Het
Nederlandse
Herstel- en
Veerkrachtplan

i

Voorwoord
De coronapandemie heeft de Nederlandse economie hard geraakt. De schok was in Nederland
heftiger dan tijdens de wereldwijde financiële crisis, met een reële krimp van het bruto binnenlands
product (BBP) van 3,8% in 2020. 1 Mede met behulp van nationale steunpakketten heeft de
samenleving zich weerbaar getoond. De economie herstelde zich krachtig, met een reële groei van
4,8% in 2021. 2
We leven echter in onzekere tijden. Er moeten oplossingen gevonden worden om grote
maatschappelijke uitdagingen te lijf te gaan, zoals de klimaatcrisis, maar ook nationale uitdagingen
op de woningmarkt en het versnellen van de digitale transformatie. Ook blijft de ontwikkeling van
het coronavirus een onzekere factor.
Tegelijkertijd schudt een nieuwe crisis – de oorlog in Oekraïne - Europa op haar grondvesten. Het is
van groot belang om hier daadkrachtig op te reageren. Nederland verwelkomt dan ook het
REPowerEU-initiatief, waarmee we in Europees verband onze afhankelijkheid van Russisch gas
kunnen verkleinen en de energietoevoer kunnen verbreden. Om dit kracht bij te zetten bevat het
Nederlandse herstel- en veerkrachtplan (HVP) belangrijke investeringen die een bijdrage leveren aan
de doelstellingen van REPowerEU. 3
Al deze uitdagingen onderstrepen het belang van een weerbare Nederlandse economie, ook voor de
toekomst. Het herstel- en veerkrachtplan kan hier een belangrijke bijdrage aan leveren. Het HVP is
een ambitieus pakket van 20 hervormingen en 28 investeringen. Het plan draagt bij aan de ambities
van het kabinet op het gebied van de groene- en digitale transitie, en het bevat grootschalige
maatregelen op het gebied van woningbouw, de arbeidsmarkt en het Nederlandse belastingstelsel.
Het doel van het plan is niet alleen om te repareren – bijvoorbeeld door de economische- en sociale
effecten van de coronacrisis te verzachten, maar ook om te bouwen – bijvoorbeeld door de groeneen digitale transitie verder aan de jagen.
Voor Nederland is een budget van €4,7 miljard beschikbaar uit het NextGenerationEU-fonds, het
herstelinstrument van de Europese Unie dat lidstaten ondersteunt om sterker uit de coronacrisis te
komen. 50,2% van dit plan is gewijd aan het ondersteunen van klimaatdoelstellingen, terwijl 23,2%
als doel heeft de digitale transitie te versnellen. Deze hervormingen en investeringen worden allen
in korte tijd ingevoerd, aangezien de maatregelen voltooid moeten zijn voor augustus 2026.
Deze structurele hervormingen en investeringen leveren een significante bijdrage aan een
doeltreffende aanpak van de landspecifieke aanbevelingen uit het Europese Semester. Ook omvat
het plan synergiën met Europese ambities en afspraken, zoals IPCEI’s 4 en de Europese
vlaggenschepen. 5 De maatregelen in het HVP passen in het bredere geheel van ambities van het
kabinet zoals uiteengezet in het coalitieakkoord. Tegelijkertijd zorgen de hervormingen en
investeringen ook voor een versterking van de sociale cohesie in Nederland, onder meer door dat ze
bijdragen aan gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen. Om deze laatste twee punten goed
te borgen bij de uitvoering van het HVP heeft er een aparte raadpleging plaatsgevonden met
verschillende organisaties die zich hiervoor inzetten. Eenzelfde benadering is gekozen voor de
medeoverheden en de sociale partners. Daarnaast heeft er ook generieke raadpleging
plaatsgevonden om alle belanghebbenden de gelegenheid te geven hun inbreng mee te geven voor
de totstandkoming van het HVP.
De reikwijdte van het HVP omvat de volgende beleidsterreinen die ook van Europees belang zijn,
onderverdeeld in 6 prioriteiten:

Bruto binnenlands product (BBP), CBS, 2022, https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/leren-met-het-cbs/conjunctuurbekerstrijd/ te voorspellen-indicatoren/bruto-binnenlands-product--bbp-#:~:text=De%20Nederlandse%20economie%20kromp%20in,gemiddeld%20in%20de %20Europese%20Unie.
2
De Nederlandse economie in 2021, CBS, 24 februari 2022, https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/de-nederlandse-economie/2022/ de nederlandse-economie-in2021?onepage=true#:~:text=De%20Nederlandse%20economie%20groeide%20in%202021%20met%204%2C8%20procent.
3
Investeringen die aan REPowerEU bijdragen zijn Wind op Zee, Groenvermogen waterstof, de Investeringssubsidie duurzame energie en
energiebesparing (ISDE) en de Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed. Deze zijn beschreven in de sectie over REPowerEU.
4
Important Project of Common European Interest (IPCEI), RVO, 16 mei 2022, https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/ipcei
5
Guidance to Member States Recovery and Resilience Plans, Europese Commissie, 22 januari 2022, pp. 9-10,
https://ec.europa.eu/info/sites/default/files/document_travail_service_part1_v2_en.pdf
1

ii

1.
2.
3.
4.
5.
6.

Bevorderen groene transitie
Versnellen digitale transformatie
Verbeteren woningmarkt en verduurzamen gebouwde omgeving
Versterken arbeidsmarkt, pensioen en toekomstgericht onderwijs
Versterken van de publieke gezondheidssector en pandemieparaatheid
Aanpakken agressieve belastingplanning en witwassen

Met deze hervormingen en investeringen richten we ons niet alleen op het directe herstel na de
pandemie, maar bereiden we ons ook voor op de uitdagingen van morgen. Zo draagt het plan bij
aan een veerkrachtig, groen en digitaal Nederland.

iii

Inhoudsopgave
Voorwoord ............................................................................................................................ ii
1.

Algemene doelstellingen en principes van het plan .........................................................1
Uitdagingen en doelstellingen ............................................................................................1
REPowerEU .....................................................................................................................2
Europees Semester en landspecifieke aanbevelingen ...........................................................3
Eurozone aanbevelingen..............................................................................................7
Samenhang.....................................................................................................................8

2.

Beschrijving van de hervormingen en investeringen ..................................................... 11
Prioriteit 1: Bevorderen groene transitie ........................................................................... 11
Onderdeel 1.1 Versnellen klimaat- en energietransitie .................................................... 11
Maatregel 1.1H1: Hervorming energiebelasting............................................................ 17
Maatregel 1.1H2: Invoering en aanscherping CO2 heffing industrie ................................ 19
Maatregel 1.1H3: Verhoging tarief vliegbelasting ......................................................... 20
Maatregel 1.1H4: Hervorming autobelastingen ............................................................ 23
Maatregel 1.1I1: Wind op Zee.................................................................................... 25
Maatregel 1.1I2: Groenvermogen waterstof ................................................................ 28
Maatregel 1.1I3: Energietransitie binnenvaart, project ZES ........................................... 30
Maatregel 1.1I4: Luchtvaart in transitie ...................................................................... 33
Onderdeel 1.2 Aanpakken stikstof................................................................................. 41
Maatregel 1.2I1: Programma Natuur .......................................................................... 43
Maatregel 1.2I2: Subsidieregeling sanering varkenshouderijen...................................... 48
Prioriteit 2: Versnellen digitale transformatie .................................................................... 52
Onderdeel 2.1 Promoten van innovatieve technologieën en digitale vaardigheden .............. 52
Maatregel 2.1I1: Quantum Delta NL ........................................................................... 60
Maatregel 2.1I2: AiNed en Applied AI Learning Communities......................................... 63
Maatregel 2.1I3: Digitaliseringsimpuls Onderwijs NL .................................................... 66
Maatregel 2.1I4 Digitale Infrastructuur Logistiek.......................................................... 71
Onderdeel 2.2 Toekomstbestendig maken mobiliteit........................................................ 75
Maatregel 2.2I1: European Rail Traffic Management System (ERTMS)............................ 79
Maatregel 2.2I2: Veilige, Slimme & Duurzame Mobiliteit ............................................... 81
Maatregel 2.2I3: Intelligente Wegkantstations (IWKS) ................................................. 86
Onderdeel 2.3 Toekomstbestendig maken van IT bij de overheid...................................... 90
Maatregel 2.3H1: Informatiemanagement Overheid ..................................................... 93
Maatregel 2.3I1: Grensverleggende IT (GrIT).............................................................. 96
Maatregel 2.3I2: Digitale hervorming van de Nederlandse strafrechtketen.................... 100
Prioriteit 3: Verbeteren woningmarkt en verduurzamen gebouwde omgeving ..................... 102
Onderdeel 3.1 Verbeteren woningmarkt....................................................................... 102
Maatregel 3.1H1: Afschaffen leegwaarderatio ............................................................ 108
Maatregel 3.1H2: Afschaffen verruimde schenkingsvrijstelling eigen woning ................. 110
Maatregel 3.1H3: Regie op de aanbodzijde van de woningmarkt.................................. 112
Maatregel 3.1H4: Aanscherping inkomensafhankelijke hogere huurverhoging ............... 114
iv

Maatregel 3.1H5 Versnellen van proces en procedures bij realiseren van woningbouw ... 118
Maatregel 3.1I1: Woningbouwimpuls ........................................................................ 121
Onderdeel 3.2 Verduurzamen gebouwde omgeving....................................................... 124
Maatregel 3.2I1: Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed ....................... 129
Maatregel 3.2I2: Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE) ... 135
Prioriteit 4: Versterken arbeidsmarkt, pensioen en toekomstgericht onderwijs.................... 137
Onderdeel 4.1 Versterken van de arbeidsmarkt en een goed pensioen ............................ 137
Maatregel 4.1H1: Verlaging van de zelfstandigenaftrek............................................... 142
Maatregel 4.1H2: Arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen (AOV ZZP)...... 147
Maatregel 4.1H3: Hervorming pensioenstelsel tweede pijler ........................................ 150
Maatregel 4.1H4: Aanpak schijnzelfstandigheid.......................................................... 154
Maatregel 4.1I1: Nederland Leert Door..................................................................... 157
Maatregel 4.1I2: Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s) .................................................. 163
Onderdeel 4.2 Toekomstbestendig maken van het onderwijs en onderzoek ..................... 167
Maatregel 4.2I1: Nationaal Onderwijslab AI............................................................... 174
Maatregel 4.2I2: Aanpak leervertragingen nieuwkomers............................................. 179
Maatregel 4.2I3: Ondersteuning leerlingen in het laatste jaar...................................... 182
Maatregel 4.2I4: Laptops, tablets en internetrouters voor online en hybride onderwijs ter
bestrijding en voorkoming van leerachterstanden ...................................................... 185
Prioriteit 5: Versterken van de publieke gezondheidssector en pandemieparaatheid ............ 189
Onderdeel 5.1 Versterken van de publieke gezondheidssector en pandemieparaatheid ..... 189
Maatregel 5.1I1: Tijdelijke extra personele capaciteit voor de zorg in crisistijd .............. 195
Maatregel 5.1I2: Extension Intensive Care ................................................................ 199
Maatregel 5.1I3: Stimuleringsregeling E-Health Thuis COVID-19 & COVID-19 2.0 ......... 202
Maatregel 5.1I4: Health RI ...................................................................................... 205
Prioriteit 6: Aanpakken agressieve belastingplanning en witwassen ................................... 208
Onderdeel 6.1: Aanpak agressieve belastingplanning en witwassen ................................ 208
Maatregel 6.1H1: Nederlands beleid omtrent belastingverdragen................................. 215
Maatregel 6.1H2: Tegengaan mismatches bij toepassing zakelijkheidsbeginsel.............. 217
Maatregel 6.1H3: Voorkomen van vrijstelling door specifieke renteaftrekbeperking ....... 219
Maatregel 6.1H4: Beperking liquidatie- en stakingsverliesregeling ............................... 220
Maatregel 6.1H5: Beperking verliesverrekening ......................................................... 222
Maatregel 6.1H6: Anti-witwas beleid......................................................................... 224
3.

Complementariteit en uitvoering van het plan............................................................ 226
3.1

Horizontale thema’s .......................................................................................... 226

3.1.1 Do no significant harm ...................................................................................... 226
3.1.2 Staatssteun...................................................................................................... 227
3.1.3 Gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen ................................................ 228
3.2 Raadplegingsproces................................................................................................ 236
3.3 Audit en controle, uitvoering en complementariteit .................................................... 240
3.4 Communicatie ........................................................................................................ 252
Bijlage 1: DNSH-zelftoetsen .......................................................................................... 254
v

Bijlage 2: Staatssteuntoetsen per maatregel................................................................... 339

vi

1.

Algemene doelstellingen en principes van het plan

Uitdagingen en doelstellingen
Herstel van de COVID-19 pandemie
De Nederlandse economie heeft zich snel hersteld van de COVID-19 pandemie. Doordat de
samenleving heropend kon worden na de lockdowns en de wereldhandel herstelde, was de algehele
economische groei in 2021 robuust en kwam uit op 4,8%. Niettemin is de schade van de COVID-19
pandemie groot. Het gaat niet alleen om economische schade, maar ook schade aan de sociale
cohesie en het maatschappelijk welzijn in Nederland. De gevolgen zullen nog lang doorwerken,
bijvoorbeeld in tekorten aan arbeidskrachten en vertraging bij levering van producten en diensten.
Ook het stilvallen van (duurzame) investeringen gedurende de twee jaar COVID-19 pandemie zal
nog lang gevoeld worden. Toen de samenleving weer opende nam de uitstoot van CO2 opnieuw snel
toe, hetgeen aantoont dat het onverminderd belangrijk blijft om de groene transitie snel door te
voeren.
Grote uitdagingen
Tijdens de COVID-19 pandemie heeft het kabinet besloten tot grote nood- en steunmaatregelen om
de directe gevolgen van de pandemie te beperken. Ook is in het coalitieakkoord besloten om fors
geld uit te geven voor duurzaamheid en klimaat. Deze investeringen zijn erop gericht om de
Nederlandse economie voor de toekomst sterker te maken. De noodzaak van deze maatregelen
wordt eens te meer duidelijk door de impact van de stijgende energieprijzen als gevolg van de oorlog
in Oekraïne. Het laat zien dat de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen nog steeds groot is.
Nederland is dan ook volop bezig met de transitie naar duurzame energie, voedselproductie, en
mobiliteit en een meer duurzaam gebouwde omgeving. Nederland is echter een dichtbevolkte delta,
waar de schaarse ruimte vaak al voor meerdere doelen wordt gebruikt zoals wonen, werken,
bewegen en recreëren. Transities naar duurzame alternatieven zijn daarom ingewikkeld en kosten
tijd.
Daarbij is het probleem van overmatige stikstofdeposities door bouw- en landbouwactiviteiten en
door het verkeer nog nijpender geworden. De noodzaak om het milieu te beschermen tegen
schadelijke hoeveelheden stikstof maakt transities naar duurzame energie en mobiliteit en het
versnellen van de woningbouw nog complexer.
De sterk stijgende huizenprijzen laten zien dat de woningmarkt verstoord is. Niet alleen de
hoeveelheid nieuwbouw blijft achter bij het benodigde aantal woningen, ook is de doorstroming bij
bestaande woningen onvoldoende. Terwijl ouderen, die kleiner en meer ondersteund zouden willen
wonen, lastig een passende woning kunnen vinden, ondervinden ook starters moeilijkheden vanwege
de hoge prijzen.
Toch heeft de Nederlandse economie een robuuste basis. De arbeidsmarkt presteert over het
algemeen goed, met een verder dalende werkloosheid. Wel is er in toenemende mate tekort aan
arbeidskrachten, vooral in technische sectoren. Dit laat zien hoe belangrijk het is verder te investeren
in technische vaardigheden en om her- en omscholing te stimuleren, ook voor mensen aan de rand
van de arbeidsmarkt en inactieven. Het tekort op de arbeidsmarkt is een uitdaging die aanpak vereist
om de klimaattransitie te doen slagen, omdat geschoolde technici nodig zijn voor de installatie van
zonnepanelen, warmtepompen en windmolens. Voldoende geschoolde vakmensen zijn ook nodig met
het oog op de digitale transitie. Daarvoor geldt dat Nederland fors investeert om moderne
technologieën verder te ontwikkelen en in te zetten. Dit gebeurt bijvoorbeeld door middel van het
investeringsprogramma AiNed, dat artificiële intelligentie op een mensgerichte manier ontwikkelt en
het gebruik van deze technologie stimuleert. Ook wordt er met de maatregel Quantum Delta NL
geïnvesteerd in de ontwikkeling van quantumcomputers, quantumnetwerken en quantumsensoren.
Doelstellingen van het herstel- en veerkrachtplan
Het herstel van de economie na de COVID-19 pandemie biedt Nederland de kans om deze
uitdagingen aan te pakken. Het herstel moet werken als een katalysator voor duurzamere, slimmere
en inclusievere groei, die de sociale cohesie versterkt en onze samenleving weerbaarder maakt tegen
1

crises zoals pandemieën en klimaatverandering. De genoemde dimensies van duurzame en
veerkrachtige groei vullen elkaar aan. Groei van productiviteit en macro-economische stabiliteit
kunnen we niet bereiken als dit niet ook bijdraagtaan ecologische duurzaamheid, inclusie en sociale
samenhang. De Nederlandse hervormings- en investeringsagenda, waar het herstel- en
veerkrachtplan onderdeel van is, is vormgegeven volgens deze principes. Het Nationale herstelplan
is daarom ook gestructureerd volgens zes prioriteiten, die aansluiten bij de zes pijlers van de
Europese Herstel en Veerkrachtfaciliteit (HVF)-verordening. De zes prioriteiten van het Nederlandse
herstelplan zijn: (1) Bevorderen groene transitie en aanpak stikstofproblematiek, (2) Versnellen
digitale transformatie, (3) Verbeteren woningmarkt en verduurzamen gebouwde omgeving, (4) Een
sterke arbeidsmarkt, een goed pensioen en toekomstgericht onderwijs, (5) Versterken van de
publieke gezondheidssector en pandemieparaatheid, en (6) Aanpak agressieve fiscale planning en
witwassen.
Nederland wil samen met de andere Europese lidstaten vooroplopen om deze duurzame en
veerkrachtige groei om te zetten in kansen voor haar burgers. Belangrijk daarbij is dat de kansen
die de klimaattransitie en de digitale transitie bieden terechtkomen bij alle mensen in alle lagen in
de samenleving. Dit vereist ook een transformatie in sociaaleconomisch beleid om ervoor te zorgen
dat duurzame economische groei ook leidt tot inclusieve sociale cohesie. Een duurzame economie
moet werken voor iedereen, ook voor degene met economische achterstand of afstand tot de
arbeidsmarkt en een eerlijke economie moet kansen bieden voor iedereen, ongeacht sociale positie
of afkomst. Alleen dan kan een duurzame economie zorgen voor eerlijke, langdurige en veerkrachtige
welvaart voor alle Nederlandse burgers.
REPowerEU
De militaire agressie van Rusland tegen Oekraïne heeft de energieprijzen doen stijgen en de
bezorgdheid over de energiezekerheid vergroot. Het is duidelijk geworden dat de EU te afhankelijk
is van de invoer van gas, olie en kolen uit Rusland.
REPowerEU is een Europees antwoord op deze uitdagingen. Het doel van REPowerEU is de afbouw
van de afhankelijkheid van Russische energiebronnen door energiebesparing, diversificatie van
energiebronnen, versnelde uitrol van hernieuwbare energie en het verminderen van het verbruik van
fossiele energie in de gebouwde omgeving, industrie en de elektriciteitssector. Op deze doelstellingen
sluiten een viertal maatregelen die in dit HVP zijn opgenomen.
De snelste en goedkoopste manier om de energiecrisis aan te pakken is door middel van
energiebesparingen. Het terugdringen van het energieverbruik verlaagt de hoge energierekening van
huishoudens en bedrijven op korte en lange termijn, en vermindert de vraag naar Russische fossiele
brandstoffen. Met de maatregelen Verduurzaming maatschappelijk vastgoed en de
Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE) wordt geïnvesteerd in
het verhogen van energie-efficiëntie van de gebouwde omgeving door middel van isolatie,
warmtenetaansluitingen, zonneboilers en hybride warmtepompen.
Een versnelling en opschaling van hernieuwbare energieopwekking zal de uitfasering van Russische
fossiele brandstoffen verder faciliteren. Een aantal belangrijke stappen in deze richting zijn al
bekendgemaakt. Zo besloten België, Duitsland, Denemarken en Nederland op 18 mei 2022 om de
windmolenparken in de Noordzee zoveel mogelijk met elkaar te verbinden tot één groot netwerk en
de capaciteit tegen 2050 te vertienvoudigen tot 150 gigawatt. Dat is zes keer de huidige
energiebehoefte van Nederland, en levert dus een substantiële verbetering aan de energiezekerheid
op. Met het akkoord dat in het Deense Esbjerg in aanwezigheid van Commissievoorzitter Ursula von
der Leyen is getekend, willen de vier landen samen de grootste groene energiecentrale bouwen in
de Noordzee. Het herstel- en veerkrachtplan levert een belangrijke bijdrage aan deze ontwikkeling
met de investering Wind op Zee, met een omvang van EUR 875 mln. Ook het stimuleren van
waterstofopwekking is een belangrijk alternatief ten opzichte van aardgas, kolen en olie. Met de
investering Groenvermogen Waterstof wordt er een bijdrage van EUR 68,5 mln. geleverd aan de
doelstelling van REPowerEU om 10 miljoen ton aan binnenlandse productie van waterstof te
realiseren in 2030. 6 Niet alleen verkleint dit de Nederlandse energie-afhankelijkheid, ook leidt het
tot een verkleining van de nationale klimaatvoetafdruk.
REPowerEU Plan, Europese Commissie, 18 mei 2022, p. 7, https://eur-lex.europa.eu/resource.html?uri=cellar:fc930f14-d7ae-11ec-a95f01aa75ed71a1.0001.02/DOC_1&format=PDF
6

2

Verder raadt de Europese Commissie lidstaten aan om fiscale maatregelen op te nemen die de
REPowerEU-doelen ondersteunen. 7 Het herstel- en veerkrachtplan bevat hervormingen die
aansluiten bij deze doelstelling. Zo wordt het tarief van de vliegbelasting verhoogd, en wordt er een
CO2-heffing in de industrie ingevoerd, maatregelen die energiebesparingen stimuleren en fossiele
brandstoffen reduceren.
De groene transformatie van het Nederlandse energiesysteem zet het land op het juiste spoor om
klimaatneutraal te zijn tegen 2050. Met de maatregelen in het herstel- en veerkrachtplan wordt de
energie-afhankelijkheid van Rusland verminderd, en wordt er stevig ingezet op diversificatie van de
energiemix. Het plan levert daarmee een bijdrage aan de doelstellingen van het REPowerEU plan.
Europees Semester en landspecifieke aanbevelingen
De Europese herstel- en veerkrachtfaciliteit (HVF)-verordening schrijft voor dat het nationale
herstelplan een toelichting geeft op de wijze waarop het plan bijdraagt tot de doeltreffende aanpak
van de uitdagingen die zijn vastgesteld in de landspecifieke aanbevelingen in het kader van het
Europees Semester. 8
In 2019 was de eerste aanbeveling van de Europese Commissie om de bevoordeling van schulden
door huishoudens en de verstoringen op de woningmarkt terug te dringen. Tevens raadde de
Commissie aan om ervoor te zorgen dat de tweede pijler van het pensioenstelsel transparanter en
schokbestendiger zou worden en dat agressieve fiscale planning moet worden tegengegaan.
Maatregelen in het Nederlandse herstelplan die hier betrekking op hebben, zijn onder andere: het
Nederlandse beleid omtrent belastingverdragen, de hervorming van de tweede pijler van
het pensioenstelsel en de Woningbouwimpuls. Een volledig overzicht van de maatregelen in het
herstelplan die de landspecifieke aanbevelingen adresseren staat in de onderstaande tabel.
Eén van de aanbevelingen uit 2019 ziet op het versterken van de positie van zelfstandigen zonder
personeel en kwetsbare werknemers, zoals mensen aan de rand van de arbeidsmarkt en inactieven
(2019.2). Op dit onderwerp bevat het Nederlandse herstelplan meerdere maatregelen als onderdeel
van de bredere arbeidsmarkthervormingen zoals aangekondigd in het coalitieakkoord. De positie van
zelfstandigen wordt versterkt door hervormingen zoals de Arbeidsongeschiktheidsverzekering
voor zelfstandigen (AOV ZZP). De positie van kwetsbare werknemers wordt versterkt door onder
meer investeringen in Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s) en het programma Nederland Leert
Door. De aanpak van de RMT’s is gericht op het stimuleren van arbeidsparticipatie van (recent)
werklozen en mensen met afstand tot de arbeidsmarkt, onder meer door het stimuleren van her- en
omscholing. Met deze extra ondersteuning kunnen genoemde groepen worden geholpen bij het
(opnieuw) vinden van werk, hetgeen kan bijdragen aan het verminderen van de tekorten op de
arbeidsmarkt. Het verminderen van krapte op de arbeidsmarkt is onder meer van belang voor de
klimaattransitie, die gehinderd wordt door schaarste aan technische vakmensen. Dit wordt in
overweging genomen bij de inzet van de middelen uit het Fonds voor een rechtvaardige transitie
(Just Transition Fund, JTF). Ook het programma Nederland Leert Door zet in op de verbetering van
vaardigheden van werkenden (inclusief zelfstandigen) en werkzoekenden die hun baan hebben
verloren of dreigen te verliezen als gevolg van de COVID-19-crisis. Zowel de RMT’s als Nederland
Leert Door zijn gericht op de specifieke behoeften van de persoon. Met deze specifieke ondersteuning
van kwetsbare werkenden en werkzoekenden sluiten de maatregelen aan bij de ondersteuning van
deze groepen vanuit het Europees Sociaal Fonds (ESF+). Ook zet Nederland in om ongelijkheid
vanwege digitale ongeletterdheid aan te pakken. Dit wordt onder meer bereikt met her- en
omscholing in digitale vaardigheden. Dit zou kunnen plaatsvinden binnen een RMT wanneer een
persoon aan (ander) werk geholpen kan worden, maar wiens kennis en ervaring op het gebied van
digitale vaardigheden nog niet aansluit bij wat er gevraagd wordt. Daarnaast wordt er onder meer
binnen de Alliantie Digitaal Samenleven met publieke, private en maatschappelijke partners gewerkt
aan lokale ecosystemen voor ondersteuning van digitaal kwetsbare mensen. Met dit beleid wordt de
aanbeveling op dit onderwerp (2019.2) geadresseerd.

REPowerEU Plan, Europese Commissie, 18 mei 2022, pp. 17-18, https://eur-lex.europa.eu/resource.html?uri=cellar:fc930f14-d7ae-11eca95f-01aa75ed71a1.0001.02/DOC_1&format=PDF
8
Landspecifieke Aanbevelingen voor Nederland 2019, Europese Commissie, 5 juni 2019, https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:52019DC0519&from=EN; Landspecifieke Aanbevelingen voor Nederland 2020, Europese Commissie, 23
juni 2020, https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-8438-2020-REV-1/nl/pdf
7

3

Een volledig overzicht van de wijze waarop het herstelplan de aanbevelingen uit 2019 adresseert
staat in de tabel hieronder.
2019.1. De bevoordeling van schulden door
huishoudens en de verstoringen op de
woningmarkt terugdringen, onder meer door
de
ontwikkeling
van
de
particuliere
huursector te bevorderen.
Ervoor zorgen dat de tweede pijler van het
pensioenstelsel
transparanter,
intergenerationeel
billijker
en
schokbestendiger wordt.
Beleid uitvoeren om het beschikbare
inkomen van huishoudens te verhogen,
onder meer door de voorwaarden ter
ondersteuning van loongroei te versterken,
met inachtneming van de rol van de sociale
partners.
Kenmerken
van
het
belastingstelsel
aanpakken die agressieve fiscale planning,
vooral
door
middel
van
uitgaande
betalingen, in de hand kunnen werken, met
name door uitvoering van de aangekondigde
maatregelen.
2019.2. De prikkels voor zelfstandigen
zonder personeel verminderen en adequate
sociale bescherming voor zelfstandigen
bevorderen,
en
schijnzelfstandigheid
aanpakken.
Levenslang
leren
versterken
en
vaardigheden verbeteren, met name voor
mensen aan de rand van de arbeidsmarkt en
inactieven.
2019.3.
Met
inachtneming
van
de
begrotingsdoelstelling
op
middellange
termijn, het begrotings- en structuurbeleid
gebruiken om een opwaartse trend van de
investeringen
te
steunen.
Het
investeringsgerelateerde economisch beleid
focussen op onderzoek en ontwikkeling, met
name in de particuliere sector, op
hernieuwbare energie, energie-efficiëntie en
strategieën
ter
vermindering
van
broeikasgasemissies, en op het aanpakken
van knelpunten in het vervoer.

De eerste zin wordt geadresseerd met zes
maatregelen:
(1)
Woningbouwimpuls,
(2)
Afschaffen
leegwaarderatio,
(3)
Afschaffen
jubelton, (4) Aanscherping inkomensafhankelijke
hogere huurverhoging,
(5)
Regie op
de
aanbodzijde van de woningmarkt en (6) Versnellen
procedures woningbouw
De tweede zin wordt geadresseerd met één
maatregel:
Hervorming
tweede
pijler
pensioenstelsel
De derde zin wordt geadresseerd met nationaal
beleid dat niet in het herstelplan staat
(minimumloon en AOW)
De laatste zin wordt geadresseerd met zes
maatregelen: (1) Nederlands beleid omtrent
belastingverdragen, (2) Tegengaan mismatches bij
(3)
Voorkomen
van
zakelijkheidsbeginsel,
vrijstelling voor specifieke renteaftrekbeperking,
(4)
Beperking
liquidatieen
stakingsverliesregeling,
(5)
Beperking
verliesverrekening, en (6) anti-witwasbeleid
De eerste zin wordt geadresseerd met drie
maatregelen:
(1)
Verlaging
van
de
zelfstandigenaftrek, (2) AOV ZZP, en (3) Aanpak
schijnzelfstandigheid
De tweede zin wordt geadresseerd met twee
maatregelen: (1) Regional Mobility Teams
(RMT’s), en (2) Nederland Leert Door

Deze aanbeveling wordt geadresseerd met
dertien
maatregelen:
(1)
Hervorming
energiebelasting, (2) Invoering en aanscherping
CO2-heffing industrie, (3) Verhoging tarief
vliegbelasting, (4) Hervorming autobelasting, (5)
Wind op Zee, (6) Groenvermogen waterstof, (7)
Energietransitie binnenvaart, project ZES, (8)
Luchtvaart in transitie, (9) Digitale infrastructuur
logistiek, (10) Veilige, Slimme & Duurzame
Mobiliteit,
(11)
Programma
Natuur,
(12)
Subsidieregeling sanering varkenshouderijen, en
(13) Investeringssubsidie duurzame energie en
energiebesparing (ISDE)

In 2020 was een deel van de landspecifieke aanbevelingen gericht op de gevolgen van de COVD-19pandemie. Het betreft onder meer aanbevelingen om de pandemie doeltreffend te bestrijden en de
economie te stimuleren. Maatregelen in het Nederlandse herstelplan die deze aanbeveling adresseren
zijn onder andere het programma Nederland Leert Door en maatregelen ter bestrijding van
leerverlies ten gevolge van de sluiting van scholen (Aanpak leervertragingen nieuwkomers,
Ondersteuning leerlingen in het laatste jaar en Laptops, tablets en internetrouters voor online en
hybride onderwijs ter bestrijding en voorkoming van leerachterstanden).
4

De aanbevelingen in 2020 gaan ook over maatregelen om de veerkracht van het
gezondheidszorgstelsel te versterken. Het Nederlandse herstelplan adresseert deze aanbeveling
onder meer door investeringen die het voor zorginstellingen mogelijk maken om in Coronatijd extra
personeel aan te nemen. Ook bevat het herstelplan twee maatregelen waarmee wordt geïnvesteerd
in elektronische gezondheidsinstrumenten (e-health), waarmee de zorgsector toekomstbestendiger
wordt gemaakt (de maatregelen Stimuleringsregeling E-Health Thuis COVID-19 & COVID-1 9
2.0 en Health RI). Een volledig overzicht, ook ten aanzien van de andere aanbevelingen in 2020,
staat in de tabel hieronder.
Eén van de aanbevelingen in 2020 ziet op de ontwikkeling van digitale vaardigheden (2020.3). In
het Nederlandse herstelplan wordt veel aandacht besteed aan het stimuleren van de ontwikkeling
van digitale vaardigheden, waarmee deze aanbeveling ten volle wordt geadresseerd. Zo heeft de
maatregel Digitaliseringsimpuls Onderwijs tot doel om de kansen van digitalisering voor het
middelbaar beroeps- en hoger onderwijs nog beter te benutten en studenten en docenten te voorzien
van uitstekende digitale vaardigheden. Met de investering Quantum Delta NL worden digitale
vaardigheden gestimuleerd door middel van de ontwikkeling van Learning & Talent Centres, de opzet
van leerlijnen op bachelor- en masterniveau, en ondersteuning voor universitair onderzoek. Ook
Applied AI Learning Communities (onderdeel van de maatregel AiNed) bevorderen digitale
vaardigheden door in te zetten op een leren-werken-onderzoek aanpak voor studenten zoals het
verbinden van studenten met MKB-ondernemingen. De maatregel Digitale Infrastructuur
Logistiek (DIL) heeft als doel digitalisering van de logistieke sector te versnellen en faciliteren, o.a.
middels (de doorontwikkeling van) het menselijke kapitaal dat nodig is om digitalisering in de
logistiek te realiseren. Onderdeel van DIL zijn meerdere activiteiten om digitale vaardigheden van
personeel in de logistieke sector te ontwikkelen. De maatregel Laptops, tablets en
internetrouters voor online en hybride onderwijs ter bestrijding en voorkoming van
leerachterstanden is ook relevant voor de ontwikkeling van digitale vaardigheden. Onder deze
maatregel werden laptops, tablets en/of internetrouters aan leerlingen in het primair-, voortgezeten middelbaar beroepsonderwijs (po, vo en mbo) verstrekt ten behoeve van online of hybride
onderwijs. Dit beleid was specifiek gericht op leerlingen van wie de ouders niet de financiële middelen
hebben om deze apparaten aan te schaffen. Ook kunnen de maatregelen Nederland Leert Door en
Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s) op casusniveau een bijdrage leveren aan het verbeteren van
digitale vaardigheden. Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer een persoon door een RMT aan (ander
werk) geholpen kan worden, maar bijscholing behoeft omdat diens kennis en ervaring op het gebied
van digitale vaardigheden nog niet aansluit bij wat er gevraagd wordt. Ook bevinden zich in het
aanbod van Nederland Leert Door veel cursussen die zich concentreren op het verbeteren van digitale
vaardigheden.
Een volledig overzicht van de wijze waarop het herstelplan de aanbevelingen uit 2020 adresseert
staat in de tabel hieronder.
2020.1. Overeenkomstig de algemene
ontsnappingsclausule
alle
nodige
maatregelen nemen om de pandemie
doeltreffend aan te pakken, de economie te
stimuleren en het daaropvolgende herstel te
ondersteunen.

De eerste zin wordt geadresseerd met vijf
maatregelen: (1) Nederland Leert Door, (2)
Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s), (3) Aanpak
leervertragingen nieuwkomers, (4) Ondersteuning
leerlingen in het laatste jaar, en (5) Laptops,
tablets en internetrouters voor online en hybride
onderwijs ter bestrijding en voorkoming van
Als de economische omstandigheden dit leerachterstanden
toelaten, begrotingsbeleid voeren dat gericht
is op het tot stand brengen van prudente De tweede zin is geadresseerd met nationaal
begrotingssituaties op middellange termijn beleid (prudent begrotingsbeleid)
en het waarborgen van de houdbaarheid van
de
schuld,
daarbij
de
investeringen
verhogend.
De
veerkracht
van
het
gezondheidszorgstelsel versterken, onder
meer door de bestaande tekorten aan
gezondheidswerkers aan te pakken en de

De laatste zin wordt geadresseerd met vier
maatregelen: (1) Tijdelijke extra personele
capaciteit voor de zorg in crisistijd, (2) Extension
Intensive Care, (3) Stimuleringsregeling E-Health
Thuis COVID-19 & COVID-19 2.0, en (4) Health RI

5

uitrol
van
relevante
elektronische
gezondheidsinstrumenten te versnellen.

2020.2. De effecten op de werkgelegenheid
en de sociale effecten van de crisis beperken
en adequate sociale bescherming van
zelfstandigen stimuleren.

Deze aanbeveling wordt geadresseerd met vijf
maatregelen:
(1)
Verlaging
van
de
zelfstandigenaftrek, (2) AOV ZZP, (3) Aanpak
schijnzelfstandigheid, (4) Nederland Leert Door, en
(5) Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s)

2020.3. Mature publieke investeringsprojecten
vervroegen
en
private
investeringen
aanmoedigen
om
het
economisch herstel te bevorderen. De
investeringen toespitsen op de groene en
digitale
transitie, met
name op de
ontwikkeling van digitale vaardigheden,
duurzame infrastructuur, het schoon en
efficiënt opwekken en gebruiken van energie,
en missiegedreven onderzoek en innovatie.

Deze aanbeveling wordt geadresseerd met twintig
maatregelen: (1) Hervorming energiebelasting,
(2) Invoering en aanscherping CO2-heffing
industrie, (3) Verhoging tarief vliegbelasting, (4)
Hervorming autobelasting, (5) Wind op Zee, (6)
Groenvermogen waterstof, (7) Energietransitie
binnenvaart, project ZES, (8) Luchtvaart in
transitie,
(9) Investeringssubsidie duurzame
energie en energiebesparing (ISDE), (10) Digitale
infrastructuur logistiek, (11) Veilige, Slimme &
Duurzame Mobiliteit, (12) Grensverleggende IT
(GrIT), (13)
Digitale hervorming van de
Nederlandse strafrechtketen,
(14)
Nationaal
Onderwijslab AI, (15) Quantum Delta NL , (16) AI
Ned, en (17) Digitaliseringsimpuls Onderwijs NL en
(18) Laptops, tablets en internetrouters voor online
en hybride onderwijs, (19) Nederland Leert Door,
(20) Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s)

2020.4. Stappen ondernemen voor een
volledige aanpak van de kenmerken van het
belastingstelsel
die
agressieve fiscale
planning mogelijk kunnen maken voor
uitgaande betalingen in het bijzonder, met
name door de vastgestelde maatregelen ten
uitvoer te leggen en de doeltreffendheid
ervan te waarborgen. Zorgen voor effectief
toezicht op en handhaving van het kader voor
de bestrijding van witwaspraktijken.

Deze aanbeveling wordt geadresseerd met zes
maatregelen: (1) Nederlands beleid omtrent
belastingverdragen, (2) Tegengaan mismatches bij
zakelijkheidsbeginsel,
(3)
Voorkomen
van
vrijstelling voor specifieke renteaftrekbeperking,
(4)
Beperking
liquidatieen
stakingsverliesregeling,
(5)
Beperking
verliesverrekening, en (6) anti-witwasbeleid

6

Eurozone aanbevelingen
De eurozone aanbevelingen vormen een integraal onderdeel van NextGenerationEU en de Herstelen Veerkrachtfaciliteit. 9 Deze aanbevelingen zijn onlosmakelijk verbonden met het Nederlandse plan
en worden in hun totaliteit geadresseerd in de prioriteiten. Hieronder is beschreven op welke wijze
de prioriteiten in het plan deze aanbevelingen uitvoert in het beleidspakket.
Het pakket draagt bij aan versterking van de compositie van publieke financiën, inclusief het
promoten van investeringen, de kwaliteit van budgettaire maatregelen, en het zorgen voor fiscale
duurzaamheid op de lange termijn. Hier wordt gelijktijdig ook bijgedragen aan de subdoelstelling om
de groene en digitale transitie te versnellen. 10 Zo wordt er geïnvesteerd in windmolens,
warmtepompen, en duurzame mobiliteit. Ook worden revolutionaire technologieën doorontwikkeld,
waaronder quantumtechnieken, artificiële intelligentie en groene waterstof.
Bovendien zijn de maatregelen in prioriteit 6 van het plan gewijd aan het creëren van een gezonder
fiscaal klimaat, volledig in lijn met de eurozone aanbevelingen van 2021. 11 Zo wordt agressieve
fiscale planning, belastingontduiking en belastingontwijking en aangepakt. Het verstevigen van antiwitwas beleid, de beperking van de verliesverrekening, en het nieuwe beleid omtrent
belastingverdragen zijn voorbeelden van maatregelen die een centrale plaats innemen om het
huidige belastingsysteem te optimaliseren.
Het faciliteren van beleid dat arbeidsmarkt re-integratie stimuleert wordt gezien als een belangrijke
schakel om de groene- en digitale transitie te ondersteunen. 12 Het plan draagt hier ook aan bij, met
bijvoorbeeld de maatregelen Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s) en Nederland Leert Door, die beiden
een belangrijke rol vervullen om mensen, met inbegrip van kwetsbare groepen, te helpen bij het
vinden van werk.
Ook het verbeteren van de kwaliteit van instituties, met name administratieve capaciteit, wordt in
het plan geadresseerd, in lijn met de eurozone aanbevelingen. 13 Digitale overheidssystemen worden
verbeterd met GrIT en er worden verbeteringen toegepast in de digitalisering van de strafrechtketen.
Deze verbeterde digitale capaciteiten dragen bij aan een sterke online overheid die voldoet aan de
behoeften van de moderne samenleving. Met de introductie van de Wet Open Overheid wordt
informatie door de overheid herijkt, zodat de transparantie van overheidsorganisaties verbetert.
Deze openheid draagt bij aan de kwaliteit van Nederlandse instituties.
Ten slotte wordt de weerbaarheid bij toekomstige crises verstevigd door de maatregelen in het
plan. 14 De maatregelen in prioriteit 5 richten zich op een sterkere gezondheidszorg, waaronder ICcapaciteit en tijdelijke extra personele in tijden van crisis. Op deze manier is Nederland beter
voorbereid op potentiële crisissituaties.

Herstel- en Veerkrachtfaciliteit Verordening, 18 februari 2021, Artikel 17(3)
Eurozone aanbevelingen, Europese Commissie, 24 november 2021, p. 4, https://ec.europa.eu/info/sites/default/files/economyfinance/recommendation_on_the_economic_policy_of_the_e uro_area_.pdf.
11
Eurozone aanbevelingen, p. 4.
12
Eurozone aanbevelingen, p. 5.
13
Eurozone aanbevelingen, p. 6.
14
Eurozone aanbevelingen, p. 6.
9

10

7

Samenhang
De maatregelen in het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan (HVP) geven invulling aan het
Coalitieakkoord van het kabinet. De plannen uit dat akkoord formuleren antwoorden op bredere
opgaven. Deze plannen kunnen niet gerealiseerd worden in één kabinetsperiode. Het HVP, met zijn
langere implementatiefase tot en met 2026, is bij uitstek een geschikt instrument om invulling te
geven aan deze plannen. De maatregelen uit het pakket:
-

Bevorderen de groene transitie en pakken de stikstofproblematiek aan
Versnellen de digitale transformatie
Zorgen voor betaalbare- en duurzame woningen
Versterken de gezondheidszorg
Verbeteren de arbeidsmarktomstandigheden
Werken belastingontwijking tegen

Deze plannen vragen om breed maatschappelijk draagvlak. Daarom is er bij de totstandkoming van
het HVP actieve raadpleging geweest met medeoverheden, sociale partners, uitvoeringsorganisaties
en genderorganisaties. Het HVP is verdeeld in 6 prioriteiten van nationaal en Europees belang. Deze
prioriteiten vertonen sterke synergiën met elkaar, en dragen bij aan EU-doelstellingen, zoals de
landspecifieke aanbevelingen (LSA’s), de Europese vlaggenschepen, en de versterkte
jongerengarantie. Ook dragen de prioriteiten bij aan internationale doelstellingen, zoals de
Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties (SDG’s).
De eerste prioriteit in het plan is het bevorderen van de groene transitie en het verlagen van
stikstofuitstoot. Deze prioriteit omvat belasting- en heffingshervormingen die tot vergroening leiden.
Met de investering Wind op Zee en Groenvermogen Waterstof worden duurzamere energiebronnen
gestimuleerd. Ook levert het plan een grote bijdrage aan het verminderen van stikstofuitstoot, onder
andere door natuurherstel- en natuurverbetering. De hervormingen en investeringen binnen deze
prioriteit hangen samen met de landspecifieke aanbevelingen om publieke en private investeringen
aan te moedigen ten behoeve van de groene en digitale transitie (2019.3 en 2020.3). Tegelijkertijd
wordt er bijgedragen aan het NextGenerationEU-vlaggenschip “Power up”, gericht op het stimuleren
van toekomstgerichte schone technologie en het gebruik van hernieuwbare energie, en SDG 7
(betaalbare en schone energie) en SDG 13 (klimaatactie). 15
De tweede prioriteit is gericht op het versnellen van digitale transformatie. Deze prioriteit omvat een
pakket aan investeringen die geavanceerde technologieën bevorderen, zoals quantumtechnologie en
artificiële intelligentie. Dit hangt nauw samen met de doelstellingen onder SDG 9 (industrie, innovatie
en infrastructuur), met name door te de focus op innovatie en de verbetering van wetenschappelijk
onderzoek. Ook wordt de mobiliteitssector grondig aangepakt, met ingrijpende investeringen die
leiden tot meer energie-efficiëntie, veiligheid, en digitalisering in infrastructuur. Ten slotte worden
IT-systemen gemoderniseerd, onder andere met een hervorming die de transparantie en openheid
van de overheid verbetert. Bij het Ministerie van Defensie en de strafrechtsketens worden de ITinfrastructuur vernieuwd. Daarmee draagt deze prioriteit bij aan de EU-vlaggenschepen “Recharge
and refuel”, waarmee schone mobiliteit wordt gestimuleerd en “Modernise”, gericht op de
digitalisering van de overheid. Deze digitalisering zorgt voor een effectievere, transparantere en
verstevigt de toegang tot informatie, in lijn met SDG 16 (vrede, rechtvaardigheid en sterke
instituties). 16 Met de investeringen in de mobiliteitssector wordt ook de landspecifieke aanbeveling
uit 2019 over knelpunten in mobiliteit geadresseerd op een wijze die ook bijdraagt aan de groene en
digitale transitie.
De derde prioriteit is gewijd aan het verbeteren van de woningmarkt en het verduurzamen van de
gebouwde omgeving. Deze prioriteit bevat een pakket aan hervormingen die er niet alleen voor zullen
zorgen dat er sneller meer woningen gebouwd kunnen worden, maar die ook de woningmarkt
eerlijker en toegankelijker zullen maken voor iedereen. Ook behelst de prioriteit investeringen. Deze
dragen bij aan de verduurzaming van de gebouwde omgeving. Dat gebeurt door de verduurzaming
van maatschappelijk vastgoed, en door subsidies die groene energiemethodes stimuleren.
Sustainable Development Goals, Verenigde Naties, 2022, Sustainable Development Goals | United Nations Development Programme
(undp.org)
16
Sustainable Development Goal 16, Sustainable Development Goals | United Nations Development Programme (undp.org)
15

8

Alomvattend wordt er dus gebouwd aan duurzame steden en gemeenschappen (SDG 11). 17 Het
woningaanbod wordt vergroot, en de gebouwde omgeving wordt op een duurzame manier
gerenoveerd. Met deze maatregelen wordt ingegaan op de uitdagingen die in het conceptlandenrapport 2022 zijn gesignaleerd op het gebied van de woningmarkt. Ook wordt hiermee de
connectie gelegd met het vlaggenschip “Renovate”, doordat de maatregelen gericht zijn op de
verduurzaming van de gebouwde omgeving.
De vierde prioriteit richt zich op een sterke arbeidsmarkt, een goed pensioen en toekomstgericht
onderwijs. Met belangrijke hervormingen, zoals de verlaging van de zelfstandigenaftrek en een
hervorming van het pensioenstelsel, richt deze prioriteit zich op bestaanszekerheid en gelijke kansen.
Bovendien wordt er fors geïnvesteerd in menselijk kapitaal, bijvoorbeeld met een investering die
mensen helpt bij hun loopbaanontwikkeling en het vinden van nieuw werk. Dit komt ook ten goede
aan mensen aan de rand van de arbeidsmarkt en inactieven (2019.2), hetgeen bijdraagt aan het
verminderen van de schaarste op de arbeidsmarkt. Ook wordt er met het Nationaal Onderwijslab
fors geïnvesteerd in onderwijs, onderzoek, en digitale innovatie. Goed onderwijs, her- en omscholing
zijn basisvoorwaarden voor het slagen van de groene en digitale transities, omdat daarvoor meer
opgeleide mensen met nieuwe vaardigheden nodig zijn. Dit wordt ook onderkend met het EUvlaggenschip “Reskill and upskill”, waar Nederland met deze maatregelen aan bijdraagt.
Toekomstgericht onderwijs hangt samen met een toekomstbestendige arbeidsmarkt en
pensioenstelsel, zoals ook naar voren komt in de landspecifieke aanbevelingen (2019.1 en 2019.2)
en de aanbevelingen in het concept-landenrapport 2022. Deze maatregelen hebben een directe
impact
op
het
ontwikkelen
van
innovatie
(SDG
9),
en
het
verbeteren
van
arbeidsmarktomstandigheden, met inbegrip van het ontwikkelen van economische groei (SDG 8).
De vijfde prioriteit richt zich op het versterken van de publieke gezondheidssector en
pandemieparaatheid. De pandemie heeft het belang van een sterke publieke gezondheidssector
duidelijk blootgelegd. Om de publieke gezondheidssector sterker te maken omvat deze prioriteit
belangrijke investeringen om het personeelstekort in de zorg in te perken, en tegelijkertijd om de
Intensive Care capaciteit uit te breiden om zo de pandemische paraatheid te versterken. Deze
prioriteit hangt samen met de landspecifieke aanbeveling om de pandemie doeltreffend aan te
pakken en de economie te stimuleren (2020.1). Deze veerkracht van de gezondheidssector vergroot
de toegang van essentiële diensten in de gezondheidssector en de toegang tot veilige en effectieve
medicijnen en vaccins voor iedereen (SDG 3). 18 Veerkracht gaat aldus over een sterke
gezondheidssector en over een sterke economie.
De zesde en laatste prioriteit focust op het aanpakken van agressieve fiscale planning. Deze prioriteit
behelst een veelomvattend hervormingspakket om belastingontwijking tegen te gaan. Om hier
daadkrachtige resultaten te behalen, gaat de implementatie tegen belastingontwijking hierin verder
dan de Europese richtlijnen (ATAD1 en ATAD2) vereisen. Ook omvat het pakket een hervorming die
gericht is op het terugdringen van witwassen. Deze belastinghervormingen hangen samen met het
streven naar een duurzame economie die werkt voor iedereen. Een eerlijk belastingstelsel is daarvoor
een voorwaarde, zoals ook wordt onderkend in landspecifieke aanbevelingen 2019.1 en 2020.4. Het
tegengaan van belastingontwijking en witwassen gaat illegale geldstromen tegen, een belangrijk
onderdeel van rechtvaardigheid en sterke instituties (SDG 16). 19
Samenhang met de zes pijlers van de Europese verordening over de Herstel en Veerkrachtfaciliteit
Het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan is gestructureerd volgens zes prioriteiten, gebaseerd op
de grote maatschappelijke uitdagingen waar Nederland voor staat. Deze zes prioriteiten zijn: (1)
Bevorderen groene transitie en aanpak stikstofproblematiek, (2) Versnellen digitale transformatie,
(3) Verbeteren woningmarkt en verduurzamen gebouwde omgeving, (4) Een sterke arbeidsmarkt,
een goed pensioen en toekomstgericht onderwijs, (5) Versterken van de publieke gezondheidssector
en pandemieparaatheid, en (6) Aanpak agressieve fiscale planning en witwassen. Naar de aard en
inhoud sluiten deze prioriteiten volledig aan bij de zes pijlers van de Europese verordening over de
Herstel en Veerkrachtfaciliteit. Zo draagt het versnellen van de klimaat- en energietransitie
(onderdeel 1 van prioriteit 1 van het Nederlandse herstelplan) bij aan meerdere pijlers van de Herstel
en Veerkrachtfaciliteit: vanzelfsprekend de pijler over groene transitie (1), maar ook de pijler over
Sustainable Development Goal 11, Sustainable Development Goals | United Nations Development Programme (undp.org)
Sustainable Development Goal 3, Sustainable Development Goals | United Nations Development Programme (undp.org)
19
Sustainable Development Goal 16, Sustainable Development Goals | United Nations Development Programme (undp.org)
17
18

9

slimme duurzame economische groei (3), sociale en territoriale cohesie (4) en beleid voor de
volgende generatie (6). Deze kruisgewijze samenhang is hieronder in de tabel weergegeven:
Europese Pijlers van de Herstel- en Veerkrachtfaciliteit
Groene
Digitale
Slimme,
Sociale en
Gezondheid,
transitie transduurzame territoriale en
formatie en
cohesie
economische,
inclusieve
sociale en
groei
institutionele
veerkracht
Prioriteit
Bevorderen
transitie

1:
groene

Prioriteit
2:
Versnellen digitale
transformatie

Prioriteit
Verbeteren
woningmarkt
verduurzamen
gebouwde
omgeving
Prioriteit
Versterken
arbeidsmarkt,
pensioen
toekomstgericht
onderwijs

3:
en

4:
en

Prioriteit
5:
Versterken van de
publieke
gezondheidssector
en
pandemieparaatheid
Prioriteit
6:
Aanpakken
agressieve
belastingplanning
en witwassen

1.1
Versnellen
klimaaten
energietransitie
1.2
Aanpakken
stikstof
2.1 Promoten van
innovatieve
technologieën
en
digitale
vaardigheden
2.2
Toekomstbestendig
maken
mobiliteit
2.3
Toekomstbestendig
maken
van
IT
bij
de
overheid
3.1
Verbeteren
woningmarkt
3.2 Verduurzame n
gebouwde
omgeving
4.1 Versterken van
de arbeidsmarkt en
een goed pensioen
4.2
Toekomstbestendig
maken
van het onderwijs
en onderzoek
5.1 Versterken van
de
publieke
gezondheidssector
en
pandemieparaatheid
6.1
Aanpak
agressieve
belastingplanning
en witwassen

X

X

X

X
X

X

X

X

X

X

X

X

X

Beleid
voor de
volgende
generatie,
kinderen
en
jongeren
X

X

X

X
X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

In het volgende hoofdstuk staan de hervormingen en investeringen van het HVP beschreven onder
de zes genoemde prioriteiten.

10

2.

Beschrijving van de hervormingen en investeringen

Prioriteit 1: Bevorderen groene transitie
Onderdeel 1.1 Versnellen klimaat- en energietransitie

Overzichtskader: 1.1 Versnellen klimaat- en energietransitie
Beleidsdomein: Klimaat; Energie; Milieu; Industrie; Mobiliteit; Fiscaal
Doel: Bevorderen en versnellen van de groene transitie in Nederland.
Hervormingen en/of investeringen:
Hervormingen:
•
•
•
•

Hervorming energiebelasting
Invoering en aanscherping CO2-heffing industrie
Verhoging tarief vliegbelasting
Hervorming autobelastingen

Investeringen:
•
•
•
•

Wind op Zee
Groenvermogen Waterstof
Zero Emission Services (ZES)
Luchtvaart in transitie

Geraamde totale kosten: 1052,8 mln. EUR
Introductie
Met het herstel- en veerkrachtplan zet Nederland met ambitie in op het bevorderen van de groene
transitie. De maatregelen onder onderdeel 1.1 dragen direct bij aan de Nederlandse klimaat- en
energietransitie. Daarnaast zijn er ook onder de andere onderdelen van dit plan groene maatregelen
opgenomen, zoals maatregelen die ingaan op het verduurzamen van de gebouwde omgeving, de
diverse mobiliteitsmaatregelen, en de stikstofmaatregelen.
a) Belangrijkste uitdagingen
Klimaatverandering is zowel nu als in de nabije toekomst een grote uitdaging voor Nederland. Lange,
warme en droge zomers zorgen al meerdere jaren voor grote watertekorten. Ook hebben ze een
effect op onze gezondheid. We worden langer blootgesteld aan een hoge ultravioletstraling en we
hebben meer last van allergieën, hittestress en luchtvervuiling. 20 Tegelijkertijd kampt Nederland door
klimaatverandering met een stijging van de zeespiegel en een toenemend aantal extreme
weersomstandigheden, zoals de overstromingen in verschillende delen van Nederland in de zomer
van 2021.
Om klimaatverandering tegen te gaan is het nodig om de broeikasgasuitstoot de komende decennia
in een hoog tempo terug te dringen om in 2050 klimaatneutraal te zijn. Om dit mogelijk te maken
zijn er nationale (streef)doelstellingen vastgelegd ten aanzien van CO2-reductie in 2030 en 2050 in
de nationale Klimaatwet, op Europees niveau via de Europese Klimaatwet van 2021 en mondiaal via
het Akkoord van Parijs.
De grote uitdaging voor Nederland is de aanwezigheid van de relatief grote energie-intensieve
industrie en transportsectoren, die moeilijk te verduurzamen zijn. Naast elektrificatie zullen deze
sectoren ook andere energiedragers zoals hernieuwbare waterstof nodig hebben om klimaatneutraal
te worden. Nederland kan een eind komen met het potentieel voor hernieuwbare energie op de
20

https://www.rivm.nl/klimaat-en-gezondheid

11

Noordzee, maar komt daarbij voor een aantal problemen te staan. Voor de uitrol van wind op zee
vormen de ecologische inpassing op zee, ruimtegebruik door andere partijen en integratie in het
energiesysteem belangrijke uitdagingen. Voor waterstofproductie is het cruciaal dat de kosten door
de gehele keten, van productie tot opslag en gebruik, substantieel afnemen. Hiervoor is innovatie
naast opschaling onontbeerlijk, en dat is precies het doel van de investeringen in het herstel-en
veerkrachtplan.
b) Doelstellingen bredere Nederlandse beleid
In Europa wil Nederland vooroplopen in de bestrijding van klimaatverwarming. Ons land werkt samen
met andere EU-lidstaten om de klimaatdoelstellingen van het Parijs Akkoord te halen. Het kabinet
verhoogt de nationale klimaatdoelstelling van 49% naar 55% emissiereductie in 2030 ten opzichte
van 1990. In het coalitieakkoord is daarnaast afgesproken om te sturen op een reductie van 60% in
2030. Ook zet Nederland zich in voor een CO2-reductie van 70% in 2035 en 80% in 2040.
In het coalitieakkoord is besloten om door middel van een Klimaatfonds op grote schaal te investeren
in het verduurzamen van Nederland. Het Klimaatfonds heeft als doel om bij te dragen aan de
klimaatdoelen, zoals vastgelegd in de Klimaatwet. In het coalitieakkoord is voor dit fonds een bedrag
van 35 miljard euro voor de periode tot en met 2030 aangekondigd. De Klimaatfonds middelen zijn
bestemd voor maatregelen die additioneel zijn aan reeds bestaande klimaatmaatregelen, zoals de
SDE++ en andere subsidies om verduurzaming te bevorderen. De doelen van het fonds in het
wetsvoorstel sluiten aan bij de doelen uit het coalitieakkoord. Dat betekent dat het fonds bedoeld is
voor een CO2-neutrale elektriciteitsproductie en energievoorziening, en het stimuleren van
verduurzaming in het bedrijfsleven en de gebouwde omgeving. Op die manier kent het fonds een
duidelijke focus, maar blijft tegelijkertijd enige flexibiliteit bestaan in de vormgeving van de
klimaatmaatregelen die uit het fonds gefinancierd kunnen worden.
Een belangrijke succesfactor voor het halen van de Nederlandse klimaat- en energiedoelen is het
overstappen naar energiebronnen die geen broeikasgassen uitstoten, zoals wind op zee en zonneenergie. Ook de productie van groene energiedragers als waterstof en biogas hoort daarbij. De
oorspronkelijke doelstelling uit het Klimaatakkoord was om in 2030 ongeveer 11,5 GW aan
windenergie op zee te produceren. Recent heeft het kabinet deze doelstelling verhoogd naar de
realisatie van ongeveer 21 GW aan windenergie op zee in 2030. Voor hernieuwbare waterstof heeft
het kabinet een doel van 3-4 GW elektrolysecapaciteit in 2030, en kijkt het naar mogelijkheden om
deze ambitie te verhogen in het licht van het voorstel van de Europese Commissie voor de herziening
van de EU-richtlijn voor hernieuwbare energie en de ambities in de RePowerEU-mededeling. Tevens
worden de prikkels voor klimaat- en energietransitie versterkt door een aantal fiscale maatregelen.
Hierbij gaat het om het verhogen van de marginale CO2-heffing voor de industrie, het verhogen van
het tarief vliegbelasting en een hervorming van de energiebelasting en de autobelasting.
Het klimaatbeleid van het kabinet is gebaseerd op een combinatie van subsidiëren, normeren en
beprijzen. Met deze beleidsmix worden duurzame technieken (financieel) aantrekkelijker gemaakt
en worden burgers en bedrijven gestimuleerd en geholpen om te kiezen voor het duurzame
alternatief. Het doel van de fiscale vergroeningsmaatregelen op het terrein van klimaat is om de
broeikasgasuitstoot en energieverbruik beter te beprijzen, zodat burgers, bedrijven en
maatschappelijke instellingen een stevigere prijsprikkel krijgen om hun gedrag aan te passen en de
CO 2eq-emissies 21 te verminderen. Bovendien draagt het beprijzen van broeikasgasuitstoot eraan bij
dat CO 2eqintensieve producten relatief duurder worden en CO 2equ-efficiente producten relatief
goedkoper. Hierdoor zullen bedrijven en burgers vaker CO2equ-efficiente producten kopen/gebruiken
en stuurt de vraag het aanbod.
De maatregelen Wind op Zee, Groenvermogen Waterstof, en de bovengenoemde fiscale maatregelen
in het plan dragen bij aan het bereiken van de Nederlandse energie- en klimaatdoelstellingen
waaronder het Integrale Nationale Energie- en Klimaatplan (INEK). Ook dragen de maatregelen bij
aan de landspecifieke aanbeveling (LSA) van de EU aan Nederland voor het bevorderen van de
groene transitie. Zo richten de investeringen onder andere op hernieuwbare energie en het
21
CO 2eq is een standard die gebruikt wordt om alle soorten broeikasgasemissies met elkaar te kunnen vergelijken. Zo staat één kilogram
CO 2eq staat gelijk aan de broeikaswerking van 1 kilogram CO 2.

12

verminderen van broeikasgasemissies (LSA 2019.3). Ook worden met het pakket substantiële
investeringen gedaan in het schoon en efficiënt opwekken en gebruiken van energie (LSA 2020.3).
Daarnaast gaan ze ook in op de zeven vlaggenschepen, zoals Power up en Recharge and Refuel die
de Europese Commissie voorstelt voor de faciliteit voor herstel- en veerkracht. Ook spelen ze een rol
bij de uitvoering van de Europese Green Deal 22, de EU-waterstofstrategie 23, en de EU-strategie voor
hernieuwbare offshore-energie 24.
c) Beschrijving van de HVP-maatregelen
Hervormingen
Hervorming energiebelasting
Nederland hervormt de energiebelasting met een combinatie aan tarief- en structuuraanpassingen.
Zo wordt o.a. de tariefstructuur minder degressief, wordt (een deel van) het tarief op gasgebruik
verhoogd en het tarief op elektriciteitsgebruik verlaagd. Ook worden een aantal vrijstellingen
afgeschaft. Met de hervorming wordt getracht het gebruik van aardgas duurder te maken en het
gebruik van elektriciteit goedkoper. Daarmee worden bedrijven en huishoudens gestimuleerd energie
te besparen en over te stappen naar klimaatvriendelijkere technieken, zoals gebruik van een
warmtepomp. De inschatting is dat deze maatregel tot enkele megatonnen aan CO2-emissiereductie
zal leiden.
Aanscherping CO2-heffing industrie
Nederland kent een CO2-heffing voor de industrie. Deze heffing werkt als een minimumprijs in relatie
tot het Europese emissions trading system (ETS). In het coalitieakkoord is afgesproken om de CO2heffing industrie aan te scherpen, zodat ten opzichte van de huidige reductiedoelstelling van 14,3
Mton een extra CO2-reductie wordt gerealiseerd van 4 Mton in 2030. De reductiefactor wordt vanaf
1 januari 2023 zodanig aangescherpt dat er in 2030 naar verwachting 4 Mton minder
dispensatierechten worden verstrekt aan de industrie. Dit betekent dat er in 2030 naar verwachting
in totaal 4,7 Mton minder dispensatierechten worden uitgegeven. Dit aangezien ook bedrijven aan
de CO2-heffing deelnemen die niet onder de industrie vallen. Het tariefpad wordt tot 1 januari 2025
niet aangepast. De aanscherping van de reductiefactor wordt opgenomen in het Belastingplan 2023.
Verhoging tarief vliegbelasting
Het tarief van de vliegbelasting bedraagt momenteel € 7,947 per vertrekkende passagier en wordt
met ingang van 1 januari 2023 verhoogd met als doel om vanaf 2023 € 400 miljoen extra opbrengst
te genereren. Gelijktijdig wordt het vliegen op korte afstanden ontmoedigd omdat de vliegbelasting
relatief zwaarder drukt op tickets voor deze bestemmingen. De structuur van de vliegbelasting blijft
ongewijzigd.
Hervorming autobelastingen
Per 2030 wordt een systeem van betalen naar gebruik in de autobelastingen geïntroduceerd door
het tarief in de huidige motorrijtuigenbelasting voor personen- en bestelauto’s afhankelijk te maken
van het aantal gereden kilometers. Het doel is om de autobelastingen toekomstbestendig te maken
en om in 2030 een aanvullende CO2-reductie van 2,5 Mton te realiseren. Naast het invoeren van de
kilometerbelasting wordt de vrijstelling in de aanschafbelasting (bpm) voor bestelauto’s van
ondernemers afgebouwd, terwijl tegelijkertijd de vrijstelling voor elektrische bestelauto’s blijft
bestaan.
Investeringen
Wind op Zee
Dit investeringsprogramma, dat van 2022 tot 2030 loopt, is gericht op het verhogen van de in de
Noordzee opwekbare windenergie met 10,7 gigawatt (GW) naar een totaal van circa 21,0 GW. Het
https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/european-green-deal_nl
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/nl/ip_20_1259
24
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/nl/ip_20_2096
22
23

13

aanleggen van de windparken zelf valt niet binnen het programma. De financiering is gericht op de
inpassingskosten die daarbij horen, zoals het garanderen van scheepvaartveiligheid,
natuurversterking en soortenbescherming, en verduurzaming en aanpassing van de visserijsector.
Deze inpassingskosten zijn randvoorwaarden voor de uitrol van windparken op zee.
Groenvermogen waterstof
Met deze maatregel, die van 2021 tot 2028 loopt, wordt geïnvesteerd in de ontwikkeling van het
groene waterstofecosysteem in Nederland. Financiering wordt beschikbaar gesteld voor (i)
demonstratieprojecten, (ii) een R&D-programma en (iii) een menselijk kapitaal-programma. Deze
zijn respectievelijk bedoeld om de haalbaarheid van grootschalige elektrolyse te toetsen, de
technologie verder te ontwikkelen en om te zorgen voor voldoende aanbod van relevant geschoold
personeel. Met opschaling van de waterstofproductie worden significante kostenbesparingen – en
dus ook prijsverlagingen – verwacht.
Zero Emission Services
Het project Zero Emission Services (ZES) heeft als doel de uitrol van volledig elektrische en daarmee
emissieloze binnenvaart. De maatregel behelst subsidiering van een project waarbinnen 75 Modular
Energie Containers (MEC’s) 25, 14 laadlocaties en 45 volledig elektrische binnenvaartschepen worden
gerealiseerd. Het idee is dat na deze investering de markt op eigen kracht het aantal schepen,
batterijen en laadstations verder kan laten groeien. Daarmee is de investering erop gericht een
systeemverandering in gang te zetten: waarna de markt zelf kan opschalen. ZES levert verwisselbare
energiecontainers voor nieuwe en bestaande binnenvaartschepen. Deze containers – ZESpacks –
worden geladen met groene stroom. Eenmaal leeg, kunnen schippers de containers voor een volle
inwisselen bij een van de wissel- en laadstations. Deze stations zijn voorzien van een ‘’open access’’
netwerk, ze kunnen worden ingezet om het elektriciteitsnet te stabiliseren of om te voorzien in een
lokale en tijdelijke vraag naar elektriciteit. ZES biedt gebruikers een toekomstbestendige oplossing.
De ZESpacks kunnen in de toekomst bijvoorbeeld ook met waterstof gaan werken. Met dit concept
biedt ZES haar diverse stakeholders een concrete, kant-en-klare oplossing om te verduurzamen.
Luchtvaart in transitie
Luchtvaart in Transitie is een meerjarig en eenmalig programma gericht op het verduurzamen van
de Nederlandse luchtvaartsector naar een klimaatneutrale Nederlandse luchtvaart in 2050. Dit wordt
gedaan door knelpunten weg te nemen zoals grote risicovolle schaalsprongen in technologie voor
toepassing van waterstof als energiedrager. Daarmee richt het project zich op
doorbraaktechnologieën voor ultra-efficiënte vliegtuigontwikkeling en daarbij behorend lange termijn
onderzoek en flankerende activiteiten. Luchtvaart in Transitie adresseert een strategisch belangrijk
en relevant nationaal en internationaal vraagstuk: het verminderen van de uitstoot door de
luchtvaart. Nederlandse kennis en kunde heeft het in zich om de Nederlandse marktpositie te
versterken. Het effect op het verdienvermogen hangt af van Nederlands succes in internationaal
concurrerende markten én van effectief flankerend beleid. Daarom wordt door de vliegtuigindustrie
nauw samengewerkt met internationale vliegtuigbouwers en overheden, en is deelname aan
Europese onderzoeksprogramma’s zoals Clean Aviation en Clean Hydrogen essentieel. Onder het HVP
worden de volgende programmaonderdelen meegenomen:
•

•

•

H2-Ombouw Turbofan (HOT): Modificeren, testen en in-flight demonstreren van
componenten, systemen en een vliegende technologiedemonstrator op basis van
waterstofverbranding (Fokker).
Brandstofcel-elektrisch (HAPSS en EMBRAER): Ontwikkelen, testen en in-flight demonstreren
van componenten, systemen en een vliegende technologiedemonstrator, op basis van
waterstof brandstofcel-elektrisch (De Havilland en Embraer).
Flying Vision: Een duurzame-luchtvaartdenktank waarin vanaf de start zowel de Nederlandse
luchtvaartonderzoeksinstellingen, luchtvaartmaatschappijen en luchthavens als de
internationale vliegtuig-OEM's zijn vertegenwoordigd.

Dit zijn in eerste instantie batterijcontainers. Als de techniek met brandstofcellen (waterstof, methanol, etc.) verder is ontwikkeld, kunnen
de MEC’s ook worden uitgerust met dergelijke brandstofcellen.
25

14

d) Bijdrage aan de landspecifieke aanbevelingen (LSA’s), de groene en digitale transities
en vlaggenschepen
Type

Maatregel

LSA

Klimaat

Digitaal

Vlaggenschip

Hervorming

Autobelasting

2019.3,
2020.3

100%

0%

Recharge
refuel

and

Hervorming

Energiebelasting

2019.3,
2020.3

100%

0%

Power
Renovate

up;

Hervorming

Invoering en aanscherping
CO2-heffing industrie

2019.3,
2020.3

100%

0%

Power up

Hervorming

Verhoging tarief vliegbelasting

2019.3,
2020.3

100%

0%

Recharge
refuel

Investering

Groenvermogen waterstof

2019.3,
2020.3

100%

0%

Power up

Investering

Wind op Zee

2019.3,
2020.3

100%

0%

Power up

Investering

Zero Emission Services

2019.3,
2020.3

100%

0%

Recharge
refuel

and

Investering

Luchtvaart in transitie

2019.3,
2020.3

100%

0%

Recharge
refuel

and

and

15

Prioriteit 1: Bevorderen groene transitie
Uitgelichte investering: Groenvermogen Waterstof

Rotterdam als duurzame waterstofhub van
Europa
Het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan draagt bij aan het bevorderen van de groene transitie,
waaronder de ontwikkeling van de waterstofeconomie. Voor de Rotterdamse haven betekent dit een
grote transitie.
Schone waterstof is een essentiële energiedrager en grondstof waarmee we de industrie,
energievoorziening en mobiliteit innovatief verduurzamen. Nodig voor het behalen van de
wereldwijde klimaatdoelstellingen – en om tegelijkertijd de economie toekomstbestendig
te maken.

Het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan draagt bij aan de ontwikkeling van de waterstofeconomie
met de maatregel groenvermogen waterstof. Hiermee wordt geïnvesteerd in menselijk kapitaal en
onderzoek, met name het trainen van personeel en de verdere ontwikkeling van de technologie. Op
deze manier draagt het plan bij aan de verdere ontwikkeling van het waterstofecosysteem in Nederland
en Europa.
Nationaal Waterstofprogramma

De haven van Rotterdam voorziet in 13% van de
totale Europese energiebehoefte (8,800 PJ
doorvoer, 3x
zo
veel
als
het
totale
energieverbruik
in
Nederland),
nu
nog
grotendeels
gebaseerd
op
fossiele
energiestromen. Voor het behoud en groei van
onze energiehaven en werkgelegenheid bouwt
het Havenbedrijf Rotterdam, de gemeente
Rotterdam, de provincie Zuid-Holland, samen
met ondernemingen en kennisinstellingen, aan
een waterstofhub voor de nationale, regionale en
internationale markt.
De ambitie is om het Haven Industrieel Complex
(HIC)
Rotterdam
en
het
aangesloten
marktgebied door te ontwikkelen naar de
grootste duurzame waterstofhub van Europa
waar grootschalige import, doorvoer, productie,
conversie, opslag en gebruik van waterstof
plaatsvindt. De waterstofeconomie kan tussen
€14 miljard en €26 miljard toevoegen aan het
Nederlandse bbp, met daarbij tienduizenden
nieuwe banen in de productie van waterstof,
groene chemie, maakindustrie en energiesector.

•

•

•

•

Aandeel van waterstof
in
Nederlandse energiemix wordt
voorspeld op 25% tot 35%
Belangrijke grondstof voor de
productie van groene chemie,
producten en brandstoffen
2030: 3 a 4 GW groene
waterstofproductie
in
Nederland
2027: realisatie van nationale
waterstofbackbone tussen 5
industrieclusters en NordRheinWestfalen

16

e) Gedetailleerde omschrijving van de maatregelen
Hervormingen:
Maatregel 1.1H1: Hervorming energiebelasting
Naam

Hervorming energiebelasting

Type (hervorming of investering)

Hervorming

Budget (in €)
Departement/directie

Financiën

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 1

Verwachte einddatum project

2023 en 2025

Algemene beschrijving maatregel
1.

Tariefsaanpassingen energiebelasting

•

Tariefstructuur energiebelasting (gas en elektra): De tariefstructuur van de energiebelasting
wordt minder degressief gemaakt door de tarieven in de hogere verbruiksschijven gas en
elektriciteit te verhogen. De budgettaire opbrengst is taakstellend 250 miljoen euro in 2023 en
500 miljoen euro in 2024 en verder.

•

Verlagen ODE-tarief 2e en 3e schijf elektriciteit: Ten opzichte van de tarieven in het basispad
van de Opslag Duurzame Energie- en klimaattransitie (ODE), worden de ODE-tarieven van de 2e
en 3e schijf elektriciteit per 2023 verlaagd. De budgettaire derving bedraagt taakstellend 288
miljoen euro in 2023 en 500 miljoen euro in 2024 en verder.
Verhoging tarief energiebelasting 1e schijf gas: Het tarief 1e schijf gas in de energiebelasting
wordt in de periode 2023-2028 verhoogd met 5,23 cent/m3. De budgettaire opbrengst bedraagt
naar verwachting 227 miljoen euro in 2023 en loopt daarna op naar structureel 493 miljoen euro
Verlaging tarief energiebelasting 1e schijf elektriciteit: Het tarief 1e schijf elektriciteit in de
energiebelasting wordt in de periode 2023-2028 verlaagd met 5,23 cent/kWh. De budgettaire
derving bedraagt naar verwachting 474 miljoen euro in 2023 en loopt daarna op naar structureel
1,13 miljard euro. Uitgangspunt is dat samen met de andere maatregelen in de energiebelasting
en ODE, het tarief 1e schijf (EB en ODE) niet lager komt te liggen dan het tarief in de 2e schijf
(EB en ODE).

•

•

•

Compensatie energierekening huishoudens groen gas: Ter compensatie voor de verwachte
stijging van de leveringstarieven door de bijmengverplichting groen gas, wordt het belastingdeel
van de energierekening voor huishoudens per 2023 structureel met taakstellend 225 miljoen
euro verlaagd via de belastingvermindering in de EB.

2.

Structuuraanpassingen energiebelasting

•

Afschaffen vrijstellingen EB – mineralogische en metallurgische procedés – energiebelasting: De
vrijstelling en teruggaafregeling in de energiebelasting (aardgas en elektriciteit) voor
metallurgische en mineralogische procedés wordt per 1 januari 2025 afgeschaft. De budgettaire
opbrengst bedraagt in 2025 78 miljoen euro Mogelijke interactie-effecten worden meegenomen
bij de vaststelling van de tarieven voor de ingeboekte maatregelen binnen de
energiebelasting/ODE.
Beperken inputvrijstelling WKK: De inputvrijstelling in de energiebelasting voor verbruik van
aardgas bij elektriciteitsopwekking wordt voor warmtekrachtkoppeling systemen (WKK’s) per 1
januari 2025 beperkt tot het aardgas dat wordt aangewend voor de productie van elektriciteit
dat wordt geleverd aan het net. De budgettaire opbrengst bedraagt naar verwachting circa 100
miljoen euro per jaar. Mogelijke interactie-effecten worden meegenomen bij de vaststelling van
de tarieven voor de taakstellend ingeboekte maatregelen binnen de energiebelasting/ODE.

•

•

Afschaffen verlaagd tarief glastuinbouw: Het verlaagd tarief in de energiebelasting voor
glastuinbouwbedrijven wordt per 1 januari 2025 afgeschaft. De budgettaire opbrengst bedraagt
in 2025 45 miljoen euro en neemt richting 2030 af. Mogelijke interactie-effecten worden

17

meegenomen bij de vaststelling van de tarieven voor de taakstellend ingeboekte maatregelen
binnen de energiebelasting/ODE.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
De wet over de tariefsverhoging moet per 1 januari 2023 inwerkingtreden. Het wetsvoorstel zal deze
zomer als onderdeel van het pakket Belastingplan 2023 worden ingediend bij de Tweede Kamer.
De wet over structuuraanpassingen moet per 1 januari 2025 inwerkingtreden. Naar verwachting
heeft de uitvoering (o.a. de Belastingdienst) een jaar nodig om de structuuraanpassingen voor te
bereiden. Daarnaast kost het (vergeleken met de tariefaanpassingen) meer tijd om de
structuuraanpassingen inhoudelijk uit te werken in wetgeving. De benodigde wetgeving wordt
momenteel uitgewerkt en zal als onderdeel van het Belastingplanpakket 2024 in de zomer van 2023
worden ingediend bij de Tweede Kamer en per 1 januari 2024 in het staatsblad staan.
Het doel van de maatregelen in de energiebelasting is om het gebruik van aardgas duurder te maken
en het gebruik van elektriciteit goedkoper. Bedrijven en huishoudens worden zo gestimuleerd om
meer energie te besparen en om over te stappen op klimaatvriendelijkere technieken, zoals een
warmtepomp. De extra CO2-reductie van deze maatregelen wordt ingeschat op enkele Mtonnen in
2030. Deze inschatting is gebaseerd op het studiegroeprapport “Bestemming Parijs: Wegwijzer voor
klimaatkeuzes 2030, 2050”. Een preciezere berekening is op dit moment nog niet mogelijk omdat
het wetsvoorstel (en de exacte tariefaanpassingen) nog wordt uitgewerkt. Daarnaast is het lastig om
alleen het effect van de energiebelasting te duiden, omdat de energiebelastingmaatregelen ook
interacteren met andere beleidsmaatregelen (door interactie-effecten kan het uiteindelijke CO2effect hoger of lager uitvallen). Op dit moment hebben we geen gedetailleerde inschatting van het
effect van fiscale maatregelen op de NEC’s. De reductie van NOx, SO2, NH3, PM2.5 emissies is een
positief neveneffect van onze fiscale maatregelen.
Het doel van de energiebelasting is om enerzijds een efficiënter energieverbruik te stimuleren en
anderzijds de overstap naar duurzamere energiebronnen te bevorderen. Op dit moment wordt voor
het grootste gedeelte van het verbruik elektriciteit zwaarder belast dan aardgas, terwijl elektriciteit
in zichzelf een schonere en duurzamere energiebron is dan aardgas. Elektriciteit zal als energiebron
richting 2030 bovendien steeds schoner worden door de groei van hernieuwbare energie (met name
zonne- en windenergie).
Door het afschaffen van het verlaagde tarief glastuinbouw, het afschaffen van de vrijstelling voor
mineralogische en metallurgische procedés en het beperken van de inputvrijstelling voor wkk’s wordt
de grondslag in de energiebelasting verbreed en gaan met name meer energieverbruikers in de
glastuinbouwsector en industrie energiebelasting betalen. Deze (grote) energieverbruikers krijgen
hierdoor een grotere prikkel om minder energie te verbruiken.
Daarnaast wordt met de tariefaanpassingen de belasting op aardgas verhoogd en de belasting op
elektriciteit in de eerste, tweede en derde verbruiksschijf juist verlaagd. Dit maakt
verduurzamingsopties (zoals een warmtepomp) financieel veel rendabeler.
Belanghebbenden
De maatregelen leiden tot een lastenverzwaring bij de industrie en glastuinbouw. Deze groep zal zich
mogelijk verzetten tegen deze aanpassingen. Milieuorganisaties zullen de verbetering van de
beprijzing van de externe kosten van het aardgas waarschijnlijk positief ontvangen.

18

Maatregel 1.1H2: Invoering en aanscherping CO2 heffing industrie
Naam
Invoering en aanscherping CO 2 heffing industrie
Type (hervorming of investering)
Hervorming
Budget (in €)
Departement/directie
FIN en EZK
Onder welke pijler(s) past de maatregel?
Pijler 1 (groene transitie)
Verwachte einddatum project
2026
Algemene beschrijving maatregel
Nederland heeft onder het vorige kabinet een CO 2 heffing in industrie geïntroduceerd als
borgingsinstrument voor het reduceren van de CO 2 emissies in de industrie met 14,3 Mton in 2030.
De heffing werkt als een minimumprijs in relatie tot het ETS. Het nieuwe kabinet zal de
reductiedoelstelling van de CO2-heffing verhogen van 14,3 naar 18,3 Mton in 2030.
Het betreft een heffing met een vrijgestelde voet. Als een installatie meer uitstoot dan de vrije voet,
wordt over het meerdere belasting geheven. De vrije voet zal worden verkleind naar aanleiding van
de aangescherpte reductiedoelstelling. De heffing is het tarief minus de geldende ETS prijs. Het tarief
stijgt geleidelijk van 30 euro in 2021 naar 125 euro in 2030. Het tarief wordt in 2023 en 2025 zodanig
herijkt dat de reductiedoelstelling voor 2030 ook daadwerkelijk wordt bereikt.
Zowel de invoering als de aanscherping is onderdeel van het pakket aan groene fiscale maatregelen
in het kader van het herstel- en veerkrachtplan. Het instrument is onderdeel van de bredere groene
industriepolitiek met subsidieverlening voor duurzame technieken (SDE++) en investeringen in voor
de transitie benodigde infrastructuren.
Het doel van de heffing is om emissies in de industrie te verminderen. Daartoe dienen de kosten van
uitstoot hoger te zijn dan de vermijdingskosten. Het tarief is daarop afgestemd. Als prikkel om
doelmatiger te produceren (in plaats van het volume van de productie te reduceren) is de vrije voet
(de toegekende dispensatierechten) gebaseerd op de ETS-productiebenchmarks.
De aanscherping is erop gericht dat het reductiedoel in 2030 wordt opgehoogd van 14,3 naar 18,3
Mton. Voor 2026 betekent dit dat het reductiedoel wordt verhoogd van 5,3 naar 6,1 Mton.
De heffing vloeit voort uit het klimaatakkoord en krijgt verder vorm in het kader van de groene
industriepolitiek die samen met de industrie en milieupartijen vorm wordt gegeven binnen de
wettelijke kaders en de kaders van het coalitieakkoord.
Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
De wet over de heffing en aanscherping is inwerking getreden per 2021. Er is nog geen datum
bepaald voor het inwerking treden van de voorziene aanscherping, maar de maatregel zal de
komende 4 jaar worden ingezet.
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) monitort jaarlijks middels de Klimaat en
Energieverkenning of de industrie naar verwachting de gestelde doelstelling behaald. Daarnaast voert
PBL in 2022 en 2024 een tariefstudie uit voor de CO2-heffing, deze kunnen potentieel worden
opgenomen als mijlpaal.
Belanghebbenden
De maatregel is gericht op industriële bedrijven die onder het ETS vallen; daarnaast geldt de
maatregel ook voor afvalverbrandings- en lachgasinstallaties.

19

Maatregel 1.1H3: Verhoging tarief vliegbelasting
Naam
Verhoging tarief vliegbelasting
Type (hervorming of investering)

Hervorming

Budget (in €)
Departement/directie

Financiën en IenW

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 1 (groene transitie)

Verwachte einddatum project

2023

Algemene beschrijving maatregel
Per 2023 wordt de taakstellende jaarlijkse budgettaire opbrengst van de vliegbelasting met 400 mln.
euro verhoogd (ter referentie: met het huidige tarief bedraagt de opbrengst circa 200 mln. euro,
zonder tijdelijke corona-effecten). De precieze tariefmutatie wordt momenteel nader uitgewerkt. Het
doel van de vliegbelasting is om in het kader van de fiscale vergroening de maatschappelijke kosten
van het luchtvervoer van passagiers beter tot uitdrukking te laten komen in de prijs van dat vervoer.
Op basis van IPCC- en UNFCCC-voorschriften worden de emissies van de internationale luchtvaart
anders gerapporteerd dan binnenlandse emissies, namelijk als memo-item. CE Delft heeft onderzoek
gedaan naar de potentiële economische en duurzaamheidseffecten van de vliegbelasting, welke
inzicht geven in de potentiële effecten van de maatregel. 26 Zomer/najaar 2022 zal er een ex-ante
onderzoek uitgevoerd worden om de potentiële effecten nader te onderzoeken.
De luchtvaartemissies in Nederland (gebaseerd op de in Nederland verkochte brandstoffen voor
internationale luchtvaart) bedragen naar verwachting 14 Mton in 2030. Op dit moment hebben we
geen gedetailleerde inschatting van het effect van fiscale maatregelen op de NEC’s. De reductie van
NOx, SO2, NH3, PM2.5 emissies is een positief neveneffect van onze fiscale maatregelen.
De vliegbelasting heeft tot gevolg dat vliegen vanaf Nederlandse luchthavens duurder wordt. Eerdere
studies naar de vliegbelasting in haar huidige vorm geven aan dat in scenario’s zonder
capaciteitsrestricties sommige reizigers kunnen afzien van reizen, anderen zullen een andere
vervoerswijze kiezen, weer anderen zullen uitwijken naar buitenlandse luchthavens en een deel zal
blijven vliegen. 27
De effecten van een verdrievoudiging van de vliegbelasting zijn naar verwachting op korte termijn
relatief beperkt. Op Schiphol is er sprake van knellende capaciteitsrestricties, waardoor de
vliegbelasting slechts de meeropbrengsten afromen. Ook is de verwachting dat met de verhoogde
vliegbelasting capaciteit knellend blijft, waardoor er in de praktijk geen verminderde vraag zal zijn.
Een verhoging van de vliegbelasting draagt bij aan fiscale vergroening en het streven van het kabinet
om belasting te heffen op wat we als samenleving niet willen (vervuiling) dan op wat we wel willen
(werken, ondernemen). Op dit moment wordt het internationale vliegverkeer niet belast met
brandstofaccijns, en er wordt geen btw geheven. De concurrentiepositie van het vliegtuig ten
opzichte van de trein en de bus wordt hierdoor versterkt. De verhoogde vliegbelasting zorgt ervoor
dat deze ongelijke behandeling, in fiscale zin, verbetert.
Verder speelt de aantrekkelijkheid van de internationale trein een belangrijke rol. Een ticketbelasting
met een vlak tarief leidt tot relatief hoge kosten voor vluchten op korte afstanden. Ervan uitgaande
dat die kosten zich vertalen in de ticketprijzen, wordt het zo aantrekkelijker om van de trein gebruik
te maken. Dit effect wordt naar verwachting versterkt door de verhoging van het vlakke tarief.
De verhoging van de vliegbelasting zorgt er daarnaast voor dat de maatschappelijke kosten beter
worden meegenomen in de prijzen van het vliegverkeer. De externe milieukosten, zoals de CO2uitstoot, de lokale milieueffecten en geluidhinder, worden hiermee beter verdisconteerd in de prijs.
26
“Economische- en Duurzaamheidseffecten Vliegbelasting”, CE Delft june 2018 & “Economische- en Duurzaamheidseffecten Vliegbelasting:
doorrekening nieuwe varianten”, CE Delft april 2019.
27
CE Delft, Economische- en Duurzaamheidseffecten Vliegbelasting: doorrekening nieuwe varianten, april 2019.

20

Consumenten en bedrijven worden daardoor bewuster van de maatschappelijke kosten van de
vervuiling die met vliegen samenhangt.
Ten behoeve van het wetsvoorstel (voor de verhoging van het tarief) zullen de beleidseffecten, incl.
de kwantitatieve duurzaamheidseffecten, nader in kaart worden gebracht door een extern
onderzoeksbureau.
Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Inwerkingtreding van een wet die de vliegbelasting verhoogt voor vliegtuigpassagiers die vertrekken
vanaf een luchthaven in Nederland. Het wetsvoorstel zal met Prinsjesdag als onderdeel van het
pakket Belastingplan 2023 worden ingediend bij de Tweede Kamer en de tariefsverhoging moet per
1 januari 2023 ingaan.
De luchtvaartemissies in Nederland (gebaseerd op de in Nederland verkochte brandstoffen voor
internationale luchtvaart) bedragen naar verwachting 14 Mton in 2030. Op dit moment hebben we
geen gedetailleerde inschatting van het effect van fiscale maatregelen op de NEC’s. De reductie van
NOx, SO2, NH3, PM2.5 emissies is een positief neveneffect van onze fiscale maatregelen.
De vliegbelasting heeft tot gevolg dat vliegen vanaf Nederlandse luchthavens duurder wordt. Eerdere
studies naar de vliegbelasting in haar huidige vorm geven aan dat in scenario’s zonder
capaciteitsrestricties sommige reizigers kunnen afzien van reizen, anderen zullen een andere
vervoerswijze kiezen, weer anderen zullen uitwijken naar buitenlandse luchthavens en een deel zal
blijven vliegen.28
De effecten van een verdrievoudiging van de vliegbelasting zijn naar verwachting op korte termijn
relatief beperkt. Op Schiphol is er sprake van knellende capaciteitsrestricties, waardoor de
vliegbelasting slechts de meeropbrengsten afromen. Ook is de verwachting dat met de verhoogde
vliegbelasting capaciteit knellend blijft, waardoor er in de praktijk geen verminderde vraag zal zijn.
Een verhoging van de vliegbelasting draagt wel bij aan fiscale vergroening en het streven van het
kabinet om belasting te heffen op wat we als samenleving niet willen (vervuiling) dan op wat we wel
willen (werken, ondernemen). Het internationale vliegverkeer wordt niet belast met brandstofaccijns,
en er wordt geen btw geheven. De concurrentiepositie van het vliegtuig ten opzichte van de trein en
de bus wordt hierdoor versterkt. De verhoogde vliegbelasting zorgt ervoor dat deze in fiscale zin
ongelijke behandeling verbetert.
Verder speelt de aantrekkelijkheid van de internationale trein een belangrijke rol. Een ticketbelasting
met een vlak tarief leidt tot relatief hoge kosten voor vluchten op korte afstanden. Ervan uitgaande
dat die kosten zich vertalen in de ticketprijzen, wordt het zo aantrekkelijker om van de trein gebruik
te maken. Dit effect wordt naar verwachting versterkt door de verhoging van het vlakke tarief.
De verhoging van de vliegbelasting zorgt er daarnaast voor dat de maatschappelijke kosten beter
worden meegenomen in de prijzen van het vliegverkeer. De externe milieukosten, zoals de CO2uitstoot, de lokale milieueffecten en geluidhinder, worden hiermee beter verdisconteerd in de prijs.
Consumenten en bedrijven worden daardoor bewuster van de maatschappelijke kosten van de
vervuiling die met vliegen samenhangt. Ten behoeve van het wetsvoorstel (voor de verhoging van
het tarief) zullen de beleidseffecten nader in kaart worden gebracht door een extern
onderzoeksbureau.
Belanghebbenden
Milieuorganisaties pleiten voor beprijzing in de luchtvaart en zullen positief staan tegenover een
verhoging van de vliegbelasting. Bij Nederlandse luchthavens en luchtvaartmaatschappijen zal het
mogelijk gevoeliger liggen vanwege al meerdere kostenverhogende maatregelen voor de luchtvaart.
Daarnaast kan erop gewezen worden dat de luchtvaartemissies door het internationale karakter bij

28

CE Delft, Economische- en Duurzaamheidseffecten Vliegbelasting: doorrekening nieuwe varianten, april 2019.

21

voorkeur samen met andere landen moet worden aangepakt (in plaats van via een nationale
maatregel).

22

Maatregel 1.1H4: Hervorming autobelastingen
Naam
Type (hervorming of investering)
Budget (in €)
Departement/directie
Onder welke pijler(s) past de maatregel?
Verwachte einddatum project

Hervorming autobelastingen
Hervorming
Financiën en IenW
Pijler 1
2026 (mrb-plus);

Algemene beschrijving maatregel
1. Invoering mrb-plus (kilometerbeprijzing) per 2030
In het coalitieakkoord is afgesproken dat per 2030 een mrb-plus wordt ingevoerd. De grondslag van
de bestaande bezitsbelasting (mrb) wordt omgezet van het gewicht van de auto naar het aantal
gereden kilometers. De maatregel geldt zowel voor personen- als bestelauto’s en er komt een vlak
tarief per kilometer. In het buitenland gereden kilometers tellen mee voor de heffing. Er is geen
sprake van een heffing naar plaats en tijd (dus geen tolheffing of wegbeprijzing). De maatregel is
erop gericht de vraag naar fossiele autokilometers te verminderen. De voorlopige raming is dat de
maatregel 2,5 Mton CO2 reductie in 2030 kan genereren en dus maatgevend bijdraagt aan het
invullen van de reductieopgave in de sector mobiliteit. De maatregel heeft daarnaast tot doel de
opbrengst van de autobelastingen te stabiliseren. De opkomst van het elektrisch rijden leidt tot
grondslagerosie en dit zal worden gecompenseerd via het nieuwe kilometertarief met de opbrengst
in 2025 als ijkpunt.
2. Afbouwen vrijstelling bpm bestelauto’s ondernemers; met handhaving vrijstelling emissievrije
bestelauto’s
In de aanschafbelasting (bpm) voor auto’s geldt momenteel een vrijstelling voor fossiele bestelauto’s
van ondernemers. Deze vrijstelling wordt per 1 januari 2024 in drie stappen naar nul afgebouwd in
2026. Hierna is het reguliere tarief voor bestelauto’s van toepassing voor ondernemers. Het
afbouwen van de maatregel verhoogt de belastingdruk op fossiele bestelauto’s. De handhaving van
de vrijstelling in de bpm voor emissievrije bestelauto’s en, maakt emissievrije bestelauto’s
concurrerender. Dat zal naar verwachting leiden tot een toename van de ingroei van deze
bestelauto’s.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Afronding van het wetstraject mrb-plus (kilometerbeprijzing) per 2025
Het betreft een langdurig en complex invoeringstraject over meerdere kabinetsperioden. In het
coalitieakkoord is afgesproken de maatregel in te voeren per 2030. In het coalitieakkoord is
daarnaast de intentie uitgesproken dat de wetgeving nog deze kabinetsperiode (2021-2025) wordt
vastgesteld; dit is geoperationaliseerd in het uitgangspunt van het project dat het wetsvoorstel nog
deze kabinetsperiode door de huidige Tweede Kamer moet kunnen worden behandeld.
Betalen naar gebruik kan inmiddels bogen op een brede steun van zowel autopartijen als van groene
stakeholders. Gelet op de maatschappelijke gevoeligheid blijven er risico’s, maar de kans van slagen
wordt vergroot omdat gekozen wordt voor belastingheffing en niet zoals bij de eerdere poging voor
wegbeprijzing met een tijd en plaats afhankelijke component. Ook is belangrijk dat er nu gekozen
wordt voor twee duidelijke centrale doelstellingen: emissiereductie en stabilisatie van de
belastinggrondslagen.
De exacte planning van het project moet nog worden vastgesteld en kan in dit stadium niet met de
EC worden gedeeld.
23

Op grond van de nadere uitwerking zal ex ante effectonderzoek worden gedaan onder meer ten
aanzien van de verwachte emissiereductie, de stabilisatie van de belastingopbrengsten en
vermindering van de congestie.
Voor de provinciale opcenten zal overleg nodig zijn met de provincies. Het onderzoek naar de
voorgestelde uitwerking van betalen naar gebruik moet nog worden gedaan (najaar 2022). Eerder
onderzoek in het kader van het Klimaatakkoord wijst effecten uit van verschillende varianten. 29 De
huidige beleidsaanname is dat de effecten van variant 3a in de effectenstudie zullen lijken op de
variant (MRB-plus) zoals hier voorgelegd. Deze variant stelt dat het binnenlands kilometrage met
19% afneemt in 2030. Doordat de gemiddelde variabele kosten fors stijgen in deze variant bij de
budgetneutrale tarieven is er minder vraag naar kilometers. Bij bestelauto’s is de vraaguitval
beperkter (-9% in 2030). Het aandeel EV-kilometers stijgt, ten koste van benzine. Ook wordt de
gemiddelde nieuwe auto naar verwachting zuiniger wordt per kilometer (-18,6% in 2030). Dit komt
uitsluitend door de verschuiving van de brandstofmix (meer elektrisch). De gemiddelde afgelegde
kilometer van het totale personenautopark is zuiniger geworden (-7,3%), eveneens vooral vanwege
een hoger aandeel elektrische kilometers. De totale CO2 emissies dalen naar verwachting fors ( 27% in 2030 voor personenauto’s, -9% voor bestelauto’s) in 2030 betreft dit 4,5 megaton minder
uitstoot ten opzichte van de referentie. Dit komt zowel door het per km zuiniger worden van het
wagenpark, maar vooral door de grote afname in het aantal kilometers. Ook de PM10 en NOx
emissies dalen vanwege het hogere aandeel elektrische kilometers en vooral het de daling in he
totaal aantal kilometers. Omdat er niet gekozen wordt voor emissiedifferentiatie maar voor
differentiatie naar gewicht en brandstof soort zullen de effecten waarschijnlijk wat gematigder
uitvallen.
2. Afbouwen vrijstelling bpm bestelauto’s ondernemers voor fossiele voertuigen; met handhaving
vrijstelling elektrische bestelbussen
De afbouw in drie stappen start per 2024 en wordt voltooid in 2026. Vanwege de beoogde eerste
stap en de beoogde opbrengst per 2024 en de benodigde voorbereidingstijd voor de Belastingdienst
zal de maatregel meelopen in het Belastingplan 2023. Voor de bpm bestelauto ondernemer doet het
ministerie van Financiën momenteel nader onderzoek naar de beleidseffecten. Dit rapport is helaas
nog niet af en wordt pas met het Belastingplan 2023 openbaar.
Belanghebbenden
Een brede coalitie van auto- en milieupartijen heeft zich hard gemaakt voor invoering van een
simpele vorm van kilometerbeprijzing. Gedurende de implementatie zal afstemming met
stakeholders worden gezocht en zal partijen worden verzocht om inbreng van technische expertise
bij de verdere uitwerking. De maatregel verhoogt de belastingdruk voor veelrijders en verlaagt de
belastingdruk voor degene die weinig kilometers maken.

