kwamen. In het slotdocument zijn op dit thema uiteindelijk alleen de
beginselen uit de in 2005 overeengekomen Tunis Agenda herbevestigd:
«We reiterate the working definition of Internet governance,[...], as the
development and application by Governments, the private sector and civil
society, in their respective roles, of shared principles, norms, rules,
decision-making procedures and programmes that shape the evolution
and use of the Internet.»2

2

«Outcome document of the high-level meeting of the General Assembly on the overall review
of the implementation of the outcomes of the World Summit on the Information Society», UN
Doc. A/70/L.33, 13 December 2015, para. 58.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

4

Het Internet Governance Forum (IGF) is het mondiale forum waar
bovengenoemde partijen debatteren, informatie uitwisselen en proberen
consensus te bereiken over de invulling van het governance model. Het
IGF heeft echter geen mandaat om vervolgens hierover bindende
besluiten te nemen. Er is in het internet governance domein behoefte aan
verdere ontwikkeling en verbetering van de huidige modellen voor
samenwerking en besluitvorming die staten en niet-statelijke actoren op
een productieve wijze bij elkaar kunnen brengen. Hierbij kan niet
automatisch worden teruggevallen op traditionele governance modellen,
gezien de architectuur van het internet, het grote scala aan governanceonderwerpen en het grote aantal (technische, bestuurlijke en politieke)
actoren dat daarbij betrokken is. Voor het IGF is het de komende jaren
vooral de uitdaging dat het zich meer richt op tastbare en zichtbare
resultaten,3 nu haar mandaat met 10 jaar is verlengd.4
Het AIV- en het WRR-rapport gaan in op de rol van staten, vooral in de
context van de Internet Corporation for Assigned Names and Numbers
(ICANN). Dat is de Californische non-profit organisatie die operationele en
coördinerende taken uitvoert voor een aantal (logische) functies van het
internet en die besluit over de uitgifte van nieuwe internetdomeinen (zoals
het domein.com). De ICANN-functies zijn zowel technisch, economisch,
als politiek van groot belang en raken direct aan publieke belangen als de
privacy van domeinnaamhouders, de bescherming van het intellectuele
eigendom, (het verhogen van) de internetveiligheid en de naleving van
mensenrechten. Daarnaast streeft ICANN naar het behoud van één
ongefragmenteerd en open internet, een doelstelling waar het kabinet zich
achter schaart.
Naar verwachting komt ICANN in de loop van 2016 los van het toezicht
dat tot nu toe door de Amerikaanse overheid is uitgeoefend. Dit is een
belangrijke stap in de sinds jaren door Nederland bepleite internationalisering van ICANN. Terecht benadrukt het AIV-rapport dat de toekomstige
structuur van ICANN een belangrijk aandachtspunt van de regering moet
zijn, gezien de implicaties voor lopende discussies over internet governance.
Nu ICANN autonoom doorgaat moet de verantwoordingsstructuur
(accountability) binnen ICANN verbeterd worden en moet de overheidsrol
in de voorgestelde nieuwe mechanismen opnieuw bepaald worden. In de
discussie over het toekomstige toezicht op ICANN zijn er enerzijds staten
die dat toezicht multilateraal willen beleggen bij de VN en anderzijds
staten als Nederland, die inzetten op verdere uitbouw en versteviging van
het bestaande multistakeholdermodel. Nederland pleit voor een actievere
rol voor het comité van nationale overheden (verenigd in het Governmental Advisory Committee; GAC) bij besluiten van de ICANN Board,
maar wil die wel beperkt houden tot adviserend. De multistakeholderopzet
van de organisatie en de beslissingsbevoegdheid van het ICANN-bestuur
mag niet worden ondermijnd of gepolitiseerd. Een wijziging van het
systeem van internet governance mag niet ten koste gaan van de
flexibiliteit, veiligheid en stabiliteit van het internet en van de bevordering
van digitale rechten. Nederland is ervan overtuigd dat het internet het
beste functioneert als alle belanghebbenden hun inbreng kunnen leveren
en een rol kunnen spelen in het bestuur ervan. De huidige governnance
praktijk heeft mede geleid tot de succesvolle ontwikkeling van het internet

3

Daarover en over andere gewenste verbeteringen voor het IGF, o.a. wat betreft de deelname
van relevante stakeholders uit ontwikkelingslanden, heeft een VN-werkgroep in 2012 aanbevelingen gedaan. De AVVN heeft in resolutie A/RES/68/198 van 20 december 2013 daarvan
kennisgenomen.
4
Krachtens AVVN-resolutie A/RES/70/125.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