29

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/10/16/kamerbrief-tussenrapportage-onderzoek-betalen-naar-gebruik

24

Investeringen:
Maatregel 1.1I1: Wind op Zee
Naam

Wind op Zee

Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

899,6 mln. EUR

Departement/directie

Ministerie

Economische

Zaken

en

Klimaat (EZK),

Directoraat-Generaal

Klimaat

Energie,

en

Directie

Elektriciteit
Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 1: Groene Transitie

Verwachte einddatum project

2030

Algemene beschrijving maatregel
Een belangrijk onderdeel van de Nederlandse aanpak voor de energietransitie is de inzet op
windenergie op zee. Om extra windenergie op zee mogelijk te maken worden er in het Programma
Noordzee 2022-2027 windenergiegebieden aangewezen waarin ruimte is voor 10,7 GW extra
windenergie tot en met 2030 (tot een totaal van 21 GW in 2030). De windparken zelf zijn subsidievrij,
en de kosten ervan worden verrekend via de energierekening. De kosten voor de aanlanding worden
verrekend in de nettarieven van TenneT (ook via de energierekening). Het realiseren van extra
windenergie veroorzaakt inpassingskosten voor andere sectoren. Het gaat hier om kosten die
rechtstreeks veroorzaakt worden door de inpassing van windenergie.
Het gaat dan onder andere om geld voor: (1) borging van scheepvaartveiligheid, (2) versterking en
bescherming van het Noordzee-ecosysteem, en (3) een goede inpassing van de stroomaansluiting
op land. Het gaat hier alleen om incidentele kosten en investeringen. De structurele kosten worden
doorbelast aan de windpark exploitanten.
(1) borging van scheepvaartveiligheid
Ondertekening van contract(en) voor de aankoop van 3 nieuwe noodsleepvaartuigen die zullen
worden gebruikt om de scheepvaartveiligheid in en rond offshore windparken te waarborgen.
Ondertekening van contract(en) voor de aanschaf en installatie van nautische sensoren gericht op
het waarborgen van de scheepvaartveiligheid in en rond offshore windparken. Per TenneT platform
in elk windpark betreft het 3 sensoren: 1 nautische radar, 1 AIS en 1 VHF. In totaal gaat het om vijf
platforms: IJmuiden Ver gamma, plus vier platforms verdeeld over de windenergiegebieden
Nederwiek en Door de Wind.
Ondertekening van contract(en) voor de implementatie van een Vessel Traffic Service om de
scheepvaartveiligheid in en rond offshore windparken te waarborgen, volgens de eisen die zijn
vastgesteld door de International Maritime Organization (IMO).
Conform de afspraken binnen het klimaatakkoord zullen de Rijksrederij en de Kustwacht inzetten op
een klimaatneutrale bedrijfsvoering (en vloot) in 2030.
(2) versterking en bescherming van het Noordzee-ecosysteem
Dit omvat maatregelen die bedoeld zijn om de natuur te versterken en herstellen:
•

Ondertekening
van
subsidies
aan
15
projecten
voor
natuurherstelen
verbeteringsmaatregelen
op
basis
van
natuurverbeteringsplannen
en
soortenbeschermingsplannen voor vissen, vogels, zeezoogdieren en bodemdieren.
Aanvullende natuurherstelmaatregelen binnen en buiten Natura 2000-gebieden
25

•

Ondertekening van subsidies voor minimaal 25 onderzoeksprojecten gericht op mogelijke
maatregelen ter versterking van het Noordzee-ecosysteem, het behoud van soorten en
habitats.

Anticiperende maatregelen om het ecosysteem te versterken zijn nodig om voldoende ecologische
gebruiksruimte te behouden. Door het tijdig nemen van deze maatregelen zal de natuur en het milieu
van de Noordzee sterker worden zodat de energietransitie sneller en met minder risico’s voortgang
kan vinden.
(3) een goede inpassing van de stroomaansluiting op land
Ondertekening van subsidies voor projecten die de levensomstandigheden van bewoners moeten
verbeteren en de natuur versterken rond minimaal 5 aanlandingsplaatsen op land voor offshore
windenergie. Projecten worden geselecteerd op basis van de regionale behoeften en eisen per gebied
die worden bepaald in nauwe samenwerking met de regionale overheid en belanghebbenden
Deze maatregelen zullen nader worden uitgewerkt aangezien ze raken aan ontwikkeling van nieuw
ruimtelijk beleid en het interdepartementaal uitwerken van plannen uit het coalitieakkoord die de
fysieke leefomgeving raken (actualisatie Omgevingsvisie, aanpak in relatie tot natuurherstel, klimaat
en water).
Voor deze maatregelen zal worden ingezet op klimaatneutraliteit als randvoorwaarde.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
De uitrol van windenergie op zee heeft de volgende planning (mijlpalen en doelstellingen):
Jaar

oplevering windpark

Vermogen GW

2022 Hollandse Kust (zuid)

1,4

2023 Hollandse Kust (noord)

0,7

2024
2025
2026 Hollandse Kust (west)

1,4

2027
2028 IJmuiden Ver kavels III en IV

2

2029 IJmuiden Ver kavels I en II, V en VI

4

2030 Ten noorden van de Waddeneilanden en gebied 1

4,7

Gebaseerd op deze oplevering van de specifieke windparken volgen de investeringen in de hierboven
genoemde submaatregelen (1) t/m (3) zoals aanschaf van schepen, natuurherstellende maatregelen,
en gebiedsinvesteringen. Hiervoor zijn duidelijke kasreeksen opgesteld met daaraan ten grondslag
duidelijke maatregelen, doelstellingen en mijlpalen.
(1) borging van scheepvaartveiligheid
Ten behoeve van de op te leveren windparken volgen investeringen in onder andere (1) de aanschaf
van Emergency Response Towing Vessels; (2) het opzetten van een Vessel Traffic Service (VTS); en
(3) de aanschaf van 15 nautische sensoren.
De mijlpalen en doelstellingen: borging van scheepvaartveiligheid

26

•
•

•

Aanbesteding voor de aankoop van 3 nieuwe noodsleepvaartuigen die zullen worden gebruikt
om de scheepvaartveiligheid in en rond offshore windparken te waarborgen.
Aanbesteding voor de aanschaf en installatie van 15 nautische sensoren gericht op het
waarborgen van de scheepvaartveiligheid in en rond offshore windparken. Voor 5 TenneT
platformen, gesitueerd in 5 verschillende windparken, zullen er voor elk platform 3 sensoren
zijn: 1 nautische radar, 1 AIS (Automatic Identification System) en 1 VHF-radio (Very High
Frequency radio).
Ondertekening van contract(en) voor de implementatie van een Vessel Traffic Service om de
scheepvaartveiligheid in en rond offshore windparken te waarborgen, volgens de eisen die
zijn vastgesteld door de International Maritime Organization (IMO). (2) versterking en
bescherming van het Noordzee-ecosysteem

Deze maatregelen worden vanaf 2022 ingezet om het Noordzee-ecosysteem zo veel mogelijk te
beschermen en versterken, het gaat hier om: (1) pilots en projecten natuurherstel- en
verbeteringsmaatregelen op basis van natuurverbeteringsplannen en soortenbeschermingsplannen
voor vissen, vogels, zeezoogdieren en bodemdieren; (2) onderzoeksprojecten, o.a. t.b.v. potentiële
maatregelen natuurversterking & soortenbescherming en het aanwijzen van Vogelrichtlijngebieden
binnen de Natura 2000 gebieden.
De mijlpalen en doelstellingen: versterking en bescherming van het Noordzee-ecosysteem
•

•

Ondertekening
van
subsidies
aan
15
projecten
voor
natuurherstelen
verbeteringsmaatregelen
op
basis
van
natuurverbeteringsplannen
en
soortenbeschermingsplannen voor vissen, vogels, zeezoogdieren en bodemdieren.
Ondertekening van subsidies voor minimaal 25 onderzoeksprojecten gericht op mogelijke
maatregelen ter versterking van het Noordzee-ecosysteem, het behoud van soorten en
habitats.

(3) een goede inpassing van de stroomaansluiting op land
Deze maatregel volgt de oplevering van de aanlanding van de windenergie, en zal in samenwerking
met de regio nader worden uitgewerkt. Het bevat onder andere: (1) het vaststellen van benodigde
investeringen voor vijf beoogde aanlandlocaties; (2) ecologisch impulspakket Waddenzee; (3)
compensatie verzilting landbouwgronden.
De mijlpaal: een goede inpassing van de stroomaansluiting op land
•

Ondertekening van subsidies voor projecten gericht op het verbeteren van
levensomstandigheden van bewoners en het versterken van de natuur versterken rond
minimaal 5 aanlandingsplaatsen op land voor offshore windenergie. Projecten worden
geselecteerd op basis van de regionale behoeften en eisen per gebied die worden bepaald in
nauwe samenwerking met de regionale overheid en belanghebbenden. De selectiecriteria die
opgenomen worden zijn gericht op: 1) het verbeteren van de levensomstandigheden, 2) het
versterken van de natuur, 3) de bijdrage van de regionale overheid.

Belanghebbenden
Door in te zetten op windenergie op zee zal Nederland dichter bij het behalen van de CO2-reductie
doelen en duurzame energieproductie doelen van de Europese Unie komen en kunnen bedrijven ook
inzetten op een transitie naar duurzame energie. Door windenergie op zee verder uit te breiden zal
het Nederlands energieverbruik verder verduurzamen.

27

Maatregel 1.1I2: Groenvermogen waterstof
Naam

Groenvermogen waterstof

Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

68,5 mln. EUR

Departement/directie

Ministerie van Economische Zaken
en Klimaat (EZK), Directie Klimaat
en Energie

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 1: Groene transitie

Verwachte einddatum project

2028

Algemene beschrijving maatregel
Het voorstel Groenvermogen van de Nederlandse economie investeert in een groene-waterstofecosysteem bestaande uit (1) klein- en grootschalige demonstratieprojecten, (2) een R&Dprogramma en (3) een human capital programma. Het doel van het voorstel is om toepassingen van
groene waterstof in o.a. de chemie, transport en zware industrie versneld mogelijk te maken door
innovatie en kostenreductie. Daarmee kan het voorstel ook een waardevolle bijdrage leveren aan de
overgang naar een CO2-neutrale samenleving.
Het programma bestaat uit drie onderdelen: de
onderzoeksprogramma en een human capital agenda:

bouw

van

demonstratiefaciliteiten,

een

1. Het onderdeel ‘demonstratiefaciliteiten’ bestaat uit drie componenten. De indieners willen
starten met een aantal kleinschalige projecten (max. 50 MW) die gericht zijn op het
ontwikkelen van regionale ketens van productie, opslag, transport en toepassing van groene
waterstof. Vervolgens willen de indieners een aantal faciliteiten bouwen waar waterstof op
grote schaal (totaal 300 MW) wordt geproduceerd. Als laatste willen de indieners één of
meerdere faciliteiten bouwen waar groene waterstof grootschalig wordt toegepast in
processen die nu nog afhankelijk zijn van aardgas. De demonstratiefaciliteiten zijn bedoeld
om de haalbaarheid te demonstreren van grootschalige (circa 100 MW) elektrolyse en
toepassing van waterstof.
2. Het onderzoeksprogramma bestaat uit zeven onderzoekslijnen die zich richten op productie,
opslag, transport en gebruik van groene waterstof. Een van de onderzoekslijnen richt zich
op wet- en regelgeving, veiligheid en (maatschappelijk) draagvlak.
3. De human capital agenda is bedoeld om te zorgen voor voldoende aanbod van geschoold
personeel en uitwisseling van kennis tussen relevante partijen. Een consortium zal een
agenda ontwikkelen met acties en concrete doelen voor de verdere ontwikkeling van het
benodigde menselijk kapitaal voor de ontwikkeling van de waterstofmarkt. De agenda zal
worden ontwikkeld op basis van de inzichten van experts van zowel bedrijven als onderzoeksen onderwijsinstellingen, en zal ter goedkeuring worden gedeeld met de Nederlandse
autoriteiten voordat de acties daadwerkelijk worden uitgevoerd.
Door de productie op te schalen verwachten de indieners kostenbesparingen bij de elektrolyse te
realiseren die de prijs van groene waterstof naar beneden brengen. De demonstratiefaciliteiten
dienen de haalbaarheid van elektrolyse op een schaal tot circa 100 MW te demonstreren. De indieners
richten zich hiermee op het derde van de vijf genoemde knelpunten 30 rondom groene waterstof. Door
nieuwe toepassingen van waterstof als grondstof en/of als brandstof in energie-intensieve industrieën
op grote schaal te realiseren, willen de indieners aantonen dat huidige vervuilende industrieën

30
Deze zijn: 1) onvoldoende productie van hernieuwbare energiebronnen, 2) onvoldoende broeikasgasemissie-prijsstelling, 3)
elektrolysetechnologie is te duur, 4) onvoldoende infrastructuur voor transport en opslag van waterstof, 5) onzekerheden rond nieuwe
toepassingen van hernieuwbare waterstof of invoering van hernieuwbare waterstof in bestaande industriële processen.

28

kunnen ‘vergroenen’ met behulp van waterstof. Dit sluit aan bij het als vijfde genoemde knelpunt
rondom groene waterstof.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
1.

Ondertekening van subsidieovereenkomsten voor de bouw van minimaal 3 kleinschalige
demonstratiefaciliteiten voor innovatieve groene waterstoftechnologieën om de haalbaarheid van
grootschalige elektrolyse en de toepassing van waterstof aan te tonen. Deze maatregel
ondersteunt de productie van waterstof op basis van elektrolyse met gebruikmaking van
hernieuwbare energiebronnen zoals gedefinieerd in Richtlijn (EU) 2018/2001 (Renewable
Directive) of elektriciteit uit het elektriciteitsnet, of waterstofactiviteiten die voldoen aan de eis
van 73,4% besparing op de levenscyclus van broeikasgasemissies voor waterstof [wat leidt tot
een BKG-emissies levenscyclus lager dan 3t. CO2e/tH2] en 70% voor op waterstof gebaseerde
synthetische brandstoffen in vergelijking met een vergelijkingsmiddel voor fossiele brandstoffen
van 94 g CO2e/MJ, analoog aan de benadering uiteengezet in artikel 25 (lid 2) van en in Annex
V van de Richtlijn( EU) 2018/2001.

2.

Ondertekening van subsidieovereenkomsten voor minimaal 5 onderzoeksprojecten gericht op
productie, opslag, transport en gebruik van groene waterstof.

3.

Vaststelling door de Overheid en publicatie via Rijksoverheid.nl van de human capital agenda om
het aanbod van skills in groene waterstof te vergroten. Deze agenda bevat een actieplan om te
komen tot: 5-10 regionale leergemeenschappen, cursusmaterialen en evenementen/centra voor
het faciliteren van uitwisselingen tussen onderwijs, bedrijven en onderzoeksinstellingen.

Belanghebbenden
Er zijn gesprekken gevoerd met een brede dwarsdoorsnede van bestuur van bedrijfsleven,
universiteiten, HBO en de Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk
Onderzoek (TNO). Het consortium heeft samen met EZK en de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO) voorbereidende werkzaamheden gestart voor kleine waterstofprojecten waarvan
de start voorzien is begin juni 2022.

29

Maatregel 1.1I3: Energietransitie binnenvaart, project ZES
Naam
Zero Emission Services (ZES)
Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

56 mln. EUR

Departement/directie

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, DG
Luchtvaart en Maritieme Zaken

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 1 groene transitie

Verwachte einddatum project

Q4 2025

Algemene beschrijving maatregel
Het project Zero Emission Services (ZES) heeft als doel de uitrol van volledig elektrische en daarmee
emissieloze binnenvaart. De maatregel behelst subsidiering van een project waarbinnen 75 Modular
Energie Containers (MEC’s) 31, 14 laadlocaties en 45 volledig elektrische binnenvaartschepen worden
gerealiseerd. Het betreft containerschepen in de CEMT-klassen III, IV en V (tussen de 80 en 110
meter) die worden ingezet op vaste routes over korte afstanden. Van de 45 schepen wordt ongeveer
80% omgebouwd en 20% betreft bouw van nieuwe schepen. De schipper is eigenaar van de
elektromotor en de rest van het schip, maar niet van de batterijcontainer(s). De batterijcontainers
huurt de schipper van ZES. Daarmee wordt de schipper het grootste deel van de investering
bespaard. Binnenvaartschepen kunnen bij goed onderhoud zeker 50 jaar mee gaan. Het idee is dat
na deze investering de markt op eigen kracht het aantal schepen, batterijen en laadstations verder
kan laten groeien. Daarmee is de investering erop gericht een systeemverandering in gang te zetten:
de realisatie van een kritieke massa waarna de markt zelf kan opschalen.
ZES levert verwisselbare energiecontainers voor nieuwe en bestaande binnenvaartschepen. Deze
containers – ZESpacks – worden geladen met groene stroom. Eenmaal leeg, kunnen schippers de
containers voor een volle inwisselen bij een van de wissel- en laadstations. Deze stations zijn voorzien
van een “open access’’ netwerk, ze kunnen worden ingezet om het elektriciteitsnet te stabiliseren of
om te voorzien in een lokale en tijdelijke vraag naar elektriciteit. ZES biedt gebruikers een
toekomstbestendige oplossing. De ZESpacks kunnen in de toekomst bijvoorbeeld ook met waterstof
gaan werken. Met dit concept biedt ZES haar diverse stakeholders een concrete, kant-en-klare
oplossing om te verduurzamen.
De maatregel kan eveneens worden beschouwd als een hervorming, omdat het traditionele model
wordt doorbroken waarin de schipper eigenaar is van het hele schip inclusief voortstuwingsinstallatie.
De voorgestelde maatregel beoogt namelijk een systeemverandering tot stand te brengen in de
binnenvaart door het doorbreken van het traditionele model dat de scheepseigenaar eigenaar is van
het schip inclusief de volledige voortstuwingsinstallatie. Door het eigendom van het duurste
onderdeel (de MEC), neer te leggen bij een andere partij, wordt elektrisch varen voor de
scheepseigenaar betaalbaar. De schipper betaalt alleen de gebruikte elektriciteit. Dit systeem kan
door de markt op eigen kracht gedragen worden, zodra de kritieke massa aan deelnemende schepen
is bereikt.
Met deze maatregel wordt die kritieke massa gerealiseerd. Die bestaat uit:
•
•
•

75 Modular Energie Containers (MEC’s)
14 laadlocaties
45 volledig elektrische binnenvaartschepen (80% ombouw, 20% nieuwbouw)

Op dit moment is de markt niet in staat om zelfstandig de geformuleerde beleidsdoelstellingen te
realiseren: er is sprake van een marktfalen. Er is subsidie nodig voor de additionele
investeringskosten van de koplopers en voor het creëren van een ontwikkeling waarbij de schepen
Dit zijn in eerste instantie batterijcontainers. Als de techniek met brandstofcellen (waterstof, methanol, etc.) verder is ontwikkeld, kunnen
de MEC’s ook worden uitgerust met dergelijke brandstofcellen.
31

30

en de locaties in samenhang worden gerealiseerd. Een scheepseigenaar – ondernemer – kan niet
een investering doen in een elektrische aandrijving als niet zeker is gesteld dat hij de MEC kan
gebruiken van een derde partij en dat de laadstations ook worden gerealiseerd.
Met deze investering wordt doelmatig geïnvesteerd zonder technologische lock-in. Er wordt gestart
met batterijcontainers omdat deze technologie, in tegenstelling tot waterstof, nu beschikbaar is. Door
het modulaire karakter zal ook de toepassing van andere technologieën en energiedragers binnen
dit systeem gefaciliteerd worden (bijv. waterstof in gecontaineriseerde toepassing).
De emissiereductie kan eenvoudig worden gemeten door het vermeden dieselverbruik voor het
betrokken schip met het specifieke vaarprofiel te vermenigvuldigen met de standaardemissiefactor
voor MGO. Voor de ‘Alphenaar’ (relatief klein schip 100TEU) is dit bijvoorbeeld 1000 ton CO2.
Gemiddeld wordt gerekend met 1250 ton per schip. In het onwaarschijnlijke geval dat er na 2025
geen schepen bijkomen die van dit systeem gebruik maken, is de CO2 reductie onder de EUR 50/ton
bij een levensduur van 20 jaar. Er wordt tevens aangenomen dat na 2025 niet additioneel
gesubsidieerd wordt.
Doordat deze schepen geen stikstof uitstoten, is ook de structurele aanpak stikstofproblematiek
gebaat bij deze vorm van binnenvaart. Met name wanneer bestaande schepen worden omgebouwd,
zoals de Alphenaar. Ook zullen de fijnstof- en geluidsemissies van deze schepen afnemen. Hiermee
is project ZES zowel een uitkomst voor de stikstof- als voor de klimaatproblematiek.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Voor ZES worden de volgende doelstellingen opgenomen:
Mijlpaal/doelstelling

Beschrijving

Kwartaal/jaar

Doelstelling

75 aantal MEC’s (batterijen) is
gerealiseerd

Q4 2025

Doelstelling

14
aantal
laadlocaties
(docking
stations)
is
gerealiseerd

Q4 2025

Doelstelling

45 aantal schepen (ombouw
van schepen) is gerealiseerd,
wat per schip resulteert in
minimaal 50% minder ton
CO2 per KM uitstoot dan de
gemiddelde CO2 uitstoot voor
zware voertuigen (subgroep
5-LH_) als vastgelegd in
artikel 11 van verordening
2019/1242, immers is de
uitstoot bij ZES-schepen 0%.

Q4 2025

Daarnaast zal de emissie in
lijn zijn met de grenzen als
vastgelegd in Annex II van
verordening
2016/1628,
immers is de uitstoot bij ZESschepen 0%.

31

Belanghebbenden
De beoogde direct begunstigde is de schipper. Voor hem/haar wordt het elektrisch varen betaalbaar,
aangezien hij/zij enkel nog hoeft te betalen voor de gebruikte elektriciteit. Daarnaast zijn andere
partijen die zich geheel of gedeeltelijk op de markt voor elektrische binnenvaartmotoren ook
begunstigd aangezien de markt met deze regeling het benodigde duwtje in de rug moet krijgen. Tot
slot is de maatschappij als geheel begunstigde wegen de vermindering van broeikasgas- en
stikstofuitstoot.

32

Maatregel 1.1I4: Luchtvaart in transitie
Naam

Luchtvaart in Transitie

Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

28,7 mln. EUR

Departement/directie

Infrastructuur en
Waterstaat/Directoraat Generaal
Luchtvaart en Maritiem

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 1: Groene transitie

Verwachte einddatum project

Q4 2025

Algemene beschrijving maatregel
Luchtvaart in Transitie is een meerjarig en eenmalig programma gericht op een Nederlandse bijdrage
aan het verduurzamen van de luchtvaartsector naar een klimaatneutrale luchtvaart in 2050. Dit
doen we door knelpunten weg te nemen zoals grote risicovolle schaalsprongen in technologie voor
toepassing van waterstof als energiedrager. Daarmee richt het project zich op
doorbraaktechnologieën voor ultra-efficiënte vliegtuigontwikkeling en daarbij behorend lange termijn
onderzoek en flankerende activiteiten.
Luchtvaart in Transitie adresseert een strategisch belangrijk en relevant nationaal en internationaal
vraagstuk: het verminderen van de uitstoot door de luchtvaart. Nederlandse kennis en kunde heeft
het in zich om de Nederlandse marktpositie te versterken. Het effect op het verdienvermogen hangt
af van Nederlands succes in internationaal concurrerende markten én van effectief flankerend beleid.
Daarom wordt door de vliegtuigindustrie nauw samengewerkt met internationale vliegtuigbouwers
en overheden, en is deelname aan Europese onderzoeksprogramma’s zoals Clean Aviation en Clean
Hydrogen essentieel. Een deel van het project is gericht op kennisborging na 2030 door laag
Technology Readiness Level (TRL) onderzoek en internationale samenwerking te stimuleren.
De energietransitie in de luchtvaart draait om het uitfaseren van het gebruik van fossiele kerosine
en het introduceren van alternatieve energiedragers, waaronder waterstof. Dat vraagt op termijn
ook om andere vliegtuigen. Nederland neemt in de mondiale vliegtuigbouwindustrie een leidende
positie in op technologieën voor ultra-efficiënte vliegtuigen. Gekozen is voor technologieontwikkeling
van lichtgewicht structuren en elektrische systemen voor vliegende demonstrators op basis van
waterstofverbranding en waterstof brandstofcel-elektrisch. Toepassing daarvan wordt voorzien voor
zowel het ombouwen van bestaande vliegtuigen als in nieuw te bouwen vliegtuigen. Ondersteunend
onderzoek moet ook de sterke Nederlandse kennispositie na 2030 borgen. Luchtvaart in Transitie
voorziet met de open innovatie denktank ‘Flying Vision’ in een overkoepelende en richtinggevende
visie met betrekking tot de roadmap naar een klimaatneutrale luchtvaart in 2050. De voortgang en
de impact van de ontwikkelingen wordt gemeten met behulp van het Dutch Aviation Systems Analysis
Lab (DASAL).

33

Figuur 1: WBS programma Luchtvaart in Transitie
Het gaat dus om een groter project, waarvan slechts enkele onderdelen onder het HVP worden
meegenomen. Deze onderdelen betreffen alle werkzaamheden in de eerste fase (periode 2022 tot
en met 2025). Dit is een kritische fase, omdat het vervolg van het project afhangt van een succesvolle
eerste fase. Het budget (€28,7 mln.) is voor de eerste fase voor deze programmaonderdelen en is
voldoende om de mijlpalen die hieronder zijn genoemd te behalen.
Onder het HVP worden de volgende programmaonderdelen meegenomen:
Programmalijn 2: Programmalijn 2 bestaat uit vier initiatieven, waarvan de eerste twee zich richten
op het ombouwen van bestaande vliegtuigen en op een geheel nieuw te bouwen toestel. Hierbij gaat
het om het ontwikkelen en modificeren, in-flight testen en demonstreren van componenten en
systemen in vliegende technologiedemonstrators op basis van waterstofverbranding, respectievelijk
waterstof brandstofcel-elektrisch. Deze eerste fase van twee initiatieven (A en B) onder
programmalijn 2 worden onder het HVP meegenomen:
A. H2-Ombouw Turbofan (HOT) (EUR 8,7 mln.): Modificeren, testen en in-flight demonstreren van
componenten, systemen in een vliegende technologiedemonstrator op basis van
waterstofverbranding (Fokker).
Dit initiatief realiseert een demonstratievliegtuig (Fokker 100) om de technische haalbaarheid
aan te tonen van de ombouw van een turbofanvliegtuig voor waterstofaandrijving en de daarvoor
benodigde vliegtuigcomponenten en -systemen te ontwikkelen, testen en demonstreren. De
activiteiten binnen de scope van het HVP richten zich op het ontwerpen, ombouwen, testen en
evalueren van het demonstratievliegtuig, de voorbereidingen voor de certificering en het
inrichten van de open innovatie-infrastructuur (e.g. faciliteiten en operationele organisatie). Deze
activiteiten worden uitgevoerd door een consortium van Nederlandse bedrijven,
kennisinstellingen en internationale partners.
Het demonstratievliegtuig (Fokker 100) zal vloeibare waterstof aan boord hebben en kan
daarnaast nog steeds kerosine of een mengsel van kerosine en duurzame-vliegtuigbrandstoffen
meenemen. Het systeem wordt zo ingericht dat de bemanning afhankelijk van de vlucht en
vluchtfase zelf kan bepalen welke brandstof wordt gebruikt. Deze belangrijke eigenschap kan
cruciaal zijn voor de operationele acceptatie tijdens de transitie waarin de infrastructuur voor de
nieuwe energiemix geleidelijk tot stand komt. Daardoor is het mogelijk de (prestaties van)
aandrijving met verschillende energiedragers te vergelijken en de voordelen van de ontwikkelde
innovaties te demonstreren.

34

B. Brandstofcel-elektrisch (HAPSS en Embraer) (EUR 10 mln.): Ontwikkelen, testen en in-flight
demonstreren van componenten, systemen en een vliegende technologiedemonstrator, op basis
van waterstof brandstofcel-elektrisch (De Havilland en Embraer).
In het initiatief Brandstofcel-elektrisch Hydrogen Aircraft Powertrain and Storage System
(HAPSS) werkt een groot consortium van Nederlandse bedrijven, kennisinstellingen en
internationale partners aan het ontwikkelen, testen en in-flight demonstreren van waterstofbrandstofcel-elektrische voortstuwing in De Havilland en Embraer demonstratievliegtuigen. In dit
initiatief neemt de vliegtuigfabrikant Embraer actief deel met een demonstratievliegtuig om de
toepassing van waterstof als energiedrager samen met de partijen uit het Nederlandse
ecosysteem versneld naar de markt te brengen.
Dit initiatief realiseert twee demonstratievliegtuigen als open innovatie-infrastructuur om
oplossingen te testen en demonstreren voor waterstofbrandstofcel-elektrisch vliegen. In beide
vliegtuigen wordt aan boord vloeibaar waterstof opgeslagen en elektriciteit opgewekt met
waterstof-gevoede brandstofcellen. De activiteiten binnen de scope van het NGF richten zich op
het ontwerpen, ombouwen, testen en evalueren van deze nieuwe aandrijflijnen in het
demonstratievliegtuig, de voorbereidingen voor de certificering en het inrichten van de open
innovatie-infrastructuur (e.g. faciliteiten en organisatie). Deze activiteiten worden uitgevoerd
door een consortium van Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen en internationale partners
dat samenwerkt met internationale partners (zoals de vliegtuigfabrikanten De Havilland uit
Canada en Embraer uit Brazilië). Embraer zal vanuit de Nederlandse vestiging een actieve rol
nemen in het – volgens categorie CS-23 – ombouwen van een demonstrator voor aandrijving
door elektromotoren, vanuit een met waterstof gevoede brandstofcel met het oog op het
dimensioneren van toekomstige nieuw te bouwen toestellen.

Programmalijn 4: Flying Vision, DASAL en ondersteunend onderzoek
Flying Vision (EUR 10 mln.): een duurzame-luchtvaartdenktank waarin vanaf de start zowel de
Nederlandse luchtvaartonderzoeksinstellingen, luchtvaartmaatschappijen en luchthavens alsook
internationale vliegtuigfabrikanten, zogenaamde Original equipment manufacturers (OEM's), zijn
vertegenwoordigd. Deze denktank buigt zich structureel over uitdagingen van klimaatneutraal
vliegen in 2050 en definieert onderzoeken en technologieontwikkeling die industrie-breed gedragen
worden. Flying Vision zet een open systeem op waarin door verschillende partijen in co-creatie wordt
gewerkt aan oplossingen voor de uitdagingen in de luchtvaart. Om in te kunnen spelen op
actualiteiten en onvoorziene (internationale) ontwikkelingen, moet de verduurzaming van de
luchtvaart breed (met de gehele waardeketen) worden aangepast. Flying Vision start met het
einddoel – klimaatneutraal vliegen in 2050 – om van daaruit terug te redeneren en te bepalen wat
nu moet worden gedaan. Op basis van de resulterende roadmap kunnen keuzes gemaakt worden.
Dat geeft snelheid. Nederland heeft een trackrecord als het gaat om praktische oplossingen en neemt
met Flying Vision het voortouw door niet te wachten op vragen van OEM’s maar met hen te bepalen
wat nodig is. Flying Vision staat open voor iedereen die wil bijdragen aan deze visie of deze visie
onderschrijft.
Het onderzoek dat uitgevoerd gaat worden binnen Flying Vision kunnen we opsplitsen in 2
categorieën:
A. Er zullen kleine projectjes gedaan worden om een eerste toets te kunnen doen van nieuwe
ideeën. Bijvoorbeeld om te toetsen of het idee kansrijk genoeg is om dit verder te onderzoeken
in een groter project. De financiering hiervan komt direct uit Flying Vision zelf en zullen door de
partners (in kind of cash) ingebracht worden, in combinatie met de financiering uit deze
maatregel.
B. Grotere R&D projecten zullen financiering zoeken in bestaande programma’s, zoals Clean
Aviation, Horizon Europe, nationale en internationale tenders en worden niet uit deze maatregel
gefinancierd.
35

Omdat er in het kader van het HVP alleen geld gevraagd wordt voor het opzetten van Flying Vision,
zal hier alleen een deel van het geld ingezet gaan worden voor de categorie 1 projecten met de
bedoeling om daarmee de roadmap te onderbouwen.
Als resultaat en test van de Flying Vision zal binnen programmalijn 4 ondersteunend onderzoek voor
de inhoudelijke programmalijnen worden voorzien welk worden uitgezet in tenders. Dit
ondersteunend onderzoek is geen onderdeel van Flying Vision en dus ook geen onderdeel van de
activiteiten die onder het HVP worden bekostigd. De ontwikkeling van Flying Vision is echter een
voorwaarde om dit onderzoek te kunnen doen, aangezien Flying Vision een roadmap zal ontwikkelen
met onderzoek dat nodig is voor de volgende golf van innovaties en inpassing hiervan in het brede
mobiliteitssysteem.
Onder het HVP wordt de opstartfase van Flying Vision meegenomen (zie figuur hieronder). Mijlpaal
3 (zie hieronder) heeft betrekking op Flying Vision (de duurzame-luchtvaartdenktank). De kosten
voor het opzetten van Flying Vision zijn gebaseerd op de kosten die zijn gemaakt bij het opzetten
van een soortgelijk initiatief, namelijk voor de kwantumcomputer. De grootste kostenposten zijn
uitvoeren studies, ICT, inrichten werkomgeving, juridische ondersteuning en huisvesting.

Opstartfase

Operationele fase

Consortium

uitgebreid

met

Voor Flying Vision zullen, na de opstartfase, de lopende kosten worden gedekt door de betrokken
partners. De eerste financiële toezeggingen zijn hiervoor gedaan. Voor het onderzoek dat voortkomt
uit Flying Vision zal gebruik gemaakt worden van met name Europese regelingen. Flying Vision zorgt
voor een goede positionering in Europa, waardoor de slaagkans goed is.
Flying Vision activiteiten onder deze maatregel ontvangen geen financiering uit Horizon Europe. Voor
vervolgactiviteiten, die voortkomen uit Flying Vision zal onder meer financiering gezocht worden
vanuit Horizon Europe, maar deze vallen dan niet meer onder deze maatregel. Het gaat bovendien
om toekomstige activiteiten, dus er is op dit moment nog geen aanvraag voor andere financiering
gedaan.
Beleidscontext
Vrijwel de hele wereld heeft zich met het Akkoord van Parijs gecommitteerd aan het terugdringen
van broeikasgasemissies om de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder de twee graden.
De internationale organisatie van luchtvaartmaatschappijen (IATA) heeft recentelijk een langetermijndoel gesteld om in 2050 klimaatneutraal te zijn. De EU heeft doelstellingen in de Europese
Green Deal opgesteld en het maatregelpakket 'Fit for 55' voorgesteld. In lijn met deze doelstelling
stelt de Europese luchtvaartsector zich in 'Destination 2050' tot doel om vanaf 2050 vrijwel geen
CO2 meer uit te stoten op vluchten binnen en buiten Europa en de resterende uitstoot via andere
technieken zoals CO2-afvang te compenseren (net-zero). De Nederlandse overheid en
luchtvaartsector hebben zich in de Luchtvaartnota en het Akkoord Duurzame Luchtvaart vastgelegd
op het in 2030 terugbrengen van de CO2-uitstoot van Nederlandse luchthavens naar nul en van de
internationale commerciële luchtvaart vanuit Nederland naar het niveau van 2005.
36

Deze maatregel sluit aan bij de plannen van het Akkoord Duurzame Luchtvaart en de Luchtvaartnota
2020-2050. Dit programma beoogt de Nederlandse luchtvaart in staat te stellen de doelen voor 2050
uit het Akkoord Duurzame Luchtvaart en Luchtvaartnota te halen, en om de mogelijkheid te bieden
de ambities verder aan te scherpen. Hiermee wil Nederland koploper blijven in de transitie naar
duurzame luchtvaart. Het programma Luchtvaart in Transitie streeft naar volledig klimaatneutraal
Nederlandse luchtvaart in 2050. Destination2050 werkt toe naar 92% reductie (en 8% carbon
removal). Dit overtreft de ambitie zoals is uitgesproken in het Luchtvaartnota/Akkoord Duurzame
Luchtvaart waarin is afgesproken om in 2050 de uitstoot van het Nederlandse luchtvaartecosysteem
met 50% gereduceerd te hebben.

Positie Nederland
De Nederlandse luchtvaartsector is heel succesvol en representeert daardoor een groter aandeel van
ons totale BBP ten opzichte van de rest van de EU. Daarnaast heeft Nederland ook een uitstekende
maak- en brandstofindustrie, een sterke nationale luchtvaartmaatschappij, een sterk netwerk aan
luchthavens en één van 's werelds meest toonaangevende lucht- en ruimtevaartfaculteiten. Dat
schept een verantwoordelijkheid, maar biedt ook kansen. Op dit moment heeft de duurzame
luchtvaarsector in Nederland de kans om de koploperpositie te behouden op de gebieden waarin wij
als land al floreren (zoals het ontwikkelen van de duurzame-kerosinemarkt) en op andere gebieden
de koploperpositie te pakken doordat wij als land en als ecosysteem deze mogelijkheid eerder
adresseren en aanpakken dan andere landen (zoals het ontwikkelen van alle cruciale elementen van
het toekomstige waterstofvliegtuig). Nederland ziet dat een klimaatneutrale luchtvaart
onontkoombaar is voor een duurzaam transportsysteem. Dit duurzame aspect zal in belangrijke mate
de ‘license to operate’ bepalen van de luchtvaartsector als geheel. De Nederlandse luchtvaart zal de
transitie van een petrochemische industrie naar een industrie gebaseerd op duurzame alternatieven
moeten omarmen en versnellen om zijn plek in een CO2-neutrale wereld te kunnen garanderen. De
luchtvaart verbindt ons bovendien met de wereld. Schiphol is de tweede luchthaven van Europa in
aantal verbindingen (332 bestemmingen) en de derde in aantal vervoerde passagiers (meer dan 71
miljoen in 2019). Door de hub-functie van Schiphol zijn aanzienlijk meer bestemmingen direct
bereikbaar dan op basis van het achterland kan worden gerechtvaardigd. Dat is belangrijk voor
Nederlandse reizigers en onmisbaar voor een open economie. Mede door de luchtvaart is Nederland
met slechts 0,25% van de wereldbevolking goed voor 3,7% van de wereldhandel. Uit tal van
wetenschappelijke studies blijkt bovendien dat connectiviteit een belangrijke pijler is een
aantrekkelijk vestigingsklimaat. Door voorop te lopen in de transitie naar duurzame luchtvaart zal
37

Nederland zijn aantrekkingskracht als vestigingsplaats voor internationale bedrijven verder
vergroten. Nederland heeft wereldwijd vooraanstaande kennisinstellingen op het gebied van
luchtvaart en ook de bedrijven in de maakindustrie en onderhoud behoren binnen hun specifieke
domeinen tot de wereldtop. Met ook in dit deel van de industrie met 22.000 banen, biedt het inzetten
op duurzame technologieën en producten een enorme economische kans. Hierdoor is de
verduurzaming van de Nederlandse luchtvaart een economische kans om de huidige marktpositie
verder te versterken. Door de transitie nu al in te zetten kunnen wij onze marktpositie in Europa
behouden én versterken door gebruik maken van de enorme, nieuwe markt die deze transitie met
zich meebrengt.
Luchtvaart in Transitie stelt ons in staat om in het Europese krachtenveld mee te doen. Het is een
multiplier, zorgt voor een seat at the table en is een instrument dat Nederlandse organisaties stevig
positioneert in Europese waardeketens, zoals die binnen Clean Aviation. Nationale capaciteiten, bij
voorkeur gestoeld op een bredere strategie/programma, zijn essentieel om Europees mee te doen.
Het is een stepping stone om op kwaliteit bij te kunnen dragen in de Europese waardeketen verenigd
in Clean Aviation en daarmee ook aanvullende gelden uit Europa op te halen die het Nederlandse
ecosysteem versterken en invulling geven aan de overkoepelende Europese opgave. Daarmee is de
koppeling van Luchtvaart in Transitie met Clean Aviation een multiplier en versterkt het elkaar. Er is
veel geld nodig om de totaalopgave van Europese duurzame luchtvaart te financieren. Vanuit Clean
Aviation is er slechts een klein deel van de benodigde 12 miljard euro beschikbaar, namelijk €1.7
miljard EU-financiering. Om de impact verder te maximaliseren, bevordert de Europese Commissie
ook synergiën tussen nationale en Europese Onderzoek & Innovatie-activiteiten op het gebied van
luchtvaart. Daarom zal een beroep gedaan worden op de nationale programma’s zoals CORAC (F),
LuFo (D), ATI (UK) en Luchtvaart in Transitie (NL). De Clean Aviation Joint Undertaking (CAJU) zal
een call organiseren om de landen met nationale programma’s bij elkaar te brengen om beter met
elkaar af te stemmen. De Nederlandse leden van Clean Aviation, GKN-Fokker, TU Delft en NLR, zijn
tevens sleutelpartners in Luchtvaart in Transitie. Het Clean Aviation programma is al twee jaar in
ontwikkeling en de huidige call is o.a. door de genoemde partijen parallel aan Luchtvaart in Transitie
ontwikkeld. De Strategische Onderzoek- en Innovatieagenda van Clean Aviation vertoont dan ook
veel raakvlakken. Hiermee waarborgen wij goede aansluiting bij de wensen van de belangrijkste
Europese spelers. Het uitgangspunt is dat beide agenda’s elkaar versterken en aanvullen.
Samenwerking
De Nederlandse luchtvaartindustrie wordt gekenmerkt door een aantal grote bedrijven in de
toeleverende rol als ook in de operatie (waaronder Fokker, KLM en Royal Schiphol Group) en een
groot aantal (gespecialiseerde) mkb bedrijven langs de gehele waardeketen. Deze industrie wordt
versterkt met een kennisbasis van internationale toongevende partijen als het Koninklijke NLR en de
TU Delft. Centraal in de waardeketen opereren de internationale vliegtuigbouwers, waaronder Airbus,
Boeing en Embraer. Deze partijen zijn verankerd in de Nederlandse luchtvaartsector middels diverse
internationale samenwerkingsverbanden, waaronder MoU's (Memorandum of understanding) met
Airbus en Embraer en (onderzoeks)programma's zoals Clean Sky.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Voor de Programmalijn 2 – Doorbraaktechnologie voor duurzame ultra-efficiënte vliegtuigen worden
onderstaande twee mijlpalen opgenomen in het HVP:
2A. H2-Ombouw Turbofan (HOT)
componenten,
systemen
en
een
waterstofverbranding (Fokker).

– Modificeren, testen en in-flight demonstreren van
vliegende
technologiedemonstrator op
basis
van

Mijlpaal 1: Detailontwerp waterstofverbranding gereed. Q4 2025.

38

2B. Brandstofcel-elektrisch (HAPSS en EMBRAER) – Ontwikkelen, testen en in-flight
demonstreren van componenten, systemen en een vliegende technologiedemonstrator, op basis van
waterstof brandstofcel-elektrisch (De Havilland en Embraer).
Mijlpaal 2: Detailontwerp waterstofbrandstofcel-elektrisch gereed, Q4 2025
Voor de Programmalijn 4 Flying Vision (denktank, 10 mln) wordt de onderstaande mijlpaal
opgenomen in het HVP.
Mijlpaal 3: Flying Vision operationeel en eerste roadmap gepubliceerd. Q4 2025

Belanghebbenden
De belanghebbenden zijn omvangrijk voor dit programma omdat deze maatregel breed is ingestoken
voor de gehele Nederlandse luchtvaartsector en daarmee verschillende stappen in de waardeketen
beslaan. De belanghebbenden zijn onderverdeeld in drie groepen: toeleveranciers, afnemers of
gebruikers en anderzijds betrokkenen. De eerste categorie betreft de bedrijven die leveren aan de
Nederlandse luchtvaartsector (en daarmee aan de bedrijven die onderdeel zijn van deze maatregel).
De tweede categorie beslaat de bedrijven die producten of diensten afnemen van de bedrijven die
deel zijn van deze maatregel. Tot slot, de laatste categorie betreft de resterende belanghebbenden,
wat breder is dan bedrijven.
Toeleveranciers
Grondstofleveranciers – De eerste categorie betreffen de bedrijven die grondstoffen (of
halffabricaten) aan bijvoorbeeld de maakindustrie leveren. Dit kunnen metaalfabrikanten zijn, maar
ook leveranciers van composiet materialen. Tevens zouden dit buitenlandse tier-2- of tier-3leveranciers kunnen zijn die leveren aan onze Nederlandse tier-1- of tier-2-bedrijven.
Waterstofproducenten – Voor het produceren van synthetische kerosine is onder andere waterstof
nodig. De opslag en distributie hiervan wordt voorzien in het initiatief H2Gate. De productie van
waterstof (en CO2) is echter buiten de scope van deze maatregel. Waterstofproducenten zijn
belanghebbenden omdat H2Gate een potentiële klant kan zijn.
Afnemers of gebruikers
Tier-1's – De vliegtuig maakindustrie in Nederland kent veel mkb. De klanten van deze tier-2- of tier3-partijen beperkt zich niet tot de Nederlandse tier-1-partij(en). Daarmee zijn de buitenlandse tier1-leveranciers (zoals GE, Honeywell, Mitsubishi, Thales, BAE Systems, etc.) een interessante
afzetmarkt voor het Nederlandse mkb.
OEM's – Naast de vele mkb's heeft Nederland met Fokker ook een tier-1-leverancier en beoogt dit
programma een tweede tier-1-leverancier te formeren. Dat betekent dat OEM's (als Airbus, Boeing,
Bombardier en Embraer) de klanten zijn (of kunnen worden). Voor een deel zijn deze spelers al
betrokken in deze maatregel (direct onderdeel van de aanvraag of middels een MoU en/of steunbrief)
en voor een deel zijn ze nog niet betrokken. Alle grote OEMs hebben hun interesse in dit programma
kenbaar gemaakt.
Luchthavens en vliegtuigmaatschappijen – De Nederlandse vliegtuigmaatschappijen zijn enerzijds
onderdeel van het voorstel, maar zijn anderzijds gebruikers van technologie en kennis dat ontwikkeld
wordt door de kennisinstellingen TU Delft en NLR als onderdeel van deze maatregel. Daarnaast zijn
de vliegtuigmaatschappijen ook mogelijke afnemers van synthetische kerosine dat in deze maatregel
wordt geproduceerd. Dat maakt deze partijen ook belanghebbenden in het voorstel.
Andere sectoren – Dit voorstel is gericht op de luchtvaart, echter kennen een aantal innovaties ook
mogelijke toepassingen buiten de luchtvaart, bijvoorbeeld in de automotive of maritieme sector. In
de programmalijn randvoorwaarden is hier extra aandacht voor. Daarnaast zorgt een goede
bereikbaarheid van een stad (Amsterdam door de aanwezigheid van Schiphol) voor een
39

aantrekkelijker vestigingsklimaat. Deze extra bedrijvigheid resulteert in meer vraag (en dus omzet)
in bijvoorbeeld de horeca.
Anderzijds betrokkenen
Omwonenden – De Nederlandse inwoners en in het bijzonder degenen woonachtig rondom de
luchthavens worden als zeer belangrijk gezien voor de luchtvaart. Deze maatregel draagt niet alleen
bij aan een duurzamere luchtvaart, maar zal ook aan het reduceren van bijvoorbeeld fijnstof en
geluid. Omdat de luchthavens (en vliegtuigmaatschappijen) al goed in contact staan met de
omwonenden, zijn zij geen integraal onderdeel van het voorstel. Via de reeds bestaande kanalen zal
gebruik worden gemaakt om hen te informeren over dit programma.
NGOs – Organisaties (zoals Stichting Natuur en Milieu en WWF) zijn belangrijk voor hun (kritische)
blik op de luchtvaart. De verwachting is dat de verduurzaming van de luchtvaart, en daarmee deze
maatregel, goed zal worden ontvangen. Tijdens de uitvoering is het belangrijk hen mee te blijven
nemen en het draagvlak te blijven bewaken.
Internationale organisaties/samenwerkingsverbanden – Tot slot zijn er diverse internationale
programma's (zoals EU Joint Undertaking Clean Sky, Clean Aviation, LuFo, etc.) die raakvlakken
hebben met deze maatregel. In deze samenwerkingsverbanden en onderzoeksprogramma's
participeren diverse internationale bedrijven die belang hebben bij dit voorstel en vice versa. Zo
vragen Europese programma's een nationaal programma voor deelname.

40

Onderdeel 1.2 Aanpakken stikstof

Overzichtskader: 1.2. Aanpakken stikstof
Beleidsdomein: Milieu; Natuur; Landbouw; Mobiliteit
Doel: Aanpak van de Nederlandse stikstofproblematiek die onder andere speelt in en rondom de
Nederlandse Natura 2000-gebieden en daarmee bijdragen aan natuurherstel van soorten en
habitats vallend onder de Vogel- en Habitatrichtlijn (VHR).
Hervormingen en/of investeringen:
Investeringen:
1. Programma Natuur
2. Subsidieregeling sanering varkenshouderijen
Geraamde totale kosten: 984,8 mln. EUR
Introductie
De Rijksoverheid werkt samen met de medeoverheden, maatschappelijke partners en de sectoren
landbouw, industrie en mobiliteit aan een omvangrijk pakket aan maatregelen om de natuur sterker
te maken en de stikstofdepositie in Natura2000 gebieden terug te dringen. Met de inwerkingtreding
van de Wet stikstofreductie per 1 juli 2021 zijn de stikstofdoelen wettelijk verankerd.
Het Programma Natuur bevat maatregelen die genomen worden om de staat van de natuur in
Nederland weer op orde te krijgen. Deze maatregelen zijn met name gericht op systeemherstel in en
rondom de stikstofgevoelige Natura2000-gebieden. Een pakket aan bronmaatregelen moet zorgen
voor een structurele vermindering van de uitstoot van stikstof door landbouw, industrie en transport.
De Subsidieregeling sanering varkenshouderijen (SRV) is een bronmaatregel en voorziet in een
subsidie voor varkenshouders die hun bedrijf of een locatie van hun bedrijf definitief en
onherroepelijk beëindigen. Hiermee vermindert de stikstofuitstoot en geuroverlast in veedichte
gebieden in Nederland.
a) Belangrijkste uitdagingen
Op 29 mei 2019 oordeelde de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State dat het
Programma Aanpak Stikstof (PAS) onvoldoende waarborgen bood voor natuurbehoud- en herstel in
de Natura 2000-gebieden om de vergunningverlening in het kader van de Wet natuurbescherming
op te kunnen baseren. Het kabinet heeft in reactie hierop in december 2019 een structurele aanpak
voor de stikstofproblematiek aangekondigd. Deze structurele aanpak bestaat uit twee sporen:
enerzijds het herstel en de versterking van de natuur en anderzijds het terugdringen van de
stikstofuitstoot. Het kabinet heeft op 24 april 2020 nadere invulling gegeven aan deze structurele
aanpak.
De structurele aanpak heeft als hoofddoel het realiseren van een gunstige of – waar dat nog niet
mogelijk is – een verbeterde staat van instandhouding van stikstofgevoelige soorten en habitattypen.
Het gaat dan meer in het bijzonder om het realiseren van de instandhoudingsdoelstellingen voor
natuurgebieden van Europees belang: de Natura 2000- gebieden die worden beschermd onder de
Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn. Door de structurele aanpak kan ook weer meer ruimte ontstaan
voor economisch en maatschappelijk relevante activiteiten op het vlak van onder meer woningbouw,
infrastructuur, landbouw, industrie, defensie, waterveiligheid en de energietransitie. Om de reductie
van de depositie van stikstof op daarvoor gevoelige habitats in Natura 2000-gebieden te verzekeren
zijn deze als resultaatsverplichtingen vastgelegd in de Wet natuurbescherming en in de
Omgevingswet. De stikstofdepositie op stikstofgevoelige habitats in Natura 2000-gebieden moet in
2025 ten minste 40%, in 2030 ten minste 50% en in 2035 ten minste 74% onder de kritische

41

depositiewaarde (KDW) liggen. Het kabinet heeft aangekondigd de resultaatverplichting te zullen
versnellen van 2035 naar 2030.
In 2018 was er op ongeveer 78% van de hectaren met voor stikstof gevoelige natuur binnen Natura
2000-gebieden sprake van overschrijding van de kritische depositiewaarde. De stikstof in de
individuele Natura 2000-gebieden is afkomstig uit een veelheid van bronnen in binnen- en
buitenland. Dit maakt - samen met de omvang van de stikstofbelasting - dat een overkoepelende
landelijke aanpak noodzakelijk is.
Onderdeel van de landelijke structurele aanpak zijn de zogenoemde bronmaatregelen. Deze hebben
tot doel de emissie van ammoniak (met name landbouw) en stikstofoxiden (met name industrie en
vervoer) en daarmee de depositie van stikstof op Natura 2000-gebieden fors terug te dringen. Een
effectieve bronmaatregel om de stikstofdepositie die wordt veroorzaakt door de landbouw terug te
dringen is het definitief en onherroepelijk beëindigen van de productie op veehouderijlocaties. De
Subsidieregeling sanering varkenshouderijen is een dergelijke bronmaatregel.
b) Doelstellingen bredere Nederlandse beleid
De stikstofproblematiek wordt prominent genoemd in het Coalitieakkoord. Het Kabinet heeft zich tot
doel gesteld om de unieke Nederlandse natuur te beschermen, het verlies van biodiversiteit te
herstellen en perspectief te bieden voor de agrarische sector. Daarom investeert Nederland fors extra
in een duurzame landbouw en in een robuust natuurareaal. Deze aanpak richt zich niet alleen op
stikstof, maar ook breder op de Europese normen en opgaven van de waterkwaliteit, bodem, klimaat
en biodiversiteit. Om daadwerkelijk perspectief te bieden aan de agrarische sector zet Nederland in
op, onder andere, kringlooplandbouw en nieuwe verdienmodellen voor boeren.
Om de transitie van het landelijk gebied uit te voeren richt het kabinet een transitiefonds op met een
budget van 25 miljard euro. Via dit fonds worden maatregelen genomen die voortkomen uit de
Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijnen, de Kaderrichtlijn water en het Verdrag van Parijs.
De stikstofmaatregelen die opgenomen zijn onder het herstel- en veerkrachtplan dragen dus bij aan
de Nederlandse doelstellingen op het gebied van klimaat, stikstof en de verdere verduurzaming en
vergroening van de economie. Daarmee dragen de maatregelen bij aan de landspecifieke
aanbevelingen van 2019 en 2020. Ook dragen ze bij aan de uitvoering van de Europese Green
Deal. Tot slot dragen de maatregelen bij aan de EU-biodiversiteitsstrategie voor 2030 32, het EUactieplan over de verontreiniging van lucht, water en bodem 33, de doelstellingen van de VHR en de
nieuwe aanpak voor een duurzame blauwe economie in de EU 34.
c) Beschrijving van de HVP-maatregelen
Investeringen
Programma Natuur
Het Programma Natuur – eerste fase betreft een extra investering in natuurherstel en -ontwikkeling
van 709,7 miljoen euro in de looptijd 2021-2023. Het programma valt onder gezamenlijke
verantwoordelijkheid van het Ministerie van LNV en de provincies. Het Programma Natuur is
onderdeel van de structurele aanpak stikstof. Het focust op systeemherstel in en rondom de
stikstofgevoelige Natura2000-gebieden. Dat betekent dat maatregelen ook in de omgeving van deze
gebieden genomen dienen te worden. Het Programma Natuur raakt daarmee ook aan de
gebruiksfuncties van de Natura2000-gebieden, waaronder het agrarisch gebruik. Om het programma
succesvol te laten zijn is een integrale gebiedsaanpak noodzakelijk.
Subsidieregeling sanering varkenshouderijen
Met deze investering wordt een subsidieregeling gefinancierd waarmee varkenshouders steun
kunnen krijgen om hun varkenshouderijlocaties definitief en onherroepelijk te beëindigen. Het
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/nl/ip_20_884
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/nl/ip_21_2345
34
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/nl/ip_21_2341
32
33

42

oorspronkelijke doel van de maatregel was het tegengaan van geuroverlast voor omwonenden.
Varkenshouders ontvangen een marktconforme vergoeding voor het definitief doorhalen van hun
productierecht voor varkens. Dit zorgt voor een vermindering van de varkensstapel in Nederland van
naar verwachting 6 tot 7 procent. Daarnaast ontvangen varkenshouders een vergoeding voor het
waardeverlies van hun productiecapaciteit (stallen, mestkelders en -silo’s, voersilo’s). Dit zorgt niet
alleen voor minder varkens en voor minder geuroverlast, het levert ook een bijdrage aan de
klimaatdoelen en aan vermindering van de stikstofemissie op Natura2000-gebieden.
d) Bijdrage aan de landspecifieke aanbevelingen (LSA’s), de groene en digitale transities
en vlaggenschepen
Type
Investering

Maatregel
Programma Natuur

Investering

Subsidieregeling sanering
varkenshouderijen

LSA
2019.3,
2020.3
2019.3,
2020.3

Klimaat
40%

Digitaal
0%

Vlaggenschip
N.v.t.

40%

0%

N.v.t.

e) Gedetailleerde omschrijving van de maatregelen
Investeringen
Maatregel 1.2I1: Programma Natuur
Naam
Type (hervorming of investering)
Budget (in €)
Departement/directie
Onder
welke
maatregel?

pijler(s)

past

Verwachte einddatum project

de

Programma Natuur – eerste fase
Investering
€709,7 miljoen tot en met 2023
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV), DG
Natuur en Visserij
Pijler 3: Duurzame en inclusieve groei, Pijler 1 (groene
transitie), 4 (Sociale en territoriale cohesie) en 6 (Beleid
voor de volgende generaties)
De eerste fase van het Programma Natuur loopt van
2021 tot en met 2023, de bedragen van de eerste fase
zullen uiterlijk in 2025 door de provincies besteed zijn.

Algemene beschrijving maatregel
Het Programma Natuur is onderdeel van de structurele aanpak stikstof dat als doel heeft de
stikstofproblematiek in Nederland te verminderen. Nederland heeft gekozen voor twee strategieën
voor de stikstofproblematiek:
•
•

Spoor 1 omvat agrarische en mobiliteits- en industriesector maatregelen gericht op het
verminderen van de stikstofuitstoot in Nederland.
Spoor 2 omvat maatregelen gericht op natuurherstel- en natuurverbetering, waaronder het
Programma Natuur.

Programma Natuur
Het Programma Natuur betreft een extra investering in natuurherstel en -ontwikkeling van EUR 2,85
miljard in de looptijd 2021-2030. Het programma valt onder gezamenlijke verantwoordelijkheid van
het Ministerie van LNV en de gezamenlijke provincies.
Een belangrijke hoofdlijn van het programma is: bijdragen aan het realiseren van condities voor een
gunstige of verbeterde staat van instandhouding van alle soorten en habitats onder de Vogel- en
Habitatrichtlijn (VHR). Hierbij ligt de focus op overbelaste stikstofgevoelige habitats en leefgebieden
van soorten. Die gunstige staat van instandhouding is een situatie waarin de natuur floreert. Dit is
een ambitie voor de langere termijn die alleen gerealiseerd kan worden als, bovenop de bestaande
natuurinzet, tegelijkertijd ook wordt gewerkt aan vermindering van stikstofdepositie en een meer
43

natuurinclusieve inrichting van de omgeving. De verwachting is dat met deze extra maatregelen tot
2030 70% doelbereik haalbaar is.
Het programma is opgavegericht. De inzet is gericht op het op orde brengen van de condities die
nodig zijn om de gunstige staat van instandhouding van beschermde habitats en soorten te
realiseren. Een inzet op structurele systeemverbetering (herstel van het natuurlijke systeem) is
noodzakelijk om die doelen te realiseren. Om daar te komen zullen afspraken worden gemaakt
gericht op de verbetering van condities. Deze afspraken zijn vastgelegd in gebiedsplannen. Deze
gebiedsplannen zijn gericht op natuurherstel. Integrale gebiedsplannen gericht op Klimaat,
waterkwaliteit en natuur volgen in juli 2023, maar vormen geen onderdeel van dit voorstel.
Een effectieve bescherming van natuur en biodiversiteit is vooral gebaat bij een aanpak passend bij
een specifiek gebied. Naast generieke maatregelen zetten we daarom vooral in op een
gebiedsgerichte aanpak met een mix aan doelgerichte maatregelen. We richten ons ook op de
omgeving van de Natura 2000-gebieden en het NatuurNetwerkNederland, vanuit de gedachte van
structureel systeemherstel. We koppelen maatregelen zo veel mogelijk aan andere opgaven die in
een gebied spelen. Zo dragen hydrologische maatregelen bij aan de gunstige staat van
instandhouding van overbelaste stikstofgevoelige gebieden, maar ook aan klimaatadaptiviteit.
Op basis van een eerste inventarisatie blijkt dat ongeveer 25% van de inzet in de eerste drie jaar
zal gaan naar verbetering van de kwaliteit van natuurgebieden (inclusief vitalisering bos). Ongeveer
20% is voor hydrologische verbetering en circa 30% van de inzet zal gericht zijn op versnelling van
verwerving en optimalisering van de inrichting van natuurgebieden. Ongeveer 20% zal besteed
worden aan maatregelen in de overgangszones, inclusief verbinding tussen gebieden en ongeveer
5% aan overige kwaliteitsmaatregelen bovenop het Natuurpact (zoals recreatieve zonering of extra
inzet op invasieve exoten).
Versnelling verwerven: Zoals aangegeven zal ongeveer 30% van de inzet gaan naar versnellen van
het verwerven en optimaliseren van de inrichting van gebieden. Dit draagt bij aan de uitbreiding van
de leefgebieden, het robuuster maken van natuursystemen en het in een gunstige staat van
instandhouding brengen van de overbelaste stikstofgevoelige gebieden. Naast het opvoeren van het
tempo in verwerven zal ook het tempo van inrichting worden opgevoerd.
Verbetering kwaliteit: Problemen zijn onder andere verzuring, verdroging en vermesting van
leefgebied. Deze problemen maken de natuur kwetsbaar en zetten de gunstige staat van
instandhouding onder druk. Ongeveer 25% van de inzet zal gaan naar het verbeteren van de kwaliteit
van bestaande natuurgebieden. De extra investeringen worden ingezet voor structureel
systeemherstel en zo min mogelijk voor tijdelijke natuurherstelmaatregelen omdat deze niet
duurzaam zijn op de langere termijn. In sommige gevallen blijven tijdelijke maatregelen nodig omdat
structurele maatregelen tijd nodig hebben om het benodigde systeemherstel voor elkaar te krijgen
en de successie (verruiging en verhouting) in die tijd onverminderd doorgaat. Structurele
systeemherstelmaatregelen betreffen bijvoorbeeld verbeterde inrichting, hydrologische maatregelen
en bosvitalisering. Deze maatregelen dragen ook bij aan andere opgaven, zoals klimaatadaptatie en
de uitvoering van de Bossenstrategie.
Overgangsgebieden: Ongeveer 20% van de inzet zal gaan naar maatregelen in de
overgangsgebieden. In de zones rond overbelaste stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden zoeken
we samen met de grondgebruikers naar aanvullende maatregelen voor herstel van natuur en
biodiversiteit. Mogelijke maatregelen in deze overgangsgebieden zijn andere vormen van beheer,
het stimuleren van extensievere vormen van landbouw, het verhogen van het waterpeil, aangepaste
vormen van (agrarisch natuur-)beheer of – waar dat noodzakelijk blijkt – functieverandering. Deze
maatregelen kunnen ook bijdragen aan herstel van de VHR-soorten in deze agrarische gebieden. De
aanpak draagt ook bij aan de transitie naar kringlooplandbouw, wat zeker in deze overgangsgebieden
belangrijk is. Om deze transitie te kunnen realiseren is het nodig om ook na te gaan wat agrariërs
nodig hebben om hieraan bij te dragen en welke verdienmodellen ontwikkeld moeten worden. De
uitvoering van enkele pilots kan hier mogelijk aan bijdragen. In deze overgangsgebieden liggen
eveneens kansen om meerdere doelen te halen. Hydrologische maatregelen binnen of buiten een
44

natuurgebied kunnen bijvoorbeeld ook het effect van stikstof verminderen en bijdragen aan
vermindering van bodemdaling. Verbindingen tussen leefgebieden zijn ook van groot belang. Door
de aanleg van wegen, vaarwegen en spoorwegen zijn natuurgebieden in de afgelopen decennia
versnipperd geraakt. In het wild levende dieren zitten steeds meer vast in een onnatuurlijk klein
leefgebied. Daarom werken we ook aan het realiseren van natuurlijke verbindingen tussen
natuurgebieden. Het gaat dan om ecologische verbindingen en om landschappelijke verbindingen
met het omliggende (agrarische) gebied.
Hydrologische maatregelen: Enkele herstelmaatregelen zijn gericht op structureel herstel, zoals de
hydrologische herstelmaatregelen. Hydrologische herstelmaatregelen hebben in veel gebieden tot
doel een natuurgebied te vernatten of natuurlijke processen als kwel te herstellen. Het verbeteren
van de hydrologie rond natuurgebieden is in veel gebieden essentieel om de kwaliteit in het
natuurgebied te verhogen. Naar schatting 20% van de inzet zal daarom gaan naar hydrologische
maatregelen, met als doel het hele systeem robuuster te maken. De uitvoering van deze maatregelen
draagt ook bij aan de aanpak van het (toenemende) probleem van verdroging. Hydrologische
systemen zijn vaak gecompliceerd en hebben effect op de functies voor de landbouw en de omgeving.
Herstelmaatregelen aan deze systemen zijn dus niet alleen plaatselijk, maar kunnen ook invloed
hebben op de omgeving van een Natura 2000-gebied. Daarmee spelen ook meer belangen een rol
bij de uitvoering, zoals die van waterschappen, terreinbeherende organisaties, landeigenaren,
gemeenten en de provincie. Het is van groot belang het proces rond hydrologische maatregelen
zorgvuldig uit te voeren via de gebiedsgerichte aanpak en bijbehorende gebiedsprocessen. Overige
kwaliteitsmaatregelen: Naast de bovengenoemde maatregelen hebben we in Nederland met nog een
aantal factoren te maken die invloed hebben op de staat van instandhouding van stikstofgevoelige
VHR-soorten en habitattypen. Denk aan recreatieve druk en invasieve exoten. Daarom wordt een
deel van de middelen ook hierop ingezet, bijvoorbeeld voor het beter reguleren van de recreatieve
druk. Ook wordt extra ingezet op de aanpak van invasieve exoten (bovenop de bestaande aanpak).
Invasieve exoten binnen het NNN, met name watercrassula en Japanse duizendknoop, vragen
aandacht. We willen voorkomen dat een grote inzet om omgevingscondities in een gebied te
verbeteren teniet wordt gedaan door invasieve exoten. We onderzoeken of in bepaalde gebieden nog
extra maatregelen nodig zijn om ze te bestrijden of beter te beheersen.
Op deze wijze bouwt het Programma Natuur voort op het gezamenlijke ambitiedocument Nederland
Natuurpositief (2019) en op de bestaande afspraken van provincies en Rijk in het Natuurpact (2013).
Het Programma Natuur wordt in twee fases uitgevoerd. In de eerste fase, die van 2021 tot 2023
loopt voor een bedrag van EUR 709,7 miljoen, wordt er gestart met de uitvoering van de eerste
maatregelen. Tegelijkertijd nemen Rijk en provincies in deze eerste fase de ruimte voor 1) de verdere
uitwerking van de tweede fase (die na 2024 van start gaat), 2) de maatregelen en de systematiek
voor monitoring, rapportages en bijsturing, en 3) aan een manier om nieuwe kennis en ervaringen
te gebruiken in het vervolg van het programma (‘het lerend vermogen’). In juli 2021 zijn hiervoor
de implementatieplannen voor alle twaalf provincies vastgesteld. Deze implementatieplannen
focussen op natuur- en biodiversiteitsherstel.
Gezien de bedragen van de eerste fase van het Programma Natuur uiterlijk in 2025 besteed zullen
zijn door de provincies, valt dit ruim binnen de tijdlijn van het HVP.
Relatie met NSP-GLB
Het Programma Natuur heeft primair als doelstelling om bij te dragen aan doelstellingen in de
Richtlijn 2009/147/EG van het Europees Parlement en de Raad van 30 november 2009 inzake het
behoud van de vogelstand en de Richtlijn 92/43/EEG van de Raad van 21 mei 1992 inzake de
instandhouding van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna. Daarnaast draagt het bij aan
andere Europese richtlijnen en strategieën in het kader van de doelstellingen voor het klimaat, de
bescherming van natuurlijke hulpbronnen en het behoud en versterken van biodiversiteit en
landschap.

45

Specifiek worden hier genoemd de Boer tot Bord-strategie (COM 2020/381), de Europese
Biodiversiteitstrategie (COM 2020/380) en de aanbevelingen die de Europese Commissie in het kader
van het Nederlandse GLB Strategisch Plan 2023-2027 heeft gepubliceerd (SDW 2020/388).
Nederland heeft zijn appreciatie van deze aanbevelingen gestuurd (zie ook 35) en in het op 29
december ingediende NSP aangegeven hoe met de aanbevelingen is omgegaan en hoe wordt
bijgedragen aan de voornoemde strategieën. Kort samengevat betreft het onder meer:
•

•

de vermindering van nutriëntenverontreiniging van water en lucht, het terugdringen van de
stikstofdepositie in de voor stikstof kwetsbare Natura 2000-gebieden tot onder de kritieke
waarden, en het bijdragen aan verwezenlijking van de doelstelling voor nutriëntenverliezen
in Nederland uit de Europese Green Deal, door middel van goed geïntegreerde maatregelen
ter ondersteuning van de transitie naar een duurzamere en minder intensieve landbouw.
een gunstige staat van instandhouding bereiken van habitats en soorten die in verband staan
met landbouwsystemen, de fragmentatie van habitats en het verlies van biodiversiteit
verminderen en bijdragen aan de doelstelling van de Europese Green Deal inzake
diversiteitsrijke landschapselementen, door in Natura 2000-gebieden en - waar van
toepassing - andere landbouwgebieden passende beheerpraktijken en andere
natuurherstelmaatregelen te bevorderen, waaronder het invoeren en handhaven van
praktijken voor landschapselementen waarmee de achteruitgang van weidevogels en andere
akkervogels, alsmede van wilde bestuivers, kan worden gestopt en de toestand van grasland, wetland- en veengrondhabitats kan worden verbeterd.

In de nationale bossenstrategie wordt uiteengezet hoe Nederland een duurzaam bosbeheer en
herbebossing bevordert en daarbij de multifunctionaliteit en bescherming van bossen en het herstel
van de ecosystemen in bossen versterkt teneinde een goede toestand te bereiken voor
bosgerelateerde habitats en soorten, met het oog op versterking van ecosysteemdiensten,
biodiversiteit en de weerstand tegen bedreigingen zoals de gevolgen van klimaatverandering voor
bossen.
Het Programma Natuur versterkt meerdere interventies zoals opgenomen in het door Nederland
ingediende Nationaal Strategisch Programma (NSP). Binnen het NSP wordt bijvoorbeeld voor de
stikstofreductie in de overgangsgebieden (gebieden die grenzen aan) Natura 2000 een
gebiedsgerichte aanpak ingezet gericht op het stimuleren van extensieve natuurinclusieve bedrijven
in de overgangsgebieden. De inrichtingskosten en hydrologische maatregelen van de gebiedsplannen
zullen hierbij zoveel mogelijk gefinancierd worden uit het Programma Natuur. De beheerkosten om
de landbouw te extensiveren kunnen uit het NSP gefinancierd worden. Het Programma Natuur strekt
zich daarnaast verder dan hetgeen opgenomen in het NSP doordat het nieuwe GLB in Nederland zich
met name richt op het versterken van de milieu- en leefomgeving op en aanpalend aan
landbouwgrond en landbouwbedrijven. Het beheer van Natura 2000-gebieden wordt primair
nationaal gefinancierd. Zo is er vanuit het NSP geen inzet voor bossen. Deze ruimte is er wel in het
Programma Natuur. Het voorliggend voorstel betreft de eerste drie jaar van het Programma Natuur.
De directe correlatie tussen Programma Natuur en NSP-GLB zal pas later in de tijd plaatsvinden
(2024 en verder). De in dit plan opgenomen middelen zullen dus niet als nationale cofinanciering van
het NSP-GLB worden ingezet. Dubbele financiering sluiten we hiermee uit.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
De ambitie van het Programma Natuur is om 70% van de (milieu)condities (zoals PH, waterkwaliteit,
peilhoogten, recreatiedruk, enzovoorts) op orde te hebben aan het eind van de looptijd en zo bij te
dragen aan de gunstige staat van instandhouding. In het ijkjaar 2015 was ongeveer 55% van de
condities op orde. Om de realisatie van de (milieu)condities te bewaken wordt er een jaarlijks

35

https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2021Z07040&did=2021D15549

46

monitoringssysteem opgezet. Dit monitoringssysteem wordt in november 2022 definitief vastgesteld.
Het monitoringsysteem richt zich op drie aspecten:
1. Worden de maatregelen conform afspraken uitgevoerd? (jaarlijks)
2. Wat is het effect van de maatregelen? Komen de condities op orde? (elke twee jaar)
3. Komt het doelbereik dichterbij? (eens in de zes jaar)
Voor de tweede fase van het programma (2024 en verder) worden in 2022/2023 nog tussendoelen
geformuleerd.
Voor Programma Natuur worden de volgende drie mijlpalen en doelstellingen opgenomen in het HVP:
Mijlpaal/doelstelling

Beschrijving

Voltooid in

Mijlpaal

Totstandkoming
en
vaststellen
provinciale
uitvoeringsprogramma's Natuur. Voor elk van de
twaalf provincies wordt een uitvoeringsprogramma
opgesteld, waarin uiteen wordt gezet hoe wordt
bijgedragen aan het realiseren van condities voor
een
gunstige
of
verbeterde
staat
van
instandhouding van alle soorten en habitats onder
de Vogel- en Habitatrichtlijn (VHR). Hierbij ligt de
focus op overbelaste stikstofgevoelige habitats en
leefgebieden van soorten.

Q2 2021

Doelstelling

Minstens 15.750 hectare waar de kwaliteit van
habitats en /of leefgebieden van soorten is
verbeterd met ten minste 10%. Verbeterd houdt in
dat de kwaliteitseisen voor de betreffende
leefgebieden voor ten minste 10% beter
gerealiseerd zijn, zoals vastgelegd in het
Profieldocument Nature 2000.

Q4 2025

Doelstelling

Minstens 21.750 hectare waar de hydrologie ten
behoeve van Natura 2000-gebieden is verbeterd.
Verbeterd houdt in dat de vereiste hydrologische
condities beter worden gerealiseerd.

Q4 2025

Belanghebbenden
Programma Natuur draagt bij aan het verbeteren van de kwetsbare natuur en het versterken van de
biodiversiteit. Daarmee raakt het dus ook een grote groep belanghebbenden; zij in de samenleving
die de natuur benutten om te ontspannen en te recreëren. Het merendeel van de samenleving kan
dus als belanghebbende worden bestempeld.
Het programma is een samenwerking tussen Rijksoverheid, provincies, waterschappen,
terreinbeherende organisaties en maatschappelijke partners. Onderlinge coördinatie loopt via een
interbestuurlijk programmateam. Elke organisatie is zelf verantwoordelijk voor voldoende capaciteit.

47

Maatregel 1.2I2: Subsidieregeling sanering varkenshouderijen
Naam
Subsidieregeling sanering varkenshouderijen
Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

275,1 mln. EUR

Departement/directie

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
Directie Dierlijke Agroketens en Dierenwelzijn

Onder

welke

pijler(s)

past

de

Pijler 1 Groene Transitie

maatregel?
Verwachte einddatum project

1 januari 2023

Algemene beschrijving maatregel
Het doel van de Subsidieregeling sanering varkenshouderijen (SRV) is het op korte termijn
verminderen van geuroverlast in veedichte gebieden; daarnaast is de reductie van stikstofdepositie
op Natura 2000-gebieden een belangrijk nevendoel. Dit wordt bereikt door het verstrekken van een
subsidie aan varkenshouders voor het definitief en onherroepelijk beëindigen van de
productiecapaciteit op een varkenshouderijlocatie die geuroverlast veroorzaakt voor omwonenden.
De subsidie bestaat uit twee componenten:
1) voor het doorhalen van de varkensrechten; en
2) voor het waardeverlies van de productiecapaciteit (stallen, mestkelders, mest- en voersilo’s).
De aanpak kent drie speerpunten:
1) voor productie benodigde varkensrechten worden definitief doorgehaald (waarmee de
nationale productieruimte voor varkens afneemt en het aantal varkens in Nederland blijvend
krimpt);
2) de omgevingsvergunning milieu en de vergunning Wet natuurbescherming die rusten op de
productielocatie worden ingetrokken dan wel aangepast (waardoor geen intensieve
veehouderij meer plaats mag vinden op de betreffende locatie); en
3) de begunstigde van de subsidie wordt verplicht zijn/haar productiecapaciteit (stallen,
mestkelders, mest- en voersilo’s) te laten slopen.
Naast vermindering van geuroverlast heeft de regeling nog andere effecten, namelijk een:
•
•
•

•

blijvende krimp van de varkensstapel en het aantal varkenshouderijlocaties;
dienovereenkomstige afname van de productie van dierlijke mest (stikstof en fosfaat);
afname van de emissie van ammoniak en daarmee een afname van de stikstofdepositie op
voor stikstof gevoelige en overbelaste Natura 2000-gebieden, afname van de emissies van
fijnstof en methaan;
bijdrage aan het realiseren van de maatregelen die voor de veehouderij worden genoemd in
het Voorstel voor een Klimaatakkoord 36;

De Subsidieregeling sanering varkenshouderijen (SRV) is gepubliceerd op 10 oktober 2019 en was
in de periode 25 november 2019 tot en met 15 januari 2020 opengesteld voor het indienen van
subsidieaanvragen. Na sluiting van de openstelling heeft de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO) de aanvragen beoordeeld. Voor aanvragen die voldeden aan de
subsidievoorwaarden werd een positieve subsidiebeschikking verstrekt aan de aanvrager. Een eerste
vereiste waar subsidieontvangers aan moesten voldoen was het ondertekenen van een overeenkomst
waarmee werd vastgelegd dat er op de betreffende varkenshouderijlocatie geen intensieve
veehouderij meer gevestigd mocht worden. Na het ondertekenen en retourneren van de
36

Kamerstuk 32 813, nr. H

48

overeenkomst ontving een deelnemer binnen 6 weken een voorschot van 10%. Na het voldoen aan
de verplichtingen met betrekking tot het afvoeren van varkens en mest en het laten intrekken dan
wel aanpassen van de benodigde vergunningen, kon een deelnemer een voorschot van 70%
aanvragen. Na het voldoen aan de verplichtingen met betrekking tot de sloop van de
productiecapaciteit (waarvoor een deelnemer 24 maanden de tijd heeft) kan de subsidie definitief
worden vastgesteld. De laatste vaststellingen zullen in 2023 volgen. De regeling zal in 2023 volledig
uitgevoerd zijn.
Tijdlijn (onderstaande schetst de tijdlijn op basis van de termijnen uit de subsidieregeling. In
individuele gevallen kan van de termijnen afgeweken worden, bijvoorbeeld in gevallen waarbij het
overleg tussen de varkenshouder en zijn gemeente en/of provincie over herbestemming van de
productielocatie meer tijd in beslag nam):
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Aankondiging maatregel: 7 juli 2018 (Kamerstuk 28 973, nr. 200)
Aankondiging budget € 180 miljoen: 10 oktober (Kamerstuk 28 973, nr. 221)
Publicatie regeling: 11 oktober 2019 (Staatscourant nr. 55830)
Openstelling regeling: 25 november 2019 tot en met 15 januari 2020
Beoordeling aanvragen op subsidievoorwaarden: januari 2019 t/m juni 2020
Verstrekken subsidiebeschikkingen aan ondernemers: juli 2020 t/m september 2020
Verhoging subsidieplafond tot € 450 miljoen: 16 juni 2020 (Staatscourant nr. 31509)
Ondertekenen overeenkomst (vereiste voor 10% voorschot): augustus 2020 t/m december
2020
Uitbetaling eerste voorschotten: 11 augustus 2020 (op aanvraag van de subsidieontvanger
en na ondertekening van de vereiste overeenkomst)
Beëindiging productie (vereiste 70% voorschot): januari 2021 t/m augustus 2021
Realisatie sloop productiecapaciteit (vereiste voor definitieve subsidievaststelling):
september 2021 t/m september 2023

De doelen van de regeling (reductie van de emissie van geur en stikstof) worden gerealiseerd na
beëindiging van de productie op de varkenshouderijlocatie (afvoer van alle dieren en alle mest).
Bij de openstelling van de regeling bedroeg het subsidieplafond €180 miljoen, bestaande uit €120
miljoen uit het Regeerakkoord 2017 ('Vertrouwen in de toekomst'), aangevuld met €60 miljoen ter
realisatie van de Klimaatdoelstellingen die voortvloeiden uit het Urgenda-vonnis. Na sluiting van de
aanvraagperiode oversteeg het aantal subsidieaanvragen ruimschoots het beschikbare
subsidieplafond van €180 miljoen. Vanwege de noodzaak om op korte termijn een eerste reductie
van de stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden te kunnen realiseren is besloten om het
subsidieplafond met €270 miljoen uit de middelen voor de structurele aanpak van de
stikstofproblematiek te verhogen naar €450 miljoen 37, zodat alle subsidieaanvragen die aan de
voorwaarden voldeden positief beschikt konden worden en maximale reductie van stikstofdepositie
op Natura 2000-gebieden gerealiseerd kon worden met gebruikmaking van deze subsidieregeling.
De ophoging trad in werking op 17-6-2020. Uit de beschikbare middelen is uiteindelijk €275,1 miljoen
(€180 miljoen van het originele budget, €95,1 miljoen uit de ophoging) gebruikt voor de
subsidieregeling. Ter dekking van de kosten voor beleidsvoorbereiding en uitvoering van de
subsidieregeling is apart budget gereserveerd. Deze kosten komen niet ten laste van de middelen
voor subsidieverlening.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Het hoofddoel van de warme sanering van de varkenshouderij is het op korte termijn verminderen
van de meest urgente situaties van geuroverlast in veedichte gebieden. Met de ophoging van het
subsidieplafond met €270 miljoen aan stikstofmiddelen is stikstofreductie als belangrijk nevendoel
toegevoegd.

37

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2020-31509.html

49

Voor de SRV wordt de volgende doelstelling opgenomen:
•

Er is subsidie verstrekt voor beëindiging van 278 varkenshouderijlocaties waardoor het aantal
productierechten naar verwachting nationaal met ten minste met 6% daalt ten opzichte van
2019. Als gevolg van de sluiting van de 278 varkenshouderijlocaties worden de
ammoniakemissies naar verwachting met circa 900.000 kg gereduceerd, ten opzichte van
2019.

Het aantal varkens is in Nederland begrensd door het stelsel van productierechten uit de
Meststoffenwet. 38 Het productierecht (varkensrecht) wordt uitgedrukt in varkenseenheden. In
Nederland waren in 2019 (het jaar waarin de SRV van kracht werd) 8.663.000 varkenseenheden
beschikbaar. Het aantal varkenseenheden waarover een varkenshouder beschikt bepaalt hoeveel
varkens gehouden mogen worden. Per diercategorie dient een varkenshouder over een specifiek
aantal varkenseenheden te beschikken. Zo dient een varkenshouder voor het houden van een
vleesvarken te beschikken over 1 varkenseenheid. Voor het houden van een zeug met biggen tot 6
weken oud dient een varkenshouder echter te beschikken over 1,97 varkenseenheden. 39 Het totaal
aantal varkenseenheden daalt door de SRV met 585.000, een daling met 6,8% ten opzichte van
2019. Het aantal gehouden varkens daalt hierdoor met ongeveer hetzelfde percentage.
Monitoring
Op basis van de onder 1 en 2 genoemde gegevens kan de Wageningen-UR (of andere organisaties
zoals het RIVM en PBL) de reductie van methaan, fijnstof en ammoniak (en daarmee van CO2equivalenten) die het directe gevolg is van de daling van het aantal gehouden varkens in Nederland
berekenen. In welke mate geuroverlast in veedichte gebieden als gevolg van de beëindigingsregeling
van het Rijk zal afnemen is in zijn algemeenheid niet te zeggen. Geuroverlast is een lokaal probleem
en kent vele beïnvloedende factoren, zoals andere bronnen van geuroverlast (industrie, verkeer,
rioolwaterzuiveringen, andere veehouderijsectoren, etc.), weersinvloeden en individuele verschillen
in gevoeligheid voor geur. Het effect van de subsidieregeling zal om die reden ook vooral lokaal
merkbaar zijn.
Het stikstofeffect van de SRV is door RIVM berekend. Het stikstofeffect wordt gebaseerd op
berekeningen met AERIUS Calculator. AERIUS Calculator is de rekenkundige basis voor het verlenen
van vergunningen voor activiteiten (zoals veehouderij) op grond van de Wet natuurbescherming.
Daarnaast wordt dit model gebruikt om het effect van maatregelen gericht op de reductie van
stikstofdepositie te berekenen. Met AERIUS Calculator is het effect van de beëindiging van 278
varkenshouderijlocaties doorgerekend. De gemiddelde stikstofreductie komt uit op 2,8 mol
N/hectare/jaar. Deze prognose van de te verwachten stikstofopbrengst is per brief van 30 juni 2022
aan de Tweede Kamer gemeld. 40 Per Natura 2000-gebied kan de stikstofreductie overigens sterk
variëren, afhankelijk van het aantal beëindigde varkenshouderijlocaties in de nabijheid.
Betrokken instanties
De overheidslagen die betrokken zijn geweest bij deze regeling zijn de provincies en gemeenten in
de twee gebieden waartoe de regeling was afgebakend, te weten de concentratiegebieden Zuid
(provincies Noord-Brabant en Limburg) en Oost (provincies Gelderland, Overijssel en een deel van
Utrecht) uit de Meststoffenwet. 41 Samen met provincies en gemeenten is bezien hoe een
subsidieregeling voor vrijwillige beëindiging van varkenshouderijlocaties in veedichte en geurbelaste
gebieden het beste kan worden vormgegeven. Sturing op emissies van veehouderijbedrijven is een
bevoegdheid van gemeenten en, in voorkomende gevallen, provincies. Gemeenten zijn het bevoegd
38
Naast een stelsel van productierechten voor varkens kent de Meststoffenwet nog een stelsel van productierechten voor pluimvee
(pluimveerecht) en voor melkvee (fosfaatrecht).
39
Zie voor een nadere uitsplitsing bijlage 2 bij de Meststoffenwet: https://wetten.overheid.nl/BWBR0004054/2022-03-03#BijlageII
40
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28973-244.html
41
Het stelsel van productierechten (varkensrechten, pluimveerechten en fosfaatrechten voor melkvee) is opgenomen in de Meststoffenwet.
Voor varkens- en pluimveerechten worden drie gebieden onderscheiden, te weten de concentratiegebieden Zuid en Oost en het gebied
Overig. Varkens- en pluimveerechten mogen door veehouders niet van het gebied Overig naar de concentratiegebieden verplaatst (verkocht
of verleasd) worden.

50

gezag voor het verlenen, intrekken en wijzigen van omgevingsvergunningen aan
veehouderijbedrijven. Provincies zijn bevoegd gezag als het gaat om het verlenen, intrekken en
wijzigen van vergunningen Wet natuurbescherming. Zowel provincies als gemeenten hadden
daarmee een actieve rol bij de beëindiging van individuele varkenshouderijlocaties waarvoor subsidie
werd verstrekt op grond van de regeling. Er is financiële ondersteuning voor gemeenten mogelijk om
de piek aan beëindigingen die het gevolg was van de regeling op te vangen.
De regeling wordt uitgevoerd door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). RVO heeft
over individuele dossiers (varkenshouderijlocaties) contact met de betreffende provincie en
gemeente. RVO stelt regelmatig voortgangsrapportages op.

Belanghebbenden
De belanghebbenden zijn varkenshouders en gemengde bedrijven met een varkenstak die gelegen
zijn in concentratiegebied Zuid of Oost (conform afbakening in de Meststoffenwet), die hun bedrijf of
een locatie van hun bedrijf willen beëindigen en die geuroverlast veroorzaken op geurgevoelige
objecten in een straal van 1.000 meter rond de varkenshouderijlocatie. Zij kunnen in aanmerking
komen voor: een marktconforme vergoeding voor definitief door te halen varkenseenheden (het
varkensrecht) en een vergoeding voor het waardeverlies van hun productiecapaciteitsstallen (stallen,
mestkelders, mest- en voersilo’s).
De doelgroep voor de regeling bestaat in theorie uit alle varkenshouderijbedrijven in de
concentratiegebieden Zuid en Oost, in de praktijk is de doelgroep echter kleiner.
Belanghebbenden zijn ook omwonenden van veehouderijen in de concentratiegebieden. Afhankelijk
van de specifieke lokale omstandigheden, kan er sprake zijn van een mate van overlast die het
leefklimaat en het woongenot kan schaden. Met name geurhinder door varkenshouderijen zorgt voor
problemen. Geurhinder kan bij de mens verschillende reacties en effecten veroorzaken, die bij
toenemende blootstelling kunnen leiden tot lichamelijke (hoofdpijn, misselijkheid, verstoorde
ademhaling en verstoorde hartslag) en/of psychische klachten (spanningen, structurele onvrede over
het woon- en leefklimaat, vermindering van activiteiten buitenshuis). Geurhinder kan tot
waardevermindering van bestaande woningen leiden en de mogelijkheden voor nieuwbouw
beperken. Geur van veehouderijen heeft dus gevolgen voor het leefklimaat- en genot van mensen
en voor de inrichting van het landelijk gebied.