5

en de daaruit voortvloeiende economische en maatschappelijke
voordelen.
Cybersecurity en andere vormen van veiligheid
Naast de vele kansen die het internet biedt voor economische groei en
innovatie, creëert het ook uitdagingen voor de (nationale en internationale) rechtsorde en veiligheid. In paragraaf 3.3 zal het kabinet ingaan
op de verschillende vormen van veiligheid die beide rapporten
benoemen. In deze reactie op de algemene analyse wordt de veiligheidsuitdaging bezien vanuit de spanning tussen het internet als wereldwijd
netwerk en de internationale rechtsorde die gebaseerd is op de soevereiniteit van nationale rechtsstaten.
Het internet wordt door kwaadwillende partijen misbruikt voor criminele
activiteiten en acties die – ongeacht hun herkomst – ontwrichtende
gevolgen kunnen hebben voor de Nederlandse samenleving.5 Hier is
sprake van een tweeledige internationale dimensie: buitenlandse actoren
maken slachtoffers in Nederland en Nederlandse internetfaciliteiten
worden gebruikt voor acties gericht op buitenlandse doelen. Het gaat
daarbij om dreigingen die uitgaan van zowel statelijke als niet-statelijke
actoren zoals cybercriminelen en terroristische bewegingen. De Nationale
Cyber Security Strategie 2 beschrijft de visie op de taak en aanpak van de
Nederlandse overheid in het voorzien van cybersecurity voor zijn burgers
en bedrijven. Dit vindt plaats middels een geïntegreerde aanpak, die het
verbeteren van kennis en inlichtingen over cyberdreigingen omvat, het
opsporen van criminelen, het verhogen van de weerbaarheid, en de
defensieve capaciteit en de opbouw van militaire capaciteiten, en actieve
cyberdiplomatie.
Het grensoverschrijdende en mondiale karakter van het internet vereist
dat uitdagingen die zich hier op het gebied van veiligheid voordoen
internationaal aangepakt worden. Aangezien de internationale rechtsorde
gebaseerd is op het principe van soevereiniteit kan de nationale overheid
de veiligheidsuitdagingen op het internet slechts in beperkte mate
eigenstandig ondervangen. Daarvoor is internationale samenwerking
vereist, zoals binnen de EU, VN en Raad van Europa. Nederland draagt
dan ook actief bij aan de internationale discussies en de versterking van
de internationale rechtsorde. Dat neemt niet weg dat nog veel zaken die
nationaal geregeld zijn internationaal nog uitgewerkt moet worden.
Bij de bestrijding van cybercrime werkt Nederland actief samen o.a. in het
kader van de Boedapest Conventie, de EU (zoals bijvoorbeeld met
Eurojust en Europol) en met INTERPOL. De bestrijding van cybercriminaliteit stelt nieuwe eisen aan met name de handelingssnelheid en
informatie-uitwisseling van politie en justitie. Deze ontwikkelingen in het
digitale domein kunnen ook een heroverweging van de juridische kaders
vergen. Nederland is actief in de discussie over de effectiviteit van het
internationaal juridisch kader voor grensoverschrijdende opsporing en
onderzoek naar misdrijven in cyberspace en ontwikkelt zelf nieuwe
instrumenten en wetgeving om het eigen handelingsperspectief te
verbeteren. Het spreekt voor zich dat bij nieuwe wetgeving wordt getoetst
aan internationaal rechtelijke verplichtingen. Het door de AIV aangehaalde
conceptwetsvoorstel Computercriminaliteit III is inmiddels aan het
parlement gestuurd.

5

Cybersecuritybeeld Nederland 2015. (bijlage bij Kamerstuk 26 643, nr. 369).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

6

Bescherming van de publieke kern van het internet
Het kabinet onderschrijft de notie van de WRR dat de economische en
sociale voordelen van het internet afhankelijk zijn van het betrouwbaar,
voorspelbaar, stabiel, en veilig functioneren van de kernprotocollen van
het internet. Hierbij erkent het kabinet dat wat de WRR onder deze
«publieke kern» verstaat, kenmerken vertoont van een internationaal
publiek goed dat afzonderlijke soevereine en particuliere belangen
overstijgt. Over wat precies onder deze publieke kern kan worden
geschaard is het WRR rapport echter niet conclusief. Ook internationaal is
hier geen overeenstemming over. Het kabinet neemt als uitgangspunt dat
de kernprotocollen van het internet de publieke kern vormen.
Nederland erkent dat de aard en de afhankelijkheid van het digitale
domein vragen om terughoudendheid ten aanzien van activiteiten die aan
de publieke kern kunnen raken. Op zichzelf rechtmatige ingrepen van een
staat kunnen schadelijke gevolgen hebben voor de publieke kern van het
internet waar andere staten negatieve gevolgen van kunnen ondervinden.
Het kabinet zet er zich voor in dat de instandhouding en ontwikkeling van
de «publieke kern» zoveel mogelijk blijft voorbehouden aan de technische
gemeenschap en de statelijke rol zich zo veel mogelijk richt op de
ondersteuning daarvan. Zoals hierboven beschreven waarborgt de
huidige governance structuur een gedepolitiseerd proces dat gericht is op
het oplossen van problemen en het faciliteren van de ontwikkeling van het
internet in brede zin.
Daarnaast geldt dat het kabinet ook in cyberspace streeft naar het
bevorderen van de internationale rechtsorde. De bescherming van de
«publieke kern» is een kwestie van internationale veiligheid, in gevallen
waarin cyberoperaties door statelijke of niet-statelijke actoren er toe
kunnen leiden dat het functioneren van de publieke kern van het internet
negatief kan worden beïnvloed.
Ondanks enkele concrete resultaten zoals de rapporten van de United
Nations Group of Governmental Experts en de publicatie van de Tallinn
Manual on the International Law Applicable to Cyber Warfare, bevindt het
proces van internationale ordening zich in een vroeg stadium. De meeste
aandacht gaat tot nu toe uit naar het beschermen van vitale infrastructuur
op nationaal niveau, met name voor de ondersteuning van vitale civiele
functies. Uitgangspunt daarbij is dat deze vitale infrastructuur beschermd
wordt door het verbod op het gebruik van geweld en het verbod op de
schending van de soevereiniteit van andere staten. Ook op grond van de
principes en regels van het humanitair oorlogsrecht, mag een bepaalde
bescherming van vitale, niet-militaire infrastructuren worden verwacht.
Nederland zet zich actief in om de toepassing van het bestaande internationaal recht op cyberoperaties te verduidelijken en daarover tot brede
overeenstemming te komen.
Het voorkomen en reguleren van cyberaanvallen is onderwerp van
internationaal overleg en academisch onderzoek, dat zich richt op het
verhelderen van de toepassing van het internationaal recht en het
ontwikkelen van aanvullende gedragsnormen tussen staten. Door
daarvoor een normatief kader te ontwikkelen, wordt geprobeerd om de
handelingsruimte kleiner te maken voor kwaadwillende staten en
niet-statelijke actoren die zich niet aan internationale afspraken houden,
en om de internationale solidariteit te vergroten om dergelijke activiteiten
te veroordelen. Het kabinet ziet dit als noodzakelijke eerste stappen naar
meer internationale ordening in cyberspace.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

7

Door de aard van het cyberdomein is het moeilijk verifieerbare afspraken
te maken over het handelen van staten. Het ontwikkelen van breed
gedragen gedragsnormen biedt echter wel mogelijkheden om ordening
aan te brengen op basis van het gedeelde belang van een goed functionerend en betrouwbaar internet. Zulke gedragsnormen kunnen de
politieke, diplomatieke en economische kosten voor het uitvoeren van
schadelijke activiteiten verhogen. Een voorbeeld van zo’n gedragsnorm
waarover recent consensus is bereikt in VN kader is de aanbeveling: «[A]
State should not conduct or knowingly support ICT activity contrary to its
obligations under international law that intentionally damages critical
infrastructure or otherwise impairs the use and operation of critical
infrastructure to provide services to the public;»6 Het kabinet beschouwt
deze aanbeveling als een eerste aanzet voor het beschermen van
infrastructuur, waaronder informatie-infrastructuur.
Nederland is actief betrokken bij de internationale discussie omtrent
mogelijke gedragsnormen voor de bescherming van of zelfs
non-interventie in (onderdelen van) de publieke kern van het internet en
wil verder onderzoeken hoe dergelijke normen gerealiseerd kunnen
worden. Daarnaast zal het kabinet onderzoeken of het mogelijk is om
groepen met een belangrijke rol voor het onderhoud van het technische
niveau beter te ondersteunen. Een voorbeeld daarvan is de open-source
community, die veelal pro-deo werkt aan onderhoud, ontwikkeling en
verdere uitbouw van belangrijke delen van de publieke kern van het
internet. Het in een faciliterende rol financieel ondersteunen van de
ontwikkeling valt onder deze noemer, met als concreet voorbeeld de steun
voor versterking van encryptie via open source projecten.7
Digitale rechten en internetvrijheid
Ook op het gebied van rechten in het digitale domein manifesteren zich
uitdagingen die een nationale overheid slechts ten dele kan ondervangen.
De bescherming van mensenrechten in een online omgeving vereist
internationale samenwerking binnen regionale en internationale organisaties.
De AIV behandelt in haar advies de belangrijkste thema’s die de discussie
over online rechten domineren: het recht op bescherming van privacy, de
vrijheid van meningsuiting en de rol van de opsporingsdiensten. De
ontwikkeling van het internet dwingt tot een heroriëntatie op juridische
kaders die ontwikkeld zijn voor bescherming van rechten in een andere
tijd met een andere stand van de techniek. Voor het kabinet is van belang
dat de kernwaarden van de Nederlandse samenleving zoals vervat in de
Nederlandse Grondwet en internationale mensenrechtenverdragen de
juridische kaders vormen voor de borging van de mensenrechten in de
digitale samenleving. Het kabinet streeft naar een adequate bescherming
van deze grondrechten in het digitale domein en naar bevordering van
toepassing van vergelijkbare standaarden in het internationaal recht.
Een voorbeeld is de gids met rechten van internetgebruikers van de Raad
van Europa.8 Een inbreuk op een grondrecht is alleen toegestaan als er
een wettelijke basis voor is en indien voldaan wordt aan de minimumvereisten van proportionaliteit en noodzakelijkheid. Recente jurisprudentie
6

«Group of Governmental Experts on Developments in the Field of Information and Telecommunications in the Context of International Security», UNGA Doc. Nr. A/70/174, para. 13(f).
7
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-34300-XIII-160.html. (Kamerstuk 34 300 XIII, nr. 160)
8
Recommendation CM/Rec(2014)6 of the Committee of Ministers to member States on a Guide
to human rights for Internet users. Adopted by the Committee of Ministers on 16 April 2014. Zie
http://www.coe.int/en/web/internet-users-rights/guide.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

8

van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) en het
Europese Hof van Justitie met betrekking tot het digitale domein biedt
aanknopingspunten voor de wijze waarop aan de eisen van noodzakelijkheid en proportionaliteit invulling kan worden gegeven, waaronder
waarborgen met betrekking tot de aard, de reikwijdte en de duur van
maatregelen die het recht op privacy inperken.9 In de Nederlandse context
is een inbreuk op deze grondrechten alleen mogelijk op basis van
zwaarwegende maatschappelijke belangen, zoals het voorkomen,
opsporen en vervolgen van misdrijven. Ook dient adequate rechtsbescherming open te staan voor individuen wiens grondrechten worden
aangetast.
Ten aanzien van het werk van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten heeft
de Commissie Dessens10 geconcludeerd dat de technologie enorm is
veranderd in de voorbije tien jaar, waardoor een aanpassing van de Wet
op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten (Wiv) op een (meer) techniekonafhankelijke manier noodzakelijk is, in combinatie met een verstevigd
kader van toestemmingsvereisten en toezicht. Het kabinet is voornemens
deze tekortkoming door middel van een wetswijziging te herstellen, en de
waarborgen voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer te
versterken. Verdere bespreking van de herziene Wiv valt thans buiten de
scope van deze brief, gezien dit proces van wetswijziging thans gaande is.
Wel kan hier in reactie op de rapporten gesteld worden dat ook in dit
proces de verschillende belangen zorgvuldig zullen worden afgewogen
binnen de hierboven beschreven juridische kaders en in lijn met het
streven van het kabinet naar een vrij, open en veilig internet.
3. Reactie op deeladviezen WRR
3.1 Naar een internationaal cyberbeleid
Zowel de AIV als de WRR pleiten ervoor om een geïntegreerde internationale cyberstrategie te formuleren. Het kabinet onderschrijft dit advies.
Nederland heeft belang bij een geïntegreerde afweging van Nederlandse
belangen op het gebied van het internet en een daarop gebaseerde
internationale strategie die recht doet aan de verschillende belangen. De
manier waarop Nederland keuzes maakt, is van directe invloed op de
positionering van Nederland als gidsland, vestigingsland en partnerland.
Hoewel op verschillende beleidsterreinen reeds intensief wordt samengewerkt in internationaal verband, kan de afstemming tussen beleidsterreinen versterkt worden zodat een betere integrale afweging kan
plaatsvinden. Op verschillende beleidsterreinen, waaronder cyber security
en de digitale agenda, is een coördinatiestructuur opgezet voor standpuntbepaling en besluitvorming, waarin de Ministeries van Economische
Zaken, Veiligheid en Justitie, Defensie, Buitenlandse Zaken en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties actief participeren. De intensieve
samenwerking tussen de ministeries is in de aanloop naar de Global
Conference on Cyberspace in april 2015 al aanzienlijk versterkt. Het
kabinet onderschrijft het belang van goede interdepartementale coördinatie om te komen tot een integrale afweging van Nederlandse belangen
op het gebied van internet.