51

Prioriteit 2: Versnellen digitale transformatie
Onderdeel 2.1 Promoten van innovatieve technologieën en digitale vaardigheden
Overzichtskader: 2.1. Promoten van innovatieve technologieën
Beleidsdomein: Digitalisering; Kennisontwikkeling; Onderzoek; Innovatie; Technologie;
Economie
Doel: Investeren in duurzame economische groei voor de lange termijn technologische
innovaties
Hervormingen en/of investeringen:
Investeringen:
•
•
•
•

Quantum Delta NL
AiNed en Applied AI Learning Communities
Digitaliseringsimpuls Onderwijs
Digitale Infrastructuur Logistiek (DIL)

Geraamde totale kosten: 588,05 mln. EUR

Introductie
Om het duurzaam verdienvermogen van Nederland doeltreffend te vergroten zijn investeringen in
kennisontwikkeling, onderzoek, en ontwikkeling en innovatie nodig. Hierbij zijn investeringen in
kunstmatige intelligentie en quantumtechnologie twee belangrijke elementen die tevens de digitale
transformatie bevorderen. Beide technologieën bieden veel mogelijkheden voor geavanceerde
economische activiteiten en oplossingen voor maatschappelijke problemen. Het is belangrijk dat
Nederland een sterke positie in de ontwikkeling van deze sleuteltechnologieën heeft. Het bevordert
de duurzame economische groei voor de lange termijn. Bovendien is het belangrijk voor de
Nederlandse (kennis)economie om het onderwijs en de logistieke sector te digitaliseren en digitale
vaardigheden te versterken.
a) Belangrijkste uitdagingen
Zoals de herstel- en veerkrachtfaciliteit verordening beschrijft, zijn investeringen in digitale
technologieën, infrastructuur en processen nodig om het concurrentievermogen van de Europese
Unie op mondiaal niveau te vergroten en om de Europese Unie veerkrachtiger, innovatiever en
minder afhankelijk maken.
Nederland presteert goed op digitale transformatie. In de Index van de digitale economie en
maatschappij (DESI) 2021 42 staat Nederland op de vierde plaats van de 27 EU-landen. Met een DESI
score van 65,1 zit Nederland ruim boven het Europese gemiddelde van 50,7. Zoals het rapport
beschrijft is Nederland één van de best presterende landen, met een breed gebruik van digitale
technologieën in ondernemingen en veel onlinediensten, en met een groot scala aan basis- en
geavanceerde digitale vaardigheden.
Uiteraard blijft ook voor Nederland vooruitgang in het digitale domein een prioriteit, in lijn met de
prioriteit van digitaal op niveau van de Europese Unie. Nederland presteert met een score van 79,9%
voor digitale openbare diensten bovengemiddeld (EU-gemiddelde: 68,1%). Voor open data draait
Nederland mee in de middenmoot, maar presteert het wel boven het gemiddelde in de EU. Er is op
open data van overheden dus nog ruimte voor vooruitgang. Met een score van 27% voor big data
42

Digital Economy and Society Index (DESI) 2021 | Shaping Europe’s digital future (europa.eu)

52

zit Nederland boven het EU-gemiddelde van 14%, maar er blijft nog voldoende ruimte over voor
verbetering. In de landspecifieke aanbevelingen van 2019 en 2020 wordt gewezen op het belang van
investeringen in digitale vaardigheden. De DESI-score van Nederland op menselijk kapitaal is met
61,5 % boven het EU-gemiddelde van 47,1 %. Dit is met name omdat Nederland een goede score
heeft voor digitale basisvaardigheden, digitale vaardigheden boven basisniveau en elementaire
softwarevaardigheden. De goede prestaties van Nederland op het gebied van digitale vaardigheden
worden ook bevestigd in de context van de United Nations Sustainable Development Goals (SDGs),
aangezien Nederland boven het EU-gemiddelde scoort voor geavanceerde digitale vaardigheden.
Het DESI-rapport geeft aan dat investeringen in digitale sleuteltechnologieën een welkome
ontwikkeling zijn en geeft het aan om mogelijke raakvlakken binnen de faciliteit voor herstel- en
veerkracht te vinden.
Nederland heeft een groot belang bij kunstmatige intelligentie (Artificiële Intelligentie, AI) maar
dreigt achterop te raken ten opzichte van het buitenland, waar overheden AI grootschalig stimuleren.
Nederland heeft een goede uitgangspositie, we lopen nog voorop op het gebied van machine leren,
hybride AI-systemen, en verantwoord gebruik van AI. Dit laatste heeft ook de aandacht van de
Tweede Kamer en Algemene Rekenkamer. De knelpunten liggen op het terrein van innovatie,
versterken van de kennisbasis, arbeidsmarkt, maatschappij en data-delen. In het DESI-rapport komt
naar voren dat ontwikkelingen op gebied van kunstmatige intelligentie één van de uitdagingen voor
Nederland is. Zo wordt er o.a. aangegeven dat er meer aandacht nodig is voor de tekorten van
professionals op gebied van AI, en blijken tekorten van AI-professionals een bedreiging te vormen
voor de groei van Nederlandse ondernemingen. Ook geeft het rapport aan dat het percentage aan
ondernemingen in Nederland die AI-technologieën gebruiken onder het EU-gemiddelde zit. AI kennis
en innovatie zijn ook belangrijk voor het versterken van de technologische soevereiniteit, het
vasthouden en aantrekken van AI onderzoekers en voor bijdragen aan maatschappelijke uitdagingen
en kwaliteit van besluitvorming. AI is meer dan een sleuteltechnologie; het verandert economische
en maatschappelijke systemen.
Quantumtechnologie is een sleuteltechnologie die radicaal nieuwe producten en diensten mogelijk
maakt. Quantumcomputers, quantumsimulators, quantumnetwerken en quantumsensoren kunnen
straks dingen die ‘klassieke’ apparaten niet kunnen. Hierbij gaat het om het doorrekenen van
moleculen en materialen en positiebepaling zonder gps. We staan daarmee aan het begin van een
technologierevolutie die verwacht wordt een grote bijdrage te leveren aan het oplossen van
maatschappelijke uitdagingen op het gebied van bijvoorbeeld energie, voedsel en zorg. Ook heeft
quantumtechnologie een keerzijde: we beschermen gevoelige gegevens met encryptie en niet alle
encryptietechnologie is bestand tegen quantumcomputing. Nederland doet mee in de
wetenschappelijke en technologische voorhoede van de ontwikkelingen en wereldwijd wordt er door
overheden en bedrijven fors geïnvesteerd in quantumonderzoek en -innovatie. In het licht van de
wereldwijde concurrentie is het belangrijk om nu te investeren: toptalent wordt anders weggekocht
en onze duur opgebouwde kennis zal elders te gelde worden gemaakt, met alle strategische risico’s
van dien. Quantumtechnologie is belangrijk voor de Europese digitale en technologische
soevereiniteit en het is onverstandig om volledig afhankelijk te worden van niet Europese
leveranciers.
b) Doelstellingen bredere Nederlandse beleid
In het coalitieakkoord (eind 2021) wordt sterk ingezet op digitalisering., door te investeren in
sleuteltechnologieën zoals kunstmatige intelligentie en quantumcomputing. Ook wil Nederland het
voortouw nemen en in Europees verband inzetten op versterking van de samenwerking tussen
lidstaten op het gebied van digitalisering, onder andere op digitale ethiek. Iedereen krijgt de kans
om mee te komen door digitale kennis- en vaardigheden aan te bieden in het onderwijs en via omen bijscholing. In het coalitieakkoord geeft Nederland aan digibetisme gericht aan te willen pakken
via een publiek-private strategie voor digitale geletterdheid en het verbeteren van de
toegankelijkheid van digitale overheidsdiensten.
53

De Digitaliseringsstrategie 43 richt zich onder andere op de Nederlandse inzet op belangrijke digitale
sleuteltechnologieën, waaronder kunstmatige intelligentie (AI) en quantumtechnologie:
Kunstmatige intelligentie (AI). Hierbij profileert Nederland zich bij de koploper in Europa rond
AI-toepassingen die mens en maatschappij dienen en zet Nederland in op Europese samenwerking
voor en door passende ethische en juridische kaders. Nederland investeert in publiek-private
samenwerking op het gebied van AI via de Nederlandse AI Coalitie (NL AIC) met rond de 500
deelnemers. De NL AIC heeft bovendien het AiNed-investeringsprogramma ontwikkeld voor het
Nationaal Groeifonds: een ambitieuze en integrale aanpak voor de periode 2020-2027. Hiermee
wordt Nederland internationaal als de beste proeftuin neergezet voor de introductie van
verantwoorde AI-toepassingen. Nederland zoekt hierbij de aansluiting met Europa via een lerende
aanpak om AI op mensgerichte te ontwikkelen en benutten in Nederland en uit te vinden hoe MKB
bedrijven te betrekken om AI zo goed mogelijk te benutten. Nederlandse consortia weten
bijvoorbeeld, mede door de actieve voorlichting door de Nederlandse overheid, de Europese
financieringskaders voor AI goed te benutten. Bij de ICT-48 call van de Europese Commissie haalden
de Nederlandse deelnemers €5,9 miljoen van de € 50 miljoen binnen. Nederland richt zich bovendien
op AI-projecten die publieke waarden en mensenrechten (helpen) borgen en versterken. Het
Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie 44 is de basis voor dit beleid. Ook is er een
beleidsbrief 45 met een overzicht van de kansen en risico's van AI voor publieke waarden die
voortkomen uit mensenrechten. Voor risicobeheersing is aandacht voor een toezichthouder, een
algoritmenregister en de Europese AI-verordening. De overheid werkt samen via het gremium
Publieke Controle op Algoritmen. Om risico’s te reduceren worden er onderzoekslabs voor
mensgerichte AI ondersteund om kennis en tools te ontwikkelen en uit te dragen over het meenemen
van de ethische en juridische aspecten bij het ontwikkelen en toepassen van AI. Nederland volgt de
ontwikkelingen van het EU-wetsvoorstel AI Act 46 ook op de voet. In het voorstel wordt gekozen voor
een op risico's gebaseerde benadering, waaronder (verbods)bepalingen over het omgaan met AI
systemen met een hoog risico en het omgaan met persoonsgevoelige data.
Quantumtechnologie. Nederland heeft een eigen nationale agenda voor quantumtechnologie die
is opgesteld door de partijen die deel uitmaken van het nationale quantumecosysteem. De agenda
richt zich onder regie van Stichting Quantum Delta NL op de versterking van het nationale Quantum
Delta NL ecosysteem, waar studenten, onderzoekers, engineers en ondernemers ruimte krijgen om
samen te werken en te innoveren. Hierbij krijgen ze toegang tot de beste onderzoeksfaciliteiten.
Het onderzoek wordt gericht op de drie basisprogramma’s quantumcomputers, quantuminternet en
quantumsensoren. Het doel is om de eerste Europese quantumcomputer te realiseren en ’s werelds
eerste quantuminternet te bouwen waarbij quantum beveiligde verbindingen tussen locaties door
heel Nederland worden gemaakt. Door samenwerking met het Europese EuroQCI programma zal
daarnaast worden gewerkt aan een pan-Europees quantuminternet met grensoverschrijdende
verbindingen. Daarnaast is er een nationaal verbindingsprogramma (de zogeheten ‘House of
Quantum’) en een Startup en valorisatie-programma. Ook werkt Stichting Quantum Delta NL samen
met de rijksoverheid aan een agenda voor internationale activiteiten en samenwerking. Ook voor
de bescherming tegen de risico’s van quantumcomputing wordt breed samengewerkt via onder
meer Dcypher, Hapkido (met onder meer TNO en Logius) en quantumhubs.
Nederland zet in op het verbeteren van digitale vaardigheden, inclusief ter versterking van de
inzetbaarheid van personen aan de rand van de arbeidsmarkt. De maatregelen die onder dit
onderdeel van het HVP vallen, moeten gezien worden binnen de bredere Nederlandse beleidscontext
met vele voorbeelden van initiatieven die als doel hebben de digitale vaardigheden in Nederland te
verbeteren. Enkele voorbeelden van initiatieven in deze bredere beleidscontext:
•

Nederland heeft ruim 450 Informatiepunten Digitale Overheid verspreid over het land, waar
mensen hulp krijgen van een getrainde bibliotheekmedewerker bij overheidsdiensten. Deze

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/04/26/nederlandse-digitaliseringsstrategie-2021
Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | Beleidsnota | Rijksoverheid.nl
45
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/amendementen/detail?id=2019Z19125&did=2019D39850
46
Regulatory framework proposal on artificial intelligence | Shaping Europe’s digital future (europa.eu)
43
44

54

•

•

•

•

•

•

hulp is bijvoorbeeld voor mensen die onvoldoende digitaal vaardig zijn. Voor meer
zelfredzaamheid
in
de
toekomst
worden
mensen
doorgeleid
naar
basisvaardigheidscursussen in bibliotheken.
Met het actieprogramma Tel mee met Taal wordt steun geboden aan de 2,5 miljoen mensen
in Nederland met onvoldoende basisvaardigheden (taal, rekenen, digitale vaardigheden).
We ontwikkelen een monitor samen met het CBS om inzicht te krijgen in aantallen cursisten
op landelijk niveau. Verder helpen we gemeenten en professionals via het Expertisepunt
Basisvaardigheden en een kennisnetwerk.
Nederland startte enkele proeftuinen op het gebied van digitaal bewustzijn. In een van deze
proeftuinen heeft de Universiteit van Amsterdam met lokale partijen onderzocht hoe mensen
digitale ongelijkheid ervaren en hoe zij beter geholpen kunnen worden. Het eindrapport
geeft een aantal belangrijke aanbevelingen om digitale ongelijkheid aan te pakken vanuit
verschillende hoeken van de samenleving. Als opvolging wordt er binnen de Alliantie Digitaal
Samenleven met publieke, private en maatschappelijke partners gewerkt aan lokale
ecosystemen, waarbij het publieke en private ondersteuningsaanbod beter op elkaar
aangesloten wordt. In de gemeenten Rotterdam, Hilversum en Westerkwartier worden deze
ecosystemen nu ingericht en dat wordt nog verder binnen Nederland uitgebreid. Het doel
hierbij is dat kwetsbare mensen met bijvoorbeeld meer afstand tot de arbeidsmarkt
ondersteuning krijgen om ook alle kansen te pakken om zich sociaaleconomisch te
versterken.
Nederland heeft Digikwis ontwikkeld. Deze app voor de smartphone biedt korte lessen voor
dagelijkse digitale zelfredzaamheid. Mensen kunnen daarmee zelf thuis, onbeperkt en
wanneer het hen uitkomt, oefenen met apps en online diensten. Bijvoorbeeld videobellen,
apps installeren, buslijnen zoeken en online boodschappen doen. De app wordt momenteel
doorontwikkeld en aangevuld met nieuwe lessen. Hierbij wordt er wekelijks getoetst bij
mensen of de aanpassingen en aanvullingen gebruiksvriendelijk zijn.
Om de digitale vaardigheden van vrouwen te ontwikkelen, is er een speciale editie van de
vrouwentijdschriften Libelle/Margriet ontwikkeld: de Digibelle. Daarmee willen we het
digitaal bewustzijn vergroten en het gebruik van digitale middelen bevorderen. Deze
speciale editie is in november uitgebracht en staat vol tips, trucs, hulplijnen en
praktijkverhalen over digitaal wijzer worden. De Libelle heeft een bereik van 152.500
abonnees en een online netwerk van 2.239.000 leden. De Margriet heeft 85.000 abonnees
en telt online 1.300.000 leden. De Digibelle verspreiden we verder via de partners van de
Alliantie Digitaal Samenleven en de bibliotheken.
Met #allemaaldigitaal verzamelen de Alliantie Digitaal Samenleven en NL Digital gebruikte
laptops en tablets bij bedrijven, maatschappelijke organisaties en de overheid. Vervolgens
worden de apparaten klaar gemaakt voor hergebruik en uitgedeeld aan mensen, die
bijvoorbeeld de middelen niet hebben voor een apparaat.
Met de Digihulplijn (0800-1508) is er een telefoonnummer dat mensen kunnen bellen als zij
digitaal vastlopen. De Digihulplijn is meertalig, zodat mensen die minder vaardig zijn in het
Nederlands ook terecht kunnen.

De Nederlandse inzet op kunstmatige intelligentie en quantumtechnologie leveren een aanzienlijke
bijdrage aan de landspecifieke aanbevelingen (LSA) van de EU voor Nederland. De investeringen
stimuleren economische groei door middel van lange termijn technologische innovaties, en dragen
daarmee direct bij aan het bevorderen van de digitale transitie (LSA 2020.3). Tevens hebben de
quantum en AI investeringen onder het herstel- en veerkrachtplan componenten die de ontwikkeling
van digitale vaardigheden bevorderen, zoals de inzet in onderzoek, wetenschap en onderwijs.
Daarmee dragen beiden investeringen ook bij aan één van de zeven Europese vlaggenschepen,
Reskill and upskill, in de richting van digitale vaardigheden en dragen ze bij aan de strategie van de
Europese Commissie over het vormgeven van de digitale toekomst van Europa 47 en aan Europa’s
digitaal decennium: doelstellingen voor 2030. 48 De maatregelen AINed en Applied AI Learning
47
48

https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/europe-fit-digital-age/shaping-europe-digital-future_nl
https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/europe-fit-digital-age/europes-digital-decade-digital-targets-2030_nl

55

Communities en Quantum Delta dragen bij aan de ontwikkeling van geavanceerde digitale
vaardigheden, terwijl de maatregelen Digitaliseringsimpuls Onderwijs en Digitale Infrastructuur
Logistiek bijdragen aan de ontwikkeling van digitale vaardigheden in het onderwijs en de logistieke
sector. Daarnaast draagt Quantum met de inzet op quantumtechnologie ook bij aan het vlaggenschip
Scale-up, aan het Europese Quantum Flagship, het EuroQCI programma, de EuroHPC, en de Chips
Act. Tot slot draagt AiNed ook bij aan de European approach to artificial intelligence (human centric
AI) en de EU coordinated plan on AI.

c) Beschrijving van de HVP-maatregelen
Investeringen
AI Ned en Applied AI Learning Communities
De investering, die tot 2028 loopt, is gericht op het optimaal benutten van de mogelijkheden die
kunstmatige intelligentie (AI) de Nederlandse samenleving en economie biedt. Het
investeringsvoorstel richt zich vijf geïdentificeerde knelpunten, te weten: (i) de snelheid van
innovatie, (ii) de breedte van de kennisbasis, (iii) de ontwikkeling van de arbeidsmarkt, (iv) de
betrokkenheid van de bredere maatschappij, (v) de uitwisseling van data. Om die knelpunten te
adresseren wordt onder meer een talentprogramma uitgevoerd voor veelbelovende AI onderzoekers.
Bovendien bevorderen innovatieve AI toepassingen de Europese samenwerking. Ook zijn er ethische
kaders ontwikkeld voor uitlegbare, veilige en transparante AI. Deze kaders komen terug in de vorm
van ELSA onderzoekslabs. Tot slot worden Applied AI Learning Communities bevordert, waarin HBO
studenten innovatie MKB ondernemingen helpen om de mogelijkheden van AI beter te benutten.
Daarbuiten spelen zeven regionale AI hubs van de NL AIC een belangrijke rol bij het ontwikkelen,
toepassen en breder verspreiden van AI kennis en tools.
Quantum Delta NL
Met dit programma, dat tot 2028 loopt, wordt geïnvesteerd in onderzoek en ontwikkeling van 3
subprogramma’s (KATs) (i) quantumcomputers, (ii) quantumnetwerken en (iii) quantumsensoren.
Het programma is een uitwerking van de Nationale Agenda Quantumtechnologie en bestrijkt de
gehele kennisketen van onderwijs tot onderzoek en van technologie tot ondernemerschap. De drie
sub-programma’s (KATs) hebben grosso modo drie doelen: het versneld ontwikkelen van zinvolle
toepassingen van quantumtechnologie, het ontwikkelen, aantrekken en behouden van talent en het
stimuleren van de ontwikkeling en vestiging van (nieuwe) bedrijven in Nederland. Elk KAT doet dit
voor zijn eigen quantum-toepassingsgebied: computing, communicatie, en sensing. Deze
toepassingsgebieden worden gedreven vanuit de vier actielijnen: van onderzoek en innovatie naar
marktcreatie, talentontwikkeling en maatschappelijke acceptatie van de technologie. Ook onderling
vindt er kruisbestuiving plaats via de KAT’s: de drie toepassingsgebieden zijn immers gestoeld op
dezelfde werkingsprincipes uit de quantummechanica. De nationale cleanroom-infrastructuur is
onderliggend aan en randvoorwaardelijk voor het programma. De bedoeling is dat deze investeringen
het quantum-ecosysteem versterken, zodat Nederland in de toekomst deze disruptieve technologie
kan toepassen om onder meer maatschappelijke uitdagingen aan te gaan en substantiële
werkgelegenheid en toekomstig verdienvermogen te creëren.
Digitaliseringsimpuls Onderwijs NL
De investering Digitaliseringsimpuls Onderwijs NL heeft als doel om de kansen van digitalisering voor
het middelbaar beroeps- en hoger onderwijs nog beter te benutten en studenten en docenten te
voorzien van uitstekende digitale vaardigheden.
Het doel van Digitaliseringsimpuls Onderwijs is het benutten van de kansen van digitalisering om
lerenden (jongeren en volwassen die gebruik maken van onderwijs) met onderwijs van wereldklasse
toe te rusten op de snel en continu veranderende arbeidsmarkt en samenleving door:
1. verbetering van de kwaliteit van het onderwijs;
56

2. verhoging van de adaptiviteit van het onderwijs;
3. verbetering van functionele en kritische digitale vaardigheden van lerenden en docenten.
Het programma bundelt de krachten van alle 113 MBO-instellingen, hogescholen en universiteiten
om een gestandaardiseerde, veilige en betrouwbare sectorale ICT-infrastructuur en een sectorale
kennisinfrastructuur te realiseren. Centraal delen van resources en waarborgen van security en
privacy zorgen voor sneller en effectiever werken, veilige voorzieningen, kennis over
onderwijsinnovatie, mobiliteit en keuzevrijheid voor lerenden. In transformatiehubs werken
onderwijs, arbeidsmarkt, samenleving en leveranciers samen aan actuele thema’s en opschaling.
Centers for Teaching & Learning zorgen voor implementatie van resultaten in de
onderwijsinstellingen.
Digitale Infrastructuur Logistiek (DIL)
De investering Digitale Infrastructuur Logistiek is een gezamenlijk initiatief van het ministerie van
IenW, de havenbedrijven van Rotterdam en Amsterdam, Schiphol, de bedrijven Cargonaut en
Portbase, ondernemersvereniging Evofenedex, TNO en de Douane. Zij willen met DIL inspelen op de
kansen die digitalisering biedt voor het vernieuwen en verduurzamen van de logistiek in Nederland.
DIL beoogt een efficiëntere en duurzamere logistiek te realiseren die bijdraagt aan economische
groei. DIL heeft als doel digitalisering van de logistieke sector te versnellen en faciliteren. Er wordt
een data-infrastructuur gecreëerd waarop bedrijven en overheden data met elkaar kunnen delen.
Deze maatregel zet in op het realiseren van een betrouwbare, decentraal georganiseerde datainfrastructuur voor het delen van commercieel gevoelige logistieke data tussen ketenpartijen in de
logistieke sector. Ook wordt ingezet op de ontwikkeling van nieuwe diensten op deze infrastructuur
en de ontwikkeling van digitale vaardigheden in de logistieke sector.

d) Bijdrage aan de landspecifieke aanbevelingen (LSA’s), de groene en digitale transities
en vlaggenschepen
Type

Maatregel

LSA

Klimaat

Digitaal

Vlaggenschip

Investering

Quantum Delta NL

2020.3

0%

100%

Reskill
upskill;
up

and
Scale-

Investering

AiNed en Applied AI
Learning Communities

2020.3

0%

100%

Reskill
upskill

and

Investering

Digitaliseringsimpuls
Onderwijs

2020.3

0%

100%

Reskill
upskill

and

Investering

Digitaal
Logistiek

2020.3

40%

100%

Recharge
and
refuel;
Scaleup, Reskill and
upskill

Infrastructuur

57

Prioriteit 2: Versnellen digitale transformatie
Uitgelichte investering: Quantum Delta NL

Quantum Delta NL
Het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan draagt bij aan het versnellen van de digitale transitie.
Quantum technologie is grensverleggende wetenschap met potentieel baanbrekende gevolgen voor
de digitale transitie.
Quantumtechnologie is een disruptieve technologie, die een grote impact zal hebben op
economie en maatschappij, van het ontwikkelen van nieuwe materialen en medicijnen, het
energiezuinig maken van chemische processen tot het onkraakbaar maken van
datacommunicatie.
Het Nederlandse quantum ecosysteem staat voorop in de wereld als het gaat om baanbrekende
uitvindingen. De ontwikkeling van silicon qubits en een quantum processor, het gebruik van
entanglement voor ontwikkelingen van een quantum internet, de lancering van Quantum Inspire,
het eerste Europese platform voor quantum algoritmen, en de Quantum Network Explorer zijn
allemaal tot stand gekomen door of met hulp van Nederlandse wetenschappers. Nederland is ook
één van de wereldwijde koplopers in quantum startups.
Veel baanbrekende quantum toepassingen bevinden zich nog in de experimentele fase. Door de grote
potentie en het strategische karakter nemen investeringen van overheden, bedrijven en
investeerders een grote vlucht. Nederland heeft een unieke positie om één van de wereldwijde
hotspots voor quantum te worden door een excellente kennispositie gecombineerd met een
ontluikend startup en industrieel ecosysteem. Quantum Delta NL bundelt dit potentieel in krachtig
nationaal beleid.
Freeke
Heijman,
mede-oprichter
en
Quantum
technologie
benut
het
directeur ecosysteem development bij
bijzondere gedrag van allerkleinste
Quantum Delta NL: “Toen ik in 2012 hoofd
deeltjes om op een radicaal nieuwe
Strategie en Innovatiebeleid was bij het
manier te rekenen, communiceren en
ministerie
van
Economische
Zaken,
meten. Quantum computers, netwerken
bezochten we de Technische Universiteit
en sensoren hebben een breed
Delft met toenmalig minister Henk Kamp.
spectrum aan toepassingen onder
Op een van de faculteiten raakten we in
andere voor het klimaat, energiezuinige
gesprek met een hoogleraar quantum
voedselproductie, nieuwe materialen,
technologie. Het vakgebied was toen nog
medicijnen, optimalisatievraagstukken,
erg
wetenschappelijk,
maar
al
wel
machine learning en cybersecurity.
geïdentificeerd als een baanbrekende
technologie. Ik ontdekte al snel dat
Nederland wetenschappelijk een veel grotere speler is dan je zou verwachten. Samen met TU Delft
en Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO) hebben we
een multidisciplinair instituut opgericht om de wetenschappelijke vindingen verder te ontwikkelen
naar markttoepassingen. Dat instituut werd QuTech.”
Quantum Delta NL creëert een ecosysteem waarin het samenspel tussen talent, faciliteiten, overheid
en bedrijven het succes van partijen bepaalt. Het grootste deel van de investering gaat naar harde
infrastructuren zoals cleanrooms en technologieplatforms die te duur zijn voor individuele partijen
om te financieren. Deze infrastructuur trekt zo alle schakels van het kennisecosysteem omhoog:
talent, excellent onderzoek, innovatief ondernemerschap en onderzoeksinfrastructuur. In ons
quantum ecosysteem worden markt en maatschappij klaargemaakt voor baanbrekende
toepassingen. Het technologische hart wordt gevormd door de open toegankelijke demonstratorplatforms voor een quantumcomputer, quantumnetwerken en quantumsensoren
Een van de speerpunten van Quantum Delta NL is het bevorderen van diversiteit in het Nederlandse
quantum-ecosysteem. Er is een wereldwijd gebrek aan vrouwen in natuurwetenschappelijk
onderzoek en technologische sector. Freeke Heijman: “Ik kom uit een familie met een sterke traditie
in de technische wetenschappen, dus het was logisch dat ik in hun voetsporen trad. Er waren nogal
wat mensen in mijn klas die zich afvroegen of ze goed genoeg waren om de natuurwetenschap in te
58

gaan. Ik denk dat veel meisjes destijds dachten dat het te moeilijk zou zijn. Ik had die twijfels niet.
Ik dacht gewoon: "Nou, mijn vader heeft techniek gestudeerd en ik ben goed in wiskunde." Ik zag
het niet als iets dat te moeilijk voor me zou zijn. Zo kwam ik bij de TU Delft terecht.”
Quantum Delta NL ondersteunt WIQD (Women in Quantum Development), een netwerk voor
vrouwelijke onderzoekers dat zich inzet om het quantum ecosysteem toegankelijker te maken voor
vrouwen. In 2022 hebben Quantum Delta NL en WIQD het ‘Quantum Childcare Pilot Programme’
gelanceerd. Dit programma vergoedt de kosten van kinderopvang voor vrouwen die werkzaam zijn
in het Nederlandse quantum ecosysteem, wanneer zij in het buitenland een event bijwonen en hun
kinderen willen meenemen. Het doel van het programma is de barrière tot reizen voor werk te
verlagen en het aantal vrouwen op quantum events wereldwijd te verhogen. In 2023 wordt het
programma uitgebreid en aangepast op basis van wat geleerd is tijdens de pilot.
De ambitie om voorop te lopen in Europa en de wereld heeft geleid tot het oprichten van Quantum
Delta NL: een muurloos ecosysteem dat investeringen en talent aantrekt en waar topwetenschap en
technologie vandaan komt. Freeke Heijman: “het is onze missie om duurzame economische groei in
Nederland te bevorderen. De ontwikkelingen in het Nederlandse quantum ecosysteem geven ons een
unieke uitgangspositie, met Quantum Delta NL kunnen we de potentie van quantum in Nederland
waarmaken.”

59

e) Gedetailleerde omschrijving van de maatregelen
Investeringen
Maatregel 2.1I1: Quantum Delta NL
Naam

Quantum Delta NL

Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

282 mln. EUR

Departement/directie

Ministerie Economische Zaken en
Klimaat (EZK), Directie Innovatie
& Kennis

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 2: digitale transformatie

Verwachte einddatum project

2028

Algemene beschrijving maatregel
Het voorstel Quantum Delta NL richt zich op het versterken van het Nederlandse quantum
ecosysteem, door te investeren in (1) quantumcomputers, (2) quantumnetwerken en (3)
quantumsensoren. Quantum is een ontwikkelende technologie die disruptief kan zijn op het gebied
van rekenkracht en daarmee voor nieuwe verdienmodellen en oplossingen voor maatschappelijke
problemen kan zorgen. Door quantumtechnologie kunnen er in de toekomst mogelijk veel veiligere
netwerken en communicatie tot stand gebracht worden.
In 2021 heeft een aantal activiteiten plaatsgevonden waaronder:
•

•
•
•
•

Verdergaan met activiteiten die reeds waren gestart met middelen uit de EZK Startimpuls,
waaronder de katalysator (KAT) programma’s (dit zijn ambitieuze demonstratiefaciliteiten):
KAT-1 (Quantum computing and simulation), KAT-2 (Nationale Quantum netwerken) en
Actielijn 2. Dit betreft o.a. de demonstratie van een quantuminternetverbinding tussen DelftRijswijk-Den Haag om communicatie mogelijk te maken die niet afgetapt kan worden en de
lancering van de Quantum Network Explorer, een online platform dat quantuminternet vrij
toegankelijk maakt voor iedereen, en waar mensen kunnen experimenteren en nieuwe
toepassingen kunnen ontdekken.
Omvorming van de governance en het bestuur door Stichting Quantum Delta NL;
Uitrol van de internationale strategie, waarin Europese samenwerking voorop staat en van
waaruit allianties met andere landen kunnen worden aangegaan;
Gebruik name van een pand in Delft voor tijdelijk onderdak voor start-ups, vooruitlopend op
de campusontwikkeling die in fase 2 van start zal gaan;
Verlening van de eerste subsidies voor het programma door EZK eind 2021.

KAT 1 en 2 en Actielijn 2 worden hieronder verder toegelicht:
Het KAT-1 programma draait om Quantum Inspire: de eerste Europese quantumcomputer die 24/7
online beschikbaar is voor gebruikers. Hiermee kan Nederland voorop blijven lopen in de
quantumcomputerwedloop en zo de huidige quantumcomputers opwaarderen naar machines die in
de komende vijf tot tien jaar problemen gaan oplossen voor de samenleving. Tegelijk biedt Inspire
een uniek ontwikkelplatform voor zowel de technologie zelf als applicaties, toegankelijk voor het
Nederlandse ecosysteem;
In het KAT-2 programma wordt de basis gelegd voor de volgende generatie van de digitale
infrastructuur in Nederland. Hiertoe wordt een fysiek netwerk tot stand gebracht van
glasvezelverbindingen en hardware dat de basis vormt voor het toekomstige quantuminternet.
Meerdere fysieke quantumnetwerken, oftewel een quantuminternet, maken onder andere absoluut
veilige
communicatie
mogelijk
en
verbinden
verschillende
quantumsystemen
zoals
60

quantumcomputers. Op internationaal niveau zullen in de context van Europese programma’s
koppelingen worden gemaakt via glasvezel- en satellietverbindingen met andere quantum netwerken
en systemen. Centraal in de opbouw van het Nederlandse quantumnetwerk staat het Q-Staging
Netwerk. Het Q-Staging Netwerk is een open en operationeel fysiek netwerk, gebaseerd op state-ofthe-art technologie uit het NL Q-R&D Netwerk. De focus ligt bij het opbouwen en stimuleren van het
quantumecosysteem, dat gerealiseerd wordt door het feit dat veel verschillende spelers zich kunnen
aansluiten op het Q-Staging Netwerk. Vanwege zijn open karakter kan het bedrijfsleven, direct of
via een van de fieldlabs uit actielijn 2 (zie paragraaf 3.6 van het QDNL plan) actief deelnemen aan
het quantumnetwerk, door onder meer te investeren in use-cases en (door)ontwikkeling van
applicaties. Zo kunnen bedrijven hun eigen quantuminternethardware en -protocollen testen,
quantumnetwerkapplicaties ontwikkelen, en kunnen nieuwe compilers en eerste producten en
diensten worden ontsloten voor aangesloten gebruikers van het netwerk;
Actielijn 2 betreft ecosysteemontwikkeling, marktcreatie en MKB. De rode draad die door het
Quantum Delta NL programma loopt is de ambitie om een muurloos ecosysteem te creëren, waar
mensen en partijen in een stimulerende omgeving met elkaar in contact komen en de kans op
innovatie en nieuwe verbindingen wordt vergroot. Daarbij is het zaak dat randvoorwaarden zoals
huisvesting, IP-ondersteuning, IP-beleid en financiering op orde zijn, zodat samenwerking kan
bloeien en goede ideeën ook daadwerkelijk omgezet kunnen worden in projecten en
ondernemingen. 49
Via het programma Quantum Delta NL zullen o.a. de volgende activiteiten gefinancierd worden:
•

•

Een ambitieus startup programma voor ondersteuning van start-ups, inclusief een publieke
pre-seed faciliteit voor startkapitaal en proof-of-concept-financiering en een publiek-privaat
fonds voor seed-investeringen in start-ups en scale-ups. Deze instrumenten zijn cruciaal om
een Europese industrie op te bouwen en te zorgen dat talent en jonge bedrijven niet
vroegtijdig in buitenlandse handen vallen. Het publieke-private seed fonds zal uit andere
bronnen gefinancierd moeten in hetzelfde tijdpad als het QDNL programma. De spray and
pray pre-seedfaciliteit (subsidie) verleent vroegefasefinanciering voor quantum start-ups,
waarbij een netwerk van nationale en internationale venture capitalists kan worden
aangeboord via een pledge-structuur. De faciliteit financiert tussen de €100.000 en €500.000
per startup voor ongeveer 50 start-ups. Voor de opzet wordt gekeken naar Nederlandse best
practices zoals het Unique-fonds in Zuid-Holland en het Brabant Startup Fonds in Brabant.
Na afloop van de looptijd wordt het project naar verwachting zelfstandig en in deelprojecten
voortgezet. Het doel is dat de diverse deelprojecten zich na de looptijd zelf kunnen bedruipen
zonder aanvullende financiering vanuit het groeifonds. Zo worden de KAT-platforms
verzelfstandigd en zorgen ze voor hun eigen financiering, is het pre-seed fonds revolverend
op basis van gedane investeringen en zijn de campusfaciliteiten overgedragen aan de
kennisinstellingen of andere beheerorganisaties.
De ontwikkeling van een nationale quantuminfrastructuur, genaamd het Q-Staging Netwerk,
dat zich ontwikkelt tot een internationaal toonaangevend platform met de nieuwste
quantuminternet hardware en software, met de mogelijkheid om de stabiliteit, industriële
toepassing en maatschappelijke relevantie van dit netwerk te toetsen. Het Q-Staging
Netwerk levert zo het fundament voor de data-infrastructuur van de toekomst. Deze
toekomstige Cloud Computing en netwerkinfrastructuur maakt het mogelijk nieuwe
oplossingen te realiseren voor diverse maatschappelijke thema’s, zoals veiligheid en privacy,
en zal gebruikt worden door bijvoorbeeld banken, defensie, ziekenhuizen en
verzekeringsmaatschappijen en overheden. Der verwachting is dat er een bruisende
gemeenschap van onderzoekers, ontwikkelaars en gebruikers bij overheid en (vaak nieuwe)
bedrijven ontstaat vanwege de open structuur van het Q-Staging Netwerk. Bedrijven uit de
hardware industrie hoeven dankzij dit netwerk immers nog niet zelf te investeren in een (nu
nog) dure quantumnetwerkinfrastructuur, maar kunnen wel al hardware-innovaties testen

Voor details over KAT-1,2 en 3 en Actielijnen 1,2,3 en 4 zie de documenten op https://quantumdelta.nl/general-overview-and-documents/ ,
inclusief het document Quantum Delta Nederland Projectvoorstel voor het Nationaal Groeifonds, pagina 11-17
49

61

op het Quantumdelta state-of-the-art netwerk. Ook de software-industrie krijgt de
mogelijkheid de nieuwste quantuminternetprotocollen en applicaties te testen. Voorbeelden
hiervan zijn applicaties die de privacy absoluut waarborgen bij verkiezingen of online
veilingen, applicaties die toezien op veilige synchronisatie van medische of financiële
gegevens, of applicaties die efficiënte samenwerking mogelijk maken tussen meerdere
quantumsensoren die bijvoorbeeld van nut zijn bij aardobservaties.
In het programma wordt de basis gelegd voor de volgende generatie van de digitale infrastructuur
in Nederland. Hiertoe wordt een fysiek netwerk tot stand gebracht van glasvezelverbindingen en
hardware dat de basis vormt voor het toekomstige quantuminternet. Meerdere fysieke
quantumnetwerken, oftewel een quantuminternet, maken onder andere absoluut veilige
communicatie mogelijk en verbinden verschillende quantumsystemen zoals quantumcomputers. Op
internationaal niveau zullen in de context van Europese programma’s koppelingen worden gemaakt
via glasvezel- en satellietverbindingen met andere quantum netwerken en systemen.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
1. Pre-Seed faciliteit: De Pre-Seed faciliteit voor start-ups is operationeel, dat betekent: 1) de
oproep tot het indienen van voorstellen voor de Pre-Seed faciliteit zijn gepubliceerd op de
Infinity - Quantum Delta NL website 2) de eerste selectieronde heeft plaatsgevonden, en 3)
middelen die zijn toegewezen aan de eerste oproep worden toegewezen aan ten minste 10
aanvragers (Q2 2023).
2. KAT-2: eerste fase van het NL Q-staging communicatienetwerk is gereed en uitgerold tussen
drie locaties wanneer: 1) Quantum NL R&D Netwerk met drie quantumprocessoren
gerealiseerd is & 2) Quantum NL Staging Netwerk met minimaal 3 quantum nodes
beschikbaar is via de cloud (Q2 2026).
3. Nationale onderzoeksinfrastructuur: minimaal €59 mln. van het beschikbare budget t.w.v.
€105 mln. voor de quantum basisinfrastructuur is besteld en contracten getekend, waarvan
€39 mln. daadwerkelijk is geïnstalleerd (Q2 2026).

Belanghebbenden
Door de toename van Quantum zal de Nederlandse economie verder moderniseren waarbij bedrijven
internationaal toonaangevend kunnen zijn. Hierdoor is het van belang voor Nederlandse de ICT
industrie om voorop te blijven lopen. Verdere pilaren van het plan zijn om mensen op te leiden en
de maatschappij verder te brengen met behulp van Quantumtechnologie.
In het investeringsprogramma Quantum Delta NL is ook aandacht voor gendergelijkheid en het
stimuleren van vrouwelijke arbeidsparticipatie door het ondersteunen van het vrouwennetwerk
Women in Quantum Development (WIQD). Quantum Delta NL voorziet meer dan de helft van de
bekostiging van WIQD. Dit netwerk heeft onder meer gezorgd voor betere toegang tot kinderopvang
voor vrouwelijke onderzoekers (onder meer met kinderopvang voor onderzoekers die
wetenschappelijke congressen in het buitenland bezoeken) en zet zich in voor langjarige
aanstellingen voor onderzoekers, zodat het krijgen van kinderen geen belemmering is voor het
verkrijgen van onderzoeksopdrachten.

62

Maatregel 2.1I2: AiNed en Applied AI Learning Communities
Naam
AiNed, w.o. Applied AI Learning Communities (digitale
vaardigheden)
Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

59,85 mln. EUR waaronder 15,85 mln, EUR voor Applied
AI Learning Communities

Departement/directie

Ministerie Economische Zaken en Klimaat (EZK), Directie
Digitale Economie

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 2 (digitale transformatie)

Verwachte einddatum project

2027

Algemene beschrijving maatregel
AiNed is een investeringsprogramma (publiek en privaat) om het potentieel van artificiële intelligentie
(AI) voor de Nederlandse economie en samenleving op een mensgerichte manier te ontwikkelen en
te benutten en specifieke knelpunten weg te nemen. AiNed heeft een looptijd van 8/9 jaar.
Programma-onderdelen in de eerste fase zijn o.a.: het ontwikkelen en toepassen van ethische
kaders, een talentprogramma, het bevorderen van Europese samenwerking en het bevorderen van
scholingsactiviteiten.
In het meerjarige AiNed programma wordt AI als een enabling technology gepresenteerd, welke alle
sectoren van de economie en maatschappij raakt. In het programma is expliciet aandacht voor het
versterken van de synergie tussen (zeven) regionale (deel)ecosystemen, het nationale ecosysteem
en internationale ecosystemen. Specifiek wordt er een nationaal hubs-en-spaken-model gerealiseerd
om regionale sterktes met nationale slagkracht te combineren. Focus is gericht op inhoudelijke en
randvoorwaardelijke onderwerpen met een brede werking, zoals datadelen, en op
‘toepassingsgebieden’ waarin NL een sterke positie heeft. Er is voor een integrale benadering voor
onderzoek en innovatie gekozen (ecosysteemaanpak, multidisciplinair, rekening houdend met
wetgeving in ontwikkeling).
Om de kansen te benutten, worden in het AiNed programma vijf knelpunten in onderlinge samenhang
aangepakt:
1. Innovatie. De nu nog te trage ontwikkeling van innovatieve AI-toepassingen bij bedrijven
(groot en klein), overheden en in waardeketens wordt versneld met specifieke aandacht voor
het innovatieve MKB.
2. Kennisbasis. De kennisbasis van fundamenteel en toegepast (top)onderzoek wordt versterkt,
en bevordert ook het aantrekken, opleiden en behouden van meer specialisten en studenten
om tekorten bij bedrijven, overheid en kennisinstellingen weg te werken.
3. Arbeidsmarkt. De capaciteit voor AI-opleidingen en trainingen van werknemers wordt op alle
niveaus in de arbeidsmarkt vergroot, zodat werknemers goed voorbereid zijn op werken met
producten en diensten die door AI veel krachtiger zijn dan nu.
4. Maatschappij. Alle belanghebbenden worden betrokken om mensgerichte AI met heldere
ethische en juridische kaders en behulpzame regelgeving in Europese context te ontwikkelen,
zodat de sociaaleconomische effecten van AI beheersbaar worden en er vertrouwen in de
samenleving is in de werking van AI.
5. Data Delen. Oplossingen voor het beschikbaar maken van data voor AI worden ontwikkeld
en toegepast om data op een veilige en verantwoorde wijze te benutten in zinvolle AItoepassingen.
Applied AI Learning Communities
Een belangrijk human capital onderdeel van AiNed is de aanpak van Applied AI Learning
Communities.
63

De ambities van het pilotprogramma Applied AI Learning Communities zijn de volgende:
•

•

Innovatieve MKB ondernemingen (vraaggestuurd) bij AI-vraagstukken helpen via de inzet
van studenten (hogescholen, MBO’s, universiteiten) volgens de leren-werken-onderzoek
aanpak van Learning Communities.
Het organiserend en lerend vermogen van hogescholen versterken in de vorm van AIonderzoek en AI-onderwijs. Dat wordt gedaan door generiek toepasbare kennis,
methodologie en curricula te ontwikkelen en breed te delen tussen hogescholen en regionale
initiatieven via zeven AI hubs.

Door aan de slag te gaan met AI voor en met MKB ondernemingen ontwikkelen studenten hun
digitale vaardigheden op het gebied van AI. Tegelijkertijd helpen de studenten MKB ondernemingen
met AI kennis en vaardigheden, bijvoorbeeld in de vorm van een AI-impactscan of proof-of-concept.
Bovendien worden generiek toepasbare kennis, methodologie en curricula ontwikkeld en gedeeld,
zodat AI-onderzoek en AI-onderwijs wordt versterkt. Hierdoor draagt Applied AI Learning
Communities niet alleen bij aan de innovatie van MKB, maar vooral ook aan de ontwikkeling en
versterking van digitale vaardigheden op het gebied van AI.
In de Nationale AI Coalitie werken deelnemers met elkaar samen aan vraagarticulatie en kennisdeling
op het gebied van onderzoek, innovatie en human capital. Dat zijn deelnemers vanuit
kennisinstellingen
(universiteiten,
toegepast
onderzoek),
bedrijven
(groot,
klein),
onderwijsinstellingen (universiteiten, HBO, MBO), belangenorganisaties en overheden.
Regionaal werken die weer samen in zogenaamde AI hubs, waar er zeven van zijn in Nederland;
ieder met een bepaald inhoudelijk zwaartepunt. Samen vormen zij het Nederlandse AI ecosysteem.
Die partijen kunnen ook voorstellen voor regionale learning communities ontwikkelen en ook
meedoen aan een open call voor Applied AI Learning Communities.
De ervaringen met de Applied AI Learning Communities worden breed gedeeld. Elke
onderwijsinstelling bouwt infrastructuur en een netwerk op rond specifieke inhoudelijke AI thema’s
en stemt dit nauw af met de relevante AI hubs van de Nederlandse AI Coalitie. Landelijke afstemming
en het delen van kennis en ervaring rond Applied
AI Learning Communities vindt plaats onder regie van het ICT-lectorenplatform PRIO in de vorm van
een landelijke stuurgroep, ondersteund door het Regieorgaan SIA (NWO). Daarnaast is er regelmatig
overleg tussen de HBO-vertegenwoordigers van de AI Learning Communities en vertegenwoordigers
van de AI hubs. Het Regieorgaan SIA rapporteert aan de Stichting AiNed, verantwoordelijk voor de
realisatie van het AiNed programma van het Nationaal Groeifonds, en aan EZK over de resultaten
van het pilotprogramma en wat daarvan geleerd en verder opgeschaald kan worden.
De eerste fase bestaat uit een pilotfase, gevolgd door en een call. Het pilotprogramma van de Applied
AI Learning Communities loopt van 1 mei 2022 tot en met 30 april. Een stuurgroep pilot-Applied AI
Learning Communities, zal elke drie maanden gedurende de looptijd in gesprek gaan met de
betrokken hbo’s, mbo’s en de regionale AI hubs over de voortgang en de (tussen)resultaten.
Opschaling van dit pilotprogramma via een AiNed call zal gebaseerd zijn op de resultaten van deze
pilot-fase.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Dankzij de eerste fase van het AiNed programma, en binnen de RRF looptijd tot medio augustus
2026, wordt bereikt dat Nederland een sterk AI-ecosysteem heeft met hoge innovatiesnelheid voor
AI-oplossingen, door:
•
•

Doelstelling 1: Er zijn minimaal vier nieuwe ELSA (Ethical, Legal, Societal Aspects) AI
onderzoekslabs in werking.
Doelstelling 2: Er zullen 37 beurzen (Fellowship Grants) toegekend zijn voor het aanstellen
van AI promovendi/postdocs.
64

•

•

Doelstelling 3: Minimaal 3 R&D projecten met innovatieve AI toepassingen zijn toegekend
aan EU KDT calls; zie toelichting hieronder:
o Door
de
inzet
van
AINed
budget
voor
Europese
industriële
AI
samenwerkingsprogramma’s binnen het EU-programma Key Digital Technologies
(KDT), kunnen Nederlandse kennisinstellingen en bedrijven meedoen aan EUconsortia die grootschalige strategische R&D&I projecten uitvoeren. Daarnaast
zetten Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen een bedrag in dat het dubbele is
van de overheidsfinanciering (zowel Commissie als nationaal).
Mijlpaal 4: Call uitgezet gesloten eind 2023 voor het realiseren in 2025 van minimaal zes
Applied AI Learning Communities projecten onder AiNed.

Belanghebbenden
Door meer in te zetten op AI zal de Nederlandse economie verder moderniseren waarbij bedrijven
en kennisinstellingen internationaal toonaangevend kunnen zijn. Ook is de inzet gericht op AI die
maatschappelijk verantwoord wordt toegepast (transparant en uitlegbaar zijn) en dat de
vaardigheden daarvoor op orde zijn.
Applied AI Learning Communities ondersteunt de ontwikkeling en versterking van digitale
vaardigheden op het gebied van AI. Dit is van belang voor de betrokken studenten en de
arbeidsmarkt, waar ontwikkelde, gespecialiseerde digitale vaardigheden steeds belangrijker zijn. De
betrokken MKB-bedrijven hebben ook profijt van Applied AI Learning Communities, aangezien het
de bedrijven innovatiever maakt.
Gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen
Bij het instrument talentprogramma (Fellowship grants) wordt expliciet aandacht gegeven aan
inclusiviteit (meer vrouwelijke onderzoekers). Binnen AiNed zal worden aangestuurd op het
aannemen van meer vrouwelijke onderzoekers in het talentprogramma (Fellowship Grants). Hiervoor
gelden streefcijfers voor een gebalanceerde man/vrouw-verhouding (50/50). Daarnaast is het een
verplichting om wanneer een beurs aan een man wordt gegeven, de volgende beurs voor een vrouw
moet zijn. Dit geldt in ieder geval voor de eerste twee uitgedeelde beurzen. In de subsidieaanvraag
voor deze beurs zal een voorwaarde staan dat minimaal 30% van de toewijzingen aan vrouwen moet
worden gedaan. Daarnaast geldt de doelstelling om het vrouwelijk leiderschap in AiNed projectteams
te bevorderen: 15% in 2023, 20% in 2025 en 30% in 2027.

65

Maatregel 2.1I3: Digitaliseringsimpuls Onderwijs NL
Naam
Digitaliseringsimpuls Onderwijs NL
Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

210 mln. EUR

Departement/directie

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap/
Directie Hoger Onderwijs en Studiefinanciering en
Middelbaar Beroepsonderwijs

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 2 (digitale transformatie)

Verwachte einddatum project

31 december 2025

Algemene beschrijving maatregel
De investering Digitaliseringsimpuls Onderwijs NL heeft als doel de kansen van digitalisering voor
het onderwijs nog beter te benutten en studenten en docenten te voorzien van uitstekende digitale
vaardigheden. Dit is van belang, want momenteel zien wij in Nederland in het onderwijs een aantal
problemen. Het Nederlandse onderwijs:
•
•

•

gebruikt de kansen van digitalisering om de kwaliteit van het onderwijs te vergroten
onvoldoende, waardoor lerenden internationaal achter dreigen te lopen;
beschikt niet over de tools om veranderingen in arbeidsmarkt en samenleving tijdig te
faciliteren met
een actueel opleidingsaanbod. Dit
schaadt het
Nederlandse
innovatievermogen;
integreert functionele en kritische digitale vaardigheden onvoldoende in het curriculum. Dit
vergroot de kansenongelijkheid van lerenden. Dit gaat ten koste van het Nederlandse
groeivermogen.

De Digitaliseringsimpuls Onderwijs NL wil deze problematiek aanpakken. Het doel is het benutten
van de kansen van digitalisering om lerenden met onderwijs van wereldklasse toe te rusten op de
snel en continu veranderende arbeidsmarkt en samenleving door:
1. verbetering van de kwaliteit van het onderwijs;
2. verhoging van de adaptiviteit van het onderwijs;
3. verbetering van functionele en kritische digitale vaardigheden van lerenden en docenten.
Het programma bundelt de krachten van alle 113 mbo-instellingen, hogescholen en universiteiten
om een gestandaardiseerde, veilige en betrouwbare sectorale ICT-infrastructuur en een sectorale
kennisinfrastructuur te realiseren. Centraal delen van resources en waarborgen van security en
privacy zorgen voor sneller en effectiever werken, veilige voorzieningen, kennis over
onderwijsinnovatie, mobiliteit en keuzevrijheid voor lerenden. In transformatiehubs werken
onderwijs, arbeidsmarkt, samenleving en leveranciers samen aan actuele thema’s en opschaling.
Centers for Teaching and Learning zorgen voor implementatie van resultaten in de
onderwijsinstellingen.
De Digitaliseringsimpuls richt zich ten eerste op een toegankelijke kennisinfrastructuur. Er is
namelijk meer kennis nodig over wat wel en niet goed werkt op het gebied van digitalisering ten
behoeve van de onderwijskwaliteit. De sectorale kennisinfrastructuur bestaat uit een eenduidige
vindplaats voor bestaande kennis en voor kennis die in en na afloop van het programma wordt
ontwikkeld. Tot de kennisinfrastructuur behoren bestaande en nieuwe netwerken van professionals
die kennis toepassen in hun praktijk en een structuur die wetenschappelijk- en praktijkonderzoek
stimuleert. De uitkomsten van onderzoek worden begrijpelijk en toepasbaar beschikbaar gesteld voor
docenten.
Daarnaast willen we met docenten, wetenschappers én werkgevers het onderwijs innoveren via
transformatiehubs. Binnen een transformatiehub worden kennis, innovatie- en ontwikkelkracht
66

van onderwijs, onderzoek en publieke en private partijen gebundeld rondom complexe,
kennisintensieve thema’s waarop nationale samenwerking schaalvoordelen biedt. Binnen de
transformatiehubs gaan we aan de slag met geselecteerde thema’s waar we willen innoveren.
Voorbeelden zijn digitale leermiddelen, zodat docenten kunnen profiteren van elkaars werk en zodat
onderwijsmateriaal toegankelijker wordt, en flexibel onderwijs, zodat studeren aan een
onderwijsinstelling makkelijker wordt. Per thema zal er een ‘captain of transformation’ geselecteerd
worden, die met experts door het hele land zal werken aan het thema. Het doel is om enerzijds
innovatieve producten te maken en anderzijds deze ook te verspreiden over Nederland, zodat
iedereen hier gebruik van kan maken.
De kennisinfrastructuur en transformatiehubs opereren op een nationaal niveau. Iedere
onderwijsinstelling is echter anders en kent een eigen context, structuur en opleidingsaanbod. Om
ervoor te zorgen dat de nationale kennis en innovatieve producten toch waardevol zijn voor alle
instellingen zullen we Centers for Teaching and Learning ontwikkelen op alle onderwijsinstellingen.
Hierdoor vertalen we nationale kennis en producten zodat het lokaal toegepast kan worden. Anders
kunnen we via deze Centers lokale kennis en behoeften delen met de nationale kennisinfrastructuur
en transformatiehubs. Op deze manier zijn nationale en lokale ontwikkelingen met elkaar verbonden.
De centers voorkomen ook dat er een ‘not-invented-here’-syndroom ontstaat.
Het doel van de Centers for Teaching and Learning is om de kansen van digitalisering op
instellingsniveau beter te benutten, waardoor docenten kwalitatief beter onderwijs kunnen geven en
studenten beter onderwijs krijgen. Een Center for Teaching and Learning organiseert afstemming
binnen
een onderwijsinstelling: tussen
bestuur,
onderwijsbeleid, onderwijsdirecteuren,
onderwijskundigen, onderzoek van onderwijs, ICT-afdelingen, Onderwijs- en Studentzaken,
bibliotheken et cetera. Omdat de Centers nationale kennis (vanuit de kennisinfrastructuur) en
producten (vanuit de ICT-infrastructuur en de transformatiehubs) vertalen naar lokale toepassingen,
wordt voor een docent laagdrempeliger om deze kennis en producten in te zetten. Met deze
ondersteuning worden docenten in staat gesteld om (nieuw ontwikkelde) digitale middelen en
leermaterialen in te zetten. Dit zal bijdragen aan de ontwikkeling van digitale vaardigheden van
docenten en studenten. De Centers spelen ook een belangrijke rol in het ondersteunen van docenten.
Docenten die vernieuwende ideeën hebben om het onderwijs te verbeteren, kunnen gebruik maken
van de expertise van de Centers for Teaching and Learning. Denk hierbij aan docenten die (nieuwe)
technologieën zoals VR, AR en/of software willen inzetten in het onderwijs. Door de positionering van
de Centers kan innovatie zowel bottom-up als top-down plaatsvinden.
De Digitaliseringsimpuls richt zich ten tweede op een versterking van de ICT-infrastructuur.
Onderwijsinstellingen zijn steeds meer afhankelijk van de onderwijsdiensten van grote,
internationale techbedrijven. Het schikken naar de voorwaarden en prijzen van deze leveranciers kan
ertoe leiden dat publieke waarden, zoals privacy, onafhankelijkheid en inclusie in de knel raken. Met
de inrichting van sectorale ICT-infrastructuur krijgen mbo-, hbo- en wo-instellingen betere toegang
tot snelle, veilige en voordelige ICT-voorzieningen. Hierdoor heeft het onderwijs zelf meer regie over
de onderwijsorganisatie en beschermen we beter de publieke waarden. Dit onderdeel draagt
daardoor bij aan strategische autonomie.
De ICT-infrastructuur bestaat uit een informatiemodel voor het veilig en betrouwbaar benutten van
onderwijs- en studiedata, identiteitsmanagement en een onderwijsplatform. Op het
onderwijsplatform worden vraag en aanbod tussen afnemers en aanbieders van onderwijsdiensten,
content, kennis en data georganiseerd. Het onderwijsplatform biedt onder meer ICT-voorzieningen
voor het uitwisselen van onderwijsmateriaal en onderwijsmodules, het uitwisselen van
administratieve
gegevens en
het
wederzijds toegang
geven
tot
elkaars digitale
onderwijsomgevingen. Nationale en internationale ontwikkelingen op het gebied van digitale
infrastructuren, zoals de wet digitale overheid (WDO), NIS-2, GAIA-x, worden nauw gevolgd.
De noodzakelijke transformatie vraagt om een impulsinvestering. Een impulsfinanciering maakt het
mogelijk om te investeren in de inrichting van een sectorale ICT-infrastructuur. Met een sectorale
ICT-infrastructuur kunnen onderwijsinstellingen, docenten en lerenden sneller, veiliger en goedkoper
67

de ICT-voorzieningen bieden die zij nodig hebben in het onderwijs, en samenwerking tussen
instellingen en met arbeidsmarkt en samenleving gemakkelijker en efficiënter organiseren. Dankzij
centrale regie kunnen de sectoren bindende, eenduidige afspraken maken die nodig zijn voor
efficiëntere organisatie van het onderwijs en de publiek-private samenwerking in het onderwijs
verbeteren. Een impulsinvestering maakt het daarnaast mogelijk dat de onderwijsinstellingen
gezamenlijk een sterke sectorale kennisinfrastructuur opzetten om kennis over doordachte
digitalisering te ontwikkelen en te delen. Dit voorkomt dat instellingen steeds zelf opnieuw het wiel
moeten uitvinden. Door kennis te delen over het doordacht benutten van digitalisering, verbeteren
onderwijsinstellingen in een hoger tempo de kwaliteit van het onderwijs en de wisselwerking met
arbeidsmarkt en samenleving.
De Digitaliseringsimpuls sluit aan de prioriteiten van The Digital Education Action Plan (2021-2027)
van de Europese Commissie: het bevorderen van de ontwikkeling van een goed presterend digitaal
onderwijsecosysteem en het verbeteren van digitale vaardigheden en competenties voor de digitale
transformatie. Het programma sluit aan bij de initiatieven rondom digitale vaardigheden die vanuit
de Europese Commissie worden geïnitieerd, zoals het bijdragen aan een ‘European Digital Education
Content Framework’ (priority 1, action 3) en een ‘European Digital Competence Framework to include
AI en data-related skills’ (priority 2, action 8).
EDU-ID is voor het opslaan en veilig ontsluiten van gegevens van een lerende; dit heeft dus te
maken met de onderwijsorganisatie en -administratie. De precieze oplossingen die hier voor
geselecteerd worden liggen nog niet vast, maar dezelfde mensen die hier aan zullen gaan werken
zijn ook betrokken bij de Europese initiatieven, zoals eIDAS en de European Digital Identity
Framework Regulation. Het is de intentie om dit van begin af aan compatibel te maken.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Digitale leermiddelen
Doel: Voor lerenden zijn digitale leermaterialen niet vanuit één plek toegankelijk. Daarom willen we
het mogelijk maken dat docenten en lerenden overal en altijd toegang hebben tot verschillende
soorten leermiddelen (zoals serious games en adaptieve leermaterialen) voor verschillende
leerdoelen. Dit maakt het onderwijs toegankelijker en docenten kunnen daardoor beter samenwerken
en elkaars werk verbeteren.
Mijlpaal 2025: Er is een landelijke basisvoorziening opgericht voor het delen van digitale
leermaterialen: Een platform voor het vindbaar maken, delen en hergebruiken van digitale
leermaterialen voor mbo, hbo en wo. Daarnaast hebben minstens 10 instellingen een lokale
voorziening. Een lokale voorziening bijvoorbeeld een onderwijsrepository of integratie in Learning
Management System waar leermaterialen worden ontwikkeld, opgeslagen, afgespeeld en ontsloten.
In tegenstelling tot de vele verschillende leeromgevingen en catalogi waar lerenden nu moeten
inloggen met verschillende id’s en onder verschillende voorwaarden toegang tot krijgen.Dit betekent
ook het maken van betere afspraken over het gebruik en de toegang tot leermaterialen tussen
uitgevers, bibliotheken en de onderwijsinstellingen: een nationaal afsprakenstelsel over leermateriaal
tussen publieke onderwijsinstellingen en (commerciële) uitgeverijen. Ook willen we het ontwikkelen,
delen en gebruiken van open leermaterialen door docenten beter ondersteunen en stimuleren met
stimuleringsregelingen, en een landelijk ondersteuningsloket dat de adviseurs in de instellingen
bijstaat.
Centers for Teaching and Learning
Doel: Kennis en onderzoek over digitalisering onvoldoende beschikbaar en onvoldoende gedeeld ICTvoorzieningen en producten, zoals onderwijsmodules, die op nationaal niveau zijn ontwikkeld,
worden door de Centers for Teaching and Learning eenvoudig beschikbaar gesteld voor alle docenten
van mbo, hbo en wo.
68

Doelstelling 2025: In 2025 zijn er 20 Centers for Teaching and Learning (CTL) operationeel. In de
voorbereidende fase heeft kennisuitwisseling tussen instellingen plaatsgevonden over hoe een
effectief CTL opgezet kan worden. Hierna zijn de 20 CTL's operationeel, wat betekent dat er door de
CTL materiaal beschikbaar stellen voor docenten over kennis en onderzoek over digitalisering.
Uitleg: De CTL’s moeten een centrale rol krijgen in de onderwijsvernieuwing in de hele instelling;
instellingen hebben daarom nodig dat zij de kans krijgen om goed te doordenken hoe zij dit op
kunnen zetten. Een deel van de instellingen is hier al mee bezig; andere instellingen zijn hier nog
niet aan toe – sommigen komen nog uit de emergency-remote learning-shock. De kennisuitwisseling
tussen instellingen in hoe een effectief CTL opgezet kan worden is ook onderdeel van het programma.
Na een eerste groep van ‘early adopters’ zal het aantal naar verwachting sneller groeien. Deze eerst
groep van 'early adopters' heeft meer tijd nodig om CTL's te ontwikkelen, aangezien zij ook samen
doordenken en kennis uitwisselen over hoe een effectief CTL opgezet wordt. Wij verwachten een
exponentiële groei in de tweede fase.
Wendbaar/flexibel onderwijs
Doel: Het onderwijs en de organisatie daarvan is wendbaarder. Dit leidt tot een betere wisselwerking
tussen onderwijs, onderzoek, arbeidsmarkt en samenleving en rust lerenden goed toe voor de snel
veranderende arbeidsmarkt.
Mijlpaal 2025: Edu-ID zal in gebruik genomen worden door (lerenden van) het MBO, HBO en WO.
EduID is een soort DigiD voor het onderwijs. Het zal lerende in staat stellen om makkelijker in te
schrijven voor opleidingen en om onderwijsresultaten te bewaren en uit te wisselen.
Uitleg: EduID is een nationale, interoperabele identiteit voor lerenden, waarmee het voor lerenden
mogelijk wordt eenzelfde digitale identiteit te gebruiken als ze bijvoorbeeld bij meerdere instellingen
tegelijk onderwijs willen volgen, of naast hun werk een opleiding willen volgen (een DigID voor
onderwijs).
Monitoring
In september 2024 wordt het (1) het functioneren van de sectorale ICT-infrastructuur, (2) de
sectorale kennisinfrastructuur, (3) de transformatiehubs (waaronder wendbaar/flexibel onderwijs)
en de (4) Centers for Teaching & Learning geëvalueerd. Deze evaluatie geeft antwoord op de vraag
of de bovengenoemde mijlpalen en doelstelling behaald zijn.
In november 2024 worden de eerste behaalde resultaten geëvalueerd en de plannen voor het vervolg
geformuleerd. Eventueel worden doelstellingen en mijlpalen aangescherpt. Uiterlijk december 2025
wordt verkend of de bovengenoemde mijlpalen en doelstelling van 2025 zijn behaald.

Belanghebbenden
Belanghebbenden bij dit voorstel zijn:
•

•
•

Lerenden (waaronder studenten en werkenden die willen omscholen) en de
onderwijssectoren. De doelstellingen van het programma hebben direct effect op het
onderwijs dat lerenden ontvangen: de kwaliteit en adaptiviteit van het onderwijs stijgt en
heeft voldoende aandacht voor functionele en kritische digitale vaardigheden om goed te zijn
toegerust voor de arbeidsmarkt.
Werkgevers en werknemers. Werkgevers en werkenden ondervinden een betere aansluiting
tussen vraag en aanbod.
De Rijksoverheid. Omdat meer mensen op een productievere manier bijdragen aan de
economie heeft het programma een positief effect op de overheidsfinanciën. Er zijn minder
uitkeringen nodig en er komen meer belastinginkomsten binnen.

Gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen

69

Door digitale vaardigheden en ICT-voorzieningen toegankelijk te maken voor alle lerenden neemt de
kansengelijkheid toe. Niet enkel meer lerenden met toegang tot (prijzige) digitale leermaterialen
kunnen hier gebruik van maken. Ook kunnen apps in de thuissituatie leerlingen met achterstanden
(bijv. op het gebied van taal en rekenen) vooruit helpen.
Voor het programma wordt een stuurgroep ingericht. Samen met de voorzitter van de stuurgroep
zorgen de voorzitters van de koepels voor een evenwichtige man-vrouwverhouding.

70

Maatregel 2.1I4 Digitale Infrastructuur Logistiek
Naam
Digitale Infrastructuur Logistiek (DIL)
Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

36,2 mln. EUR

Departement/directie

Infrastructuur en Waterstaat/Directoraat-Generaal
Luchtvaart en Maritiem

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 2 (digitale transformatie)

Verwachte einddatum project

Q2 2026

Algemene beschrijving maatregel
Digitale Infrastructuur Logistiek (DIL) is een gezamenlijk Initiatief van het ministerie van IenW,
de havenbedrijven van Rotterdam en Amsterdam, Schiphol, de bedrijven Cargonaut en Portbase,
ondernemersverening Evofenedex, TNO en de Douane. Zij willen met DIL inspelen op de kansen die
digitalisering biedt voor het vernieuwen en verduurzamen van de logistiek in Nederland. DIL beoogt
een efficiëntere en duurzamere logistiek te realiseren die bijdraagt aan economische groei.
DIL heeft als doel digitalisering van de logistieke sector te versnellen en faciliteren. Er wordt een
data-infrastructuur gecreëerd waarop bedrijven en overheden data met elkaar kunnen delen. Deze
maatregel zet in op het realiseren van een betrouwbare, decentraal georganiseerde datainfrastructuur voor het delen van commercieel gevoelige logistieke data tussen ketenpartijen in de
logistieke sector. Ook wordt ingezet op de ontwikkeling van nieuwe diensten op deze infrastructuur.
Op dit moment ontbreekt een betrouwbare data-infrastructuur voor het delen van (commercieel
gevoelige} logistieke data. Met DIL wordt een data-infrastructuur gecreëerd waarop bedrijven en
overheden vellig kunnen aansluiten en beter in staat worden gesteld data met elkaar te delen.
Daarmee biedt het een basis voor het ontwikkelen van datagedreven diensten. Hiermee kunnen
efficiencywinsten worden behaald door bijvoorbeeld hogere beladingsgraden, kortere wachttijden,
minder buffervoorraden en lagere administratieve kosten. Datagedreven logistiek maakt
optimalisaties en efficiencyverhoging mogelijk en creëert nieuwe samenwerkingsmogelijkheden. Een
concreet voorbeeld is dat de huidige logistieke efficiency ongeveer 45 procent is, dat betekent dat
van alle rijdende capaciteit van vrachtwagens ongeveer 45 procent benut wordt. Een stijging van de
logistieke efficiency verlaagt de transportkosten, bespaart emissies en leidt tot meer positieve
effecten als een snellere doorstroming.
De Nederlandse logistieke sector heeft een toegevoegde waarde van 65 miljard euro en is daarmee
goed voor bijna 9 procent van het bbp. Een sterke logistiek is van groot belang voor veel andere
sectoren en een randvoorwaarde voor de economie. De logistieke sector heeft daarmee een
belangrijke rol om de concurrentiepositie en de aantrekkelijkheid van het vestigingsklimaat te
behouden en verbeteren.
De Nederlandse logistieke sector heeft Europees en wereldwijd een vooraanstaande positie, maar
scoort in vergelijking met andere landen niet hoog op het gebied van digitalisering". 69 procent van
de bedrijven in de sector is niet digital ready. Dat digitalisering een (potentieel en/of groeiend)
probleem is voor de Nederlandse logistieke sector wordt onderschreven door economen en partijen
in onze Nederlandse logistieke ketens. DIL wordt daarbij gezien als een belangrijke stap in de goede
richting en past goed binnen de maatschappelijke transitie naar een verdere gedigitaliseerde
economie. Kansen op efficiencywinsten worden nu nog niet optimaal benut en er worden maar
beperkt nieuwe data-gebaseerde diensten ontwikkeld.
DIL kan er aan bijdragen een belangrijke economische sector toekomstbestendiger, efficiënter en
concurrerender te maken. De logistieke sector zal ook in de toekomst belangrijk zijn voor de
Nederlandse economie, waarbij behoud van een vooraanstaande positie en grote bijdrage aan het
bbp niet vanzelfsprekend zijn. Een sterke logistiek is randvoorwaardelijk van groot belang voor
71

andere sectoren en de (maak)industrie in Nederland. Nieuwe verdienmodellen binnen de logistieke
sector kunnen daarom zowel binnen als buiten de logistieke sector bijdragen aan een hogere
(arbeids)productiviteit .
DIL creëert een strategische langetermijnvisie op de digitalisering van de logistieke sector in
Nederland. Het biedt een ketenperspectief, bouwt voort op de resultaten van eerdere initiatieven op
het vlak van digitalisering in logistieke ketens (waaronder data delen via een semantisch model) en
door het verbindend perspectief van DIL voorkomt het versnippering. Met de federatieve architectuur
voor een Basis Data Infrastructuur (BDI) worden bedrijven beter in staat gesteld data met elkaar te
delen en meer inzicht te krijgen in de logistieke keten, waardoor deze efficiënter kan worden
georganiseerd. BDI is een afsprakenstelsel en een set aan slimme, open source
softwarecomponenten die ervoor zorgt dat bestaande en nieuwe systemen en platformen van
ketenpartners op een decentrale manier aan elkaar verbonden kunnen worden. Daarmee ontstaat
géén nieuw, centraal IT-systeem maar een netwerk van platformen. Data blijft bij de bron en wordt
via autorisaties en een open, neutrale en technologie-onafhankelijke infrastructuur aan elkaar
beschikbaar gesteld. Omdat het realiseren van zo’n generieke digitale infrastructuur niet in het
belang is van één partij (of één keten) in de logistiek, is overheidsingrijpen zeer gelegitimeerd.
DIL heeft daarbij ook oog voor (de doorontwikkeling van) het menselijke kapitaal dat nodig is om
digitalisering in de logistiek te realiseren en van deze BDI gebruik te maken. Onderdeel van DIL zijn
meerdere activiteiten om digitale vaardigheden van personeel in de logistieke sector te ontwikkelen.
Een onderdeel van het verbeteren van digitale vaardigheden is het ontwikkelen van de opleiding
digicoach, aanbieden van een digicoach opleiding en verspreiden van de kennis van de digicoach. Er
zal ook een scan t.b.v. werking digicoach ontwikkeld worden. Bovendien wordt een vraag gestuurde
kennisbank ontwikkeld en zal ontwikkeling van digitale vaardigheden toegevoegd worden aan
logistieke profielen/clusters binnen MBO, HBO en WO onderwijs met uitstroom richting logistieke
keten. Er wordt dus gewerkt aan basisscholing op het gebied van digitale vaardigheden in supply
chain management door digitalisering in curricula van MBO, HBO en WO te verankeren. Op het gebied
van her- en bijscholing zullen cursussen worden aangeboden. Er zal worden gewerkt aan digitale
vaardigheden van mensen die bezig zijn met supply chains op alle niveaus. Er zullen dus ook
cursussen zijn op alle niveaus, over digitaliseringsaspecten van alle aspecten van supply chain
management. Bestaande digitaliseringsinitiatieven (RAAK, SPRONG, TKI etc.) zullen worden
geholpen om logistieke ketenpartijen beter te kunnen helpen (kennisdeling). Er zal een ook een
digital readiness toolbox worden ontwikkeld, mede gebruik makend van bestaande initiatieven zoals
HBO trajecten en livinglabs DIL. Relevante partners verbinden is ook onderdeel van de voorziene
activiteiten. Zo zullen regionale logistieke ketenpartners met elkaar in contact worden gebracht,
zullen ketenpartijen worden geholpen om samen te digitaliseren, zullen overheden met ketenpartijen
worden verbonden om zo overheid meer neer te zetten als ketenpartner en zal er een netwerk worden
gecreëerd van regionale makelaars ter ondersteuning van digitale regionale bedrijven. Er zal ook een
programma met studenten worden opgezet om hands-on ondernemers op de eerste stappen van het
digipad te kunnen ondersteunen. Al deze activiteiten worden aangejaagd door een bewustwordingsmarketing-communicatiecampagne. Om vorderingen te meten zal er een nulmeting digital readiness
worden uitgevoerd en vervolgens jaarlijks voortgang worden gemeten. Voor meer informatie over
het stappenplan van het digital readiness learning and development framework verwijzen wij naar
de bijlage (bijlage 2). De activiteiten op het gebied van de verbetering van digitale vaardigheden zijn
vraag-gestuurd, d.w.z. de bedrijven of medewerkers zijn niet verplicht om deel te nemen aan de
activiteiten, maar kiezen zelf om deel te nemen aan de activiteiten. Er zal wel breed worden
gecommuniceerd over de activiteiten op het gebied van verbeteren van digitale vaardigheden,
waardoor de activiteiten een zo groot mogelijk potentieel bereik hebben. Er wordt ingezet op
primair/direct bereik van 7000 bedrijven. Het bereik bij de betrokken bedrijven is in potentie tussen
de 1 en 10 personen per bedrijf. Indirect zal er door communicatiecampagnes, samenwerking met
digiwerkplaatsen etc. uiteraard een veelvoud van dit aantal bedrijven bereikt worden. Het doel van
DIL is om ongeveer 50.000 mensen te kunnen bereiken (direct en indirect bereik). Uiteindelijk is het
een doel van DIL om de gehele populatie bereiken (de ongeveer 650.000 mensen die werkzaam zijn
in de logistieke sector), maar dat komt ná uitvoering van het programma DIL.
72

Bedrijven bepalen zelf wij toegang krijgt tot hun (bedrijfsgevoelige) informatie. Datasoevereiniteit is
een van de leidende principes van dit project. Bedrijven bepalen zelf of zij bedrijfsgevoelige
informatie beschikbaar stellen en autoriseren vervolgens wie toegang krijgt tot deze informatie. De
betreffende data is alleen beschikbaar voor geautoriseerde partijen.
De data infrastructuur wordt decentraal gemanaged. Er is geen centraal systeem. Iedereen kan
aansluiten bij de data infrastructuur, zodra er wordt geconformeerd met het afsprakenstelsel en de
technische componenten. Hierdoor is het systeem open, transparant en open voor alle marktpartijen.
De logistieke sector is internationaal georiënteerd en DIL heeft alleen impact bij goede aansluiting
op de Europese (of mondiale) ontwikkelingen. Er wordt voortgebouwd op eerdere (nationale en
internationale) initiatieven en aangesloten bij Europees gecoördineerde activiteiten, zoals binnen het
Digital Transport and Logistics Forum (DTLF) van DG MOVE. Het DTLF is door DG MOVE gevraagd te
adviseren over een federatieve, decentraal aangestuurde digitale infrastructuur. Hiertoe zijn twee
consortia van partijen in het leven geroepen: FENIX en FEDeRATED, dat onder Nederlandse
coördinatie staat. Het ministerie van IenW is projectcoördinator én tevens manager van het DILprogramma. Dit is een structureel opgezette innovatie die voortbouwt op het reeds gerealiseerde
Proof-of-Concept van de Basis Datadelen Infrastructuur (BDI) welke is ontwikkeld binnen het EU CEF
FEDeRATED project (2018-EU-TM-0119-S). Zo is de Nederlandse ontwikkeling op dit vlak naadloos
gekoppeld aan de Europese beleidsontwikkeling rondom data delen in goederenvervoer en logistiek.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Voor DIL zijn drie doelstellingen bedacht. Deze mijlpalen zijn zo geselecteerd dat de drie
hoofdonderdelen van DIL worden gereflecteerd.
Doelstelling: De componenten van de proof-of-concept van de minimumversie van de Basic Data
Sharing Infrastructure zullen worden beoordeeld door een externe audit en er zal voor ten minste
80% overeenstemming zijn met de vooraf vastgestelde referentie-architectuur. De afwijking wordt
gedocumenteerd en gemotiveerd. De referentie-architectuur van de Basic Data Sharing
Infrastructure bestaat uit 22 componenten. De externe audit zal nagaan welke componenenten in de
minimum versie gereed zijn.
Het hoofddoel betreft de ontwikkeling van een basis datadeel infrastructuur met zijn verschillende
componenten en elementen voor Nederland binnen internationale context. De infrastructuur is de
basis om services te maken en te operationaliseren waarmee in logistieke ketens wordt bereikt:
efficiënter vervoer, lagere CO2, lagere administratieve lasten, nieuwe ketensamenwerking, nieuwe
verdienmodellen en betere handhaving. In het voorjaar van 2023 is de eerste versie van de
Referentiearchitectuur gereed. De Referentie Architectuur geeft de samenhang van de verschillende
componenten en een eerste versie van het semantische model. In Q4 2024 zijn de componenten van
de proof of concept door een externe audit gereviewed en op ten minste een 80% match met de
vooraf opgestelde referentie architectuur. De afwijking wordt gedocumenteerd en onderbouwd.
Doelstelling: Vergroten van digital readiness naar 30% in Q4 2025. Onder het werkpakket Digital
Readiness wordt een aangepast meetinstrumenten voor digital readiness van bedrijven en de
overheid gerealiseerd. Er zal een nulmeting digital readiness komen, dat zal worden gepubliceerd in
een rapport. Op basis van de nulmeting voorziet deze maatregel de digital readiness te vergroten
naar 30% in Q4 2025. Dit betekent dat 30% van de bedrijven 'digital ready' zal zijn. Het gaat dus
om een absoluut aantal. Deze doelstelling zal worden bereikt door de vele activiteiten onder
werkpakket 3 van deze maatregel. Voorbeelden van activiteiten onder werkpakket 3 die een bijdrage
leveren aan het verbeteren van digital readiness: ontwikkelen opleiding digicoach, kennisbank,
verankering digitalisering in curricula MBO, HBO en WO, aanbod cursussen over
digitaliseringsaspecten van supply chain management, digital readiness toolbox, verbinden
ketenpartners en bewustwordings-marketing-communicatiecampagne.

73

De doelstelling van het werkpakket Digital readiness is om de regie in handen te nemen voor het
aanjagen van de digitale ontwikkeling van Logistiek Nederland en daarmee de groeipotentie, de
weerbaarheid en de wenbaarheid. Het uitvoerende procesteam bestaat uit vertegenwoordigers van
ministerie I&W, Topsector Logistiek, de havens, binnenvaart, verladers en wegvervoer. Digital
readiness is in deze context feitelijk het op bedrijfsniveau “voldoende intern (mensen en systemen)
en extern (in samenwerking met ketenpartners) voorbereid en geëquipeerd zijn om aansluiting te
vinden met de gewenste, noodzakelijke en aanstaande versnelling van de digitalisering van de
(logistieke) supply chain”. Dit is in lijn met EU-doelstellingen Digital Education Action Plan, Digital
decennium doelstelling, Data Governance Act. Wij zien digital readiness in de basis als een
transitieproces zien, niet “slechts” een tekort op educatief vlak, maar juist ook een
bewustwordingsdoel en hands-on helpen van de ondernemer. Digitalisering wordt immers steeds
meer een noodzakelijk middel om als bedrijf te kunnen voldoen de bedrijfsdoelstellingen van vandaag
en morgen.
Doelstelling: 4 living labs gerealiseerd in 2026. Er zullen minstens 4 Living labs afgerond zijn. Living
labs worden als afgerond beschouwd als datadiensten uit de living labs duurzaam en volgens de
minimumversie van de referentiearchitectuur op de BDI zijn aangesloten. Living labs tonen de
werking van de infrastructuur op de BDI in de praktijk aan, waarmee de multimodale inzetbaarheid
wordt bewezen. Bovendien worden bedrijven aangehaakt bij de Living Labs op de BDI, waardoor een
initiële userbase ontstaat.

•

De doelstelling van het services werkpakket is om de randvoorwaarden te creëren die een
generieke en duidelijke uitvoer van de living labs faciliteren. In generieke zin hebben de
Living Labs (LLs) als doelstelling dat ze vliegwieleffect hebben volgens het principe van
innovatie adoptie en -diffusie. Sommige LLs zullen evenwel meer het karakter van
ontwikkeling hebben dan adoptie. Gezien een aantal aspecten van de BDI hierin zullen
worden gevalideerd en verfijnd. Dit is nodig voordat deze ingezet kunnen worden in een
realisatiefase, dan wel adoptie perspectief.

•

•

Het gaat bij aanvang van het programma DIL om de volgende 6 living labs:
o

Living Lab 1: Goederen volgsysteem

o

Living Lab 2: Aankomstmoment

o

Living Lab 3: Vertrouwensketen (security & resilience)

o

Living Lab 4: Transport volgsysteem

o

Living Lab 5: Container dossier

o

Living Lab 6: Multimodale luchtvracht keten

In het programma is ruimte voor zo’n 10 living labs. Naar aanleiding van voortschrijdend
inzicht zullen living labs worden toegevoegd.

Belanghebbenden
Bedrijven in de logistieke sector, die door DIL beter datagedreven diensten kunnen aanbieden.
Hiermee kunnen efficiencywinsten worden behaald door bijvoorbeeld hogere beladingsgraden,
kortere wachttijden, minder buffervoorraden en lagere administratieve kosten.
Een sterke logistiek is randvoorwaardelijk van groot belang voor andere sectoren en de
(maak)industrie in Nederland. Nieuwe verdienmodellen binnen de logistieke sector kunnen daarom
zowel binnen als buiten de logistieke sector bijdragen aan een hogere (arbeids)productiviteit . Een
sterke logistiek is van groot belang voor veel andere sectoren en een randvoorwaarde voor de
Nederlandse economie. De logistieke sector heeft daarmee een belangrijke rol om de
concurrentiepositie en de aantrekkelijkheid van het Nederlandse vestigingsklimaat te behouden en
verbeteren.
74

Onderdeel 2.2 Toekomstbestendig maken mobiliteit
Overzichtskader: 2.2 Toekomstbestendig maken mobiliteit
Beleidsdomein: Veilige, slimme en duurzame mobiliteit; Energie-efficiënte mobiliteit; Digitale
infrastructuur
Doel: Een toekomstbestendige mobiliteitssector voor iedereen. Dat betekent veilige, duurzame
en slimme mobiliteit, voor zowel personen als goederen.
Hervormingen en/of investeringen:
Investeringen:




European Rail Traffic Management System (ERTMS)
Veilige, Slimme en Duurzame Mobiliteit
Intelligente Wegkantstations (iWKS)

Geraamde totale kosten: 308,75 mln EUR

Introductie
Het Nederlandse kabinet heeft zichzelf als doel gesteld Nederland bereikbaar, duurzaam en veilig te
maken voor toekomstige generaties. Om dit te realiseren wordt de komende jaren geïnvesteerd in
de verbetering en uitbreiding van de infrastructuur voor openbaar vervoer, fiets, auto en water, en
in de ontwikkeling van ‘hubs’ waar reizigers eenvoudig kunnen overstappen naar een (deel)auto,
(deel)fiets, trein of metro via multinationaal reisadvies op maat. Digitale innovaties spelen een
sleutelrol in het realiseren van deze ambities.
We werken in Nederland toe naar een mobiliteitssector zonder uitstoot in 2050. Dit vergt een
verandering in de manier waarop we onszelf en onze goederen vervoeren. Het kabinet zet in op meer
thuiswerken, en fietsen en reizen met het OV.
a) Belangrijkste uitdagingen
Een goede bereikbaarheid is een voorwaarde voor een goed functionerende samenleving en
economie. Een eerste prioriteit is het op orde houden van de netwerken. Veel infrastructuur is vanaf
de jaren ’50 van de vorige eeuw aangelegd. Veel objecten, zoals bruggen en sluizen, naderen het
einde van de levensduur. Daarnaast groeit de Nederlandse bevolking naar verwachting van 17,5
miljoen inwoners in 2021 tot 19,6 miljoen inwoners in 2050. Het kabinet heeft de ambitie de
woningbouw te versnellen tot 100.000 woningen per jaar. Door de groeiende bevolking neemt de
mobiliteit toe en staat de bereikbaarheid onder druk, met name in de Randstad en in omringende
stedelijke gebieden en op de goederencorridors naar België en Duitsland. De bereikbaarheid staat
ook onder druk in delen van de noordelijke provincies en Limburg. Niet door drukte, maar door een
afname van banen en voorzieningen in die gebieden. Nederland is tot slot gebaat bij goede
grensoverschrijdende verbindingen. Nederland beschikt over een relatief groot grensgebied.
Het huidige mobiliteitssysteem loopt tegen de grenzen aan van leefbaarheid, duurzaamheid en
verkeersveiligheid. Daarom wordt steeds meer ingezet op veilige, slimme en duurzame
mobiliteitsoplossingen om de voorziene toename van mobiliteit op te vangen. Nederland doet dit aan
de hand van vijf ontwikkelingen, waarbij de digitalisering van de private en publieke sector elkaar
versterken: 50

50

Smart mobility | Rijkswaterstaat

75

1. Datagedreven: meer en slimmer gebruik maken van data.
2. Reisinformatie delen: realtime beschikbaar stellen van reis- en routeinformatie in de auto en
in schepen, zodat bestuurders een alternatieve route kunnen kiezen als er file is.
3. Data delen en verzamelen: door data uit auto’s en mobieltjes van bestuurders te verzamelen
krijgen we meer inzicht in het verkeer. Ook kunnen we door deze data het onderhoud aan
wegen en sluizen beter plannen.
4. Toekomstgericht: we willen klaar zijn voor de toekomst. Daarom houden we rekening met
nieuwe ontwikkelingen in auto’s en schepen.
5. Nieuwe vormen van mobiliteit: we omarmen nieuwe vormen van mobiliteit. Soms reis je met
het OV, een deelauto of stap je over via een hub. Door deze nieuwe mobiliteit worden onze
reizen steeds efficiënter en duurzamer.
Ook het verbeteren van de verkeersveiligheid blijft een prioriteit. De laatste jaren is geen significante
daling meer te zien in het aantal verkeersslachtoffers. Daarnaast stootte de mobiliteitssector in 2020
ongeveer 19% van de totale broeikasgasemissies uit. De uitstoot van de broeikasgasemissies moet
worden teruggedrongen. Verkeer stoot ook fijnstof en stikstofdioxide uit. Mobiliteit in Nederland heeft
ongeveer 8% aandeel in de stikstofdepositie.
b) Doelstellingen bredere Nederlandse beleid
De komende periode worden afspraken uit het coalitieakkoord nader uitgewerkt. Daarnaast worden
ook doelstellingen uit de Nederlandse digitaliseringsstrategie geïmplementeerd, worden afspraken
uit het Klimaatakkoord 51 verder uitgevoerd en zet het kabinet zich in Europa en internationaal in voor
ambitieus beleid voor de verdere verduurzaming van de mobiliteitssector (bijvoorbeeld in de
onderhandelingen voor het Fit for 55 pakket). De inzet is dat de Europese richtlijnen op het vlak van
duurzame mobiliteit (zoals de REDIII, ETS-BRT) binnen twee jaar na vaststelling in Nederlandse
wetgeving worden omgezet. Internationale inzet is noodzakelijk. Niet alleen voor beïnvloeding van
Europese en mondiale agenda’s en regelgeving, maar ook omdat onze thuismarkt te klein is om de
transitie met alleen nationaal beleid te realiseren. Op Europees niveau sluit de digitalisering van
mobiliteit aan bij belangrijke prioriteiten, zoals geformuleerd in de Europese datastrategie
(waaronder de Common European mobility data space) en de Europese Strategie voor duurzame en
slimme mobiliteit.
Voor 2030 zijn in het kabinet indicatief restemissies per sector overeengekomen. Het streven van 60
procent CO2-reductie voor Nederland in totaal (om het doel van 55 procent zeker te stellen) is voor
de mobiliteitssector vertaald in een indicatieve nationale uitstoot in 2030 van 23,7-24,9 megaton.
Ten opzichte van de piek in 2006 (40,6 Mton) betekent dat ruim 40 procent minder uitstoot, en ten
opzichte van het ijkjaar 1990 (32,2 Mton) ruim een kwart minder uitstoot. Na 2006 is de trend
gekeerd dat meer mobiliteit ook meer uitstoot betekent. Op deze manier draagt Nederland haar
steentje bij aan de emissieverplichtingen die wettelijk zijn vastgelegd in de Europese Green Deal.
Het verduurzamen van onze mobiliteit draagt naast CO2-reductie ook bij aan vermindering van de
luchtvervuiling, geluidshinder, stikstof en brengt daarmee de inzet om de gezondheidsschade per
2030 te halveren (Schone Luchtakkoord) dichterbij. Ook vermindert het de afhankelijkheid van
kritieke grondstoffen.
Deze, en andere complexe opgaven waar Nederland voor staat maakt meer aandacht voor
digitalisering en data-gedreven werken noodzakelijk. De data op orde hebben, zowel publiek als
privaat, en van daaruit komen met nieuwe inzichten en oplossingen, is essentieel. Complexiteit en
samenhang goed begrijpen en tot nieuwe inzichten en oplossingen komen, betekent meer aandacht,
capaciteit en prioriteit voor data-gedreven werken en digitalisering. Inzet op digitalisering blijft vaak
steken in pilots en experimenten, met onvoldoende aandacht voor structurele borging in reguliere
processen. Hieraan ten grondslag ligt een gebrek aan regie op de hele digitaliseringsketen en
onvoldoende vertrouwen tussen partijen. Overheden en marktpartijen samen moeten concrete acties
51

Beleidsprogramma IenW

76

ondernemen, zoals afspraken maken over het delen van relevante data, het aanpassen van
werkprocessen en het borgen van de juiste randvoorwaarden zoals privacy en cybersecurity.
Om maatschappelijke opgaven te realiseren en maatschappelijke problemen als luchtverontreiniging,
georganiseerde milieucriminaliteit of de druk op ons mobiliteitssysteem op te lossen moeten wij
optimaal gebruik maken van de kansen die digitalisering ons biedt. Ook zorgen wij voor goede
afspraken met onze partners over het delen van digitale data. Dat doen wij door:
•

Bij te dragen aan de realisatie van een federatieve digitale infrastructuur, waarmee we het
ontsluiten van de juiste data, publiek en privaat faciliteren;

•

Het op een slimme en goede manier inzetten en benutten van data om positieve effecten te
bereiken zowel op straat als in onze verder leefomgeving;

•

De juiste randvoorwaarden te creëren voor correct gebruik van data (denk aan privacy,
security, ethiek, etc.)

Via ERTMS draagt het Nederlandse HVP plan tot slot ook bij aan Europese verbondenheid op het
spoor. Momenteel heeft elk Europees land ander materiaal voor op het spoor, andere seinen en
andere systemen. ERTMS maakt daar aan een eind aan, en wordt de Europese standaard voor
treinbeveiliging. ERTMS komt in Nederland en in heel Europa, waardoor we in alle landen hetzelfde
beveiligingssysteem hebben. 52 Daardoor kunnen treinen makkelijker en sneller landsgrenzen
passeren.
De maatregelen in dit onderdeel leveren een directe bijdrage aan de landspecifieke
aanbevelingen. De mobiliteitsgerichte investeringen pakken knelpunten in het vervoer aan (LSA
2019.3) en vervroegen publieke investeringsprojecten op het gebied van de groene- en digitale
transities in de mobiliteitssector (2020.3).
c) Beschrijving van de HVP-maatregelen
Investeringen
European Rail Traffic Management System (ERTMS)
In 2019 heeft kabinet Rutte-III besloten het huidige analoge treinbeveiligingssysteem te vervangen
door de Europese digitale standaard ERTMS. Deze opgave betreft een hervorming van de
spoorsector, waarbij voor 2026-2028 een basis wordt gecreëerd. Dat betekent processen en
systemen door de keten heen aanpassen, 1.300 treinen ombouwen, meer dan 15.000 mensen
opleiden, en kijken of het systeem werkt. Daarna wordt het systeem in het spoor aangelegd en
stapsgewijs in gebruik genomen. Voor 2050 zal ERTMS landelijk in dienst gesteld zijn.
Veilige, Slimme en Duurzame Mobiliteit
Het programma Veilige, Slimme en Duurzame Mobiliteit (VSD) heeft als doel de mobiliteitstransitie
op gang te brengen en te versterken. VSD draagt daarmee bij aan oplossingen voor grote actuele
opgaven op het gebied van verstedelijking, klimaatadaptatie en energie. Het programma richt zich
op maatregelen die het gebruik van bestaande infrastructurele netwerken optimaliseren, op korte
termijn realiseerbaar zijn en leiden tot structurele effecten op straat voor reizigers, vervoerders,
bedrijven en inwoners van stedelijke en rurale gebieden. VSD richt zich op investeringen die
bijdragen aan gedragsverandering en innovatie in mobiliteit. Inzet daarbij is minder, andere en
duurzamere, efficiëntere en veiligere mobiliteit.
Intelligente Wegkantstations (iWKS)
De bestaande wegkantstations (WKS’s), die onder andere de matrixsignaalgevers op portalen boven
de Rijkswegen aansturen, zijn aan vervanging toe. De bestaande WKS’s zijn verouderd, waardoor ze
niet meer op structurele wijze onderhouden kunnen worden. Voor deze vervanging is een nieuw type
WKS ontwikkeld: het intelligente wegkantstation (iWKS). Door modernisering wordt het totaal aantal
52

https://www.ertms.nl/over-ertms/waar/default.aspx

77

benodigde WKS’s verlaagd. Eén intelligent wegkantstation (iWKS) kan namelijk portalen in meerdere
rijrichtingen aansturen. Het vervangen van verouderde WKS’s systemen door moderne iWKSsystemen leidt ook tot uitbreiding van het aantal functionaliteiten van de wegkantsystemen. Hiermee
wordt een bijdrage geleverd aan het verkrijgen van betrouwbare data, nieuwe databronnen en aan
de onderlinge verbondenheid van de verschillende onderdelen van de Nederlandse infrastructuur.
Gevolgen van dit beleid zijn dat de matrixsignaalgevers voor de komende jaren op efficiëntere wijze
aangestuurd kunnen worden, wat leidt tot een verbetering van de verkeersdoorstroming. Dit heeft
een positief effect op het klimaat wegens een vermindering van de uitstoot van broeikasgassen.
d) Bijdrage aan de landspecifieke aanbevelingen (LSA’s), de groene en digitale transities
en vlaggenschepen
Type

Maatregel

LSA

Klimaat ( Digitaal (%) Vlaggenschip

Investering

ERTMS

LSA 2019. 40%

100%

Recharge and ref

Investering

Veilige, Slimme en

LSA 2019. 40%

100%

Recharge and r
Scale-up

LSA 2019. 40%

100%

Recharge and r
Scale-up

Duurzame Mobiliteit
Investering

iWKS

78

e) Gedetailleerde omschrijving van de maatregelen
Investeringen
Maatregel 2.2I1: European Rail Traffic Management System (ERTMS)
Naam
European Rail Traffic Management System (ERTMS)
Type (hervorming of investering)
Investering
Budget (in €)
150,08 mln. EUR
Departement/directie
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat – Directie
Openbaar Vervoer en Spoor
Onder welke pijler(s) past de maatregel?
Pijler 2 (digitale transformatie), daarnaast ook
passend bij pijler 1 (groene transitie) en pijler 4
(sociale en territoriale cohesie)
Verwachte einddatum project
2030
Algemene beschrijving maatregel
In 2019 heeft kabinet Rutte-III besloten het huidige analoge treinbeveiligingssysteem te vervangen
door de Europese digitale standaard ERTMS. De afkorting ERTMS staat voor European Rail Traffic
Management System en is de Europese standaard voor treinbeveiliging- en besturing. ERTMS is hét
digitale spoorplatform van de toekomst. De invoering ervan raakt de hele spoorsector.
De opgave betreft een hervorming van de spoorsector, waarbij voor 2026-2028 een basis wordt
gecreëerd (processen en systemen door de keten heen aangepast, 1.300 treinen ombouwen,
15.000+ mensen opleiden, beproeven van de operatie) en daarna het systeem in het spoor wordt
aangelegd en stapsgewijs in dienst gesteld wordt. Voor 2050 zal ERTMS landelijk in dienst gesteld
zijn.
Het Programma ERTMS is door de Kamer aangewezen als Groot Project waardoor de gelden op een
begrotingsartikel dienen te worden verantwoord en elk halfjaar over de voortgang wordt
gerapporteerd. Het betreft een programma met daaronder zo’n 50-60 losse projecten (met eigen
planningen en ramingen) die door ProRail en de vervoerders worden uitgevoerd. Aangezien het
programma ERTMS tot na 2030 loopt is ervoor gekozen een aantal deelprojecten op te nemen die
wel binnen de looptijd van het HVF vallen. De volgende projecten vallen onder dit herstel- en
veerkrachtplan:
•

•
•
•

•

Central Safety System (CSS) ERTMS (€93,5 mln). De aanbesteding heeft als doel om een
systeemleverancier te verwerven die CSS-infrastructuur componenten en diensten levert voor
de inrichting (ontwikkeling, levering, onderhoud en kennisoverdracht) van ERTMS voor
ProRail.
Het Project Vernieuwing GSM-R Radionetwerk (€17,8 mln) betreft het GSM-r netwerk op 160
locaties geschikt te maken voor verdere uitrol van ERTMS.
Planstudie voor het baanvak Noord-Nederland (€5,3 mln) De planstudie levert een Functioneel
Integraal Systeemontwerp (FIS) en een Railverkeerstechnisch ontwerp (RVTO) op.
Planstudie voor het baanvak Kijfhoek Belgische grens. (€10,3 mln.): In november 2019 is het
plan van aanpak voor de planstudiefase van het project Eersteling Kijfhoek Belgische Grens
om te komen tot functioneel Integraal Systeemontwerp (FIS) en een Railverkeerstechnisch
ontwerp.
PID PEIL (€22 mln.): Het doel van het PEIL project is het implementeren van de logistieke
ICT-aanpassingen binnen ProRail, als gevolg van de invoering van ERTMS, zodanig dat met
ERTMS het primaire proces (treindienst) kan worden ondersteund, in zowel plan- als
uitvoeringsfase van vervoer. Met de logistieke ICT-systemen worden de be- en
bijsturingssystemen van de treindienst en de systemen voor ontwerp, planning en verdeling
van infracapaciteit bedoeld.
79

Er is geen sprake van financiering vanuit Connecting Europe Facility voor de onderdelen die in het
HVP zijn opgenomen. Er is geen sprake van dubbele financiering. Er zal mogelijk wel financiering
vanuit Connecting Europe Facility worden aangevraagd voor aanvullende onderdelen van ERTMS, die
niet zijn opgenomen in het HVP.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Voor de vier ERTMS-deelprojecten die onder het HVP meegaan zijn de onderstaande mijlpalen en
doelstellingen geformuleerd. Ook is aangegeven wanneer de mijlpaal of doelstelling behaald zal zijn.

Central Safety System:
•
•

Mijlpaal 1: Definitieve gunning systeemleverancier en getekend contract. Datum: Q2 2022
Mijlpaal 2: Systeemacceptatie basisrelease. De ontwikkeling van het CSS is een
samenwerking tussen ProRail en de gekozen systeemleverancier. Het CSS heeft verschillende
systeemcomponenten en onderdelen die dienen te worden ontwikkeld. De systeemacceptatie
laat zien dat het voldoet aan de uitvraag (SubSytem Specification 1) gegeven het contract
met Thales. Datum: Q4 2024.

Vernieuwing GSM-R Radionetwerk
•

Doelstelling: 130 omgebouwde GSM-R masten naast de ERTMS-baanvakken zijn opgeleverd.
Het GSM-R netwerk is qua functionaliteit en prestaties tijdig geschikt om het ERTMS-systeem
te kunnen testen, uit te rollen en in bedrijf te nemen op de baanvakken in scope van het
ERTMS-programma. Datum Q1 2024.

Twee planstudies
•

•

Noord-Nederland: Het Functioneel integraal systeemontwerp (FIS) en Railverkeerstechnisch
ontwerp RVTO (de tekeningen) zijn opgeleverd als onderdeel van de planstudie naar de
baanvakken in Noord-Nederland. Datum Q1 2023.
Kijfhoek Belgische grens: Het definitief ontwerp (de tekeningen) is opgeleverd. Datum Q4
2022

PID PEIL
•

De 6 aangepaste systemen zijn opgeleverd aan hun gebruikers voor technische integratie en
systeemtesten. Datum Q1 2024.

Belanghebbenden
ERTMS verhoogt de veiligheid van het spoorsysteem en zorgt op termijn voor een betere
spoorverbinding met buurlanden. Daarnaast draagt ERTMS bij aan het toekomstbestendig maken
van het spoor door hoogfrequent spoorvervoer mogelijk te maken en een platform te bieden voor
geautomatiseerd rijden of 5G-toepassingen.