9

Zie onder meer HvJ EU 8 april 2014, C-293/12 en C-594/12 (Digital rights Ireland t. Ierland); HvJ
EU 6 oktober 2015, C-362/14 (Schrems t. Data protection Commissioner); EHRM 12 januari
2016, nr. 37138/14 (Szabó and Vissy t. Hongarije).
10
(Kamerstuk 33 820, nr. 2).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

9

Het kabinet zal de komende tijd werken aan een aanzet voor een geïntegreerde internationale cyberstrategie die complementair is aan en in lijn is
met nationale beleidskeuzes op het gebied van cyber. De strategie brengt
de internationale ontwikkelingen in kaart en geeft een afwegingskader
voor de manier waarop Nederland internationaal optimaal zijn nationale
doelstellingen kan realiseren. Hiervoor zal breed geconsulteerd worden bij
diverse stakeholders. Zonder in de beleidsverantwoordelijkheid van de
verschillende ministeries te treden, wordt gestreefd naar een visie die
recht doet aan de verwevenheid van de verschillende thema’s met
betrekking tot het internet, zoals terecht aangegeven door de AIV en de
WRR. Ook biedt de strategie de mogelijkheid om de Nederlandse inzet in
verschillende internationale fora, zoals de VN, NAVO, OVSE, EU en Raad
van Europa, beter af te stemmen. Daarnaast werkt het kabinet doorlopend
aan de versterking van de structurele afstemming tussen departementen
en uitvoeringsorganisaties, opdat de Nederlandse inzet in internationale
fora altijd coherent, helder en effectief is.
Het kabinet is van mening dat het internationaal cyberbeleid gebaseerd
dient te zijn op de nationale belangen van Nederland. Tegelijk wordt deze
strategie ook gevoed door internationale ontwikkelingen, zowel op
technologisch, internationaalrechtelijk, geostrategisch als diplomatiek
gebied en is de strategie een middel om de effecten van deze ontwikkelingen op de nationale belangen te verwerken. Juist in het cyberdomein is
een dergelijke wisselwerking tussen nationale en internationale ontwikkelingen cruciaal. In lijn hiermee dient de internationale strategie complementair te zijn aan de bestaande nationale strategiedocumenten op
deelterreinen, zoals de Nationale Cyber Security Strategie 2.0 en de
Digitale Agenda.nl, die ook aspecten van internationaal beleid bevatten.
Ook de beleidsinitiatieven die voortkomen uit de Global Conference on
Cyberspace 2015 en de in 2011 mede door Nederland opgerichte Freedom
Online Coalitie worden in de strategie meegenomen. Het uitgangspunt
voor de Nederlandse inzet blijft de visie van een vrij, open en veilig
internet. De Nederlandse inzet zal zich richten op de thema’s economische
groei en maatschappelijke ontwikkeling, internet governance, cybersecurity, internationale vrede en veiligheid in het cyber domein, digitale
rechten, bestrijding van cybercrime en capaciteitsopbouw. Het kabinet wil
de sterke uitgangspositie van Nederland op deze terreinen verder
versterken en benutten voor de behartiging van nationale belangen en
versterking van de internationale rechtsorde.
De internationale strategie vormt de visie van Nederland op internationale
samenwerking in het digitale domein. Beleidsontwikkeling en -uitvoering
op de verschillende deelterreinen blijft onder verantwoordelijkheid van de
relevante departementen.
3.2 Coalitievorming
De WRR beveelt in zijn advies aan tot een verbreding van het diplomatieke
werkveld. Deze inspanning zou er m.n. op gericht moeten zijn de
zogenaamde «swing states» ervan te overtuigen dat het beschermen van
het internet een belang van alle staten is.
Het digitale domein is een relatief nieuw beleidsterrein waar internationaal nog weinig in de vorm van afspraken, conventies of verdragen is
vastgelegd, en waarop zowel publieke als private actoren actief zijn en
nieuwe machtsverhoudingen ontstaan. We kunnen er niet langer vanuit
gaan dat dat de post-1945 wereldorde doorslaggevend zal zijn bij de
uitwerking van nieuwe vormen van samenwerking en ordening.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

10

In vrijwel alle internationale discussies over het digitale domein is er
sprake van een scherpe tegenstelling tussen enerzijds de multistakeholder-georiënteerde landen waaronder Nederland, die pleiten voor
bescherming van de integriteit van het internet, en anderzijds de meer
staatsgeoriënteerde landen die pleiten voor controle en inperking van
datgene dat over het internet wordt verspreid. Tussen deze kanten van het
spectrum bevindt zich een grote groep landen die op basis van hun eigen
politiek-economische en sociaal-maatschappelijke belangen nog geen
duidelijk keuze heeft gemaakt; de zogenoemde «swing states». Het
kabinet opereert geheel in lijn met dit advies van de WRR. Nederland wil
swing states overtuigen dat zij op basis van deze nationale belangen baat
hebben bij een vrij, open en veilig internet. Alleen als er voldoende steun
is voor deze visie op internet kan met vertrouwen worden gewerkt aan
bijvoorbeeld internationale overeenkomsten op het gebied van cyber. Tot
op heden is deze coalitie van landen te klein.
Nederland investeert op drie manieren in het versterken van coalities:
• Verbreden van deelname van landen / bedrijven aan internationale
discussies over cyber issues;
• Versterken van publiek-private samenwerking en multistakeholder
besluitvorming zodat overheden, bedrijven, civil society, de technische
gemeenschap en academici wereldwijd kunnen deelnemen aan voor
hen relevante overleggen over cyber;
• Opbouw van kennis en kunde over cyber in derde landen zodat deze in
staat worden gesteld om de visie van een vrij, open en veilig internet
te implementeren
Zo heeft Nederland gezorgd voor een brede geografische vertegenwoordiging tijdens de GCCS2015, zodat landen die de internetboom ondervinden, betrokken worden in de discussies rond internet governance,
veiligheid en privacy. Daarnaast is een goede geografische balans ook een
voortdurend aandachtspunt in de door Nederland opgerichte Freedom
Online Coalitie.
Nederland ziet capaciteitsopbouw als een instrument om de dialoog met
swing states die lijden onder een gebrek aan capaciteit, beleid of strategie
te faciliteren. Door bij te dragen aan het versterken van capaciteiten van
landen op het gebied van cybersecurity en cybercrime kunnen grensoverschrijdende digitale dreigingen beter worden aangepakt. Het Global
Forum on Cyber Expertise (GFCE) is een belangrijk nieuw instrument om
cybercapaciteiten wereldwijd te versterken. Het GFCE is een informeel
platform waar landen, bedrijven en internationale organisaties in
samenwerking met civil society initiatieven kunnen opzetten om de
digitale kloof te overbruggen. Zo werkt Nederland bijvoorbeeld samen
met Senegal aan cybersecurity strategieën voor West-Afrika. Ook gaat het
GFCE versnippering tegen door als platform initiatieven die wereldwijd
lopen bij elkaar te brengen.
Naast de interstatelijke relaties, zijn vertegenwoordigers uit het
maatschappelijk middenveld belangrijke coalitiepartners bij het streven
naar een vrij, open en veilig internet en bij de bevordering van het
multistakeholder model dat alle relevante stakeholders de mogelijkheid
biedt een rol te spelen bij de besluitvorming. In internationale besluitvormingsprocessen is er echter vaak geen plaats voor niet-statelijke actoren
op het moment dat er afspraken worden gemaakt over de regulering en
de toekomst van het internet. Nederland faciliteert en stimuleert de rol
van civil society – NGOs, technische gemeenschap en academici – om
cyberdebatten «inclusiever» te maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

11

Tijdens de GCCS heeft Nederland bijvoorbeeld een belangrijke inspanning
gedaan om te zorgen dat een brede groep vertegenwoordigers vanuit civil
society aanwezig was door middel van een tweedaagse capaciteitsopbouwtraining voorafgaand aan de conferentie en financiële ondersteuning
voor deelname van civil society vertegenwoordigers, met name uit de
Global South. Eenzelfde inspanning deed Nederland recent in aanloop
naar de tweede onderhandelingsronde van de review van de World
Summit on the Information Society +10 Process. Nederland financierde in
New York een tweedaagse bijeenkomst om ervoor te zorgen dat vertegenwoordigers uit ontwikkelingslanden ook in New York konden meepraten
over deze VN agenda en hun input op het slotdocument konden coördineren.
Daarnaast consulteert de Nederlandse overheid (inter)nationale NGOs bij
zijn standpuntbepaling in diverse (inter)nationale trajecten zoals het
Internet Governance Forum, ICANN, de onderhandelingen over de World
Summit on Information Society (WSIS+10), en tijdens Freedom Online
Coalition (FOC) consultatiesessies. Onder het voorzitterschap van
Nederland van de FOC werkgroep «An Internet Free and Secure» wordt
gewerkt aan een nieuwe vorm van samenwerking tussen staten
(Nederland, Canada en de VS), bedrijven en civil society. Deze werkgroep
biedt een uniek platform voor een open en eerlijke dialoog over cyber
gerelateerde onderwerpen, met de aanbevelingen over hoe samenwerking op (inter)national niveau structureel kan worden vormgegeven
als waardevolle uitkomst van dit initiatief.
3.3 Verschillende vormen van veiligheid en rolverdeling tussen
actoren
Veiligheid en vertrouwen zijn basisvoorwaarden voor burgers, bedrijven
en overheden om van het internet gebruik te kunnen maken. De WRR
roept op om verschillende vormen van veiligheid op het internet van
elkaar te onderscheiden en de verantwoordelijkheden en taken van de
verschillende actoren duidelijk af te bakenen. Er zijn vele verschillende
vormen van veiligheid. Beide rapporten noemen: economische veiligheid,
bescherming tegen (cyber)criminaliteit, consumentenbescherming,
informatieveiligheid, van informatie en informatiegaring, het beschermen
van nationale veiligheid door het voorkomen van maatschappelijke
ontwrichting, en diverse vormen van ICT veiligheid waaronder met name
beschikbaarheid, vertrouwelijkheid en integriteit.
Het kabinet voert de volgende taken uit: investeren in bewustzijnsvergroting, weerbaarheid en nationale cybersecurity, detectie, opsporing en
vervolging, respons, diplomatie, en bevorderen van internetvrijheid en
internationale veiligheid. Deze taken zijn bij verschillende onderdelen van
de rijksoverheid en bij uitvoeringsorganisaties belegd, zoals het Nationaal
Cyber Security Centrum (NCSC) dat onder het Ministerie van Veiligheid en
Justitie valt, de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, opsporingsdiensten,
verschillende ministeries die verantwoordelijkheid dragen voor onderdelen van de kritieke infrastructuur in Nederland, de Ministeries van
Buitenlandse Zaken, Defensie, Veiligheid en Justitie en Economische
Zaken en het Ministerie van Binnenlandse Zaken voor de bedrijfsvoering
van het Rijk en waarborging van mensenrechten. De WRR gaat in deze
context specifiek in op de rolverdeling tussen de Computer Security
Incident Response Teams en inlichtingen- en veiligheidsdiensten.
Hierbij moet worden opgemerkt dat cyberdreigingen in de praktijk vaak
meerdere van de hier genoemde dimensies omvatten, waardoor het
volledig scheiden van domeinen lastig of onwenselijk is. Zo is het werk
van de I&V diensten gericht op het beschermen van de nationale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