80

Maatregel 2.2I2: Veilige, Slimme & Duurzame Mobiliteit
Naam
Veilige, Slimme & Duurzame Mobiliteit
Type (hervorming of investering)
Investering
Budget (in €)
62,04
Departement/directie
Onder welke pijler(s) past de maatregel?
Verwachte einddatum project

Infrastructuur
en
Waterstaat
(IenW)
directie Mobiliteit & Gebieden
Pijler 2 (digitale transformatie), daarnaast
ook passend bij pijler 1 (groene transitie)
Q2 2026

Algemene beschrijving maatregel
Door middel van co-investeringen van Rijk en medeoverheden het op gang brengen dan wel
versterken van de digitale en duurzame mobiliteitstransitie, tegen de achtergrond van en in
samenhang met de grote opgaven op het gebied van verstedelijking, klimaatadaptatie,
klimaatmitigatie en de energietransitie. Het programma richt zich op maatregelen die binnen de
capaciteit van de bestaande fysieke netwerken het gebruik van deze netwerken optimaliseren, op
korte termijn realiseerbaar zijn en leiden tot structurele effecten op straat voor reizigers,
vervoerders en bedrijven en inwoners van stedelijke en rurale gebieden in het algemeen, met
investeringen gericht op gedragsverandering en innovatie in mobiliteit. Inzet daarbij is het anders
en beter inrichten van mobiliteit om daarmee mobiliteit duurzamer, efficiënter, effectiever,
enveiliger te maken.
De volgende onderdelen vallen onder deze maatregel:
Intelligente Verkeersregelinstallaties (IVRI): Doel: tot eind 2024 minstens 750 nieuwe iVRI’s
op straat. Die connecteren digitaal volgens internationale ITS normen met ca. 2,5 miljoen
weggebruikers. Onder die gebruikers zijn ook professionele doelgroepen als goederentransport,
nood- en hulpdiensten, OV, waarbij iVRI’s helpen om gereguleerd voorrang te krijgen op
kruispunten wanneer mogelijk (goederen) of noodzakelijk (noodvoertuigen met zwaailicht en
sirenes. Verkeerslichten ‘zien’ digitaal welke verkeersstromen in welke hoeveelheden en van welke
soort op het kruispunt afkomen en vanuit welke richting. Dat maakt de verkeerslichtenregeling
effectiever (verduurzaming door middel van meer voertuigen per groencyclus op de juiste arm), de
verkeersafhandeling efficiënter (verduurzaming door middel van minder onnodig wachten en
stilstaan op de weg) en veiliger (nood- en hulpdiensten krijgen een groene loper over een tijdig
vrijgemaakte kruising – waardoor snellere incidentenafhandelingen verkeersophopingen kunnen
voorkomen of verminderen). De iVRI’s spelen in op de groeiende behoefte vanuit de auto-industrie
om Connected Mobility mogelijk te maken (connected vehicles). IVRI heeft een directe link met
digitalisering, want de maatregel realiseert dat een verkeerslicht een intelligent verkeerslicht wordt
door een permanente (beveiligde) digitale verbinding met een landelijk dataplatform om gegevens
van en naar het intelligente verkeerslicht uit te wisselen.
Safety priority services: Gecontracteerde partijen leveren digitale berichten over gevaarlijke
situaties op de weg vanuit hun eigen (reis- en navigatie)diensten en voertuigen. De gevaarlijke
situaties vallen binnen de events zoals o.a. gedefinieerd in de EU ITS richtlijn 886 (Safety Related
Traffic Information) en Real Time Traffic Information. De digitale berichten worden tevens geleverd
aan het Nationaal Toegangspunt Mobiliteitsdata (National Access Point in EU termen) die dit
vervolgens via alle beschikbare kanalen als open data doorzet naar potentieel alle verkeers- en
navigatiediensten waardoor weggebruikers tijdig, op maat worden gewaarschuwd. Het doel is
verkeersveiligheid. Weggebruikers komen overal, maar slechts op een beperkt deel van het
wegennet hangen camera’s; veel onveiligheid wordt dus pas laat of niet gesignaleerd. Met
ongevallen en congestie tot gevolg. Door weggebruikers en hun digitale voorzieningen aan boord/in
het voertuig te gebruiken als bron ontstaat een veel grotere mate van detectie, snellere
waarschuwing voor het verkeer met een verbetering van verkeersveiligheid en snellere
81

incidentafhandeling tot gevolg. Hierdoor kunnen verkeersophopingen (en de bijbehorende uitstoot)
verminderd of voorkomen worden. IenW erkent ook dat er op dit moment een kloof bestaat tussen
openbare datavoorziening en het creëren van diensten. Met dit initiatief wil IenW die kloof
overbruggen. Verder is het de bedoeling om -waar mogelijk- aan te sluiten bij Europese
standaarden en daarmee toekomstige partners de kans te geven dit initiatief te gebruiken als
opstapje om deze kloof te overbruggen in plaats van alleen de vrij unieke Nederlandse situatie te
verrijken. Safety priority services heeft een directe link met digitalisering, want het gaat om de
uitwisseling van digitale berichten over gevaarlijke situaties op de weg. Bovendien faciliteert dit
project het hergebruik van digitale data (in lijn met de Europese datastrategie), aangezien de
digitale berichten worden tevens geleverd aan het Nationaal Toegangspunt Mobiliteitsdata (National
Access Point in EU termen) die dit vervolgens via alle beschikbare kanalen als open data doorzet
naar potentieel alle verkeers- en navigatiediensten.
Brainportlijn Eindhoven/DITM. Het project richt zich op de realisatie van een nationale ‘Digitale
Infrastructuur voor Toekomstbestendige Mobiliteit’ (DITM). Het project vormt de basis voor de
implementatie van een schaalbaar Cooperative, Connected en Automated Mobiliteitssysteem
(CCAM) en maakt de essentiële verbinding met een betrouwbare en veilige energievoorziening voor
de verder uitrol van duurzame mobiliteit.
Doelen:
Ontwikkelen van een systeemarchitectuur voor een digitale infrastructuur als basis voor het
behalen van maatschappelijke doelen en waarop bedrijven technologieën en applicaties kunnen
doorontwikkelen en overheden toekomstvaste keuzes kunnen maken;
Ontwikkelen van een test en validatieomgeving (‘validatielab’) ten behoeve van:
•
•
•

Goedkopere en kortere ontwikkeltijden van innovaties en CCAM-applicaties waarmee
implementatie versneld en versoepeld wordt;
Validatie en optimalisatie van stedelijke inrichtingsvraagstukken vóórdat de daadwerkelijke
implementatie plaatsvindt;
Advisering op het gebied van beleid en regulering.

Dit onderdeel specificeert, ontwerpt, implementeert en verifieert een ‘Validatielab’ waarin CCAM
applicaties worden getest en gevalideerd. Het validatielab bestaat uit een virtuele simulatie en een
fysieke testomgeving (o.a. testweg A270, Fabulos tracé en intelligente kruispunten).
Het virtuele gedeelte van het validatielab biedt enerzijds een actieve ondersteuning aan de
ontwikkelingen die plaatsvinden in de werkpakketten waar aan de technologie/applicatie wordt
gewerkt. Dit met zogenaamde microschaal simulaties (Digital Twin). Anderzijds zal het validatielab
macro-schaal simulatie tools bieden waarbij het effect van de ontwikkelde technologieën en
energiesysteem- en CCAM-applicaties worden gevalideerd op een grotere schaal (stad, regio, land).
Het voorziet hierin in 3 aspecten:
•

•
•

Functioneel en operationeel: de toets of voertuigen, digitale infrastructuur en het energieen mobiliteitssysteem als geheel ook daadwerkelijke functioneert in de beoogde omgeving.
En daarbij robuust en schaalbaar is en aan de standaarden voldoet;
Economisch: voor de gebruiker en de partijen die eraan werken, hierbij gaat het niet alleen
om technologie, maar juist ook over de businesscase en de organisatie in de keten;
Maatschappelijke effecten: toets op de impact van de oplossing als systeem met betrekking
tot veiligheid, betrouwbaarheid, doorstroming, emissies, inclusiviteit, en acceptatie (gedrag)
van de (auto)mobilist.

Potentiële opbrengst:
• Verbeterde onderbouwde (toekomstige) systeemkeuzes rondom inrichtingsvraagstukken en
investeringsbesluiten voor implementaties van CCAM voordat grote investeringen worden
gedaan;
82

•
•
•
•

•

Het eerder identificeren en mitigeren van risico’s en daarmee kostenbesparingen;
Goedkopere en kortere ontwikkeltijden van innovaties en CCAM applicaties waarmee
implementatie versnelt en versoepelt (minder risico’s, betere maatschappelijke effecten);
Verhogen exportpositie Nederlandse simulatie en monitoringoplossingen;
Verbeterde internationale samenwerking vanwege een aantrekkelijke omgeving voor
internationale original equipment manufacturers (OEMs) om hun nieuwe ontwikkelingen,
voor implementatie, te valideren;
Input op ‘typegoedkeuring van de toekomst’ waarmee de RDW en andere partijen hun
inbreng in internationale werkgroepen op dit gebied versterken.

Digitaal Stelsel Mobiliteitsdata (DSM). Het doel van DSM is mobiliteitsdata organiseren in een
duurzaam gecoördineerd verband. Het stelsel functioneert als één landelijk federatief ecosysteem
voor mobiliteitsdata. Federatief betekent hier dat er sprake is van een federatie van autonome
partijen die werken met gezamenlijke afsprakensets en gemeenschappelijke ‘tussenpartijen’. Het
DSM heeft als scope de data van wegen (dus inclusief fiets- en voetpaden), OV, waterwegen en
lucht-infra. DSM gaat over gegevens en instanties die vanuit nationale en Europese wetgeving en
Nederlandse beleidsambities beschikbaar en van voldoende kwaliteit dienen te zijn. Dat zijn de
volgende data:
•
•

Publieke mobiliteitsdata (zoals maximum snelheden, schoolzones en verkeersregels);
Private mobiliteitsdata met een publiek belang (zoals Parkeerdata, OV-data,
veiligheidsgerelateerde data als spookrijders).

Voor beide categorieën data worden in het DSM structureel en gecoördineerd afspraken gemaakt om
ze bekend, beschikbaar, bruikbaar en betrouwbaar te laten maken. Het DSM bewerkstelligt
bovendien dat burgers en bedrijven grip blijven houden op hun eigen gegevens (datasoevereiniteit),
een gelijk speelveld blijft bestaan voor de markt, dat de digitale transparantie, privacy en veiligheid
wordt gegarandeerd. Van het Digitaal Stelsel Mobiliteitsdata nemen we onder het HVP twee
onderdelen mee: Nationaal Toegangspunt Mobiliteitsdata (NTM) en Nationaal Wegenbestand (NWB):
Nationaal Toegangspunt Mobiliteitsdata (NTM): Waar vind ik welke datasets? Hoe weet ik wat de
kwaliteit van de data is? Welke gebruikersvoorwaarden gelden voor welke datasets? Welke
standaarden worden gehanteerd? Welke datasets kan ik handig combineren om tot nieuwe
inzichten te komen voor mobiliteitsbeleid, voor verkeersveiligheid of voor lucht- en geluidsstudies?
NTM geeft hier antwoord op. Om een betrouwbaar stelsel van mobiliteitsdata mogelijk te maken
voor alle publieke en private dienstverleners, is in 2020 bestuurlijk afgesproken in het BO MIRT om
als Rijk, Regio’s en de dataknooppunten in te zetten op de ontwikkeling van een Nationaal
Toegangspunt Mobiliteitsdata (NTM). Hiermee wordt voldaan aan de Europese ITS-Richtlijn
2010/40. Het NTM is de wegwijzer in het complexe landschap van mobiliteitsdata en daarmee is
het een van de fundamenten onder het Digitaal Stelsel Mobiliteitsdata.
Het NTM zet erop in om in 2026 een compleet overzicht te hebben van de data die van belang is voor
mobiliteit en deze via haar website vindbaar te maken inclusief duidelijkheid over de standaarden,
de bronhouders en de kwaliteit. Bovendien zijn de twintig belangrijkste (high value) publieke
mobiliteitsdatasets dan in samenhang te gebruiken. Dit doet het NTM ten behoeve van de
ontwikkeling en implementatie van zoveel mogelijk toepassingen (use cases) in het mobiliteitsdomein
en andere aanpalende domeinen zoals lucht en geluid. De High Value Datasets zijn in ieder geval de
DataTop15-data, de belangrijkste OV-data, deelmobiliteitsdata en brandstofinformatie. Praktisch
betekent dit dat het NTM een viewer aanbiedt met een kaart als ondergrond waarop deze
mobiliteitsdata in samenhang kunnen worden geraadpleegd. Zo kan je bijvoorbeeld op de kaart zien
waar welke verkeersregels gelden en waar bushaltes liggen. Beschikbaarheid van deze gegevens
maakt het voor onderzoeksbureaus makkelijker om de juiste data te combineren (zoals in het kader
hiernaast beschreven). Dit maakt data-gedreven werken voor publieke en private partijen
goedkoper.
83

NTM ontwikkelt zich als de waakhond voor interoperabiliteit in het mobiliteitsdomein. Op EU-niveau
werkt het NTM samen met andere lidstaten op dit terrein binnen het NAPCORE-programma. De
samenwerking binnen NAPCORE is een separaat project, aanvullend op NTM. De bijdrage aan
NAPCORE valt dus buiten het project NTM dat opgenomen is in het HVP. Eén van de meeste kansrijke
en uitdagende dienst van NTM betreft het combineren van data afkomstig van verschillende subdomeinen. In het digitale ecosysteem is NTM uniek gepositioneerd om deze fundamentele dienst aan
te bieden. Door data te combineren, worden nieuwe inzichten verkregen (bijvoorbeeld
verkeerskundige effecten) en ontstaan nieuwe gebruikerstoepassingen (bijvoorbeeld ontwikkeld door
private partijen). De techniek die dit mogelijk maakt, wordt Linked Data genoemd. Het NTM borgt
dat datadefinities op orde zijn, zodat de combinaties mogelijk worden. Daardoor is er een nauwe
samenhang met de standaardisatiedienst. De achterliggende dataknooppunten coördineren binnen
NTM de implementatie van Linked Data-technieken. Ook binnen NAPCORE zal aan samenhangende
datadefinities worden gewerkt, waardoor er een wederkerig versterkend effect zal ontstaan tussen
de Nederlandse en Europese inspanningen op dit gebeid.
Nationaal Wegenbestand (NWB): Het NWB is een betrouwbare open databestand met alle openbare
wegen in Nederland die een straatnaam of wegnummer hebben en in beheer zijn bij het Rijk,
provincies, gemeenten en waterschappen. Het NWB is gedeeld eigendom van alle wegbeheerders
en gebruikers van wegendata in Nederland. Het NWB is toegankelijk voor iedereen en wordt
gebruikt door een brede groep afnemers. De politie gebruikt de database onder meer voor het
bepalen van de locatie van een incident en marktpartijen maken verkeersmodellen die het verkeer
voorspellen.
Voornaamste uitdagingen liggen op het vlak van samenwerking en organisatie (rijkmedeoverheden, publiek-privaat, integraal/domeinoverstijgend), beschikbare capaciteit en
(digitale) kennis en expertise (met name bij gemeenten) en beschikbaarheid van computerchips
(toeleveringsketen problemen die mondiaal gelden).
Mitigaties liggen op het vlak van bestuurlijke afspraken en borging, gecoördineerde inkoop en
implementatie-/projectmanagement, inkoopvormen als raamovereenkomsten. Daar is vanuit
Infrastructuur en Waterstaat sinds 2010 veel ervaring mee opgedaan (Beter Benutten, Formule E
team, MaaS-programma, Talking Traffic programma).
Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
IVRI:
•

•

Doelstelling: Minstens 750 Intelligente Verkeersregelinstallaties (IVRI’s) zijn
operationeel, na levering en installatie en aansluiting op het nationale dataplatform
(Urban Data Access Platform, UDAP).
Datum: Q4 2024.

Safety priority services:
•

•
•

Doelstelling: Bij minstens 1 op de 8 kilometers die worden gereden in Nederland wordt
gebruik gemaakt door eindgebruikers van Safety priority services in Q4 2024. Het gaat
dus om 12,5 % van de gereden kilometers. Het gaat hierbij om het totaal aantal
gereden kilometers door eindgebruikers in Nederland, waarbij de informatiedienst
zodanig is ingeschakeld dat de betreffende eindgebruiker onderweg alle verstrekte
informatie kan verzamelen en gebruik kan maken van overeengekomen diensten via
die informatiedienst.
Datum: Q4 2025.
Dit is een ambitieus doel, aangezien op dit moment bij ongeveer 1 op de 14 kilometers
die worden gereden in Nederland deze informatie ontvangt. De huidige stand is dus
ongeveer 7% van de gereden kilometers.
84

DITM/Brainport Eindhoven
•
•

•

Mijlpaal: Systeemarchitectuur en validatielabs gereed, waardoor er een functionele
testfaciliteit is.
Uitleg: Deze programmalijn specificeert, ontwerpt, implementeert en verifieert een
‘Validatielab’ waarin Cooperative, Connected en Automated Mobiliteitssysteem (CCAM)
applicaties worden getest en gevalideerd. Het validatielab bestaat uit een virtuele
simulatie en een fysieke testomgeving (o.a. testweg A270, Fabulos tracé en intelligente
kruispunten).
Datum: Q2 2026.

NTM
•

•
•

Het NTM platform is operationeel en minstens 20 datasets zijn beschikbaar en
bruikbaar voor verschillende toepassingen binnen en buiten mobiliteit. Dat betekent dat
de datasets via de website te gebruiken zijn voor verschillende toepassingen.
Het aantal beschikbare datasets kan gevonden worden op de website:
www.nationaaltoegangspunt.nl
Datum: Q2 2026

Belanghebbenden
De maatregelen richten zich op een breed palet aan doelgroepen als werkgevers, forenzen en
studenten in met name verstedelijkte gebieden maar ook in de leegloop-vergrijzende gebieden
(keerzijde verstedelijking, vervoersarmoede, wegvallen sociale verbanden en voorzieningen). Met
name versnelling in de beschikbaarheid van deelmobiliteit, hubs, terugdringen van onnodige
vervoerbewegingen in wijken heeft een positief effect op kinderen, ouderen en lagere
inkomensgroepen en de leefbaarheid in steden in algemene zin.

85

Maatregel 2.2I3: Intelligente Wegkantstations (IWKS)
Naam
Intelligente wegkantstations (IWKS)
Type (hervorming of investering)
Investering
Budget (in €)
€96,627 miljoen
Departement/directie
Infrastructuur
en
Waterstaat
/
Directoraat Generaal Mobiliteit
Onder welke pijler(s) past de maatregel?
Pijler
2
(digitale
transformatie),
daarnaast ook passend bij pijler 1
(groene transitie) en pijler 4 (sociale en
territoriale cohesie)
Verwachte einddatum project
Q4 2025
Algemene beschrijving maatregel
Algemeen
De bestaande wegkantstations (WKS’s), die onder andere de matrixsignaalgevers op portalen boven
de Rijkswegen aansturen, zijn aan vervanging toe; meestal in verband met het bereiken van het
einde van hun levensduur.
Deze WKS’s zijn verouderd, waardoor ze niet meer op structurele wijze onderhouden kunnen worden.
Verder kan door modernisering het totaal aantal WKS’s verlaagd worden; één intelligent
wegkantstation (iWKS) kan portalen in meerdere rijrichtingen aansturen. Hiermee wordt een bijdrage
geleverd aan het verkrijgen van betrouwbare data, nieuwe databronnen en aan het ‘connected’
maken van de infrastructuur.
Voor deze vervanging is een nieuw type WKS ontwikkeld: het intelligente wegkantstation (iWKS).
Het vervangen van verouderde WKS’s systemen door moderne iWKS-systemen (input) leidt één-opéén tot een actualisering van de infrastructuur en een mogelijkheid tot uitbreiding van het aantal
functionaliteiten van de wegkantsystemen. Gevolgen van dit beleid zijn dat de matrixsignaalgevers
voor de komende jaren op efficiëntere wijze aangestuurd kunnen worden. Een efficiëntere aansturing
van de matrixsignaalgevers moet leiden tot een verbetering van de verkeersdoorstroming, wat weer
een positief effect heeft op de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen. De beoogde
klimaatvoordelen worden hieronder verder toegelicht.
Digitale- en Klimaataspecten
iWKS is ingericht om (nog tijdens de uitrolperiode die loopt tot en met 2030) de overstap mogelijk
te maken van data uit lussen naar floating car data. Deze overstap betekent zowel minder
materiaalgebruik als minder storingen en minder ritten/afzettingen etc.
iWKS is ingericht om een koppeling te leggen met het veilig introduceren van connected en
automated driving. Dit maakt bijvoorbeeld de transitie van informeren en waarschuwen langs de
weg, naar in-care informeren en waarschuwen mogelijk en zal zowel bijdragen aan veiligheid als
duurzaamheid (via energiebesparing en betere verkeersverdeling).
iWKS maakt sneller waarschuwen voor incidenten en files mogelijk, ook via de verbinding met de
auto. Incidenten en files zijn niet goed voor duurzaamheid dus elk bijdrage aan het verminderen
hiervan is welkom.
Als onderdeel van deze opdracht worden de bestaande halogeen matrixsignaalgevers vervangen door
LED matrixsignaalgevers. Het grootste voordeel van een LED lamp is de hoge energie-efficiëntie. Er
gaat namelijk geen energie verloren aan het verhitten van een gloeidraad. Mede daardoor is een LED
lamp tot wel 90% efficiënter en zuiniger. De levensduur van LED verlichting loopt op tot wel 70.000
branduren. Een LED lamp gaat daarmee tot wel 35 keer langer mee dan halogeen verlichting. Dit

86

resulteert daarmee niet alleen in een lager energieverbruik, maar ook in lagere onderhoudskosten
en een snelle terugverdientijd.
Ook is er een 50% besparing op het aangesloten vermogen waarneembaar ten opzichte van de oude
WKS. De UPS (noodstroom voorziening) van de opstellingen in het testcentrum zijn 160Ah in een
oude WKS en 72Ah in een iWKS. Dit is geen directe eis, maar wel een resultaat van de gestelde
functionele eis dat deze UPS een iWKS minimaal 2 uur moet kunnen voorzien van stroom bij uitval
reguliere stroomvoorziening. Dit is vastgelegd in (sub)systeem specificatie "Wegkantsysteem voor
Signaleren en Monitoren, Behuizing.’’
Daarnaast is er een materialenbesparing waarneembaar doordat naar verwachting 17% minder
wegkantstations (2.950 i.p.v. 4102) nodig zal zijn ten opzichte van de huidige wegkantstations. Dit
komt o.a. doordat de een aantal intelligente wegkantstations verkeer uit twee richtingen kan
bedienen.
De nieuwe IWKS hebben een lagere onderhoudsbehoefte dan hun voorgangers, wat scheelt in
industriële materialen en productie. Daarnaast kunnen de nieuwe iWKS op afstand geüpdatet
worden, wat onderhoudsritjes scheelt. Kijkend naar het huidige onderhoudscontract geldt de
verwachting dat het aantal ritten door de scheiding van hard- en software ongeveer kan worden
gehalveerd.
Door iWKS kan het verkeer ook beter en sneller gespreid worden over de wegen, alternatieve routes
bij ongevallen of te groot aanbod. Hier komt ook de informatie-uitwisseling met de serviceproviders
om de hoek, TomTom en Google kunnen nauwkeurigere informatie bijvoorbeeld sneller ontvangen.
Voor accu’s en circulariteit voorzien we onderstaande besparingen:
Accu’s
•
Van de huidige wegkantstations werden de noodstroomaccu’s vaak overgedimensioneerd, zodat
ze ook voor de meest uitgebreid denkbare configuratie (met de meeste matrixsignaalgevers)
groot genoeg waren om de geëiste 2 uur stand tijd te kunnen waarmaken.
•

In de vraagspecificatie van iWKS is geëist dat de eventuele overcapaciteit van de accu’s niet
meer dan 100% mag zijn voor de betreffende locatie (eis SKAST.66, noodstroomvoorziening).
Dit voorkomt overdimensionering en draagt daarmee bij aan duurzaamheid.

Circulariteit
De volgende contracteisen met impact op de circulariteit zijn opgenomen in de vraagspecificatie:
•

VSE-eis SKAST.187 (circulariteit): “Alle onderdelen van de behuizing, inrichting en componenten
dienen waar mogelijk te bestaan uit materialen of componenten die zelf gerecycled zijn, of aan
het einde van de levensduur recyclebaar te zijn.”

•

VSE-eis SKAST.188 (demonteerbaarheid): “Alle onderdelen van de behuizing, inrichting en
componenten dienen waar mogelijk te bestaan uit eenvoudig te demonteren en van elkaar te
scheiden materialen en subonderdelen.”

Verkeersdoorstroming
De nieuwe iWKS hebben een 5% betere verkeersdoorstroming als doel. Daarnaast dragen de nieuwe,
efficiëntere iWKS bij aan minder filevorming. Dit heeft beide een positief klimaateffect. Immers,
minder reistijd leidt tot minder uitstoot.
Naast pijlers 1 (groene transitie), 2 (digitale transformatie) en 4 (sociale en territoriale cohesie),
draagt de maatregel ook bij aan landspecifieke aanbeveling (CSR) 2020: ‘Publieke
investeringsprojecten vervroegen en private investeringen aanmoedigen om het economisch herstel
te bevorderen. De investeringen toespitsen op de groene en digitale transitie, met name op de
ontwikkeling van digitale vaardigheden, duurzame infrastructuur, het schoon en efficiënt opwekken
en gebruiken van energie, en missie gedreven onderzoek en innovatie.’
87

De nieuwe iWKS bieden tevens de benodigde hardware voor de ontwikkeling van een Nationaal
Toegangspunt Mobiliteitsdata (NTM). 53 Het NTM is ook een cruciaal aspect binnen maatregel 2.2I3
Veilige, Slimme en Duurzame Mobiliteit. Om een betrouwbaar stelsel van mobiliteitsdata mogelijk te
maken voor alle publieke en private dienstverleners, is in 2020 bestuurlijk afgesproken in het BO
MIRT om als Rijk, Regio’s en de dataknooppunten in te zetten op de ontwikkeling van een Nationaal
Toegangspunt Mobiliteitsdata (NTM).
Digitale transformatie
De introductie van iWKS faciliteert standaardisatie en uniformering in dataverzameling, doordat de
architectuur hierop ingericht is (de intelligentie is van de kasten weggehaald en wordt centraal
geregeld). Hierdoor wordt eveneens de uitwisseling geüniformeerd en geoptimaliseerd, dit gebeurt
in ons geval via NDW die ook de Europese data uitwisseling verzorgt.
De data uitwisseling met serviceproviders als TomTom, ANWB en andere partijen wordt ook
verbeterd door de introductie van iWKS. iWKS maakt het ook mogelijk om toekomstige directe
voertuig-wal communicatie (zonder tussenkomst van serviceproviders) te introduceren, ten
behoeven van connected en automated driving.
Nieuwe databronnen zijn eenvoudig ‘in te pluggen’ op iWKS.
Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Als doelstellingen wordt het tot en met 2025 aantal operationeel op te leveren iWKS opgenomen. De
aantallen iWKS (cumulatief) verdeeld over de tijd worden in onderstaande tabel weergegeven.
Jaar

Aantal kasten
operationeel

geplaatst en

2023

591

2024

1106

2025

1906

Monitoring
De monitoring van het plaatsen en opleveren van de iWKS vindt plaats op basis van systeemgerichte
contractbeheersing
(SCB).
Rijkswaterstaat
werkt
sinds
2003
met
systeemgerichte
contractbeheersing.
Rijkswaterstaat
geeft
opdrachtnemers
namelijk
graag
passende
verantwoordelijkheid. Ze bewaken de kwaliteit van het geleverde product met hun
kwaliteitsmanagementsysteem en tonen aan dat ze aan de eisen van Rijkswaterstaat voldoen.
Rijkswaterstaat past vervolgens Systeemgerichte Contractbeheersing (SCB) toe om dit te toetsen.
De opdrachtnemer beheert zelf de kwaliteit van de geleverde producten. En Rijkswaterstaat voert
risicogestuurde toetsen uit en zet hierbij gecertificeerde (lead-)auditors in, die zich kunnen laten
bijstaan door specialisten in de te toetsen materie. Voor de toetsingen gebruikt Rijkswaterstaat
het Kader Contractbeheersing, waarin Rijkswaterstaat ook de koppeling met rechtmatig betalen
maakt.
Op de website van Rijkswaterstaat wordt methode voor systeemgerichte contractbeheersing verder
toegelicht. 54

53
54

Smart mobility | Rijkswaterstaat
Kwaliteitsbewaking producten Rijkswaterstaat | Rijkswaterstaat

88

Belanghebbenden
Belanghebbenden zijn op de eerste plaats weggebruikers die tijdens hun reis gebruik maken van
efficiëntere en slimmere wegkantstations.
In meer algemene zin is er een collectief/maatschappelijk belang aangezien er klimaatwinst wordt
geboekt door lager energieverbruik.

89

Onderdeel 2.3 Toekomstbestendig maken van IT bij de overheid
Overzichtskader: 2.3. Toekomstbestendig maken van IT bij de overheid
Beleidsdomein: Digitalisering; IT; Overheid.
Doel: De maatregelen onder dit onderdeel zien toe op de digitalisering van de Nederlandse
overheid. De publieke sector wordt daardoor efficiënter, transparanter en toekomstbestendig. Door
digitalisering van de publieke sector wordt de digitalisering van de private sector gestimuleerd.
Hervormingen en/of investeringen:
Hervormingen:
•

Informatiemanagement Overheid (Open op Orde/Wet Open Overheid)

Investeringen:
•
•

Groundbreaking IT (GrIT)
Digitalisering van de strafrechtketen

Geraamde totale kosten: 185,1 mln EUR

Introductie
De coronacrisis heeft de digitalisering van de samenleving in een stroomversnelling gebracht. In een
digitaliserende samenleving is het essentieel dat de overheid digitaliseert om haar burgers goed te
kunnen dienen en haar taken efficiënt en transparant uit te kunnen voeren. Dit onderdeel richt zich
op de digitalisering van de Nederlandse overheid. Maatregelen richten zich op het toekomstbestendig
maken van de overheid en het verbeteren van transparantie en de efficiëntie van de overheid. Het
digitaliseren van de Nederlandse overheid sluit aan bij het vlaggenschip Modernise en Europese
prioriteiten, zoals het Digitaal Decennium. Digitalisering van de overheid draagt ook bij aan de doelen
van
de
Nederlandse
Digitaliseringsstrategie.
a) Belangrijkste uitdagingen
Zoals de HVF-verordening beschrijft, zijn hervormingen en investeringen in digitale technologieën,
infrastructuur en processen nodig om het concurrentievermogen van de Europese Unie op mondiaal
niveau te vergroten en om de Europese Unie veerkrachtiger, innovatiever en minder afhankelijk
maken. De EU heeft hierbij ook oog voor de strategische autonomie van de EU. Hervormingen en
investeringen onder dit onderdeel zullen zich richten op het toekomstbestendig maken van IT bij de
overheid. Hieronder vallen de verbetering van digitalisering van diensten, de ontwikkeling van
digitale en data-infrastructuur, clusters en digitale-innovatiehubs en open digitale oplossingen.
Zoals beschreven in onderdeel 2.1 Promoten van innovatieve technologieën, presteert Nederland
goed op digitale transformatie, zoals gemonitord in de Index van de digitale economie en
maatschappij (DESI) 2021 55. Nederland presteert met een score van 79,9% voor digitale openbare
diensten bovengemiddeld (EU-gemiddelde: 68,1%).
b) Doelstellingen bredere Nederlandse beleid
Digitalisering van de overheid is een prioriteit, zowel in Europa als in Nederland. Op Europees niveau
zijn er op het gebied van digitale overheid veel stappen gezet. Nu het eGovernment Action Plan
2016-2020 succesvol is voltooid, speelt digitale overheid een essentiële rol in het Digitale
Decennium 56. In het Digitale Decennium is digitalisering van overheidsdiensten immers één van de
vier hoofdpunten. Digitalisering van overheid speelt ook een belangrijke rol in verschillende
verklaringen die door de lidstaten zijn ondertekend. Zoals de Tallinn Ministerial Declaration on
Het Digitale Decennium is de visie en strategie van de Europese Commissie voor de digitale transformatie van Europa in de periode tot
2030. Europa's digitaal decennium: doelstellingen voor 2030 | Europese Commissie
56

90

eGovernment (2017), Berlin Declaration on Digital Society and Value-based Digital Government
(2020) en de Lisbon Declaration Digital Democracy with a Purpose (2021).
De maatregelen onder dit onderdeel dragen bij aan de voorgenoemde Europese beleidsdoelen op het
gebied van digitale overheid en sluiten aan bij het vlaggenschip Modernise. Ook dragen de
maatregelen integraal bij aan EU’s landspecifieke aanbevelingen voor Nederland Zo bestaat het
pakket uit publieke investeringsprojecten die de digitale transitie bevorderen en worden publieke
investeringsprojecten op dit gebied vervroegd (LSA 2020.3). Met de investeringen in de maatregel
GrIT wordt het hybride werken voor ambtenaren van het Ministerie van Defensie gefaciliteerd en
worden wordt de data-infrastructuur verder ontwikkeld en bestendig gemaakt voor de toekomst.
Bovendien draagt de maatregel GrIT bij aan de strategische autonomie van de EU. Dat gebeurt door
zorgvuldige keuzes te maken in de aanbieders van IT-diensten en belangrijke toeleveringsketens te
diversifiëren. Gezien de vertrouwelijkheid van de gemoeide informatie van het ministerie van
Defensie wordt er veel aandacht besteed aan cyberveiligheid. Hierdoor kan de strategische
autonomie van Nederland en de EU geborgd worden.
De meest recente Nederlandse Digitaliseringsstrategie 2021 57 richt zich op de volgende zes
prioriteiten:
•
•

•

•

•

Artificiële intelligentie. Deze prioriteit is reeds beschreven onder onderdeel 2.1: promoten van
innovatieve technologieën.
Data. Nederland zet in op verantwoord data delen, bijvoorbeeld tussen bedrijven en instellingen in
de Data Sharing Coalition. Dataverkeer is niet gebonden aan grenzen. Daarom vindt het kabinet
dat de kaders voor datagebruik en infrastructuurdiensten uit Brussel moet komen. Naast de juiste
voorwaarden voor het gebruik en uitwisselen van data is er ook behoefte aan veilige en betrouwbare
opslag- en verwerkingsmogelijkheden voor data. Bovendien faciliteert het kabinet verschillende
Nederlandse bedrijven die zich willen aansluiten bij het GAIA-X programma.
Digitale vaardigheden en inclusie. Het is een prioriteit van Nederland om digitale vaardigheden te
verbeteren. Zo zet Nederland in op een digitale transitie van het onderwijs. Hierbij is het belangrijk
voor Nederland dat iedereen volwaardig aan online onderwijs kan deelnemen. Er is ook een Rijksbrede
aanpak over desinformatie. Dit sluit aan bij de Europese bevordering van mediawijsheid. Nederland
heeft ook de module Veilig online gelanceerd. Hierin worden mensen geholpen om veilig het internet
op te gaan. De Digihulplijn is geopend om mensen te helpen bij het (veilige) gebruik van een laptop of
tablet. De Groeistrategie benadrukt het belang van de digitale transitie in relatie tot het onderwijs en
de arbeidsmarkt. Nederland kent al enkele goede en succesvolle initiatieven voor (om)scholing van
mensen en het bevorderen van digitale vaardigheden, zoals Make IT Work, Cloud IT Academy en
Brightlands Services Campus. Een brede coalitie van publieke en private partijen werkt in het kader
van de Human Capital Agenda ICT aan een opschalingsplan. Daarnaast biedt de regeling Nederland
Leert Door mogelijkheden voor kosteloos ontwikkeladvies en om- of bijscholing. Bovendien heeft
Nederland een infrastructuur gerealiseerd van 16 mkb-werkplaatsen, waar studenten en docenten van
onderwijsinstellingen ondernemers helpen bij het opzetten van hun online marketing en het benutten
van data in het bedrijf.
Connectiviteit. De basis van het Nederlands beleid voor connectiviteit is het Actieplan Digitale
Connectiviteit uit 2018. 58 Dit actieplan moet zorgen voor een diverse en kwalitatief hoogwaardige
mobiele connectiviteit. Het connectiviteitsdoel voor 2023: iedereen op ten minste 100 Mbit/s en een
grote meerderheid op 1 Gbit/s.
Weerbaarheid. Nederland heeft de Nederlandse Cybersecurity Agenda (NCSA) ontwikkeld, waaruit
tal van initiatieven zijn voortgevloeid om de economische en maatschappelijke kansen van digitalisering
op een veilige manier te benutten en de nationale veiligheid in het (wereldwijde) digitale domein te
beschermen. Voor het verhogen van de digitale weerbaarheid van het niet-vitale bedrijfsleven is het
Digital Trust Center (DTC) opgericht. DTC heeft als hoofdtaak om binnen deze doelgroep
samenwerkingsverbanden te stimuleren en om informatie en advies te delen. Bovendien is het
bevorderen van de digitale veiligheid van ICT-producten en diensten en het Internet of Things een

57
58

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/04/26/nederlandse-digitaliseringsstrategie-2021
Kaart van de snelheid van vaste internetverbindingen in Nederland | Overal snel internet

91

•

belangrijk onderdeel van het verhogen van de digitale weerbaarheid. Dit wordt vormgegeven met de
implementatie van de Roadmap Digitaal Veilige Hard- en Software van de Rijksoverheid.
Overheid. Het Overheidsbrede Beleidsoverleg Digitale Overheid (OBDO) stelt jaarlijks de Agenda
Digitale Overheid: NL DIGIbeter op. De belangrijkste thema’s in de agenda zijn digitale inclusie, digitale
innovatie, publieke waarden en grondrechten, digitale weerbaarheid en digitale identiteit. Bovendien
heeft Nederland NL DIGITAAL: Interbestuurlijke Datastrategie Nederland, gepubliceerd. Deze
interbestuurlijke datastrategie wordt opgesteld door de Rijksoverheid, provincies, gemeenten en
waterschappen en schetst op hoofdlijnen hoe de overheid kansen om maatschappelijke opgaven met
data op een effectieve manier aan te gaan vaker en beter kan realiseren. Hierbij worden risico's van
datagebruik goed afgewogen. Verder werkt Nederland samen met andere Europese landen aan de
digitale transformatie van de overheid in de Coalition of the Willing, een samenwerkingsverband van
Nederland, België, Duitsland, Denemarken, Estland, Frankrijk, Finland en Portugal waar kennis
uitgewisseld wordt.
In het coalitieakkoord wordt ook sterk ingezet op het toekomstbestendig maken van de overheid. Zo
verbeteren we de toegankelijkheid van digitale overheidsdiensten. Ook wil Nederland in Europees
verband inzetten op versterking van de samenwerking tussen lidstaten op het gebied van digitalisering,
onder meer op mensgerichte inzet van kunstmatige intelligentie, digitale ethiek, ontwikkeling van
digitale identiteit en cybersecurity en ‘open source’.
c) Beschrijving van de HVP-maatregelen
Hervormingen
Informatiemanagement Overheid
Met deze hervorming wordt het beheer van informatie door de overheid herijkt zodat de transparantie
en de openheid daarvan verbeterd wordt. De hervorming richt zich op vier assen: (i) medewerkers
en cultuur, (ii) processen, (iii) informatiesystemen, en (iv) bestuur, toezicht en handhaving. Elke
rijksoverheidsorganisatie heeft actieplannen ingeleverd om de nodige hervormingsstappen te zetten.
De inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed wordt als toezichthouder de komende jaren versterkt.
Investeringen
Groundbreaking IT (GrIT)
Met deze investering wordt de IT-infrastructuur van het ministerie van Defensie vernieuwd. Met het
programma wordt een compleet nieuwe IT-infrastructuur opgezet, zodat het ministerie van Defensie
van betrouwbare, veilige, toekomstbestendige en flexibele systemen gebruik kan maken. Dit moet
zorgen voor verbeterde capaciteiten op het gebied van informatie gebaseerde operaties,
cyberveiligheid en big data. Marktpartijen worden betrokken bij de uitvoering van dit
investeringsproject.
Digitalisering van de strafrechtketen
Met deze investering worden de IT-systemen van de strafrechtketen verbeterd. De bedoeling is dat
alle betrokkenen altijd toegang hebben tot de voor hun relevante informatie en op digitale wijze actie
kunnen ondernemen. Verbeterde IT-systemen zullen het contact tussen betrokken organisaties
(zoals de politie, het openbaar ministerie en de rechterlijke macht) faciliteren. Ook wordt al het
relevante audio- en beeldmateriaal toegankelijk voor betrokkenen. Een portaal wordt ingericht om
burgers betere toegang te geven tot de strafrechtketen, bijvoorbeeld met betrekking tot hun eigen
rechtszaken of voor het melden van misdaad.
d) Bijdrage aan de landspecifieke aanbevelingen (LSA’s), de groene en digitale transities
en vlaggenschepen
Type
Hervorming

Maatregel
Informatiemanagement

LSA

Klimaat ( Digitaal ( Vlaggenschip
0%
100%
Modernise
92

Investering
Investering

Overheid (Open op Orde/
Wet Open Overheid)
Groundbreaking IT (GrIT) 2020.3
Digitale hervorming van
de strafrechtketen

2020.3

0%

100%

Modernise

0%

100%

Modernise

e) Gedetailleerde omschrijving van de maatregelen
Hervormingen:
Maatregel 2.3H1: Informatiemanagement Overheid
Naam
Informatiemanagement

Overheid

(Open

op

Digitalisering

en

Orde/Wet Open Overheid)
Type (hervorming of investering)

Hervorming

Departement/directie

BZK/Directoraat

Generaal

Overheidsorganisatie
Onder welke pijler(s) past de maatregel?

2. Digitale transformatie

Verwachte einddatum project

Q2 2026 (gedeelte dat meeloopt in HVP)

Algemene beschrijving maatregel
Transformatie naar een transparante en open overheid passend bij de Informatiesamenleving.
Op 6 april 2021 heeft het Kabinet het generieke actieplan ‘Open op Orde’ aan het parlement
aangeboden. Dit actieplan richt zich op de benodigde structurele verbetering van de
informatiehuishouding (informatiemanagement) binnen de gehele Rijksoverheid. De volledigheid en
betrouwbaarheid van overheidsinformatie dient de democratische verantwoording en de individuele
belangen van rechthebbende en rechtzoekende burgers. Het is een randvoorwaarde om te komen
tot een open en transparante overheid.
Op 10 mei 2021 heeft het kabinet de beleidslijn actieve openbaarmaking Rijksoverheid ter bespreking
naar het parlement gestuurd. De informatievoorziening aan het parlement moet adequater, opener
en completer. Het kabinet heeft aangekondigd per 1 juli 2021 een start te willen maken met het
openbaar maken van de onderliggende beslisnota’s bij elke brief die aan het parlement wordt
gestuurd. In een ‘beslisnota’ zijn de overwegingen, alternatieven, relevante feiten en risico’s
ambtelijk op een rij gezet voor de bewindspersoon. Door het openbaar maken van deze nota’s wordt
op een toegankelijke en compacte wijze inzicht geboden in de afwegingen en betrokken belangen bij
de besluitvorming. De beslisnota’s worden digitaal openbaar gemaakt op www.rijksoverheid.nl en op
https://open.overheid.nl.
Op 27 oktober 2021 heeft de Eerste Kamer het wetsvoorstel Wet open overheid (Woo) aangenomen.
De Wet open overheid (Woo) heeft als doel alle overheden en semi-overheden transparanter te
maken. De wet moet ervoor zorgen dat overheidsinformatie voor burgers, pers en media,
Kamerleden en medewerkers beter vindbaar, uitwisselbaar, eenvoudig digitaal te ontsluiten is. De
wet is op 1 mei 2022 grotendeels in werking getreden.
De verandering waar overheden voor staan om tot een open en transparante overheid te komen
passend in de nieuwe informatiesamenleving is groot en vraagt een verandering langs alle vier de
assen
(actielijnen)
van
medewerkers/cultuur,
processen,
informatiesystemen
en
bestuur/toezicht/handhaving.
Het
digitaal
ontsluiten
van
informatiesystemen
van
overheidsorganisaties om tot transparantie te komen vraagt ook een verandering van medewerkers
in cultuur en opleiding, van inzicht in volume en aard van de te openbaren informatie via afgestemde
93

werkprocessen en versterking van de sturing, toezicht en handhaving. Elke rijksoverheidsorganisatie
heeft actieplannen ingeleverd waarin een groot aantal maatregelen per actielijn zijn opgenomen.
De inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed wordt als toezichthouder de komende jaren versterkt
en voert jaarlijks onderzoeken uit naar de stand zaken bij de centrale overheid.
De Wet open overheid stelt een aansluiting van alle bestuursorganen op een door BZK onderhouden
digitale infrastructuur verplicht. BZK is bezig met de verdere professionalisering van het Platform
Open Overheidsinformatie (PLOOI) en de ontwikkeling van een overheid brede standaard ICTkoppeling. Meer dan 1000 overheidsorganisaties zullen de komende jaren gefaseerd aangesloten
worden, waarbij gefaseerd 17 categorieën informatie openbaar toegankelijk gemaakt zullen worden.
zorgt
dat
Het
Platform
Open
Overheidsinformatie
(PLOOI:
http://open.overheid.nl)
overheidsinformatie gemakkelijk te vinden is door één centrale plaats te bieden voor alle actief
openbaar gemaakte overheidsinformatie in Nederland. Het wordt ontwikkeld door het Kennis- en
exploitatiecentrum Officiële Overheidspublicaties (KOOP), een uitvoeringsorganisatie van het
ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Met PLOOI zorgt KOOP ervoor dat er
samenhang is tussen de verschillende openbare overheidsinformatie bronnen. Zo is informatie
vindbaar met één algemene reeks zoektermen, ongeacht waar de informatie oorspronkelijk
gepubliceerd is.
PLOOI helpt overheidsorganisaties om overheidsinformatie op een
gestandaardiseerde manier te publiceren en daarmee vindbaar te maken voor een breed publiek.
Hierdoor zorgt PLOOI dat deze overheidsorganisaties voldoen aan de eisen van de Wet open
overheid.
De aansluiting van alle overheidsorganisaties zal in de komende jaren plaatsvinden. Er is sprake van
een gefaseerde implementatie, waarbij gefaseerd wordt op basis van informatiecategorieën en
bestuursorganen kunnen aansluiten wanneer ze klaar zijn voor de betreffende categorie. De wet
geeft juist de mogelijkheid tot fasering omdat op dit moment niet realistisch te voorspellen is hoe
lang de totale meerjarige implementatie zal duren. Er is momenteel voor geen van de categorieën al
een juridische deadline vastgesteld. Voor Q2 2026 verwachten wij dat minstens 330 000 documenten
zijn ontsloten door middel van het PLOOI platform en dat er minstens 4 informatiecategorieën open
zijn gesteld. Dit onderdeel van de implementatie loopt dus mee onder het HVP.
Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
•

Visie is dat alle relevante documenten voor een ieder eenvoudig toegankelijk zijn.

•

Doelstelling: om dat te bereiken is de hoofddoelstelling (geborgd in de Wet open overheid) dat
alle >1000 overheidsorganisaties (departementen, zelfstandig bestuursorganen, gemeenten,
provincies, waterschappen) gefaseerd worden aangesloten op PLOOI en de 17
informatiecategorieën via PLOOI toegankelijk zijn. De stuurgroep Open Overheid waarin alle
overheidslagen zijn vertegenwoordigd, is verantwoordelijk voor het bereiken van deze opgave.

Mijlpalen:
•

•

•
•

Mijlpaal 1: Wet treedt in werking. De Wet open overheid is op 1 mei 2022 in werking getreden.
De verplichting om in de wet gespecificeerde categorieën informatie actief openbaar te maken
(artikel 3.3, Wet open overheid) treed gefaseerd in werking op bij koninklijk besluit nader te
bepalen tijdstippen.
Mijlpaal 2: Generieke actieplan gereed. Op 1 februari 2022 hebben alle Rijksoverheid organisaties
een geactualiseerd actieplan aangeleverd voor de verbetering van hun informatiehuishouding. In
Q4 2022 is het generieke actieplan gereed.
Doelstelling 1: In Q4 2026 zullen er minstens 4 informatiecategorieën open zijn gesteld. Hiermee
is de ontsluiting van documenten van minstens 4 informatiecategorieën gestart.
Doelstelling 2: Aantal aangesloten documenten. In Q4 2026 zullen er minstens 330 000
documenten zijn ontsloten op het PLOOI platform..
94

Toelichting:
•
•

•
•
•

•

•

Op 6 april 2021 is voor de Rijksoverheid het generieke actieplan Open op Orde opgeleverd, naar
het parlement gestuurd en is gestart met de uitvoering.
In samenwerking met de Audit Dienst Rijk is een nulmeting ontwikkeld om de stappen naar een
open en transparante Rijksoverheid te monitoren. Alle Rijksoverheidsorganisaties hebben per 1
december 2021 een nulmeting uitgevoerd en aan BZK aangeleverd.
Op 1 februari 2022 hebben alle Rijksoverheid organisaties een geactualiseerd actieplan
aangeleverd voor de verbetering van hun informatiehuishouding.
Elk jaar wordt na de nulmeting, een één, twee etc. meting door elke Rijksoverheidsorganisatie
uitgevoerd en een jaarrapportage over de genomen maatregelen opgesteld.
Per 1 mei 2022 start een onafhankelijk Adviescollege openbaarheid en informatiehuishouding.
Het college adviseert de regering en de beide Kamers der Staten-Generaal gevraagd en
ongevraagd over de uitvoering van de regels over openbaarmaking van publieke informatie. Het
college adviseert periodiek de Minister van BZK over aanpassing van het meerjarenplan (hoe
overheidsorganisaties hun digitale overheidsinformatie duurzaam toegankelijk maken). Het
college rapporteert in zijn advies in elk geval over de stand van de informatiehuishouding in het
bestuur, de voortgang van de uitvoering van het meerjarenplan en de toegang tot de publieke
informatie.
(Mede-)overheden hebben via een uitvoeringstoets de middelen gevraagd en gekregen om de
implementatie en uitvoering van de Woo te realiseren. Vanwege een verandering in de concept
wettekst van de Woo begin 2021, wordt in 2022 een nieuwe uitvoeringstoets uitgevoerd om
zeker te zijn van een realistische uitvoering.
De fasering van actieve openbaarmaking en aansluiting op PLOOI wordt bij Koninklijk besluit
conform de Woo ingeregeld.

Rapportageverplichtingen: Voor de verbetering van de informatiehuishouding wordt in het jaar
aangesloten bij de interne rapportages van de rijksoverheidsorganisaties. Na afloop van het jaar is
een jaarrapportage verplicht die gebruikt wordt voor de Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk. Voor de
Wet open overheid wordt een meerjarenplan voor elke bestuurslaag verplicht per 1 mei 2022
waarover het externe Adviescollege openbaarheid en informatiehuishouding advies geeft. Een
rapportageverplichting moet nog uitgewerkt worden.
Belanghebbenden
Een open en transparante overheid betekent dat overheidsinformatie voor burgers, pers en media,
Kamerleden en medewerkers beter vindbaar, uitwisselbaar, eenvoudig digitaal te ontsluiten en goed
digitaal te archiveren is. De volledigheid en betrouwbaarheid van overheidsinformatie dient de
democratische verantwoording en de individuele belangen van rechthebbende en rechtzoekende
burgers. Het is een randvoorwaarde om te komen tot een open en transparante overheid.
Het digitaal ontsluiten van overheidsinformatie maakt geen onderscheid in gender en maakt
informatie eenvoudig toegankelijk voor iedereen die er gebruik van wil maken.
Zowel voor pers en media als voor burgers en Kamerleden is het digitaal op één plek toegankelijk
hebben van alle overheidsinformatie met een goede zoek en vindfunctie een forse verbetering ten
opzichte van de huidige situatie waarbij de informatie op meerdere plekken gezocht moet worden of
zelfs deels nog niet is gedigitaliseerd.
Voor belanghebbenden die moeite hebben met digitalisering wordt ook fysiek de mogelijkheid
geboden om de informatie te ontvangen en hulp te krijgen bij het opvragen van informatie.

95

Investeringen
Maatregel 2.3I1: Grensverleggende IT (GrIT)
Naam
Grensverleggende IT (GrIT)
Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

94,1 miljoen

Departement/directie

Ministerie van Defensie

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Digitale transformatie

Verwachte einddatum project

Q1 2026

Algemene beschrijving maatregel
Defensie werkt samen met een consortium van marktpartijen aan het Programma Grensverleggende
IT (GrIT). Er is een visie geformuleerd, er zijn eisen vastgesteld, belemmeringen in kaart gebracht
en er zijn oplossingen ontworpen. GrIT is cruciaal voor de digitale transformatie van de Nederlandse
defensieorganisatie. Er is noodzaak tot vernieuwing, wil IT voor Defensie de “strategische enabler”
zijn die het nodig heeft voor het effectief en doelmatig uitvoeren van haar grondwettelijke taken.

Het Programma GrIT realiseert de IT-Eisen uit het High Level- & Functioneel Ontwerp. Hoe het
Programma van Eisen van GrIT wordt ingevuld is vastgelegd in het Technisch Ontwerp voor de IT
Infrastructuur, Basis IT Toepassingen en Generieke Services.
De business-eisen worden samengevat in zes thema’s van het programma GrIT:
•
•
•
•
•
•

De Business en de mens staan centraal, de IT sluit aan.
De IT maakt veilig samenwerken in snel wisselende verbanden mogelijk.
De IT is betrouwbaar en beschikbaar.
Met de IT is Defensie ‘wereldwijd connected’.
De IT is geschikt voor verwerken, opslaan en analyseren voor zeer grote hoeveelheden
informatie.
De IT is eenvoudig en snel aanpasbaar.

In het Functioneel & Technisch Ontwerp is veel zorg besteed aan het opzetten van een integrale
IT-architectuur. De IT-architectuur is opgebouwd uit Solution Building Blocks (SBB). Van elk SBB is
vastgelegd welke Functionele IT-Eisen ingevuld worden, wat de integratiepunten zijn en welke
technologie ingezet wordt. Hierbij is specifiek gekeken naar de beveiliging, de aansluiting bij NAVOen marktstandaarden, de beheersbaarheid, schaalbaarheid en de total cost of ownership (TCO) van
elke oplossing.
Hiermee is een flexibele, open, en modulaire IT-architectuur neergezet die Defensie optimaal
ondersteunt bij het uitvoeren van haar grondwettelijke taken, zowel nationaal als internationaal. De
integrale architectuur en de schaalbaarheid van de bouwblokken maken het mogelijk in elke beoogde
96

gebruiksomstandigheid en voor elk rubriceringsniveau (Laaggerubriceerde informatie [LGI] en
Hooggerubriceerde informatie [HGI]) dezelfde IT-services te leveren.
De selectie van oplossingen zorgt voor een IT-architectuur die invulling geeft aan het langdurig en
duurzaam samenwerken met andere partijen. Het, waar mogelijk, gebruik van Open Sourcetoepassingen en de samenwerking tussen Defensie en de markt bieden Defensie een ecosysteem
waar innovatie centraal staat.
De bouwblokken staan niet alleen centraal in de functionele en technische invulling van het GrITprogramma. Ze vormen ook de basis voor de planning van GrIT, op welke wijze de verrekening
plaatsvindt en wat de organisatorische en contractuele afspraken tussen Defensie en de markt zijn.
Dit alles om de invoering en benutting van GrIT nu en in de toekomst direct af te stemmen op de
behoeften uit de Defensieonderdelen.
Doel en scope
Het doel van het programma GrIT is om een groot deel van de bestaande IT-infrastructuur van het
ministerie van Defensie te vervangen en vernieuwen. Het project is daarbij ook gefocust op digitale
transformatie, door de nieuwste IT-ontwikkelingen en technologieën te introduceren. Met GrIT is het
ministerie van Defensie voorbereid op de digitale uitdagingen van de toekomst.
In onderstaande afbeelding wordt de scope van GrIT weergegeven.

Blokken
Het volledige GrIT-programma bestaat uit 42 zogenaamde ‘blokken’ (deelprojecten). Veertien
hiervan houden geen rechtstreeks verband met militaire operaties. Dit zijn de blokken die hier binnen
het kader van het HVP worden aangeboden. Dit betreft dus slechts een gedeelte van het totale
programma. Het gaat onder meer om informatiebeveiliging, de ondersteuning van beheerdiensten,
callcenters en informatiedesks en veilig communiceren met derden. Deze veertien blokken vallen
zodoende niet onder het verbod van artikel 41 lid 2 VEU.
GrIT wordt ontwikkeld in samenwerking met een consortium van marktpartijen en wordt ontwikkeld
in en door gemengde teams bestaande uit mensen uit het consortium en eigen defensiepersoneel.
Dit zal leiden tot leermogelijkheden op alle niveaus.
GrIT is in het eerste kwartaal van 2021 gestart. De werkzaamheden rond de veertien blokken worden
volgens een flexibele planning afgerond medio 2026. Het totale programma GrIT loopt daarna nog
door.
Drie clusters

97

De veertien blokken die geen rechtstreeks verband houden met militaire operaties kunnen
onderverdeeld worden over drie clusters. Deze clusters, bestaande uit blokken, maken onderdeel uit
van de ambitie van de Nederlandse overheid om haar ICT-systemen te actualiseren en verbeteren.
Het cluster 1a bevat de eerste oplevering van ICT-voorzieningen die het voor Defensiemedewerkers
mogelijk maakt om veilig plaats- en tijdsonafhankelijk te werken. Per Q2 2024 zullen de volgende
zaken voor 500 medewerkers beschikbaar moeten zijn:
•
•
•
•

Medewerkers hebben op kantoor en op de thuiswerkplek toegang en werken via een veilig
mobiel netwerk.
Medewerkers hebben toegang tot één integraal platform voor voice, video en chat.
Medewerkers hebben de beschikking over een persoonlijke virtuele werkplek die op elk enduser device kan worden gebruikt.
Medewerkers hebben toegang tot een veilige samenwerkingsruimte (cloud) waarin
documenten veilig kunnen worden gedeeld.

Het cluster 1b is een vervolg op het cluster 1a. Vanaf het eerste kwartaal van 2026 zullen 500 extra
medewerkers de volgende zaken beschikbaar moeten zijn:
•
•
•

Medewerkers hebben toegang tot een specifiek platform dat ondersteunende? diensten
(service desk etc.) beschikbaar maakt.
Medewerkers hebben een eigen end-user device (laptop, desktop, tablet of smartphone).
Medewerkers hebben op uniforme wijze toegang tot dezelfde basisapplicaties (verwerken
van presentaties, spreadsheets, business internet en printfaciliteiten).

In totaal werken er 16.000 burgermedewerkers bij het ministerie van Defensie. 59 Daarvan werkt een
deel niet achter een bureau met een laptop. Hierbij kan men denken aan monteurs, chauffeurs, et
cetera. Uiteindelijk is de doelgroep van het totale programma GrIT alle medewerkers van Defensie.
Het deel wat in het HVP landt, beslaat veertien blokken en kost 94,1 miljoen euro, een fractie van
het totale pakket. Vandaar dat de (minstens) 500 medewerkers per subdoelstelling voldoende
ambitieus geacht kan worden.

Het cluster 2 bevat de oplevering van Cyber Security werkzaamheden. Vanaf het eerste kwartaal
van 2024 zullen de volgende werkzaamheden zijn voltooid:
•

De opzet van een Security Operations Center waarbij aandacht wordt besteed aan:
o een ingerichte bewaking zodat gegevens niet beschikbaar komen voor nietgeautoriseerde personen en organisaties.
o Invoering van identificatie- en toegangsmanagement.
o Gescheiden fysieke ruimtes waarin LGI (reguliere werkzaamheden) en HGI (strikt
vertrouwelijk werkzaamheden) worden uitgevoerd.
o Digitale toegangscontrole tot datacenters.

Het cluster 3 bestaat uit de oplevering van de verbetering van netwerken (bedraad en draadloos)
op fysieke locaties (zogenaamde LAN (Local Area Network)-applicaties. Netwerkapparatuur wordt
vervangen zodat medewerkers van de juiste dekking worden voorzien. Ook wordt de migratie van
LANTEK back-end applicaties naar de nieuwe IT-infrastructuur bewerkstelligd.

Zelf-assessment cyberveiligheid
Bij ICT-projecten bij de Nederlandse overheid is aandacht voor cyberveiligheid, ter bescherming van
de veiligheid en vertrouwelijkheid van ICT-middelen en –systemen in Nederland. Binnen het
ministerie van Defensie is er een integraal cyberveiligheidssysteem. Er is structureel aandacht voor
de beveiliging van alle ICT-middelen die bij het ministerie in gebruik zijn. De integrale beveiliging

59

https://werkenbijdefensie.nl/interessegebieden/burgermedewerker

98

bestrijkt ook de voorgenomen ICT-investeringen in het kader van GrIT, waarmee de cyberveiligheid
van dit programma is geborgd. De bestaande integrale en structurele beveiliging van het ministerie
van Defensie maakt het overbodig om een afzonderlijke assessment van de cyberveiligheid van GrIT
uit te voeren.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Cluster 1a: Veilig plaats- en tijdsonafhankelijk werken
Minimaal 500 Defensie-ambtenaren kunnen veilig remote werken en hebben toegang tot een veilig
netwerk, communicatiemiddelen (voice/video/chat), persoonlijke virtuele werkplek en uniforme
samenwerkingsruimten. Einddatum: Q4 2024.

Cluster 1b: Veilig plaats- en tijdsonafhankelijk werken
Minimaal 500 Defensie-ambtenaren kunnen veilig remote werken en hebben nu ook toegang tot
een vernieuwd contact center, een persoonlijk End-User Device en IT-toepassingen. Einddatum: Q1
2026.
Cluster 2: Cyber Security
De oplevering van de volgende cyber security maatregelen:
De opzet van een Security Operations Center.
Invoering van identificatie- en toegangsmanagement.
Een oplossing geïmplementeerd om gecertificeerd en gecontroleerd LGI- en HGI-informatie
te kunnen uitwisselen.
•
Een oplossing geïmplementeerd voor digitale toegangscontrole tot datacenters.
Einddatum: Q1 2024.
•
•
•

Cluster 3: LANTEK en beheertoepassing
Het opleveren van een verbetering van het LAN-netwerk. Het opleveren van het LANTEK-netwerk,
welke o.a. bestaat uit geautomatiseerde test- en meetopstellingen, kallibratie-apparatuur, de
aansturing voor CNC-machines of andere (rand)apparatuur zoals CAD/CAM-systemen, Tempest
meetapparatuur en meet-, regel- en testapparatuur voor telefoon-, marifoon-, satelliet-,
radarsystemen of systemen ten behoeve van artikelopslag en de koppeling van/naar de nieuwe ITinfrastructuur. Daarnaast zijn ondersteunende beheerprocessen ingericht. Einddatum: Q3 2025.

Belanghebbenden
•

•

Voor het functioneren van Defensie is goede en toekomstbestendige ICT van groot belang.
Zonder toekomstbestendige ICT is het voor Defensie niet mogelijk om effectief invulling te geven
aan haar maatschappelijke taak: het beschermen van Nederland, Nederlanders en de
Nederlandse belangen.
Primair belanghebbenden bij het programma GrIT zijn de medewerkers van Defensie. De
implementatie van GrIT zorgt onder meer dat het voor alle defensiemedewerkers mogelijk wordt
om veilig plaats- en tijdsonafhankelijk te werken. De verbetering van cybersecurityvoorzieningen, voorzien in GrIT, komt ook het functioneren van Defensie en haar medewerkers
ten goede.

99

Maatregel 2.3I2: Digitale hervorming van de Nederlandse strafrechtketen
Naam
Digitale hervorming van de
strafrechtketen

Nederlandse

Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

91 mln. EUR

Departement/directie

Justitie en Veiligheid / Directoraat-Generaal
Rechtspleging en Rechtshandhaving / Directie
Strafrechtketen (DSK)

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 2 (Digitale transformatie)

Verwachte einddatum project

2024

Algemene beschrijving maatregel
In juni 2020 keurde het ministerie van Financiën aanvullende financiering goed (€45 miljoen voor
2021 en €46 miljoen voor 2022) voor digitale hervorming van de Nederlandse strafrechtketen,
gecoördineerd door het ministerie van Justitie en Veiligheid. Deze investering betreft onderdelen van
een breder project, dat als doel het verbeteren van IT-systemen heeft, zodat alle belanghebbenden
binnen het strafrechtelijk systeem toegang hebben tot relevante informatie en op elk moment digitaal
handelingen kunnen uitvoeren. Specifiek worden in de fases die in dit plan zijn opgenomen nu
additionele stappen gezet om IT-systemen in te voeren. Zo wordt bijvoorbeeld een digitaal portaal
opgericht waarmee burgers handelingen in strafzaken kunnen uitvoeren, zoals het doen van
aangiftes. Ook worden met invoering van deze systemen alle zaken digitaal afgehandeld en, vanaf
2022, is al het video- en audiomateriaal (digitaal) toegankelijk voor alle belanghebbenden.
Het programma heeft drie subdoelen. In de eerste plaats zullen partners binnen de strafrechtketen
(zoals de Nationale Politie, het Openbaar Ministerie en de Rechtspraak) stukken over alle zaken
digitaal delen in plaats van op papier. Ten tweede wordt al het video- en audiomateriaal met
betrekking tot casussen toegankelijk gemaakt voor alle belanghebbenden. Ten derde wordt een
portaal gelanceerd waarmee burgers handelingen met betrekking tot strafzaken kunnen uitvoeren,
zoals het melden van misdrijven. Hierdoor hebben burgers een betere toegang tot het strafrechtelijk
systeem. Ook zal het proces van strafzaken gestroomlijnder verlopen, omdat inefficiënties als gevolg
van papierwerk tot een minimum worden beperkt.
De investering is niet structureel. In 2017, bij de start van het derde kabinet-Rutte, heeft het kabinet
eenmalig budget gereserveerd in het regeerakkoord voor digitale hervorming van het strafrechtelijk
systeem (in totaal 296 miljoen, bedoeld voor de periode tussen 2018 en 2022). Het budget is niet
direct verstrekt aan de organisaties binnen het strafrechtelijk systeem, maar gefaseerd op basis van
concrete bestedingsplannen. Het ministerie van Justitie en Veiligheid stelde elk jaar een plan op
voor de besteding van de middelen. Deze plannen zijn geanalyseerd en goedgekeurd door het
ministerie van Financiën. In juni 2020 keurde het ministerie van Financiën het plan goed met
betrekking tot de begroting voor 2021 en 2022. Over de onderdelen van dit digitaliseringsproject
waarvoor HVF-financiering wordt gevraagd – die enkel in 2021 en 2022 lopen – heeft de finale
besluitvorming dus in juni 2020 plaatsgevonden.
Alle projectactiviteiten worden beoordeeld met behulp van een kwaliteitskader. Een van de
elementen van dit raamwerk is privacy en veiligheid.
Het programma draagt volledig (100%) bij aan digitale hervorming (pijler 2), MVO 2020-3 en
vlaggenschip 5, ‘Moderniseren’, aangezien de maatregel volledig bestaat uit eenmalige investeringen
in digitalisering. Afgezien van extra inkomsten voor IT- en adviesbureaus die deelnemen aan het
programma, heeft de maatregel geen directe impact op de Nederlandse economie. Door digitalisering
van de strafrechtsketens worden processen echter wel ‘lean’ en ‘mean’, wat bijdraagt aan versterking
van de rechtsstaat. Dit laatste is een sleutelelement van de EU-lidstaten en is ook essentieel voor
een ondernemende, innovatieve en eerlijke economie.
100

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Voorbeelden van concrete (tussentijdse) mijlpalen:
•

•

•

In 2023 is er een digitaal portaal, waarmee burgers handelingen in strafzaken kunnen
uitvoeren, zoals aangifte doen. Specifiek betekent dit dat met ingang van 1-1-2023 alle
communicatie met de drie doelgroepen (i.e. slachtoffers, advocaten, verkeersovertreders)
op digitale wijze verloopt.
In 2023 worden alle zaken binnen het strafrechtelijk system digitaal afgehandeld. Met alle
wordt bedoeld dat alle zaken in de werkstroom ‘Veel Voorkomende Criminaliteit’ (VVC), wat
ongeveer 80% van alle zaken omvat, digitaal worden afgehandeld. Processenverbaal
ontstaan digitaal (digital born) en strafrechtelijke beslissingen worden digitaal opgesteld en
verwerkt ten behoeve van de executie.
In 2023 wordt video- en audiomateriaal over VVC-zaken toegankelijk gemaakt voor alle
belanghebbenden. Concreet is de mijlpaal behaald als het beeld- en audiomateriaal, relevant
voor het procesdossier (bewijsmateriaal), beschikbaar is voor gehele Politie, OM en
Rechtspraak.

Belanghebbenden
Een beter werkende strafrechtketen heeft voor zowel bedrijven als burgers een positieve impact.

101

Prioriteit 3: Verbeteren woningmarkt en verduurzamen gebouwde omgeving

Onderdeel 3.1 Verbeteren woningmarkt

Overzichtskader: 3.1. Verbeteren woningmarkt
Beleidsdomein: Woningmarkt
Doel: Dit onderdeel bevat belangrijke hervormingen en een investering om de woningmarkt te
verbeteren.
Hervormingen en investeringen:
Hervormingen:
•
•
•
•
•

Regie op de aanbodzijde van de woningmarkt
Aanscherping inkomensafhankelijke hogere huurverhoging
Versnellen van proces en procedures bij het realiseren van woningbouw
Afschaffen leegwaarderatio
Afschaffen verruimde schenkingsvrijstelling eigen woning

Investeringen:
•

Woningbouwimpuls

Geraamde totale kosten: 538 mln. EUR
Introductie
De maatregelen in dit onderdeel van het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan zijn erop gericht
om problemen op de woningmarkt aan te pakken. Dit wordt gedaan door een pakket aan
hervormingen en
investeringen die er allen op gericht zijn om de omstandigheden voor
volkshuisvesting te verbeteren. Zo wordt er een grootschalige investering ingevoerd met de
Woningbouwimpuls, en worden er hervormingen doorgevoerd.
a) Belangrijkste uitdagingen
Er is sprake van zowel stijgende ongelijkheid tussen woningeigenaren en huurders en disbalans
tussen beschikbaarheid koop- en huurwoningen. In 2011 had, volgens het CBS, de gemiddelde
woningeigenaar een vermogen (exclusief de eigen woning) dat bijna negen keer zo groot was als dat
van de gemiddelde huurder. Tien jaar later is dit verschil alleen maar groter geworden. De
gemiddelde woningeigenaar heeft inmiddels 14 keer meer vermogen dan de gemiddelde huurder.60
De huizenprijzen zijn de afgelopen 25 jaar vrijwel aan één stuk door gestegen. De prijzen zijn sterk
gestegen door het tekort aan woningen in combinatie met de economische groei en de daling van de
rente. Sinds 2013 zijn de huizenprijzen ongeveer verdubbeld en is het inkomen met ongeveer 1015% gestegen. 61 De stijging van de huizenprijzen heeft bijgedragen aan het verschil tussen kopers
en huurders, en door de gestegen prijzen wordt het voor veel mensen steeds lastiger om een huis
te kopen. 62 Het Centraal Planbureau (CPB) stelt dat de aanpak van de verstoringen belangrijk is voor
een betere werking van de woningmarkt.
b) Doelstellingen bredere Nederlandse beleid
60
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), ‘Vermogens van huurders groeiden niet, van woningbezitters wel’, 19 oktober 2021,
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2021/42/vermogens-van-huurders-groeiden-niet-van-woningbezitters-wel
61
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
62
Centraal Planbureau (CPB), ‘Beweging op de woningmarkt: prijzen en volumes’, 12 maart 2020, https://www.cpb.nl/beweging-op-de woningmarkt-prijzen-en-volumes

102

Specifiek voor de woningmarkt heeft Nederland de afgelopen jaren al een aantal belangrijke stappen
gezet om verstoringen op de woningmarkt te adresseren en daarmee de groeiende ongelijkheid
tussen woningeigenaren en huurders aan te pakken. De hypotheekrenteaftrek wordt versneld
afgebouwd tot circa 37 procent. Dat is het tarief van de eerste schrijf in box 1. Het afbouwen gebeurt
met jaarlijkse stappen van 3 procentpunt tot en met 2023. Dat was eerder 0,5 procentpunt. De
aftrek vanwege geen of nauwelijks eigenwoningschuld wordt afgebouwd tot 0. De regeling eindigt in
2048 (regeling Hillen).
Na 1 februari 2020 zijn er maatregelen genomen om de verstoringen op de woningmarkt via een
breed pakket aan maatregelen te adresseren. Een deel daarvan is gericht op het vergroten van het
aanbod, bijvoorbeeld via een woningbouwimpuls van tien keer 100 miljoen euro, het afschaffen van
de verhuurderheffing voor woningbouwcorporaties en 7,5 miljard euro voor goede aansluiting op
infrastructuur van nieuwe woningen verspreid over 10 jaar.
Daarnaast streeft Nederland ernaar om de woningbouw te versnellen met 100.000 woningen per
jaar. Bij de bouw van de nieuwe woningen is er speciale aandacht voor de bouw van woningen voor
starters, senioren en mensen met een middeninkomen. In de huidige markt is het voor deze groepen
relatief lastig om een woning te vinden. 63
Onderdeel van dit brede pakket zijn ook een aantal specifieke fiscale maatregelen die in het herstel
en veerkrachtplan zijn opgenomen: de verruimde schenkingsvrijstelling eigen woning wordt
geschrapt, en de leegwaarderatio wordt afgeschaft.
Een belangrijk beleidsdocument voor de woningmarkt is de Nationale Woon- en Bouwagenda, die op
11 maart 2022 is gepubliceerd. In de Nationale Woon- en Bouwagenda worden de oorzaken van de
wooncrisis, de doelstellingen en de programmatische aanpak voor de komende jaren geschetst.
Samen met de belangrijke partners in het woonveld bundelen we de krachten om de problemen aan
te pakken. Doel van de Nationale Woon- en Bouwagenda is het bevorderen van de beschikbaarheid,
betaalbaarheid en kwaliteit van het woningaanbod in Nederland. De kracht van de agenda is dat deze
ons in staat stelt om de diverse bouw- en woonopgaven samen en in samenhang met andere
belangen aan te pakken. Voor de uitwerking van de acties die beschreven worden in de agenda
werken we met zes programma’s. Elke maatregel is onderdeel van één van de programma’s.
Met de genoemde maatregelen wordt de positie van starters op de woningmarkt (en mogelijk hun
schuldpositie) verbeterd. Door aanscherping van de inkomensafhankelijke hogere huurverhoging
kunnen verhuurders versneld een huurprijs vragen die meer in verhouding staat tot de kwaliteit van
de woning en het inkomen van de huurder. Huishoudens met een hoger (midden)inkomen dragen
daarmee bij aan de betaalbaarheid voor huishoudens met een lager inkomen en aan
investeringsruimte voor nieuwbouw en verduurzaming.
De maatregelen in dit onderdeel dragen bij aan de landspecifieke aanbevelingen voor Nederland.
Alle hervormingen en investeringen uit dit onderdeel integraal bij aan het terugdringen van
verstoringen op de Nederlandse woningmarkt. (LSA 2019.1) Zo wordt de beschikbaarheid,
betaalbaarheid en kwaliteit van het woningaanbod verbeterd. De afschaffing van de leegwaarderatio
leidt tot een verminderde verstoring van het aanbod voor startende kopers en de
doorstroommogelijkheden van huur naar koop. Ook verkleint de afschaffing van de
schenkingsvrijstelling de ongelijkheid op de woningmarkt, en leidt het tegelijkertijd tot minder
vermogensongelijkheid. Verder worden er prestatieafspraken gemaakt om nieuwe woningen bij te
bouwen, en wordt het proces en procedures bij het realiseren van woningbouw versneld.
Laatstgenoemden hebben een positief effect op de aanbodzijde van de markt, en adresseren dus
direct de LSA. Dit gaat gepaard met een belangrijke investering (Woningbouwimpuls) die leidt sneller
leidt tot meer betaalbare woningen op locaties waarop een goed en klimaatbestendige leefomgeving
kan worden geboden. Deze investering helpt om impasses op lokaal niveau te doorbreken en verlicht
daarmee geleidelijk aan druk op de aanbodzijde van de woningmarkt op de middellange termijn.
Zonder deze financiering komen deze projecten later, niet of met minder betaalbare woningen van
de grond. Daarmee leidt ook deze financiering tot betere oplossingen voor de woningmarkt, en draagt
63

Ibid., pp. 16-7 (plus stuk uit de inventarisatie)

103

het ook direct bij aan de LSA. De maatregelen in dit onderdeel adresseren de LSA dus vanuit
meerdere invalshoeken.
c) Beschrijving van de HVP-maatregelen
Hervormingen
Regie op de aanbodzijde van de woningmarkt
Er is een woningbouwtekort en er worden te weinig betaalbare woningen gebouwd. We maken
prestatieafspraken met de provincies gericht op het bouwen van 900.000 nieuwe woningen in de
periode 2022-2030. We zorgen voor voldoende betaalbare woningen (2/3 van de 900.000), de groei
naar 100.000 nieuwbouwwoningen per jaar en het bouwen van woningen voor specifieke
doelgroepen (zoals ouderen, statushouders). De maatregel ‘Woningbouwimpuls’ ondersteunt de
doelstelling van de maatregel ‘Regie op de aanbodzijde van de woningmarkt’ door in te zetten op het
sneller realiseren van woningen en het vergroten van het aandeel betaalbare woningen. De
subsidieaanvragen van gemeenten worden hier ook op getoetst. De status quo is dat er per jaar circa
80.000 nieuwbouwwoningen gebouwd worden. Deze maatregel, tezamen met ondersteunende
maatregelen zoals de maatregel ‘Versnellen van proces en procedures bij het realiseren van
woningbouw’ en de maatregel ‘Woningbouwimpuls’ hebben tot doel om binnen enkele jaren toe te
groeien naar een productie van 100.000 woningen per jaar.
Aanscherping inkomensafhankelijke hogere huurverhoging
In het gereguleerde huursegment in Nederland wonen ook circa 240.000 huishoudens met een hoger
middeninkomen of hoog inkomen. Deze huishoudens zijn qua inkomen niet meer aangewezen op het
segment dat volledig huurprijsbescherming heeft. Met de inkomensafhankelijke hogere
huurverhoging kunnen verhuurders aan huishoudens met een hoger (midden)inkomen in het
gereguleerde segment een hogere huurverhoging voorstellen. Door de aanscherping van de regeling
kunnen verhuurders vanaf 2022 grotere jaarlijkse huursprongen toepassen: een huurverhoging van
maximaal € 50 op het maandhuurbedrag voor hogere middeninkomens en maximaal € 100 op het
maandhuurbedrag voor hoge inkomens 64. Daardoor kunnen verhuurders de huurprijs versneld meer
in verhouding brengen tot het huishoudinkomen van de huurder en de kwaliteit van de woning. Met
een meer passende huur dragen die huishoudens bij aan de betaalbaarheid voor huishoudens met
een lager inkomen of aan extra investeringsruimte van verhuurders voor nieuwbouw en
verduurzaming.
Versnellen van proces en procedures bij het realiseren van woningbouw
Het duurt gemiddeld tien jaar om van initiatief naar de realisatie van een woning te komen. Samen
met medeoverheden, corporaties en marktpartijen wil het Rijk dit versnellen. In het programma
Woningbouw is actielijn 2: ‘Sneller van initiatief naar realisatie” opgenomen. Deze actielijn omvat
het voorkomen van vertraging en het benutten van versnellingsmogelijkheden. Dat gebeurt door het
verbeteren en verkorten van processen en procedures van woningbouw. Daarbij wordt allereerst
onderzoek verricht om beter inzicht te krijgen in knelpunten en kansrijke oplossingen. Aan de hand
daarvan worden de mogelijkheden bezien om de procedures te verkorten en de effectiviteit van
bestaande processen en procedures te optimaliseren. Daarbij wordt ook gekeken naar
oplossingsrichtingen door aanpassing van regelgeving.
Afschaffen leegwaarderatio
De inkomsten uit verhuurde woningen van particuliere beleggers worden in de inkomstenbelasting
in box 3 forfaitair belast. Per 2025 zal in de inkomstenbelasting een nieuw stelsel voor het belasten
van inkomen uit sparen en beleggen (box 3) worden ingevoerd, waarbij de werkelijke inkomsten
worden belast. Voor de belastingjaren 2023 en 2024 zal overbruggende wetgeving voor box 3 worden
ontworpen in lijn met de voor het rechtsherstel n.a.v. het arrest van de Hoge Raad (die oordeelde
dat de belastingheffing in strijd was met het EVRM) gekozen oplossing. Vooruitlopend op de invoering
van een nieuw box 3 stelsel op basis van werkelijk rendement is in het coalitieakkoord afgesproken
64

Voorheen maximaal 1,5 procentpunt hogere huurverhoging dan voor huishoudens met een lager inkomen.

104

om de leegwaarderatio per 2023 af te schaffen, waardoor de belasting van het rendement op
verhuurde woningen in box 3 meer zal gaan aansluiten bij de praktijk. De leegwaarderatio is een
percentage van de Waardering Onroerende Zaken (WOZ)-waarde van een woning waarmee wordt
beoogd om tot een goede inschatting te komen van de waarde van een verhuurde woning in het
economische verkeer. Deze maatregel zal binnen de voor het rechtsherstel gekozen oplossing worden
meegenomen. Dit zorgt voor een betere balans in het huidige fiscale regime voor particuliere
beleggers die woningen voor de verhuur bezitten.
Afschaffen verruimde schenkingsvrijstelling eigen woning
Iedereen tussen 18 en 40 jaar die een schenking ontvangt heeft een vrijstelling schenkbelasting van
maximaal € 106.671 (bedrag 2022) bij een schenking ten behoeve van een eigen woning. Deze
vrijstelling is per schenker eenmalig (eenmaal per leven). De schenkingsvrijstelling beoogt de
financiële kwetsbaarheid van huishoudens te beperken, maar wordt in de praktijk vooral gebruikt om
schenkingen te doen aan een kleine groep huishoudens die al een relatief goede financiële
uitgangspositie hebben. Dit heeft als nadelig neveneffect dat de ongelijkheid op de woningmarkt en
de vermogensongelijkheid binnen generaties toeneemt. De afschaffing van de schenkingsvrijstelling
eigen woning verkleint zodoende de ongelijkheid op de woningmarkt en de vermogensongelijkheid.

Investeringen
Woningbouwimpuls
De Woningbouwimpuls (Wbi) is een specifieke uitkering aan gemeenten ten behoeve van het
versnellen van de bouw van betaalbare woningen in een kwalitatief goede leefomgeving. Om in
aanmerking te komen voor een bijdrage moet er sprake zijn van een aantoonbaar financieel publiek
tekort in een grootschalig woningbouwproject met minstens 50% aan betaalbare woningen. De
uitkering wordt verleend onder voorwaarde van een snelle start van de bouw. De focus ligt op het
segment waar de problemen het meest nijpend zijn: betaalbare woningen voor starters en
middeninkomens, en prioritair in gebieden met de grootste woningschaarste.

d) Bijdrage aan de landspecifieke aanbevelingen (LSA’s), de groene en digitale transities
en vlaggenschepen
Type

Maatregel

LSA

Klimaat ( Digitaal ( Vlaggenschip

Hervorming

Regie op de aanbodzijde
van de woningmarkt

2019.1

0%

0%

Hervorming

Aanscherping
inkomensafhankelijke
hogere huurverhoging

2019.1

0%

0%

Hervorming

Versnellen van proces
en procedures bij het
realiseren van
woningbouw

2019.1

0%

0%

Hervorming

Afschaffen
leegwaarderatio

2019.1

0%

0%

Hervorming

Afschaffen verruimde
schenkingsvrijstelling
eigen woning

2019.1

0%

0%

Investering

Woningbouwimpuls

2019.1

TBD

0%

105

Prioriteit 3: Verbeteren woningmarkt en verduurzamen gebouwde omgeving
Uitgelichte investering: Woningbouwimpuls

De Heuvelstraat in Silvolde: klimaatneutraal, circulair
en levensloopbestendig wonen in de achterhoek
Het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan draagt bij aan het verbeteren van de woningmarkt en
verduurzamen van de gebouwde omgeving. De renovatie van de Heuvelstraat in Silvolde is een
voorbeeld van hoe woningen duurzaam, circulair en toekomstbestendig kunnen worden gemaakt.
Aan de Heuvelstraat in Silvolde (gemeente Oude IJsselstreek) wordt een ambitieus
circulair
bouwen-project
uitgevoerd
waarin
allerlei
verschillende
verduurzamingsmaatregelen tezamen komen. De wijk van sociale huurwoningen uit de
jaren 20 en jaren 50 wordt totaal herontwikkeld tot een aardgasvrije groene en
klimaatadaptieve woonwijk.
Om de wijk te verduurzamen worden de bestaande woningen in fases gesloopt, waarna de materialen
worden hergebruikt om levensloopbestendige woningen terug te bouwen. De straat krijgt een ander
aanzien: geen doorgaande weg meer, maar een autoluwe groene leefomgeving met wadi’s om
regenwater op te vangen.
Gerrolt Ooijman, bestuurder van wooncorporatie Wonion, die het project initieerde: “Duurzaamheid
is bij Wonion altijd een belangrijk aandachtspunt geweest. De eerste jaren was dat vooral gericht op
de energietransitie, maar tegenwoordig is het veel breder en gaat het ook om materiaalhergebruik,
klimaat en een levensloopbestendige wijk.”
Duurzaamheid in de Heuvelstraat is inderdaad een breed begrip: alle energie voor de woningen wordt
in de wijk duurzaam opgewekt, zodat de wijk geheel energie-zelfvoorzienend is. Daarnaast wordt
regenwater hergebruikt, zodat de wijk ook bijna zelfvoorzienend is in watergebruik.
“Nul-op-de-elektriciteitsmeter”
woningen:

Slimme
verdeling van
elektriciteit

Alle energie voor de woningen wordt
duurzaam opgewekt, slim in de wijk
verdeeld
en
opgeslagen.
De

energievoorziening is all-electric, waarbij
door middel van een uitgekiend
managementsysteem op straatniveau de
energie over de woningen verdeeld
wordt.

Energiezuinige
huizen

De wooncorporatie Wonion heeft de bewoners van de wijk vanaf het begin bij de plannen betrokken.
Het hergebruik van de materialen diende als input voor de architect om de nieuwe woningen te
ontwerpen, waarbij de terugkerende bewoners inspraak hadden op de indeling van hun huis. De
huizen zijn nu gelijkvloers ontworpen, zodat de bewoners er ook kunnen blijven wonen als ze ouder
worden.
Het project is een samenwerking van vele partners en regionale samenwerking. De gemeente, het
waterschap, het waterbedrijf, de netbeheerder en lokale ondernemingen hebben aan het project
bijgedragen. Het project aan de Heuvelstraat ontving ook ondersteuning van de regio: de 8RHK
ambassadeurs en provincie Gelderland.
De duurzame renovatie van de Heuvelstraat is daarmee een voorbeeldproject, een totaalaanpak van
circulair bouwen, groen in de wijk, hernieuwbare energie en waterhergebruik. Gerrolt: “we zien de
Heuvelstraat als een leerproces voor de toekomst van duurzame woningbouw. Als de duurzame
106

principes in de wijk blijken te werken kunnen we het ook in andere wijken gaan toepassen, om zo
meer woningen toekomstbestendig te maken.”
“Nul-op-de-watermeter”
woningen:

Hergebruik
van
regenwater
voor
wasmachine, wc en
tuin

In Silvolde is een lokale
waterkringloop
gerealiseerd.
De
achterhoek kampt steeds
vaker met periodes met
veel
droogte.
In
de
Heuvelstraat
wordt
regenwater opgevangen en
hergebruikt
in
de

Een gemiddeld persoon in
Nederland gebruikt 107 liter
water per dag. In Silvolde is
het teruggebracht tot 5 liter
per persoon per dag.

Na zuivering
wordt
het
water lokaal
in de bodem
geïnfiltreerd
Na
zuivering
wordt het slib
verwerkt
tot
compost

Pilot
voor
“nul-op-dewatermeter”: Regenwater
wordt
gezuiverd
voor
gebruik als drinkwater

Afgelopen jaren is de bouw van nieuwe woningen achtergebleven bij de woningvraag. Er is hierdoor
een tekort aan betaalbare en geschikte woningen. Daarom is besloten tot een Woningbouwimpuls:
een impuls voor snellere ontwikkeling van de woningbouwprojecten. Gemeenten kunnen een bijdrage
ontvangen voor onder meer de kosten van gebiedsontwikkeling, infrastructurele inpassing en
investeringen in duurzaamheid.
Om het woningtekort effectief op te lossen gaat het niet alleen over het bouwen van nieuwe
woningen. Het is ook de opgave om de nieuwe en bestaande woonvoorraad te verduurzamen,
betaalbaar te houden, levensloopbestendig te maken en het bouwproces duurzamer en circulair te
maken. In de komende jaren zal dit proces dus in een veel hoger tempo moeten worden gerealiseerd.
Levensloopbestendig bouwen
In veel gebieden in Nederland is de bevolkingssamenstelling aan het veranderen. Minder
gezinnen, meer ouderen en meer 1- en 2-persoonshuishoudens. Een groot deel van de
woningvoorraad is echter ontwikkeld in een tijd dat juist voor gezinnen huisvesting nodig was.
Het is van belang deze woningen te transformeren naar woningen geschikt voor mensen om oud
in te worden.

107

e) Gedetailleerde omschrijving van de maatregelen
Hervormingen:
Maatregel 3.1H1: Afschaffen leegwaarderatio
Naam
Afschaffen leegwaarderatio
Type (hervorming of investering)

Hervorming

Budget (in €)
Departement/directie
Onder

welke

pijler(s)

Financiën/DGFZ/DB&T
past

de

Pijler 3 en 5

maatregel?
Verwachte einddatum project

Wetgeving afgerond voor 1 januari 2023

Algemene beschrijving maatregel
De landspecifieke aanbevelingen van de Europese Commissie zien op het terugdringen van de
schuldenlast van huishoudens en op het nemen van maatregelen om de verstoringen op de
woningmarkt terug te dringen. De fiscale behandeling van de eigen woning maakt het financieren
van de eigen woning – en dan vooral met schuld - relatief aantrekkelijk. Dit bevordert
eigenwoningbezit maar heeft substantiële ongewenste neveneffecten, zoals hoge huishoudschulden
en budgettaire derving. Ook wordt de vermogensopbouw over de levensloop verstoord en neemt
vermogensongelijkheid mogelijk toe. Daarmee wordt de tegenstelling tussen zittende bewoners en
mensen die een woning zoeken steeds groter. Dit alles knelt des te meer in een krappe woningmarkt.
In de afgelopen jaren heeft de Nederlandse regering daarom een aantal belangrijke stappen gezet
om deze verstoringen op de woningmarkt te adresseren; veel van deze maatregelen kennen
langjarige ingroeipaden en lopen thans. Zo is de fiscale stimulans verminderd door de maximale
hypotheekrenteaftrek versneld af te bouwen tot circa 37 procent (tarief eerste schijf in box 1), met
jaarlijkse stappen van 3 procentpunt (voorheen 0,5 procentpunt) tot en met 2023. En wordt
geleidelijk de aftrek wegens geen of geringe eigenwoningschuld afgebouwd tot deze volledig is
uitgefaseerd in 2048 (regeling Hillen).
Ook door het huidige kabinet zijn er maatregelen genomen om de verstoringen op de woningmarkt
via een breed pakket te adresseren. Een deel daarvan is gericht op het vergroten van het aanbod,
bijvoorbeeld via een woningbouwimpuls van 10x100 miljoen, het afschaffen van de
verhuurderheffing voor woningbouwcorporaties of middelen voor ontsluitende infrastructuur.
Onderdeel van dit brede pakket zijn ook een aantal specifieke fiscale maatregelen: de verruimde
schenkingsvrijstelling eigen woning wordt geschrapt, de overdrachtsbelasting is aangepast ten einde
de positie van starters op de woningmarkt (en mogelijk hun schuldpositie) te verbeteren; en de
leegwaarderatio wordt afgeschaft. Onderstaand wordt ingegaan op de maatregel afschaffing
leegwaarderatio.
Vermogensbestanddelen in de inkomstenbelasting (box 3) worden op basis van de waarde in het
economisch verkeer (WEV) tot de grondslag gerekend. In box 3 wordt voor de belastingheffing over
woningen de WOZ-waarde gehanteerd. De WOZ-waarde is een waarde die jaarlijks wordt vastgesteld
en in de Basisregistratie Waarde Onroerende Zaken wordt opgenomen. De in de Basisregistratie
Waarde Onroerende Zaken opgenomen waardegegevens zijn authentieke gegevens waarop het
bestuursorgaan, in dit geval de Belastingdienst, kan vertrouwen. De WOZ-waarde is de waarde in
vrij opleverbare staat. Met een waardedrukkende factor van verhuur die vrije opleverbaarheid
beperkt, wordt bij de vaststelling van de WOZ-waarde geen rekening gehouden. Voor woningen in
verhuurde staat wordt de WOZ-waarde aan de hand van de leegwaarderatio gecorrigeerd om wel
rekening te houden met de waardedrukkende werking van de verhuur. De leegwaarderatio is een
percentage van de WOZ-waarde van een woning. Het percentage hangt af van de verhouding van
de jaarlijkse huurprijs tot de WOZ-waarde van de woning en varieert tussen 45% (bij een
108

huurpercentage 0% - 1% t.o.v. de WOZ-waarde) tot 85% (bij een huurpercentage meer dan 7%
t.o.v. de WOZ-waarde).
In het coalitieakkoord staat over de belastingheffing op inkomsten uit vermogen en de maatregel:
Per 2025 zal in de inkomstenbelasting een nieuw stelsel voor het belasten van inkomen uit sparen
en beleggen (box 3) worden ingevoerd, waarbij de werkelijke inkomsten worden belast. Nu worden
inkomsten in box 3 belast op basis van een forfaitair rendement voor sparen (-0,01) en beleggen
(5,53%). De grondslag voor de forfaitaire heffing is de waarde van het totale vermogen minus een
vrijstelling van € 50.000 (heffingsvrije vermogen).
Vooruitlopend daarop zal per 2023 de leegwaarderatio worden afgeschaft, waardoor de belasting van
het rendement op verhuurde woningen in box 3 meer zal gaan aansluiten bij de praktijk. Dit draagt
bij aan meer balans in het huidige fiscale regime voor particulieren en beleggers die woningen voor
de verhuur financieren in box 3.
In het nieuwe box 3 stelsel zal inkomen uit sparen en beleggen direct op werkelijk rendement worden
belast; de waardeontwikkeling van vastgoed zal aanvankelijk echter nog forfaitair worden belast,
waarbij zo snel als mogelijk de overstap wordt gemaakt naar werkelijk rendement.
Historie: de leegwaarderatio is destijds ingevoerd om bij fictie de waarde in het economische verkeer
van verhuurde woningen te benaderen, de grondslag waarover het forfaitair rendement wordt
berekend. De waarde in het economische verkeer van woningen in verhuurde staat was altijd lager
dan de waarde in onverhuurde staat waar de WOZ-waarde van uitgaat. Doelmatigheidsoverwegingen
om waarderingsgeschillen over de waarde in het economische verkeer te voorkomen lagen aan de
waarderingsfictie ten grondslag. In de huidige markt van sterk stijgende huizenprijzen is het verschil
in de waarde in het economische verkeer van woningen in verhuurde en niet verhuurde staat sterk
aan het veranderen. Daardoor is het werkelijke rendement op verhuurde woningen op dit moment
veel hoger dan het forfaitaire rendement van box 3 waarover belasting is verschuldigd. De
rechtvaardiging van de leegwaarderatio is beperkter geworden doordat deze in de huidige markt niet
meer aansluit bij de praktijk. Door de voorgenomen afschaffing van de leegwaarderatio zal de
belasting van het rendement op verhuurde woningen in box 3 meer gaan aansluiten bij de praktijk.
In de praktijk constateren we (met name in de grote steden) een toename van het aantal
particulieren dat vanuit fiscale overwegingen woningen opkoopt ter belegging, al dan niet
gefinancierd met vreemd vermogen. Hierdoor vermindert het aanbod voor startende kopers en de
doorstroommogelijkheden van huur naar koop. Dit vergroot de vermogensongelijkheid tussen
huizenbezitters enerzijds en starters en huurder anderzijds.
Met de leegwaarderatio maatregel beoogt de regering – vooruitlopend op een herziening van de
vermogensrendementsheffing in box 3 – een stap te zetten in de richting van het belasten van
werkelijk rendement en bovenbeschreven verstoring weg te nemen.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Wetgeving wordt naar verwachting – na parlementaire behandeling op het niveau van de nationale
overheid - gepubliceerd in de Staatsblad voor 1 januari 2023.

Belanghebbenden
De afschaffing van de leegwaarderatio raakt belastingplichtigen in box 3 met een geheel of
gedeeltelijk verhuurde woning(en) of een verpachte woning met een voor ten minste 12 jaren
aangegane pachtovereenkomst. De opbrengst van 100 miljoen euro, samen met een extra budget
van 200 miljoen euro, wordt gebruikt om de vrijstelling (heffingsvrije vermogen) in box 3 te verhogen
van ca. 50.000 euro naar ca. 80.000 euro.

109

Maatregel 3.1H2: Afschaffen verruimde schenkingsvrijstelling eigen woning
Naam
Afschaffen verruimde schenkingsvrijstelling
eigen woning
Type (hervorming of investering)

Hervorming

Budget (in €)
Departement/directie

Financiën/DGFZ/DB&T

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 3 en 5

Verwachte einddatum project

Inwerkingtreding van de afschaffing
schenkingsvrijstelling eigen woning per 1
januari 2024.

Algemene beschrijving maatregel
De aanbevelingen van de Europese Commissie zien op het terugdringen van de schuldenlast van
huishoudens en op het nemen van maatregelen om de verstoringen op de woningmarkt terug te
dringen. De fiscale behandeling van de eigen woning maakt het financieren van de eigen woning –
en dan vooral met schuld - relatief aantrekkelijk. Dit bevordert eigenwoningbezit maar heeft
substantiële ongewenste neveneffecten, zoals hoge huishoudschulden en budgettaire derving. Ook
wordt de vermogensopbouw over de levensloop verstoord en neemt vermogensongelijkheid mogelijk
toe. Daarmee wordt de tegenstelling tussen zittende bewoners en mensen die een woning zoeken
steeds groter. Dit alles knelt des te meer in een krappe woningmarkt.
In de afgelopen jaren heeft de Nederlandse regering daarom een aantal belangrijke stappen gezet
om deze verstoringen op de woningmarkt te adresseren; veel van deze maatregelen kennen
langjarige ingroeipaden en lopen thans. Zo is de fiscale stimulans verminderd door de maximale
hypotheekrenteaftrek versneld af te bouwen tot circa 37 procent (tarief eerste schijf in box 1), met
jaarlijkse stappen van 3 procentpunt (voorheen 0,5 procentpunt) tot en met 2023. En wordt
geleidelijk de aftrek wegens geen of geringe eigenwoningschuld afgebouwd tot deze volledig is
uitgefaseerd in 2048.
Ook na 1 februari 2020 zijn er maatregelen genomen om de verstoringen op de woningmarkt via een
breed pakket aan maatregelen te adresseren. Een deel daarvan is gericht op het vergroten van het
aanbod, bijvoorbeeld via een woningbouwimpuls van 10x100 miljoen, het afschaffen van de
verhuurderheffing voor woningbouwcorporaties of middelen voor ontsluitende infrastructuur.
Onderdeel van dit brede pakket zijn ook een aantal specifieke fiscale maatregelen: de verruimde
schenkingsvrijstelling eigen woning wordt geschrapt, de overdrachtsbelasting is aangepast ten einde
de positie van starters op de woningmarkt (en mogelijk hun schuldpositie) te verbeteren; en de
leegwaarderatio wordt afgeschaft. Onderstaand wordt ingegaan op de maatregel afschaffing
verruimde schenkingsvrijstelling eigenwoning
Iedereen tussen 18 en 40 jaar die een schenking ontvangt, heeft een vrijstelling schenkbelasting van
maximaal € 106.671 (bedrag 2022) bij een schenking ten behoeve van een eigen woning. Deze
vrijstelling is per schenker eenmalig (eenmaal per leven).
Onder schenking voor een eigen woning valt schenking voor verwerving van een eigen woning, de
verbetering of het onderhoud van een eigen woning, de afkoop van rechten van erfpacht, opstal of
beklemming met betrekking tot een eigen woning dan wel de aflossing van een eigenwoningschuld.
Bij evaluatie in 2021 door een onafhankelijke organisatie blijkt dat andere maatregelen effectiever
zijn geweest om de financiële kwetsbaarheid van huishoudens te beperken en het risico op
onderwaterproblematiek te verminderen dan de schenkingsvrijstelling. De schenkingsvrijstelling
beoogt de financiële kwetsbaarheid van huishoudens te beperken, maar wordt in de praktijk vooral
gebruikt om schenkingen te doen aan een kleine groep huishoudens die al een relatief goede
financiële uitgangspositie hebben. Dit heeft als nadelig neveneffect dat de ongelijkheid op de
woningmarkt en de vermogensongelijkheid binnen generaties hierdoor toeneemt. De regeling is
110

daarom minder doeltreffend en minder doelmatig dan ander beleid. De afschaffing van de
schenkingsvrijstelling verkleint zodoende de ongelijkheid op de woningmarkt en de
vermogensongelijkheid. De afschaffing kan hiermee een bijdrage te leveren aan een neutrale(re)
behandeling van het vermogen in de eigen woning.
Zonder deze verruimde vrijstelling zal over de schenking voor zover boven de jaarlijkse
schenkingsvrijstelling 65 10% schenkbelasting door een kind, 18% door een kleinkind respectievelijk
30% door overige verkrijgers zijn verschuldigd.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Wetgeving wordt naar verwachting – na parlementaire behandeling op het niveau van de nationale
overheid - gepubliceerd in de Staatsblad vóór 1 januari 2023 en de maatregel zal in werking treden
per 1 januari 2024, in verband met het doorvoeren van deze structuurwijziging in de
uitvoeringssystemen van de Belastingdienst.