12

veiligheid, bijvoorbeeld door onderzoek te doen naar spionage en
sabotage in het digitale domein. De daaruit verkregen dreigingsinformatie
kan uiteindelijk echter ook de individuele digitale weerbaarheid van
bedrijven en burgers ten goede komen. Zo hebben AIVD en MIVD nieuwe
en meer geavanceerde dreigingen en aanvallen vaak eerder in het vizier
dan andere partijen, omdat zij als enige de wettelijke taak en de wettelijke
bevoegdheden hebben van de Wet op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten 2002. De trends worden integraal beschreven in het jaarlijkse
Cyber Security Beeld Nederland (CSBN) en daarmee voor iedereen
beschikbaar. De diensten werken samen met het NCSC in het Nationaal
Detectie Netwerk waarbinnen de bevindingen, zoals nog onbekende
Advanced Persistent Threats en bijbehorende signatures, waar mogelijk
worden gedeeld met publieke en private partners om hun weerbaarheid te
verhogen.
Daar waar verschillende vormen van veiligheid bij elkaar komen en de
belangen niet volledig overeenkomen, maakt het kabinet een afweging
om zowel de nationale veiligheid als de individuele veiligheid van burgers
en bedrijven zo goed mogelijk te beschermen. Door zowel AIV als WRR
wordt het dilemma aangehaald waarmee de overheid wordt geconfronteerd rondom het gebruik van encryptie. Encryptie is enerzijds van belang
voor de systeem- en informatiebeveiliging en de grondwettelijke
bescherming van de persoonlijke levenssfeer en het communicatiegeheim. Anderzijds kan het de staat belemmeren bij het uitvoeren van zijn
verantwoordelijkheid om ernstige misdrijven op te sporen en de nationale
veiligheid te beschermen. Het recentelijk verschenen kabinetsstandpunt
encryptie is een helder voorbeeld van de soort van afweging die het
kabinet maakt bij het streven naar een internet dat open, vrij en veilig is.
In het standpunt wordt geconcludeerd dat het kabinet «[t]ot taak [heeft] de
veiligheid van Nederland te waarborgen en strafbare feiten op te sporen.
Het kabinet onderstreept hierbij de noodzaak tot rechtmatige toegang tot
gegevens en communicatie. Daarnaast zijn overheden, bedrijven en
burgers gebaat bij maximale veiligheid van de digitale systemen. Het
kabinet onderschrijft het belang van sterke encryptie voor de veiligheid op
internet, ter ondersteuning van de bescherming van de persoonlijke
levenssfeer van burgers, voor vertrouwelijke communicatie van overheid
en bedrijven, en voor de Nederlandse economie. Derhalve is het kabinet
van mening dat het op dit moment niet wenselijk is om beperkende
wettelijke maatregelen te nemen ten aanzien van de ontwikkeling, de
beschikbaarheid en het gebruik van encryptie binnen Nederland. In de
internationale context zal Nederland deze conclusie en de afwegingen die
daaraan ten grondslag liggen uitdragen.»11
Indien nodig (bijvoorbeeld in geval van crisis) worden ook de verschillende veiligheidsorganisaties samengebracht. Het Ministerie van
Veiligheid en Justitie heeft hierbij een coördinerende verantwoordelijkheid. Het NCSC is het nationaal kennis- en expertise centrum op het
gebied van digitale veiligheid en de CERT voor de rijksoverheid en vitale
sectoren. Samen met zijn partners binnen de overheid (onder andere de
Nationale Politie, de AIVD en het Ministerie van Defensie waaronder de
MIVD), wetenschap en bedrijfsleven zorgt het NCSC ervoor dat de
Nederlandse vitale infrastructuur veilig is én blijft conform het
wetsvoorstel «Gegevensverwerking en meldplicht cybersecurity»12.

11
12

Kamerbrief over kabinetsstandpunt encryptie, Kamerstuk 26 643, nr. 383, 4 januari 2016.
«Regels over het verwerken van gegevens ter bevordering van de veiligheid en de integriteit
van elektronische informatiesystemen die van vitaal belang zijn voor de Nederlandse
samenleving en regels over het melden van ernstige inbreuken (Wet gegevensverwerking en
meldplicht cybersecurity)», Kamerstuk 34 388, voorstel van wet gepresenteerd 21 januari 2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

13

4. Reactie op deeladviezen AIV
4.1 Dataprotectie
Internetgebruikers moeten er op kunnen vertrouwen dat overheden en
organisaties hun data en persoonsgegevens goed beschermen. Uitgangspunten bij het ontwikkelen van beleid en wet- en regelgeving voor
dataprotectie in de EU zijn het vertrouwen van de gebruiker, transparantie,
een risico-georiënteerde benadering en beperkte regeldruk voor
aanbieders van internetdiensten. Vanuit die positie voert het kabinet ook
het debat in Europa over diverse dataprotectie-instrumenten, zoals de
Algemene verordening gegevensbescherming, de richtlijn gegevensbescherming opsporing en vervolging en het onlangs door de Europese
Commissie gesloten – en nog nader uit te werken – akkoord met de
Verenigde Staten over de opvolger van het Safe Harbor verdrag.
Het kabinet hecht groot belang aan rechtszekerheid rond internationale
dataoverdracht en is dan ook verheugd dat de Europese Commissie op
2 februari bekend heeft gemaakt dat er een politiek akkoord is bereikt
tussen EU en VS over een nieuw raamwerk voor de doorgifte van
persoonsgegevens uit de Europese Unie naar de Verenigde Staten; het
«EU-US Privacy Shield». De tekst moet nog uitgewerkt worden, wat naar
verwachting nog tot juni zal duren. Alhoewel gedurende die periode de
omstandigheden nog kunnen wijzigen, is Nederland positief over de
verbeteringen die zijn aangebracht in termen van toezicht op de naleving
en handhaving van de inhoud. Volgens de Commissie dient het nieuwe
raamwerk een tweetal doelstellingen, namelijk de bescherming van de
grondrechten van de EU-burgers en zekerheid voor het bedrijfsleven.
Daarmee lijkt een einde te komen aan de onzekerheid bij het bedrijfsleven
sinds oktober over de rechtmatigheid van dataopslag door internetbedrijven in de VS.
Een goede balans tussen commerciële belangen en privacy is belangrijk
voor het vertrouwen van burgers in online diensten en voor economische
groei. Respect voor privacy moet geen belemmerende factor zijn, maar
een kader dat uitdaagt tot innovatief ondernemen en nieuwe diensten en
toepassingen. Het vertrouwen in innovatieve diensten is een belangrijke
voorwaarde voor de groei van de digitale economie. Een betere privacybescherming in de VS zou het internationale level playing field voor
Europese technologiebedrijven ten opzichte van de grote spelers in de VS
kunnen versterken. Nederland vertrouwt op de waarde van schriftelijk
vastgelegde representations van de VS omtrent de waarborgen waarmee
de rechtmatige toegang tot overgedragen gegevens, voor doeleinden
verband houdend met de rechtshandhaving en de nationale veiligheid,
zijn omringd. Nederland ziet de vervolgstappen met belangstelling
tegemoet.
4.2 Economisch potentieel / vestigingsklimaat
Het kabinet is het met beide rapporten eens dat het internet voor de
Nederlandse economie van groot belang is en dat Nederland een sterke
internationale voorhoedepositie heeft veroverd, die onder meer valt af te
lezen aan de hoge positie op verschillende internationale ranglijsten.
Nederland beschikt over uitstekende netwerken, een goed opgeleide
bevolking, een hoge internetpenetratiegraad en een toppositie in
datacenters en internetknooppunten, inclusief intercontinentale danwel
trans-Atlantische verbindingen. De Nederlandse economie is, naast die
van het VK, de meest ICT-intensieve van Europa met een ICT-omzet die vijf
procent van het BBP bedraagt, nog los van andere ICT-afhankelijke
sectoren. Een kwart van de Nederlandse economische groei van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

14

afgelopen tien jaar komt voor rekening van ICT en 25 procent van de
buitenlandse investeringen in Nederland is ICT-gerelateerd.
Het kabinet heeft de digitale economie over de volle breedte in haar beleid
geïntegreerd om de ICT-gerelateerde groeipotentie veilig te stellen en uit
te bouwen. In de kabinetsbrief13 over de middellange termijnvisie op
telecommunicatie, media en internet wordt uiteengezet hoe dit kabinet
werkt aan de veiligheid, betrouwbaarheid en (internet)vrijheid in het
digitale domein, met speciale aandacht voor:
− een interneteconomie die vrij is van oneigenlijke invloed van overheden, bedrijven en overige belangengroepen op de keuzevrijheid van
gebruikers, zowel ter bescherming van burgerlijke vrijheden als ten
behoeve van de (vrije) markt.
− de integriteit, continuïteit en bescherming van persoonsgegevens als
basis voor vertrouwen in data- gedreven markten.
In de Digitale Agenda.nl; ICT en Innovatie voor Economische Groei, (2011)
en de Digitale Implementatie Agenda.nl (2011)14 is uitgewerkt hoe het
kabinet werkt aan het versterken van kansen voor economische groei,
innovatie en ondernemerschap met internet en ICT. Voor de zomer zal een
evaluatie en update van de Digitale Agenda naar de Tweede Kamer
worden verzonden. Daarin wordt ook ingegaan op de motie Verhoeven
van 15 oktober 2015,15 waarin de regering wordt verzocht om de digitale
infrastructuur te erkennen als derde mainport en een economische visie te
ontwikkelen en uit te voeren om de positie van de digitale mainport te
versterken.
Hiernaast wordt er specifieke aandacht geschonken aan de rol die ICT en
internet kunnen bieden voor de nieuwe ontwikkelingen in alle sectoren,
neem bijvoorbeeld de gezondheidszorg. De rol van internet en (big) data
in de zorg wordt steeds groter en de kansen zijn groot. Door deze
ontwikkelingen internationaliseert de zorg. Het is belangrijk dat data goed
beveiligd zijn en de privacy van de patiënt wordt gegarandeerd. Door
toegankelijke maar veilige data kunnen mensen meer regie op hun eigen
gezondheid nemen, kunnen (mede door internationale dataverzameling)
behandelmethodes verbeteren, kan de kwaliteit van zorg toenemen, kan
een hogere mate van transparantie ontstaan en kan de deur geopend
worden voor innovatieve technologische ontwikkelingen en producten.
Aan een positief vestigingsklimaat voor internetbedrijven wordt bijgedragen met een gericht stimuleringsbeleid voor de ICT- en internetsector.
Zo is ICT een dwarsdoorsnijdend thema in het topsectorenbeleid, met een
eigen Kennis- en Innovatie Agenda waarin NWO, TNO en EZ € 40 miljoen
hebben gereserveerd voor ICT-gerelateerde Kennis en Innovatie in
PPS-verband. In opdracht van het Ministerie van Economische Zaken
wordt onderzoek verricht naar «Kansen voor de Cyber Security-sector in
Nederland», waarin de bijdrage aan het ondernemingsklimaat voor de
ICT-sector en het vestigingsklimaat vertrekpunt is voor beleidsaanbevelingen.
4.3 Rol en toezicht op I&V diensten
De AIV beveelt aan om effectief en onafhankelijk toezicht op de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten (I&V diensten) te verzekeren, alsmede
de uitwisseling van gegevens tussen nationale inlichtingen- en veilig-

13

Bijlage bij Kamerstuk 26 643, nr. 300.
Kamerstuk 26 643, nr. 217.
15
Kamerstuk 34 300 XIII, nr. 45.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

15

heidsdiensten binnen Europa en daarbuiten van betere waarborgen te
voorzien.
In de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten 2002 (Wiv 2002)
wordt beschreven hoe er door diverse organen effectief en onafhankelijk
toezicht wordt uitgeoefend op de taakuitoefening van de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten. Zoals bekend is op dit moment een herziening van de
Wiv 2002 in voorbereiding. Bij die gelegenheid worden wederom de
voorwaarden vastgelegd waaronder een inbreuk op grondrechten
gerechtvaardigd wordt geacht. Het stelsel van toezicht moet immers ook
na de herziening van de huidige Wiv 2002 voldoen aan de eisen die het
Europese Hof voor de Rechten van de Mens stelt aan de activiteiten van
de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten die inbreuk maken op grondrechten.
Terecht wijst de AIV in de kabinetsreactie op het rapport van de
Commissie Dessens waarin het kabinet aangeeft de aanbevelingen voor
toezicht mee te wegen bij het opstellen van de nieuwe wet op de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Het gaat hierbij om het vinden van de
juiste balans tussen het aan de ene kant aanpassen en op een aantal
gebieden uitbreiden van de bijzondere bevoegdheden van de diensten en
aan de andere kant het versterken van het stelsel van waarborgen,
waaronder het toezicht. Op dit moment verwerkt het kabinet de reacties
uit de internetconsultatie en de Privacy Impact Analyse in een nieuwe
concept-wettekst, die voor het zomerreces aan de Afdeling advisering van
de Raad van State zal worden aangeboden. Omdat de herziening nog in
volle gang is acht het kabinet een specifieke bespreking van de nieuwe
wet buiten de scope van deze reactie vallen.
Ten aanzien van de samenwerking met buitenlandse partnerdiensten
hanteren de diensten diverse criteria, zoals de democratische inbedding
van de betreffende dienst(en) en het mensenrechtenbeleid van het
betreffende land. Deze criteria zijn belangrijke wegingsfactoren voor de
intensiteit van de samenwerking met een partner. Deze werkwijze is in lijn
met de aanbevelingen in toezichtsrapport 38 (2014) van de Commissie van
Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD). De criteria
zullen ook worden vastgelegd in de herziene Wiv 2002.
4.4 Leidende rol van NL op EU dossiers
EU Voorzitterschap
Nederland ambieert een leidende rol als digital gateway to Europe en
tevens als safe place to do business and for people. Tijdens het lopende
Nederlands Voorzitterschap van Raad van de Europese Unie besteedt
Nederland expliciet aandacht aan cybersecurity, cyber crime en digitale
zaken zoals de Digital Single Market. Voortgang rond een vrij dataverkeer
en internet governance (waarbij Nederland zich in zal zetten voor een vrij
en open internet), en versterking van het kader voor grensoverschrijdende
opsporing van cybercrime zijn daarbij prioriteiten.
In de Friends of the Presidency Group on cyber issues (FoP) besteedt
Nederland aandacht aan de EU Cyber Security Strategie en bijbehorende
Roadmap. Hierin komen onder andere de operationele samenwerking en
informatie-uitwisseling, publiek-private samenwerking, cyber diplomacy,
capaciteitsopbouw in landen buiten de EU, digitale rechten, het bestrijden
van cyber-crime en best practices op het gebied van cybersecurity zoals
vulnerability disclosure aan de orde. Nederland betrekt private partners in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