Belanghebbenden
Iedereen tussen 18 en 40 jaar die een schenking ten behoeve van een eigen woning ontvangt, heeft
een vrijstelling schenkbelasting van maximaal € 106.671 (bedrag 2022). Deze vrijstelling is per
schenker eenmalig.
Er is gekozen voor een leeftijdsgrens van 40 jaar omdat jongere huishoudens over kleine financiële
buffers beschikken en moeilijk eigen geld kunnen inzetten voor de aflossing van hun schuld en omdat
deze leeftijdsgrens goed aansluit bij de werkzame jaren waarin de belastingdruk en kosten voor
huishoudens het hoogst zijn. Zonder leeftijdsgrens zou het budgettaire beslag veel groter zijn en ook
meer estate planning voorkomen.

65

De eenmalige verhoogde vrijstelling voor kinderen tussen 18 en 40 jaar van ouders (€ 27.731) wordt gecontinueerd.

111

Maatregel 3.1H3: Regie op de aanbodzijde van de woningmarkt
Naam
Regie op de aanbodzijde van de woningmarkt
Type (hervorming of investering)

Hervorming

Budget (in €)

Nvt (hervorming)

Departement/directie

Ministerie

van

Koninkrijksrelaties

Binnenlandse
directie

Zaken

en

Wonen/directie

Woningbouw
Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 4 Sociale en territoriale cohesie

Verwachte einddatum project

Q1 2024

Algemene beschrijving maatregel
Nederland wil, zoals beschreven in het coalitieakkoord, door het nemen van meer regie door het Rijk
er aan bijdragen dat het aanbod van gebouwde woningen (aanbodzijde) aansluit bij de
woningbehoefte voor wat betreft aantallen, betaalbaarheid en bouwen voor doelgroepen (dus
kwantitatief en kwalitatief aanbod). Er is nu een woningbouwtekort en er worden te weinig betaalbare
woningen gebouwd. We maken prestatieafspraken met de provincies gericht op het bouwen van
900.000 nieuwe woningen in de periode 2022-2030, te zorgen voor voldoende betaalbare woningen
(2/3 van de 900.000), de groei naar 100.000 nieuwbouwwoningen per jaar en het bouwen van
woningen voor specifieke doelgroepen (zoals ouderen, statushouders). De status quo is dat er per
jaar circa 80.000 nieuwbouwwoningen gebouwd worden. Deze maatregel, tezamen met
ondersteunende maatregelen zoals de maatregel ‘Versnellen van proces en procedures bij het
realiseren van woningbouw’ en de maatregel ‘Woningbouwimpuls’ hebben tot doel om binnen enkele
jaren toe te groeien naar een productie van 100.000 woningen per jaar. De provincies vertalen deze
prestatieafspraken door naar gemeenten in regionaal verband op basis van fair-share. Van deze
900.000 woningen worden 300.000 woningen gebouwd door corporaties. Er worden met
woningcorporaties prestatieafspraken gemaakt die gaan over de hele opgave (naast woningbouw
bijvoorbeeld ook verduurzaming en leefbaarheid). Tegenover deze afspraken staat het afschaffen
van de verhuurderheffing, zodat de sector voldoende middelen heeft voor de opgave.
Betreffende de afdwingbaarheid van de afspraken:
Onderdeel van de afspraken is om de voortgang van de afspraken te monitoren via een gezamenlijke
ingerichte monitor. Halfjaarlijks houden we via monitoring bij wat de voortgang is ten aanzien van
de prestatieafspraken over de woningen. Indien voortgang achterblijft is er een bestuurlijke en waar
nodig juridische interventie. Daarvoor wordt onderzocht of aanvulling van het huidige juridisch
instrumentarium nodig is.
De uitdaging van het nemen van meer regie zit in een aantal elementen:
a) Het bouwen van voldoende betaalbare woningen vraagt om een gezamenlijke inzet van
overheden, corporaties en marktpartijen. Onvoldoende samenwerking tussen overheden,
corporaties en marktpartijen staat nog te vaak de oplossing in de weg. Regie betekent dat
iedere partij weet wat zij moet doen zodat er voldoende woningen betaalbare woningen op
de juiste plek komen.
b) Ruimte is schaars in Nederland, naast de woningbouwopgave is er ook een opgave om
rekening te houden met klimaatbestendig bouwen, stikstof, landbouw, landschap, ruimte
voor energieopwekking. Dat vraagt dus om een samenhangende afweging tussen overheden
en om keuzes.
c) Het bouwen van woningen vraagt in veel gebieden ook om forse investeringen in
infrastructuur.
Een eerste aanzet is hier reeds voor gegeven in de Nationale Woon en Bouwagenda.

112

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Mijlpaal 1: Afspraken tussen overheid en provincies over de realisatie van 900 000 nieuwe woningen
tot eind 2030. Totstandkoming en ondertekening van afspraken tussen Rijk en provincies over het
aantal te realiseren nieuwe woningen per provincie in 2030. In de afspraken wordt vastgelegd
hoeveel nieuwe woningen er per provincie moeten worden gerealiseerd en hoeveel van die nieuwe
woningen betaalbare woningen zijn. De som van de overeengekomen provinciale doelen moet
optellen tot minimaal 900 000 woningen.
Mijlpaal 2: Afspraken tussen provincies en gemeenten over het realiseren van 900 000 nieuwe
woningen tot eind 2030. Woningovereenkomsten tussen provincies en gemeenten worden verlengd,
uitgebreid of opgesteld om de landelijke doelstelling van 900 000 nieuwe woningen tot eind 2030 te
realiseren. Deze overeenkomsten bevatten ten minste de volgende elementen:
1. Streefcijfers voor het aantal te realiseren woningen, waarbij het aantal betaalbare woningen
apart wordt aangegeven
2. Een bepaling waarin staat welke staatsmiddelen/-instrumenten zullen worden gebruikt
3. Een tijdlijn voor de realisatie van de nieuwe woningen
Mijlpaal 3: Opzetten monitoringsysteem om voortgang uitvoering afspraken met gemeenten te
volgen. Er komt een monitoringsysteem waarmee de voortgang bij de uitvoering van de afspraken
tussen provincies en gemeenten kan worden gevolgd.
Mijlpaal 4: Inwerkingtreding van de wet die de aanvullende maatregelen van de Rijksoverheid
vaststelt ter handhaving van afspraken over de realisatie van nieuwe woningen. Inwerkingtreding
van wetgeving die het de centrale overheid mogelijk maakt om met bestuurlijke of juridische stappen
in te grijpen in geval van niet-nakoming van de contractuele verplichtingen uit hoofde van de
provinciale of regionale overeenkomsten over de realisatie van nieuwe woningen.

Belanghebbenden
Aan de zijde van de burger raakt het vrijwel iedereen, aangezien iedereen ergens moet wonen.
Mensen gaan geholpen worden doordat het vergroten van het aanbod zorgt voor een beter
functionerende woningmarkt waarbij de betaalbaarheid wordt vergroot en daarmee mensen meer
woongenot hebben.

113

Maatregel 3.1H4: Aanscherping inkomensafhankelijke hogere huurverhoging
Naam
Aanscherping
inkomensafhankelijke
hogere huurverhoging
Type (hervorming of investering)

Hervorming

Budget (in €)
Departement/directie

BZK/Wonen

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 4 sociale en territoriale cohesie

Verwachte einddatum project

1 juli 2022

Algemene beschrijving maatregel
Aanscherping inkomensafhankelijke hogere huurverhoging (IAH) per 1 januari 2022, ten behoeve
van jaarlijkse huurverhoging vanaf 1 juli 2022:
•
•

•
•

2 inkomenscategorieën voor de hogere huurverhoging (net zoals in 2013-2016);
hoger inkomensgrenzen voor meerpersoonshuishoudens dan voor eenpersoonshuishoudens,
omdat
meerpersoonshuishoudens
meer
kwijt
zijn
aan
vaste
lasten
dan
eenpersoonshuishoudens bij eenzelfde inkomen
grotere afstand tussen inkomensgrenzen IAH en inkomensgrenzen voor DAEB 66-woningen
(toewijzing sociale huurwoningen van woningcorporaties;
grotere huurverhogingssprongen toegestaan voor huishoudens met hoger (midden)inkomen.

De in 2017 tot en met 2021 geldende uitzondering voor de hogere huurverhoging voor huishoudens
van vier of meer personen en huishoudens met een of meer AOW-gerechtigd. Door verhoging van
de inkomensgrenzen komen circa 74.000 huishoudens met deze nieuwe regeling niet meer in
aanmerking voor de hogere huurverhoging. Daar staat tegenover dat door de vervallen uitzondering
voor huishoudens van vier of meer personen en huishoudens met een of meer AOW-gerechtigden,
circa 78.000 huishoudens bij de nieuwe regeling wel in aanmerking komen voor een
inkomensafhankelijke hogere huurverhoging.
Per saldo komen door de nieuwe regeling circa 4.000 extra huishoudens in het gereguleerde
huursegment in aanmerking voor een hogere huurverhoging ten opzichte van de systematiek van
2017-2020: 238.000 huishoudens (circa 165.500 bij woningcorporaties en circa 72.500 bij overige
verhuurders) ten opzichte van circa 234.000 huishoudens in de systematiek van 2017-2020 (circa
162.500 bij woningcorporaties en circa 71.500 bij overige verhuurders).
De inkomensgrenzen worden jaarlijks per 1 januari geïndexeerd.
De
minister
stelt
jaarlijks
de
maximaal
toegestane
huurverhoging
(maximaal
huurverhogingspercentage en maximale huurverhogingsbedragen) vast. Het beleidsvoornemen is
om de toegestane huurverhogingsbedragen van maximaal € 50 en € 100 in de komende jaren te
handhaven; maar onvoorziene economische of maatschappelijke omstandigheden (te denken valt
aan o.a.: pandemie, recessie, oorlog) of politieke besluitvorming kunnen tot wijziging leiden.
Het maximaal huurverhogingspercentage wordt meestal bepaald aan de hand van de inflatie over
het voorgaande jaar. Dit is echter niet wettelijk vastgelegd. Het staat het Kabinet vrij om daar een
andere maatstaf voor te hanteren. Met de huidige hoge inflatie zou een doorvertaling daarvan naar
het huurverhogingspercentage ervoor kunnen zorgen dat de huren van mensen met lage inkomens
een grotere stijging doormaken dan de IAH als instrument voor mensen met hogere inkomens. In
het voor de zomer van 2022 te sluiten Sociaal Huurakkoord worden afspraken gemaakt over de
maximale huurverhogingsruimte voor de komende drie jaar. Deze zal aan de hand van een andere
maatstaf worden bepaald om deze geschetste situatie te voorkomen en lagere inkomens niet te
zwaar te belasten.

66

Diensten van algemeen economisch belang

114

Deze hogere huurverhoging is jaarlijks toegestaan, zolang daarmee niet de maximale huurprijsgrens
van de woning wordt overschreden. De maximale huurprijsgrens wordt met het
woningwaarderingsstelsel bepaald; het woningwaarderingssstelsel waardeert de kwaliteit van de
woning (onder meer oppervlakte, voorzieningen, energieprestatie en WOZ-waarde) op punten en
hoe hoger het puntenaantal van de woning des te hoger de maximale huurprijsgrens van de
woning 67. De maximale huurprijsgrenzen worden jaarlijks per 1 juli geïndexeerd met het
inflatiepercentage (CPI) van het voorafgaande kalenderjaar.
Verhuurders zijn niet verplicht om gebruik te maken van de inkomensafhankelijke hogere
huurverhoging en indien zij daar wel voor kiezen zijn zij niet verplicht die ten volle toe te passen.
Deze hervorming heeft een positief effect op de woningmarkt, omdat de wetswijziging verhuurders
de mogelijkheid geeft aan huishoudens met een hoger (midden)inkomen versneld een huurprijs te
vragen die meer in verhouding is met de kwaliteit van de woning en met het inkomensniveau. De
maatregel draagt potentieel bij aan gelijke (woon)kansen voor iedereen, indien huishoudens met een
hoger (midden)inkomen er door de hogere huurverhoging voor kiezen om te verhuizen naar een
huurwoning in de vrije sector of naar een koopwoning. Door huurders met een hoger
(midden)inkomen achtergelaten woningen kunnen weer vrijkomen voor de doelgroep van
huurwoningen in het gereguleerde segment: huishoudens met een lager (midden)inkomen. De
wetswijziging die nodig was is per 1 januari 2022 in werking getreden en geeft vanaf 1 juli 2022 de
mogelijkheid aan huishoudens met een hoger (midden)inkomen een huurprijs te vragen die meer in
verhouding is met de kwaliteit van de woning en met het inkomensniveau

De inkomensafhankelijke hogere huurverhoging geldt vanaf 2013. Van 1 juli 2017 tot 1 juli 2021
was de toegestane huurverhoging voor hogere inkomens 1,5 procentpunt hoger dan de toegestane
huurverhoging voor lagere inkomens (inflatie + 4 procentpunt voor hogere inkomens, inflatie + 2,5
procentpunt voor lagere inkomens). Van 1 juli 2021 tot 1 juli 2022 geldt in het gereguleerde segment
een huurbevriezing vanwege de coronacrisis en de daaruit mogelijk voortvloeiende betalingsrisico’s
voor huurders bevroren (huurverhoging maximaal 0%); ook een inkomensafhankelijke hogere
huurverhoging is/was in die periode niet toegestaan. Ter illustratie de toegestane huurverhoging in
2019, 2020 en 2021:

De tabel met maximale huurprijsgrenzen voor zelfstandige woningen per 1 juli 2022 loopt van € 208,05 per maand bij 40 (of minder) punten
tot € 1.386,29 per maand bij 250 punten.

67

115

De wetgeving is tijdig aangepast. De Belastingdienst heeft de uitvoering tijdig aan de gewijzigde
systematiek kunnen aanpassen. De uitvoering van de maatregel ligt nu in handen van verhuurders
van zelfstandige woningen in het gereguleerde segment: zij kunnen naar eigen keuze al dan niet
gebruik maken van de hogere huurverhoging en ingeval van toepassing of zij er al dan niet ten volle
gebruik van maken (maximaal toegestane huurverhoging voorstellen, of lagere huurverhoging).
In het kader van het nog te sluiten Sociaal Huurakkoord 2022 met huurders en verhuurders en het
maken van prestatieafspraken met verhuurders voor afschaffing verhuurderheffing, wordt mogelijk
verkend of er verdere wijzigingen aan het instrument IAH gewenst zijn. Dit is op dit moment nog
ongewis.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Mijlpalen
Inwerkingtreding van de wet die de mogelijke maximale jaarlijkse verhoging van de maandhuur in
het sociale huursegment verruimt tot 50 euro voor huishoudens met middeninkomens en tot 100
euro voor huishoudens met hoge inkomens. Huishoudens met een middeninkomen worden
gedefinieerd als een jaarinkomen tussen 47 948 EUR en 56 527 EUR (eenpersoonshuishoudens) of
tussen 55 486 EUR en 75 369 EUR (meerpersoonshuishouden) (prijspeil 2022). Huishoudens met
een hoog inkomen worden gedefinieerd als inkomens boven de bovengrens van deze marges.
Monitoring: door middel van de publicatie in het Staatsblad kan worden aangetoond dat de
wetswijziging op 1 januari 2022 in werking is getreden.
Indicatoren om de voortgang richting de mijlpalen objectief te kunnen meten: indicatoren
inwerkingtreding van benodigde wetswijziging: Staatsblad 2021, 195 van 22 april 2021 (bepaling
datum inwerkingtreding op 1 januari 2022).
116

Afronding: mijlpaal is al afgerond (zie hierboven bij indicatoren).
Geen kwantitatieve doelstelling, dus ook geen verwachte afronding. Verhuurders kunnen vanaf 2022
gebruik maken van gewijzigde systematiek van de inkomensafhankelijke hogere huurverhoging.
Betrokkenheid overheidslagen: Ministerie van BZK is betrokken voor de tijdige publicatie in het
Staatsblad.

Belanghebbenden
Verhuurders van zelfstandige woningen die met een gereguleerd huurcontract zijn verhuurd (sociale
huurwoningen), ongeacht het type verhuurder; deze verhuurders kunnen door een hogere
huurverhoging van zittende huurders met een hoger (midden)inkomen sneller een huurprijs vragen
die
meer
in
overeenstemming
is
met
de
kwaliteit
van
de
woning.
De maatregel voorziet ook in een recht op huurverlaging (voor de toekomst) voor de huurder, in het
geval dat het huishoudinkomen na een of meer inkomensafhankelijke hogere huurverhogingen daalt
tot onder de bij die huurverhoging(en) gehanteerde inkomensgrens/inkomensgrenzen.
Gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen:
De maatregel draagt potentieel bij aan gelijke (woon)kansen voor iedereen, onafhankelijk van
gender, indien huishoudens met een hoger (midden)inkomen er door de hogere huurverhoging voor
kiezen om te verhuizen naar een huurwoning in de vrije sector of naar een koopwoning. Door
huurders met een hoger (midden)inkomen achtergelaten woningen kunnen* weer vrijkomen voor de
doelgroep van huurwoningen in het gereguleerde segment: huishoudens met een lager
(midden)inkomen.
Huishoudens met een hoger (midden)inkomen zijn echter niet verplicht om te verhuizen naar een
woning buiten het gereguleerde huursegment. Verhuurders kunnen de meeropbrengsten van de
hogere huurprijzen inzetten voor de bouw van nieuwe woningen, waardoor het woningaanbod
toeneemt.
*) Vrijgekomen huurwoningen met voldoende woningkwaliteit om in de vrije sector verhuurd te
mogen worden (dat zijn woningen met voldoende punten op basis van het woningwaarderingsstelsel
voor een maximale huurprijs boven de actuele liberalisatiegrens; de liberalisatiegrens voor
huurcontracten die in 2022 ingaan is € 763,47 kale huur per maand), komen niet per definitie weer
beschikbaar voor de doelgroep van het gereguleerde segment. Huurwoningen in het DAEB-segment
van woningcorporaties zullen door de toewijzingsregels wel grotendeels toegewezen worden aan de
DAEB-doelgroep (waarvan de inkomensgrens lager ligt dan die voor de inkomensafhankelijke hogere
huurverhoging). Maar andere verhuurders dan woningcorporaties hebben meer keuzevrijheid in wat
zij met vrijgekomen te liberaliseren woningen (met voldoende woningwaarderingspunten voor een
maximale huurprijs boven de actuele liberalisatiegrens) doen: vrijwillig weer in het gereguleerde
segment verhuren (= verhuren met een kale huurprijs die niet hoger is dan de actuele
liberalisatiegrens), in de vrije sector verhuren (= verhuren met een kale huurprijs die hoger is dan
de actuele liberalisatiegrens) of de woning verkopen.

117

Maatregel 3.1H5 Versnellen van proces en procedures bij realiseren van woningbouw
Naam
Versnellen van proces en procedures bij het
realiseren van woningbouw
Type (hervorming of investering)

Hervorming

Budget (in €)
Departement/directie

Ministerie van BZK, directie Woningbouw

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 4

Verwachte einddatum project

Q1 2024

Algemene beschrijving maatregel
Zorgen voor een goede volkshuisvesting betekent dat iedereen goed moet kunnen wonen; nu en in
de toekomst. Dit houdt in dat er niet alleen voldoende beschikbare woningen moeten zijn, maar ook
dat de woningen passend zijn, in leefbare wijken op de juiste plek staan (nabij werkgelegenheid en
bereikbaar) en betaalbaar zijn en blijven. Op dit moment zijn er onvoldoende (passende) woningen.
Daarom moeten er nu zo snel mogelijk woningen gebouwd worden.
Het duurt gemiddeld tien jaar om van initiatief naar de realisatie van een woning te komen, waarvan
de daadwerkelijke bouw gemiddeld twee à drie jaar duurt. In het coalitieakkoord is opgenomen dat
de woningbouw wordt versneld tot rond de 100.000 woningen per jaar. Met actielijn 2 ‘Sneller van
initiatief naar realisatie’ in het programma Woningbouw van de Minister voor Volkshuisvesting en
Ruimtelijke Ordening wordt ingezet op het voorkomen van vertraging en het benutten van
versnellingsmogelijkheden.
Met het versnellen van het proces van initiatief naar realisatie wordt beoogd de doorlooptijd te
verkorten:
Het proces van het realiseren van een woning wordt efficiënter en ingekort. Zowel generiek als op
locatieniveau wordt het effect van knelpunten in het bouwproces beperkt met oog voor kwaliteit en
toekomstbestendigheid van de woning en leefomgeving. Daarbij wordt gekeken naar de korte en
middellange termijn. Dit wordt gedaan samen met medeoverheden, corporaties en marktpartijen.
Gezamenlijk
gaan
we
het
ontwikkelproces
verbeteren,
vertraging
beperken,
versnellingsmogelijkheden in het proces benutten en besluitvormingsprocessen verkorten.
•
•
•

Benoemd wordt welke knelpunten er zijn en op welke schaalniveaus deze zich afspelen.
Gekeken wordt naar de kansen door onder meer het bestaand instrumentarium beter te
benutten of, indien nodig, deze aan te passen.
Mocht dit onvoldoende zijn dan wordt een nieuw instrumentarium geïntroduceerd

Oorzaken en uitdagingen:
•

•

•
•

Bouwen kosten tijd in Nederland gemiddeld 10 jaar. Deze lange doorlooptijd heeft
verschillende oorzaken die per locatie en woningbouwproject variëren. De belangrijkste
oorzaken zijn vertragingen door veel en lange procedures, trage processen, vertragingen
bouwfase en eisen aan de woningbouw en omgeving.
Bezwaar- en beroepsprocedures van omwonenden en bedrijven kosten tijd. Daarnaast
worden er nationale en lokale eisen aan bouwprojecten gesteld, wat leidt tot een stapeling
van eisen. Deze eisen komen de kwaliteit ten goede, maar maken de uitvoering complex en
duur.
Tevens is er sinds de bouwcrisis een tekort aan expertise bij gemeenten en provincies. De
bouwsector kent vergelijkbare problemen.
Ook zijn
bouwmaterialen schaarser en duurder geworden. Tevens zijn
er
capaciteitsproblemen op het energienet. Benoemd wordt welke knelpunten er zijn en op
welke schaalniveaus deze zich afspelen. Gekeken wordt naar de kansen door onder meer het
bestaand instrumentarium beter te benutten of, indien nodig, deze aan te passen.

118

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Doelstelling: Versnellen van het proces van initiatief naar realisatie; de gemiddelde doorlooptijd van
tien jaar van initiatief tot realisatie is verkort.
Mijlpalen:
Mijlpaal 1 (Q4 2022): Publicatie van een Kamerbrief van het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties waarin wordt aanbevolen maatregelen te nemen om knelpunten die het
planproces vertragen, vergunningen en juridische procedures met betrekking tot bouwprojecten aan
te pakken, onder meer door wetswijzigingen indien nodig en een tijdschema met concrete stappen
te zetten.
Mijlpaal 2 (Q1 2024): Er zullen bestuurlijke overleggen plaatsvinden over de belangrijkste
maatregelen die aanbevolen zijn in de Kamerbrief zodat deze kunnen starten. Een substantieel
pakket maatregelen dat in de Brief wordt aanbevolen, treedt in werking, namelijk in ieder geval de
volgende maatregelen. In ieder geval de volgende maatregelen zullen starten om gemeenten en
woningcorporaties te ondersteunen bij het implementeren van maatregelen in het plan van aanpak
om het proces en de procedures te versnellen:
1. Vergroten kennis van gemeenten en bouwbedrijven over het planproces en versnellingsoptie
(Vereiste om dit onderdeel als afgerond te kunnen beschouwen: Minimaal 1 handreiking is
opgesteld en gepubliceerd);
2. Ondersteuning door het 'Expertteam Woningbouw' en de 'Taskforce Nieuwbouw corporaties'
(Vereiste om dit onderdeel als afgerond te kunnen beschouwen: Minimaal 1 rapportage per
jaar wordt gepubliceerd over de activiteiten van het expertteam/ de taskforce, en een
webpagina is beschikbaar voor gemeenten/corporaties om hulp aan te vragen bij het
versnellen van proces en procedures bij het realiseren van woningbouw);
3. De Landelijke Versnellingstafel wordt ingesteld (Vereiste om dit onderdeel als afgerond te
kunnen beschouwen: de Versnellingstafel heeft eerste vergadering gehad).
Een monitoringsysteem om de voortgang van het versnellen van procedures bij te houden is in gang
gezet. De monitoring zal zo worden ingevuld, dat goed inzicht kan worden gegeven in de voortgang
van de woningbouw en de onderliggende factoren die de voortang of het gebrek eraan kunnen
verklaren. De monitoring wordt daarvoor doorontwikkeld, zodat er steeds voldoende actuele
informatie is over de woningbouw. Gegevens uit de monitoring worden gebruikt om de Tweede Kamer
te informeren over het versnellen van procedures in de woningbouw.
Verdere toelichting mijlpalen:
Het Expertteam Woningbouw helpt gemeenten en provincies met het versnellen van de woningbouw
en ondersteunt bij het oplossen van belemmeringen. Het Expertteam geeft maatwerkadvies op
verschillende vraagstukken rond gebiedsontwikkeling en woningbouw.
De Taskforce Nieuwbouw Woningcorporaties is opgericht om de bouw van sociale huurwoningen en
flexwoningen te ondersteunen. De Taskforce helpt knelpunten te doorbreken, impasses te
doorbreken die het bouwen van deze woningen in de weg staan, en partijen te verbinden en kennis
te delen. De taskforce monitort actief de voortgang van de projecten en bij dreigende vertraging
zoeken de taskforce en het samen met de projectpartners praktische en creatieve oplossingen
In het huidige Bouwbesluit en straks in het Besluit bouwwerken leefomgeving zijn (algemeen
geldende) wettelijke normen over energiezuinigheid (EPC-normen), waaraan nieuwbouwwoningen
moeten voldoen opgenomen. Er hoeven daarover dan ook geen aparte afspraken met provincies en
gemeenten te worden gemaakt.
Monitoring
Om vast te kunnen stellen dat bouwprocessen sneller verlopen zal een indicatorenset ontwikkeld
worden. Via monitoring, rapportages en periodieke overleggen wordt zicht gehouden op de
voortgangen worden knelpunten worden tijdig gesignaleerd. De monitoring zal zo worden ingevuld,
dat goed inzicht kan worden gegeven in de voortgang van de woningbouw en de onderliggende
119

factoren die de voortang of het gebrek eraan kunnen verklaren. De monitoring wordt daarvoor
doorontwikkeld, zodat steeds voldoende en actuele informatie is over de woningbouw.
Daarnaast is het aanpakken van knelpunten een belangrijk onderdeel van de samenwerking in de
woondealregio’s. In de woondealregio’s worden knelpunten ook geagendeerd en zo nodig
geëscaleerd op landelijk niveau. Monitoring valt binnen de act-fase. De uitkomsten van de monitoring
worden meegenomen in de act fase.

Belanghebbenden
De maatregelen richten zich op een breed palet aan belanghebbenden als medeoverheden,
corporaties, marktpartijen als projectontwikkelaars en bouwondernemingen, belangenorganisaties,
omwonenden en andere partijen. Omdat met deze maatregelen beogen bij te dragen aan het
versnellen van de woningbouw en de bouw van gemiddeld 100.000 woningen per jaar, profiteert in
bredere zin alle woningzoekende hier potentieel van.

120

Investeringen:
Maatregel 3.1I1: Woningbouwimpuls
Naam

Woningbouwimpuls

Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

538 miljoen

Departement/directie

Ministerie

van

Binnenlandse

Zaken

en

Koninkrijksrelaties, directie Woningbouw
Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 1: Groene transitie

Verwachte einddatum project

Augustus 2026

Algemene beschrijving maatregel
In september 2019 is de Woningbouwimpuls (Wbi) aangekondigd in de begrotingsnota
(Miljoenennota 2020) als onderdeel van het pakket aan maatregelen om de bouw van betaalbare
woningen te stimuleren. Op 11 mei 2020 is het besluit houdende regels met betrekking tot
verstrekking van een specifieke uitkering aan gemeenten ten behoeve van het versnellen van de
bouw van betaalbare woningen in een kwalitatief goede leefomgeving gepubliceerd in de
Staatscourant. In drie tranches is 854 mln. gealloceerd in de periode juli 2020 – december 2021.
In het reageerakkoord en in de begrotingsnota (Miljoenennota 2022) is 1,25 miljard extra
beschikbaar gesteld voor het voortzetten van de Wbi. Daarvan wordt in de periode september 2022
t/m augustus 2023 nog eens 500 mln. gealloceerd. Over de allocatie van het restant van de 750
mln. worden nog afspraken gemaakt.
Veel starters en mensen met een middeninkomen maken momenteel geen kans op een voor hun
betaalbare woning. De vraag naar woningen is sterk toegenomen, terwijl de bouw van woningen de
laatste jaren sterk is achtergebleven. Er was in 2020 sprake van een historisch hoog woningtekort
van 3,8%, dat mede werd veroorzaakt door de impact van de economische crisis in 2008 op de
woningbouwproductie en doordat de huishoudensgroei sterker is gestegen dan voorzien. Volgens de
prognose uit 2021 zal het woningtekort eerst nog verder oplopen richting de 3,9% in 2024 ofwel
317.000 woningen en daarna afvlakken.
Huizenprijzen en huren zijn sterk gestegen en de lange wachttijden in de sociale huur blijven bestaan.
Grond is schaars en de kosten van gebiedsontwikkeling zijn vaak hoog door uitplaatsing van
bedrijven, sanering, aankoop of onteigening van gronden, infrastructurele inpassing 68, investeringen
in verduurzaming, en ook de compensatie van de gevolgen van de stikstofuitstoot. Al met al kennen
veel projecten een onrendabele top waardoor ze niet of onvoldoende snel van de grond komen, of er
worden vooral dure woningen gebouwd die onbetaalbaar zijn voor starters en mensen met een
middeninkomen.
Met de Woningbouwimpuls (Wbi) wordt gestuurd op een snelle(re) ontwikkeling van de projecten
met een substantieel aantal betaalbare woningen, door een deel van het onrendabele tekort te
subsidiëren. Het instrument richt zich op het verkleinen van de onrendabele top die ontstaat doordat
grondopbrengsten niet toereikend zijn om de noodzakelijke publieke investeringen te dekken.
Gemeenten kunnen een bijdragen ontvangen voor vijf fysieke ingrepen, namelijk maatregelen
gericht op 1) infrastructurele ontsluiting/bereikbaarheid, 2) bodemsanering, 3) verlaging van de
stikstofdepositie, 4) het uitplaatsen van hinderactiviteiten en 5) (her)inrichting van de openbare
ruimte.
Om in aanmerking te komen voor een bijdrage moet een aanvraag voldoen aan een aantal
voorwaarden. Zo moet er sprake zijn van een aantoonbaar publiek financieel tekort in een
Bijvoorbeeld bijdragen aan: de fietsinfrastructuur, parkeervoorzieningen op afstand of aansluiting op de bestaande weg/ov
infrastructuur. Het is belangrijk om wonen en mobiliteit in samenhang af te wegen. Besluitvorming over de infrastructuur loopt via de
reguliere bereikbaarheidsprogramma's en het bestuurlijk overleg MIRT.
68

121

grootschalig woningbouwproject met een substantieel aantal betaalbare woningen. Een project moet
binnen drie jaar na toekenning starten met werkzaamheden aan de fundering van een woning
(startbouw) of een complex en binnen tien jaar na toekenning starten met de bouw van de laatste
woning. Bovendien is er een verplichte minimale cofinanciering van 50% door medeoverheden, om
de (Rijks)middelen te verdubbelen en de efficiëntie van de maatregel te vergroten.
De allocatie van subsidies werkt als volgt: Allereerst vragen gemeentes de subsidie aan. In een
periode van maximaal 13 weken adviseert een onafhankelijke commissie de minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties (vanaf 2022 VRO). De toetsingscommissie beoordeeld de
aanvragen op 1) de noodzakelijkheid van de bijdrage, 2) de effectiviteit van het project en 3) de
efficiëntie van het project. Op basis van de adviezen en een objectieve urgentiescore, wordt een
ranking vastgesteld. Geleid door deze ranking kent de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties de subsidies toe aan de gemeenten met de hoogste scores, tot aan het
uitkeringsplafond dat bij aankondiging van een tranche is vastgesteld. De subsidies worden binnen
enkele maanden na het besluit van de minister uitbetaald aan de gemeente. Na ontvangst van de
subsidie moet de gemeente jaarlijks verantwoording afleggen over de voortgang van het project. Na
tien jaar wordt met een eindverantwoording de subsidie definitief vastgesteld aan de hand van het
geactualiseerde publieke tekort en gerealiseerde woningen.
De financiering vanuit het herstel- en veerkrachtplan wordt in deze regeling gebruikt om in de
overhitte Nederlandse woningmarkt sneller tot meer betaalbare woningen te komen op locaties
waarop een goed en klimaatbestendige leefomgeving kan worden geboden. De financiering helpt om
impasses op lokaal niveau te doorbreken en verlicht daarmee geleidelijk aan druk op de aanbodzijde
van de woningmarkt op de middellange termijn. Zonder deze financiering komen deze projecten
later, niet of met minder betaalbare woningen van de grond. Daarmee leidt deze financiering tot
betere oplossingen voor de woningmarkt.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
De eerste drie tranches (à 854 mln) van de Wbi zijn reeds voltooid in de periode juli 2020 – december
2021. In de periode september 2022- augustus 2023 volgen nog twee tranches waarin 500 mln.
beschikbaar is. Na die twee tranches is er nog 750 mln. budget, die ook in verschillende tranches
wordt gealloceerd.
Het is onwenselijk dat de volledige budget in één aanvraagtijdvak wordt toegekend, omdat er ook
complexere projecten zijn die een langere voorbereidingstijd kennen maar wel van belang zijn is een
budget dat meerjarig beschikbaar is van belang. Samen met de bekendmaking van een
aanvraagtijdvak wordt ook het plafond voor een specifieke uitkering voor die tijdvak
gecommuniceerd. De tranches verschillen in budget en doorlooptijd o.a. vanwege politieke context
van dat moment.
Voor de eerste tranche was 335 mln. beschikbaar. Gemeenten konden hun aanvraag indienen tussen
1 en 15 juli 2020. Gedurende een periode van 8 weken zijn de aanvragen beoordeeld door de
onafhankelijke Toetsingscommissie en op 10 september zijn de uitkomsten van de eerste tranche
bekendgemaakt. De tweede tranche had een budgetplafond van 266 mln. Gemeenten konden hun
aanvraag indienen tussen 26 oktober 2020 en 23 november 2020. Gedurende een periode van 12
weken zijn de aanvragen beoordeeld en op 18 februari 2021 zijn de uitkomsten van de tweede
tranche bekend gemaakt. De derde tranche omvatte 253 mln. Gemeenten konden hun aanvraag
indienen in de periode tussen 1 en 17 september 2021. In de 13 weken daarna zijn de ingediende
aanvragen weer beoordeeld en op 15 december 2021 zijn de uitkomsten van de laatste tranche
bekend gemaakt. Het aanvraagloket voor de vierde tranche (300 mln.) is in de periode half augustus
tot 18 september 2022 geopend. Na een periode van 13 weken worden de aanvragen beoordeeld.
De vijfde tranche (200mln.) zal in april 2023 openen en sluiten. De uitkomsten van die tranche
volgen wederom na een beoordelingsperiode van 13 weken.

122

De gehonoreerde projecten in elke tranche ontvangen de gevraagde bijdrage, zodat ze het plan
kunnen uitvoeren zoals is ingediend tegen de genoemde voorwaarden. Op basis van die gegevens
kan het volgende worden gesteld.
De Wbi draagt met 538 mln. bij aan de (versnelde) realisatie van 100.000 woningen tot 31 augustus
2026 binnen (minimaal) 93 projecten. Van de 100.000 woningen is minimaal 50% een betaalbare
woning (sociale huur, middenhuur of betaalbare koop tot de NHG-grens).
Het doel van de Wbi is om tot 31 augustus 2026 een bijdrage te leveren aan de startbouw van
100.000 woningen
Een gemeente moet bij het indienen van de aanvraag een realisatiebegroting- en planning indienen.
Bij het uitkeren van de subsidie is die begroting en planning voorwaarde voor het verkrijgen van de
subsidie (bij eindafrekening). Op basis van de aanvragen, zijn de volgende doelstellingen voor
‘startbouw van de woning’ gedefinieerd:

Startbouw

2023

2024

2025

2026

Totaal

16.000

26.000

29.000

29.000

100.000

Op basis van bovenstaande, zijn de volgende doelstellingen geformuleerd:
•
•
•
•

Doelstelling 1: Startbouw 16.000 woningen (Q4 2023)
Doelstelling 2: Startbouw 26.000 woningen (Q4 2024). Totaal aantal woningen: 42.000
Doelstelling 3: Startouw 29.000 woningen (Q4 2025). Totaal aantal woningen: 71.000.
Doelstelling 4: Startbouw 29.000 woningen (Q2 2026). Totaal aantal woningen: 100.000.

Projecten die middelen ontvangen vanuit de Wbi kennen een risico op uitloop. Deze oorzaken zijn
talrijk en projectspecifiek. Gestegen bouwkosten kunnen de betaalbaarheid van woningen onder druk
zetten, de onderhandelingen tussen publieke en private (ontwikkelende) partijen kunnen uitlopen en
ook bezwaar- en beroepprocedures kunnen vertraging opleveren. Door jaarlijks te voortgang te
monitoren vanuit het Rijk, en harde voorwaarden te stellen aan de subsidieregeling met betrekking
tot de eindverantwoording, beperken we dit risico.
Om de ontwikkeling van een project te monitoren, dient de lokale overheid die een bijdrage heeft
ontvangen de voortgang van het project jaarlijks te rapporteren middels de Sisa-verantwoording.
Met de Sisa-verantwoording ligt de focus op de financiën i.r.t. het product (wordt de bijdrage besteed
conform de uitgaven, opbrengsten en fasering conform projectaanvraag). Daarnaast wordt de
voortgang jaarlijks geïnventariseerd middels vragenlijsten en voortgangsgesprekken, om een vinger
aan de pols te houden. De focus ligt op het aanpassen van een bestemmingsplan, het aanvragen van
(bouw)vergunningen , starten van werkzaamheden en het sluiten van anterieure overeenkomsten.

Belanghebbenden
Mensen met een laag- en middeninkomen, o.a. studenten, starters, senioren (met een zorgvraag)
en statushouders.
De WBI draagt niet bij aan gendergelijkheid, omdat er geen onderscheid wordt gemaakt in gender
bij de uitvoering van de maatregelen omtrent woningbouw. Wel draagt de WBI aan gelijkere kansen
voor mensen op de woningmarkt door woningbouw te stimuleren voor groepen die momenteel het
lastigst aan een passende (betaalbare) woning komen. 65% van de 90.000/98.000 woningen valt in
het betaalbare segment (sociale huur, middenhuur tot €1.000 en betaalbare koop tot NHG).
De woningen worden niet ontwikkeld door (mede)overheden. Gemeenten zijn vrij om zelf, binnen de
kaders van bestaande aanbestedingsregels, partijen te selecteren om de woningbouwprojecten te
ontwikkelen.

123

Onderdeel 3.2 Verduurzamen gebouwde omgeving

Overzichtskader: 3.2. Verduurzamen gebouwde omgeving
Beleidsdomein: Renovatie; Verduurzaming; Energie-efficiëntie; Leefbaarheid; CO2-reductie
Doel: Het doel van de maatregelen is om de gebouwde omgeving te verduurzamen, om in lijn
met Europese en Nederlandse klimaatdoelen CO₂ reductie te bewerkstelligen en minder
afhankelijk te worden van fossiele brandstoffen.
Hervormingen en/of investeringen:
Investeringen:
•
•

Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed
Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE)

Geraamde totale kosten: 849,3 mln. EUR
Introductie
In 2030 gebruiken we veel minder energie in de gebouwde omgeving. Dit geldt niet alleen voor onze
woningen, maar voor de gehele gebouwde omgeving. Scholen, winkels en kantoren zijn dan veel
beter geïsoleerd. De Cv-ketel is dan niet langer de standaard om de gebouwde omgeving mee te
verwarmen. We bouwen geïndustrialiseerd, circulair en natuurinclusief. We bouwen aan een schonere
leefomgeving, met lagere energierekeningen en minder geopolitieke afhankelijkheid van fossiele
energie. Hierdoor wordt een bijdrage geleverd aan REPowerEU.
Dit vergt een investering, maar het is een investering die loont: maatschappelijk en individueel. Deze
investeringen zullen zorgen voor CO₂ reductie, wat aansluit bij nationale en Europese klimaatdoelen.
Bovendien verdienen veel investeringen zich (ruim) binnen de levensduur terug, zeker bij de huidige
hoge energieprijzen. En in veel gevallen zullen de maandelijkse besparingen op de energierekening
groter zijn dan de maandelijkse financieringslasten van de investering. Maar dat is nog niet in alle
gevallen zo, en de verduurzaming moet ook naar een hoger tempo dan we nu zien. Hiervoor is het
belangrijk dat de gehele gebouwde omgeving meegaat in de verduurzaming. Daarom ondersteunen
we niet alleen individuele woningeigenaren en verenigingen van eigenaren, sociale en particuliere
verhuurders, maar ook eigenaren van maatschappelijk vastgoed met aantrekkelijke financiering en
subsidies.
Het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan bevat belangrijke bouwstenen om de verduurzaming te
versnellen, namelijk door het stimuleren van onder andere hybride warmtepompen onder ISDE, en
het investeren in de verduurzaming van maatschappelijk vastgoed. Deze verduurzaming zorgt voor
energie-efficiëntere gebouwen en minder uitstoot van broeikasgassen. Dit sluit aan bij het
vlaggenschip Renovate en Nederlandse en Europese beleidsdoelen, zoals het Klimaatakkoord, de
Green Deal en REPowerEU.
a) Belangrijkste uitdagingen
Het verduurzamen van de gebouwde omgeving is een grote opgave. De combinatie van vastgoed en
zijn gebruikers is in iedere situatie uniek. Er is geen standaardoplossing die voor iedereen past. Dit
geldt ook voor het investeren in duurzame energie en energiebesparing. Daaronder valt ook het
aanleggen van (hybride) warmtepompen in woningen.
Onder andere door de verduurzaming van de bestaande voorraad is de CO₂-uitstoot in de gebouwde
omgeving afgenomen van 29,9 Mton in 1990 naar 22,6 Mton in 2021. Dat is een afname van
ongeveer 25%. In het coalitieakkoord is voor alle sectoren samen afgesproken ten minste 55% CO₂
te reduceren ten opzichte van 1990 en om te programmeren op 60% CO2-reductie. In het komende
decennium zal de verduurzaming in de gebouwde omgeving dus in een veel hoger tempo moeten
worden gerealiseerd.
124

b) Doelstellingen bredere Nederlandse beleid
Om in 2050 klimaatneutraal te zijn, moet de broeikasgasuitstoot enorm worden teruggedrongen. Dat
geldt niet alleen voor Nederland, maar ook voor de Europese Unie en mondiaal. Om dit mogelijk te
maken zijn er nationale afspraken gemaakt via het Klimaatakkoord van 2019, op Europees niveau
via de Europese Klimaatwet van 2021 en mondiaal via het Parijs Akkoord van 2015. In de Europese
context stelt Nederland zich op als koploper in de bestrijding van klimaatverwarming. In die rol werkt
Nederland ook samen met andere EU-lidstaten om de klimaatdoelstellingen van het Parijs Akkoord
te halen. Als koploper zet Nederland zich in voor een CO2 reductie van tenminste 55% in 2030 ten
opzichte van 1990 en richt Nederland het beleid in om een reductie van circa 60% in 2030 mogelijk
te maken. Met het Europese Fit for 55-pakket dat ruggensteun en kader geeft, is de verduurzaming
van de gebouwde omgeving een belangrijke stap in het voltooien van deze doelstellingen.
In het Coalitieakkoord is afgesproken het reductiedoel voor 2030 in de Klimaatwet aan te scherpen
tot ten minste 55% CO₂-reductie waarbij op 60% reductie moet worden geprogrammeerd. Dat houdt
voor de gebouwde omgeving in dat we indicatief sturen op een restemissie van 10 Mton CO2 in 2030,
terwijl de uitstoot nu nog rond de 22 Mton CO2 ligt. Uit de klimaat- en energieverkenningen van het
PBL 69 blijkt dat dit doel zonder aanvullend beleid naar verwachting ver buiten bereik blijft. Om dit
doel binnen bereik te brengen, is een substantiële versnelling nodig ten opzichte van de periode
1990-2020 en ook ten opzichte van de bestaande afspraken in het Klimaatakkoord. In het komende
decennium zal de verduurzaming in de gebouwde omgeving dus ook in een veel hoger tempo moeten
gebeuren. De subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed en de ISDE zijn belangrijke
stappen om deze doelstellingen te behalen.
De sectoren met maatschappelijk vastgoed hebben in het Klimaatakkoord een eigen doelstelling
beschreven die bijdragen aan de grotere doelstellingen van 49% CO 2-reductie in 2030 en 95%
reductie in 2050. Deze twaalf sectoren met maatschappelijk vastgoed 70 hebben in het
Klimaatakkoord afgesproken dat elk een sectorale routekaart maakt. Op basis van een top-down
benadering hebben de sectoren geïnventariseerd hoe groot de voorraad is (in m2), welke kwaliteit
en bouwjaar dit betreft en wat de CO2-uitstoot van deze voorraad is. De sectorale routekaarten
maken duidelijk dat zonder voldoende extra middelen de sectoren de reductiedoelstellingen voor
2030 en 2050 niet halen. Door de extra middelen beschikbaar gesteld voor de verduurzaming van
maatschappelijk vastgoed én de ISDE kan er een bredere bijdrage geleverd worden aan de nationale
klimaatdoelstellingen.
De maatregelen adresseren EU landspecifieke aanbevelingen voor Nederland. Zo draagt de
verduurzaming van maatschappelijk vastgoed en de investeringssubsidie in duurzame energie en
energiebesparing bij aan het steunen van de opwaartse trend van investeringen op het gebied van
hernieuwbare energie en de vermindering van broeikasgasemissies. (LSA 2019.3) Bij de
subsidieregeling van duurzaam maatschappelijk vastgoed wordt er geïnvesteerd in duurzame
renovaties van gebouwen, die onder meer leiden tot energiebesparingen. Zo wordt er gewerkt aan
betere isolatie en warmtebehoud. Ook met de Investeringssubsidie duurzame energie en
energiebesparing (ISDE) wordt er geïnvesteerd in isolatie, warmtenet, zonneboilers en hybride
warmtepompen die duurzame energie produceren. De groene investeringsmaatregelen zijn ook
onlosmakelijk verbonden met het aanmoedigen van private investeringen die de groene transitie
bespoedigen (LSA 2020.3), omdat bovengenoemde groene investeringen door private partijen
uitgevoerd zullen worden. Deze publieke maatregelen, die gericht zijn op renovatie en hernieuwbare
energiebronnen, zijn dan ook intrinsiek onderdeel van de EU Vlaggenschip-gebieden ‘Power up’ en
‘Renovate’. Bovendien leveren deze investeringen een bijdrage aan REPowerEU, doordat er wegens
de verduurzaming minder afhankelijkheid zal zijn van fossiele brandstoffen, en de nationale energieonafhankelijkheid van andere actoren verstevigd wordt.
c) Beschrijving van de HVP-maatregelen

69
70

PBL – Klimaat- en Energieverkenning 2021. Klimaat- en Energieverkenning 2021 (pbl.nl)
Zie (bijna) alle routekaarten: https://energieslag.rvo.nl/overzichtroutekaarten

125

Investeringen
Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed
Het energieverbruik van gebouwen is een belangrijke bron van CO 2-uitstoot vanwege de verbranding
van fossiele brandstoffen om energie op te wekken en gebouwen te verwarmen. Door beperking van
het energieverbruik in gebouwen en door het gebruiken van alternatieve vormen van
energieopwekking in gebouwen, daalt de verbranding van fossiele brandstoffen en hiermee ook direct
de CO 2-uitstoot van Nederland. Daarom is deze subsidieregeling in het leven geroepen. De regeling
is bedoeld voor het verduurzamen van bestaand maatschappelijk vastgoed. De subsidieregeling heeft
een indicatie emissiereductie van 0,2 Mton CO 2 en staat onder andere open voor vastgoedeigenaren
van gebouwen met een maatschappelijke functie, zoals van decentrale overheden,
onderwijsinstellingen, zorginstellingen en andere cultuur- en welzijnsinstellingen.
Het hoofddoel is om eigenaren van maatschappelijk vastgoed te stimuleren te investeren in
verduurzamingsmaatregelen om de energieprestatie te verbeteren en de CO2-uitstoot te verlagen.
De nieuwe regeling vergoedt een deel van de projectkosten van de verduurzamingsmaatregelen. De
kosten voor een energieadvies of duurzaam monumentenadvies kunnen met terugwerkende kracht
worden vergoed. Dit geldt ook voor de kosten voor het laten opstellen van een energielabel na het
uitvoeren van de maatregelen. Maatregelen die in aanmerking komen zijn isolatiemaatregelen in
dak, vloer of gevel en isolerend glas, warmtepompen en phase changing materials (PCM), en
energiezuinige verlichting.
Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE)
Nederland stelt EUR 288 mln. beschikbaar om de installatie en gebruik van hybride warmtepompen
te stimuleren. Deze hybride warmtepompen zorgen voor een significante CO2-reductie in vergelijking
met het gebruik van een standaard HR-ketel. Deze investering loopt van 2022 tot 2024. Het
subsidietarief voor hybride warmtepompen wordt hiermee verhoogd van 20% naar 30% per
installatie. Ook wordt geïnvesteerd in een publiekscampagne.

d) Bijdrage aan de landspecifieke aanbevelingen (LSA’s), de groene en digitale transities
en vlaggenschepen
Type

Maatregel

LSA

Klimaat ( Digitaal ( Vlaggenschip

Investering Duurzaam maatschappelijk vastg 2019.3,
2020.3

100%

Investering Investeringssubsidie duurzame
2019.3,
energie en energiebesparing (ISD 2020.3

100%

0%

Power up;
Renovate

0%

Power up;
Renovate

126

Prioriteit 3: Verbeteren woningmarkt en verduurzamen gebouwde omgeving
Uitgelichte
vastgoed

investering:

Subsidieregeling

Renovatie
Beursgebouw
duurzame Campus Fryslân

duurzaam

maatschappelijk

Leeuwarden

tot

Het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan draagt bij aan het verduurzamen van de gebouwde
omgeving, waaronder maatschappelijk vastgoed, zoals scholen en ziekenhuizen. De Rijksuniversiteit
Groningen heeft met Campus Fryslân laten zien hoe een monumentaal pand uit 1861 kan worden
gerenoveerd tot een duurzame, moderne onderwijslocatie.
Voor de jonge faculteit Campus Fryslân zocht de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) een
nieuwe, bijzondere locatie. Dat werd het monumentale beursgebouw in Leeuwarden.
Projectleider Ben Molema vertelt: "Na een flinke verbouwing is het nu het eerste
monumentale all-electric onderwijsgebouw in Nederland."
Sinds 2018 bestaat er een nieuwe faculteit bij de RUG: Campus Fryslân. In een prachtige locatie:
het beursgebouw uit 1861. Dit moest worden omgetoverd tot een duurzame, moderne
onderwijslocatie. "Bij de verbouwing was duurzaamheid een belangrijke factor."
Molema vertelt verder: "J.O.N.G. Architecten maakte een ontwerp waarbij de buitenkant volledig
geconserveerd en in ere hersteld werd, maar de binnenkant modern en strak werd." Vervolgens ging
het team om tafel met de bouwpartner en installateurs om een bouwplan te maken. "Er was veel
enthousiasme en passie voor het plan. De Friese uitvoerders waren trots dat ze in hartje Leeuwarden
zo’n uniek gebouw mochten opknappen."
"Verbouwen is complexer
dan nieuwbouw. Zeker in
zo’n monumentaal pand
weet je soms niet wat je
tegenkomt.
In
het
oorspronkelijke ontwerp
zat
bijvoorbeeld
een
techniekruimte op de 1e
verdieping,
omdat
wij
dachten dat het niet in de
kelder
paste.
De
installateur zorgde voor
een betere warmte-koudeinstallatie die wél in de
kelder
kon."
Andere
uitdagingen waren met
name
isolatie
en
dakconstructie. Aan de
monumentale
ramen
mochten
ze
niets
veranderen,
maar
opzetramen boden een
oplossing
voor
goede
isolatie. En om de 360
zonnepanelen te kunnen
dragen,
is
het
dak
verstevigd.

Maatschappelijk
vastgoed:

CO2

Totale potentiële
CO2-reductie: 111
kton per jaar

Verduurzaming:
Vermindering
energiegebruik
monumenten, ziekenhuizen,
verzorgtehuizen, scholen,
universiteiten,
politiebureaus, brandweer en
GGD, theaters en vele
andere gebouwen

Energie uit
de omgeving
Zo
groen
mogelijk

Meer dan 7000
gebouwen van in
totaal 7,6 miljoen
vierkante meter

127

Het resultaat: een grotendeels zelfvoorzienend pand en het 1e volledig elektrische monumentale
onderwijspand in Nederland. Molema is trots op het project: "Het kan dus gewoon. Maar je moet wel
weten waar je aan begint. Het helpt om vooraf een duidelijk einddoel voor ogen te hebben." Molema
geeft aan dat je met een monument geen onmogelijke dingen kunt doen. “Wij gingen voor bewezen
technieken en hebben ons technische team veel vrijheid gegeven.”
In 2019 kon de nieuwe faculteit Campus Fryslân het 2e onderwijsjaar in het Beursgebouw starten.
"Het is gaaf dat we een monument met al z’n grandeur én beperkingen konden opwaarderen naar
een hedendaags gebouw."

Verduurzaming van maatschappelijk vastgoed
Het energieverbruik van gebouwen is een belangrijke bron van CO2-uitstoot vanwege energie die
verbruikt wordt om gebouwen te verwarmen en te koelen. Door gebouwen energiezuiniger te maken
en door het gebruik van hernieuwbare energie te stimuleren kan de CO2-uitstoot van gebouwen
worden verlaagd.
Binnen de gebouwde omgeving is het maatschappelijk vastgoed een belangrijke factor. Het gaat hier
om scholen, ziekenhuizen, bibliotheken, theaters en sportzalen. Bij deze gebouwen ligt een grote
opgave om ze energiezuiniger te maken, omdat het vaak om oude gebouwen gaat, soms zelfs met
een monumentale status hetgeen ingrijpende verbouwing compliceert. De toepassing van fossielvrije
energieopwekking, zoals zonnepanelen, warmtepompen of warmte-koudeopslagsystemen, vergt
grote investeringen. Om een impuls te geven aan het versneld verduurzamen van dit maatschappelijk
vastgoed wordt er een subsidieregeling ingezet waarmee eigenaren van maatschappelijk vastgoed,
zoals gemeenten, maatschappelijke organisaties en verenigingen, tegemoet gekomen worden in de
kosten die zij maken om te verduurzamen.

128

e) Gedetailleerde beschrijving van de maatregelen
Investeringen:
Maatregel 3.2I1: Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed
Naam
Subsidieregeling duurzaam
maatschappelijk vastgoed
Type (hervorming of investering)
Investering
Budget (in €)
225,3 mln. EUR
Departement/directie
BZK / Bouwen en Energie
Onder welke pijler(s) past de maatregel?
Pijler 4
Verwachte einddatum project
April 2025 (Met 80%
bevoorschotting)
Algemene beschrijving maatregel
De regeling is bedoeld voor het verduurzamen van bestaand maatschappelijk vastgoed. De
verwachting is dat er tussen 2022 en 2024 ongeveer 7000 aanvragen worden ingediend. De
subsidieregeling heeft een indicatieve emissiereductie opgave van 0,2 Mton CO 2.
De subsidieregeling staat open voor vastgoedeigenaren van:
•
•
•
•
•
•

•

Gebouwen in eigendom van een provincie, een gemeente of een waterschap;
Uit ’s Rijks kas bekostigd schoolgebouwen of nevenvestigingen;
Gebouwen in eigendom van een uit ’s Rijks kas bekostigde instelling voor beroepsonderwijs,
hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek;
Gebouwen in eigendom van een zorginstelling;
Gebouwen in eigendom van een culturele instelling met een aangewezen status als culturele
algemeen nut beogende instelling;
Rijksmonumenten die zijn ingeschreven in het rijksmonumentenregister, met uitzondering
van een zelfstandig onderdeel dat in oorsprong is vervaardigd voor bewoning of dat voor
meer dan de helft van de oppervlakte voor bewoning in gebruik is;
Gebouwen in eigendom van stichtingen, verenigingen of coöperaties ter exploitatie en beheer
van gebouwen met een publieksfunctie.

De regeling wordt in twee tranches opengesteld voor aanvragen:
•
•

September 2022 t/m 31 december2023 – 150 miljoen euro;
1 januari 2024l t/m december 2024- 200 miljoen euro;

De subsidieplafonds zijn respectievelijk 150 en 200 miljoen euro, inclusief 7 miljoen euro
uitvoeringskosten. Van beide tranches wordt 80% meegenomen i.v.m. bevoorschotting. Daarmee
komen we voor het HVP op 272 miljoen euro. We weten namelijk alleen de bevoorschotting van de
subsidieregeling zeker. Als we hier de bedragen exclusief btw in meenemen, dan komt men uit op
225,3 miljoen euro. Uitvoeringskosten worden dus niet meegenomen in het HVP. Deze zijn geraamd
op ca 7 miljoen euro.
In de regeling worden twee trajecten gefaciliteerd:
1. Het aanvragen van subsidie voor maximaal drie verduurzamingsmaatregelen op basis van
een energieadvies;
2. Het aanvragen van integrale verduurzamingsprojecten waarbij een pakket aan maatregelen
moet leiden tot een grote verbetering van de energieprestatie van een gebouw.
129

De subsidieaanvraag loopt volgens het stroomschema. De aanvragende partij legt uit welke
maatregelen genomen gaan worden en onderbouwt dat met een energieadvies. (zie Bijlage 3 in de
conceptregeling). Het Energieadvies is een rapportage waarin de mogelijkheden om maatregelen te
treffen ter verbetering van de energieprestatie zijn vastgelegd.
Tabel 1 beoogde oppervlakte, aantal gebouwen en CO 2-reductie in 2 jaar tijd te renoveren:

Sector

7% van
het
oppervla
k
(mln
m2)

kton
CO2
7% van reductie per
aantal
jaar
gebouwe additioneel
71
n

kton
CO 2
reducti
e
per
jaar
totaal

Kton
percenCO2
tage
uitstoo CO2
t van reducti
7%
e

Gemeentelijk vastgoed

1,5

2532

4,30

27,01

61,18

44%

Provinciaal vastgoed

0,0

10

0,08

0,49

1,12

44%

Primair Onderwijs

0,8

554

2,47

10,89

24,36

45%

Voortgezet Onderwijs

0,7

100

2,03

8,94

20,02

45%

MBO

0,2

33

0,63

3,29

6,51

51%

HBO

0,2

15

0,49

3,01

5,53

54%

Universiteiten

0,3

46

0,49

8,12

12,25

66%

Cure

0,6

18

7,56

5,32

70

8%

Care

1,4

1704

4,69

10,01

77

13%

Rijksmonumenten (nietwoonhuizen)

1,9

2114

6,72

33,6

84,7

40%

7,6

7126

29,46

110,68

362,67

31%

De totale potentiële CO 2-reductie bij het renoveren van bovenstaande 7,6 miljoen vierkante meter
en 7126 72 gebouwen wordt ingeschat op 111 kton per jaar en voor 2 jaar 222 kton. Dit is een grove
inschatting, dus dit kan ook flink lager uitvallen. Aangezien dit een nieuwe subsidieregeling is, is het
niet met zekerheid te zeggen wat de exacte CO 2-reductie. Het doel van 111 kton CO 2-reductie per
jaar kan dus onverhoopt ook lager uitvallen. Het aantal vierkante meters en aantallen gebouwen is
niet opgenomen als targets omdat er nog geen enkele ervaring met deze regeling is.
In de beschrijving van de regeling hebben we ook de maatregelen aangegeven die gebruikt kunnen
worden (zie bijlage 2 in de concept-regeling). Op enkele plekken zal het vervangen van een oude CV
Deze cijfers zijn door de sectoren berekend op basis van een aantal scenario’s. Deze kolom geeft het scenario 2 aan t.o.v. business as usual
bij renovatie verbouwen (25-35% energiebesparing)
72
Het is voor de sectoren in onderwijs, zorg en gemeentelijk vastgoed niet mogelijk om lijsten met gebouwen te overleggen. Immers, het
vastgoed is decentraal belegd waardoor we centraal geen beeld hebben welke moment een natuurlijk moment hebben komende jaren.
Bovendien is dit, ten behoeve van een subsidieregeling die nog niet gepubliceerd is, ook juridisch niet toegestaan. Het kenmerk van een
subsidieregeling is dat een ieder die aan de voorwaarden van de regeling voldoet in aanmerking komt voor subsidie. Je mag dus geen partijen
aan de voorkant uitsluiten door het maken van een gebouwenlijst.
71

130

ketel (VR ketel) voor een HR ketel een zeer efficiënte oplossing zijn, zoals bij de integrale
verduurzaming van monumenten of bij een integrale verduurzaming van andere projecten. Of de
oplossing voor een centrale verwarming met een decentrale voorziening voor warmtapwater op
aardgas. Dit is onbekend, maar de verwachting is dat dit zeer weinig zal gebeuren.
Aanleiding voor de subsidieregeling
Het energieverbruik van gebouwen is een belangrijke bron van CO 2-uitstoot vanwege de verbranding
van fossiele brandstoffen om energie op te wekken en gebouwen te verwarmen. Door beperking van
het energieverbruik in gebouwen en door het gebruiken van alternatieve vormen van
energieopwekking in gebouwen, daalt de verbranding van fossiele brandstoffen en hiermee ook direct
de CO 2-uitstoot van Nederland.
Binnen de gebouwde omgeving is utiliteitsbouw een belangrijke bouwsector, een derde van de CO 2uitstoot in de gebouwde omgeving wordt door de utiliteitsbouw veroorzaakt. Daarom heeft deze
sector in het Klimaatakkoord afgesproken aanvullend 1 Mton CO 2-reductie te realiseren via een
besparing op aardgas. Dat kan enerzijds door de vraag naar gas naar beneden te brengen met
isolatie en andere energiebesparende maatregelen, en anderzijds door andere fossielvrije technieken
voor energieopwekking toe te passen. 73
Een specifieke doorsnede van de utiliteitsbouw is maatschappelijk vastgoed, dat een
maatschappelijke functie vervult en waarbij het primaire proces in dat gebouw vaak betaald wordt
met publieke middelen. Twaalf sectoren met maatschappelijk vastgoed 74 hebben in het
Klimaatakkoord afgesproken dat elk een sectorale routekaart maakt, waarin het pad naar 49% CO2reductie in 2030 en 95% reductie in 2050 staat beschreven, inclusief de knelpunten die opgelost
moeten worden en wat het ongeveer kost. In deze routekaarten hebben de sectoren op basis van
een top-down benadering geïnventariseerd hoe groot de voorraad is (in m2), welke kwaliteit en
bouwjaar dit betreft en wat de CO2-uitstoot van deze voorraad is.
De sectorale routekaarten maken verder duidelijk dat zonder voldoende extra middelen 75 de sectoren
de reductiedoelstellingen voor 2030 en 2050 niet zullen behalen, en hier en daar niet eens aan
vigerende wet- en regelgeving kunnen voldoen. De verduurzaming van het maatschappelijk vastgoed
kan zo niet bijdragen aan de nationale klimaatdoelstellingen.
Daar bovenop heeft de Klimaatzaak, die Urgenda aanspande tegen de Staat, onderstreept dat de
overheid meer aan CO 2-besparing moet doen. Dit heeft Urgenda nog eens toegelicht in het 54 punten
plan 76. Veel van deze 54 maatregelen zijn van toepassing op de gebouwde omgeving, en sommigen
ook zelfs specifiek voor overheidsgebouwen, zorg en scholen.
In de Miljoenennota 2022 heeft het kabinet aangekondigd 6,8 miljard euro extra uit te geven aan
een pakket aan maatregelen voor het klimaat. Deze middelen zijn bedoeld om uitvoering te geven
aan het Urgenda-vonnis en voor het realiseren van doelstellingen uit het Klimaatakkoord. Als
onderdeel van het pakket aan maatregelen is er 525 miljoen euro ter beschikking gesteld voor het
versneld verduurzamen van bestaand maatschappelijk vastgoed. Met deze middelen wil het kabinet
een impuls geven aan de verduurzamingsopgave voor het maatschappelijke vastgoed. Van het
beschikbare budget wordt 358,7 miljoen euro ingezet voor een subsidieregeling waarmee eigenaren
van maatschappelijk vastgoed tegemoet gekomen worden in de kosten die zij maken om te

Trias Energetica is de theorie hieronder: zie RVO Infoblad Trias Energetica
Zie (bijna) alle routekaarten: https://energieslag.rvo.nl/overzichtroutekaarten
75
In het kader van de voorbereidingen van de formatie, hebben de sectoren met maatschappelijk vastgoed berekend 7,4 mrd euro nodig te
hebben van 2022-2026 om álle doelen te kunnen halen die gepland staan in de sectorale routekaarten.
76
https://www.urgenda.nl/themas/klimaat-en-energie/40-puntenplan/
73
74

131

verduurzamen. Van die 358,7 miljoen euro brengen we 283 miljoen euro aan het subsidiëren van
maatregelen onder in het HVP.
De regeling voorziet deels in deze extra ondersteuningsbehoefte, met de huidige middelen kunnen
veel eigenaren van maatschappelijk vastgoed een verduurzamingsslag maken.
De regeling wordt uitgevoerd door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), dat een
ervaren agentschap is voor het uitvoeren van regelingen. BZK heeft RVO hiervoor een opdracht
gegeven, inclusief middelen om de regeling uit te voeren.
Uitdagingen:
Voor de sectoren met maatschappelijk vastgoed is dit de eerste keer dat zij in aanmerking komen
voor een subsidie vanuit de rijksoverheid. Goede communicatie rondom de regeling is daarom erg
belangrijk. Een oplopende reeks in tranches heeft met deze gewenning rekening gehouden.
Gezien de opgave, de omvang en de diversiteit binnen de doelgroep zullen de huidige middelen niet
voldoende zijn om de volledige doelgroep in lijn te brengen met de klimaatambities zoals afgesproken
in het Klimaatakkoord.
De doelgroep is erg divers, qua grootte en professionaliteit, waarbij het lastig is om extra
administratieve lasten op te leggen bij de aanvraag.
Investeren in vastgoed vergt visie op de lange termijn, zowel richting 2030 als richting 2050. Het
voornemen is daarom ook om deze regeling een langjarig karakter te geven tot en met 2030. Dit
doen we door een deel van de aanvullende middelen die het kabinet in het regeerakkoord beschikbaar
heeft gemaakt voor het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed vanaf 2024 op te nemen in de
regeling. Dit betekent dat we het lange termijn perspectief zo snel als mogelijk moeten gaan
communiceren. Onder het HVP worden de eerste drie tranches van deze subsidieregeling
meegenomen, als kick-start van dit programma.
Er wordt 30% subsidie gegeven op de investering van de verduurzamende maatregelen. De uitdaging
voor de vastgoedpartij in de publieke sector is ook om de resterende 70% te bekostigen, of bij een
grondige renovatie, het natuurlijk moment, om ook de renovatie te bekostigen wanneer daar
onvoldoende rekening mee is gehouden (onderwijsvastgoed, vastgoed in het justitiële domein).
Er wordt 50% subsidie gegeven voor een energieadvies en er wordt 50% subsidie gegeven voor het
laten opstellen van een energielabel (energy performance certificate).
In de Nederlandse regelgeving hebben we de EU-wetgeving afvalhiërarchie uit de Kaderrichtlijn
afvalstoffen (2008/98/EG) overgenomen in art 10.4 Wet Milieubeheer, en is de EU-richtlijn 2018/851
geïmplementeerd in de vorm van een wijziging van de Wet milieubeheer. EU-regelgeving op het
gebied van afvalstoffen is dus van kracht.
In Nederland zijn aannemers verplicht om het bouw- en sloopafval te scheiden (Bouwbesluit art 8.8).
Een gedeelte, dat het beste aan de bron gescheiden kan worden, wordt op de bouwplaats al
gescheiden, voor al het steenachtige bouw- en sloopafval geldt een stortverbod. Het gedeelte dat
gebruikt kan worden in de Grond-, Weg- en Waterbouw (GWW) wordt voor 98% ingezet. Nederland
voldoet aan de voorwaarden van de afvalhiërarchie, dit is ook te zien in de statistieken die door
Eurostat worden bijgehouden.
Een deel van het afval moet op de bouwplaats worden gescheiden omdat dit belangrijk is voor de
bruikbaarheid van de rest van het afval, maar het steenachtige ongevaarlijke bouw- en sloopafval
kan op een andere locatie worden gescheiden. Het is niet toegestaan steenachtige materialen, het

132

grootste deel van het bouw- en sloopafval, op stortplaatsen te storten. 77 Dit aspect van de
Nederlandse regelgeving gaat nog verder dan de Europese regelgeving op het gebied van
steenachtige materialen – zie artikel 11(2)(b) van de Richtlijn 2008/98 EG.
Door het stortverbod zit Nederland op 99,9% tot 100% voor wat betreft het hergebruik, recycling en
andere materiaalterugwinning. 78 De indicator (ratio of construction and demolition waste which is
prepared for re-use, recycled or subject to material recovery, including through backfilling
operations…’’ Nederland voldoet dus aan de voorwaarden van de afvalhiërarchie.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Mijlpaal 1: Inwerkingtreding van de regeling die de renovatieregeling vaststelt
Q. Indicator: Wetsbepaling die de inwerkingtreding van de regeling aangeeft is gepubliceerd in
Staatscourant – voor Q2 2022.
Beschrijving: Inwerkingtreding van de renovatie-subsidieregeling
De renovatie-subsidieregeling bevat de volgende elementen:
1) Eén of meerdere maatregelen die gebouwelementen van maatschappelijk vastgoed
betreffen, bijvoorbeeld de isolatie van het dak, warmtepomp en LED verlichting
2) Integrale verduurzaming van maatschappelijk vastgoed
30%

van

de

investeringen

die

onder

deze

maatregel

vallen

worden

gesubsidieerd.

Mijlpaal 2: Optelsom van alle beoogde CO2 reductie (in Kton) uit alle aanvragen van subsidie ten
behoeve van maatregelen om te verduurzamen of integrale renovatie. 222 Kton voor Q1 2025.
Beschrijving: Optelsom van alle beoogde CO2 reductie (in Kton) uit alle aanvragen van subsidie ten
behoeve van maatregelen om te verduurzamen of integrale renovatie.
Tranches:
1) 1 september 2022 t/m 31 december 2023 – 150 miljoen euro;
2) 1 januari 2024 t/m december 2024- 200 miljoen euro;
Deze twee tranches zijn inclusief 7 miljoen uitvoeringskosten.
De 1e tranche is 16 maanden open; deze wordt rond 1 juni 2022 gepubliceerd in de Staatscourant.
De 2e tranche is 12 maanden open; we verwachten dat op 1 april 2025 alle bevoorschotting heeft
plaatsgevonden.
Tussen de tranches wordt geëvalueerd en wordt de regeling aangepast, met of het plaatsen van
schotten of hekken in de regeling, of door het aanscherpen van de eisen om in aanmerking te kunnen
komen voor een subsidie. Alle informatie uit de aanvragen wordt verzameld en geanalyseerd tot een
4 maands-rapportage.
De KPI’s uit bijvoorbeeld het maatwerkadvies zijn:
a)
b)
c)
d)
77
78

Beoogde CO 2-reductie
Beoogde energieprestatieverbetering na renovatie
Beoogde reductie aardgas
Investeringsbedrag

Besluit stortplaatsen en stortverboden afvalstoffen https://wetten.overheid.nl/BWBR0009094/2021-07-01
Eurostat

133

e) Monument ja/nee
De beoogde doelstelling van de regeling is om een CO2-reductie van 0,2 Mton te bereiken. Dit is van
tevoren berekend en ook door PBL toegekend aan de maatregel. Omdat deze beoogde CO 2-reductie
in de aanvraag wordt beschreven, en niet achteraf wordt verantwoord, kunnen we voor 31 december
2024 zeggen of we deze doelstelling gehaald hebben. Het is afhankelijk van de eigenaren van het
vastgoed, het gebruik en de type maatregelen of deze doelstelling wordt gehaald.
In de subsidieregeling wordt bij vaststelling gekeken of de maatregelen of integrale verduurzaming
uitgevoerd zijn en niet gekeken naar de daadwerkelijke energiebesparing. Op 1 januari 2025 kan wel
worden gezegd wat de bijdrage van de subsidieregeling aan de beoogde CO 2 reductie is. We
verwachten dat de beoogde CO 2 reductie minimaal 111 kton per jaar is. Het is echter onzeker, omdat
het de eerste keer is dat deze regeling wordt uitgevoerd. De lijn in de targets neemt wel iets sneller
toe dan het gereserveerde subsidiebedrag, omdat we verwachten dat we de eisen voor de
verduurzaming, ook vanwege nieuwe EU regelgeving (EED), verhoogd worden.
De voorgenoemde beoogde CO2 reductie targets verwijzen naar de verwachte reductie van GHG
emissies per jaar. De gegevens uit de periodieke monitor van RVO aan BZK worden opgenomen in
de lopende Klimaatmonitor, waarbij de gegevens door (PBL of) TNO verzameld worden.
Na de 1e rapportage, dus begin januari 2023, worden de resultaten besproken in het ambtelijke
coördinatie-overleg Maatschappelijk vastgoed (met vijf departementen en VNG) en vervolgens in het
driemaandelijkse directeuren-overleg Maatschappelijk vastgoed 79 (met zeven departementen, incl.
EZK en FIN).
Het moet dan ook duidelijk zijn of een eventueel schot of schotten in de regeling nodig zijn.
Na de 3e rapportage moet helder zijn of de regeling succesvol is en met name wat voor type
renovaties en welke sectoren gesubsidieerd zijn. Het schot wordt dan ook geëvalueerd. De
vakdepartementen (VWS en OCW) en BZK zelf kunnen richting de uitvoerder RVO en richting de
sectoren aangeven of meer effort nodig is om de uitputting te bereiken.
Overigens wordt niet verwacht dat er onderuitputting zal plaatsvinden, omdat de roep van de
sectoren om extra middelen al lang loopt en steeds luider wordt. Met de berekeningen in dit
bestedingsplan blijkt ook dat de groep vastgoedeigenaren groot genoeg is die op het natuurlijke
moment staat om het gebouw te verduurzamen. RVO wordt gevraagd, naast een kwantitatieve
monitor, ook een kwalitatieve monitor na 9 maanden te houden, om te weten of deze regeling
aansluit bij de wensen van de doelgroep.

Belanghebbenden
Gemeenten
en
andere
decentrale
overheden,
schoolbesturen,
zorginstellingen,
monumenteneigenaren en andere eigenaren van vastgoed met een publieke functie zijn
belanghebbenden. Deze zijn ook betrokken bij de ontwikkeling van de regeling. De regeling is ook
bedoeld om de voorbeeldrol van publieke gebouwen in de energietransitie en verduurzamingsopgave
uit te dragen.
De regeling probeert alle vastgoedeigenaren met maatschappelijk vastgoed gelijke kansen te geven
om te verduurzamen. Dit geldt zowel voor scholen in achterstandswijken, dorps- en buurthuizen in
kleine kernen of zorginstellingen voor ouderen.

79

BZK, VWS, OCW, JenV, Defensie, Financiën

134

Maatregel 3.2I2: Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE)
Naam
Investeringssubsidie duurzame energie en
energiebesparing (ISDE)
Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

€624 mln.

Departement/directie

EZK, directie Energiemarkt i.o.

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 1. Groene transitie

Verwachte einddatum project

31-12-2024

Algemene beschrijving maatregel
Via de investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE) wordt subsidie verstrekt
voor investeringen in kleinschalige (hybride) warmtepompen (max. 70 kW vermogen), zonneboilers,
isolatiemaatregelen en warmtenetaansluitingen. Subsidie voor (hybride) warmtepompen en
zonneboilers is beschikbaar voor zakelijke partijen en eigenaar-bewoners. Subsidie voor
isolatiemaatregelen en warmtenetaansluitingen is uitsluitend beschikbaar voor eigenaar-bewoners.
Het gaat om in de regeling vastgelegde forfaitaire subsidiebedragen. Bij het vaststellen van de hoogte
van de bedragen is tot en met 2021 het uitgangspunt gehanteerd dat met de subsidie gemiddeld
gesproken 20% van de totale kosten van een maatregel wordt gedekt.
Voor de financiering van warmtepopen subsidieert de ISDE alleen de warmtepomp voor het
produceren van duurzame energie en niet de gas-boiler in het geval van hybride opstelling; de ISDE
financiert over het algemeen geen gas boilers. 80 In het Klimaatakkoord 2019 is afgesproken dat er
jaarlijks €100 mln. beschikbaar komt voor reguliere impulsen onder de ISDE. 81
Om investeringen in (hybride) warmtepompen en isolatiemaatregel nog aantrekkelijker te maken
zijn de subsidiebedragen voor deze maatregelen met ingang van 1 januari 2022 verhoogd82.
Daarnaast is naar aanleiding van een aangenomen motie 83 ook het subsidiebedrag voor zonneboilers
met ingang van 26 januari ook het subsidiebedrag voor zonneboilers verhoogd. Het uitgangspunt is
nu dat met de in de regeling opgenomen subsidiebedragen gemiddeld gesproken 30% van de totale
kosten van een maatregel wordt gedekt. De genoemde verhogingen gelden in principe voor de jaren
2022 tot en met 2024 en in samenhang daarmee is naast de bovengenoemde € 100 mln. per jaar
voor de periode 2022 tot en met 2024 in totaal € 480 mln. additioneel budget beschikbaar 84.
Om subsidieaanvragers te ondersteunen is er een stappenplan opgesteld, die stap voor stap
eenvoudig uitlegt waaraan zowel woningeigenaren 85 als zakelijke gebruikers 86 moeten voldoen om
de subsidieaanvraag goed af te kunnen ronden.

Zie regeling nationale EZK- en LNV-subsidies artikel 4.5.2, tweede lid en de in artikel 4.5.1 opgenomen definities van
ruimteverwarmingstoestel en waterverwamingstoestel: https://wetten.overheid.nl/BWBR0035474/2022-04-16#Hoofdstuk4_Titeldee l4.5
81
Zie Klimaatakkoord juni 2019
82
Voor isolatiemaatregelen zie: https://open.overheid.nl/repository/ronl-e6cccc68-43a0-4993-ac23-b6b2c7f90a4d/1/pdf/kamerbrief-ove r hoofdlijnen-nationaal-isolatieprogramma.pdf en voor (hybride warmtepompen zie: https://open.overheid.nl/repository/ronl-8015d7c242e1-47ae-8660-bd846e2140c8/1/pdf/kamerbrief-over-stimulering-van-de-hybride-warmtepomp.pdf
83
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2021Z22953&did=2021D48733
84
Zie ook hiervoor de kamerbrieven genoemd in voetnoot 4.
85
Het
stappenplan
voor
woningeigenaren:
https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/isde/woningeigenaren/stappenpla nwoningeigenaren#stap-4%3A-laat-uw-maatregelen-installeren
86
Het stappenplan voor zakelijke gebruikers: https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/isde/zakelijke-gebruikers/stappenplan-zakelijk
80

135

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Doel van de subsidie is om een financiële prikkel te geven én de onrendabele top van de investering
te beperken. De onder (tijdelijke) verhoging van de subsidiebedragen zal investeringen
aantrekkelijker maken en zal naar verachting leiden tot een groter aantal gesubsidieerde
maatregelen.
Jaarlijks wordt de ISDE subsidie opengesteld; de subsidie financiert geen gas boilers; de aanschaf
en installatie van warmtepompen voldoen aan de energie-efficiëntie criteria vastgelegd in
2009/125/EG (Ecodesign).
Er zullen ten minste 225.00 ISDE maatregelen (zonneboilers, warmtenetaansluitingen,
isolatiemaatregelen, of warmtepompen) gesubsidieerd zijn gedurende de periode 2022-2024.
Maandelijks wordt gemonitord hoeveel van de verschillende maatregelen subsidie hebben ontvangen
en hoeveel subsidiebudget daarmee gemoeid is.

Belanghebbenden
De ISDE richt zich met name op het stimuleren van investeringen door eigenaar-bewoners in
isolatiemaatregelen, kleinschalige (hybride) warmtepompen en zonneboilers en van investeringen
door zakelijke partijen in kleinschalige (hybride) warmtepompen en zonneboilers. Genoemde
doelgroepen worden geholpen doordat de subsidie investeren in genoemde maatregelen
aantrekkelijker maakt.
De regeling richt zich zonder onderscheid naar ras, geloof of geslacht of sexuele geaardheid op
iedereen binnen de genoemde doelgroepen. ISDE richt zich op het stimuleren van technische
maatregelen en (helaas) is het nog altijd zo dat er meer mannen geïnteresseerd zijn in dit soort
maatregelen en werkzaam zijn bij bedrijven die zich daarmee bezig houden dan vrouwen. Daar kan
je met een subsidieregeling als de ISDE niet zoveel aan doen.

136

Prioriteit 4: Versterken arbeidsmarkt, pensioen en toekomstgericht onderwijs

Onderdeel 4.1 Versterken van de arbeidsmarkt en een goed pensioen
Overzichtskader 4.1: Versterken van de arbeidsmarkt en een goed pensioen
Beleidsdomeinen:

Bestaanszekerheid; Gelijke kansen; Ontwikkeling

menselijk kapitaal.

Doel: Constaterende dat economie, en daarmee ook de aard van ons werk, verandert door de
uitwerking van de coronapandemie, digitalisering en globalisering heeft het kabinet besloten een
aantal grote hervormingen in de arbeidsmarkt door te voeren. Het doel is om het rechtskader, de
belasting- en pensioenstelsels en de (inzetbaarheid van de) beroepsbevolking beter aan te sluiten
op de huidige omstandigheden. In dit plan zijn maatregelen opgenomen die gericht zijn op het
versterken van bestaanszekerheid, met name voor de lage en middeninkomens, en het
bevorderen van kansengelijkheid. Ook wordt aandacht besteed aan een adequaat pensioen voor
alle generaties.
Hervormingen en/of investeringen:
Hervormingen:
> Verlaging van de zelfstandigenaftrek

> Arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen (AOV ZZP)
> Hervorming pensioenstelsel tweede pijler
> Aanpak schijnzelfstandigheid

Investeringen:
> Nederland Leert Door
> Regionale Mobiliteitsteams (RMTs)

Geraamde totale kosten: 269,2 mln. EUR

Introductie
Grote ontwikkelingen die zichtbaar zijn en die nog vele jaren van belang zullen zijn, zoals
digitalisering, globalisering, en de overgang naar een duurzame economie veranderen structureel
het economisch landschap en de aard van het werk. Recente rapporten, zoals dat van de Commissie
Regulering van Werk (Commissie-Borstlap), de Wetenschappelijke Raad voor het Regelingsbeleid
(WRR), de Sociaal-Economische Raad (SER) en de Planbureaus, laten zien welke uitdagingen deze
ontwikkelingen met zich meebrengen. Het kabinet constateert een toenemende kloof op de
arbeidsmarkt en maakt zich zorgen om de financiële kwetsbaarheid van sommige huishoudens. De
coronapandemie en de contactbeperkende maatregelen die daarbij hoorden hebben enkele van deze
ontwikkelingen scherper aan het licht gebracht, en brachten ook nieuwe uitdagingen met zich mee.
Het kabinet zet zich blijvend in om deze uitdagingen te adresseren.
Tijdens de coronacrisis heeft de Nederlandse overheid forse steunpakketten ingezet om de negatieve
financiële gevolgen voor bedrijven en huishoudens te beperken. Mede daardoor is een aanzienlijke
stijging in faillissementen en werkloosheid voorkomen. Van bedrijven die personeel moesten laten
afvloeien zijn werknemers ondersteund met het vinden van nieuwe banen. Door de langdurige
werkloosheid te beperken is getracht de lange termijn gevolgen voor het groeipotentieel van de
Nederlandse economie (door het hysterese-effect) te minimaliseren.
Met de maatregelen die in dit plan zijn opgenomen wordt de arbeidsmarkt nu hervormd om zo beter
aan te sluiten aan de huidige en toekomstige omstandigheden. Zo worden verschillen tussen
137

werknemers en zelfstandigen, bijvoorbeeld in fiscale behandeling of sociale zekerheid, verkleind. Ook
wordt geïnvesteerd in de duurzame inzetbaarheid van de beroepsbevolking. Tot slot wordt de tweede
pijler van het pensioenstelsel hervormd, zodat het stelsel beter aansluit op de veranderende
arbeidsmarkt en alle generaties kunnen genieten van een adequaat pensioen.
a) Belangrijkste uitdagingen
De ontwikkelingen in het economisch landschap als gevolg van de pandemie, digitalisering,
globalisering en de groene transitie veranderen ook de aard van het werk. Dat biedt kansen, maar
ook uitdagingen. Zo constateert het kabinet bijvoorbeeld dat er een kloof op de arbeidsmarkt is, en
dat meer dan een kwart van de Nederlandse bevolking (financieel) kwetsbaar is. Ook moet iedereen
kunnen genieten van een adequaat pensioen. Het is van belang dat het rechtskader, de belastingen pensioenstelsels en de arbeidsmarkt aangepast worden om de geconstateerde ontwikkelingen het
hoofd te bieden. Alleen daarmee kan geborgd worden dat werken loont en dat lage- en
middeninkomens genieten van versterkte bestaanszekerheid en verlaagde lasten.
De uitdaging is om de hierboven beschreven doelstellingen te verwezenlijken. Meer specifiek wordt
een aantal oneffenheden op de arbeidsmarkt geconstateerd die de bestaanszekerheid,
kansengelijkheid en welvaart kunnen drukken. Daarbij kan gedacht worden aan de incomplete sociale
zekerheid voor zelfstandigen en soms onduidelijkheid over de status van ondernemerschap versus
werknemerschap. Tijdens de coronacrisis is gebleken dat groepen in een flexibele arbeidsrelatie het
meest kwetsbaar zijn. Daarnaast moet gezorgd worden dat iedereen in staat is vaardigheden te
ontwikkelen die relevant zijn voor de arbeidsmarkt. Het zijn specifieke uitdagingen voor Nederland
om deze problemen te adresseren.
b) Doelstellingen bredere Nederlandse beleid
Om een (toekomst)bestendige (sociale) economie veilig te stellen zet Nederland breed in op gelijke
kansen voor iedereen om zich te ontwikkelen en te ontplooien op de arbeidsmarkt. Daarvoor wordt
onder andere leven lang leren gestimuleerd, met extra aandacht voor de meest kwetsbare groepen
zoals herintreders op de arbeidsmarkt en mensen in fysiek zware beroepen. Daarnaast voert
Nederland hervormingen door op de arbeidsmarkt, zodat werkgeverschap en ondernemerschap
aantrekkelijk blijven, verschillen tussen groepen werkenden worden verkleind ons welzijn stijgt en
personeelstekorten in vitale sectoren opgevangen worden. Enkele voorbeelden hiervan zijn het
stimuleren van re-integratie op de arbeidsmarkt, het verkleinen van de verschillen tussen vaste en
flexibele arbeidscontracten, de verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen en
(onder het adagium ‘leven lang leren’) permanente scholing.
De arbeidsmarktmaatregelen die in dit HVP zijn opgenomen leveren een wezenlijke bijdrage aan
inclusieve groei, en sluiten aan op de bredere doelstellingen van het Nederlandse beleid op dit terrein.
Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s) pakken bijvoorbeeld op regionaal niveau, in samenwerking met
gemeenten, sociale partners, UWV en onderwijsinstellingen, de (dreigende) werkeloosheid aan.
Hiervoor bieden de RMT’s, aanvullend op regulier beschikbare dienstverlening, dienstverlening aan
op het gebied van o.a. loopbaanadvies en matching met een werkgever. De partijen in het RMT
kunnen vanuit de gezamenlijke aanpak gebruik maken van elkaars expertise en dienstverlening.
Om goed inzetbaar te blijven op een veranderende arbeidsmarkt, is het belangrijk dat mensen zich
blijven ontwikkelen. Dit is alleen niet voor iedereen vanzelfsprekend, zeker niet voor kwetsbare
groepen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Deze groepen zijn minder snel geneigd na te denken
over hun eigen ontwikkeling en zijn niet gebaat bij moeilijke financieringsconstructies voor
ontwikkelingsdoeleinden, zoals een fiscale aftrek. De Nederlandse overheid probeert deze groepen
daarom te bereiken met verschillende ondersteuningsmaatregelen die zo laagdrempelig mogelijk
zijn, zoals bijvoorbeeld het subsidiëren van ontwikkeladviezen en scholing binnen Nederland Leert
Door, zodat het voor deelnemers gratis is. Daarnaast is het leven lang leren beleid ook gericht om
een bijdrage te leveren aan de krapte op de arbeidsmarkt, bijvoorbeeld door scholing richting
kraptesectoren en maatwerktrajecten binnen de regeling Nederland Leert Door sectoraal maatwerk.
De maatregel Nederland Leert Door is opgenomen in het Nederlandse HVP, en draagt daarmee bij
aan het vlaggenschip Reskill and Upskill. Met gratis ontwikkeladvies, gratis (digitale) training en
bijscholing, en maatwerktrajecten draagt deze maatregel bij aan heroriëntatie op de loopbaan en
138

bijscholing om veroudering van vaardigheden tegen te gaan en daarmee aan een inclusief herstel
van de economie na de COVID-19 crisis. Daarmee draagt het bij aan de economische cohesie en
inclusieve groei én raakt het aan het vlaggenschip Renovate.
Tegelijkertijd met de arbeidsmarkthervormingen wordt de tweede pijler van het Nederlandse
pensioenstelsel ingrijpend hervormd om deze transparanter, eerlijker en schokbestendiger te maken
en beter aan te laten sluiten bij de veranderende arbeidsmarkt. Iedereen gaat pensioen opbouwen
via een premieregeling. De pensioenpremie staat centraal en wordt voor alle leeftijden gelijk. Voor
alle contracten geldt dat de deelnemers een opbouw krijgen die past bij de betaalde premie. Er wordt
niet langer een belofte over de hoogte van de uitkering gedaan. De premie is in alle gevallen de
arbeidsvoorwaardelijke toezegging. Werkgever en werknemers zijn samen verantwoordelijk voor een
adequate pensioenregeling. Zo dienen de afgesproken premie en de beoogde pensioendoelstelling
consistent te zijn met elkaar. De pensioenuitvoerder speelt in dit proces van premievaststelling een
faciliterende rol. Wettelijk zal worden voorgeschreven dat het pensioenfonds voorafgaande aan de
opdrachtaanvaarding sociale partners moet informeren op basis van een voorgeschreven uniforme
scenario-set over de kans dat de door sociale partners beoogde pensioendoelstelling – gegeven de
door sociale partners gewenste premie – wordt behaald.
De hervormingen en investeringen in dit onderdeel vormen een coherent geheel en versterken
elkaar, en leveren daarmee een significante bijdrage aan de landspecifieke aanbevelingen (LSA’s) op
arbeidsmarktterrein voor Nederland. LSA 2019.2, die aanbeveelt om de prikkels voor zelfstandigen
zonder personeel te verminderen, de sociale bescherming voor zelfstandigen te promoten en
levenslang leren en de ontwikkeling van vaardigheden te versterken worden geadresseerd met de
regeling Nederland Leert Door, Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s), de ontwikkeling van een
Arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen (AOV ZZP) en maatregel Aanpak
schijnzelfstandigheid. In deze kabinetsperiode wordt ingezet op het bieden van meer duidelijkheid
en het tegengaan van schijnzelfstandigheid door het inzetten op een gelijker speelveld via verlaging
van de zelfstandigenaftrek, het verduidelijken van wetgeving en het verbeteren van de
publiekrechtelijke handhaving. Deze stappen zijn al aangekondigd en opgenomen in het HVP als drie
separate hervormingen: een arbeidsongeschiktheidsverzekering voor alle zelfstandigen, verlaging
van de zelfstandigenaftrek en het aanpakken van schijnzelfstandigheid. Deze hervormingen verlagen
de prikkels voor (schijn)zelfstandigheid, verminderen het ongelijke speelveld en beperken daarmee
inkomensrisico’s van werkenden. Dit maakt schijnzelfstandigheid minder aantrekkelijk. De
hervorming van het pensioenstelsel adresseert LSA 2019.1 direct, doordat de maatregel leidt tot
meer transparantie en schokbestendigheid van de tweede pijler van het pensioenstelsel.
Als reactie op de COVID-19-crisis heeft het Nederlandse kabinet een ‘Sociaal Pakket’ van 1,4 miljard
euro ingevoerd. Het sociaal pakket bestond uit een samenhangend geheel van maatregelen gericht
op kwetsbare groepen die het hardst door de crisis zijn getroffen. Dit pakket bestond uit verschillende
componenten, waaronder gericht op begeleiding van werk(loosheid)-naar-werk en bij- en omscholing
en leven lang ontwikkelen. Dit betrof respectievelijk Regionale Mobiliteits Teams (RMT’s) en
Nederland Leert Door.
RMT's beoogden ofwel werkloosheid te voorkomen, ofwel de periode van werkloosheid zo kort
mogelijk te houden. De RMT’s richten zich op mensen die werkloos zijn (of een grote kans hebben
om het te worden) en een grote afstand tot de arbeidsmarkt hebben (zonder aanvullende
ondersteuning komen zij niet of moeilijk aan het werk), en helpen hen bij het vinden van een nieuwe
baan. De dienstverlening kan bestaan uit het opstellen van loopbaanplannen, sollicitatietrainingen,
omscholingsprogramma's of andere maatwerkprogramma's (output).
Nederland Leert Door had als doel ondersteuning te bieden aan werkenden (inclusief zelfstandigen)
en werkzoekenden die hun baan hebben verloren of dreigden te verliezen als gevolg van de COVID19-crisis. Dit programma was gericht op het versterken van de arbeidsmarktpositie en duurzame
inzetbaarheid van mensen op de arbeidsmarkt, om te voorkomen dat zij werkloos zouden worden of
als zij werkloos waren hen te ondersteunen weer aan het werk te komen. Door het aanbod gratis te
maken zijn de drempels om deel te nemen door kwetsbare groepen, zoals mensen aan de rand van
de arbeidsmarkt en inactieven, zoveel mogelijk weggenomen. Daarnaast is bij de regeling Nederland
Leert Door veel aandacht uitgegaan naar het bereiken van kwetsbare groepen, waaronder door een
139

communicatiecampagne gericht op diegenen die het meest baat zouden kunnen hebben van dit
programma (zoals zelfstandigen, langdurig werklozen en mensen met flexibele contracten). Deze
regeling adresseert dus direct LSA 2019.2 door levenslang leren te versterken en vaardigheden te
verbeteren, met name van degenen die zich in de marge van de arbeidsmarkt bevinden en van
inactieven.
Ook zet Nederland in om ongelijkheid voortvloeiend uit digitale ongeletterdheid aan te pakken, als
één van de belangrijke oorzaken van kwetsbaarheid op de arbeidsmarkt. Met de maatregelen
Nederland Leert Door en Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s) wordt ook een bijdrage geleverd aan
het verbeteren van de digitale vaardigheden van personen die zich aan de rand van de arbeidsmarkt
bevinden. Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer een persoon die door een RMT aan (ander) werk
geholpen kan worden, maar wiens kennis en ervaring op het gebied van digitale vaardigheden nog
niet aansluit bij wat er gevraagd wordt. Daarnaast bevinden zich in het aanbod van Nederland Leert
Door veel cursussen die zich concentreren op het verbeteren van digitale vaardigheden. Daarnaast
wordt er onder meer binnen de Alliantie Digitaal Samenleven met publieke, private en
maatschappelijke partners gewerkt aan lokale ecosystemen voor ondersteuning van digitaal
kwetsbare mensen.
LSA 2022.2, om de werkgelegenheids- en sociale gevolgen van de crisis te dempen en adequate
sociale bescherming voor zelfstandigen te bevorderen, wordt geadresseerd door bovenstaand
genoemde regelingen en de arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen. Ook hangt het
sociaal pakket sterk samen met voorgenomen maatregelen van het huidige kabinet voor hervorming
en versterking van de arbeidsmarkt.
c) Beschrijving van de HVP-m aatreg elen
Hervormingen
Verlaging van de zelfstandigenaftrek
De zelfstandigenaftrek wordt afgebouwd van € 7.280 in 2019 naar € 1.200 in 2030. De
zelfstandigenaftrek is een generieke aftrekpost voor ondernemers in de inkomstenbelasting die
voldoen aan het urencriterium. De maatregel verkleint de verschillen in fiscale behandeling tussen
werknemers en zelfstandigen. De aard van het werk dient bepalend te zijn voor de keuze voor de
contractvorm (inclusief de bijbehorende sociale bescherming).
Arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen (AOV ZZP)
In 2019 is in het Pensioenakkoord tussen het kabinet en sociale partners afgesproken dat er een
verplichte AOV voor zelfstandigen komt, en dat sociale partners hiertoe een voorstel zouden doen.
De randvoorwaarden uit het Pensioenakkoord bij de AOV zijn: uitvoerbaarheid en toegankelijkheid
voor alle zelfstandigen. Daarnaast moet de uitwerking EMU-saldoneutraal zijn. De Stichting van de
Arbeid (waarin werknemers- en werkgeversorganisaties zitting hebben) heeft in overleg met
zelfstandigenorganisaties in 2020 over de precieze invulling van deze verzekering geadviseerd,
waarin verschillende uitzonderingen en keuzemogelijkheden zijn opgenomen. Het toenmalige kabinet
heeft de uitwerking van dat advies ter hand genomen, hierbij zijn uitdagingen geconstateerd bij de
vormgeving zoals de Stichting deze voorstaat. Het huidige kabinet heeft in het Coalitieakkoord
opgenomen dat er een verplichte verzekering moet komen. De precieze vormgeving van de AOV is
nog niet bekend, omdat deze afhankelijk is van wat de uitvoering kan - en per wanneer kan - en de
afstemming die daarover moet plaatsvinden met sociale partners. Een gedeelte van het raamwerk
van de verplichte verzekering is al door het vorige kabinet uitgewerkt (met name onderdelen rondom
het uitkeringsregime, zoals de hoogte en het arbeidsongeschiktheidscriterium; over andere
onderdelen (primair rondom de kring van verzekerden, zoals wanneer een zelfstandige ontheven
wordt van de publieke verzekeringsverplichting als hij/zij een private verzekering afsluit), moet nog
nadere uitwerking plaatsvinden.
Aanpak schijnzelfstandigheid
140

In deze kabinetsperiode wordt ingezet op het bieden van meer duidelijkheid en het tegengaan van
schijnzelfstandigheid door het inzetten op een gelijker speelveld, het verduidelijken van wetgeving
en het verbeteren van de publiekrechtelijke handhaving. Naast het gelijker maken van de fiscale
behandeling en de bescherming in sociale, wordt gewerkt aan wet- en regelgeving die de
onduidelijkheid rondom de beoordeling van arbeidsrelaties vermindert. Dergelijke regelgeving kan
werkenden in een meer kwetsbare positie ondersteunen en helpen bij afschaffing van het moratorium
om te handhaven op schijnzelfstandigheid.
Hervorming pensioenstelsel tweede pijler
De tweede pijler van het pensioenstelsel wordt hervormd zodat deze transparanter, persoonlijker en
veerkrachtiger wordt. Zo zal pensioenopbouw alleen nog maar plaatsvinden in premieregelingen met
persoonlijk (voor de uitkering gereserveerd) vermogen en worden premies en pensioenopbouw
losgekoppeld van leeftijd. Deelnemers krijgen meer inzicht in de ingelegde premie, het opgebouwde
pensioenvermogen en de behaalde rendementen en de verwachte pensioenuitkering tijdens
pensionering (in drie scenario’s). Doordat de premie-inleg en de pensioenopbouw met elkaar in
balans zijn (afschaffing van de zogenoemde doorsneesystematiek) sluit het nieuwe stelsel beter aan
op de veranderende arbeidsmarkt. Verder wordt het stelsel flexibeler, onder meer doordat
gepensioneerden op het moment van pensionering de mogelijkheid krijgen om 10% van het
persoonlijke pensioenvermogen op te nemen als ‘bedrag ineens’.
Investeringen
Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s)
In reactie op de COVID-19 crisis, zijn er Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s) opgezet als onderdeel
van het sociaal pakket. Het algemene doel van de RMT’s is om ofwel werkloosheid te voorkomen,
ofwel de periode van werkloosheid zo kort mogelijk te houden. De RMT’s richten zich op mensen die
werkloos zijn (of een grote kans hebben om het te worden) en een grote afstand tot de arbeidsmarkt
hebben (zonder aanvullende ondersteuning komen zij niet of moeilijk aan het werk), en helpen hen
bij het vinden van een nieuwe baan. Er zijn 35 arbeidsmarktregio’s en daarmee ook 35 RMT’s. In
deze regio’s hebben de gemeenten een coördinerende rol in de samenwerking tussen sociale
partners, UWV, gemeenten en onderwijsinstellingen. De voorbereidingen van de RMT’s heeft eind
2020/begin 2021 plaatsgevonden. Vanaf september 2021 zijn de teams actief; deze aanpak is
gegarandeerd tot eind 2022.
Nederland Leert Door
Nederland Leert Door is een samenhangend pakket gericht op het behoud van huidig werk of om
aansluiting te vinden bij toekomstig werk. Dit pakket is in de drie regelingen onderverdeeld om in de
verschillende behoeften te kunnen voorzien: 1) gratis ontwikkeladvies waarmee mensen zich konden
heroriënteren op hun loopbaan, 2) gratis online training en bijscholing om veroudering van
vaardigheden tegen te gaan en 3) maatwerktrajecten waarbij sectorale samenwerkingsverbanden
van werkgevers- en werknemersorganisaties per persoon een maatwerk aanpak kunnen geven, met
daarin als mogelijke onderdelen ontwikkeladvies, scholing, begeleiding en/of een EVC-traject (‘EVC’
staat voor Erkennen verworven competenties). Dit programma heeft ook tot doel om de duurzame
inzetbaarheid van mensen te versterken.
d) Bijdrage aan de landspecifieke aanbevelingen (LSA’s), de groene en digitale transities
en vlaggenschepen
Type
Maatregel
LSA
Klimaat ( Digitaal ( Vlaggenschip
Hervorming Verlaging van de zelfstandigenaftrek
2019.2 0%
0%
2020.2
Hervorming Arbeidsongeschiktheidsverzekering
2019.2 0%
0%
voor zelfstandigen (AOV ZZP)
2020.2
141

Hervorming

Hervorming
pijler

pensioenstelsel tweede

Hervorming

Aanpak schijnzelfstandigheid

Investering

Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s)

Investering

Nederland Leert Door

2019.1

0%

0%

2019.2
2020.2
2019.2
2020.1
2020.2

0%

0%

0%

0%

Reskill and
Upskill
Renovate

2019.2
2020.1
2020.2

0%

0%

Reskill and
Upskill

e) Gedetailleerde beschrijving van de maatregelen
Hervormingen:
Maatregel 4.1H1: Verlaging van de zelfstandigenaftrek
Naam
Verlaging van de zelfstandigenaftrek
Type (hervorming of investering)
Hervorming
Budget (in €)
Departement/directie
Financiën/DGFZ/AFP
Onder welke pijler(s) past de maatregel?
Pijler 4, 3 en 5
Verwachte einddatum project
Wetgeving afgerond voor 1 januari 2023.
Algemene beschrijving maatregel
De zelfstandigenaftrek wordt met deze nieuwe wetgeving versneld afgebouwd van € 7.280 in 2019
naar € 3.710 in 2026. Dit is een aanzienlijke verlaging en versnelling ten opzichte van het eerdere
wetsvoorstel in het Belastingplan 2020. De zelfstandigenaftrek is een generieke aftrekpost voor
ondernemers in de inkomstenbelasting die voldoen aan het urencriterium. De zelfstandigenaftrek
leidt ertoe dat zelfstandigen minder belasting hoeven te betalen dan werknemers. Dit is een prikkel
om werk te verrichten als zelfstandige in plaats van als werknemer. De maatregel verkleint het
verschil in fiscale behandeling tussen werknemers en zelfstandigen.
De maatregel is in lijn met het advies van de Commissie Regulering van Werk 87 om de
ondernemersfaciliteiten snel en volledig af te bouwen en eerdere aanbevelingen van de OESO en van
de Europese Commissie in 2019(2) en 2020(2).
Door de maatregel wordt de financiële prikkel om zelfstandigen in te huren en om te werken als
zelfstandige kleiner. Omdat zelfstandigen relatief duurder worden, leidt het in dienst nemen van
werknemers minder tot een concurrentienadeel ten opzichte van concurrenten die werken met
(schijn)zelfstandigen. Dit leidt tot een minder verstoorde allocatie op de arbeidsmarkt en tot betere
sociale bescherming van werkenden.
De gevolgen van de maatregel voor de financiële prikkel zijn hieronder uitgewerkt. De figuren laten
zien dat het verschil in belastingdruk tussen zelfstandigen en werknemers aanzienlijk kleiner wordt.
De verhoging van de arbeidskorting is meegenomen in beide figuren, daarmee laten de figuren het

87

In wat voor land willen wij werken?, Commissie Regulering van Werk, 2020

142

effect zien van de verlaging van de zelfstandigenaftrek, gegeven alle overige parameters die in 2025
gelden.
Ook is een indicatie van de omvang van de potentiële verschuiving van het aandeel zelfstandigen
naar het aandeel werknemers in de werkgelegenheid opgenomen. De verschuiving zal naar
verwachting geleidelijk en duurzaam tot stand komen. Niet alle zelfstandigen worden werknemer.
Dat is ook geenszins de bedoeling. Zelfstandig ondernemers vervullen een belangrijke rol in de
economie. Maar, omdat de overstap naar het werknemerschap aantrekkelijker wordt, zal (meer dan
in de huidige situatie) een deel van de zelfstandigen, op het moment dat de kans zich voordoet,
werknemer worden. Dat kan bij de huidige opdrachtgever zijn of bij een andere werkgever.
Tegelijkertijd wordt de financiële prikkel voor werknemers en nieuwe toetreders op de arbeidsmarkt
om zelfstandige te worden kleiner, waardoor ze naar verwachting minder vaak als zelfstandige aan
de slag zullen gaan. Ook voor opdrachtgevers en werkgevers wordt de financiële prikkel om te
werken met zelfstandigen kleiner. Doordat er meer zelfstandigen werknemer worden en er minder
nieuwe zelfstandigen bijkomen, zal het aandeel zelfstandigen geleidelijk afnemen. Dit proces gaat
door totdat een nieuw evenwicht met een kleiner/natuurlijker aandeel zelfstandigen is bereikt. Omdat
de maatregel structureel is, zal het effect ook structureel zijn.
Effecten op microniveau: fiscale prikkel om te werken als zelfstandige wordt kleiner
Onderstaande figuren laten het kwantitatieve effect van de maatregel op het verschil in fiscale
behandeling zien. Figuur 1 toont het verschil in de belastingdruk tussen werknemers en zelfstandigen
in 2025 zonder de maatregel. Dit houdt in dat de figuur de gemiddelde belastingdruk weergeeft die
in 2025 zou gelden bij een zelfstandigenaftrek van € 7.280. Alle wijzigingen die voorzien zijn tussen
nu en 2025 (waaronder de verhoging van de arbeidskorting) zijn meegenomen in deze figuur. Uit de
figuur blijkt dat zelfstandigen veel minder belasting betalen dan een werknemer bij hetzelfde
inkomen. De rood-gestreepte lijn voor de zelfstandige ligt ruim onder de blauw-gestippelde van de
werknemer.
Figuur 1. Verschil in gemiddelde belastingdruk tussen werknemers en zelfstandigen (IB-ondernemer)
zonder de maatregel

143

Ná de maatregel, in figuur 2, is het verschil in de hoogte van de belastingdruk tussen de werknemer
en de zelfstandige aanzienlijk kleiner. Deze figuur laat de belastingdruk in 2025 zien als de
zelfstandigenaftrek al in dat jaar het structurele niveau van € 1.200 bereikt zou hebben. Op deze
wijze geven de twee plaatjes samen een beeld van het totale effect van de maatregel op de
gemiddelde belastingdruk voor de zelfstandige, terwijl alle andere factoren constant zijn gehouden.
Een kleiner verschil betekent een kleinere fiscale prikkel om te werken als zelfstandige in plaats van
als werknemer.
Figuur 2. Verschil in gemiddelde belastingdruk tussen werknemers en zelfstandigen (IB-ondernemer)
met de maatregel

Effecten op macroniveau: verschuiving van zelfstandigen naar werknemers
Hoe groot het effect van de maatregel is op het aantal zelfstandigen en het aantal werknemers is
niet bekend. Wel is duidelijk dat in Nederland in de afgelopen 25 jaar het aandeel zelfstandigen
zonder personeel (zzp’ers) aanzienlijk is gestegen en aanzienlijk hoger ligt dan gemiddeld in een
aantal omliggende vergelijkbare landen (zie figuur 3). 88 Vertaald in personen gaat het om een
toename van ruwweg 450.000 zzp’ers. Het is aannemelijk dat de verschillende fiscale behandelingen
van zelfstandigen en werknemers in belangrijke mate hebben bijgedragen aan de sterke groei van
het aandeel zzp’ers. Naarmate de fiscale verschillen kleiner worden, ligt het in de rede dat het
werkgelegenheidsaandeel van zzp’ers zal dalen naar een niveau dat dichter ligt bij wat in het
buitenland gebruikelijk is.