16

het Nederlands Voorzitterschap, onder meer door de Cyber Security Raad
een rol te geven bij de hoogambtelijke cyber security bijeenkomst in mei
2016.
Operationele samenwerking is ook een onderdeel van de Europese
richtlijn voor Netwerk- en Informatiebeveiliging (NIB). De implementatie
hiervan begint tijdens het voorzitterschap.
Exportcontrole dual-use ICT goederen en software
De AIV beveelt aan dat Nederland het Europees voorzitterschap in 2016
benut om voorstellen te ontwikkelen om verouderde wetgeving met
negatieve effecten op internetvrijheid te actualiseren. In lijn hiermee en
met de discussies tijdens de GCCS zal Nederland trachten tijdens het
voorzitterschap de reeds lopende herziening van de EU Dual-Use
Verordening aan te scherpen. Daarbij draait het om aanscherping van de
controle op de export van dual-use surveillance technologieën. Een
effectief en proportioneel exportcontrolebeleid is nodig om te voorkomen
dat de EU surveillancetechnologie exporteert naar onderdrukkende
regimes met ondermaatse waarborgen voor mensenrechten, die deze
technologie in zouden kunnen zetten voor mensenrechtenschendingen.
Nederland is zich bewust van de complexiteit van het formuleren van
technische voorstellen op dit terrein en steunt dan ook het onderzoek wat
thans plaatsvindt in opdracht van de Europese Commissie en kijkt uit naar
het voorstel dat de Commissie zal presenteren op basis hiervan. Ook via
andere multilaterale fora probeert Nederland deze visie internationaal te
verankeren.
Netneutraliteit
Nederland was in de EU pionier met netneutraliteitswetgeving en heeft
zich in de Europese netneutraliteitsdiscussie actief opgesteld op basis van
de eigen nationale wetgeving. Zowel de Tweede Kamer, het kabinet als de
(Nederlandse) Europarlementariërs hebben een rol gespeeld bij de
totstandkoming van de Europese netneutraliteitsverordening. Verschillende Europese maatschappelijke organisaties (bijvoorbeeld ter
bescherming van consumentenbelangen) hebben bij herhaling de
Nederlandse praktijk en het Nederlandse standpunt uitgedragen.16
4.5. Dialoog met bedrijfsleven
Zoals het WRR-rapport en AIV-advies beschrijven is de relatie tussen de
overheid en bedrijven tweeledig. Enerzijds zijn zij belangrijke partners bij
het waarborgen van publieke belangen als privacy, veiligheid en vrijheid
in het digitale domein, anderzijds kunnen sommige bedrijven daar, mede
door hun wereldwijde dominante marktpositie, ook een negatieve invloed
op hebben. Gezien de sleutelrol van vooral die laatste categorie bedrijven
in het digitale domein, staat buiten twijfel dat zij serieuze diplomatieke
aandacht verdienen.
De overheid werkt samen met het bedrijfsleven bij het verbeteren van de
digitale vaardigheden en het benadrukken van de zorgplicht van bedrijven
en overheden richting hun klanten. Ook ICT-producten en -diensten
moeten veilig zijn. Bedrijven en overheden moeten aanspreekbaar zijn op
hun verantwoordelijkheid. Ook moeten zij transparant zijn over wat ze in
het kader van cybersecurity aan maatregelen nemen en hoe ze omgaan
met de gegevens van gebruikers. Zoals in het Regeerakkoord gemeld stelt

16

Zie hierover ook Kamerstuk 24 095, nr. 393.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

17

het kabinet zich ten doel dat burgers en bedrijven hun zaken met de
overheid digitaal en veilig kunnen afhandelen.
Alle departementen zijn voortdurend in dialoog met private partijen over
een brede waaier van onderwerpen zoals: standpuntbepaling binnen
ICANN en de ITU (EZ), afstemming in het jaarlijkse Nederlands Internet
Governance Forum over internet governance in den brede (o.a. EZ, BZ,
V&J, BZK), consultaties over de vormgeving van het beleid voor privacy,
dataprotectie en de rol van intermediairs als bouwstenen voor de
Europese digital single market (EZ), publiek-private samenwerking (V&J),
en van normontwikkeling voor verantwoordelijk gedrag van staten in
cyberspace tot capaciteitsopbouw en mensenrechten (BZ).
De rol, zorgplicht en ketenverantwoordelijkheid van private actoren,
particulieren en overheid met betrekking tot veiligheid online is door het
kabinet vastgelegd in NCSS 2.0 en ook de Cyber Security Raad houdt zich
met dit vraagstuk bezig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 411

18