88
Jansen, Groot aandeel zelfstandigen lijkt gevolg van nationaal beleid, ESB, 2021, https://esb.nu/kort/20069203/groot-aandeelzelfstandigen-lijkt-gevolg-van-nationaal-beleid

144

Figuur 3. Aandeel zzp’ers in werkgelegenheid

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Het vorige kabinet is met maatregelen in het Belastingplan 2020 begonnen met een geleidelijke
afbouw van de zelfstandigenaftrek. In de basis betrof dit een jaarlijkse afbouw van € 250 per jaar,
met € 280 in 2028 om uit te komen op € 5.000 in 2028. Om die ambitie verder te verhogen is het
daaropvolgende jaar besloten de verlaging iets te versnellen van € 7.280 in 2019 naar uiteindelijk
€ 3.240 in 2036. Het huidige kabinet, rekening houdend met de dualiteit op de arbeidsmarkt en in
lijn met de landenspecifieke aanbevelingen van de Europese Commissie, heeft de ambities nogmaals
bijgesteld om de verschillen tussen werknemers en zelfstandigen te verkleinen. Het huidige voorstel
betreft een versnelling en verdere verlaging van de zelfstandigenaftrek met ingang van 2023 naar €
3.710 in 2026 om uit te komen op € 1.200 in 2030. In plaats van een oorspronkelijke verlaging van
ongeveer 1/3 zal het nieuwe wetsvoorstel de zelfstandigenaftrek voor meer dan 80% afbouwen.
Wetgeving voor de snellere en verdere afbouw wordt ingediend op Prinsjesdag 2022 als onderdeel
van het Belastingplan 2023. Wetgeving wordt naar verwachting – na parlementaire behandeling op
het niveau van de nationale overheid - gepubliceerd in het Staatsblad voor 1 januari 2023. De
maatregel is dan volledig in de wet verankerd. De maatregel bereikt zijn structurele niveau in 2030.
In de tussenliggende jaren bedraagt de zelfstandigenaftrek de bedragen volgens onderstaande tabel.
2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

7.280

7.030

6.670

6.310

5.660

5.010

4.360

3.710

3.060

2.410

1.805

1.200

Oorspronkelijke wetgeving (Belastingplan 2020):
2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

7.280

7.030

6.780

6.530

6.280

6.030

5.780

5.530

5.280

5.000

5.000

5.000

145

Belanghebbenden
De maatregel verkleint de verschillen in fiscale behandeling tussen werknemers en zelfstandigen
(ondernemers voor de inkomstenbelasting). Werkenden als groep hebben belang bij een neutrale
behandeling van de verschillende contractvormen. De aard van het werk dient bepalend te zijn voor
de contractvorm. De maatregel draagt hiermee bij aan verkleinen onevenwichtigheden in de
arbeidsmarkt en gelijke kansen voor iedereen.
De maatregel raakt de koopkracht van zelfstandigen die geen gelegenheid hebben hun prijzen op
korte termijn aan te passen of de overstap te maken naar werknemerschap. Daarom gaan
aangekondigde verlagingen van de zelfstandigenaftrek in de eerste jaren samen met (structurele)
verhogingen van de arbeidskorting voor alle werkenden. De verhoging van de arbeidskorting wordt
niet uitgefaseerd. Omdat zowel werknemers als zelfstandigen profiteren van de verhoging van de
arbeidskorting gaat de compensatie niet ten koste van het doel van de maatregelen om de verschillen
te verkleinen. In de figuren 1 en 2 is rekening gehouden met de structurele verhoging van de
arbeidskorting.

146

Maatregel 4.1H2: Arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen (AOV ZZP)
Naam
Type (hervorming of investering) 1

Arbeidsongeschiktheidsverzekering voor
zelfstandigen (AOV ZZP)
Hervorming

Budget (in €)
Departement/directie
Onder welke pijler(s) past de maatregel? 2
Verwachte einddatum project

Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid/Werknemersregelingen
3) slimme duurzame en inclusieve groei; 5)
gezondheid, en economisch, sociale en
institutionele veerkracht
Is afhankelijk van de gekozen vormgeving,
het wetgevingsproces en de tijd voor de
uitvoering om deze gereed te krijgen,
waarbij een mijlpaal geldt van opname van
wetgeving in het Staatsblad uiterlijk Q2
2026.

Algemene beschrijving maatregel
In 2019 is in het Pensioenakkoord tussen kabinet en sociale partners afgesproken dat er een
verplichte AOV voor zelfstandigen komt en dat sociale partners hiertoe een voorstel zouden doen.
De randvoorwaarden uit het Pensioenakkoord bij de AOV zijn: uitvoerbaarheid, toegankelijkheid voor
alle zelfstandigen, en de uitwerking moet EMU-saldoneutraal.
De Stichting van de Arbeid (waarin werknemers- en werkgeversorganisaties zitting hebben) heeft in
overleg met zelfstandigenorganisaties in 2020 over de precieze invulling van deze verzekering
geadviseerd, waarin verschillende uitzonderingen en keuzemogelijkheden zijn opgenomen. Het
toenmalige kabinet heeft de uitwerking van dat advies ter hand genomen, hierbij zijn uitdagingen
geconstateerd bij de vormgeving zoals de Stichting deze voorstaat. De beoogde (publieke)
uitvoerders hebben hierbij na een eerste indruk (bijlage bij Kamerstukken 32 043, nr. 520) ook een
impactanalyse gemaakt over de vormgeving van de Stichting. De Belastingdienst, de beoogde
premie-inner van de verzekering, heeft hierbij aangegeven welke opties wel uitvoerbaar voor de
dienst zijn, en welke opties niet (bijlage bij Kamerstukken 29544, 1044, maart ‘21). Dit heeft het
vorige kabinet ertoe genoopt om een andere koers te varen: het toenmalige kabinet heeft ervoor
gekozen om een verzekering uit te werken die zoveel mogelijk recht doet aan het voorstel van de
Stichting, maar die wel uitvoerbaar, uitlegbaar en betaalbaar is.
Het huidige kabinet heeft in het Coalitieakkoord opgenomen dat er een verplichte verzekering moet
komen. Ook andere grote politieke partijen hebben het voornemen daartoe opgenomen in hun
verkiezingsprogramma (PvdA, GL, SP). De precieze vormgeving van de AOV is nog niet bekend,
omdat deze afhankelijk is van wat de uitvoering kan - en per wanneer kan - en de afstemming die
daarover moet plaatsvinden met sociale partners, en van de behandeling in het Parlement. Hierbij is
niet zozeer aan de orde of de verplichte verzekering er moet komen, maar welke vormgeving deze
moet krijgen. Ook hierbij geldt dat een gedeelte van het raamwerk van de verplichte verzekering al
door het vorige kabinet is uitgewerkt (met name onderdelen rondom het uitkeringsregime, zoals de
hoogte en het arbeidsongeschiktheidscriterium; zie primair par. 3.3 van Kamerstukken 29544,
1044), maar dat over andere onderdelen (primair rondom de kring van verzekerden, zoals wanneer
een zelfstandige ontheven wordt van de publieke verzekeringsverplichting als hij/zij een private
verzekering afsluit), nog nadere uitwerking moet plaatsvinden. Zie hieronder in tabelvorm het
voorstel van de Stichting van de Arbeid op hoofdlijnen. Gecursiveerd en onderstreept zijn de
onderdelen waar geen discussie bestaat over de haalbaarheid.
147

Onderdeel AOV
Kring van verzekerden

IB-ondernemers (exclusief IB-ondernemers met personeel,
die potentieel mogelijkheid krijgen om éénmalig, bij start
van de verzekering in te stromen) (1 miljoen zelfstandigen
zonder
personeel,
0,23
miljoen
met
personeel)
Resultaatgenieters
(400.000)
(exclusief
DGA
met
Directeur-grootaandeelhouders
personeel) (260.000)
Meewerkend partners (40.000)
Bijzonderheden:
overgangsrecht voor
reeds verzekerde privaat
verzekerden;
- evt. uitzondering verzekeringsplicht agrarische sector;
- opt-out onder voorwaarden, zijnde aangaan private AOV
met ten minste zelfde dekking, zelfde premie, als publieke
verzekering.

Publieke premie & uitkeringshoogte

€ 30.000 (143% WML in 2020), waardoor uitkeringshoogte
100%
van
WML
(in
2020)
is
bij
volledige
arbeidsongeschiktheid

Wachttijd

Keuze voor 6 maanden, 12 maanden (default), 24 maanden
(Geen keuze)

Publiek
arbeidsongeschiktheidscriterium

Gangbare arbeid

Publieke toegangsdrempel

Zelfde als werknemers in de WIA (35%)

Uitvoerder

Beoogde uitvoerder publieke premie-inning en heffing: de
Belastingdienst
Beoogde uitvoerder publieke uitkering en re-integratie
tijdens uitkeringsperiode: UWV

Voor het zomerreces van de Tweede Kamer stuurt het kabinet hierover een brief aan de Tweede
Kamer. In de tussentijd wordt met sociale partners en beoogde uitvoerders doorlopend gewerkt aan
de vormgeving. Ook na het versturen van de brief wordt met sociale partners en beoogde uitvoerders
de verplichte verzekering vormgegeven.
Het ligt in de lijn der verwachting dat de uitkomst van deze gesprekken leidt tot een vormgeving op
hoofdlijnen, waarvan de verdere uitkomsten zullen leiden tot de opmaak van een wetsvoorstel.
In het Coalitieakkoord is geen geld vrijgemaakt voor deze maatregel. De premie moet lastendekkend
worden vastgesteld (indicatief zo’n 8% van het inkomen uit onderneming tot € 30.000 per jaar).
Verwachte effecten
Op dit moment is zo’n 20% van de zelfstandigen in Nederland verzekerd tegen het
arbeidsongeschiktheidsrisico. Dit percentage is sterk afhankelijk van factoren als sector, leeftijd en
inkomen, waarbij met name hogere inkomens vaker een arbeidsongeschiktheidsverzekering hebben.
148

Na inwerkingtreding van een AOV zal – afhankelijk van het doorvoeren van uitzonderingen – het
grootste gedeelte van de zelfstandigen bij arbeidsongeschiktheid kunnen terugvallen op een
uitkering, na het doorlopen van de wachttijd. Hierdoor is de inkomensterugval minder groot bij
arbeidsongeschiktheid, omdat de voorwaarden beter zijn dan de bijstand (naast een hogere uitkering
bij volledige arbeidsongeschiktheid geen vermogens- en partnertoets).
De verplichte verzekering heeft daarnaast tot doel dat een gelijker speelveld, waarbij de aard van
het werk leidend is voor de beslissing in welke vorm arbeid wordt aangeboden, wordt bereikt. Deze
maatregel staat hierin niet op zichzelf, maar hangt samen met de voorgestelde plannen rond de
beperking van de zelfstandigenaftrek en de aanpak van schijnzelfstandigheid.
Verwachting is dat deze verplichte verzekering daadwerkelijk bijdraagt aan een gelijker speelveld.
Een volledig zuivere vergelijking tussen de kosten voor een verzekering voor werknemers en
zelfstandigen is echter niet te maken. Maar om een beeld te scheppen het volgende: Zoals gesteld
is de premie voor zelfstandigen indicatief 8% tot € 30.000 (2020), voor de publieke verzekering.
Voor werknemers in de WIA is de premie afhankelijk van de grootte van de werkgever, de sector,
uitkeringslasten uit het verleden en de keuze om al dan niet zelf het risico voor de WIA-lasten te
dragen. Een grote werkgever betaalt zo’n 7% over € 59.706 (2022), zal daarnaast kosten voor de
Werkhervattingskas in rekening gebracht krijgen (indien publiek verzekerd), gebaseerd op de
uitkeringslasten
van
de
werkgever. Daarnaast
heeft
de
werkgever
veelal
een
loondoorbetalingsverplichting bij ziekte gedurende de eerste twee jaar van ziekte.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Mijlpalen:
•

Publicatie wetgeving in het Staatsblad uiterlijk Q2 2026. Inwerkingtreding vindt hierna zo
spoedig mogelijk plaats als uitvoeringstechnisch mogelijk is.

Belanghebbenden
Direct belanghebbende zijn zelfstandigen die onder deze verplichting vallen. Zij hebben door de
verplichting te allen tijde een financieel vangnet als ze arbeidsongeschikt raken, aangezien er
acceptatieplicht geldt voor de verzekering. Zij zullen wel premie dienen te betalen voor de
verzekering.
Er zijn ook niet-direct belanghebbenden. Wat de verplichting met zich meebrengt is een gelijker
speelveld
op
de
arbeidsmarkt,
waarbij
zelfstandigen
via
de
AOV
tegen
het
arbeidsongeschiktheidsrisico zijn verzekerd en werknemers via de WIA. Door deze verplichting zullen
werknemers misschien sneller worden aangenomen, omdat het kostenverschil met zelfstandigen
kleiner wordt. Daarnaast zouden opdrachtgevers mogelijk heroverwegen om het te verrichten werk
in
een
opdracht
te
gieten,
en
eerder
een
dienstverband
aan
te
gaan.
Daarnaast voorkomt de verplichting dat risico’s worden afgewenteld op het collectief, waarbij nietverzekerde zelfstandigen bij arbeidsongeschiktheid in de met publieke middelen gefinancierde
bijstand terecht komen.

149

Maatregel 4.1H3: Hervorming pensioenstelsel tweede pijler
Hervorming pensioenstelsel tweede pijler
Hervorming
N.v.t.
Ministerie
van
Sociale
Zaken
en
Werkgelegenheid/Arbeidsverhoudingen/Pensioenbeleid
Onder welke pijler(s) past de maatregel? 3) slimme duurzame en inclusieve groei; 5)
2
gezondheid, en economisch, sociale en institutionele
veerkracht
2026/2027. Dan moeten alle pensioenregelingen zijn
Verwachte einddatum project
aangepast aan de nieuwe wetgeving.
Naam
Type (hervorming of investering) 1
Budget (in €)
Departement/directie

Algemene beschrijving maatregel
De tweede pijler van het Nederlandse pensioenstelsel wordt ingrijpend hervormd met als doel dat
deze pijler van het pensioenstelsel transparanter, eerlijker en schokbestendiger wordt en beter
aansluit bij de veranderende arbeidsmarkt.
Iedereen gaat pensioen opbouwen via een premieregeling. De pensioenpremie staat centraal en
wordt voor alle leeftijden gelijk. Dat impliceert dat de doorsneesystematiek wordt afgeschaft. Voor
alle contracten geldt dat de deelnemers een opbouw krijgen die past bij de betaalde premie. Dit
maakt een einde aan herverdeling tussen jong en oud. Er wordt niet langer een belofte over de
hoogte van de uitkering gedaan. Wel worden er afspraken gemaakt over de hoogte van de premie.
Werkgever en werknemers zijn samen verantwoordelijk voor een adequate pensioenregeling.
De pensioenuitvoerder belegt de pensioenpremie, houdt rekening met de verschillende risico’s en
houdt voor deelnemers het persoonlijke pensioenvermogen bij. Iedereen bouwt dus een persoonlijk
pensioenvermogen op en kan zien hoeveel pensioen kan worden verwacht. Hierdoor wordt het voor
werknemers beter inzichtelijk en vergelijkbaar wat de waarde van de arbeidsvoorwaarde pensioen
is. Intergenerationele solidariteit binnen een pensioenregeling kan worden bereikt door middel van
een solidariteitsreserve. Deze reserve, gevuld met overrendement en/of een klein deel van de
premiebijdrage, mag niet meer bedragen dan 15% van het totale pensioenvermogen. Met deze
reserve is er ruimte voor intergenerationele risicodeling en kunnen de effecten van negatieve
economische schokken worden gemitigeerd.
Het pensioen wordt straks beweeglijker. Als het goed gaat met de economie, dan gaat het verwachte
pensioen of de uitkering eerder omhoog, terwijl het verwachte pensioen en de uitkeringen eerder
omlaag gaan als het economisch slechter gaat. Jongeren hebben de tijd om meevallers en
tegenvallers in de beleggingen op te vangen. Naarmate je ouder wordt, is er minder ruimte om deze
tegenvallers op te vangen. De contracten zijn zo vormgegeven dat de beweeglijkheid van de uitkering
minder groot wordt naarmate deelnemers dichter bij de pensioenleeftijd zitten of met pensioen zijn.
De overgang naar een nieuw stelsel betekent in beginsel dat alle bestaande aanspraken en rechten
worden omgezet naar de nieuwe regelingen binnen dat fonds (“invaren”). Alleen als dit leidt tot
onevenredige effecten kan een fonds hiervan afzien. Om maximaal te kunnen profiteren van de
voordelen van het nieuwe stelsel is het belangrijk dat iedereen meedoet. Ook maakt dat het stelsel
begrijpelijker, transparanter en beter uitlegbaar. Uiteindelijk is het de verantwoordelijkheid van
sociale partners en fondsbestuurders om al dan niet de bestaande aanspraken en rechten om te
zetten naar het nieuwe stelsel.
Het fiscale kader wordt herzien en geüniformeerd. Straks geldt dat alle contracten worden begrensd
op een uniforme (leeftijdsonafhankelijke) premie. Ook wordt de fiscale ruimte in de derde pijler
verhoogd en gelijkgetrokken aan de tweede pijler (arbeidsvormneutraal pensioenkader).
150

De nieuwe wetgeving treedt naar verwachting per 1/1/2023 in werking. Vervolgens is er een
transitiefase van vier jaar waarin de bestaande regelgeving en de nieuwe regelgeving naast elkaar
bestaan. Het niet tijdig afronden van de transitie heeft ingrijpende consequenties, omdat de
bestaande pensioenregelingen mogelijk strijdig zijn met de wet, waardoor deze niet meer uitgevoerd
kunnen worden. Ook treedt de sanctiebepaling in werking als de pensioenregeling vanaf 1 januari
2027 niet voldoet aan de fiscale wetgeving. Dat betekent dat de waarde van de pensioenaanspraak
in één keer progressief belast wordt via de loonbelasting. Het is kortom in het belang van de
deelnemers, de uitvoerders en de sociale partners om uiterlijk per 31/12/2026 de bestaande
regelingen te hebben aangepast aan het nieuwe stelsel.
Gedurende de transitieperiode worden verschillende fasen onderscheiden. De fasen bevatten een
aantal mijlpalen voor een uiterste datum waarop in beginsel een bepaalde stap moet zijn gezet in
het transitieproces. Deze mijlpalen zorgen ervoor dat de uiterste transitiedatum van 31 december
2026 door iedereen wordt gehaald.
Gedurende de arbeidsvoorwaardelijke fase zijn sociale partners aan zet om afspraken te maken over
de nieuwe pensioenregelingen en het al dan niet invaren van de bestaande afspraken. Deze
afspraken moeten worden vastgelegd in een transitieplan. Deze fase duurt tot maximaal 1/1/2025.
In de tweede fase wordt het pakket van arbeidsvoorwaardelijke pensioenafspraken bij een
pensioenuitvoerder ondergebracht. Specifiek bij pensioenfondsen is in deze fase ook de formele
opdrachtaanvaarding aan de orde. Deze fase loopt tot maximaal 1/7/2025. In de derde fase vindt de
implementatie bij pensioenuitvoerders plaats, het gaat daarbij bijvoorbeeld om het aanpassen van
ICT-systemen, het daadwerkelijk omzetten van bestaande pensioenaanspraken en pensioenrechten
naar een nieuwe pensioenregeling en informatievoorziening richting
deelnemers en
pensioengerechtigden. Deze fase duurt tot uiterlijk 31/12/2026.
Doelstelling is dat alle fondsen eind december 2025 de formele opdrachtaanvaarding hebben
afgerond, waarmee het principebesluit is genomen over de overgang naar een van de nieuwe
contracten. Fondsen hebben na het principebesluit wel nog tot 1/1/2027 de tijd om de nodige
administratieve stappen te zetten voor de implementatie. Dit wordt gemonitord, maar hier wordt
geen doelstelling voor geformuleerd. De pensioenfondsen hebben immers al eind 2025 de formele
opdrachtaanvaarding afgerond, waarmee de overstap gegarandeerd wordt.
Het gaat hier niet om wettelijke afdwingbare mijlpalen, de mijlpalen zijn richtinggevend bedoeld.
Ook het moment van 1-1-2027 is niet wettelijk afdwingbaar, wel zijn er zoals hierboven beschreven
grote consequenties verbonden aan het niet halen van deze datum. Gedurende de transitiefase zal
de voortgang van de transitie worden gemonitord en zal het parlement periodiek over de voortgang
worden geïnformeerd.
Het andere onderdeel van het pensioenakkoord heeft betrekking op de arbeidsmarkt. Voor mensen
die zich onvoldoende hebben kunnen voorbereiden op de eerdere verhoging van de AOW-leeftijd,
komen er tijdelijk meer mogelijkheden om eerder met pensioen te gaan. Fiscale boetes voor
vervroegd pensioen worden tijdelijk tot een drempelbedrag opgeheven.
In het Pensioenakkoord is ook de eerste pijler (AOW) aangepast. De verhoging van de AOW-leeftijd
is aangepast. De AOW-gerechtige leeftijd blijft gekoppeld aan de levensverwachting, maar zal minder
snel oplopen: een stijging van de levensverwachting met een jaar vertaalt zich in een verhoging van
de AOW-gerechtige leeftijd met 8 maanden.
De belangrijkste uitdagingen die voor ons liggen zijn de parlementaire behandeling en de
daaropvolgende implementatie van de wet door de sociale partners en de pensioenuitvoerders. De
wet is een complexe hervorming van het pensioenstelsel, en het is mogelijk dat het politieke debat
in het parlement langer duurt dan momenteel voorzien in de planning om de doelstelling van de
inwerkingtreding van de wet op 1/1/2023 te halen. Vervolgens zullen de sociale partners na
inwerkingtreding van de wet moeten beslissen over de invulling van de pensioenregeling voor hun
151

deelnemers en verder beslissen of en hoe (binnen het wettelijk kader) de bestaande pensioenrechten
worden overgedragen naar het nieuwe stelsel. Bovendien zullen de pensioenfondsen en verzekeraars
die betrokken zijn bij de uitvoering van de pensioenregelingen en de toezichthouders
hoogstwaarschijnlijk substantiële wijzigingen in hun systemen moeten doorvoeren.
Kortom, de pensioenwet is een complexe hervorming van het pensioenstelsel en dat brengt
uitdagingen met zich mee voor alle betrokken partijen. Op dit moment lijkt de beoogde
inwerkingtreding datum haalbaar, maar daarbij is het kabinet afhankelijk van de snelheid van de
parlementaire behandeling.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
De beoogde inwerkingtredingsdatum is 1/1/2023. Dit is echter wel afhankelijk van de snelheid van
de parlementaire behandeling. Gedurende de transitieperiode worden verschillende fasen
onderscheiden. De fasen bevatten een aantal mijlpalen voor een uiterste datum waarop in beginsel
een bepaalde stap moet zijn gezet in het transitieproces. Deze mijlpalen zorgen ervoor dat de uiterste
transitiedatum van 31 december 2026 door iedereen wordt gehaald.
Sociale partners hebben na inwerkingtreding uiterlijk twee jaar de tijd om afspraken te maken over
de nieuwe regeling en de transitie. Deze afspraken moeten landen in een transitieplan. Deze fase
duurt tot maximaal 1/1/2025. De wetgever houdt geen toezicht op sociale partners, maar zal
gedurende deze fase wel monitoren en in kaart brengen in hoeverre deze termijnen worden behaald.
De centrale werkgevers- en werknemersorganisaties zullen hier ook een vinger aan de pols houden.
De EC zal in het kader van de HVP ook worden geïnformeerd over de voortgang die blijkt uit deze
periodieke monitoringsmomenten
Doelstelling is dat alle fondsen eind december 2025 de formele opdrachtaanvaarding hebben
afgerond, waarmee het principebesluit is genomen over de overgang naar een van de nieuwe
contracten. Omdat de pensioenfondsen al eind 2025 de formele opdrachtaanvaarding hebben
afgerond, wordt de overstap naar het nieuwe stelsel gegarandeerd.

Belanghebbenden
De hervorming treft met name werknemers die pensioen opbouwen binnen de tweede pijler van het
pensioenstelsel, waaraan werkgevers en werknemers bijdragen. De overgrote meerderheid van de
werknemers bouwt pensioen op in de tweede pijler. Sociale partners in bedrijfstakken en
ondernemingen moeten komen tot afspraken over de nieuwe pensioenregeling. Alle
pensioenuitvoerders zullen hun bestaande regelingen moeten aanpassen.
In paragraaf 14.2.1. van het wetsvoorstel zijn de effecten op gendergelijkheid beschreven. Hieruit
blijkt dat zo het wetsvoorstel tot indirect onderscheid leidt tussen mannen en vrouwen, dat
gerechtvaardigd is door het eigen karakter van het pensioenstelsel. In het nieuwe pensioenstelsel
wordt geen direct onderscheid gemaakt op grond van geslacht. Van indirect onderscheid is sprake
indien een ogenschijnlijk neutrale bepaling, maatstaf of handelswijze, personen met bijvoorbeeld een
bepaalde leeftijd of van een bepaald geslacht in vergelijking met andere personen bijzonder treft.
Als sprake is van (indirect) onderscheid moet vervolgens worden gekeken of daarvoor een objectieve
rechtvaardiging bestaat. Daarvoor is het nieuwe stelsel in zijn geheel beoordeeld. Het is niet
overtuigend dat het nieuwe pensioenstelsel of de transitie daar naar toe indirect onderscheid maakt
tussen mannen en vrouwen. Indien het stelsel op termijn wel indirect onderscheid tussen vrouwen
en mannen bewerkstelligt, wordt dat onderscheid gerechtvaardigd door het eigen karakter van het
pensioenstelsel, dat is gebaseerd op een actuarieel neutrale premieheffing. Met het oog op de huidige
arbeidsmarkt waarbij wisselingen van functie en sector veelvuldiger voorkomen beoogt dit stelsel
152

door een neutrale premieheffing een maximale objectiviteit van het stelsel. Hoewel hierin ook zekere
solidariteitselementen zijn opgenomen, zou een collectieve compensatie voor een moeilijk vooraf
precies vast te stellen nadelige uitkomst voor een deel van de vrouwelijke beroepsbevolking niet
alleen moeilijk uitvoerbaar zijn, maar ook dit stelsel als geheel doorkruisen en waarschijnlijk nieuwe
onevenwichtigheden en mogelijk andere vormen van ongelijke behandeling in het leven roepen.
Daarom is er geen aanvullende compensatie specifiek voor vrouwen voorzien.

153

Maatregel 4.1H4: Aanpak schijnzelfstandigheid
Naam

Aanpak schijnzelfstandigheid

Type (hervorming of investering)

Hervorming

Budget (in €)
Departement/directie
Onder welke pijler(s) past de maatregel?
Verwachte einddatum project

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (DG
Werk en Nederlandse Arbeidsinspectie) & Ministerie
van Financiën (DGFZ en Belastingdienst)
3) slimme duurzame en inclusieve groei; 5)
gezondheid, en economisch, sociale en institutionele
veerkracht
Is afhankelijk van de gekozen vormgeving, het
wetgevingsproces en de tijd voor de uitvoering om
deze gereed te krijgen, waarbij de volgende mijlpalen
gelden
(1) voor december 2022 zal de Tweede Kamer
worden
geïnformeerd
over
verbetering
en
intensivering van de publieksrechtelijke handhaving;
(2) uiterlijk Q2 2026 zal afschaffing van het
handhavingsmoratorium
plaatsvinden
en
(3) uiterlijk Q2 2026 zal wetgeving in het Staatsblad
worden gepubliceerd.

Algemene beschrijving maatregel
Het kabinet heeft in 2022 aangekondigd een aantal grote hervormingen in de arbeidsmarkt te willen
doorvoeren, om de kloof op de arbeidsmarkt te verkleinen en de bestaanszekerheid van de lage- en
midden inkomens te versterken. Dit heeft deels te maken met de verandering van de aard van het
werk door digitalisering, robotisering en globalisering.
Een specifieke hiermee samenhangende opgave op de arbeidsmarkt is de aanpak van
schijnzelfstandigheid. In Nederland werken circa 8 miljoen mensen in werknemersverband en zo’n
1,1 miljoen mensen als zelfstandige zonder personeel (zzp’er). Als iemand in de praktijk als zzp’er
werkt terwijl volgens het arbeidsrecht sprake zou moeten zijn van een dienstverband, is er sprake
van schijnzelfstandigheid. Schijnzelfstandigheid kan gepaard gaan met het mislopen van belastingen
en premies, het wegvallen van sociale bescherming en soms zelfs arbeidsuitbuiting. Ook kan sprake
zijn van oneerlijke concurrentie met werkgevers die wel werkenden in (vaste) dienst nemen.
Hoeveel schijnzelfstandigen er in Nederland precies zijn, is niet bekend. De verwachting is dat dit
een relatief omvangrijke groep is.
De omvang van de problematiek wordt ten eerste veroorzaakt door een (ook internationaal bezien)
ongelijk speelveld tussen werknemers en zelfstandigen waarbij de fiscale behandeling en
bescherming in sociale zekerheid tussen deze werkenden flink uiteenloopt. Werken met, of als,
schijnzelfstandige kan daardoor – afhankelijk van de onderhandelingspositie van werkende en
werkgevende – voor een van de partijen of voor beiden financieel aantrekkelijk zijn.
Een andere factor die bijdraagt aan bovenstaande problematiek is de onduidelijkheid die kan bestaan
rondom de vraag of sprake is van een dienstbetrekking. Doordat in de meeste gevallen het
doorslaggevende criterium hiervoor (het gezagscriterium) een open norm is die in de jurisprudentie
is ingevuld, bestaat een grijs gebied tussen situaties waarin duidelijk is dat een werkende als
werknemer (in dienstbetrekking) werkt, en situaties waarin een werkende buiten dienstbetrekking
werkt. Zeker kwetsbare werkenden eisen mede door deze onduidelijkheid niet gemakkelijk hun
rechtspositie op.
154

Ook gold er de afgelopen zes jaar een door het kabinet ingesteld handhavingsmoratorium voor de
Belastingdienst voor het toezicht op de kwalificatie van de arbeidsrelatie voor de loonheffingen,
vanwege de onrust die ontstond bij de afschaffing van de VAR 89 en omdat nieuwe maatregelen
vervolgens uitbleven.90 Zodoende ontbreekt de prikkel om werkzaamheden te laten verrichten op
basis van de overeenkomst die passend is volgens het wettelijke kader en bestaat er een grote mate
van non-compliance.
In deze kabinetsperiode wordt ingezet op het bieden van meer duidelijkheid en het tegengaan van
schijnzelfstandigheid door het inzetten op een gelijker speelveld, het verduidelijken van wetgeving
en het verbeteren van de publiekrechtelijke handhaving.
Ten eerste wordt ingezet op het meer gelijk maken van de fiscale behandeling en de bescherming in
sociale zekerheid van werknemers en zelfstandigen. Twee stappen zijn al aangekondigd en
opgenomen in het HVP als separate hervormingen: (i) een arbeidsongeschiktheidsverzekering voor
alle zelfstandigen (AOV ZZP) en (ii) verlaging van de zelfstandigenaftrek. Deze hervormingen
verlagen de prikkels voor (schijn)zelfstandigheid, verminderen het ongelijke speelveld en beperken
daarmee inkomensrisico’s van werkenden. Dit maakt schijnzelfstandigheid minder aantrekkelijk.
Ten tweede wordt gewerkt aan wet- en regelgeving die de onduidelijkheid rondom de beoordeling
van arbeidsrelaties vermindert en het grijze gebied verkleint. Dergelijke regelgeving kan, via een
rechtsvermoeden, ook werkenden in een meer kwetsbare positie ondersteunen in het gemakkelijker
opeisen van hun rechtspositie. Als mijlpaal voor het verduidelijken van wet- en regelgeving rondom
de beoordeling van arbeidsrelaties wordt opgenomen dat uiterlijk Q2 2026 wetgeving wordt
ingediend bij de Tweede Kamer die dit ten doel heeft.
Ten derde zal uiterlijk Q2 2026 het handhavingsmoratorium worden afgeschaft bij de Belastingdienst.
In dit kader wordt er gewerkt aan een plan met als doel uiterlijk Q2 2026 (horizon HVP) stappen te
zetten om het handhavingsmoratorium af te schaffen. In dit plan wordt ingegaan op welke wijze dat
zal gaan en de afwegingen die daarbij een rol spelen, waaronder de maatschappelijke gevolgen,
wijze van uitvoering en begroting.
De SER heeft een middellange termijn advies (juni 2021) uitgebracht aan de Nederlandse overheid,
waaronder het hoofdstuk “Arbeidsmarkt, inkomensverdeling en gelijke kansen”. Zoals het
coalitieakkoord aangeeft, vormt dit hoofdstuk en het rapport van de Commissie Regulering van Werk
(januari 2020) de leidraad voor de arbeidsmarktplannen. Ter voorbereiding van de hoofdlijnenbrief
arbeidsmarkt is intensief overlegd met sociale partners. Bij de uitwerking en uitvoering van de
plannen spant het kabinet zich in om de plannen uit de hoofdlijnenbrief zo snel en zorgvuldig mogelijk
te realiseren en hierbij wordt nauw opgetrokken met sociale partners, uitvoeringsorganisaties en
andere maatschappelijke partijen.

89
De VAR was een verklaring op basis van een (als opdrachtnemer) zelf in te vullen vragenlijst waarmee de Belastingdienst beoordeelde of
je opdrachtgever verplicht was om loonbelasting en premies te betalen over de werkzaamheden die je uitvoerde.
90
Sinds 2016 geldt een handhavingsmoratorium voor het toezicht van de Belastingdienst op de kwalificatie van de arbeidsrelatie voor de
loonheffingen. Bij kwaadwillendheid geldt dit moratorium niet en kan de Belastingdienst wel handhaven. Sinds 1 januari 2020 kan ook
gehandhaafd worden bij werkgevers die aanwijzingen van de Belastingdienst niet (afdoende) opvolgen binnen een redelijke termijn.

155

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
•

Mijlpalen:

•

Het ministerie van Financiën en het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
delen vóór december 2022 een plan met de Tweede Kamer voor verbetering en
intensivering van de publiekrechtelijke handhaving.

•

Afschaffing van het handhavingsmoratorium uiterlijk Q2 2026.

•

Uiterlijk Q2 2026 is wetgeving die de beoordeling van arbeidsrelaties faciliteert, en
daarmee bijdraagt aan het tegengaan van schijnzelfstandigheid gepubliceerd in het
Staatsblad en in werking getreden.

Belanghebbenden
•

Werkgevenden en werkenden die met of als zelfstandige werken of daarmee concurreren;

•

De organisaties die bovenstaande groepen vertegenwoordigen (zzp belangenorganisaties,
vakbonden en werkgeversorganisaties en ondernemingsorganisaties)

•

Rijksoverheid waaronder uitvoeringsorganisaties

•

Pensioenfondsen

156

Investeringen:
Maatregel 4.1I1: Nederland Leert Door
Naam

Nederland Leert Door

Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

182,5 mln

Sociale
Zaken
en
Werkgelegenheid/Directie
Arbeidsverhoudingen
Onder welke pijler(s) past de maatregel? Pijler 3 (slimme duurzame en inclusieve groei), ook
passend bij pijler 5 (gezondheid, en economisch, sociale
en institutionele veerkracht)
31-12-2022 voor eindgebruikers, lente 2023 voor
Verwachte einddatum project
applicants (aanbieders van onderwijs)
Departement/directie

Algemene beschrijving maatregelen
In reactie op de COVID-19-crisis heeft de Nederlandse overheid een ‘Sociaal Pakket’ van 1,4 miljard
euro ingevoerd. Het sociaal pakket bestond uit een samenhangend geheel van maatregelen gericht
op kwetsbare groepen die het hardst door de crisis werden getroffen. Dit pakket bestond uit
verschillende componenten, waarvan er één gericht was op bij- en omscholing en leven lang
ontwikkelen. Nederland Leert Door is een onderdeel van dat samenhangende pakket
crisismaatregelen en bestaat zelf ook weer uit drie verschillende, elkaar aanvullende tijdelijke
crisisregelingen.
Met deze drie tijdelijke subsidieregelingen is, in reactie op de gevolgen van de coronacrisis voor de
arbeidsmarkt, een samenhangend pakket ontwikkeld gericht op het behoud van huidig werk of om
aansluiting te vinden bij toekomstig werk. Dit pakket is in de drie regelingen onderverdeeld om in de
verschillende behoeften te kunnen voorzien. De regelingen verschillen van elkaar in zowel type
ondersteuning als de wijze waarop de doelgroep wordt bereikt en vullen elkaar daarmee goed aan.
Het programma Nederland Leert Door beoogt ondersteuning te bieden aan werkenden (inclusief
zelfstandigen) en werkzoekenden die hun baan hebben verloren of dreigen te verliezen als gevolg
van de COVID-19-crisis. Het programma bestaat uit drie onderdelen 1) gratis ontwikkeladvies
waarmee mensen zich konden heroriënteren op hun loopbaan, 2) gratis online training en bijscholing
om veroudering van vaardigheden tegen te gaan en 3) maatwerktrajecten waarbij per persoon een
maatwerk aanpak kan worden gegeven, met daarin als mogelijke onderdelen ontwikkeladvies,
scholing, begeleiding en/of een EVC-traject (‘EVC’ staat voor Erkennen verworven competenties).
Het programma Nederland Leert Door is gericht op het versterken van de arbeidsmarktpositie en
duurzame inzetbaarheid van mensen op de arbeidsmarkt, om te voorkomen dat zij werkloos worden
of als zij werkloos zijn hen te ondersteunen weer aan het werk te komen. Een goed opgeleide
beroepsbevolking is een belangrijke voorwaarde voor een succesvolle Nederlandse economie. Door
het aanbod gratis te maken zijn de drempels om deel te nemen door kwetsbare groepen zoveel
mogelijk weggenomen. Daarnaast is bij alle drie de Nederland Leert Door-regelingen veel aandacht
uitgegaan naar het bereiken van kwetsbare groepen, door een flankerende communicatiecampagne
gericht op diegenen die het meest baat zouden kunnen hebben van dit programma (zoals
zelfstandigen, langdurig werklozen en mensen met flexibele contracten). Deze drie tijdelijke
crisisregelingen Nederland Leert Door beogen een van de landspecifieke aanbevelingen aan te
pakken, namelijk het levenslang leren te versterken en de vaardigheden te verbeteren, met name
van degenen die zich in de marge van de arbeidsmarkt bevinden en van inactieven.
De uitdaging voor de tijdelijke crisisregelingen Nederland Leert Door was om in een zeer korte tijd
gemakkelijke en inclusieve maatregelen op te stellen die breed toegankelijk waren voor de mensen
die getroffen werden of dreigden te worden door de gevolgen van de COVID-19 crisis. Vanwege deze
157

specifieke omstandigheden was deze maatregel niet gericht op specifieke sectoren/beroepen of op
specifieke groepen, maar open voor iedereen met een band met de Nederlandse arbeidsmarkt. De
beleidsevaluatie van het programma zal verder ingaan op het bereik van specifieke doelgroepen.
Om het programma gemakkelijk toegankelijk te maken, waren de loopbaanadviezen en online
trainingsprogramma’s gratis, en om meer kwetsbare groepen te betrekken zijn er
communicatieprogramma's ontwikkeld. Sociale partners hebben dit programma ook bij deze
doelgroepen gepromoot. De verwachting was dat het programma vooral gebruikt zou worden door
hoger opgeleiden, maar de huidige monitor laat zien dat de grootste groep gebruikers een mbo-2
achtergrond heeft. Daarmee lijkt het programma terecht te komen bij de mensen die het het hardst
nodig hebben.
Regeling Nederland Leert Door met inzet van ontwikkeladvies
De eerste regeling, voor gratis ontwikkeladvies, is via gecertificeerde loopbaanadviseurs verstrekt
aan werkenden (inclusief zelfstandigen) en werkzoekenden. De loopbaanadviseur fungeerde als
aanvrager en diende voorafgaand aan een traject per unieke persoon (aan te tonen met BSN
nummer) een aanvraag in. Na afloop van het traject kon € 700,- worden gedeclareerd, waarbij de
regeling eisen bevatte waaraan het ontwikkeladvies moest voldoen. Deze regeling is eind september
2021 afgerond. Er zijn uiteindelijk ruim 68.000 ontwikkeladviezen verstrekt. Een klein deel van de
gedeclareerde ontwikkeladviezen is niet goedgekeurd omdat deze niet voldeden aan de eisen in de
regeling. Er was in totaal een bedrag van € 51 miljoen (inclusief uitvoeringskosten) beschikbaar.
Daarvan is ruim € 48 miljoen aan ontwikkeladviezen besteed.
Regeling Nederland Leert Door met inzet van (online) scholing
De tweede regeling, voor gratis (online) scholing, maakt onderscheid in drie typen van scholing.
Categorie A zijn lespakketten en –abonnementen met kleine leeractiviteiten die online en zelfstandig
gevolgd kunnen worden. De deelnemer moest volgens de regeling ten minste een half jaar onbeperkt
toegang krijgen tot het pakket waarvoor per deelnemer € 150,- vergoeding aangevraagd kon worden
en aangetoond moest worden dat iemand minimaal 8 uur aan de leeractiviteiten heeft deelgenomen.
Categorie B betrof scholingsactiviteiten gericht op bijscholen van basisvaardigheden,
arbeidsmarktvaardigheden en beroepsgerichte bijscholing, waarvoor € 500,- vergoeding kon worden
aangevraagd. Categorie C is beroepsgerichte scholing, gericht op afsluiting met een certificaat of
diploma op middelbaar of hoger onderwijsniveau of een branche- of sector-erkend certificaat of
diploma, waarvoor € 1000,- vergoeding kon worden aangevraagd. Hiervoor kwam alleen scholing in
aanmerking met een aantoonbare minimumwaarde van € 1.000,00, waarbij tevens moest worden
voldaan aan de eis dat alle scholing die in de catalogus werd opgenomen, een gemiddelde waarde
heeft van ten minste € 1.250,00. Op die manier is voor deze categorie C invulling gegeven aan cofinanciering, alleen voor het tweede tijdvak. Deze restricties zijn opgenomen met het oog op de
doelmatige besteding van de overheidsmiddelen, waarbij opleiders aantoonbaar 20% onder de
marktwaarde dienden te blijven.
Aanvragers dienden in hun aanvraag een catalogus op te nemen met de scholing die zij kosteloos
wilden aanbieden aan de doelgroepen. Zowel aan de opleiders als aan het aanbod werden eisen
gesteld, betreffende de kwaliteit, de arbeidsmarktrelevantie, de wijze van aanbieden, bewijs van
afronden en niet in aanmerking komen voor andere financiering van overheidswege. Bovendien
moest het aanbod al meer dan 12 maanden eerder aantoonbaar op de markt beschikbaar zijn voor
een vergelijkbaar bedrag, om te voorkomen dat louter voor de subsidie nieuw aanbod werd gemaakt
en om een indicatie te krijgen dat de inhoud en omvang van de scholing conform de werkelijke
marktwaarde was.
Er zijn drie tijdvakken geweest waarin deze tijdelijke regeling Nederland Leert Door met inzet van
scholing is open gesteld. Voor de eerste twee tijdvakken was in 2020 € 34 miljoen beschikbaar. Deze
158

middelen zijn evenredig verdeeld over de eerste twee aanvraagtijdvakken. Voor het derde tijdvak
kwam nog eens € 30 miljoen beschikbaar uit de middelen van het steun- en herstelpakket.
Het eerste tijdvak stond in oktober 2020 open voor aanvragen van opleiders en opleiderscollectieven
(daarin konden kleine opleiders samenwerken om tot een gezamenlijke aanvraag te komen) en zij
konden alleen categorie A en categorie B scholing aanvragen. Hiervoor was € 17 miljoen (inclusief
uitvoeringskosten) beschikbaar. In totaal hebben 14 aanvragers subsidie ontvangen en zijn er 50.000
scholingstrajecten beschikbaar gesteld. Deze scholingstrajecten kwamen vanaf november 2020
beschikbaar voor (niet) werkenden via de website hoewerktnederland.nl en via de opleiders.
Het tweede tijdvak stond in november 2020 open voor aanvragen van samenwerkingsverbanden,
bestaande uit brancheorganisaties, O&O-fondsen of werknemers- en werkgeversverenigingen samen
met een opleider. Deze aanvragers konden alleen categorie C aanvragen. Deze categorie is er vooral
op gericht om mensen te stimuleren beter in hun vak te worden en om, zo nodig, een eerste stap te
kunnen zetten richting ander werk of omscholing. Door deze categorie voor deze
samenwerkingsverbanden open te stellen, werd betrokkenheid gestimuleerd van andere partijen
naast opleiders voor wie scholing belangrijk is. Dit draagt naar verwachting bij aan het gerichter
inzetten op een arbeidsmarktrelevant en substantiëler scholingsaanbod, zoals bijvoorbeeld
omscholing richting tekortsectoren. In totaal was € 17 miljoen (inclusief uitvoeringskosten)
beschikbaar voor dit tijdvak en hebben 11 samenwerkingsverbanden subsidie toegekend gekregen.
Daarmee zijn circa 20.000 extra scholingstrajecten in februari 2021 beschikbaar gesteld via
hoewerktnederland.nl en via de opleiders.
De uitvoering van de eerste twee tijdvakken liepen tot eind december 2021. Met een aparte monitor
is inmiddels de financiële realisatie en uitputting van het eerste en tweede aanvraagtijdvak in kaart
gebracht. Er is veel interesse is in het gratis scholingsaanbod en op dit moment heeft iets minder
dan 85 procent van de deelnemers uit het eerste en tweede aanvraagtijdvak een traject afgerond
waarbij ongeveer 28 miljoen van de 34 miljoen al is besteed. De meeste trajecten in met name
categorie A en B bevonden zich op mbo-2 niveau. Recent is een derde monitoringsrapportage
openbaar gemaakt (www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/03/29/rapportage-derdepeiling-monitor-nlld-met-inzet-van-scholing).
Voor het derde tijdvak zijn diverse technische en inhoudelijke aanpassingen in de regeling gedaan
om deze beter te laten passen bij de veranderende arbeidsmarkt en om dubbelingen te voorkomen
met de regeling Nederland Leert Door met inzet van sectoraal maatwerk die ondertussen was gestart.
Door veel opleiders werd de hoogte van de subsidie ten aanzien van categorie C als ontoereikend
ervaren om scholingsactiviteiten toe te laten die substantiëler en langduriger van aard zijn terwijl
dat voor omscholing wel nodig is. Daarom is besloten de hoogte van de subsidie voor categorie C te
verhogen van € 1.000 naar € 1.500. Dit tijdvak heeft van 1 tot en met 8 september 2021 open
gestaan en er was in totaal € 30 miljoen (inclusief uitvoeringskosten) voor beschikbaar. Hiermee
kunnen naar verwachting circa 54 duizend kosteloze scholingstrajecten worden gevolgd door (niet-)
werkenden. In totaal zijn er 234 aanvragen ingediend, waarvan na loting en inhoudelijke beoordeling
er 21 zijn gehonoreerd. In maart 2022 is dit nieuwe scholingsaanbod beschikbaar gekomen via
hoewerktnederland.nl en via de opleiders. De regeling zal doorlopen tot eind december 2022.
Regeling Nederland Leert Door met inzet van sectoraal maatwerk
De derde regeling, Nederland Leert Door met inzet van sectoraal maatwerk, is primair bedoeld voor
overschotsectoren, maar kan ook worden aangevraagd door tekortsectoren die ondersteuning
kunnen gebruiken bij het vinden van nieuw personeel. Een subsidieaanvraag kan worden ingediend
door een samenwerkingsverband van sectoren, werkgeversorganisaties, werknemersorganisaties,
brancheorganisaties, O&O-(Opleiding en ontwikkelings)fondsen en andere betrokkenen. De
hoofdregel is dat een aanvraag paritair moet zijn. Dat wil zeggen dat zowel een werkgevers- als een
werknemersorganisatie onderdeel moet uitmaken van het samenwerkingsverband, ter bevestiging
dat de aanvraag breed gedragen is binnen de desbetreffende sector.
159

Voor deze regeling is € 70,5 miljoen beschikbaar (inclusief uitvoeringskosten). Van 15 maart tot en
met 26 april 2021 konden samenwerkingsverbanden subsidie aanvragen en er zijn in totaal 35
aanvragen ingediend waarvan er 30 aanvragen zijn toegekend.
In de regeling worden vier subsidiabele activiteiten genoemd waarmee maatwerktrajecten kunnen
worden vormgegeven, namelijk a) ontwikkeladvies, b) begeleiding naar beroepen en sectoren waar
kansen liggen, c) scholing en d) EVC-trajecten. Om in te spelen op de verschillende
ondersteuningsbehoeften van het individu kunnen deze activiteiten in verschillende combinaties
binnen één traject worden ingezet. Waar de één voldoende is geholpen met alleen een
ontwikkeladvies, heeft de ander bijvoorbeeld scholing en meer begeleiding nodig om door te stromen
naar ander werk. In deze behoefte aan maatwerk wordt daarom voorzien. Per deelnemer kan één
traject worden aangeboden en dat traject kan bestaan uit één of meerdere activiteiten waarbij alle
combinaties van de vier activiteiten (a t/m d) denkbaar zijn. Zo kan bijvoorbeeld de activiteit scholing
en de activiteit EVC-traject binnen één traject worden aangeboden aan een deelnemer. Daarbij geldt
dat binnen één traject per categorie activiteiten elke activiteit één keer kan worden aangeboden,
behoudens de activiteit scholing waarvoor een maximum geldt van drie scholingsactiviteiten binnen
één traject.
De binnen een subsidieaanvraag aangevraagde trajecten hebben een gemiddelde waarde van ten
hoogste € 2.000 per deelnemer. De verschillende subsidiabele activiteiten mogen per maatwerk
traject maximaal één maal in rekening worden gebracht, behalve activiteit c, scholing, dat drie maal
in een maatwerktraject kan worden gedeclareerd. In onderdeel E zijn de subsidiebedragen per
activiteit uitgesplitst.
Bij het subsidiebedrag wordt rekening gehouden met een cofinanciering van minimaal 20 procent
door het samenwerkingsverband. Dat is niet expliciet in de regeling vastgelegd, maar vloeit voort uit
het verschil tussen een subsidiebedrag per activiteit en de vereiste waarde van de desbetreffende
activiteit. Deze opzet sluit aan bij de wijze waarop dit is geregeld in de tijdelijke subsidieregeling
Nederland Leert Door met inzet van scholing. Door cofinanciering als voorwaarde op te nemen voor
subsidieverstrekking wordt gestimuleerd dat de partijen in het samenwerkingsverband zelf ook
investeren in de verschillende subsidiabele activiteiten. Geregeld is dat de afzonderlijke activiteit die
aan een deelnemer wordt aangeboden een minimale waarde moet hebben. Door te regelen dat het
subsidiabele bedrag 20 procent lager is dan de minimale waarde van de activiteit wordt per activiteit
een eigen bijdrage van het samenwerkingsverband vereist. Aanvullend wordt cofinanciering vanuit
de samenwerkingsverbanden verondersteld voor organiserend vermogen en overhead. Deze kosten
zijn niet subsidiabel en komen dus voor rekening van het samenwerkingsverband. Dit geldt ook voor
de kosten die noodzakelijk zijn om een inschatting te kunnen maken van de ondersteuningsbehoefte
binnen de betreffende sector om tot een reële subsidieaanvraag voor activiteiten te komen. Dit is
redelijk aangezien de veronderstelde cofinanciering per activiteit relatief laag is.
Vanuit de aanvragers is het verzoek gekomen om de doelgroep van de regeling ook te verbreden
naar werkzoekenden alsmede de looptijd van de regeling te verruimen. Om dit mogelijk te maken is
de regeling eind 2021 aangepast, waarmee de doelgroep is verbreed naar werkenden en
werkzoekenden en de eindtijd van de regeling is verruimd naar december 2022. Verder zijn enkele
administratieve vereenvoudigingen doorgevoerd. Met de verbreding van de doelgroep wordt
eenmalig de mogelijkheid geboden om de toegekende aanvraag uit te breiden. Hiervoor is het
resterende bedrag van € 5,3 miljoen beschikbaar. Als er meer wordt aangevraagd dan het budget
dat beschikbaar is, wordt naar rato van de aanvraag toegekend.
Evaluatie
Er wordt een onafhankelijke beleidsvaluatie uitgevoerd om meer informatie te vergaren over de
sociaaleconomische en lange termijn effecten van de drie tijdelijke crisisregelingen van Nederland
Leert Door, met een speciale aandacht hierin voor kwetsbare groepen. Er worden metingen gedaan
onder deelnemers om korte en langere termijn effecten in kaart te kunnen brengen. Daarnaast zullen
160

de processen die onderliggend zijn geweest bij de totstandkoming en uitvoering van de regelingen
ook geëvalueerd worden. De resultaten van de evaluatie vormen input voor het verbeteren van
toekomstig beleid op het gebied van leven lang ontwikkelen en duurzame inzetbaarheid. Daarnaast
wordt het programma ook apart gemonitord op uitputting en gebruik. Omdat zowel de tijdelijke
subsidieregeling Nederland Leert Door met inzet van (online) scholing als de regeling met inzet van
sectoraal maatwerk nog doorlopen tot eind december 2022, zal de evaluatie doorlopen tot 2024. Dit
heeft ook te maken met het feit dat de evaluatie onderzoek doet naar mogelijke sociaaleconomische
effecten en om deze goed in kaart te brengen is het noodzakelijk om deelnemers te volgen nadat de
regelingen zijn afgerond.
Financieringssystematiek en oneigenlijk gebruik
Zoals bij elke subsidieregeling is het niet mogelijk om voor dezelfde activiteit financiering te
ontvangen vanuit andere publieke middelen, anders dan de ‘Nederland Leert Door’-middelen. In
Nederland is dit wettelijk vastgelegd. Voor het ministerie van SZW geldt in dat verband de zogeheten
Kaderwet. Ook in de subsidieregeling zelf is daarvoor een bepaling opgenomen. Gezien de
samenhang met de Europese subsidieregeling REACT-EU is die specifieke bepaling om dubbele
financiering te voorkomen ook opgenomen in die regeling. Aanvragers ondertekenen hun aanvraag
en zijn juridisch aansprakelijk indien zij zich niet houden aan het bepaalde in de regeling. Dit wordt
door de uitvoeringsorganisatie gecontroleerd bij de beoordeling van de subsidieaanvraag, en bij de
afhandeling van de declaratie die achteraf zal plaatsvinden. In de regeling is ook opgenomen dat er
een controle wordt uitgevoerd indien er mogelijk sprake is van een aanvrager die zich niet aan de
voorwaarden van de regeling houdt. Alleen werkelijke kosten na afronding van een traject kunnen
worden gedeclareerd. Ook is een accountantsverklaring nodig bij die einddeclaratie. Dat toch
wetsovertredingen kunnen voorkomen kan helaas niet worden uitgesloten in onze samenleving en
dus ook niet in deze regelingen.
Via social media zijn suggesties gedaan van oneigenlijk gebruik van de maatregelen, zoals
onderbetaling van loopbaanadviseurs die zijn ingehuurd door loopbaanadviesbureaus. Er was ook
kritiek op het feit dat groepen die de opleiding het hardst nodig hadden, onvoldoende werden bereikt
en dat het onderwijs niet genoeg was toegespitst op beroepen waar veel vraag naar was. De derde
monitor van de scholingsregeling laat zien dat dit ten dele ongegrond is: het merendeel heeft een
mbo-2 opleiding.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Betrokken
maatregel

Mijlpalen/
Doelstelling

Benaming

Investering

Kwalitatieve
indicatoren
(mijlpalen)

Kwalitatieve indicatoren (voor
streefdoelen)

Meeteenheid
Nederland
Leert Door

Mijlpaal

Nederland
Leert Door

Mijlpaal

De wet is
aangenomen
door het
parlement ter
ondersteuning
van de
ontwikkeling
van skills
gedurende de
pan-epidemie.
Onafhankelijke
beleidsvaluatie

Het programma
voor
loopbaanadvies is
gepubliceerd op 24
juli 2020, voor
online scholing op
4 september 2020,
voor sectoraal
maatwerk op
23 februari 2021.
1e rapportage:
Q2 2022
2e rapportage:

BasisDoel
scenario

Beleidsinformatie
verkrijgen over de
sociaaleconomische

161

Q1 2023
Eindrapportage:
Q1 2024

Nederland
Doelstelling
Leert Door
met inzet van
loopbaanadvies

Nederland
Doelstelling
Leert Door
met inzet van
(online)
scholing

Nederland
Doelstelling
Leert Door
met inzet van
Sectoraal
maatwerk
Q2 2021 – Q4
2022

Toegekende
subsidies voor
loopbaan
ontwikkelingsa
dvies ter
ondersteuning
van werkenden
gedurende de
pan-epidemie
Toegekende
subsidies voor
online training
en scholing ter
ondersteuning
van werkenden
gedurende de
pan-epidemie
Toegekende
subsidies voor Q2 2023
sectoraal
maatwerktraje
cten ter
ondersteuning
van de
overgang naar
ander werk

Aantal
deelnemers die
loopbaanadvies
hebben
ontvangen

0

Aantal
deelnemers die
online training
hebben
ontvangen

0

Aantal
toegekende
maatwerktraject
en

en lange termijn
effecten van de
drie tijdelijke
crisisregelingen van
Nederland Leert
Door, met een
speciale aandacht
voor kwetsbare
groepen. Inclusief
het verkrijgen van
informatie ten
behoeve van het
verbeteren van
beleidsprocesse n.
68.705

119.000
(momenteel
gerealiseerd ong.
56.000 – regeling
loopt nog)

30

Belanghebbenden
Belanghebbenden bij de regeling Nederland Leert Door zijn primair werknemers en werkzoekenden
die door de COVID-19-crisis hun baan zijn kwijtgeraakt of op het punt staan te verliezen. De
maatregel was toegankelijk voor iedereen tussen 18 en 67 jaar die verbonden is geweest met de
Nederlandse arbeidsmarkt. Bovendien waren het loopbaanontwikkelingsadvies en de online training
kosteloos voor gebruikers. Deze maatregel is vrij inclusief vanuit het perspectief van gendergelijkheid
en gelijke kansen voor iedereen.
Voorafgaand aan de eerdergenoemde beleidsevaluatie kan er nog geen oordeel worden gedaan over
de bijdrage aan gendergelijkheid, aangezien nog onduidelijk is welke doelgroep is bereikt en welke
opleidingen zij hebben gedaan.

162

Maatregel 4.1I2: Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s)
Naam

Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s)

Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

€86,7 miljoen

Departement/directie

Ministerie
van
Sociale
Zaken
en
Werkgelegenheid/Participatie en Decentrale
Voorzieningen
Pijler 3 (slimme duurzame en inclusieve groei),
ook passend bij Pijler 5 (gezondheid, en
economisch,
sociale
en
institutionele
veerkracht)
2025

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Verwachte einddatum project

Algemene beschrijving maatregel
Als reactie op de COVID-19-crisis heeft de Nederlandse overheid een ‘Sociaal Pakket’ van 1,4 miljard
euro ingevoerd. Het sociaal pakket bestond uit een samenhangend geheel van maatregelen gericht
op kwetsbare groepen die het hardst door de crisis zijn getroffen. Dit pakket bestond uit verschillende
componenten, waarvan er één gericht was op begeleiding van werk(loosheid)-naar-werk. De
Regionale Mobiliteits Teams (RMT’s) zijn hier onderdeel van.
Het algemene doel van de RMT's is om ofwel werkloosheid te voorkomen, ofwel de periode van
werkloosheid zo kort mogelijk te houden. De RMT’s richten zich op mensen die werkloos zijn (of een
grote kans hebben om het te worden) en een grote afstand tot de arbeidsmarkt hebben (zonder
aanvullende ondersteuning komen zij niet of moeilijk aan het werk), en helpen hen bij het vinden
van een nieuwe baan.
De RMT’s bieden dienstverlening die (voor de werkzoekende in kwestie) ontbreekt in de reguliere
(private en publieke) dienstverlening. Het aanvullende karakter ontstaat door gebruik te maken van
de expertise en instrumenten van verschillende partijen die samenwerken in een netwerk. De
dienstverlening kan bestaan uit het opstellen van loopbaanplannen, sollicitatietrainingen,
omscholingsprogramma's of andere maatwerkprogramma's (output). Het aanvullend karakter is
geborgd in de voorwaarden voor financiering in de Tijdelijke ministeriele regeling 91 die de aanpak
faciliteert. Financiering van de dienstverlening vanuit reguliere beschikbare budgetten gaat voor op
de inzet van de middelen vanuit de Tijdelijke regeling.
De RMT’s zijn opgericht binnen de bestaande structuur van de 35 arbeidsmarktregio's om een
maximale aansluiting met de lokale arbeidsmarkt te waarborgen. Er zijn dus in totaal 35 RMT's.
Binnen deze regio's hebben centrale gemeenten een coördinerende rol in de samenwerking tussen
vakbonden, werkgeversorganisaties, UWV (verantwoordelijk voor de WW-, WIA- en Wajongdoelgroep), gemeenten (verantwoordelijk voor Participatiewet doelgroep) en onderwijsinstellingen.
Alle
vertegenwoordigers
brengen
hun
eigen
expertise
in.
Vakbonden
en
werkgeversvertegenwoordigers fungeren als signalen van de bedrijven en sectoren waarin mensen
hun baan mogelijk zullen verliezen. Het UWV heeft een groot netwerk van personeel zoekende
werkgevers. Gemeenten zijn gespecialiseerd in het helpen van mensen met multiproblematiek
(gezondheid, schulden, verslaving, etc.). De betrokken instellingen zijn allemaal bestaande
instellingen die in het kader van de RMT’s intensiever samenwerken. Hierdoor is er minder tijd en
geld nodig voor het organisatorische/administratieve onderdeel van de teams.

91

Tijdelijke regeling aanvullende crisisdienstverlening COVID-19, https://wetten.overheid.nl/BWBR0044968/2022-06-01

163

De voorbereiding van de teams heeft eind 2020 en begin 2021 plaatsgevonden. Vanaf september
2021 zijn alle 35 teams operationeel; de aanpak is in ieder geval gegarandeerd tot eind 2022. Voor
de periode 2023-2024 zijn tevens middelen gereserveerd ter vergoeding van trajecten die uiterlijk
eind 2022 zijn gestart, maar in de loop van 2023 en 2024 worden uitgevoerd en vergoed.
Dit budget is verdeeld over de regio’s op basis van een inschatting van crisisopgave in de regio’s.
Hiervoor is gekeken naar het aantal NOW2-toekenningen (tegemoetkoming loonkosten in de periode
juni, juli, augustus en september 2020) per regio uitgedrukt in werknemers ten opzichte van het
totaal toekenningen uitgedrukt in werknemers (cijfers tot en met 2 september 2020). De verdeling
kan gaandeweg worden bijgestuurd. Zo is zeker dat elke regio een team kan samenstellen en
voldoende dienstverlening kan aanbieden. De dienstverlening bestaat onder andere uit het opstellen
van loopbaanplannen, loopbaanadvies, scholingsadvies, matching met een werkgever en
aanvullende inzet van instrumenten. De vormen van dienstverlening die in aanmerking komen voor
financiering, inclusief een overzicht van de kosten, zijn geformuleerd in de Tijdelijke regeling (bijlage
1-3). Het kan gaan om bijvoorbeeld dienstverlening gericht op het versterken van de
arbeidsmarktpositie, arbeidsmarkoriëntatie en loopbaanbegeleiding en scholing (al dan niet via
praktijkleren).
Het budget voor de aanvullende inzet van instrumenten voor dienstverlening is in 2021 zeer beperkt
gebruik gemaakt. De eerdere financiële prognoses waren een schatting. Gezien het beperkte gebruik
in 2021 wijken de realisaties hiervan af. Vanaf eind 2021 is er een opwaartse trend zichtbaar, die
naar verwachting in 2022 verder zal toenemen. In hoeverre het totaalbedrag voor 2022 zal worden
gebruikt, is nog niet te voorspellen.
Het bereik van RMT’s was in 2021, blijkend uit de besteding van beschikbare budgetten voor de inzet
van dienstverlening, lager dan in het begin van de COVID-crisis verwacht. Dit valt deels te verklaren
door de gefaseerde opstart van de teams en het feit dat de werkloosheid als gevolg van de COVIDcrisis veel lager was dan verwacht. De RMT’s zijn ontstaan op het moment (augustus 2020) dat de
steunmaatregelen naar verwachting afgebouwd zouden worden. Sommige zijn echter tot april 2022
van kracht gebleven. In 2021 richtten de RMT's zich vooral op intensief persoonlijk contact,
loopbaanadvies en de inzet van reeds beschikbare dienstverlening (bijvoorbeeld schuldhulpverlening
of sollicitatietraining).
De lange impact van de investering is groter dan de benutting van de beschikbare budgetten doet
vermoeden. Allereerst wordt vanuit de investering in gerichte begeleiding naar werk voorzien voor
wie dat nodig heeft om werkloosheid te voorkomen of te verkorten. Dit heeft een langdurig positief
effect op de arbeidsmarktpositie van werkzoekenden. Daarnaast draagt de tijdelijke investering bij
aan het structureel versterken van de samenwerking tussen actoren in de regionale arbeidsmarkt.
Partijen raken beter betekent met elkaars expertise en aanbod van instrumenten. Tot slot draagt de
aanpak bij aan de verdere vormgeving van de arbeidsmarktinfrastructuur, de opgedane ervaringen
met de RMT’s worden betrokken bij de doorontwikkeling van de arbeidsmarktinfrastructuur.
Dubbele financiering: de RMT-inzet is altijd aanvullend. Dit betekent dat deze inzet pas voor
financiering in aanmerking komt als er geen andere vorm van publieke financiering is. De uitvoerende
instantie (UWV, gemeente of sociale partner) toetst of de voorgenomen dienstverlening aanvullend
van aard is; waar nodig verwijst de instantie de aanvrager door naar andere beschikbare publieke
financieringsbronnen die mogelijk wel in aanmerking komen voor de aanvraag. De instanties die een
financieringsverzoek doen moeten verklaren dat het om aanvullende inzet gaat. De partijen die de
middelen ontvangen zijn juridisch aansprakelijk indien zij zich niet houden aan het bepaalde in de
regeling. Als er een melding van misbruik wordt gemaakt, dan wordt er gehandhaafd. Dubbele
financiering is in de voorwaarden van de regeling die de RMT’s faciliteert uitgesloten. Bovendien is
er de uitvoerders geen prikkel om dubbele financiering voor dezelfde aanvullende dienst aan te
vragen omdat het budget gelimiteerd is. Dubbelfinanciering is in de voorwaarden van de financiering
van de RMT’s met andere woorden uitgesloten. Er kan derhalve geen sprake zijn van overlap met
middelen uit EU-fondsen (ESF+; REACT EU en/of JTF).
164

Door de verschillende startdata van de RMT's in 2021 is het op dit moment niet mogelijk om een
volledig beeld te geven van hoeveel mensen er precies zijn geholpen door de RMT's. Er wordt gewerkt
aan een dashboard met kwantitatieve informatie over de instroom, uitstroom en ingezette diensten
van de RMT’s. Deze wordt verwacht in het derde kwartaal van 2022. Het dashboard geeft inzicht in
de instroom en uitstroom van de RMT’s en de inzet van specifieke instrumenten (zoals geformuleerd
in de regeling). De verwachting is dat in de volgende monitoringbrief die rond de zomer verschijnt
meer inzicht gegeven zal worden in hoeveel mensen geholpen zijn door de RMT’s. Een relatie tussen
de middelen en het aantal mensen dat geholpen is door de RMT’s is niet eenduidig omdat de inzet
van dienstverlening per persoon erg kan verschillen, afhankelijk van de specifieke behoefte van de
werkzoekende. Ex ante is er een verdeling gemaakt van middelen over de regio’s op basis van de
aantallen NOW2- aanvragen als inschatting van de crisisopgave in de arbeidsmarktregio’s.
Daarnaast is eind 2021 de lerende evaluatie gestart, waarmee de werkzame elementen uit de aanpak
in beeld worden gebracht. Zodra beschikbaar kunnen de uitkomsten worden gedeeld. De evaluatie
zal inzicht geven in de werkzame elementen van de aanpak, zowel de integrale samenwerking tussen
partijen en de inzet van ontschotte dienstverlening. Het nieuwe kabinet heeft de afspraak gemaakt
de arbeidsmarktinfrastructuur uit te breiden om de overgang van werk-naar-werk en van uitkeringnaar-werk te stimuleren. Onderdeel hiervan zijn instrumenten voor om- en bijscholing die de
overstap naar tekortberoepen ondersteunen. Opgedane ervaringen met de RMT’s in de coronacrisis
worden hierbij betrokken. Het voorstel vraagt om een nadere uitwerking van de beoogde
infrastructuur, de vormgeving van de samenwerking tussen de verschillende partijen op de regionale
arbeidsmarkt, de beoogde inrichting van de dienstverlening en het benodigde wettelijke kader. Deze
uitwerking zal in de nabije toekomst intensieve afstemming met partijen vergen.
Het dashboard en de evaluatie worden gebruikt om op korte en langere termijn te leren van de
aanpak en bij te sturen waar dat nodig is. De evaluatie zal inzichten geven in de werkzame elementen
van de aanpak, zowel de integrale samenwerking tussen partijen en de inzet van ontschotte
dienstverlening,
die
gebruikt
worden
bij
de
verdere
doorontwikkeling
van
de
arbeidsmarktinfrastructuur.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring

•

De mijlpaal voor deze doelstelling is: Wetgeving is geformaliseerd (dit is behaald op 26
maart 2021).

•

35 Regionale Mobiliteits Teams zijn opgezet en actief (Q4 2021).

•

Op dit moment (Q2 2022) zijn in 4 duizend mensen bereikt met de dienstverlening vanuit
de RMT’s. De verwachting is uiteindelijk circa 35.000 duizend mensen te bereiken
(eindcijfers uiterlijk in Q3 2025 verwacht).

•

Er wordt gewerkt aan een dashboard met kwantitatieve informatie over de instroom,
uitstroom en ingezette diensten van de RMT’s. De publicatie van het dashboard wordt
voorzien voor Q3 2022.

•

Eind 2021 is de lerende evaluatie gestart, waarmee de werkzame elementen uit de aanpak
in beeld worden gebracht. een specifiek publicatie moment moet nog wordt bepaald. Een
tussenevaluatie is voorzien voor medio 2023. De eindevaluatie is voorzien voor eind 2024.
165

Belanghebbenden
RMT's bieden aanvullende en gerichte hulp aan (recent geworden) werkelozen of werknemers die
dreigen werkloos te worden. De begeleidingsprogramma's zijn gericht op de specifieke situatie en de
vaardigheden van het individu. Er is speciale aandacht voor degenen die deel uitmaken van de
zogenaamde Banenafspraak. Dit is een doelgroep met een zeer onzekere positie op de arbeidsmarkt,
veelal door een handicap. Het kabinet heeft met het bedrijfsleven een afspraak gemaakt over het
aantal banen dat voor deze groep moet worden gecreëerd. Wanneer deze personen hun baan
verliezen, verliezen ze snel hun vaardigheden. Daarom is speciale aandacht voor deze doelgroep
vereist. Voor deze groep is een specifiek budget voor de inzet van aanvullende dienstverlening om
deze groep werkfit te maken en te houden. Uitvoering hiervan loopt via de RMT’s.
De aanpak van de RMT’s kent geen specifiek beleid gericht op gendergelijkheid. De aanpak richt zich
op iedereen die aanvullende ondersteuning nodig heeft bij het vinden van werk. In het dashboard
monitoring RMT’s wordt man/vrouw niet verplicht geregistreerd, sommige regio’s registreren het wel,
anderen niet. Het dasboard geeft hier dus geen volledig beeld van.

166

Onderdeel 4.2 Toekomstbestendig maken van het onderwijs en onderzoek

Overzichtskader 4.2: Toekomstbestendig maken van het onderwijs en onderzoek
Beleidsdomein: Onderwijs; Innovatie; Digitalisering
Doel: De maatregelen in dit onderdeel dragen bij aan het toekomstbestendig maken van het
onderwijs.
Hervormingen en/of investeringen:
Investeringen:
•
•
•
•

Nationaal Onderwijslab AI
Aanpak leerachterstanden nieuwkomers
Ondersteuning leerlingen in het laatste jaar
Laptops, tablets en internetrouters voor online en hybride onderwijs ter bestrijding en
voorkoming van leerachterstanden

Geraamde totale kosten: 181 miljoen EUR
Introductie
Goed kwalitatief onderwijs levert een bijdrage aan een eerlijke toekomst waar iedereen de
mogelijkheid krijgt om kansen te pakken en te benutten. Kansengelijkheid is helaas ook in het
onderwijs nog niet gerealiseerd. De COVID-19 crisis en de schoolsluitingen ten gevolge daarvan heeft
de (kansen)ongelijkheid vergroot, zo stelt onder meer de Sociaaleconomische Raad (SER). 92 Het
kabinet heeft geprobeerd om zo snel mogelijk het leerverlies ten gevolge van de sluiting van de
scholen te beperken, door in het begin van de pandemie onder andere subsidieregelingen uit te
breiden. Na de maatregelen die de eerste schok van het leerverlies zo goed als mogelijk hebben
opgevangen is daarnaast een uitgebreider plan ontwikkeld om het leerverlies te beperken: het
Nationaal Programma Onderwijs.
a) Belangrijkste uitdagingen
Het Kabinet vindt dat iedereen in Nederland een goed bestaan verdient en mee moet kunnen doen
in de samenleving. Dat begint bij het bieden van dezelfde kansen op het gebied van onderwijs. De
leerlingen en studenten die (leer)achterstanden hebben opgelopen door de COVID-19 crisis en de
daaropvolgende schoolsluitingen zijn ondersteund. Om er zorg voor te dragen dat ook in de toekomst
het onderwijs bestendig blijft en leerachterstanden niet verder oplopen worden ook nu studenten
nog blijvend ondersteund. Ook investeert Nederland in voldoende en goede leraren en schoolleiders.
Nederland investeert zo veel mogelijk rechtstreeks in scholen en financiert deze dan ook direct.
Scholen hebben namelijk het beste zicht op de leerlingen en hebben dus ook het beste kennis op wat
voor welke leerling het hardst nodig is. Daarnaast wordt er structureel 2,8 miljard euro per jaar
geïnvesteerd in het versterken van de onderwijskwaliteit. Om de leerachterstanden die zijn
opgelopen tijdens de COVID-19 crisis en de schoolsluitingen ten gevolge daarvan in te lopen kiest
Nederland voor structurele versterkingen van scholen met veel leerachterstanden. Daarnaast krijgen
scholen geld waarmee zij de kansenongelijkheid kunnen verkleinen waar zij dit nodig achten. 93
De laatste jaren zijn er minder nieuwe leraren bijgekomen. Ook gaan er de komende jaren veel
leraren met pensioen. Daarmee is een lerarentekort ontstaan. Het verschilt per sector en regio waar
de tekorten ontstaan en hoe groot ze zijn. Het Kabinet vindt het lerarentekort een groot probleem.

Sociaal-Economische Raad (SER), ‘Beter onderwijs geeft kinderen gelijke kansen’, 18 juni 2021, https://www.ser.nl/nl/Publicaties/gelijke kansen-onderwijs
93
Coalitieakkoord 2021 – 2025, ‘Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst’, pp. 23-4.
92

167

Daarom werkt het ministerie van OCW samen met besturen, scholen, lerarenopleidingen, gemeenten
en andere instanties aan het tegengaan van het lerarentekort: landelijk en in de regio’s. 94
b) Doelstellingen bredere Nederlandse beleid
Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) werkt aan een slim, vaardig en creatief
Nederland. Het ministerie van OCW wil dat iedereen goed onderwijs volgt en zich voorbereidt op
zelfstandigheid en verantwoordelijkheid. Iedereen in Nederland verdient een goed bestaan en moet
mee kunnen doen. Dat begint bij het bieden van dezelfde kansen aan alle kinderen, jongeren en
studenten om zich te ontwikkelen en te ontplooien.
Voor deze uitdagingen voor de toekomst van het onderwijs is het Nationaal Programma Onderwijs
ontworpen, waarin de investeringen in bestrijding van leerachterstanden is opgenomen, evenals
investeringen in voldoende en goede leraren en schoolleiders. 95 Nederland investeert zo veel
mogelijk rechtstreeks in scholen en financiert deze dan ook direct. Scholen hebben namelijk het
beste zicht op de leerlingen en hebben dus ook het beste kennis op wat voor welke leerling het hardst
nodig is. Met het Nationaal Programma Onderwijs wordt er structureel 2,8 miljard euro per jaar
geïnvesteerd in het versterken van de onderwijskwaliteit. Daarnaast wordt er in het programma
structureel geld gereserveerd voor scholen met veel leerachterstanden, waarmee ook de
leerachterstanden die zijn opgelopen tijdens de COVID-19 crisis en de schoolsluitingen ten gevolge
daarvan in worden gelopen. Ook krijgen deze scholen geld waarmee zij de kansenongelijkheid
kunnen verkleinen waar zij dit nodig achten. 96
Herstel primair en voortgezet onderwijs
Goed basisonderwijs begint met goede leerkrachten. Daarom stimuleert de Rijksoverheid de kwaliteit
van leraren en schoolleiders. Bijvoorbeeld met geld voor scholing en professionalisering. Het kabinet
wil de onderwijskwaliteit verbeteren en de basisvaardigheden in het bijzonder. Zo wil het kabinet dat
er een ‘masterplan’ komt, zodat ieder kind goed leert lezen, schrijven en rekenen. Het is daarvoor
essentieel dat leraren, schoolleiders en onderwijsondersteuners zijn hun vak goed kunnen
uitoefenen. Dat is niet makkelijk door het grote personeelstekort. Daarom slaan het ministerie van
OCW, de vakbonden, de PO-Raad en VO-raad de handen ineen, nu en de komende jaren. Het kabinet
investeert 1,5 miljard euro in leraren, schoolleiders en ander personeel en daarmee in goed
onderwijs.
In het voorjaar van 2021 is het primair en voortgezet onderwijs na de tweede lockdown weer
stapsgewijs geopend. De verwachting is dat scholieren in het schooljaar 2021-2022 hun lessen weer
volledig in de klas zullen volgen. Toch staat de komende periode in het teken van het inhalen van
opgelopen cognitieve of sociaal-emotionele achterstanden. We willen voorkomen dat bestaande
verschillen verdiepen en dat achterstanden verder toenemen. De maatregelen en middelen van het
Nationaal Programma Onderwijs stellen scholen hiertoe in staat.
Herstel middelbaar beroepsonderwijs
De afgelopen tijd is de samenleven weer opengegaan en komen er weer meer stageplekken en
leerwerkbanen. Na anderhalf jaar van voornamelijk digitaal onderwijs is het ontzettend fijn dat
studenten en docenten in het middelbaar beroeps- en hoger onderwijs vanaf 30 augustus 2021
eindelijk weer meer samen kunnen komen voor fysiek onderwijs, al is het nog met mitigerende
maatregelen. Zelftesten zijn beschikbaar gesteld aan studenten en personeel. In het middelbaar
beroepsonderwijs heeft de coronacrisis geleid tot studievertraging door de beperkte mogelijkheden
voor onderwijs op locatie, uitval van stages, praktijkopdrachten en examens. Daarnaast is het
mentale welzijn van studenten onder druk komen te staan. Ook is het risico op discriminatie op de
stagemarkt en toename van kansenongelijkheid groter. Vanuit het Nationaal Programma Onderwijs
ontvangen de instellingen € 170 miljoen om studenten te begeleiden bij het inlopen van de opgelopen
studievertraging en voor hun persoonlijke ontwikkeling. We verlengen de aanpak jeugdwerkloosheid,
zodat scholen en gemeenten kwetsbare schoolverlaters kunnen begeleiden naar vervolgonderwijs of
https://www.aanpaklerarentekort.nl/lerarentekort
https://www.aanpaklerarentekort.nl/lerarentekort
96
Coalitieakkoord 2021 – 2025, ‘Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst’, pp. 23-4.
94
95

168

werk. Om het ontstane tekort aan stages en leerwerkplekken tegen te gaan, wordt het budget voor
de subsidieregeling praktijkleren verhoogd en het actieplan stages en leerbanen met één jaar
verlengd. De Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB) besteedt in dit
actieplan extra aandacht aan jongeren in een kwetsbare positie zoals studenten met een nietwesterse achtergrond die relatief vaker te maken krijgen met stagediscriminatie. Verder voorziet het
programma in een aantal tegemoetkomingen om studenten meer financiële ademruimte te geven.
Zo is in het studiejaar 2021-2022 het wettelijk tarief voor les- of cursusgeld verlaagd. Daarnaast
krijgen studenten die hun recht dreigen te verliezen op hun basisbeurs en aanvullende beurs een
tegemoetkoming. Voor het middelbaar beroepsonderwijs in Caribisch Nederland sluiten we zoveel
mogelijk aan bij de maatregelen in Europees Nederland. Waar nodig passen we de aanpak aan lokale
omstandigheden aan.
Herstel hoger onderwijs
Ook de instellingen in het hoger onderwijs ontvangen middelen uit het Nationaal Programma
Onderwijs om studievertraging en achterstand tegen te gaan. Met circa € 1,0 miljard helpen we
hogescholen en universiteiten met het beperken van achterstanden, het bevorderen van het
studentenwelzijn en het bestrijden van stagetekorten. Ook zijn er specifiek middelen voor
geneeskunde- en lerarenopleidingen waar door de coronamaatregelen studievertraging in het
praktijk- en werkplekleren en op stages is ontstaan. Instellingen stemmen de besteding van deze
middelen af met de medezeggenschap. Net als in het middelbaar beroepsonderwijs hebben we
ingezet op een aantal financiële tegemoetkomingen voor studenten. Zo halveren we in het studiejaar
2021-2022 het wettelijk collegegeld in het hoger onderwijs en we hebben hogescholen en
universiteiten gevraagd om ook hun instellingstarieven te verlagen. Instellingen worden voor beide
financieel gecompenseerd. Studenten die het recht op hun basis- of aanvullende beurs in studiejaar
2021-2022 of 2022-2023 verliezen, worden apart gecompenseerd. Voor de studenten is bovendien
(onder voorwaarden) het reisrecht verruimd.
De hervorming en investeringen in dit onderdeel dragen bij aan de EU’s landspecifieke
aanbevelingen voor Nederland. Zo wordt er met het Nationaal Onderwijslab fors geïnvesteerd in
onderzoek en ontwikkeling van toekomstbestendig onderwijs. Hiermee wordt een opwaartse trend
van Nederlandse investeringen gestimuleerd (LSA 2019.3). Bovendien dragen verschillende
investeringen, zoals het verschaffen van devices en internetaansluiting, bij aan de aanmoediging van
private investeringen op het gebied van de digitale transitie (LSA 2020.3).
c) Beschrijving van de HVP-maatregelen
De maatregelen ter bestrijding van het leerverlies ten gevolge van de sluiting van scholen tijdens de
COVID-19 -crisis leveren een waardevolle bijdrage aan gelijke kansen voor iedereen. Tijdens de
schoolsluitingen in de afgelopen twee jaar zijn scholieren uit groepen die al kwetsbaar waren, het
hardst geraakt. De investeringen onder deze pijler moeten er onder andere voor zorgen dat deze
groep weer aanhaakt. De scholieren moeten zo snel mogelijk mee kunnen doen met de rest van de
samenleving en onderlinge verschillen moeten door de investeringen weer kleiner worden. Daarom
is er tijdens de pandemie snel ingezet om maatregelen te nemen om het leerverlies te beperken,
zoals het beschikbaar stellen van laptops of tablets en internetrouters. Later is deze set maatregelen
verder aangepast en uitgebreid. Ook nu nog zijn er maatregelen om leerlingen te ondersteunen. Dit
herstelt en voorkomt de kloof in de samenleving.
Investeringen
Nationaal Onderwijslab AI
Met deze investering, die van 2021 tot 2031 loopt, wordt een Nationaal Onderwijslab ontwikkeld.
Hier kunnen kennisinstellingen, het onderwijsveld, uitgeverijen en ICT-experts samenwerken aan
digitale innovatie. De bedoeling is dat de innovatie, waar mogelijk, aansluit op het nieuwe curriculum
voor het primair- en voortgezet onderwijs. Met dit initiatief adresseert Nederland het probleem dat
partijen in de onderwijssector beperkte prikkels voelen om te investeren in innovatie. Ook kan deze
investering bijdragen aan het dichten van de kloof tussen wetenschappelijk onderzoek en toepassing
in de praktijk.
169

Aanpak leerachterstanden nieuwkomers
Met de aanvulling op de bekostiging Nieuwkomersonderwijs voor het primair en voortgezet onderwijs
voor de uitvoering van het Nationaal Programma Onderwijs voor het schooljaar 2021-2022 worden
scholen in staat gesteld extra onderwijsondersteuning te bieden aan nieuwkomers . Dat zijn
leerlingen die recent naar Nederland zijn gemigreerd. Nieuwkomers zijn bijzonder kwetsbaar
gebleken voor opeenstapeling van leerverliezen in tijden van schoolsluitingen, aangezien zij, en hun
ouders, de Nederlandse taal vaak nog niet volledig beheersen. Scholen die onderwijsprogramma's
voor nieuwkomers aanbieden hebben financiële middelen gekregen om deze groep extra
onderwijsondersteuning te bieden.
Ondersteuning studenten in het laatste jaar
Met de aanvulling op de bekostiging (aanvullende bekostigingsregeling) kunnen scholen
examenkandidaten extra hulp aanbieden ter voorbereiding op het eindexamen. Veel
examenkandidaten hebben door de coronacrisis behoefte aan extra persoonlijke begeleiding bij de
voorbereiding op het centraal examen. De doelstelling is dat scholen leerlingen die het nodig hebben
extra middelen krijgen om deze ondersteuning aan leerlingen te bieden. Ook heeft OCW een nieuw
online platform gefaciliteerd. Hierop worden video’s en ander materiaal met vakinhoudelijke uitleg
van examenstof van goede docenten gratis beschikbaar gesteld voor alle leerlingen.
Laptops, tablets en internetrouters voor online en hybride onderwijs ter bestrijding en voorkoming
van leerachterstanden
Gedurende de coronacrisis zijn scholen (gedeeltelijk) gesloten geweest. Zo zijn lagere scholen
ongeveer 14 weken gesloten, en middelbare scholen 19 weken. Dit heeft tot aanzienlijke
leerverliezen en –achterstanden geleid. Tijdens de uitbraak van COVID-19 in het voorjaar van 2020
en de opleving ervan aan het einde van datzelfde jaar en begin 2021 moesten scholen in het primair
en voortgezet onderwijs noodgedwongen overschakelen op hybride- en afstandsonderwijs. Lessen
vonden deels op school en deels thuis met behulp van online middelen plaats. Dit was voor veel
scholen en hun besturen een ingewikkelde opgave die veel inspanning vroeg. Om scholen en besturen
hierin te ondersteunen, is vanuit het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) in
totaal ruim €24 miljoen beschikbaar gesteld. Met dat geld zijn devices, dat zijn laptops of tablets en
internetrouters verstrekt. Dit gebeurde in het po, vo en mbo. Het gaat om circa 75.000 apparaten.
Het beleid is specifiek gericht op leerlingen van wie de ouders niet de financiële middelen hebben om
deze apparaten aan te schaffen.
d) Bijdrage aan de landspecifieke aanbevelingen (LSA’s), de groene en digitale transities
en vlaggenschepen
Type

Maatregel

LSA

Investering
Investering

Nationaal Onderwijslab
Aanpak leerachterstanden
nieuwkomers
Ondersteuning
in
het
laatste jaar
Laptops,
tablets
en
internetrouters
voor
online
en
hybride
onderwijs ter bestrijding
en
voorkoming
van
leerachterstanden

2020.3
2020.3

Investering
Investering

Klimaat ( Digitaal (%
Vlaggenschip
0%

100%
0%

Reskill and Upskill
Reskill and Upskill

2020.3

0%

0%

Reskill and Upskill

2020.3

0%

100%

Reskill and Upskill

170

Prioriteit 4: Versterken arbeidsmarkt, pensioen en toekomstgericht onderwijs
Uitgelichte investering: Nationaal Onderwijslab AI

Het Nationaal Onderwijslab: co-creatie van AItoepassingen in het onderwijs
Het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan draagt bij aan het versterken van de arbeidsmarkt, pensioen en
toekomstgericht onderwijs. Door te investeren in een Nationaal Onderwijslab kunnen wetenschappers samen
met leraren en schoolleiders de toepassingen van artificiële intelligentie in het onderwijs onderzoeken
Artificiële intelligentie (AI) speelt een steeds grotere rol in de samenleving en daarmee ook in
het onderwijs. In de afgelopen tien jaar heeft het gebruik van adaptieve software een vlucht
genomen in het Nederlandse onderwijs. In 2020 hadden de vier grootste aanbieders van
intelligente educatieve software voor het primair onderwijs (Squla, Gynzy, Snappet en
Rekentuin) ongeveer 1,8 miljoen gebruikers (met ongeveer 1,5 miljoen leerlingen in het primair
onderwijs zijn er dus veel leerlingen die meerdere AI-leermethoden gebruiken). 97
Intelligente educatieve technologie biedt kansen voor meer onderwijs op maat. Het niveau van de leerling
kan nauwkeurig worden bepaald met behulp van algoritmes en grote databases met (persoonlijke) leerlingen oefengegevens. Door gebruik te maken van adaptieve leersystemen kan iedere leerling op zijn of haar
eigen niveau oefenen en steeds op maat uitgedaagd worden. Daarbij biedt educatieve technologie meer
keuzes dan traditionele lesboeken, waardoor de lesstof aansprekender, uitdagender en dichter bij de
belevingswereld van de leerlingen wordt gebracht. De digitale lesstof zorgt er ook voor dat leerlingen digitale
vaardigheden ontwikkelen.
Kansen en risico’s van AI in het onderwijs
Naast de mogelijkheden voor onderwijs op maat bieden AI-toepassingen in het onderwijs ook de
mogelijkheid om het niveau van de leerling snel, accuraat en frequent bij te houden. Een leraar heeft niet
de tijd om voor iedere leerling afzonderlijk lesstof aan te bieden. Adaptieve software kan dit wel, gebaseerd
op de eerdere oefenresultaten per leerling. Ook kunnen leerlingen met de AI-software kosteneffectief extra
instructie en oefenstof krijgen, zodat leerachterstanden worden verkleind. Met educatieve technologie kan
zelfs bijles en huiswerkbegeleiding worden aangeboden, zodat deze extra ondersteuning ook beschikbaar is
voor leerlingen uit minder vermogende gezinnen. Deze AI-toepassingen kunnen de kansengelijkheid in het
onderwijs vergroten.
Er zijn echter ook risico’s aan de toepassing van intelligente technologie. Digitale innovaties kunnen de
privacy van leerlingen ondermijnen, omdat schoolprestaties frequenter, langer en centraler worden bewaard.
De grotere beschikbaarheid van data over eerder behaalde resultaten kan gevolgen hebben voor de toegang
tot vervolgopleidingen en voor de verwachtingen over de leerling van docenten. Lage verwachtingen leiden
vaak tot lagere eindresultaten. Hierdoor zijn leerlingen niet alleen minder vrij om fouten te maken, maar kan
kansengelijkheid afnemen.
Daarbij geldt dat digitale leermiddelen slechts ondersteuning en geen vervanging kunnen zijn voor een
leraar. Op school leren leerlingen veel meer dan alleen cognitieve vaardigheden: de sociale interactie met
de leraar en met andere leerlingen kan niet worden vervangen voor AI-software. Ook moet er aandacht zijn
voor het feit dat algoritmes, waarop adaptieve onderwijsmethodes gebaseerd zijn, niet geheel waardevrij
zijn. Het ontwerp van de educatieve software kan onbewust en onbedoeld sommige leerlingen bevoordelen
en anderen benadelen. Uit onderzoek blijkt dat leerlingen met een hoog prestatieniveau de meeste leerwinst

97

Common Ground/It’s Public, Verkenning naar het Nederlandse Onderwijslab Artificiële Intelligentie (september 2020)

171

behaalden uit de digitale lesstof. 98 Daarmee kunnen digitale leermiddelen kansenongelijkheid onder
leerlingen vergroten.
AI-toepassingen in het onderwijs in praktijk
Door het toenemend gebruik van slimme leermiddelen in het onderwijs is er inmiddels in het onderwijsveld
veel ervaring met AI-toepassingen. Eén van de ervaringsdeskundigen op dit gebied is Sijbrand Dijkstra,
beleidsadviseur ICT Onderwijsontwikkeling bij Ambion, een onderwijsinstelling van vierentwintig openbare
basisscholen in de regio Joure en Heerenveen.
In de werkgroep Onderwijs van de Nederlandse AI Coalitie 99 heeft vraagarticulatie met studenten en
docenten geresulteerd in acht concrete pilots die worden uitgevoerd met onderwijsinstellingen uit de gehele
onderwijsketen. Deze pilots zijn gekoppeld aan belangrijke inhoudelijke thema's voor AI in het onderwijs
zoals: gepersonaliseerd onderwijs, leren leren, welzijn van studenten en inzicht krijgen in het eigen
leerproces.
Sijbrand: “Wij willen de leerlingen de mogelijkheden bieden, en we hebben ook de opdracht om leerlingen
voor te bereiden op de digitale maatschappij. Die is voor ons soms nog nieuw, maar voor hen ook een
vanzelfsprekendheid. Om de leerlingen op de juiste manier voor
te bereiden zullen we ze ook in aanraking moeten brengen met
de technologische middelen.”
“Artificiële intelligentie is een aanvulling, als we alleen al kijken
naar het personeelstekort waar de sector mee te maken heeft.
Nee, geen robot voor de klas maar wel een stuk aanvulling om
de werkdruk van de leerkrachten en de medewerkers te
verminderen. Onderwijs op maat is een ambitie die we allemaal
hebben. We willen zo graag het onderwijs aan laten sluiten op
de talenten of de mogelijkheden van de leerling. Met 30 kinderen
in de klas red je dat niet in de analoge wereld waarin we dat
altijd al in geprobeerd hebben.” 100

Foto: Nederlandse AI Coalitie

Stimuleren van innovatie in het Nationaal Onderwijslab AI
Er liggen dus kansen in de ontwikkeling van adaptieve educatieve software, maar er zijn ook risico’s
verbonden aan de toepassing ervan. De toepassing van AI in het onderwijs is in afgelopen jaren flink
toegenomen, waardoor er een noodzaak bestaat om de AI-toepassingen in goede banen te leiden. Hiervoor
is regie nodig vanuit het onderwijsveld, de wetenschap en de overheid. Om hierbij te helpen is besloten tot
de oprichting van het Nationaal Onderwijslab. Met dit lab wordt een omgeving gecreëerd voor de
gezamenlijke ontwikkeling van AI-innovatie, zodat dit optimaal kan worden benut voor toekomstbestendig
onderwijs. Tegelijk adresseert het lab de publieke belangen bij deze ontwikkeling, zoals de bescherming van
privacy, verantwoord gebruik van data en de verbetering van de kwaliteit van het onderwijs.
Het doel van het Nationaal Onderwijslab is te zorgen voor digitale innovaties waar iedere leerling in het
primair en voortgezet onderwijs mee vooruit kan. Om deze innovaties te realiseren is het Onderwijslab
opgezet als co-creatie: wetenschappers, leraren, schoolbesturen en AI-ontwikkelaars ontwikkelen samen
prototypes waarmee in de toenemende behoefte aan adaptief leermateriaal en slimme technologieën in het
Kennisnet, ‘Waarden Wegen, een ethisch perspectief op digitalisering in het onderwijs’ (januari 2020).
Nederlandse AI Coalitie
100
Interview in de online cursus ‘AI voor Onderwijs’ van de Nederlandse AI Coalitie, ontwikkeld ter gelegenheid van de ‘AI in Onderwijs’-maand
(juni 2022)
98
99

172

onderwijs kan worden voorzien. In de co-creatietrajecten werken wetenschappers en leraren ook samen aan
oplossingen voor de dilemma’s over het gebruik van AI-software en de verantwoorde toepassing van de AIinnovaties. Het lab is daarmee niet alleen een omgeving voor innovatieprojecten, maar bevordert ook de
voortgang op de bijbehorende publieke uitdagingen. Zo krijgen scholen en samenleving meer houvast voor
het gebruik van slimme leermaterialen en wordt de toekomstbestendigheid van het onderwijs bevorderd.

173

e) Gedetailleerde omschrijving van de maatregelen
Investeringen:
Maatregel 4.2I1: Nationaal Onderwijslab AI
Naam

Nationaal Onderwijslab AI

Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

36 miljoen t/m 2026 (ca. € 80
miljoen totaal t/m 2032)

Departement/directie

Ministerie

van

Economische

Zaken en Klimaat
Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 2: digitale transitie, Pijler
6: de volgende generatie

Verwachte einddatum project

2032

Algemene beschrijving maatregel
Deze maatregel beoogt een Nationaal Onderwijslab AI (NOLAI) te ontwikkelen waarin
kennisinstellingen, onderwijsveld, uitgeverijen en ICT-experts samen werken aan innovatieve
digitale toepassingen, die - waar mogelijk - aansluiten op het nieuwe curriculum voor het primair
onderwijs/voortgezet onderwijs.
Probleemanalyse en hoofddoel
Een dergelijk lab is gewenst omdat de huidige markt voor onderwijsinnovatie enkele knelpunten kent
bij verschillende partijen op deze markt. Aan de zijde van het onderwijs, de vraagkant, is er een te
gefragmenteerd onderwijslandschap om tot gezamenlijke gedragen visie over ICT in het onderwijs
en gezamenlijke vraagarticulatie te komen.
Bij de aanbodzijde, de kant van de educatieve ontwikkelaars, is er weinig noodzaak en prikkel tot
investering in innovatie (o.a. door beperkte concurrentie). Hierdoor is er ook een relatief laag R&D
budget (zowel absoluut als relatief in vergelijking met andere sectoren). Er is weinig tot geen
incentive om te investeren in commercieel minder interessante producten en fundamentele innovatie,
zoals toepassingen voor (zeer) specifieke doelgroepen.
Op wetenschappelijk gebied zien we dat de academie gericht is op meer fundamenteel onderzoek.
Onderzoekers vinden het soms lastig om onderzoeksvragen te formuleren die bijdragen aan
vraagstukken uit de praktijk. Daar komt bij dat het budget voor fundamenteel onderzoek beperkt is.
Ook is er in de onderwijssector weinig publiek-private samenwerking tussen universiteiten, scholen
en ontwikkelaars om producten en diensten te ontwikkelen en verbeteren.
Het NOLAI kan een brug vormen tussen fundamenteel (wetenschappelijk) onderzoek en de markt.
Deze doelstelling sluit aan bij de behoeften om in te zetten op co-creatie, meer middelen voor
innovatie te bieden en de kwaliteit en doelmatigheid van bestaande en nieuwe producten te
beoordelen en vergroten. Bovendien sluit de behoefte aan bij de ‘Groeistrategie voor Nederland op
de lange termijn’ om een positie op kunstmatige intelligentie te creëren door o.a. het Strategisch
Actieplan voor Artificiële Intelligentie (SAPAI) , en sluit het aan bij de discussie binnen de Strategische
Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek over welke kennis en vaardigheden in de toekomst nodig is.

174

Voor het opzetten en uitvoeren van het NOLAI gelden de volgende doelen:
•

•

Het ontwikkelen van digitale intelligente onderwijsinnovaties gericht op (het verbeteren van)
de kwaliteit van het primair en voortgezet onderwijs. Dit betekent dat het NOLAI in co-creatie
met scholen, wetenschappers en het bedrijfsleven de vraagarticulatie organiseert,
prototypen ontwikkelt en het gebruik ervan evalueert in de praktijk.
Het inzichtelijk maken van de pedagogische, maatschappelijke en sociale consequenties van
digitale onderwijsinnovaties. Vanwege het publieke karakter dient het NOLAI ook publieke
uitdagingen te adresseren die verbonden zijn met risico’s van het gebruik van AI, onder meer
op het gebied van sociale ongelijkheid, privacy, bescherming van én toegang tot data.

Deze doelen worden bereikt door middel van de volgende 2 programma’s:
1. Co-creatieprogramma: van vraagarticulatie tot validering van prototypen
Het in co-creatie met PO (primair onderwijs) en VO (voortgezet onderwijs) scholen, wetenschappers
en het bedrijfsleven ontwikkelen van intelligente educatieve technologieën. Waarbij elke partij een
gelijkwaardige rol heeft bij de totstandkoming van het eindresultaat: een gevalideerd prototype dat
in de behoefte aan intelligente educatieve technologieën in het onderwijs voorziet.
In dit programma worden op iteratieve wijze intelligente educatieve technologieën ontwikkeld op het
niveau van proof of concepts tot geïntegreerd in de uiteindelijke operationele omgeving (technologie
readiness levels 3 t/m 7). Het bestaat uit de volgende fasen:
1.
2.
3.
4.
5.

Uitvoeren van een doorlopend proces van vraagarticulatie
Prioriteren en selecteren van projecten
Ontwikkelen van concepten
Ontwikkelen van prototypen
Valideren van producten

2. Wetenschappelijk en Teachers in Residence programma
In dit programma staat het brede perspectief op kansen en risico’s van intelligente educatieve
technologieën, de borging van publieke waarden en het belang van human-centric AI centraal. Dit
programma faciliteert tevens het co-creatieprogramma en schept de randvoorwaarden die
noodzakelijk zijn voor het succesvol doorlopen van de doorlopende vraagarticulatie en het iteratieve
proces van co-creatie.
Het leren van de leerling en het lesgeven van de leerkracht vormen het uitgangspunt bij het
ontwikkelen van digitale intelligente onderwijsinnovaties gericht op (het verbeteren van) de kwaliteit
van het primair en voortgezet onderwijs (doel 1). Dit betekent dat de inzet van AI de rol van de
leerkracht dient te ondersteunen en te versterken en de kansengelijkheid van alle leerlingen dient te
bevorderen (doel 2).
Er zal in dit programma gewerkt worden rondom 4 focusgebieden, namelijk: 1) het pedagogische,
vakinhoudelijke en didactische focusgebied, 2) het focusgebied AI in het onderwijs, 3) het
focusgebied de technische infrastructuur en data en 4) het focusgebied ethisch-maatschappelijk. Op
deze manier draagt het NOLAI ertoe bij dat AI human-centric is: vertrouwenwekkend, transparant,
uitlegbaar en ondersteunend voor de leerkracht. Het programma wordt vormgegeven door een
onderzoekslijn en een Teachers in Residence lijn.
In de onderzoekslijn geven 8 hoogleraren en/of universitaire hoofddocenten leiding aan de
onderzoekslijn. Binnen deze onderzoekslijn participeren ook wetenschappelijke onderzoekers
verbonden aan een universitaire lerarenopleiding. Post-doc onderzoekers geven invulling aan de
organisatie ervan en AIO’s worden ingezet voor de uitvoering. Binnen de Teachers in Residence lijn
175

worden leerkrachten ingezet die werkzaam zijn op scholen die als (strategisch) partners deelnemen
aan de co-creatieprojecten.
Achtergrond bij de opzet van het NOLAI
Leraren en scholen hebben de behoefte om innovatieve producten te verbeteren, maar komen in het
huidige configuratie niet tot een gezamenlijke vraagarticulatie richting aanbieders, waardoor
aanbieders weinig responsief zijn. De mate waarin scholen gebruikmaken van digitale innovatie en
AI varieert sterk binnen het funderend onderwijs. Als het NOLAI relevant dient te zijn voor alle
scholen, is het van belang om bij de inhoudelijk vraagarticulatie scholen die in verschillende fases
van ontwikkeling zitten te betrekken, van early adopters tot laggards.
Wanneer gelijke kansen bevorderen een doel is, moet worden voorkomen dat alleen scholen met
relatief eenvoudige leerlingpopulaties betrokken worden bij (projecten van) het NOLAI. Er kan budget
voor nodig zijn om vervangende leraren te vinden voor de uren die besteed worden aan participeren
in het NOLAI.
Innovatie van producten zoals adaptieve software (software met AI-toepassingen) wordt veelal
uitgedrukt in Technical Readiness Levels (TRLs). Op TRL1 vindt fundamenteel onderzoek plaats; bij
TRL9 is een product klaar voor marktintroductie. TRL 1, en in mindere mate TRL 2, vinden primair
plaats op de universiteiten. Voor deze TRLs in AI is het budget wellicht niet toereikend, maar de
omgeving en expertise is in Nederland aanwezig.
TRL 7, 8 en 9 (TRL 9 = marktintroductie) worden door bedrijven (nationaal en internationaal)
gerealiseerd. Echter zonder voldoende aansluiting bij de eerdere innovatieniveaus sluiten de
ontwikkelde systemen onvoldoende aan bij de behoefte uit het veld en bestaande wetenschappelijke
inzichten.
TRL 3, 4, 5 en 6 worden beperkt uitgevoerd. In sommige gevallen verbreden universiteiten een
onderzoek deze kant op en gaan ze meer naar de toepassing kijken en ook bedrijven maken weleens
een stap in deze richting echter is er geen plek waar deze stappen van TRL structureel worden
uitgevoerd.
Het NOLAI zal dienst doen als living lab, van zowel een fysieke locatie als een gezamenlijke aanpak,
waarin verschillende partijen experimenteren, co-creëren en testen in een levensechte omgeving,
afgebakend door geografische en institutionele grenzen. Met het NOLAI kunnen de ontbrekende TRLs
3 t/m 6 worden ingevuld.
Projecten
De projecten die binnen het NOLAI plaatsvinden zijn een doorlopend proces van vraagarticulatie. Dit
proces leidt tot het formuleren, prioriteren en selecteren van projecten die in aanmerking komen
voor verdere ontwikkeling. Het proces van co-creatie waarin scholen en daarmee samenwerkende
lerarenopleidingen (HBO en WO), wetenschappers (hoogleraren, UHD’s en lectoren) en bedrijven
vanuit een gelijkwaardige rol werken aan de ontwikkeling van digitale intelligente
onderwijsinnovaties vormt de kern van de werkwijze van het NOLAI. Dit proces van co-creatie is een
iteratief proces met evaluatiemomenten en feedbackloops na elke fase. Dat wil zeggen dat er steeds
na elke stap teruggegaan kan worden naar de vorige stappen in het proces. Zie afbeelding 1.

176

Bredere context
Het NOLAI is onderdeel van een omvangrijker projectvoorstel genaamd ‘Transitie naar innovatief en
toekomstbestendig onderwijs’. Totale omvang van dit voorstel bedraagt € 3,8 mld. over de periode
2021 t/m 2027. Van dit projectvoorstel is enkel de maatregel van het Nationaal Onderwijslab
toegekend.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Het tijdspad van deze maatregel beslaat een periode van 10 jaar die is opgedeeld in twee fases van
elk 5 jaar. In deze periode vinden drie evaluaties plaats; (a) een tussentijdse evaluatie na 2-2,5 jaar;
(b) een mid-term review na 5 jaar (basis voor het besluit om het lab al dan niet voor te zetten); en
(c) een eindevaluatie na afloop.
Voor beide tranches van de maatregel zijn KPI’s opgesteld, waaronder de volgende na 5 jaar.
Aangezien de horizon van deze mijlpalen en doelstellingen oorspronkelijk in 2027 lagen, hebben we
deze aangepast voor mijlpalen en doelstellingen die we tot 1 augustus 2026 kunnen halen:
1) 20 projecten zijn geselecteerd door het programmabestuur op basis van de volgende eisen:
a. het project verbetert naar verwachting de kwaliteit van het basis- en/of voortgezet
onderwijs door middel van digitale innovatie;
b. het project wordt beschouwd als technisch mogelijk;
2) 10 projecten zullen succesvol afgerond zijn die hebben. bijgedragen aan ten minste één van
de volgende doelen:
a. Versterken van onderwijs op maat (met het oog op “onderpresterende” [CIE stelt
“kwetsbare” voor] leerlingen);
b. Versterken van educatieve producten en/of diensten die de motivatie bij leerlingen
verhogen;
c. Verhogen van leerwinst en/of opbrengsten; of
d. Toename van beschikbare tijd van docenten of vrijspelen van les- en/of
voorbereidingstijd van docenten.

177

3) Er zullen ten minste 2 minimal viable products (die innovatieve digitale educatieve
oplossingen promoten) zijn die Technology Readiness Level 6 hebben bereikt. Dat is de
laatste fase van Technology Readiness Levels, voor de martkfase.
Monitoring
Rapportage over de uitgaven en activiteiten van NOLAI van het voorgaande jaar vindt jaarlijks (1
april) plaats, met een uiterlijke indiening van een plan voor het volgende jaar op 1 december.
Belanghebbenden
Deze maatregel richt zich in het bijzonder op innovatieve digitale toepassingen. Belangrijkste
belanghebbenden omvatten de docenten en studenten die gebruik zullen maken van deze
toepassingen. Omdat de toepassingen beogen het Nederlandse onderwijssysteem te verbeteren,
profiteert in bredere zin de hele maatschappij hier potentieel van.
Gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen
Op diverse vlakken zal er in het NOLAI aandacht zijn voor gender- en kansengelijkheid. Ten eerste
in de programmaraad komt een diverse afvaardiging, waaronder ook een plek zal zijn voor het
speciaal onderwijs. Bij de opzet en organisatie van het NOLAI is een gelijkwaardige verdeling van
mannen en vrouwen een streven. Daarnaast wordt er ook gekeken hoe de overzeese gebieden
kunnen profiteren van de vruchten van dit lab. Ten tweede, in de eisen aan de uitvoering zal worden
opgenomen dat het lab moet werken met scholen die tezamen een goede representatie vormen van
het Nederlandse onderwijs (denk aan: voorloper/achterloper, stad/provincie, scholen met specifieke
behoeften (speciaal, veel lage SES etc.), met didactische grondslag of juist religieus enzovoort). Op
deze manier borgen we dat de ontwikkelde producten ten goede kunnen komen aan alle leerlingen
in Nederland.

178

Maatregel 4.2I2: Aanpak leervertragingen nieuwkomers
Naam
Aanpak leervertragingen nieuwkomers
Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

83 miljoen euro

Departement/directie

Ministerie van OCW, Directie PO/VO

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 4

Verwachte einddatum project

Q4 2022

Algemene beschrijving maatregel
De maatregelen die tijdens het eerste jaar van de coronapandemie zijn genomen, zijn bedoeld om
de scholen te faciliteren bij het inhalen van de achterstanden in onderwijsuren die als gevolg van de
gedwongen sluiting van scholen zijn ontstaan. De maatregelen zijn daarmee input-georiënteerd. Dat
wil zeggen dat de scholen geld in de vorm van subsidie en aanvullende bekostiging ontvangen die ze
naar eigen inzicht mogen inzetten met als doel de leervertragingen te beperken.
Het sluiten van de scholen heeft voor veel kinderen tot leervertragingen geleid. Als kinderen de
Nederlandse taal niet spreken, en dit thuis ook niet wordt gesproken, kunnen deze leervertragingen
snel oplopen. Daarom is er in het begin van de pandemie op ingezet om ook voor deze groep de
leervertragingen zo veel mogelijk te beperken. Dit draagt ook bij aan het beginsel dat iedereen
kwalitatief goed onderwijs moet kunnen volgen en kansen gelijk moeten zijn voor iedereen.
Het reguliere nieuwkomersonderwijs is ingericht om onderwijs te bieden aan leerlingen die uit het
buitenland komen. Scholen krijgen een bedrag per nieuwkomer: de zogenoemde
nieuwkomersbekostiging. Het gaat hierbij om leerlingen die minder dan twee jaar in Nederland
wonen en de Nederlandse taal nog moeten leren.
De huidige voorzieningen voor nieuwkomers bestaan uit nieuwkomersklassen en -scholen in het
primair onderwijs (po) en internationale schakelklassen (ISK’s) in het voortgezet onderwijs (vo).
Voor alle nieuwkomers in het po is de aanvullende nieuwkomersbekostiging van 1 of 2 jaar verlengd
naar maximaal 4 jaar. In het vo is extra bekostiging beschikbaar gesteld dat financieel qua hoogte
gelijk staat aan het verlengen van 2 naar 4 jaar. Nieuwkomers hebben door de coronapandemie
éxtra vertraging opgelopen. Hierbij valt voor het po het onderscheid tussen asielkinderen en overige
nieuwkomers weg, aangezien zij in de praktijk met dezelfde problematiek worstelen. Door de
bekostiging te verlengen naar maximaal 4 jaar stelt de Rijksoverheid ISK’s, nieuwkomersscholen en
reguliere scholen financieel in staat om nieuwkomersleerlingen goed op te vangen en de benodigde
extra ondersteuning te bieden. Daarbij wordt ook extra ondersteuning geboden aan het
onderwijsveld.
Leerlingen die recent naar Nederland zijn gemigreerd, zijn bijzonder kwetsbaar gebleken voor
opeenstapeling van leervertragingen in tijden van schoolsluitingen, aangezien zij (en hun ouders) de
Nederlandse taal vaak nog niet volledig beheersen. Scholen die onderwijsprogramma's voor
nieuwkomers aanbieden, hebben financiële middelen gekregen om deze groep extra
onderwijsondersteuning te bieden. Voor po geldt dat het bijzondere/aanvullende bekostiging betreft
op aanvraag door de school met vier peildata per jaar. Voor vo geldt dat het geld bedoeld is voor
nieuwkomers die tussen 1 april 2020 en 1 april 2021 korter dan 2 jaar in Nederland waren en die in
de ISK of in het reguliere onderwijs zaten.
De nieuwkomersbekostiging wordt de eerste twee jaar dat een nieuwkomer in Nederland is,
beschikbaar gesteld aan scholen. Dit betekent dat een school nieuwkomersbekostiging kan
179

ontvangen vanaf het moment van aankomst in Nederland tot twee jaar na aankomst. Daarna wordt
de leerling regulier bekostigd. Via peildata wordt gekeken hoeveel schoolbesturen
nieuwkomersbekostiging ontvangen. Dit gaat via DUO. Om te kunnen vaststellen of een leerling een
nieuwkomer is, gaat DUO in eerste instantie uit van de datum eerste verblijfstitel, welke is
opgenomen in de Basis Registratie Personen (BRP). Voor po en vo geldt dat de verantwoording van
de besteding van de bekostiging geschiedt in de jaarverslaggeving overeenkomstig de Regeling
jaarverslaggeving onderwijs. Verantwoording vindt plaats via de reguliere accountantscontrole op de
totale bekostiging in het jaarverslag van het schoolbestuur in het po en vo.
De Nederlandse regering heeft ook beleid aangekondigd dat gericht is op de middellange termijn (tot
2023). Samen met (de meeste van) de hier beschreven interventies vormen deze beleidsmaatregelen
het zogeheten 'Nationaal Programma Onderwijs: ondersteuningsprogramma voor herstel en
perspectief' 101 . Dit programma heeft een totale omvang van ca. 8,5 miljard euro. Aanpak
leervertragingen nieuwkomers is hierin een tijdelijke maatregel voor schooljaar 2021/2022 en
2022/2023 en het einde van schooljaar 2020/2021. De middelen zijn tijdelijk en bedoeld om de
(tijdelijke) leervertragingen in te lopen.
Recurrent costs
1. Long-term effects in line with RRF: De huidige maatregel heeft tot doel om de
leervertragingen bij nieuwkomers in het Nederlandse onderwijsbestel te beperken en waar
mogelijk in te halen. Hierdoor worden langblijvende negatieve gevolgen van de
coronapandemie beperkt en waar mogelijk zelfs verholpen. Dit voorkomt een ‘verloren
generatie’ en is daarmee is lijn met het structurele doel van de herstel- en
veerkrachtfaciliteit.
2. Financing sustainably secured: De huidige maatregel is een ophoging van de reguliere
bekostiging om de leervertragingen door de coronapandemie te beperken en waar mogelijk
in te halen. Na deze extra gelden zal het nieuwkomersonderwijs weer rusten op de
reguliere bekostiging, zoals voor (en dus na) de coronapandemie.
3. Negative effect on the government balance is only temporary: Het gaat om een tijdelijke
ophoging van de reguliere bekostiging en is daarmee dus tijdelijk.
Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Doelstellingen:
•
•

1800 scholen in het primair onderwijs zullen nieuwkomersbekostiging ontvangen voor de
periode van einde schooljaar 2020/2021 tot einde schooljaar 2022/2023.
400 scholen in het voortgezet onderwijs zullen nieuwkomersbekostiging ontvangen voor de
periode van einde schooljaar 2020/2021 tot einde schooljaar 2022/2023.

Belanghebbenden
Met dit pakket beleidsmaatregelen wordt beoogd te voorkomen dat een hele generatie een vertraging
oploopt wat leerresultaten betreft. Door te investeren in het aanpakken en voorkomen van
leervertragingen wordt het arbeidsmarktperspectief van de toekomstige generatie rooskleurig
gehouden. Ook het specifiek richten op groepen leerlingen met een groter risico op achterstand als
gevolg van hun sociaaleconomische achtergrond is van essentieel belang in termen van gelijke
kansen. Dit is zowel om redenen van rechtvaardigheid als om redenen van economische efficiëntie
van belang. Als het onderwijsstelsel geen extra steun krijgt, zullen de gevolgen voor het BBP ernstig
zijn. Een studie van de OESO waarschuwt dat de gevolgen van de sluiting van scholen kunnen
resulteren in een negatief effect van 3% op het persoonlijk inkomen en een lagere jaarlijkse groei
101
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2021), Nationaal Programma Onderwijs: steunprogramma voor herstel en perspectief,
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2021Z03294&did=2021D07290

180

van het bbp op lange termijn van 1,5% 102. Dit onderstreept de urgentie van een snelle en
substantiële beleidsreactie.
Specifiek voor de huidige maatregel: Leerlingen die recent naar Nederland zijn gemigreerd, zijn
bijzonder kwetsbaar gebleken voor opeenstapeling van leervertragingen in tijden van
schoolsluitingen, aangezien zij (en hun ouders) de Nederlandse taal vaak nog niet volledig beheersen.
Scholen die onderwijsprogramma's voor nieuwkomers aanbieden, hebben financiële middelen
gekregen om deze groep extra onderwijsondersteuning te bieden. Daarmee kunnen leerlingen die
recent naar Nederland zijn gemigreerd beschouwd worden als directe belanghebbenden.

102

OECD (2020), The Economic Impacts of Learning Losses

181

Maatregel 4.2I3: Ondersteuning leerlingen in het laatste jaar
Naam
Ondersteuning leerlingen in het laatste jaar
Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

37 miljoen euro

Departement/directie

Ministerie van OCW: VO

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 4

Verwachte einddatum project

Q4 2022

Algemene beschrijving maatregel
Leerlingen die tijdens de COVID-19-pandemie in het examenjaar van het voortgezet (speciaal)
onderwijs zaten, kregen extra ondersteuning. Bijvoorbeeld door middel van (individuele)
ondersteuning van examenleerlingen via de scholen, zoals de inzet van studenten uit het hoger
onderwijs. Scholen met achterstandsleerlingen hebben hiervoor meer budget gekregen. Er wordt
daarnaast een online platform gelanceerd met webinars, opdrachten en instructievideo's over
examenonderwerpen. Deze maatregel past in het NPO (Nationaal Programma Onderwijs) aangezien
het tot doel heeft leerlingen goed voor te bereiden op het eindexamen gegeven de vertraging en
achterstanden die zij zijn opgelopen tijdens de COVID-19-pandemie.
Naast het platform met online ondersteuning voor het eindexamen hebben scholen middelen
gekregen om de leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben in voorbereiding op het eindexamen
te helpen. Met de middelen kunnen ze o.a. extra onderwijstijd aanbieden aan deze leerlingen.
Leerlingen krijgen extra ondersteuning voor het eindexamen, zodat zij goed voorbereid aan het
eindexamen kunnen beginnen en zo meer kans maken op een diploma. De doelstelling is dat scholen
leerlingen die meer ondersteuning nodig hebben dan de reguliere ondersteuning extra middelen
kregen om deze ondersteuning aan leerlingen te bieden. Daarbij zijn we uitgegaan dat scholen die
leerplus ontvangen (scholen met meer leerlingen met een risico op een onderwijsachterstand) voor
meer leerlingen een bedrag hebben ontvangen, dan scholen die geen leerplus ontvangen.
Onderdeel van het programma is de ontwikkeling van een website: in het voorjaar van 2021 heeft
OCW een opdracht aan Kennisnet gegeven om een site te ontwikkelen waarop voor alle leerlingen
ondersteuning voor het eindexamen beschikbaar zou zijn. Kennisnet heeft in korte tijd de site
lerenvoorhetexamen.nl gemaakt. Daarop zijn filmpjes en materiaal beschikbaar die leerlingen en
docenten kosteloos kunnen gebruiken. Het gaat om honderden filmpjes (grote delen van de site
linken door naar het materiaal op andere sites) en 565.837 bezoekers (in 2021 en 2022).
Na de examenperiode 2021 heeft Kennisnet de site verder verbeterd, onder andere door de content
te updaten en de toegankelijkheid te vergroten. Daardoor is ook dit jaar de site beschikbaar voor
alle leerlingen en docenten. We bezien nu hoe de ondersteuning die de site biedt permanent ingebed
kan worden in bestaande digitale structuren, bijvoorbeeld bij Kennisnet. Het inhoudelijk up te date
houden van de site gebeurt in samenspraak met de federatie vakverenigingen (FVoV en VVVO).
Het is wetenschappelijk bewezen dat ‘high dosage tutoring’ erg effectief is. Met de huidige maatregel
is het o.a. mogelijk voor scholen onderwijs te geven in kleine groepen of zelfs één-op-één.
Verantwoording vindt plaats via de jaarverslagen van scholen. In vragenlijsten over besteding van
middelen krijgen we inzicht welke interventies scholen hebben gekozen om leerlingen extra voor te
bereiden op de eindexamens.
Recurrent costs
182

1. Long-term effects in line with RRF: De huidige maatregel heeft tot doel om
examenkandidaten (leerlingen in het laatste jaar) tijdens de coronapandemie meer
ondersteuning en begeleiding nodig hebben gehad, omdat zij zich door de schoolsluitingen
(ten gevolge van de coronapandemie) niet goed konden voorbereiden op het eindexamen.
Eindexamenkandidaten (of leerlingen in het laatste jaar) worden dus geholpen om te zorgen
dat zij niet nog meer vertraging oplopen. Hierdoor worden langblijvende negatieve gevolgen
van de coronapandemie beperkt en waar mogelijk zelfs verholpen. Dit voorkomt een
‘verloren generatie’ en is daarmee is lijn met het structurele doel van de herstel- en
veerkrachtfaciliteit.
2. Financing sustainably secured: De huidige maatregel is een subsidieverlening geweest om
de eindexamenkandidaten (of leerlingen in het laatste jaar) te ondersteunen en te begeleiden
tijdens de coronapandemie. Na de coronapandemie zullen leerlingen op de reguliere wijze
ondersteunt en begeleidt worden richting het eindexamen (zonder schoolsluitingen).
Daarmee is duurzame financiering van deze maatregel niet relevant, aangezien het alleen
gaat om een maatregel ter beperking van de negatieve gevolgen van en tijdens de
coronapandemie.
3. Negative effect on the government balance is only temporary: Het gaat om een tijdelijke
subsidieregeling. Negatieve effecten op de overheidsbalans zijn daarmee tijdelijk.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Doelstelling
300 schoolbesturen (dat komt neer op ongeveer 1500 schoolvestigingen) zullen financiering
ontvangen voor ondersteuning van leerlingen in het laatste jaar in het jaar 2021. Einddatum: Q4
2022.
Verantwoording
Maatregel

Sector

Instrument

Verantwoording

Ondersteuning leerlingen
in het laatste jaar

VO

Aanvulling op
de
bekostiging

Regeling
onderwijs

jaarverslaglegging

Belanghebbenden
Met dit pakket beleidsmaatregelen wordt beoogd te voorkomen dat een hele generatie een
achterstand oploopt wat leerresultaten betreft. Door te investeren in het aanpakken en voorkomen
van leervertragingen wordt het arbeidsmarktperspectief van de toekomstige generatie rooskleurig
worden gehouden. Ook het specifiek richten op groepen leerlingen met een groter risico op
achterstand als gevolg van hun sociaaleconomische achtergrond is van essentieel belang in termen
van gelijke kansen. Dit is zowel om redenen van rechtvaardigheid als om redenen van economische
efficiëntie van belang. Als het onderwijsstelsel geen extra steun krijgt, zullen de gevolgen voor het
BBP ernstig zijn. Een studie van de OESO waarschuwt dat de gevolgen van de sluiting van scholen
kunnen resulteren in een negatief effect van 3% op het persoonlijk inkomen en een lagere jaarlijkse

183

groei van het bbp op lange termijn van 1,5%. 103 Dit onderstreept de urgentie van een snelle en
substantiële beleidsreactie.
De huidige maatregel is specifiek voor belang van leerlingen in het laatste jaar die zich voorbereiden
op hun eindexamen. Daarbij worden vooral scholen ondersteund met meer leerlingen die extra
ondersteuning behoeven. Deze leerlingen zijn de directe belanghebbenden van de huidige maatregel.

103

OECD (2020), The Economic Impacts of Learning Losses

184

Maatregel 4.2I4: Laptops, tablets en internetrouters voor online en hybride onderwijs ter
bestrijding en voorkoming van leerachterstanden
Naam
Laptop, tablets en internetrouters voor online en
hybride onderwijs ter bestrijding en voorkoming van
leervertragingen
Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

24 miljoen

Departement/directie

Ministerie van OCW

Onder

welke

pijler(s)

past

de

Pijler 2: Digitale transformatie (ook passend bij pijler 3

maatregel?

t/m 6)

Verwachte einddatum project

Q4 2022

Algemene beschrijving maatregel
Door de uitbraak van COVID-19 in het voorjaar van 2020 en de opleving ervan aan het einde van
datzelfde jaar en begin 2021, moesten scholen in het primair en voortgezet onderwijs
noodgedwongen overschakelen op hybride- en afstandsonderwijs. Lessen vonden deels op school en
deels thuis met behulp van online middelen plaats. Dit was voor veel scholen en hun besturen een
ingewikkelde opgave die veel inspanning vroeg. Om scholen en besturen hierin te ondersteunen, is
(vanuit het Kabinet) in totaal ruim €24 miljoen beschikbaar gesteld waarmee digitale apparaten
(laptops of tablets) en internetrouters verstrekt zijn in het po, vo en mbo.
De digitale apparaten-acties waren onderdeel van een groter pakket aan ondersteuningsmaatregelen
om scholen te ondersteunen bij het verbeteren van de randvoorwaarden voor afstandsonderwijs. Zo
maakte het ministerie van OCW samen met onderwijsorganisaties en de Vereniging Nederlandse
Gemeenten (VNG) aanvullende afspraken over het verzekeren van zo goed mogelijk onderwijs voor
alle kinderen. Daarnaast voerden de ministeries van OCW en EZK overleg met de PO-Raad en VORaad om, samen met het bedrijfsleven, leraren waar nodig van specifieke ICT-expertise te kunnen
voorzien. In overleg met de VNG heeft voorts iedere gemeente een herkenbaar ‘loket’ geopend voor
praktische vragen vanuit het onderwijs over het op afstand organiseren van onderwijs. Ook voor
leerlingen die thuis meer begeleiding nodig hebben (bijv. vanwege een taalachterstand) en voor
leerlingen voor wie thuis er geen veilige basis is, zijn afspraken gemaakt met onder andere
gemeenten, Veilig Thuis, de Raad voor Kinderbescherming en gecertificeerde instellingen. In het
kader van het bredere ondersteuningspakket van OCW werd ook lesopafstand.nl ingericht. Voor een
deel van de leerlingen bleek onderwijs op afstand, ondanks deze inspanningen, echter niet (goed)
toegankelijk, bijvoorbeeld omdat ze thuis niet over de benodigde digitale apparaten beschikten. Ook
het beschikken over een degelijke internetverbinding bleek voor sommige leerlingen een uitdaging.
In totaal zijn ruim 75.000 laptops, tablets en internetrouters aan schoolbesturen verstrekt met de
subsidie van 24 miljoen euro. Scholen vroegen via coöperatie SIVON laptops, tablets en
internetrouters aan voor leerlingen die hier thuis niet over beschikten. De apparaten bleven in bezit
van de scholen na toekenning en uitlevering door SIVON. De scholen konden vervolgens de laptops,
tablets en internetrouters aan leerlingen uitlenen om online-onderwijs te vergemakkelijken. Het
beleid is specifiek gericht op leerlingen van wie de ouders niet de financiële middelen hebben om
deze apparaten aan te schaffen. De scholen beslissen welke leerlingen in deze categorie vallen. Bij
het aanvragen van middelen wordt voorrang gegeven aan scholen die traditioneel een
leerlingenpopulatie hebben met een groter risico op achterstand. Hiervoor wordt een bestaande
indicator (de zogenaamde "CBS-indicator") gebruikt, die kijkt naar factoren zoals het gemiddelde
185

opleidingsniveau van de ouders van de leerlingen. Uiteindelijk zijn alle aanvragen van schoolbesturen
toegekend en uitgeleverd.
Scholen deden een aanvraag voor laptops, tablets, et cetera bij een loket dat werd beheerd door
SIVON. Zoals gezegd was het doel van de subsidie het voor (alle) leerlingen mogelijk te maken
onderwijs op afstand te volgen. Voor sommige leerlingen bleek onderwijs op afstand niet (goed)
toegankelijk, bijvoorbeeld omdat zij thuis geen laptop, computer of tablet tot hun beschikking
hebben. Een deel van de schoolbesturen vond hiervoor een oplossing door bijvoorbeeld digitale
apparaten van de school uit te lenen of omdat men hulp ontving van leveranciers, bedrijfsleven of
gemeente. Scholen die hier niet uitkomen konden via SIVON een aanvraag voor laptops, tablets en
internetrouters indienen. De uitwerking was getrapt: SIVON verstrekte de laptops, tablets en
internetrouters via de leveranciers aan de schoolbesturen, waarna deze de laptops in bruikleen aan
de leerlingen en hun ouders gaven. De laptops kwamen zo beschikbaar voor scholen, zonder
verplichting om lid te zijn of lid te worden van SIVON. De middelen voor laptops kwamen gefaseerd
beschikbaar met verschillende subsidierondes. Tijdens de eerste lockdown, in het voorjaar van 2020,
heeft OCW in twee tranches € 6,3 miljoen beschikbaar gesteld waarmee ruim 15.000 laptops, tablets
en internetrouters aan de scholen zijn verstrekt. Tijdens de tweede lockdown, in het najaar van
2020/2021, heeft het kabinet in twee tranches nog eens aanvullend € 18 miljoen beschikbaar gesteld
voor laptops, tablets en internetrouters, waarmee bijna 61.000 laptops, tablets en internetrouters
zijn verstrekt. Vanaf subsidieronde 3 werd bij aanvraag ook expliciet door schoolbesturen bevestigd
dat a) de leerlingen voor wie men een apparaat aanvroeg, thuis niet beschikten over een eigen
apparaat en b) dat men alle bestaande regelingen en mogelijkheden had onderzocht maar dat het
desondanks niet gelukt was om extra digitale apparaten voor leerlingen te krijgen. Uitgangspunt bij
toekenning was dat alle aanvragen gehonoreerd werden zoals deze binnenkwamen; de toekenning
gebeurde op basis van vertrouwen. Aanname was dat schoolbesturen het beste wisten welke
leerlingen behoefte hadden aan een apparaat voor afstandsonderwijs. Er was bovendien sprake van
een crisissituatie waarin het onderwijs gefaciliteerd moest worden. Echter, met name in
(subsidie)ronde 1 was al snel duidelijk dat niet alle binnengekomen aanvragen gehonoreerd konden
worden binnen het beschikbare budget en dat er dus een rangordening moest komen (er was niet
direct meer budget beschikbaar). In overleg besloten het Ministerie van OCW, SIVON en de
sectororganisaties om een (nieuwe) toetsingsnorm voor reserves te hanteren. Hiermee werd
gepoogd vast te stellen welke besturen over bovenmatige reserves beschikten en wat dan de
drempelwaarde moest zijn voor ‘bovenmatig’. Aanvragen van besturen die géén bovenmatige
reserves hadden, werden als eerste toegekend. Hierover werden bij OCW vanuit het veld (bijna)
geen negatieve signalen ontvangen, maar er was wel discussie met de sectororganisaties over het
hanteren van een nieuwe norm. Deze discussie leidde tot enige vertraging in de uitvoering.
Uiteindelijk zijn (in latere subsidierondes) alle aanvragen toegekend. In de eerste twee
(subsidie)rondes werden er nog enkele besturen na-gebeld om een vijftal redenen: 1) omdat men
hoge reserves leek te hebben; 2) omdat het een dubbele aanvraag betrof; 3) omdat het een aanvraag
uit Amsterdam betrof (waar de gemeente al een soortgelijke regeling beschikbaar had); 4) omdat
het aantal aangevraagde digitale apparaten meer dan tien procent van de leerlingen betrof; en/of 5)
omdat de inhoudelijke motivatie vragen opriep. Dit leidde in sommige gevallen tot aangepaste en/of
ingetrokken aanvragen. In algemene zin ontvingen zowel OCW als SIVON geen signalen dat er
misbruik gemaakt werd van de regeling of dat besturen in de problemen kwamen door de
rangordening in de eerste ronde. In latere rondes werd het budget uitgebreid en was er onder
schoolbesturen sprake van een lerend effect, waardoor het niet meer nodig was een rangorde in de
toekenningen aan te brengen.
Scholen werken aan het inhalen en het voorkomen van leerverliezen. Zij kunnen daar (afhankelijk
van de behoeften van hun leerlingenpopulatie) digitale apparaten en digitale oefenprogramma’s voor
inzetten. Deze programma’s kunnen gebruikt worden om de voortgang van de leerling bij te houden.
186

Digitale oefenprogramma’s en ander digitaal lesmateriaal kan een verrijking zijn op het bestaande
en reguliere lesaanbod van scholen en helpt om de stof op een aantrekkelijke manier te presenteren
en om de stof aan te passen op de individuele leerbehoeftes van de leerling. Daarnaast kunnen de
digitale apparaten worden ingezet voor huiswerkopdrachten. Daarmee kan het voor de toekomst nog
steeds een nuttige investering blijken.
Het uiteindelijke bedrag fluctueert op dit moment. Dat komt omdat de verantwoording nog niet
definitief is, dat zal pas in de loop van 2022 zo zijn. Wat onder meer een rol speelt is dat de
schoolbesturen een eigen bijdrage betalen en dit is nog niet overal verwerkt.
Wat betreft de prijzen en de redelijkheid daarvan, de opdracht tot inkoop en het verdelen van de
digitale apparaten is uitgevoerd door SIVON. Daarmee ligt de aanbestedingsplicht, met onder andere
een marktverkenningsonderzoek bij SIVON. Het Ministerie van OCW heeft informeel meegekeken op
de (gemiddelde) prijzen per type apparaat, om zo de redelijkheid te beoordelen. Dit heeft niet geleid
tot enige twijfels. Het evaluatierapport van ResearchNed bevestigt dit.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Doelstelling
Er worden ten minste 75.000 digitale apparaten (tablets, laptops en internetoplossingen (simkaarten
en routers) aangeschaft en verstrekt aan leerlingen die niet over een apparaat beschikken en
daardoor geen toegang hebben tot online en later hybride onderwijs. Einddatum: Q4 2022.
Monitoring en verantwoording
Monitoronderzoek naar de digitale apparaten-actie door een onderzoeksbureau (ResearchNed), deze
is nog niet openbaar. Verantwoording over de subsidie door SIVON. SIVON moet daarbij aantonen
wat er met de subsidie is gebeurd (dus hoe veel digitale apparaten ervan zijn aangeschaft). Deze
vindt in 2022 plaats. 104

Belanghebbenden
Met dit pakket beleidsmaatregelen wordt beoogd te voorkomen dat een hele generatie een
achterstand oploopt wat leerresultaten betreft. Door te investeren in het aanpakken en voorkomen
van leervertragingen wordt het arbeidsmarktperspectief van de toekomstige generatie rooskleurig
worden gehouden. Ook het specifiek richten op groepen leerlingen met een groter risico op
achterstand als gevolg van hun sociaaleconomische achtergrond is van essentieel belang in termen
van gelijke kansen. Dit is zowel om redenen van rechtvaardigheid als om redenen van economische
efficiëntie van belang. Als het onderwijsstelsel geen extra steun krijgt, zullen de gevolgen voor het
BBP ernstig zijn. Een studie van de OESO waarschuwt dat de gevolgen van de sluiting van scholen
kunnen resulteren in een negatief effect van 3% op het persoonlijk inkomen en een lagere jaarlijkse
groei van het bbp op lange termijn van 1,5%. 105 Dit onderstreept de urgentie van een snelle en
substantiële beleidsreactie.
De maatregel was vooral gericht op leerlingen wiens ouders niet in staat waren zelf laptops en tablets
voor thuisonderwijs aan te schaffen. Daarmee kunnen zij duidelijk als belanghebbenden
geïdentificeerd worden.

104
105

Zie ook veegbrief 2021
OECD (2020), The Economic Impacts of Learning Losses

187

188

Prioriteit 5: Versterken van de publieke gezondheidssector en pandemieparaatheid
Onderdeel 5.1 Versterken van de publieke gezondheidssector en pandemieparaatheid
Overzichtskader
5.1
pandemieparaatheid

Versterken

van

de

publieke

gezondheidssector

en

Beleidsdomein: Gezondheidszorg; Personeelstekorten in de zorg; Pandemische paraatheid
Doel: De Nederlandse gezondheidszorg kent een groot personeelstekort. De HVP maatregelen
onder deze noemer zijn gericht op het (tijdelijk) inperken van dit tekort. Daarnaast was er tijdens
de coronacrisis sprake van een tekort aan Intensive Care capaciteit. De HVP maatregelen zijn er
daarom ook op gericht deze capaciteit uit te breiden en de pandemische paraatheid te versterken.
Hervormingen en/of investeringen:
Investeringen:
•
•
•
•

Tijdelijke extra personele capaciteit voor de zorg in crisistijd
Extension Intensive Care
SET COVID-19 & SET COVID-19 2.0
Health RI

Geraamde totale kosten: 276 mln. EUR
Introductie
De coronacrisis heeft het uiterste van de gezondheidszorg gevraagd en heeft duidelijk gemaakt dat
het vermogen om gezondheidscrises op te vangen afhankelijk is van het beroep dat we kunnen doen
op zorgmedewerkers en de capaciteit van kritieke zorgfaciliteiten. De werkdruk, het ziekteverzuim
en de personeelstekorten in de zorg zijn door de crisis toegenomen. Daarmee heeft de pandemie,
net als in andere Europese lidstaten, in Nederland het belang van adequate zorgcapaciteit
blootgelegd, evenals van de crisisbestendigheid van zorginstellingen, zorgpersoneel en andere
publieke diensten. Tegelijkertijd heeft de coronacrisis het besef versterkt dat gezond, fit en
veerkrachtig zijn en het kunnen vertrouwen op toegang tot kwalitatief goede zorg én ondersteuning
één van de pilaren is van onze samenleving. Om in een toekomstige gezondheidscrisis beter in staat
te zijn toegankelijkheid en kwaliteit van zorg te borgen en de zorgcapaciteit en continuïteit van zorg
succesvol te verhogen, is het nu nodig om te investeren in additionele (flexibele) zorgcapaciteit.
a) Belangrijkste uitdagingen
Personeelstekorten en werkdruk
Een prangende uitdaging voor de houdbaarheid van de Nederlandse gezondheidszorg is stijgende
zorgvraag in combinatie met de toenemende schaarste aan zorgpersoneel. De zorgvraag zal in de
komende jaren blijven stijgen. Deze is niet langer op te vangen door de inzet van meer personeel.
Op dit moment werkt 1 op de 6 werkenden in Nederland in de zorg. Het is niet realistisch dat de zorg
een steeds groter beroep op de arbeidsmarkt gaat doen. Daarnaast zijn zowel de werkdruk als het
ziekteverzuim hoog, mede door het extra werk tijdens de coronacrisis.
Stijgende zorguitgaven
We worden in Nederland steeds ouder, maar ouderdom gaat gepaard met een toenemende en een
complexere zorgvraag. Ook de toename in medische mogelijkheden vergroot de vraag naar zorg.
189

Het gaat dan om nieuwe en betere behandelingen, medische hulpmiddelen en medicijnen die het
basispakket terecht zijn gekomen. We kunnen steeds meer aandoeningen behandelen en dat doen
we ook. Een deel van de ziektes waar we vroeger aan dood gingen, zijn nu chronische ziektes. Deze
ziektes vragen vaak wel blijvende inzet van geneesmiddelen en medische controle. Ook sociaalculturele ontwikkelingen spelen een rol. We vinden gezondheid heel belangrijk en verwachten
daarom ook veel van de zorg. Door een afname in het aantal mantelzorgers doen we een steeds
groter beroep op formele zorg. Daarnaast stijgen zorgkosten ieder jaar als gevolg van loon- en
prijsstijgingen. Op de lange termijn zijn de zorguitgaven geprojecteerd om harder te stijgen dan het
BBP. Een dergelijke stijging zou ten koste kunnen gaan van de ruimte voor verbetering van het
besteedbaar inkomen of zou uitgaven aan andere collectieve sectoren kunnen verdringen.
Vergrijzing
Door de vergrijzing stijgt het aantal ouderen in absolute zin, maar ook relatief ten opzichte van de
gehele beroepsbevolking. Dit heeft gevolgen voor de ouderenzorg, voor zowel de medische als de
langdurige zorg. Internationaal bezien, beslaan de kosten van de Nederlandse langdurige zorg al een
groot gedeelte van de totale zorguitgaven, terwijl Nederland relatief minder vergrijsd is dan een
aantal andere Westerse landen. De verwachting is dat er een steeds groter beroep wordt gedaan op
de zorgcapaciteit in termen van mensen, middelen en gebouwen. Hierdoor zal het beslag van de
ouderenzorg op zorgcapaciteit de komende jaren naar verwachting verder stijgen.
Gezondheidsverschillen
Sociaaleconomische
gezondheidsverschillen
blijven
een
uitdaging
in
Nederland.
Gezondheidsverschillen zijn maatschappelijk onwenselijk omdat zij tot een oneerlijke verdeling van
gezondheid onder de bevolking leiden. Tijdens de coronacrisis was zorg schaars en zijn de
gezondheidsverschillen tussen groepen met verschillende sociaal-economische status (SES) mogelijk
verder vergroot. In de toekomst, waarin personeelstekorten in de zorg mogelijk ook voor schaarste
zorgen, is het daarom van belang de kwaliteit en toegankelijkheid van zorg voor alle SES-groepen
te borgen. Om de vermijdbare gezondheidsverschillen aan te pakken is preventiebeleid essentieel.
Dit vraagt om een brede aanpak met beleid gericht op armoede en kansenongelijkheid, gezonde
leefomgeving en bestaans(on)zekerheid.
Pandemische paraatheid
Tijdens de coronacrisis bleek dat een veerkrachtig gezondheidsstelsel essentieel is om onverwachte
crises op te vangen. In de toekomst wordt ons gezondheidssysteem waarschijnlijk vaker geraakt
door pandemieën. Deze pandemieën kunnen verscheidene vormen aannemen en de zorg op
onverwachte plaatsen raken. Versterking van de pandemische paraatheid is noodzakelijk om klaar
te zijn voor deze toekomstige gezondheidscrises. Daarbij kunnen de lessen uit de coronacrises, zoals
het belang van samenwerking, ontschotting 106 en nieuwe (digitale) werkvormen, als basis dienen
voor toekomstig beleid.
b) Doelstellingen bredere Nederlandse beleid
Nederland investeert in de zorg en implementeert daarnaast een aantal belangrijke hervormingen
om de veerkracht van deze sector te borgen. Door passende zorg – waarbij zorg bewezen effectief
is en overbehandeling wordt voorkomen – als de norm te zien zet Nederland ook in op efficiënt
gebruik van die middelen. Planbare- en acute zorg wordt toekomstbestendig gemaakt, onder meer
met onderzoek naar het zorglandschap en de geografische spreiding van vraag en aanbod. Nederland
zet verder in op transparantie in prijsopbouw van genees- en hulpmiddelen en op Europese
Betekent: Verandering van de bedrijfsvoering in de zorgverlening, waarbij niet langer wordt gewerkt in diensten (medisch, paramedisch,
verpleegkundig), maar in clusters rond de primaire zorgprocessen.

106

190

samenwerking met betrekking tot onderhandelingen daarover. Ook wordt gewerkt om het langer
thuis wonen door ouderen te stimuleren, onder meer met aandacht voor e-health en innovatieve
woonvormen om dat te kunnen faciliteren. Tot slot investeert Nederland in preventie om de beweging
naar gezondheid te bevorderen en vermijdbare gezondheidsverschillen aan te pakken. Dit vraagt om
een brede aanpak met beleid gericht op armoede en kansenongelijkheid, gezonde leefomgeving en
bestaans(on)zekerheid.
Uitrol toepassing eHealth
Om aan de stijgende zorgvraag te kunnen voldoen is het nodig om anders te gaan werken in de zorg.
Het potentieel dat medische technologie zoals eHealth aan zorgprofessionals biedt om tijd te
besparen kan én moet hierbij verder worden benut. Het Nederlands zorgbeleid zet hier dan ook op
in. Een voorbeeld van Nederlands beleid dat momenteel op dit vlak wordt uitgewerkt is de inzet van
eHealth-technologieën om thuiswonende ouderen te ondersteunen, bijvoorbeeld de opschaling van
medicijndispencers en de slimme incontinentie luier. Dergelijke technologieën zorgen dat
thuiswonende ouderen bepaalde handelingen zelfstandig kunnen uitvoeren en besparen daarmee tijd
van zorgprofessionals.
c) Beschrijving van de HVP-m aatreg elen
Aanvullend op de hierboven genoemde stappen die al worden gezet presenteert Nederland met dit
HVP investeringen die de veerkracht van de Nederlandse gezondheidszorg versterken. In de
toekomst zal zorgpersoneel naar verwachting schaars zijn, wat het moeilijk maakt om in geval van
gezondheidscrises de zorgcapaciteit snel op te schalen. De maatregelen binnen dit HVP zorgen ervoor
dat het ondanks personele schaarste toch beter mogelijk is om de zorgcapaciteit in personele zin en
in het aantal IC bedden snel op te schalen. Hiermee wordt de zorg in tijden van crises versterkt.
Ook tonen de maatregelen aan dat werkenden zonder medische achtergrond in kunnen worden gezet
ter ondersteuning van de zorg, wat een dempende werking op personeelstekorten kan hebben. De
extra personele capaciteit in de zorg en de opschaling van IC-capaciteit dragen direct bij aan de EU’s
landspecifieke aanbeveling 2020.1 voor Nederland, aangezien deze maatregelen doeltreffend de
pandemie aanpakken, en pandemieparaatheid verbeteren.
Investeringen
Tijdelijke extra personele capaciteit voor de zorg in crisistijd
Met deze maatregel wordt geïnvesteerd in het versterken van de zorgsector met tijdelijk extra
personele capaciteit. Ondersteunende zorgfuncties worden gesubsidieerd, zodat schaars
zorgpersoneel wordt ontlast. Ook worden oud-zorgprofessionals en anderen aangetrokken (en
financieel ondersteund) om bij te springen bij zorgorganisaties in nood. Tot slot wordt een Nationale
Zorgreserve opgezet met circa 2500 voormalig zorgprofessionals die kunnen worden ingezet in geval
crises, pandemieën of andere noodsituaties.
Extension Intensive Care
Ziekenhuizen kunnen gebruik maken van een subsidieregeling om de kosten te dekken van de
opschaling van hun intensive care (IC)-capaciteit tijdens de coronacrisis. Het gaat daarbij om 2 twee
aspecten: (i) het opleiden van IC-verpleegkundig personeel en (ii) het uitvoeren van bouwkundige
aanpassingen. De maatregel is eenmalig voor de periode tot en met 2022, omdat de opschaling van
de IC-capaciteit nodig was vanwege de Covid-19-crisis.
Stimuleringsregeling E-Health Thuis COVID-19 & COVID-19 2.0
Als gevolg van de uitbraak van het COVID-19-virus is van aanbieders van zorg en ondersteuning
extra inspanning gevraagd om de zorg aan ouderen en mensen met een kwetsbare gezondheid die
thuis wonen te continueren. Vanwege de coronamaatregelen (zoals ‘social distancing’) zijn hier
191

innovatieve oplossingen voor gevonden: e-health toepassingen die ondersteuning of zorg op afstand
mogelijk maken, kunnen uitkomst bieden in deze situatie. Voorbeelden van e-health toepassingen
die ondersteuning of zorg op afstand mogelijk maken zijn beeldschermzorg, het stellen van een
indicatie via een app en het aanreiken van medicatie via medicijndispensers. Hiervoor is subsidie
verleend aan zorgverleners in onder meer de huisartsenzorg, wijkverpleging.
Health RI
Het doel van Health RI is om innovatie in de life sciences and health-sector te stimuleren door data
van Nederlandse ziekenhuizen en zorgorganisaties, kennisinstellingen, organisaties in de publieke
gezondheid, patiëntenorganisaties, gezondheidsfondsen en bedrijven te standaardiseren en met
elkaar te verbinden. Het voorstel richt zich op het delen en gebruiken van (onderzoeks)data. De
gezondheidsdata infrastructuur heeft als doel de motor te kunnen zijn van een lerend zorgsysteem
om een snellere gezondheidsverbetering voor burgers en patiënten te realiseren. Health-RI gaat dit
realiseren door stapsgewijs elementen van de infrastructuur te ontwikkelen, heel pragmatisch, en
gericht op de gebruikers, zowel de onderzoekers als zorgprofessionals. Dit gebeurt samen met veel
publieke en private partijen die relevant zijn op het gebied van gezondheidsdata, zowel nationaal en
internationaal. De basis van de infrastructuur is een netwerk met een centrale hub en regionale
knooppunten. Dit netwerk zal ook aansluiten op reeds bestaande (inter)nationale initiatieven.

d) Bijdrage aan de landspecifieke aanbevelingen (LSA’s), de groene en digitale transities
en vlaggenschepen
Type

Maatregel

LSA

Klimaat (%Digitaal (%Vlaggenschip

Investering Tijdelijke extra personele capaciteit 2020.1
de
zorg in crisistijd
Investering Extension intensive care
2020.1

0

0

N.v.t.

0

0

N.v.t.

Investering Stimuleringsregeling E-Health
COVID-19 & COVID-19 2.0

2020.1

0

100%

Investering Health RI

2020.1

0

100%

192

Prioriteit 5: Versterken van de publieke gezondheidssector en pandemieparaatheid
Uitgelichte investering: Tijdelijke extra personele capaciteit voor de zorg in crisistijd

Gezondheidszorg in crisis: zorgreservisten
zorgen voor extra handen aan het bed
Het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan draagt bij aan het versterken van de publieke
gezondheidssector en de pandemieparaatheid van Nederland. Met de oprichting van de Nationale
Zorgreserve beschikt de gezondheidssector voortaan over een ‘reservecapaciteit’ van
zorgmedewerkers die in tijden van crisis effectief en efficiënt kan worden ingezet.
Als begin 2020 de COVID-19 pandemie in Nederland losbarst komt de gezondheidszorg
onder druk te staan. In een spontane reactie melden duizenden mensen zich aan om te
helpen waar ze nodig zijn. Onder deze vrijwilligers zijn veel oud-zorgprofessionals, die
hun kunde en ervaring graag beschikbaar stellen voor extra handen aan het bed.

Foto: de Nationale Zorgreserve

Marijke Berends: "Ook na mijn pensioen is
mijn 40 jaar ervaring in de zorg van grote
waarde." Na een leven lang werken in de zorg
heeft Marijke de energie om zelfs na haar
pensioen bij te springen als zorgreservist. Vijf
jaar geleden ging Marijke met pensioen, ze is
mantelzorger, vrijwilliger bij het Rode Kruis
en een hospice en ze heeft zich nu ook
aangemeld als zorgreservist. “Ik heb geen
BIG registratie meer, maar mijn 40 jaar
ervaring in de zorg is niet zomaar weg. Deze
wil ik graag inzetten waar en wanneer dat het
hardste nodig is.”

De oorsprong van de Nationale Zorgreserve ligt in maart 2020, als het coronavirus voor het eerst
ons land binnendringt. Oud-zorgprofessionals – sommigen gepensioneerd, anderen inmiddels
werkzaam in een ander werkveld – bieden hun hulp aan. Al snel ontstaat de behoefte om deze
‘reservecapaciteit’ van zorgmedewerkers op wijze te faciliteren zodat zij in tijden van crisis effectief
en efficiënt kunnen worden ingezet. Begin 2021 wordt daarom de Nationale Zorgreserve opgericht.
De Nationale Zorgreserve is een actieve community van zorgreservisten die in tijden van crisis
flexibel inzetbaar zijn. Zorgorganisaties en zorgreservisten vinden elkaar op het online platform, waar
beiden via een beveiligd account toegang toe hebben. De zorgreservisten zijn op het platform
georganiseerd volgens de grenzen van de veiligheidsregio’s. Via het platform houden zorgreservisten
contact met elkaar en met de zorgorganisaties en kunnen zij direct op crisis-hulpvragen reageren.
Zorgreservisten dragen geen eindverantwoordelijkheid, maar ondersteunen zorgprofessionals met
concrete activiteiten. Voor activiteiten in de basisniveaus heeft de zorgreservist geen BIG-registratie
nodig, voor de activiteitenpakketten met meer verantwoordelijkheid wel.
De huidige 1400 zorgreservisten hebben allemaal een zorgdiploma behaald en ervaring met werken
in de gezondheidszorg. Ook zijn ze nog steeds intrinsiek gemotiveerd om te werken in de zorg. De
groep zorgreservisten is bijzonder divers en bestaat uit mensen die hun hele leven in de zorg hebben
gewerkt en nu met (pre-)pensioen zijn, mensen die binnen de zorg naar staffuncties zijn overgestapt
of in het (zorg)onderwijs werken, en mensen die een hele andere stap in hun carrière hebben gezet.
Allemaal staan ze klaar om in tijden van crisis hun oud-collega’s te ondersteunen om zo samen de
continuïteit van de zorg te kunnen waarborgen.
193

Michel van der Sluijs: “Eén stap op de afdeling en ik
voelde me weer thuis." Michel houdt van nieuwe
uitdagingen; dat is reden waarom hij het vak van
verpleegkundige ooit verliet. En er ook steeds weer
terugkeert. Nu als zorgreservist naast zijn baan als
beleidsadviseur bij de gemeente Enschede. “Zorgen
zit in je bloed” zegt hij daarover. “Het is
betekenisvol werk, waar je trots op mag zijn’’
Foto: Michiel van der Sluijs
Annemieke Ooyen-van Wijngaarden: "Als zorgreservist
kun je je onmacht omzetten in daadkracht."
Annemieke werkt in het dagelijkse leven als flexibele
kracht in de gehandicaptenzorg bij Syndion. “Toen ik
de eerste beelden van overvolle ziekenhuizen zag,
sneed dat door mijn ziel. Ik heb direct mijn huisarts
gebeld: wat kan ik doen? Het maakt mij niet uit wat ik
doe, billen wassen of infusen verwijderen. Gewoon pak
aan en gas erop. Je bent als zorgreservist een radertje
in het geheel en elk radertje is even belangrijk om het
geheel draaiende te houden.”
Foto: Guido Bogert

Wanneer een zorgorganisatie contact opneemt met de Nationale Zorgreserve, wordt er snel
geschakeld om de inzet van zorgreservisten op de afdeling te organiseren. Met behulp van de
activiteitenpakketten, gecombineerd met maatwerk door de Community Managers, wordt de
hulpvraag in kaart gebracht en uitgezet via het online platform. Ook voor hulpvragen die daarbuiten
vallen - zoals de inzet van zorgreservisten voor de thuismonitoring van COVID-patiënten in Drenthe
- wordt op korte termijn een samenwerking ingeregeld. Zo kan de Nationale Zorgreserve flexibel
inspringen op diverse crises in de zorg. In de praktijk is het mogelijk voor een zorgorganisatie om
binnen 24 uur inzet te ontvangen vanuit de Nationale Zorgreserve.
Zorggroep Ter Weel: "Wij Zeeuwen kunnen veel verstouwen, maar het lukte ons echt niet meer" Het
was tijdens corona soms pompen of verzuipen bij zorggroep Ter Weel uit Goes. Totdat het bij de
laatste grote golf in december 2021 echt niet meer ging. Anders dan in een ziekenhuis is de zorg in
een verpleeghuis niet af te schalen. De inzet van zorgreservisten gaf lucht. HR-manager Sandra
Dirkzwager: “Alle lof dat ze dit voor ons hebben gedaan. We zijn erg tevreden over onze
zorgreservisten. Ondanks dat het er niet veel waren en ze maar beperkt inzetbaar waren omdat ze
het naast hun baan elders deden: ze hebben ons enorm geholpen. Zorgreservisten brengen echt
verlichting als het crisis is.”
Doorkijk naar de toekomst
In 2022 is de COVID-crisis voorbij, maar de noodzaak voor pandemieparaatheid in de zorg is er nog steeds.
Daarom blijft de Nationale Zorgreserve werken aan de uitbreiding van het aantal zorgreservisten en een
evenwichtige verdeling van de reservisten over de veiligheidsregio’s. Met de zorgorganisaties wordt gewerkt om
het inzetten van zorgreservisten meer bekendheid te geven en beter in te passen in de reguliere
personeelsorganisatie.
Verder blijft er aandacht voor het opbouwen van de zorgreservisten-community. Veel zorgreservisten geven aan
behoefte te hebben aan bijscholing. Ook zorgorganisaties geven aan dat het vergroten van vaardigheden van
de reservisten hun inzetbaarheid tijdens een crisis kan vergroten. De Nationale Zorgreserve organiseert
daarom
194
trainingen in diverse ‘skillslabs’ door het hele land.
Door de Nationale Zorgreserve actief te houden zal het in tijden van crisis mogelijk zijn om een beroep te doen
op een breed netwerk van oud-zorgprofessionals om snel de zorgcapaciteit van Nederland te kunnen opschalen.

e) Gedetailleerde beschrijving maatregelen
Investeringen:
Maatregel 5.1I1: Tijdelijke extra personele capaciteit voor de zorg in crisistijd
Tijdelijke extra personele capaciteit voor de zorg in
crisistijd

Naam
Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

113 mln.

Departement/directie

Ministerie van VWS | MEVA

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 5: Gezondheid en economische, sociale en
institutionele veerkracht, met het oog op onder
andere het vergroten van crisisparaatheid en van
het reactievermogen bij crisissituaties

Verwachte einddatum project

31-12-2024

Algemene beschrijving maatregel
Deze maatregel behelst de investeringen van VWS om in de COVID-19-crisis te zorgen voor tijdelijke
extra personele capaciteit. Dit gebeurt in de vorm van:
•

Het financieel ondersteunen van het initiatief Extra Handen voor de Zorg, waarmee 6300
oud-zorgprofessionals die tijdens de COVID-19 crisis tijdelijk wilden bijspringen, werden
gekoppeld aan zorgorganisaties in nood.

•

Het oprichten van een structurele Nationale Zorgreserve. In aanloop naar de structurele
reserve, wordt een tijdelijk initiatief (Extra ZorgSamen, EZS) financieel ondersteund. EZS
werkt aan het werven, binden, boeien en behouden van zorgreservisten en zorgt voor inzet
van zorgreservisten bij zorgorganisaties daar waar mogelijk. Zorgreservisten zijn oudzorgprofessionals die nu werkzaam zijn in andere delen van de Nederlandse economie (of
gepensioneerd zijn) en bereid zijn om in geval van crisis tijdelijk bij te springen bij
organisaties in nood.

•

Coronabanen in de Zorg: In 2021 is voor circa 6150 coronabanen subsidie verstrekt aan
zorgorganisaties. Bij 1550 coronabanen is er sprake van een combinatie met een mbocertificaat van de NZK.

Publieke loonkosten
Voor de initiatieven Extra Handen voor de Zorg, Extra ZorgSamen en de Nationale Zorgreserve geldt
dat de loonkosten behorende bij de daadwerkelijke inzet van zorgprofessionals of zorgondersteuners,
wordt gefinancierd door de zorginstellingen zelf en niet door de overheid. De kosten die vanuit de
overheid worden gefinancierd, betreffen de projectkosten (project/programmanagement,
campagnes, matching van personeel aan zorgorganisaties).
Voor de Coronabanen in de Zorg geldt dat er sprake is van een tijdelijke subsidieregeling bedoeld
om mensen die vanwege de crisis tijdelijk zonder werk zitten, bijvoorbeeld vanwege
lockdown/tijdelijke sluiting van sectoren/faillissementen of beëindiging tijdelijke contracten als
gevolg van de coronacrisis, aan de slag kunnen in de zorg. Hier is dus wel sprake van het tijdelijk
subsidiëren van loonkosten. De gedachte is dat hiermee uitgaven elders op de rijksbegroting worden
voorkomen (via WW, Bijstand en/of NOW) én schaars zorgpersoneel ontlast wordt met
laagdrempelige ondersteunende functies die anders door zorgorganisaties niet zouden zijn
195

gecreëerd. Daarmee wordt ook de deadweight loss geminimaliseerd: het is geen financiering van
kosten die anders via de reguliere route zou plaatsvinden.
Publieke loonkosten zijn van wederkerende aard en moeten daarom gerechtvaardigd worden.
Wederkerende kosten kunnen gerechtvaardigd worden, volgens het guidance document van
Europese Commissie, als er sprake is van een structureel, lange termijn effect, de wederkerende
kosten duurzaam verzekerd zijn na de periode waarvoor het HVF van toepassing is en de kosten van
tijdelijke aard zijn. Hieronder wordt toegelicht hoe de Coronabanen in de Zorg aan alle vereisten
voldoet.
1. Lange termijn effect: Voor de Coronabanen geldt allereerst dat eind 2020 de gedachte was
dat de derde en vierde golf van de Coronapandemie dusdanig van aard zou zijn, dat er op
hele korte termijn extra ondersteunende personele capaciteit nodig zou zijn. Hierop is
geanticipeerd met de subsidieregeling Coronabanen in de Zorg.
De ervaringen en lessen die zijn opgedaan met deze subsidie, dragen naar verwachting
tevens bij aan de pandemische paraatheid voor toekomstige pandemieën. Daarnaast draagt
het ook op een andere manier bij aan het dempen van de arbeidsmarkttekorten in de zorg.
Er is al langer sprake van een mismatch tussen aanbod en vraag: er worden met name hoger
opgeleide verpleegkundigen en verzorgenden gevraagd; terwijl het aanbod de komende
jaren niet voldoende zal zijn om aan de vraag tegemoet te komen. Organisaties zullen dus
ook anders om moeten gaan met de inzet van personeel, meer kijken naar talenten en
competenties in plaats van diploma’s.
Met de Coronabanen hebben werkgevers kennis en ervaring opgedaan met het ontlasten van
de zorg, door de inzet van ondersteunende functies al dan niet in combinatie met zijinstroomtrajecten. De medewerkers die via een Coronabaan zijn ingestroomd, kunnen
vervolgens regulier worden ingezet en vast worden aangenomen. Dit draagt bij aan een
duurzame verandering in de werkwijze en mindset van zorgorganisaties; waardoor naar
verwachting een bredere groep werkenden kan worden aangeboord dan voorheen.
2. Financiering duurzaam verzekerd: De subsidieregeling is tijdelijk van aard en het doel is om
te zorgen voor tijdelijk extra ondersteunend personeel om de tijdelijke piek in de
gezondheidszorg te helpen opvangen. Mochten arbeidskrachten na de subsidieperiode in de
zorg blijven werken, dan worden deze loonkosten gedekt door de zorginstellingen zelf. Maar
het tijdelijke programma wordt niet door gefinancierd, omdat het een tijdelijke maatregel
was die ten tijden van een piek tijdens de Coronapandemie is ingezet om de druk op de zorg
aan te kunnen. Er is dus ook geen noodzaak om de financiering duurzaam te verzekeren.
3. Negatief effect op de Rijksbegroting is van tijdelijke aard: De subsidieregeling is tijdelijk van
aard en het doel is om te zorgen voor tijdelijk extra ondersteunend personeel om de tijdelijke
piek in de gezondheidszorg te helpen opvangen. Mochten arbeidskrachten na de
subsidieperiode in de zorg blijven werken, dan worden deze loonkosten gedekt door de
zorginstellingen zelf.
Relatie met structurele hervormingen
Voor de initiatieven Extra Handen voor de Zorg en Extra ZorgSamen geldt dat het de opmaat is naar
de structurele Nationale Zorgreserve. De Nationale Zorgreserve is een instrument in oprichting,
vergelijkbaar met de reserve van Defensie (de Nationale Reserve) en boort een voor de zorg nieuwe
markt aan: de zorgprofessionals die momenteel buiten de zorg aan de slag zijn en in geval van crisis
bereid zijn tijdelijk bij te springen. Hiermee draagt deze maatregel bij aan het versterken van de
pandemische paraatheid en aan het dempen van de acute arbeidstekorten tijdens gezondheidscrises.
EHvdZ en EZS hebben daarmee bijgedragen aan deze hervorming en een van de doelstellingen van
196

de herstel- en veerkrachtfaciliteit (HVF), namelijk crisisparaatheid, en komen vanuit dat oogpunt wat
NL betreft in aanmerking voor funding vanuit HVP.
Vanuit EZS worden de volgende activiteiten ondernomen ten behoeve van de doorontwikkeling van
het concept zorgreservisten van de EZS naar een Nationale Zorgreserve:
•

Landelijke registratie van zorgreservisten in de Nationale Zorgreserve, die voldoet aan alle
juridische vereisten (AVG, privacy, beveiliging etc.) in het toegankelijke ICT-platform van
Extra ZorgSamen;

•

Op “warme wijze” via persoonlijk contact en aandacht, begeleiden van zorgreservisten;

•

Landelijke en regionale PR-campagnes gericht op het werven van zorgreservisten, met een
ambitie van 2000 zorgreservisten voor 2022 (om toe te werken naar het uiteindelijk
gewenste aantal van 2500 reservisten in Q4 2024);

•

Het concept van de Nationale Zorgreserve te implementeren bij minimaal 2 zorgorganisaties
binnen elke veiligheidsregio;

•

De start/inzet van reservisten bij organisaties wordt gestroomlijnd en vereenvoudigd door
een vorm van identificatie. Elke reservist krijgt een Digitaal Paspoort. Diploma’s,
werkervaring, VOG worden hierin opgeslagen, evenals de vaardighedentraining die
aangeboden worden;

•

Het ICT platform wordt doorontwikkeld. De verschillende modules/systemen zijn gekoppeld,
zodat de reservist maar één keer hoeft in te loggen om de verschillende
functionaliteiten/accounts te kunnen gebruiken;

•

Doorlopend regionaal aanbod van bijscholing en training en regionale oefenplekken,
wederzijdse herkenbaarheid voor de regio, zodat zorgorganisatie en zorgreservisten
vlieguren maken;

•

Meer BIG-geregistreerde zorgreservisten, door het faciliteren van BIG-herregistratie.

Van Extra ZorgSamen wordt gevraagd om alle lessen, ervaringen en hetgeen ontwikkeld is/wordt
met publiek geld, bij een eventuele overgang naar de structurele Nationale Zorgreserve op een goede
manier over te dragen.
Voor de Coronabanen geldt allereerst dat eind 2020 de gedachte was dat de derde en vierde golf van
de Coronapandemie dusdanig van aard zou zijn, dat er op hele korte termijn extra ondersteunende
personele capaciteit nodig zou zijn. Hierop is geanticipeerd met de subsidieregeling Coronabanen in
de Zorg. De ervaringen en lessen die zijn opgedaan met deze subsidie, dragen naar verwachting
tevens bij aan de pandemische paraatheid voor toekomstige pandemieën. Daarnaast draagt het ook
op een andere manier bij aan het dempen van de arbeidsmarkttekorten in de zorg. Er is al langer
sprake van een mismatch tussen aanbod en vraag: er worden met name hoger opgeleide
verpleegkundigen en verzorgenden gevraagd; terwijl het aanbod de komende jaren niet voldoende
zal zijn om aan de vraag tegemoet te komen. Organisaties zullen dus ook anders om moeten gaan
met de inzet van personeel, meer kijken naar talenten en competenties in plaats van diploma’s. Met
de Coronabanen hebben werkgevers kennis en ervaring opgedaan met het ontlasten van de zorg,
door de inzet van ondersteunende functies al dan niet in combinatie met zij-instroomtrajecten. De
medewerkers die via een Coronabaan zijn ingestroomd, kunnen vervolgens regulier worden ingezet
en vast worden aangenomen. Dit draagt bij aan een duurzame verandering in de werkwijze en
mindset van zorgorganisaties; waardoor naar verwachting een bredere groep werkenden kan worden
aangeboord dan voorheen.
De subsidieregeling is tijdelijk van aard en het doel is om te zorgen voor tijdelijk extra ondersteunend
197

personeel om de tijdelijke piek in de gezondheidszorg te helpen opvangen. Mochten arbeidskrachten
na de subsidieperiode in de zorg blijven werken, dan worden deze loonkosten gedekt door de
zorginstellingen zelf.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Doelstellingen:
•
•

Coronabanen in de Zorg: In 2021 is voor circa 6150 coronabanen subsidie verstrekt aan
circa 500 zorgorganisaties.

Extra Handen voor de Zorg: Via Extra Handen voor de Zorg zijn in de periode maart 2020 –
augustus 2021 circa 6300 oud-zorgprofessionals aan de slag gegaan bij zorgorganisaties in
nood.
•

De Nationale Zorgreserve: Streven is een Nationale Zorgreserve van circa 2500
voormalig zorgprofessionals, die kunnen worden ingezet in geval van crises, pandemieën
of andere noodsituaties. Het betreft reservisten die nu werkzaam zijn elders in de
Nederlandse economie, of gepensioneerd zijn. Inzet is afhankelijk van omstandigheden,
timing en aard van een volgende crisis. In de koude fase wordt ingezet op werving,
scholing en behoud van de zorgreservisten.

Belanghebbenden
Coronabanen in de Zorg: Zorgorganisaties zijn de direct belanghebbenden; indirect zijn dat de
mensen die op een coronabaan aan de slag gaan en het bijbehorende salaris ontvangen, alsmede de
zorgverleners in dienst bij de zorgorganisaties: coronabanen zijn ondersteunende functies die
schaarse zorgverleners ontlasten.
Voor de Coronabanen geldt dat deze zijn bedoeld om mensen tijdelijk in te zetten in ondersteunende
functies in onder andere de zorg. Dit kan de werkdruk van zorgprofessionals verminderen en biedt
kansen voor mensen uit sectoren waar op dit moment minder werk is. Dit heeft invloed op de positie
van burgers, zowel in termen van werkgelegenheid als opleiding. Het zijn voornamelijk vrouwen die
werkzaam zijn in de zorg. Met de subsidie krijgen alle mensen die ten tijde van de coronacrisis hun
baan hebben verloren een kans op werk in de zorg, dit kan een positieve uitwerking hebben op de
gendergelijkheid in de sector. Tevens zijn de coronabanen vaak in combinatie met deelopleidingen
uitgevoerd, namelijk 1550 coronabanen zijn opgezet in combinatie met een mbo-certificaat. Dit biedt
een duurzame opstap voor medewerkers in zorg en welzijn. Aangezien er geen op de persoon
herleidbare gegevens beschikbaar zijn vanwege privacy-redenen is er geen inzicht in de man-vrouwverdeling. Gezien het imago van de sector en de eerste voorbeelden van invulling van een
coronabaan is de verwachting dat voornamelijk vrouwen hebben gereageerd. Het is aannemelijk dat
de coronabanen zodoende hebben bijgedragen aan de economische zelfstandigheid van vrouwen.
Extra Handen voor de Zorg: Zorgorganisaties in nood zijn de direct belanghebbenden.
Zorgorganisaties in nood konden een beroep doen op Extra Handen voor de Zorg, wanneer er een
acute behoefte was aan tijdelijk extra zorgpersoneel om crises binnen de organisatie het hoofd te
bieden.
Nationale Zorgreserve: Zorgorganisaties in nood (bij toekomstige crises) en de zorgreservisten zijn
de direct belanghebbenden.

198

Maatregel 5.1I2: Extension Intensive Care
Naam

Extension Intensive Care

Type (hervorming of investering)

Type:

training

new

staff

&

building

modifications
Budget (in €)

91 miljoen

Departement/directie

CZ/MEVA

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Slimme, duurzame en inclusieve groei

Verwachte einddatum project

31-12-2023

Algemene beschrijving maatregel
Ziekenhuizen hebben subsidie van de Nederlandse overheid ontvangen om hun IC-capaciteit uit te
breiden tijdens de Covid-19-crisis voor de periode 2020-2022. Om de IC-capaciteit uit te breiden, is
er IC-verpleegkundig personeel opgeleid en zijn er bouwkundige aanpassingen gedaan. Het gaat in
totaal om 67 ziekenhuizen die subsidie hebben ontvangen voor opleidingskosten en/of bouwkundige
aanpassingen.
Bouwkundige aanpassingen: Voor de bouwkundige aanpassingen is er voor aanvragen boven het
indicatief maximum van meer dan €75.000 per structureel IC-bed en meer dan €25.000 per flexibel
IC-bed een bouwcommissie ingesteld om ingediende plannen van ziekenhuizen waar nodig te
controleren en de regering te adviseren over de noodzaak van de structurele aanpassingen en
inventarisatie.
De bouwkundige aanpassingen hebben als doel om de opschaling van de IC-capaciteit voor de
toestroom van COVID-19 patiënten mogelijk te maken, maar gezien de aard van de bouwkundige
aanpassingen, kunnen deze aanpassingen ook in de toekomst van pas komen. Ziekenhuizen staat
het vrij de aanpassingen te behouden of terug te draaien, na het aflopen van de subsidieregeling.
Opleidingsactiviteiten: Wat de opleidingsactiviteiten betreft, financierde de Nederlandse overheid
alleen de noodzakelijke opleidingsactiviteiten voor de opschaling van de IC-capaciteit en klinische
capaciteit ten behoeve van de behandeling van COVID-19 patiënten.
Mede door de investeringen in de bouwkundige aanpassingen en opleidingsactiviteiten kon de ICcapaciteit in Nederland worden uitgebreid met een groot aantal nieuwe IC-bedden. De maatregel is
eenmalig voor de periode tot en met 2022, omdat de opschaling van de IC-capaciteit alleen nodig is
vanwege de Covid-19-crisis. Ziekenhuizen kunnen dus alleen aanspraak maken op geld voor deze
periode.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Bouwkundige aanpassingen
Voor de uitbreiding van het aantal structurele en flexibele IC-bedden in de Covid-19 crisis, kunnen
ziekenhuizen subsidie aanvragen voor o.a. benodigde (structurele) bouwkundige aanpassingen.
Een aanvraag voor subsidie kon worden ingediend in de periode van maandag 2 november 2020 t/m
vrijdag 13 november 2020. De aanvraag voor subsidie gaat vergezeld van een plan voor de totale
bouwkundige aanpassingen. Indien in een aanvraag de begrote kosten voor bouwkundige
aanpassingen meer dan € 75.000 per structureel IC-bed en meer dan € 25.000 per flexibel IC-bed
is, wordt de aanvraag ter advies voorgelegd aan het comité bouwkundige aanpassingen. Voor deze
199

aanvragen moest de aanvraag worden uitgebreid met offertes. De bouwkundige aanpassingen
moeten zo snel mogelijk maar uiterlijk 1 oktober 2021 gereed zijn.
De aanvraag tot uiteindelijke vaststelling van de subsidie wordt ingediend voor 1 juni 2023. Deze
aanvraag gaat vergezeld van een financieel verslag, waarbij inzicht wordt gegeven in de werkelijk
gemaakte kosten voor de bouwkundige aanpassingen. Als uit de aanvraag blijkt dat de activiteiten
zijn verricht en aan de subsidievoorwaarden en -verplichtingen is voldaan, wordt de subsidie voor de
bouwkundige aanpassingen vastgesteld op basis van de werkelijk gemaakte kosten. Het financieel
verslag gaat vergezeld van een controleverklaring opgesteld door een accountant.
Structurele impact
In totaal hebben 54 ziekenhuizen een vergoeding voor bouwkundige aanpassingen ontvangen. Het
grootste deel van de vergoeding is gebruikt voor de verbouwingen door de ziekenhuizen voor de
uitbreiding van de intensive care ruimten en aanpassing van deze ruimten vanwege
besmettingsgevaar door behandeling van Covidpatiënten. De kosten hebben betrekking op de
benodigde COVID-aanpassingen van 110 bestaande vaste IC-bedden, de uitbreiding van 168 extra
opgeschaalde structurele IC-bedden en de opschaling van 299 flexibele IC-bedden.
De opschaling van de IC-capaciteit heeft als doel om de toestroom van COVID-19 patiënten op te
vangen, maar gezien de structurele aard van de bouwkundige aanpassingen, kunnen deze
aanpassingen ook in de toekomst van pas komen. Ziekenhuizen staat het echter vrij de aanpassingen
te behouden of terug te draaien, na het aflopen van de subsidieregeling.
Opleidingen IC verpleegkundigen
Ziekenhuizen kunnen subsidie aanvragen voor het omscholen en opleiden van personeel dat
noodzakelijk is voor de opschaling van de IC-capaciteit en klinische capaciteit ten behoeve van de
behandeling van COVID-19 patiënten. Een aanvraag voor subsidie kon worden ingediend in de
periode van maandag 2 november 2020 t/m vrijdag 13 november 2020. Alle 67 ziekenhuizen die
subsidie kunnen ontvangen voor opleidingskosten, hebben deze subsidie aangevraagd.
Ziekenhuizen ontvangen per opgeschaalde IC-bed een vergoeding van opleidingsactiviteiten van
€60.000 per jaar voor de periode 1 juli 2020 t/m 30 juni 2022 in het geval van de structurele ICbedden en voor de periode 1 januari 2021 t/m 30 juni 2022 in het geval van de flexibele IC-bedden.
In totaal hebben de ziekenhuizen €120.0000 voor een periode van twee jaar per opgeschaald
structureel IC-bed ontvangen voor het opleiden van extra personeel en €90.000 voor een periode
van anderhalf jaar per opgeschaald flexibel IC-bed. In dit bedrag is rekening gehouden met de kosten
voor de Basisopleiding Acute Zorg. De aanvraag tot uiteindelijke vaststelling van de subsidie wordt
ingediend voor 1 juni 2023. Deze aanvraag gaat vergezeld met een activiteitenverslag, waarbij
inzicht zal worden gegeven in de gegeven en gevolgde opleidingen en het aantal opgeleide personen
per opleiding. Ten aanzien van dit activiteitenrapport wordt verantwoording afgelegd door het
overleggen van een assurancerapport van een accountant.
Om dubbelfinanciering van de opleidingskosten gedurende opschalingsfase 1, opschalingsfase 2 en
opschalingsfase 3 te voorkomen, kan er geen subsidie worden aangevraagd voor opleidingskosten
die reeds op grond van de Subsidieregeling kwaliteitsimpuls ziekenhuiszorg 2020 – 2022,
SectorPlanPlus of de Beleidsregel Beschikbaarheidsbijdrage (medische) vervolgopleidingen 2020 zijn
of worden opgevoerd.
Structurele impact
De opleiding van personeel heeft als doel om de toestroom van COVID-19 patiënten op te vangen.
Medewerkers die echter een opleiding hebben ontvangen, hebben wel kennis en ervaring in de zorg
opgedaan. De medewerkers die opgeleid zijn, zouden vervolgens regulier ingezet kunnen worden en
200

vast worden aangenomen. Daarmee heeft deze maatregel een dempende werking op de hoogte van
de arbeidstekorten in de zorg.
In principe zijn alle bouwkundige aanpassingen terug te draaien, structureel of flexibel. Dit ligt
volledig bij de ziekenhuizen zelf. Echter wordt de kans hierop erg klein geacht, aangezien zij dit dan
zelf moeten betalen en regelen.

Belanghebbenden
De maatregel is gericht op de ziekenhuizen die IC-bedden en bijbehorende klinische bedden
opschalen tijdens de Covid-19 crisis. Door het subsidiëren van benodigde bouwkundige aanpassingen
alsook voor het omscholen en opleiden van personeel kunnen ziekenhuizen hun IC-capaciteit en
klinische capaciteit vergroten ten behoeve van de behandeling van COVID-19 patiënten. Hierdoor
kunnen ziekenhuizen meer patiënten opnemen en hoeft er minder snel keuzes gemaakt te worden
welke zorg uitgesteld moet worden en welke zorg wel door kan gaan.

201

Maatregel 5.1I3: Stimuleringsregeling E-Health Thuis COVID-19 & COVID-19 2.0
Naam
SET COVID-19 & SET COVID-19 2.0
Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

50 miljoen

Departement/directie

Directie

Maatschappelijke

Ondersteuning

(DMO)
Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Prioriteit 2 en 5

Verwachte einddatum project

Q2 2023

Algemene beschrijving maatregel
Als gevolg van de uitbraak van het COVID-19-virus is van aanbieders van zorg en ondersteuning
extra inspanning gevraagd om de zorg aan met name ouderen en mensen met een kwetsbare
gezondheid die thuis wonen te continueren. Organisaties hadden te maken met voorschriften rondom
‘social distancing’, waarbij, conform de richtlijnen van het RIVM, minder contact is met anderen en
men afstand blijft houden tot elkaar om zo de kans op besmetting met het COVID-19-virus te
beperken.
Ouderen en mensen met een kwetsbare gezondheid behoren tot de risicogroepen van het COVID19-virus. Mensen met psychische aandoeningen kunnen vanwege hun aandoening extra last hebben
van alle aanpassingen waar zij mee te maken hadden. Zorg en ondersteuning voor deze groepen
vroeg ten tijde van de coronacrisis dan ook extra aandacht.
E-health toepassingen die ondersteuning of zorg op afstand mogelijk maken, kunnen uitkomst bieden
in deze situatie. Voorbeelden van e-health toepassingen die ondersteuning of zorg op afstand
mogelijk maken zijn beeldschermzorg, het stellen van een indicatie via een app en het aanreiken
van medicatie via medicijndispensers.
In 2020 zijn achtereenvolgens de Stimuleringsregeling E-health Thuis COVID-19 (SET COVID-19) en
de Stimuleringsregeling E-health Thuis COVID-19 2.0 (SET COVID-19 2.0) opengesteld om
aanbieders van zorg en ondersteuning te ondersteunen in de inzet van zorg en ondersteuning op
afstand. De breed toegankelijke SET COVID-19, was gericht op het continueren van zorg en
ondersteuning tijdens de coronacrisis en was passend bij de situatie destijds, waarin de druk op het
Nederlandse zorgsysteem snel toenam. In vergelijking met de SET COVID-19 is de scope van de SET
COVID-19 2.0 beperkt van alle aanbieders van zorg, ondersteuning en jeugdhulp tot aanbieders van
huisartsenzorg, wijkverpleging, GGZ, en ondersteuning in het kader van de Wmo 2015. Dit is zorg
waar met name kwetsbare groepen (veel) gebruik van maken. Zo worden de risicogroepen, ouderen,
mensen met een kwetsbare gezondheid, en mensen met een psychische aandoening, zo goed
mogelijk bereikt. Daarmee sluit de SET COVID-19 2.0 goed aan bij de oorspronkelijke bedoeling van
de Stimuleringsregeling E-health Thuis.
Waar de SET COVID-19 een vast subsidiebedrag kende van € 50.000 gold voor de SET COVID-19
2.0 een variabel subsidiebedrag, van ten minste € 25.000 en ten hoogste € 50.000, om de regeling
toegankelijker te maken voor kleinere aanbieders. De subsidieaanvrager ontving bij de start van het
project de subsidie. Indien de werkelijke kosten lager liggen dan de ontvangen subsidie wordt dit bij
vaststelling van de subsidie verrekend.
Om bij te dragen aan een duurzame, structurele inzet van digitale zorg en ondersteuning binnen de
organisatie zijn de subsidievoorwaarden van de SET COVID-19 2.0 aangescherpt en geldt er een
informatieplicht richting de zorginkoper (gemeente, zorgverzekeraar of zorgkantoor), uitbreiding van
202

de indiencriteria en een lager maximumpercentage voor de subsidiabele kosten voor aanschaf, lease
en licentie van digitale toepassingen (maximaal 40% bij SET COVID-19 2.0 tegenover maximaal 50%
bij de SET COVID-19.
De SET COVID kent een limiet van twee aanvragen per organisatie. De SET COVID-19 2.0 kent een
maximum van vijf gehonoreerde aanvragen per organisatie, dit maximum ligt op vier voor
organisaties die subsidie hebben ontvangen uit de SET COVID-19. Hierbij geldt, voor de SET COVID19 2.0, dat iedere aanvraag voor een andere activiteit, per e-health technologie, gespecificeerd dient
te zijn.
De activiteit heeft een maximale looptijd van 9 maanden. Deze doorlooptijd past bij de urgentie om,
ten gevolge van de coronacrisis, versneld in te zetten op de inzet van e-health toepassingen voor
zorg of ondersteuning op afstand, waarbij er wel voldoende tijd moet worden genomen om dit op
een duurzame wijze in te richten en te borgen in de organisatie. Indien een project vertraging
oploopt, is het mogelijk uitstel aan te vragen.
Subsidiabele kosten zijn kosten voor de aanschaf, lease en licentie van digitale toepassingen (deze
kosten bedragen maximaal 40% van het totale subsidiebedrag bij SET COVID-19 2.0, 50% bij SET
COVID-19) en implementatiekosten. Onder deze implementatiekosten worden de loonkosten van
professionals die verband houden met de implementatie van e-health toepassingen verstaan. Het
gaat hier specifiek om activiteiten die worden uitgevoerd ten behoeve van het project en niet om de
(structurele) loonkosten voor de reguliere werkzaamheden van medewerkers. Daarnaast vallen ook
kosten voor het verstrekken van advies en procesbegeleiding door kennisinstellingen of
onafhankelijke adviesorganisaties verstaan onder implementatiekosten. Hiermee kan bijvoorbeeld
de opleiding van professionals voor de inzet van e-health toepassingen ter ondersteuning van hun
werkzaamheden gefinancierd worden.
De subsidie wordt verstrekt voor activiteiten in het kader van de duurzame implementatie en borging
van e-health toepassingen die bijdragen aan de continuïteit van ondersteuning of zorg op afstand
voor thuiswonende cliënten ten tijde van de coronacrisis of tijdens de geleidelijke afschaling van de
coronamaatregelen.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Doelstelling:
Het verlenen van 1.000 subsidies ten behoeve van de inzet van e-health toepassingen aan aanbieders
van zorg, ondersteuning en jeugdhulp. Het gaat hier om aanbieders van ondersteuning als bedoeld
in de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015), aanbieders van zorg als bedoeld in de
Wet langdurige zorg (Wlz) en de Zorgverzekeringswet (Zvw) en jeugdhulpaanbieders als bedoeld in
de Jeugdwet. Hieronder vallen ook aanbieders van tijdelijk verblijf op grond van de Wmo 2015, de
Wlz en de Zvw.

Belanghebbenden
De SET COVID-regeling richt zich op aanbieders van ondersteuning als bedoeld in de Wet
maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015), aanbieders van zorg als bedoeld in de Wet
langdurige zorg (Wlz) en de Zorgverzekeringswet (Zvw) en jeugdhulpaanbieders als bedoeld in de
Jeugdwet. Hieronder vallen ook aanbieders van tijdelijk verblijf op grond van de Wmo 2015, de Wlz
en de Zvw.

203

De SET COVID-19 2.0-regeling beperkt zich tot aanbieders van wijkverpleging (zowel op basis van
de Zorgverzekeringswet als de Wet langdurige zorg), huisartsenzorg, GGZ en ondersteuning in het
kader van de Wmo 2015 aan deze doelgroep. Aanvragers moeten tenminste 50 cliënten actief van
zorg of ondersteuning voorzien, omdat het subsidiebedrag van ten minste € 25.000 niet passend is
voor zeer kleine zorgaanbieders.
Ouderen en mensen met een kwetsbare gezondheid behoren tot de risicogroepen van het COVID19-virus. Mensen met psychische aandoeningen kunnen vanwege hun aandoening extra last hebben
van alle aanpassingen waar zij op dit moment mee te maken krijgen. Zorg en ondersteuning voor
deze groepen behoeft ten tijde van de coronacrisis dan ook extra aandacht, ook na de geleidelijke
versoepeling van de maatregelen die ingevoerd zijn om besmetting van het COVID-19-virus tegen
te gaan. De inzet van e-health toepassingen door middel van deze maatregelen is met name voor
deze groep mensen van groot belang.

204

Maatregel 5.1I4: Health RI
Naam

Health-RI

Type (hervorming of investering)

Investering

Budget (in €)

22 mln.

Departement/directie

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat,
Directie bedrijfsleven en innovatie

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 2: digitale transitie; Pijler 5: gezondheid
en

economische,

sociale

en

territoriale

veerkracht, met het oog op onder andere
vergroten van crisisparaatheid en van het
reactievermogen bij crisissituaties
Verwachte einddatum project

t/m 2023 voor het deel onder het herstel- en
veerkrachtplan

Algemene beschrijving maatregel
Het voorstel Health-RI investeert in:
1) de
ontwikkeling
van
onderzoeksinfrastructuur;

een

geïntegreerde,

nationale

gezondheidsdata-

en

2) het wegnemen van sociale en organisatorische belemmeringen door middel van een
afsprakenstelsel, en;
3) een centraal punt voor data-uitgifte.
Het doel is om innovatie in de life sciences and health-sector te stimuleren door data van Nederlandse
ziekenhuizen en zorgorganisaties, kennisinstellingen, organisaties in de publieke gezondheid,
patiëntenorganisaties, gezondheidsfondsen en bedrijven te standaardiseren en met elkaar te
verbinden. Het voorstel richt zich op het delen en gebruiken van (onderzoeks)data.
De gezondheidsdata infrastructuur heeft als doel de motor te zijn van een lerend zorgsysteem om
een snellere gezondheidsverbetering voor burgers en patiënten te realiseren. Health-RI gaat dit
realiseren door stapsgewijs elementen van de infrastructuur te ontwikkelen, heel pragmatisch, en
gericht op de gebruikers, zowel de onderzoekers als zorgprofessionals. Dit gebeurt samen met veel
publieke en private partijen die relevant zijn op het gebied van gezondheidsdata, zowel nationaal en
internationaal. De basis van de infrastructuur is een netwerk met een centrale hub en regionale
knooppunten. Dit netwerk zal ook aansluiten op reeds bestaande (inter)nationale initiatieven. Zo
wordt er aansluiting bij gezocht bij Europese e-health infrastructuren. Om dit goed te borgen zal
Health-RI een HUB vormen om aanwezige nodes van Europese infrastructuren waar nodig in
samenhang te coördineren.
De hoeveelheid data binnen het gezondheidsdomein neemt enorm toe, maar vanwege hoofdzakelijk
organisatorische redenen zijn gezondheidsdata op dit moment onvoldoende toegankelijk voor
onderzoek en innovatie. Grote datasets worden versnipperd beheerd door vele zorg- en
wetenschapsorganisaties. De coronacrisis heeft concreet laten zien dat een geïntegreerde
gezondheidsdata-infrastructuur en een uniform afsprakenstelsel noodzakelijk zijn om op nationaal
niveau ontwikkelingen te monitoren, en de gezondheidszorg te verbeteren met behulp van digitale
toepassingen.
205

Health-RI richt zich op de infrastructuur die nodig is voor het uitwisselen en gebruik maken van
gezondheidsdata voor onderzoek. In deze infrastructuur zullen data en beelden vanuit het zorgveld
worden hergebruikt. Om dit mogelijk te maken is het nodig dat de vele programma’s en partijen in
het zorgveld afspraken maken aangaande de zorgdata. Hierin heeft Health-RI een belangrijke
‘aanjagersrol’. De gezondheidsdata infrastructuur die Health-RI realiseert maakt een versnelde uitrol
van andere elektronische gezondheidsinstrumenten mogelijk.
In 2021 heeft een geslaagd kick-off event van Health-RI plaatsgevonden. Er is gestart met het
werven van personeel en het verder inrichten van de organisatiestructuur en zijn de voorbereidende
werkzaamheden voor het daadwerkelijk beschikken van de subsidiemogelijkheden (in februari 2022)
gestart.
Het subonderdeel van Health-RI dat is opgenomen in het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan
kan gezien worden als een pilot, een kickstart richting de uiteindelijke realisatie van de datainfrastructuur in 2028. Het proces richting de uiteindelijke realisatie in 2028 is iteratief en hier zal
stapsgewijs naartoe worden gewerkt. Het betreft dus niet alleen een voorbereidende fase, maar ook
een fase waarin de eerste iteraties plaatsvinden, waar later weer op kan worden voorgebouwd.
Health-RI biedt meerdere mogelijkheden, tevens buiten de originele doelstellingen. Het zal een
interoperabele infrastructuur opleveren, die gebruikt kan worden in andere soorten domeinen en in
andere situaties. Een voorbeeld daarvan is het delen van patiëntgegevens. Daarmee is Health-RI
tevens een pilot voor (mogelijke) toekomstig datagebruik in de zorg, zoals bijvoorbeeld het delen
van patiëntdata tussen verschillende behandelende ziekenhuizen.
Onderdeel van de kosten voor het gehele project zijn de loonkosten voor de implementatie en
uitvoering van het project. Dit gaat echter enkel om tijdelijke implementatie ter uitvoering van het
project. Waar er wel reguliere loonkosten worden gemaakt, worden die gedekt door de
ziekenhuizen/andere bronnen en niet vanuit het HVP.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Mijlpaal 1: ELSI. Met de activiteiten binnen ELSI (Ethical, Legal, Societal Impact) wordt ervoor
gezorgd dat alle ethische, juridische en maatschappelijke aspecten rondom (her)gebruik van
gezondheidsdata op een ondubbelzinnige en gestandaardiseerde geborgd worden, door complianceby-design, en dat aanpassingen en/of vernieuwingen op een systematische manier worden
gerealiseerd. Dit wordt bereikt door nationale afstemming resulterend in standaarden, het
implementeren van die standaarden via de knooppunten en het organiseren van efficiënte ELSIsupport via de knooppunten en de ELSI service desk.
In Q2 2023 zal de mijlpaal worden bereikt: de publicatie van het obstakeldocument, waarin o.a.
aandacht wordt gegeven aan het juridisch, ethisch en maatschappelijk kader voor het meervoudige
gebruik van zorgdata, en uitwerking van een plan van aanpak.
Mijlpaal 2: FAIR data implementatie. Het doel van FAIR data implementatie is ervoor te zorgen
dat bij alle knooppunten processen, systemen/tools en personen beschikbaar zijn zodat datasets en
bijbehorende metadata voldoende FAIR zijn. Hierbij wordt ingezet op de context van het eigen
onderzoek van onderzoekers en het gebruik door onderzoekers en zorgprofessionals. Bij de HealthRI nodes is het belangrijk om capaciteit en expertise op te bouwen om Health-RI partners te helpen
om datasets meer FAIR te maken en deze te kunnen vinden, toegankelijk te maken, te combineren
met andere datasets en te hergebruiken. In Q4 2023 zal de mijlpaal worden bereikt: Een stappenplan
voor het FAIR maken van data (generieke workflow) is gerealiseerd.

206

Health-RI onder het HVP is onderdeel van het grotere project voor het ontwikkelen van een
gezondheidsdata infrastructuur voor een uitvoeringsperiode van zeven jaar (19 augustus 2021 t/m
31 december 2028). In het HVP wordt het eerste deel van de uitvoeringsperiode meegenomen, dat
ongeveer de eerste twee jaren omvat. Deze eerste fase is een kick-start van de rest van het project
en zal tegen eind 2023 beëindigd worden. Hiervoor zijn de bovenstaande mijlpalen geformuleerd. De
tweede fase start begin 2024 als aanvullende financiële middelen beschikbaar worden gesteld vanuit
het Nationaal Groeifonds. Dan zullen ook aanvullende mijlpalen geformuleerd worden.
Belanghebbenden
Belanghebbenden bij Health RI zijn partijen in de medische sector, biofarmaceutische en medtech
sector, gezondheidszorg en ICT sector. Aangezien een goedwerkende (gezondheids)datainfrastructuur een essentiële randvoorwaarde is voor het realiseren van e-health-oplossingen, kan
Health RI versnelde uitrol van elektronische gezondheidsinstrumenten mogelijk maken.
Het Health-RI-consortium bestaat uit publieke en private partijen, waaronder de zeven umc’s, andere
ziekenhuizen, het Nederlands Kanker Instituut, elf gezondheidsfondsen, kennisinstellingen,
zorgpartijen en dertien bedrijven (onder meer Philips, DSM en Elsevier).

207

Prioriteit 6: Aanpakken agressieve belastingplanning en witwassen

Onderdeel 6.1: Aanpak agressieve belastingplanning en witwassen

Overzichtskader: 6.1. Aanpak agressieve belastingplanning en witwassen
Beleidsdomein: Fiscaliteit; Belastingstelsel; Belastingontwijking; Belastinggrondslag;
Belastingheffing
Doel: Deze maatregelen zijn primair gericht tegen belastingontwijking. Daarnaast zorgen deze
maatregelen ook voor een verbreding van de belastinggrondslag en een meer evenwichtige
belastingheffing van multinationals.
Hervormingen en/of investeringen:
Hervormingen:
•
•
•
•
•
•

Nederlands beleid omtrent belastingverdragen
Tegengaan mismatches bij toepassing zakelijkheidsbeginsel
Voorkomen van vrijstelling door specifieke renteaftrekbeperking
Beperking liquidatie- en stakingsverliesregeling
Beperking verliesverrekening
Anti-witwasbeleid

Introductie
Nederland heeft een aantrekkelijk ondernemersklimaat, ook voor internationaal opererende
bedrijven. Het belastingstelsel is hierop ingericht. Nederland heeft met de vele maatregelen tegen
belastingontwijking laten zien dat de aanpak van belastingontwijking hoog op de agenda staat. Veel
van deze maatregelen zijn al in werking getreden of zullen binnen afzienbare tijd in werking treden.
Nederland heeft daarnaast de Europese richtlijnen tegen belastingontwijking op onderdelen strenger
geïmplementeerd dan de Europese richtlijnen vereisen.
Een aantal van de genomen maatregelen, die primair zijn gericht tegen belastingontwijking, zorgen
ook voor een verbreding van de belastinggrondslag en een meer evenwichtige belastingheffing van
multinationals. De aanbevelingen van de Adviescommissie belastingheffing van multinationals
bevatten in dat kader een aantal belangrijke aanknopingspunten voor een robuuster stelsel van
belastingheffing van multinationals. Deze aanbevelingen zijn omgezet in beleid. Nederland heeft
daarnaast een commissie ingesteld die onderzoek doet naar doorstroomvennootschappen om het
gebruik van dergelijke vennootschappen in ongewenste situaties tegen te gaan. Het rapport van de
Commissie Doorstroomvennootschappen en de reactie van het kabinet zijn inmiddels gepubliceerd.
a) Uitdagingen en doelstellingen Nederlandse beleid
Het kabinet zet de strijd tegen belastingontwijking in de komende jaren onverminderd voort. Het
Europese landenrapport van 2022 is positief over de huidige aanpak van belastingontwijking. Ook
het IMF en de OESO hebben al eerder aangegeven dat Nederland op de goede weg is. Nederland is
ervan overtuigd dat de mogelijkheden om belasting te ontwijken de komende jaren verder afnemen.
Waar mogelijk wordt op een gerichte manier gegevens die verband houden met de verschillende
maatregelen tegen belastingontwijking gemonitord.
208

In aanvulling op de Nederlandse maatregelen die al zijn genomen, is het kabinet van mening dat de
strijd tegen belastingontwijking het meest effectief kan worden voortgezet op internationaal niveau.
Eenzijdige maatregelen hebben immers als risico dat het probleem van internationale
belastingontwijking zich verplaatst. Nederland heeft daarom een voortrekkersrol gespeeld bij de
afspraken die binnen het Inclusive Framework van de OESO tot stand zijn gekomen. Het kabinet zet
in op een effectieve implementatie van het akkoord. Het kabinet wil binnen de EU een leidende rol
blijven innemen om belastingontwijking aan te pakken. De Europese Commissie heeft inmiddels een
richtlijnvoorstel gedaan om een wereldwijd minimumniveau van belastingheffing te realiseren.
Nederland zet zich met een positieve en constructieve houding maximaal in om de
richtlijnonderhandelingen succesvol te laten verlopen. Daarnaast staat dit kabinet in lijn met de
aanbevelingen van de Commissie Doorstroomvennootschappen positief tegenover het EUrichtlijnvoorstel om misbruik van doorstroomvennootschappen tegen te gaan. Ook hierbij zet
Nederland zich maximaal in om tot een effectieve implementatie te komen.
b) Beschrijving van de HVP-maatregelen
Hervormingen
Nederlands beleid omtrent belastingverdragen
Om te voorkomen dat Nederland wordt gebruikt als toegangspoort naar laagbelastende jurisdicties
en om het risico van belastingontwijking door het verschuiven van de (Nederlandse)
belastinggrondslag naar laagbelastende jurisdicties te verkleinen, is per 2021 een conditionele
bronbelasting op renten en royalty’s in werking getreden (onderdeel van maatregel P6.1H1).
Daarnaast heeft het Nederland in 2021 een wetsvoorstel aangeboden met aanvullende maatregelen
tegen dividendstromen naar laagbelastende jurisdicties. Met dit laatstgenoemde wetsvoorstel – dat
met ingang van 1 januari 2024 inwerking zal treden - legt het kabinet ook deze financiële stromen
naar laagbelastende jurisdicties, naast renten en royalty’s, zoveel mogelijk banden leggen. Het
kabinet verwacht dat de betreffende stromen voor een belangrijk deel uit Nederland verdwijnen.
Deze bronbelastingen dragen bij aan het beleid van het kabinet om belastingontwijking via Nederland
tegen te gaan.
Het is daarnaast van belang om te voorkomen dat belastingverdragen oneigenlijk kunnen worden
gebruikt om belasting te ontwijken. Daarom zet Nederland, in het bijzonder in relatie tot
ontwikkelingslanden,
in
op
het
opnemen
van effectieve antimisbruikbepalingen
in
belastingverdragen, om oneigenlijk gebruik van de belastingverdragen tegen te gaan. Het opnemen
van goede maatregelen tegen verdragsmisbruik is dan ook staand verdragsbeleid van Nederland
(onderdeel van maatregel P6.1H1). Om belastingverdragen in lijn te brengen met de
minimumstandaard tegen verdragsmisbruik zet Nederland in op de principal purposes test (PPT). De
PPT zoekt door middel van een geobjectiveerde analyse aansluiting bij één van de voornaamste
redenen van een constructie of transactie. Als aangenomen kan worden dat het verkrijgen van
verdragsvoordelen één van de voornaamste redenen is van een constructie of transactie, dan
voorkomt de PPT dat een verdragspartner of Nederland zelf ten onrechte wordt beperkt in de
heffingsbevoegdheid. Oneigenlijk gebruik van het Nederlandse verdragennetwerk, bijvoorbeeld door
‘treaty shopping’, kan zo effectief worden tegengegaan.
Tegengaan mismatches zakelijkheidsbeginsel
Om mismatches bij toepassing van het zakelijkheidsbeginsel tegen te gaan, is met ingang van 1
januari 2022 de Wet tegengaan mismatches bij toepassing zakelijkheidsbeginsel in werking getreden
(maatregel P6.1H2). De maatregelen uit deze wet bestrijden mismatches die ontstaan door een
verschillende toepassing of interpretatie van het zakelijkheidsbeginsel in de vennootschapsbelasting
(ook wel het zogenoemde arm’s-lengthbeginsel). Dergelijke mismatches leiden met name in
209

internationale situaties ertoe dat een deel van de winst van een multinationale onderneming niet in
een naar de winst geheven belasting wordt betrokken. Met deze maatregelen loopt Nederland
internationaal meer in de pas.
Verder heeft Nederland ATAD2 - waarin maatregelen zijn opgenomen tegen belastingontwijking door
middel van hybridemismatches - strenger geïmplementeerd dan de minimumnorm uit de Europese
richtlijn (ATAD2). Met deze maatregelen wordt voorkomen dat belastingplichtigen gebruik kunnen
maken van structuren waarbij door kwalificatieverschillen tussen belastingstelsels de belasting in
Nederland of in een ander land wordt ontweken. Het wetsvoorstel Implementatie
belastingplichtmaatregel uit ATAD2 is 2021 door het parlement aangenomen.
Het voorkomen van vrijstelling door specifieke renteaftrek
Artikel 10a Wet op de vennootschapsbelasting 1969 wordt aangepast, zodat deze
antimisbruikmaatregel niet
langer kan leiden tot
een ongewenste vrijstelling.
De
antimisbruikbepaling beoogt binnen concernverband grondslaguitholling door renteaftrek tegen te
gaan. Op grond van artikel 10a Wet op de vennootschapsbelasting 1969 worden onder
omstandigheden renten – kosten en valutaresultaten daaronder begrepen – ter zake van schulden
aan een verbonden lichaam of verbonden natuurlijk persoon van aftrek uitgesloten. Het onwenselijk
dat de toepassing van een antimisbruikmaatregel kan leiden tot een vrijstelling van valutawinsten of
negatieve rente op grondslag eroderende schulden. Daarom wordt voorgesteld om met deze
maatregel te bewerkstelligen dat dit artikel niet kan leiden tot een vrijstelling.
Beperking liquidatie- en stakingsverliesregeling
Met de recent in werking getreden wettelijke aanpassingen van de liquidatie- en
stakingsverliesregeling heeft Nederland beperkingen gesteld aan de reikwijdte van deze regelingen
(maatregel P3H4). De maatregel beperkt de omvang van de aftrek van liquidatie- en
stakingsverliezen, en zorgt ervoor dat deze verliezen niet op een willekeurig tijdstip gepland kunnen
worden. De richting waarvoor is gekozen met de aanpassingen van de liquidatie- en
stakingsverliesregeling past binnen één van de belangrijke doelstellingen die ten grondslag lag aan
de aanbevelingen van de Adviescommissie belastingheffing van multinationals: het creëren van een
ondergrens in de vennootschapsbelasting voor bedrijven met winstgevende activiteiten in Nederland.
Om de belastingvoordelen ten aanzien van financiering met vreemd vermogen verder te beperken is
een algemene renteaftrekbeperking ingevoerd in 2019, namelijk de earningsstrippingmaatregel.
Nederland wil dat de earningsstrippingmaatregel eveneens tot doel heeft dat een meer gelijke fiscale
behandeling van eigen vermogen en vreemd vermogen wordt bereikt, zodat dit de keuze tussen
beide vormen van financiering minder verstoort. Om die reden is de Nederlandse
earningsstrippingmaatregel aanzienlijk strenger vormgegeven dan de Europese richtlijn (ATAD1). Zo
is de drempel verder verlaagd dan vereist en zijn er geen groepsuitzonderingen of uitzonderingen
voor specifieke entiteiten. Bovendien heeft Nederland de earningsstrippingmaatregel nog verder
aangescherpt door het aftrekpercentage verder te verlagen dan vereist, komt per saldo minder rente
in aftrek bij het bepalen van de winst, wat verder bijdraagt aan een fiscaal gelijkere behandeling van
eigen vermogen en vreemd vermogen. Daarnaast zijn er specifieke renteaftrekbeperkingen
ingevoerd om hiermee ook een eerlijker speelveld te creëren.
Bovendien heeft Nederland de earningsstrippingmaatregel nog verder aangescherpt door het
aftrekpercentage te verlagen van 30% naar 20% van de fiscale EBITDA (grof gezegd: het
brutobedrijfsresultaat). Hierdoor komt per saldo minder rente in aftrek bij het bepalen van de winst,
hetgeen verder bijdraagt aan een fiscaal gelijkere behandeling van eigen vermogen en vreemd
vermogen. De mogelijkheid om rente in aftrek te brengen van de belastbare winst is derhalve
aanzienlijk beperkt.
210

Beperking verliesverrekening
De verliesverrekening in de vennootschapsbelasting wordt – met ingang van 1 januari 2022 - boven
een bedrag van € 1 miljoen beperkt tot maximaal 50% van de belastbare winst in combinatie met
een onbeperkte voorwaartse verliesverrekeningstermijn. Door de omvang van de verliesverrekening
te beperken tot 50% van de belastbare winst, zijn grote bedrijven vennootschapsbelasting
verschuldigd zodra ze winstgevend worden. Dit draagt bij aan het creëren van een ondergrens in de
vennootschapsbelasting.
Anti-witwasbeleid
Nederland heeft een ambitieus plan van aanpak witwassen gepresenteerd. Dit plan bevat een breed
scala aan maatregelen (50) om de aanpak van witwassen te verbeteren. De maatregelen richten zich
op drie terreinen:
1. Verhogen van barrières voor criminelen om geld wit te wassen (14 maatregelen);
2. Vergroten van de effectiviteit van de poortwachtersfunctie en het toezicht (25 maatregelen);
3. Versterken opsporing en vervolging (11 maatregelen).

d) Bijdrage aan de landspecifieke aanbevelingen (LSA’s), de groene en digitale transities
en vlaggenschepen
Type

Maatregel

Hervorming Nederlands beleid omtrent
belastingverdragen
Hervorming Tegengaan mismatches bij
toepassing
zakenlijkheidsbeginsel
Hervorming Voorkomen van vrijstelling
door specifieke renteaftrek
Hervorming Beperking liquidatie- en
stakingsverliesregeling
Hervorming Beperking verliesverrekening
Hervorming

Anti-witwas beleid

LSA

Klimaat
(%)

Digitaal (%Vlaggenschip

2019.1;
2020.4
2019.1;
2020.4
2019.1;
2020.4
2019.1;
2020.4
2019.1;
2020.4
2020.3

211

Prioriteit 6: Aanpakken agressieve belastingplanning en witwassen

Internationale samenwerking voor een eerlijk
belastingstelsel
Het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan draagt bij aan het aanpakken van belastingontwijking
en witwassen. Unilaterale maatregelen kunnen ertoe leiden dat belastingontwijking zich slechts
verplaatst. Nederland speelt daarom een belangrijke rol bij de totstandkoming van internationale
afspraken om belastingontwijking tegen te gaan.
De maatschappelijke discussie over belastingontwijking door multinationale bedrijven
wordt al vele jaren gevoerd. In het verleden was er nog wel eens kritiek op Nederland,
omdat Nederland van oudsher fiscaal aantrekkelijke regels kende voor internationale
ondernemingen. Vanwege deze gunstige regels, in combinatie met de goed
georganiseerde financiële advies- en dienstverleningssector, werd Nederland een
veelgebruikte tussenschakel om elders bronbelasting te ontwijken. Nederland heeft de
afgelopen periode dan ook internationale afspraken gesteund in bestrijding van
belastingontwijking, Europese regels tegen belastingontwijking streng geïmplementeerd
en ook nationale maatregelen genomen om belastingontwijking aan te pakken.
Internationale afspraken
In oktober 2021 hebben 135 landen, verenigd in de G20 en de Organisatie voor Economische
Samenwerking en Ontwikkeling (OESO), een akkoord gesloten dat een grote stap zet in de
internationale bestrijding van belastingontwijking. Het akkoord steunt op twee pijlers. Pijler 1 regelt
een andere verdeling van winsten en heffingsrechten tussen landen voor de circa 100 grootste en
meest winstgevende multinationals, waaronder de grootste digitale bedrijven. Pijler 2 regelt een
wereldwijd minimumniveau van belastingheffing, waardoor multinationals en omvangrijke
binnenlandse groepen met een omzet van € 750 miljoen euro of meer altijd ten minste effectief 15%
aan belasting over hun winst betalen. Doordat dit akkoord door zoveel landen wordt gesteund zorgt
dit effectief voor een wereldwijd minimumbelastingtarief, waardoor het voor internationaal actieve
bedrijven geen nut meer heeft om met hun winsten te schuiven tussen landen.
'Het is inderdaad een historisch akkoord’, zegt directeur
belastingzaken van de OESO Pascal Saint-Amans in een interview
met Het Financieele Dagblad en Trouw. 107 ‘Ik denk dat nu echt een
pagina is omgeslagen. Ook Nederland was meer dan coöperatief bij
dit alles. Volgens mij nam jullie overheid in 2017 de beslissing om
het roer om te gooien. Van wat ik ervan meekrijg, zowel voor als
achter de schermen: het Nederlandse team werkt hard. Ook met het
idee dat Nederland een reputatie had, en dat dat anders moest. Nu
zie ik jullie staatssecretaris 108 naar bijeenkomsten van de G20
komen om andere landen de les te lezen, bijna als een bekeerd
persoon. Dat is wel mooi om te zien, vind ik.’

Foto: OESO

107
Gaby de Groot, Johan Leupen, “Oeso-belastingbaas: '15% winstbelasting is niet laag, maar extreem hoog'”, Het Financieele Dagblad 30
december 2021
108
Toenmalig staatssecretaris van Financiën - Fiscaliteit en Belastingdienst Hans Vijlbrief

212

Transparantie
Bij grensoverschrijdende problematiek, zoals bij het eerlijk belasten van multinationale bedrijven of
het aanpakken van de klimaatproblematiek, maar ook bijvoorbeeld bij de btw en de grenseffecten,
is een internationale aanpak het meest effectief. Nederland kan het niet alleen, omdat unilaterale
maatregelen ertoe kunnen leiden dat het probleem van internationale belastingontwijking zich alleen
verplaatst naar landen waar geen maatregelen gelden.
Om deze verschuiving naar landen zonder maatregelen tegen belastingontwijking te voorkomen is
transparantie zeer belangrijk. Door meer transparantie in de belastingafdracht van multinationale
bedrijven kan inzichtelijk worden gemaakt in welk land belasting wordt betaald. Door deze
transparantie wordt het voor bedrijven lastiger om winsten weg te schuiven.
Om de transparantie in de belastingafdracht van grote Nederlandse multinationale landen te
vergroten heeft werkgeversorganisatie VNO-NCW in mei 2022 een ambitieuze Tax Governance Code
gelanceerd. De code is opgesteld samen met Nederlandse internationaal opererende ondernemingen
en inbreng vanuit de vakbeweging, NGO’s, belastingexperts en wetenschappers. Bij het opstellen is
gebruik gemaakt van bestaande initiatieven zoals de B-Team Responsible Tax Principles en de Global
Reporting Initiative.
Meer dan 40 grote Nederlandse internationaal opererende concerns omarmen de nieuwe Tax
Governance Code. Het gaat om een grote groep beursgenoteerde bedrijven (o.a. 20 van de 25 AEXbedrijven). Ook enkele grote niet-beursgenoteerde coöperaties en enkele prominente
familieondernemingen omarmen de nieuwe code.

Nationale maatregelen tegen belastingontwijking
In navolging van de Europese en mondiale ontwikkelingen in het bestrijden van belastingontwijking
heeft Nederland de afgelopen jaren meerdere maatregelen genomen die zorgen dat
belastingontwijking wordt tegengegaan. Op basis van het rapport van de door de staatssecretaris
van Fiscaliteit en Belastingdienst ingestelde Adviescommissie belastingheffing van multinationals zijn
213

er beleidsregels ingesteld die het stelsel van belastingen voor multinationals in Nederland robuuster
maken. Ook is er een commissie ingesteld die onderzoek doet naar doorstroomvennootschappen (in
de volksmond ook wel ‘brievenbusfirma’s’ genoemd), om het gebruik van dergelijke
vennootschappen in ongewenste situaties tegen te gaan. Deze adviescommissie heeft in oktober
2021 haar rapport gepubliceerd. Bernard ter Haar, voorzitter van de commissie:
“Nederland heeft de afgelopen jaren veel maatregelen
genomen om de doorstroom via Nederland te
verminderen. Hierdoor heeft een zekere ‘beleidsstapeling’
plaatsgevonden, waarbij de effecten van de genomen
maatregelen in belangrijke mate nog niet zichtbaar en ook
lastig te isoleren zijn. Om te voorkomen dat de
Nederlandse doorstroom zich verplaatst naar een ander
Europees land, is het advies van de Commissie
Doorstroomvennootschappen om hoofdzakelijk in te
zetten op samenwerking in internationaal verband.
Nationaal zouden doorstroomvennootschappen nog wel
verder kunnen worden ontmoedigt door in te zetten op
meer transparantie en toezicht.”
Foto: ABD

Ook in het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan zijn meerdere belastinghervormingen opgenomen
die belastingontwijking tegengaan, zoals de maatregel om per 2021 een conditionele bronbelasting
op renten en royalty’s te heffen naar laagbelastende jurisdicties en in misbruiksituaties. Vanaf 2024
wordt deze bronbelasting uitgebreid naar dividenden. Ook is met ingang van 1 januari 2022 de Wet
tegengaan mismatches bij toepassing zakelijkheidsbeginsel in werking getreden en wordt daarnaast
artikel 10a Wet op de vennootschapsbelasting 1969 aangepast, zodat deze antimisbruikmaatregel
niet langer kan leiden tot een ongewenste vrijstelling. Met deze maatregelen – en de overige
belastinghervormingen genoemd in het volgende hoofdstuk – draagt het Nederlandse herstelplan bij
aan de aanpak van belastingontwijking.

214

e) Gedetailleerde beschrijving van de maatregelen
Hervormingen
Maatregel 6.1H1: Nederlands beleid omtrent belastingverdragen
Naam
Nieuw beleid omtrent belastingverdragen
Type (hervorming of investering)
Hervorming
Budget (in €)
Departement/directie
DGFZ
Onder welke pijler(s) past de maatregel?
Pijler 3 en 5
Verwachte einddatum project
Doorlopend nieuw beleid
Algemene beschrijving maatregel
In mei 2020 heeft de Nederlandse regering een nieuwe Nota Fiscaal Verdragsbeleid gepubliceerd.109
Het fiscale verdragsbeleid verduidelijkt de Nederlandse onderhandelingspositie voor toekomstige
onderhandelingen. Het beleid in deze Nota maakt deel uit van de Nederlandse agenda om
belastingontwijkingen en via Nederland aan te pakken. De Nota benadrukt de prioriteit om misbruik
van belastingverdragen tegen te gaan. De eerste twee van de drie volgende maatregelen maken deel
uit van het nieuwe beleid:
1)

De actieve implementatie van antimisbruikbepalingen in belastingverdragen via het Multilateraal
Instrument (MLI) van de OESO of (indien het MLI niet van toepassing is) via bilaterale
onderhandelingen. Nederland heeft een zeer beperkt aantal voorbehouden gemaakt bij het
MLI. 110 Drie beperkte voorbehouden ter behoud van bepalingen in ons verdragennetwerk die
vergelijkbaar zijn en soms verder gaan dan het MLI en twee volledige voorbehouden ten aanzien
van artikel 11 en 12 van het MLI.
2) Naast antimisbruikbepalingen zal de bijzondere positie van ontwikkelingslanden worden erkend
door het aanvaarden van hogere bronbelastingen, zoals op dividenden, royalty's en rente in
verdragen met deze landen (in vergelijking met verdragen tussen Nederland en andere landen).
Hierdoor wordt ook de ontwijking van bronheffingen in ontwikkelingslanden via Nederland
tegengegaan.
3) Nederland heeft per 2021 een bronbelasting ingevoerd op rente en royalty's betaald aan
laagbelastende landen en in misbruiksituaties. Een aanvullende bronbelasting op dividenden aan
dergelijke staten treedt vanaf 1 januari 2024 in werking. Het tarief van deze bronbelastingen
sluit aan bij het hoogste Nederlandse vennootschapsbelastingtarief (2022: 25,8) en is gezien het
karakter (het tegengaan van onbelaste stromen naar laagbelastende landen) hoger dan het tarief
van de reguliere dividendbelasting (zijnde 15%).
In gevallen waarin een lopend belastingverdrag met een laagbelastend land Nederland verbiedt deze
bronbelasting te heffen, zal Nederland heronderhandelingen van het huidige belastingverdrag met
als doel dit mogelijk te maken. Nederland heeft deze landen in 2021 hiervoor benaderd en voert
momenteel gesprekken. Een relevante ontwikkeling is dat deze landen lid zijn van het IF en het
akkoord over de herziening van het internationale belastingsysteem hebben onderschreven,
waaronder Pijler 2 over een wereldwijde minimumbelasting. Als deze landen naar aanleiding daarvan
hun nationale wetgeving aanpassen, zal dat worden betrokken bij de onderhandelingen. Het is dus

Notitie Fiscaal Verdragsbeleid | Rapport | Rijksoverheid.nl
Zie hier een overzicht van de MLI-posities van Nederland: over https://www.oecd.org/tax/treaties/beps-mli-position-netherla nds consolidated.pdf
109
110

215

mogelijk dat een land zijn belastingwetgeving zo aanpast dat het niet langer als laagbelastende staat
wordt aangewezen waardoor heronderhandeling van het verdrag in beginsel niet langer noodzakelijk.
Indien heronderhandeling toch noodzakelijk blijft dan zou - indien het gewenste resultaat niet wordt
bereikt - het opzeggen van het verdrag als ultimum remedium in beeld komen.
Ontwikkelingslanden worden actief benaderd met voorstellen om anti-misbruikmaatregelen op te
nemen in de belastingverdragen. Het sluiten of wijzigen van belastingverdragen langs de lijnen van
het geactualiseerde belastingverdragenbeleid zal naar verwachting het gebruik van het Nederlandse
belastingstelsel om belasting te ontwijken tegengaan. Verder zal het ervoor zorgen dat
ontwikkelingslanden mogelijkheden krijgen om economische activiteiten op hun grondgebied te
belasten en de vruchten te plukken van internationale handel en investeringen.
Nederland heeft 19 belastingverdragen de in werking zijn met ontwikkelingslanden. 14 daarvan
bevatten
inmiddels
antimisbruikbepalingen
door
overeenstemming
in
bilaterale
verdragsonderhandelingen dan wel toepassing van het MLI. Met 3 landen lopen momenteel bilaterale
onderhandelingen. Daarnaast heeft één land aan Nederland laten weten voornemens te zijn om mee
te doen aan het MLI. We houden deze ontwikkeling in de gaten. Verder heeft één land nog niet
gereageerd op het Nederlands verzoek. De Nederlandse inzet is erop gericht om alle
belastingverdragen zo snel mogelijk aan te passen, bilateraal dan wel multilateraal. De aanpassing
van belastingverdragen kost tijd en menskracht. De voortgang hangt niet alleen af van Nederland
maar ook van de desbetreffende verdragspartner.
Deze maatregel is in overeenstemming met de volgende landspecifieke aanbevelingen voor
Nederland: "Onderneem stappen om de kenmerken van het belastingstelsel die agressieve
belastingplanning in de hand werken, met name op uitgaande betalingen, met name door de
vastgestelde maatregelen uit te voeren en de doeltreffendheid ervan te waarborgen. Zorg voor
effectief toezicht op en handhaving van het kader tegen het witwassen van geld (LSA 2020.4)." Het
draagt ook bij aan de prioriteiten van de SRF, met name het vergroten van de economische
veerkracht (niet alleen binnen de EU, maar ook in ontwikkelingslanden).
Bovendien is de maatregel in overeenstemming met pijler 3 "inclusieve groei" en pijler 5
"Gezondheid, en economische, sociale en institutionele veerkracht" uit de HVF-verordening. Dit is
het geval in Nederland, waar eerlijke belastingheffing bijdraagt tot meer inclusieve groei, bestrijding
van ongelijkheid en een grotere belastingmoraal, en in de ontwikkelingslanden die de mogelijkheden
tot belastingheffing kunnen vergroten (bronbelasting).

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
De bronbelasting op dividenden is aangekondigd in het tweede kwartaal van 2020 en inmiddels
aangenomen. De maatregel zal in 2024 in werking treden.

Belanghebbenden
De maatregel is gericht op het tegengaan van belastingontwijking en daarmee gericht op bedrijven.
Communicatie loopt via de reguliere kanalen. De groep belastingplichtigen die geraakt wordt door
de beperkingen laat zich veelal bijstaan door specialisten. De maatregel draagt niet bij aan
gendergelijkheid of genderongelijkheid.

216

Maatregel 6.1H2: Tegengaan mismatches bij toepassing zakelijkheidsbeginsel
Naam
Tegengaan
mismatches
bij
toepassing
zakelijkheidsbeginsel
Type (hervorming of investering)
Hervorming
Budget (in €)
Departement/directie
DGFZ
Onder welke pijler(s) past de maatregel?
Pijler 3 en 5
Verwachte einddatum project
2022
Algemene beschrijving maatregel
Met ingang van 1 januari 2022 is de Wet tegengaan mismatches bij toepassing zakelijkheidsbeginsel
in werking getreden. De maatregelen uit deze wet bestrijden mismatches die ontstaan door een
verschillende toepassing of interpretatie van het zakelijkheidsbeginsel in de vennootschapsbelasting
(ook wel het zogenoemde arm’s length-beginsel). Dergelijke mismatches leiden met name in
internationale situaties ertoe dat een deel van de winst van een multinationale onderneming niet in
een naar de winst geheven belasting wordt betrokken.
De wet ziet primair op mismatches die betrekking hebben op een verschil in verrekenprijzen en,
zonder toepassing van de maatregelen, tot dubbele niet-heffing leiden. Daarnaast voorziet de wet
ook in een flankerende maatregel die – kort gezegd – betrekking heeft op kapitaalstortingen en
winstuitdelingen in natura. In dergelijke gevallen is er namelijk geen sprake van een
verrekenprijsverschil waar de wet primair bij aangrijpt, maar van een verschil in waardering van
verkregen vermogensbestanddelen dat tot een dubbele niet-heffing leidt.
De wet bewerkstelligt, kort gezegd, dat bij de belastingplichtige een neerwaartse aanpassing van de
winst op grond van het zakelijkheidsbeginsel wordt beperkt voor zover bij het andere lichaam dat bij
de transactie betrokken is geen of een te lage corresponderende opwaartse aanpassing in de
belastinggrondslag wordt betrokken. De wet raakt structuren met zogenoemde informele
kapitaalstortingen en verkapte winstuitdelingen.
Met de wet wordt beoogd om verrekenprijs- of waarderingsverschillen te neutraliseren en situaties
van dubbele niet-heffing te voorkomen (een aftrek zonder betrekking in de heffing of een dubbele
aftrek). Hiermee loopt Nederland internationaal ook meer in de pas.
De wet is ook van toepassing op bestaande onderlinge rechtsverhoudingen tussen een
vennootschapsbelastingplichtige en een gelieerd lichaam. Voor die situatie geldt geen
overgangsrecht. Een voorbeeld daarvan is een bestaande lening die is aangegaan voor de
inwerkingtreding op 1 januari 2022.
Voor situaties waarin een belastingplichtige een bedrijfsmiddel heeft verkregen van een aan hem
gelieerd lichaam in boekjaren die aanvangen op of na 1 juli 2019 en vóór 1 januari 2022 kan op basis
van deze wet een afschrijvingsbeperking van toepassing zijn. Deze afschrijvingsbeperking houdt in
dat met ingang van de boekjaren die aanvangen op of na 1 januari 2022, onder voorwaarden, niet
langer afgeschreven mag worden op basis van de met inachtneming van het zakelijkheidsbeginsel
bepaalde verrekenprijs of bepaalde waarde. De beperking beoogt dus uitsluitend de hoogte van de
afschrijvingen - voor boekjaren die aanvangen op of na 1 januari 2022 - te beperken en strekt er
derhalve niet toe de boekwaarde van het overgedragen vermogensbestanddeel als zodanig te
wijzigen. Daarmee is in feite sprake van overgangsrecht voor situaties waarin de overdracht van het
bedrijfsmiddel heeft plaatsgevonden vóór 1 juli 2019. Voor die bedrijfsmiddelen geldt derhalve geen
afschrijvingsbeperking. De wet sluit aan bij één van de aanbevelingen van de Adviescommissie
belastingheffing van multinationals (Commissie Ter Haar).

217

De in deze wet opgenomen maatregelen zijn in overeenstemming met LSA 2020.4, waarin Nederland
wordt aanbevolen om stappen te ondernemen om de kenmerken van zijn belastingstelsel die
agressieve belastingplanning in de hand werken aan te passen.
Bovendien is de maatregel in overeenstemming met de derde pijler, "inclusieve groei", en de vijfde
pijler, "gezondheid en economische, sociale en institutionele veerkracht" uit de HVF-verordening. Dit
is het geval in Nederland, waar eerlijke belastingen bijdragen aan meer inclusieve groei, bestrijding
van ongelijkheid en een hogere belastingmoraal.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
•
•

Met ingang van 1 januari 2022 is de Wet tegengaan mismatches bij toepassing
zakelijkheidsbeginsel in werking getreden en daarmee is de belangrijkste mijlpaal behaald.
Het doel van deze wet is om mismatches weg te nemen die ontstaan als gevolg van een
verschillende toepassing van het zakelijkheidsbeginsel (arm’s length-beginsel) en met name
in internationale situaties ertoe leiden dat dubbele niet-heffing ontstaat.

Het effect van de wet zal gemonitord worden. De aangifteformulieren worden zo aangepast dat een
belastingplichtige dient aan te kruisen of hij het standpunt inneemt dat voldaan is aan de bewijslast
dat een corresponderende opwaartse aanpassing wordt betrokken in een naar de winst geheven
belasting bij het gelieerde lichaam. In die gevallen doet zich namelijk niet (langer) dubbele nietheffing voor, omdat sprake is van een corresponderende opwaartse aanpassing die wordt betrokken
in een naar de winst geheven belasting bij het gelieerde lichaam. Aan de hand hiervan zal de
effectiviteit van de maatregel worden gemonitord.

Belanghebbenden
De maatregel raakt bedrijven die grensoverschrijdende transacties aangaan met gelieerde
vennootschappen. Communicatie loopt via de reguliere kanalen. De groep belastingplichtigen die
geraakt wordt door de wet laat zich doorgaans bijstaan door belastingadviseurs.

218

Maatregel 6.1H3: Voorkomen van vrijstelling door specifieke renteaftrekbeperking
Naam
Voorkomen van vrijstelling door specifieke
renteaftrekbeperking (artikel 10a Wet Vpb
1969)
Type (hervorming of investering)
Hervorming
Budget (in €)
Departement/directie
DGFZ
Onder welke pijler(s) past de maatregel?
Pijler 3 en 5
Verwachte einddatum project
2021
Algemene beschrijving maatregel
Artikel 10a Wet op de vennootschapsbelasting 1969 (Wet Vpb 1969) verbiedt de aftrek van
rentelasten, met inbegrip van kosten en wisselkoersresultaten (zowel positief als negatief), op
specifieke intercompany schulden die verband houden met aangetaste transacties, teneinde
uitholling van de belastinggrondslag in Nederland te voorkomen.
Met ingang van 1 januari 2021 is deze specifieke renteaftrekbeperking zodanig gewijzigd dat zij niet
meer van toepassing is voor zover dit, per individuele schuld, leidt tot een vrijstelling van negatieve
rente en/of positieve valuta wisselkoersresultaten op een belastinggrondslag uithollende
intercompany schuld. Voor deze wijziging kon artikel 10a van de Wet op de vennootschapsbelasting
1969 in bepaalde situaties leiden tot een vrijstelling van negatieve rente en/of positieve
valutaresultaten.
Het is onwenselijk dat deze specifieke antimisbruikmaatregel in specifieke omstandigheden tot een
vrijstelling zou kunnen leiden. Dit is onwenselijk omdat een vrijstelling als belastingontwijking kan
worden gezien. Als gevolg van deze wijziging kan artikel 10a van de Wet op de inkomstenbelasting
1969 niet langer leiden tot een vrijstelling van negatieve rente en/of positieve valutaresultaten.
Dit wetsvoorstel wordt opgesteld in het kader van de belangrijke beleidsdoelstelling van Nederland
om belastingontwijking en belastingontduiking tegen te gaan. Deze maatregel is in overeenstemming
met LSA 2020.4 omdat hij ervoor zorgt dat bedrijven met winstgevende activiteiten in Nederland
onderworpen zijn aan de vennootschapsbelasting. Verder is de maatregel in lijn met Pijler 3
"inclusieve groei" en 5 "Gezondheid, en economische, sociale en institutionele veerkracht". Dit is het
geval in Nederland waar eerlijke belastingheffing bijdraagt tot meer inclusieve groei, bestrijding van
ongelijkheid en een grotere belastingmoraal. Wij voorzien geen significante uitdagingen in de
uitvoering van de maatregel.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Met ingang van 1 januari 2021 is deze specifieke renteaftrekbeperking gewijzigd en daarmee is de
belangrijkste mijlpaal behaald. Deze specifieke antimisbruikbepaling heeft als doelstelling binnen
concernverband grondslaguitholling door renteaftrek tegen te gaan. Aan de hand van de geraamde
opbrengsten kan worden gemeten of de maatregel succesvol is ingevoerd.

Belanghebbenden
De maatregel is gericht op het tegengaan van belastingontwijking en daarmee gericht op bedrijven.
Communicatie loopt via de reguliere kanalen. De groep belastingplichtigen die geraakt wordt door
de wet laat zich doorgaans bijstaan door belastingadviseurs.
219

Maatregel 6.1H4: Beperking liquidatie- en stakingsverliesregeling
Naam
Beperking liquidatie- en
stakingsverliesregeling 111
Type (hervorming of investering)
Hervorming
Budget (in €)
Departement/directie
DGFZ
Onder welke pijler(s) past de maatregel?
Pijler 3 en 5
Verwachte einddatum project
2021
Algemene beschrijving maatregel
De liquidatieverliesregeling is een uitzondering op de deelnemingsvrijstelling op basis waarvan
liquidatieverliezen toch ten laste van de Nederlandse winst kunnen worden gebracht. Voor vaste
inrichtingen geldt een vergelijkbare uitzondering op de objectvrijstelling voor buitenlandse
ondernemingswinsten voor stakingsverliezen, namelijk de stakingsverliesregeling. Het wetsvoorstel
introduceert drie nieuwe voorwaarden alvorens een liquidatie- of stakingsverlies in aanmerking kan
worden genomen:
1. Temporele voorwaarde: Termijn waarbinnen een liquidatie- of stakingsverlies kan worden
genomen van drie jaar na (besluit tot) staking.
2. Territoriale voorwaarde: Slechts aftrek van liquidatie- en stakingsverliezen uit Nederland,
de EU, de EER en derde landen waarmee de Europese Unie een kwalificerend
associatieverdrag heeft gesloten.
3. Kwantitatieve voorwaarde: Slechts aftrek van liquidatieverliezen indien sprake is van
beslissende invloed.
Ten aanzien van de territoriale en kwantitatieve voorwaarde geldt een franchise van € 5.000.000.
Het doel van de maatregel is daarmee om een ondergrens in de vennootschapsbelasting te creëren.
Deze maatregel is in overeenstemming met LSA 2020.4 omdat hij ervoor zorgt dat bedrijven met
winstgevende activiteiten in Nederland onderworpen zijn aan de vennootschapsbelasting. Verder is
de maatregel in lijn met Pijler 3 "inclusieve groei" en 5 "Gezondheid, en economische, sociale en
institutionele veerkracht" uit de HVF-verordening. Dit is het geval in Nederland waar eerlijke
belastingheffing bijdraagt tot meer inclusieve groei, bestrijding van ongelijkheid, een grotere
belastingmoraal en ontwikkelingslanden die de mogelijkheid geeft om hun grondslag te kunnen
verbreden.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
Met ingang van 1 januari 2021 is deze wijziging doorgevoerd en daarmee is de belangrijkste mijlpaal,
het beperken van de liquidatie- en stakingsverliesregeling behaald. De maatregel heeft als
doelstelling om de liquidatie- en stakingsverliesregeling te beperken en heeft met de invoering van
deze maatregel deze doelstelling behaald. In de bijlage ‘Fiscale regelingen’ van de Miljoenennota zal
de ontwikkeling van de liquidatie- en stakingsverliesregeling worden opgenomen. Jaarlijks zal de
ontwikkeling van deze regeling beoordeeld en toegelicht worden. Hiermee is de monitoring geborgd.

111

Memorie van toelichting wetsvoorstel Wet beperking liquidatie- en stakingsverliesregeling | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl

220

Belanghebbenden
De maatregel is gericht op bedrijven. Communicatie loopt via de reguliere kanalen. De groep
belastingplichtigen die geraakt wordt door de beperkingen laat zich veelal bijstaan door specialisten.

221

Maatregel 6.1H5: Beperking verliesverrekening
Naam
Beperking verliesverrekening
Type (hervorming of investering)
Hervorming
Budget (in €)
Departement/directie
DGFZ
Onder welke pijler(s) past de maatregel?
Pijler 3 Duurzame en inclusieve groei en pijler 5
Gezondheid en
economische, sociale
en
territoriale veerkracht;
Verwachte einddatum project
1-1-2022
Algemene beschrijving maatregel
Met ingang van 1 januari 2022 worden de regels voor verliesverrekening in de
vennootschapsbelasting beperkt. Verliesverrekening is nog slechts beschikbaar tot 50% van de
belastbare winst die het bedrag van € 1 miljoen te boven gaat. Verliezen tot een bedrag van € 1
miljoen aan belastbare winst komen volledig voor aftrek in aanmerking. In combinatie met de 50%
beperking kunnen verliezen onbeperkt worden verrekend (in de huidige situatie maximaal zes jaar).
Het doel van de maatregel is om een ondergrens in de vennootschapsbelasting te creëren door de
mogelijkheid winsten te compenseren met verliezen uit andere jaren te beperken. Met de beperking
van de verliesverrekening wordt beoogd te voorkomen dat winstgevende ondernemingen de betaling
van vennootschapsbelasting ontwijken door de mogelijkheid om winsten te compenseren met
verliezen uit andere jaren. De beperking van de verliesverrekeningsregels zorgt ervoor dat
ondernemingen met winstgevende activiteiten in Nederland vennootschapsbelasting op een
minimumniveau. Dit leidt tot een evenwichtiger belasting van multinationals.
Dit wetsvoorstel wordt opgesteld in het kader van de belangrijke beleidsdoelstelling van Nederland
om belastingontwijking en belastingontduiking tegen te gaan. Deze maatregel maakt deel uit van de
unilaterale oplossingen die zijn voorgesteld door een onderzoekscommissie inzake de
belastingheffing op multinationale ondernemingen 112.
Deze maatregel is in overeenstemming met LSA 2020.4 omdat hij ervoor zorgt dat bedrijven met
winstgevende activiteiten in Nederland onderworpen zijn aan de vennootschapsbelasting. Verder is
de maatregel in lijn met Pijler 3 "inclusieve groei" en 5 "Gezondheid, en economische, sociale en
institutionele veerkracht" uit de HVF-verordening. Dit is het geval in Nederland waar eerlijke
belastingheffing bijdraagt tot meer inclusieve groei, bestrijding van ongelijkheid en een grotere
belastingmoraal.

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
De maatregel is per 1 januari 2022 van kracht en daarmee is de belangrijkste mijlpaal van deze
maatregel behaald. De maatregel wordt als effectief beschouwd als deze erin slaagt om de
mogelijkheid om winsten te compenseren met verliezen uit andere jaren te beperken. Dat zal het
naar verwachting ook doen. Aan de hand van de geraamde opbrengsten kan worden gemeten of de
maatregel succesvol is ingevoerd.

Adviescommissie belastingheffing van multinationals, ‘Op weg naar balans in
de vennootschapsbelasting’, 15 april 2020, bijlage bij Kamerstukken II, 2019/20, 31066, nr. 623
(https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31066-623.html)
112

222

Belanghebbenden
De maatregel is gericht op bedrijven. Communicatie loopt via de reguliere kanalen. De groep
belastingplichtigen die geraakt wordt door de beperkingen laat zich veelal bijstaan door specialisten.

223

Maatregel 6.1H6: Anti-witwas beleid
Naam

Anti-witwas beleid

Type (hervorming of investering)

Hervorming

Budget (in €)

Niet van toepassing

Departement/directie

JenV / DGO , FIN / FM

Onder welke pijler(s) past de maatregel?

Pijler 5

Verwachte einddatum project

2025

Algemene beschrijving maatregel
Nederland heeft in 2019 een plan van aanpak witwassen gepresenteerd. 113 Dit plan bevat een scala
aan maatregelen om de aanpak van witwassen te verbeteren. De maatregelen richten zich op drie
terreinen:
1. Verhogen van barrières voor criminelen om geld wit te wassen;
2. Vergroten van de effectiviteit van de poortwachtersfunctie en het toezicht;
3. Versterken opsporing en vervolging.
De barrières voor criminelen worden verhoogd door 14 verschillende maatregelen. Voorbeelden
hiervan zijn de oprichting van de UBO-registers voor juridische entiteiten en van juridische
constructies, het aanscherpen van de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van
terrorisme (Wwft) BES om witwassen op de BES-eilanden effectiever tegen te gaan, investeren in
projecten gericht tegen criminele geldstromen en crypto’s, de introductie van een nationaal limiet op
contante betalingen boven de 3.000 euro en een doorlopende beleidscyclus, waar zowel de National
Risk Assessment (NRA) als de beleidsmonitor witwassen onderdeel vanuit maken.
De effectiviteit van de poortwachtersfunctie en het toezicht wordt vergroot door 25 verschillende
maatregelen. Voorbeelden hiervan zijn
het bevorderen van gegevensverwerking in
samenwerkingsverbanden, uitbreiding van de capaciteit bij het Bureau Financieel Toezicht en de
oprichting van de Serious Crime Taskforce, waarin informatie over witwassubjecten wordt gedeeld
tussen de opsporing en grootbanken.
Voor het versterken van de opsporing en vervolging zijn 11 maatregelen voorzien. Voorbeelden
hiervan zijn de doorontwikkeling van het verwijzingsportaal bankgegevens met saldo- en
transactiegegevens, extra capaciteit voor onder andere de Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst,
Financial Intelligence Unit-Nederland (FIU-Nederland) en het Openbaar Ministerie en extra
politiecapaciteit ten behoeve van de opsporing van ondermijning. Veel van deze maatregelen dragen
mede bij aan de landspecifieke aanbevelingen waarin de Europese Commissie Nederland aanbeveelt
om het toezicht en de opsporing te versterken.
Veel van de maatregelen uit het plan van aanpak witwassen zijn inmiddels afgerond. Een aantal
maatregelen wordt op korte termijn gerealiseerd of is doorlopend van aard. 114 Als mijlpaal ten
behoeve van het herstel- en veerkrachtplan wil Nederland een tweetal maatregelen als mijlpaal
opnemen die de komende tijd gerealiseerd zullen worden en waarin Nederland een extra stap zet
dan vereist door het huidige Europese raamwerk, om de Nederlandse aanpak op het gebied van het
toezicht en de opsporing extra aan te scherpen.

Kamerstukken II, 2018/19, 31477, nr, 41.
Voortgangsbrieven zijn te vinden onder: Kamerstukken II, 2020/21, 31477, nr. 53, Kamerstukken II, 2019/20, 31477, nr. 51 en
Kamerstukken II, 2019/20, 31477, nr. 50.

113
114

224

Mijlpalen, doelstellingen en monitoring
1. Verbod op contante betalingen boven de 3.000 euro
Om misbruik van het financiële stelsel door criminelen tegen te gaan, beoogt Nederland een verbod
op contante betalingen voor handelaren boven de 3.000 euro te introduceren. Uit de NRA witwassen
van Nederland van de afgelopen jaren volgt dat contante betalingen, en met name contante
betalingen met hoge coupures, een verhoogd risico vormen voor witwassen. Bovendien geldt dat
Nederland op dit moment voor contante betalingen vanaf 10.000 euro een plicht hanteert voor
handelaren om cliëntenonderzoek te verrichten en melding te maken wanneer er sprake is van een
ongebruikelijke transactie, terwijl buurlanden België en Frankrijk een verbod op contante betalingen
hanteren van respectievelijk 3.000 en 1.000 euro. Hierdoor is Nederland aantrekkelijker voor
criminelen om hun geld wit te wassen. Het doel van het verbod is om de barrières voor witwassen
te verhogen, door het gebruik van grote sommen contant geld te beperken. Door de barrières te
verhogen beogen we misbruik van het financiële stelsel door criminelen tegen te gaan. Om een
serieuze barrière op te werpen door middel van het verbod, is het belangrijk dat het toezicht op het
verbod ook van een dusdanige kwaliteit is. Bureau Toezicht Wwft zal aangewezen worden als de
toezichthouder op dit verbod en zet in op risico-gebaseerd toezicht door middel van externe signalen
(bijvoorbeeld van ketenpartners), een thematisch gerichte aanpak en aan de hand van de output
van geautomatiseerde dataselectie.
2. Intensiveren van de opsporing van witwassen, fraudebestrijding en ondermijning
Met haar analyses van gemelde ongebruikelijke transacties legt de FIU-Nederland transacties en
geldstromen bloot die te relateren zijn aan witwassen, financiering van terrorisme of onderliggende
misdrijven. Nadat transacties verdacht zijn verklaard door het hoofd van de FIU-Nederland worden
deze ter beschikking gesteld aan diverse handhavings- en opsporingsdiensten. Voor het intensiveren
van de opsporing van witwassen, fraudebestrijding en ondermijning wordt de capaciteit vergroot met
20 fte. Eind 2024 zal deze uitbreiding zijn geëffectueerd.

Belanghebbenden
Object - Zolang criminelen de oorsprong van hun, op criminele wijze verkregen opbrengsten, kunnen
verhullen blijven zij uithanden van de opsporingsdiensten en kunnen zij ongestoord van hun rijkdom
blijven genieten. Deze opbrengsten kunnen aangewend worden om andere criminele activiteiten te
financieren of biedt de mogelijkheid om posities te verwerven in bonafide organisaties waarmee in
sommige gevallen de autoriteit van een overheidsdienst kan worden verworven.
Actie - Verhogen van barrières voor criminelen om geld wit te wassen, vergroten van de effectiviteit
van de poortwachtersfunctie en het toezicht, en versterken opsporing en vervolging.
Impact – Integer en stabiel financieel systeem en belemmeren van criminelen bij het plukken van
de vruchten van hun crimineel verkregen vermogen.
Aangezien preventie van witwassen “risk-based” is, is evaluatie op de effectiviteit van het beleid
onmisbaar. Nederland heeft een beleidscyclus geïmplementeerd waarin periodiek de NRA wordt
geactualiseerd. In deze NRA schatten de experts de risico’s in op de grootste potentiële impact. De
eerstvolgende NRA wordt in 2023 verwacht waarin analyses zijn opgenomen op basis van key
performance indicators. Daarnaast wordt het beleid op het terrein van het voorkomen van het gebruik
van het financiele stelsel voor witwassen of financieren van terrorisme regelmatig nationaal en
internationaal geëvalueerd. Voorbeelden hiervan zijn de beoordeling door de “Financial Action Task
Force in 2022” en de evaluatie door de Europese Commissie die toeziet op een effectieve
implementatie van de vierde anti-witwasrichtlijn.
225

3.

Complementariteit en uitvoering van het plan

3.1 Horizontale thema’s

3.1.1 Do no significant harm

Het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan (HVP) omvat veel hervormingen en investeringen die
bijdragen aan een duurzame toekomst. Omvangrijke investeringen, zoals Wind op Zee,
Groenvermogen Waterstof, Verduurzamen Maatschappelijk Vastgoed, de Investeringssubsidie
Duurzame Energie en Energiebesparing en het Programma Natuurherstel dragen bij aan de
klimaatdoelstellingen. Ook omvat het plan belangrijke hervormingen die de groene transitie
versnellen, zoals de invoering en aanscherping van de CO2-heffing in industrie, en de hervormingen
van de auto- en energiebelasting.
Alle investeringen en hervormingen in een herstel- en veerkrachtplan moeten voldoen aan het do no
significant harm (DNSH) principe. Dit principe staat opgenomen in de herstel- en veerkrachtfaciliteit
verordening 115, en benoemt dat hervormingen en investeringen geen ernstig afbreuk mogen doen
aan de zes klimaat- en milieudoelstellingen die zijn vastgelegd in artikel 9 van de
Taxonomieverordening. 116 Het gaat hierbij om:
1)
2)
3)
4)
5)
6)

de mitigatie van klimaatverandering;
de adaptatie aan klimaatverandering;
het duurzaam gebruik en de bescherming van water en mariene hulpbronnen;
de transitie naar een circulaire economie;
de preventie en bestrijding van verontreiniging;
de bescherming en het herstel van de biodiversiteit en ecosystemen.

Daarbij moeten maatregelen in overeenstemming zijn met de DNSH-beginselen in de zin van artikel
17 van de taxonomieverordening.
Nederland committeert zich volledig aan het DNSH-principe in de totstandkoming van hervormingen
en investeringen in haar herstel- en veerkrachtplan. Er zijn duidelijke toezeggingen en mechanismen
opgenomen om ervoor te zorgen dat het principe wordt gerespecteerd en effectief wordt uitdragen.
Voor elke maatregel is een DNSH-toets uitgevoerd om er voor te zorgen dat het principe niet
geschonden wordt. Bij elk van de beschrijvingen van de maatregelen in het plan is de uitkomst van
de DNSH-toets, die per maatregel is uitgevoerd, opgenomen. Om er voor te zorgen dat deze toetsen
correct en volledig zijn uitgevoerd, heeft Nederland de technische begeleiding over de uitvoering van
DNSH onder de HVP-verordening gevolgd. 117
Om de groene transitie in Nederland te versnellen gaat het HVP verder dan de vereisten van de
Europese Commissie op het gebied van klimaat. Terwijl volgens de HVF-verordening minimaal 37%
van de uitgaven aan hervormingen en investeringen de klimaatdoelstellingen moet ondersteunen,
bestaat het Nederlandse HVP momenteel uit 50,2%. Op deze manier werkt Nederland aan een
duurzame- en groene toekomst.
Voor alle maatregel in het plan is een do no significant harm-zelftoets uitgevoerd. Deze staan
weergegeven in bijlage 1 van het HVP.

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=celex%3A32021R0241
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=CELEX:32020R0852
117
https://ec.europa.eu/info/sites/default/files/c2021_1054_en.pdf
115
116

226

3.1.2 Staatssteun

De HVF-verordening schrijft voor dat de maatregelen in een herstel- en veerkrachtplan (HVP) in
overeenstemming moeten zijn met de geldende Europese staatssteunregels. 118 Middels de
begeleidende guidance 1/2 die de Commissie heeft gepubliceerd worden lidstaten verzocht om per
maatregel een staatssteunzelftoets op te nemen 119. Dit verzoek geldt voor zowel investeringen als
hervormingen. De staatssteunzelftoets bestaat uit vier vragen, en werkt als een beslisboom: Indien
een vraag met ‘ja’ wordt beantwoord, moet ook de daaropvolgende vraag beantwoord worden. De
vier vragen luiden als volgt:
1.
2.
3.
4.

Voldoet de maatregel aan alle cumulatieve criteria uit artikel 107 VWEU?
Wordt de maatregel gesteund op basis van een maatregel die al is goedgekeurd door, of al ter
kennisgeving is meegegeven aan de aan de Commissie?
Zal de maatregel leiden tot een nieuwe staatssteunregeling? Indien ja, kan gebruik worden
gemaakt van een vrijstellingsverordening?
Indien bovenstaande vragen met ‘nee’ beantwoord zijn, moet de maatregel voorafgaand ter
goedkeuring genotificeerd worden bij de Commissie.

Voor de vakdepartementen is een instructiedocument opgesteld met bovenstaande vragen en een
aanvullende toelichting op de geldende Europese staatssteunregels. Dit fiche is gedeeld met de
departementen die maatregelen aanleveren voor het HVP. De betrokken beleidsdirecties zijn
verzocht de staatssteunzelftoetsen samen met de juridische diensten van de departementen in te
vullen.
Op 8 maart 2022 is in het Interdepartementaal Staatssteunoverleg (ISO) een toelichting gegeven
op het staatssteun instructiedocument, en zijn de juridische diensten van de departementen
verzocht prioriteit te geven aan het behandelen van de staatssteuntoetsen voor het NL HVP. De
uitkomsten van de staatssteuntoetsen zijn opgenomen in de templates met de beschrijvingen van
de maatregelen onder punt ‘G.’
Uit de staatssteunzelftoetsen is gebleken dat de maatregel Zero Emission Services genotificeerd
dient te worden bij de Europese Commissie. Daarnaast is gebleken dat een aantal maatregelen
aangemeld moeten worden bij de Europese Commissie om goedkeuring voor steun te krijgen op
basis van de AGVV. Daarnaast is er een aantal maatregelen waarvoor bepaalde onderdelen nog
verder uitgewerkt dienen te worden. Voor een aantal van deze onderdelen is het aannemelijk dat
deze ook moeten worden aangemeld bij de Europese Commissie. De maatregelen waarvoor dit
geldt zijn:
Aanmelden AGVV
•
•
•
•
•
•
•

AINed
QuantumDelta
ISDE
Luchtvaart in Transitie
Digitaal Infrastructuur Logistiek
Wind op Zee
Verduurzaming Maatschappelijk Vastgoed

Voor elke maatregel in het plan is een staatssteunzelftoets uitgevoerd. Deze staan weergegeven in
bijlage 2 van het HVP.
118
119

HVF-verordening - EUR-Lex - 32021R0241 - EN - EUR-Lex (europa.eu)
document_travail_service_part1_v2_en.pdf (europa.eu)

227

3.1.3 Gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen
In dit hoofdstuk zal een toelichting worden gegeven op de verwachte bijdrage van het Nederlandse
herstel- en veerkrachtplan (HVP) aan gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen.
Gendergelijkheid en gelijke kansen in het Nederlandse overheidsbeleid
We hebben in Nederland het zelfbeeld en de internationale reputatie van openheid en tolerantie. We
gaan uit van een gelijkwaardige uitgangspositie voor iedere Nederlandse burger, ongeacht
persoonlijke kenmerken zoals gender, etniciteit of sociale afkomst. Het is echter de vraag in hoeverre
dit beeld van een open en tolerant Nederland overeenkomt met de werkelijkheid. In Nederland
bestaan vele verschillen tussen mensen, zichtbaar door verschillen in gedrag, opleiding,
werkomgeving en sociale positie. Nederland is daarmee een zeer divers land, maar in een land waar
‘normaal doen’ vaak als norm geldt, wordt deze diversiteit niet altijd onderkend. In ons
meritocratische beeld van de samenleving wordt succes gezien als een eigen verdienste, terwijl uit
onderzoek blijkt dat succes vaak bepaald wordt door uitgangspositie, toeval, geluk en aanleg. 120 Het
geloof van veel Nederlanders dat iedereen start met dezelfde kansen is daarmee onjuist: een
maatschappij vol diversiteit zit ook vol met ordenings- en uitsluitingsmechanismen, op grond van
afkomst, opleiding, gender of etniciteit.
Bij het opstellen en uitvoeren van overheidsbeleid dient daarom oog te zijn voor diversiteit onder de
burgers. Als dit niet het geval is, heeft dit vaak onbedoelde negatieve gevolgen: zo verwacht de
overheid bijvoorbeeld bij veel sociale voorzieningen dat de burger lastige procedures overziet en
digitaal vaardig is, terwijl dit juist bij de kwetsbare groep burgers die aanspraak maakt op de sociale
voorzieningen (meestal) niet realistisch is. Een ander voorbeeld is de afschaffing van de studiebeurs
en de invoering van het leenstelsel in het hoger onderwijs. Hierdoor stroomden minder studenten
uit lage-welvaartsgroepen door naar een masteropleiding. 121 Het Sociaal en Cultureel Planbureau
schreef hierover:
‘Beleid dat niet aansluit op de leefwereld van burgers, met onduidelijkheid over wat het voor hen
betekent of wat van hen verwacht wordt, is gedoemd te mislukken. Bovendien bestaat ‘de burger’
niet. Burgers verschillen in wat ze van de overheid (en elkaar) verwachten en in de mate waarin ze
de overheid vertrouwen. Burgers verschillen ook in de mate waarin ze de beschikking hebben over
hulpmiddelen als geld, kennis en sociale contacten om uitdagingen in het dagelijks leven aan te gaan.
In welke maatschappelijke groep zij zich bevinden, bepaalt ook voor een deel hoe zij naar zichzelf
kijken, naar de groep waar ze onderdeel van zijn en naar anderen, naar de overheid, en hoe ze zich
gedragen en welke rol ze willen en kunnen nemen [..]. Bij de uitwerking en uitvoering van
beleidsvoorstellen zullen parlement, kabinet en departementen beter rekening moeten houden met
deze groepsverschillen in de samenleving dan in het verleden om de gewenste effecten te
bereiken.’ 122
Overheidsinstanties zullen zich moeten inspannen om bij het ontwikkelen van beleid meer rekening
te houden met de verschillen tussen mensen en hoe beleid voor hen uitpakt. Als de overheid de
situatie van mensen niet begrijpt, zal het beleid immers niet de gewenste effecten hebben. Daarnaast
verzwakt anders het draagvlak voor overheidsbeleid, hetgeen problematisch is gezien de grote
maatschappelijke opgaven die effectief overheidsbeleid vragen, zoals de klimaattransitie,
digitalisering en de omgang met een vergrijzende samenleving. Deze transities kunnen alleen slagen
als er rekening gehouden wordt met alle (verschillende) groepen burgers.
Er is in Nederland een breed draagvlak voor beleid dat rekening houdt met de verschillen tussen
specifieke groepen burgers en de kansengelijkheid bevordert. Er zijn grote stappen gezet op het
M. Sandel, De tirannie van verdienste (2020)
Centraal Bureau voor de Statistiek “Hoe vergaat het studenten in het leenstelsel?” (2021)
122
Sociaal en Cultureel Planbureau, reflecties op het regeerakkoord vanuit burgerperspectief (2022)
120
121

228

gebied van de emancipatie van vrouwen en van LHBTIQ+ personen, zoals het wettelijk recht op
gelijke behandeling en het recht het privéleven naar eigen keuze in te richten. Ook zorgt het
overheidsbeleid er voor dat gelijke kansen op de arbeidsmarkt en arbeidsparticipatie van vrouwen
worden bevorderd en gender- en LHBTIQ+-gerelateerd geweld wordt bestreden. 123 Er wordt ingezet
op kansengelijkheid in het onderwijs door extra ondersteuning te bieden aan kwetsbare groepen.
Ook in het Coalitieakkoord 2021-2025, “Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst”, staan
meerdere maatregelen die gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen in Nederland vergroten.
Zo bevat het onder meer plannen om het voor ouders aantrekkelijker te maken om werk en zorg te
combineren door voor werkende ouders de vergoeding van de kosten van de kinderopvang tot 95%
te verhogen. Gendergelijkheid op de arbeidsmarkt wordt in het Coalitieakkoord ook geadresseerd
door middel van het uitbreiden van het betaald ouderschapsverlof: Ouders kunnen vanaf augustus
2022 gedurende 9 weken ouderschapsverlof opnemen met een UWV-uitkering ter hoogte van 70%
van hun dagloon. Dit moet zwangerschapsdiscriminatie bestrijden en de loonverschillen kleiner
maken. Verder stimuleert het Kabinet arbeidsparticipatie en een evenredige vertegenwoordiging van
vrouwen in leidinggevende posities. Daarnaast heeft het Kabinet de ambitie uitgesproken om
vrouwenhaat en haat jegens LHBTIQ+ personen zowel ‘online’ als ‘offline’ krachtig te bestrijden. Ook
wordt er ingezet op het bestrijden van discriminatie op de arbeidsmarkt en stagediscriminatie. 124
Belang van gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen in het Nederlandse herstel- en
veerkrachtplan
Het bredere streven van het kabinet om gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen te
bevorderen is ook relevant voor het herstel- en veerkrachtplan.
Ten eerste heeft de COVID-19-crisis een disproportioneel negatieve impact gehad op de economische
en sociale situatie van vrouwen en andere gemarginaliseerde groepen. 125 Tijdens de COVID-19 crisis
stonden veelal vrouwen aan de frontlinie, in de ziekenhuizen, verzorgingstehuizen en de thuiszorg.
Daarnaast is het zichtbaar dat veel mensen in de crisis zijn teruggevallen op meer traditionele
rolpatronen waarbij vrouwen vaker verantwoordelijk zijn voor de zorg van kinderen en mannen
kostwinnaar. 126 Tevens zijn tijdens de pandemie de zorgtaken gegroeid, die over het algemeen vaker
bij vrouwen liggen dan bij mannen. De gevolgen van de COVID-19-crisis op gendergelijkheid zijn
daarmee vanzelfsprekend onderdeel van dit herstelplan, dat mede gericht is op herstel van de schade
van de COVID-19-crisis.
Daarbij is het herstelplan gericht op de veerkracht van de Nederlandse economie. De veerkracht van
de economie kan met name worden vergroot door ervoor te zorgen dat het potentieel van de hele
bevolking wordt benut, bijvoorbeeld door het stimuleren van de arbeidsparticipatie van vrouwen. Zo
lang vrouwen niet optimaal (kunnen) meedraaien in Nederlandse economie is er sprake van een
aanzienlijk onbenut arbeidspotentieel. Iets dat zeker in tijden van arbeidstekorten, zoals nu, uiterst
ongewenst is. Uit onderzoek blijkt dat in een “full-potential”-scenario, waarin vrouwen gelijk aan
mannen participeren in de Nederlandse economie, een groei van 100 miljard euro in het bbp kan
worden gerealiseerd. 127
Ten slotte wordt de kern van het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan gevormd door de grote
maatschappelijke transities op het gebied van klimaat en digitalisering. Voor deze transities is het
draagvlak onder burgers voor de voorgenomen maatregelen van groot belang. Om het
overheidsbeleid voor deze transities effectief te laten zijn moet er ook in het herstelplan aandacht
zijn voor de diversiteit onder burgers en hoe beleid voor verschillende mensen uitpakt.

Emancipatienota 2018-2021
Coalitieakkoord 'Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst' | Publicatie | Kabinetsformatie (kabinetsformatie2021.nl)
125
Europees Instituut voor Gendergelijkheid, “Gender Equality Index 2021 Report”, november 2021.
126
PWC Gendergelijkheid onder druk door coronacrisis - Duurzaaamheid - Thema's - Actueel en publicaties - PwC
127
McKinsey report, The power of parity: Advancing gender equality in the Dutch labor market (2018)
123
124

229

De versterkte jongerengarantie
De pandemie heeft ook een forse impact gehad op jongeren in het land. Om deze reden is het
belangrijk om er voor te zorgen dat er voldoende mogelijkheden zijn voor jongeren om een baan te
vinden, en om zich verder te ontwikkelen. Nederland sluit zich dan ook aan bij de doelstellingen van
de versterkte jongerengarantie. Deze jongerengarantie houdt in dat alle jongeren onder de 30 recht
hebben op een degelijk aanbod aan werk, opleidingen, leerbanen en stages. 128 Nederland timmert
hard aan de weg om deze mogelijkheden verder te stimuleren. In het eerste kwartaal van 2022
waren 338.000 mensen werkloos, wat 3,5 procent van de beroepsbevolking is. 129 Deze werkloosheid
neemt al zes kwartalen op rij af.
Om deze positieve ontwikkeling verder kracht bij te zetten behelst het plan belangrijke maatregelen
om arbeidsmarktomstandigheden verstevigen, bijvoorbeeld met de maatregelen Nederland Leert
Door en Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s). 130 Ook wordt er geld vrijgemaakt om kwetsbare
jongeren in de samenleving te ondersteunen, door bijvoorbeeld leerachterstanden in het primair en
voortgezet onderwijs aan te pakken. 131 Deze extra financiële middelen vergroten de kansen van
nieuwkomers in het onderwijs, wat zich vertaald naar het vergroten van kansen op het vinden van
werk op de langere termijn. Middelen worden ingezet om leerlingen in het laatste jaar van het
voortgezet onderwijs te ondersteunen in het afleggen van examens, waarbij leerlingen die extra
ondersteuning nodig hebben meer mogelijkheden krijgen om hun examen succesvol af te leggen.
Ten slotte wordt er geïnvesteerd in laptops, tablets en internetrouters voor online en hybride
onderwijs ter bestrijding en voorkoming van leerachterstanden, om op deze manier de effecten van
de pandemie te mitigeren. Dit is specifiek gericht op leerlingen van wie de ouders niet de financiële
middelen hebben om deze apparaten aan te schaffen, en levert hiermee een positieve bijdragen aan
de positie van kwetsbare jongeren.
Het raadplegingsproces over gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen
Om in de totstandkoming van het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan de bijdrage van de
maatregelen aan het bevorderen van gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen te
waarborgen is er een raadplegingsproces georganiseerd met maatschappelijke organisaties die zich
inzetten voor gendergelijkheid, inclusie en gelijke kansen voor iedereen. Dit proces omvatte
meerdere bijeenkomsten met de maatschappelijke organisaties en de mogelijkheid tot schriftelijke
inbreng door belanghebbenden. Details over de opzet van het proces staan in het hoofdstuk over het
raadplegingsproces.
Het raadplegingsproces heeft geresulteerd in een constructieve dialoog over gendergelijkheid en
gelijke kansen voor iedereen in het herstel- en veerkrachtplan. De geconsulteerde organisaties
hebben er onder meer op gewezen dat het belangrijk is dat reeds in een vroeg stadium aandacht
wordt besteed aan (gender)gelijkheid en diversiteit bij het gehele spectrum aan kabinetsplannen en
de begrotingscyclus. Dit zogeheten gender of diversity budgetting komt neer op een analyse van
beleidsvoornemens en budgetten vanuit een gender- en diversiteitsperspectief op alle niveaus van
het budgettaire proces en een herstructurering van de inkomstens en uitgaven met de bedoeling de
gelijkheid tussen vrouwen en mannen en gelijke kansen voor iedereen te bevorderen. Ter illustratie:
grootschalige investeringen in de technologische klimaattransitie kennen het risico bij te dragen aan
de ongelijke arbeidsparticipatie van mannen en vrouwen vanwege de oververtegenwoordiging van
mannen in de betreffende sectoren. De keuze voor dergelijke investeringen en daarmee de
De versterkte jongerengarantie, Europese Commissie, https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=1079&langId=nll
Werklozen, Centraal Bureau voor Statistiek, 2022, https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-arbeidsmarkt/werklozen
130
Een uitgebreide toelichting waarop arbeidsmarktomstandigheden verbeterd worden is opgenomen in onderdeel 4.1 (Versterken van de
arbeidsmarkt en een goed pensioen)
131
Voor een uitgebreide toelichting waarop het onderwijsaanbod verstevigd wordt, zie onderdeel 4.2 (Toekomstbestendig maken van het
onderwijs en onderzoek)
128
129

230

ongewenste gevolgen voor de gelijkheid tussen mannen en vrouwen dient bewust te gebeuren en
daarbij kan er voor worden gekozen die gevolgen te mitigeren of compenseren. De geconsulteerde
organisaties wezen ook op het belang van aandacht voor (gender)gelijkheid en diversiteit bij de
ontwikkeling van (specifiek) beleid. Om dit te bereiken adviseren de geconsulteerde organisaties om
beleidsplannen voortaan te analyseren met een ex ante en ex post intersectionele (gender)analyse,
zodat duidelijk is hoe het beleid kan bijdragen aan (gender)gelijkheid en kan inspelen op de
specifieke behoeften en problemen van verschillende groepen in de samenleving. Met een dergelijke
analyse wordt duidelijk welke ongelijkheden er bestaan en hoe de interventies hier invloed op gaan
hebben. Hierbij is een intersectionele lens specifiek van belang: het beleid zal bijvoorbeeld een
andere impact hebben op vrouwen met diverse culturele achtergronden, met diverse
opleidingsniveaus en met of zonder beperking.
Ter illustratie van het belang van een dergelijke analyse werd verwezen naar de maatregel in het
herstelplan om leerlingen tijdens de COVID-19-crisis te voorzien van laptops en tablets, zodat zij
beter thuisonderwijs konden volgen. De maatregel was vooral gericht op leerlingen wiens ouders niet
in staat waren zelf laptops en tablets voor thuisonderwijs aan te schaffen. De geconsulteerde
organisaties wezen erop dat een analyse van de specifieke groep voor wie de maatregel bedoeld was
zou hebben laten zien dat naast het gebrek aan laptops en tablets voor thuisonderwijs, de leerlingen
ook op achterstand zijn gekomen door de onzekere situatie die de COVID-19-crisis voor hen
veroorzaakte, bijvoorbeeld omdat hun ouders hun baan verloren door de crisis.
Deze bijdrage uit de consultatie illustreert het eerder genoemde belang van een intersectionele lens
op beleid: in veel gevallen zal de groep leerlingen die in aanmerking komen voor een laptop of tablet
voor thuisonderwijs overeenkomen met de groep wiens ouders een onzekere sociaaleconomische
basis hebben, bijvoorbeeld omdat ze werkzaam zijn in sectoren met een wisselende arbeidsvraag en
veel tijdelijke contracten, zoals horeca, schoonmaak en dienstverlening voor de reis- en
evenementenbranche. Deze sectoren werden tijdens de COVID-19-crisis hard geraakt, met veel
banenverlies tot gevolg. Dat betekent dat voor deze leerlingen de problemen thuis veel verder gaan
dan het ontbreken van een laptop en/of tablet voor thuisonderwijs en de maatregel op zichzelf niet
altijd zal voorkomen dat er leervertragingen ontstaan. 132
In het raadplegingsproces is over dezelfde maatregel nog een waardevol gezichtspunt naar voren
gebracht. De organisaties die zich inzetten voor de inclusie van mensen met een beperking merkten
op dat de maatregel waarbij laptops en tablets ter beschikking werden gesteld om het volgen van
thuisonderwijs mogelijk te maken ook aantoonde dat dergelijke middelen normaliter (buiten
crisistijd) ontbreken, terwijl mensen met een beperking ook buiten crisistijd belang hebben bij het
volgen van onderwijs op afstand. De maatregel toont aldus aan dat er in crisistijd oplossingen worden
geboden die voor een specifieke groep burgers eigenlijk altijd gewenst zijn. De organisaties raden
dan ook aan om dergelijke maatregelen te laten voortduren, ten behoeve van de participatie en
inclusie van mensen met een beperking.
Uit de gedurende het raadplegingsproces ontvangen reacties blijkt opnieuw, zoals aan het begin van
dit hoofdstuk is beschreven, dat de burgers in Nederland van elkaar verschillen en er daardoor
verschil is in hoe overheidsbeleid voor hen uitvalt. In welke maatschappelijke groep de burgers zich
bevinden bepaalt mede hoe zij naar zichzelf, naar anderen en naar de overheid kijken. Voor effectief
overheidsbeleid is het van belang goed oog te hebben voor deze diversiteit in de bevolking.
In het raadplegingsproces is ook gewezen op het belang om bij de implementatiefase van het herstelen veerkrachtplan te monitoren wat de positieve of negatieve gevolgen van beleidsinterventies op

132
Overigens zijn er tijdens de COVID-19-crisis ook maatregelen getroffen (die niet onderdeel zijn van het Nederlandse herstel- en
veerkrachtplan) om de getroffen sectoren te ondersteunen en ontslagen te voorkomen. Daarmee zijn de verschillende maatregelen samen
waarschijnlijk erin geslaagd om de schade van de COVID-19-crisis voor deze specifieke groep burgers te beperken.

231

ongelijkheid is. Bij de uitvoering van de maatregelen in het herstelplan dient rekening gehouden te
worden met de verschillen tussen groepen burgers en hun specifieke behoeften.
Tenuitvoerlegging adviezen uit het raadplegingsproces
In het hierboven beschreven raadplegingsproces werd ingebracht dat bij de totstandkoming van
beleidsinitiatieven te weinig aandacht is voor de effecten van het beleid voor specifieke groepen
burgers. In het raadplegingsproces hebben diverse organisaties derhalve geadviseerd om deze
zogenoemde blinde vlek in de beleidsontwikkeling aan te pakken. Het kabinet onderschrijft de
toegevoegde waarde van brede welvaart (waar inclusiviteit en gelijke kansen een belangrijk
onderdeel van zijn) als integrerend denkkader en instrument voor beleid. Het ministerie van
Financiën is dan ook samen met vakdepartementen bezig met het verder integreren van brede
welvaart in de begrotingscyclus, zowel in de Miljoenennota als in departementale begrotingen 133.
Hierbij valt ook te denken aan concrete indicatoren om inclusiviteit van beleid te monitoren.
In het raadplegingsproces is geconcludeerd dat het ook van belang is om de effecten van het
herstelplan op gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen te monitoren, door te kijken naar
de effecten van het beleid voor specifieke groepen burgers. Zo kan bijvoorbeeld een maatregel voor
het stimuleren van arbeidsparticipatie onbewust en onbedoeld een andere impact hebben op vrouwen
met diverse culturele achtergronden of met diverse opleidingsniveaus. Een ander voorbeeld: een
maatregel voor het bevorderen van de duurzaamheid van de gebouwde omgeving kan die omgeving
onbedoeld minder toegankelijk maken voor mensen met een beperking. Het is van belang om
dergelijke onbedoelde beleidseffecten op diversiteit en inclusie beter in beeld te brengen.
Het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan kan een goed startpunt bieden voor het beter monitoren
van de effecten van overheidsbeleid voor specifieke groepen burgers. Dergelijke monitoring kan
vervolgens leiden tot advies over de manier waarop er bij het ontwikkelen van beleid meer rekening
gehouden kan worden met de verschillen tussen mensen en hoe beleid voor hen uitpakt. Het
voornemen is zodoende om bij de aanstaande implementatie van het herstelplan een onafhankelijke
wetenschappelijke (advies)commissie te vragen om een onderzoeksopzet te schrijven voor het
monitoren van de effecten van de hervormingen en investeringen in het Nederlandse herstel- en
veerkrachtplan.
Specifieke maatregelen in het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan die gendergelijkheid en gelijke
kansen voor iedereen bevorderen
Het Nederlandse HVP heeft de ambitie om een bijdrage te leveren aan het verbeteren van de
gelijkwaardige participatie van burgers in de Nederlandse samenleving. Het Nederlandse HVP bevat
derhalve hervormingen en investeringen die bijdragen aan het bevorderen van inclusie, diversiteit,
gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen. Deze maatregelen omvatten bijvoorbeeld
hervormingen en investeringen om arbeidsmarktparticipatie van vrouwen en kwetsbare groepen te
ondersteunen. Het HVP bevat ook maatregelen ter verbetering van de toegang tot (online) onderwijs,
met inbegrip van bij- en omscholing om in te kunnen spelen op snel veranderende sectoren en bij te
dragen aan de groene transitie en digitale transformatie. Ten slotte richt het herstelplan zich ook op
investeringen in de gezondheidszorg, arbeidsmarkt en (sociale) huisvesting, waarmee de gelijke
kansen voor iedereen ook kunnen worden bevorderd.
Bij het opnemen van de maatregelen in het HVP is er een uitvraag gedaan naar de bijdrage van de
maatregel aan gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen. Dit is gebeurd op basis van een
vragenlijst of checklist die is samengesteld in samenwerking met de Directie Emancipatie van het
ministerie van OCW. Het doel hiervan was tweeledig. Allereerst was het doel om inzichtelijk te maken
hoe de maatregelen zich verhouden tot gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen en hoe een
eventuele negatieve impact op deze thema’s te mitigeren of compenseren is. Ten tweede had de
133

Meer informatie over het integreren van brede welvaart in de begrotingscyclus kan worden gevonden in Kamerstuk 2022 34 298, nr. 37.

232

uitvraag tot doel de bewustwording ten aanzien van deze thema’s bij de beleidsmedewerkers bij de
verschillende beleidsdirecties en beleidsdepartementen te vergroten. Daarmee staat het onderwerp
hopelijk hoger op de agenda bij de totstandkoming van toekomstig beleid. Hiermee kan het HVP de
rol van katalysator, als het gaat om gendersensitief en inclusief beleid, worden toegedicht. Helaas
moet er wel toegegeven worden dat de uitkomsten van deze uitvraag mager zijn geweest. Dit heeft
er alles mee te maken dat het bestaande of incidenteel zelfs reeds uitgevoerde maatregelen betreft
en dat systematische, Rijksbrede aandacht voor deze thematiek, langs de lijn zoals eerder
beschreven in het huidige beleidsproces op dit moment ontbreekt. De hoop is dat de bewustwording
door de uitvraag wel groter is geworden.
Onderwijs
De door de COVID-19-crisis heeft ongelijke gevolgen gehad voor verschillende bevolkingsgroepen.
Met name jongeren, laaggeschoolde werknemers en werknemers met een migratieachtergrond
werden onevenredig hard getroffen. De gevolgen voor vrouwen, mannen en jongeren zijn
verschillend. 134 Zo heeft de COVID-19-crisis een negatief effect gehad op de toegang tot onderwijs,
onder meer door ongelijke toegang tot een online leeromgeving en vanwege verslechterde
geestelijke gezondheid van leerlingen. Dit heeft gevolgen op lange termijn, zoals lagere niveaus van
vaardigheden en onderwijsresultaten, waardoor ongelijkheden in het onderwijs verder worden
vergroot. Onderwijs is een belangrijke factor in sociale inclusie en toekomstige economische groei,
waardoor het herstel van ongelijkheid in de toegang tot onderwijs van groot belang is om sociale
cohesie en kansen voor iedereen te bevorderen.
In het Nederlandse HVP wordt dit onderwerp geadresseerd door meerdere maatregelen op het gebied
van onderwijs. Zo wordt in extra hulp voor leerlingen die recent naar Nederland zijn gemigreerd.
Deze groep leerlingen is extra kwetsbaar gebleken voor leervertragingen. Daarnaast worden ook
leerlingen in hun eindexamenjaar extra ondersteund. Ten slotte is er gedurende de COVID-19-crisis
via scholen geïnvesteerd in het bestrijden en voorkomen van leerachterstanden bij leerlingen met
verminderde toegang tot een online leeromgeving. Door laptops, tablets en internetverbindingen
beschikbaar te stellen zijn deze leerlingen in staat gesteld toch onderwijs te volgen in tijden van
schoolsluitingen. Aangezien deze maatregel specifiek is gericht op leerlingen wiens ouders niet de
financiële middelen hebben om deze apparaten aan te schaffen heeft deze investering bijgedragen
aan toegankelijker en inclusiever onderwijs en onderwijskansen voor iedereen.
Arbeidsmarkt
Op vergelijkbare wijze heeft de COVID-19-crisis een negatief effect gehad op de arbeidsparticipatie
van kwetsbare bevolkingsgroepen, zoals jongeren, laaggeschoolde werknemers en werknemers met
een migratieachtergrond. In het herstel na de COVID-19-crisis dient derhalve specifiek aandacht te
zijn voor het includeren van deze bevolkingsgroepen in het stimuleren van arbeidsparticipatie. In het
Nederlandse HVP wordt dit onderwerp geadresseerd door de investering in Regionale Mobiliteits
Teams (RMT’s), die zich richten op mensen die werkloos zijn of werkloos dreigen te en hen helpen
bij het vinden van een nieuwe baan. Deze hulp wordt geboden in de vorm van het opstellen van
loopbaanplannen
en
sollicitatietrainingen,
maar
ook
door
het
aanbieden
van
omscholingsprogramma's of andere maatwerkprogramma’s die werkzoekenden aan een nieuwe baan
helpen. Daarmee zijn de RMT’s een aanvulling op de reguliere ondersteuning voor werkzoekenden,
omdat ze ook helpen met omscholing naar kansrijke sectoren, nieuwe vaardigheden bij
werkzoekenden ontsluiten (daarmee sluit dit programma aan op het ‘reskill and upskill’
vlaggenschipprogramma van de Europese Commissie) en binnen de RMT’s publieke en private
partijen met elkaar samenwerken. Door het brede netwerk en de mogelijkheden tot omscholing
kunnen de RMT’s zodoende ook mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt bereiken. In het
programma is onder meer aandacht voor verbeterde arbeidsparticipatie voor mensen met een
beperking. Op deze wijze dragen de RMT’s bij aan een inclusievere arbeidsmarkt en kansen op
134

Europees Instituut voor Gendergelijkheid, “Gender Equality Index 2021 Report”, november 2021.

233

arbeidsparticipatie voor iedereen. RMT’s zijn tevens een aanvulling op reeds bestaande programma’s,
aangezien zij zich niet alleen richt op personen met een uitkering, maar ook personen zonder een
uitkering. Vrouwen in éénverdienershuishoudens kunnen hier dus ook gebruik van maken en
daarmee zal de arbeidsparticipatie onder deze vrouwen worden bevorderd.
Daarnaast bevat het HVP hervormingen waarmee wordt ingezet op het bestrijden van
schijnzelfstandigheid onder ZZP’ers. In bepaalde sectoren, zoals de zorg en de schoonmaaksector,
werken veel vrouwen die onterecht en ongewenst als zelfstandige worden aangemerkt. De aanpak
van schijnzelfstandigheid kan hen ten goede komen.
Digitale transitie
Bij de investering in AINed, het programma op het gebied van artificiële intelligentie, zal worden
aangestuurd op het aannemen van meer vrouwelijke onderzoekers in het talentprogramma
(Fellowship Grants). Hiervoor gelden streefcijfers voor een gebalanceerde man/vrouw-verhouding
(50/50). Daarnaast is het een verplichting om wanneer een beurs aan een man wordt gegeven, de
volgende beurs voor een vrouw moet zijn. Dit geldt in ieder geval voor de eerste twee uitgedeelde
beurzen. In de subsidieaanvraag voor deze beurs zal een voorwaarde staan dat minimaal 30% van
de toewijzingen aan vrouwen moet worden gedaan. Daarnaast geldt de doelstelling om het vrouwelijk
leiderschap in AINed projectteams te bevorderen: 15% in 2023, 20% in 2025 en 30% in 2027.
In het investeringsprogramma Quantum Delta NL is ook aandacht voor gendergelijkheid en het
stimuleren van vrouwelijke arbeidsparticipatie door het ondersteunen van het vrouwennetwerk
Women in Quantum Development (WIQD). Quantum Delta NL voorziet meer dan de helft de
inkomsten van WIQD. Dit netwerk heeft onder meer gezorgd voor betere toegang tot kinderopvang
voor vrouwelijke onderzoekers en zet zich in voor langjarige aanstellingen voor onderzoekers, zodat
het krijgen van kinderen geen belemmering is voor het verkrijgen van onderzoeksopdrachten.
In genoemde investeringen AINed en Quantum Delta NL is derhalve al veel aandacht voor de positie
van vrouwen in technische sectoren. Deze aandacht is er ook voor het aandeel vrouwen in technische
opleidingen. In veel gemeenten en provincies wordt er met onderwijsinstellingen samengewerkt om
meer vrouwen een technische studie te laten volgen. Investeringen in het HVP zoals Nederland Leert
Door ondersteunen deze inzet.
De investering in het Nationaal Onderwijslab draagt ook bij aan gendergelijkheid en gelijke kansen
voor iedereen in de digitale transitie door zich onder meer te richten op de ethische inzet van
artificiële intelligentie in het onderwijs. Daarbij zijn ethische kaders, zoals gender- en etnisch neutrale
algoritmen, van groot belang, waarvoor aldus aandacht zal zijn in het onderzoeksprogramma. Ten
tweede komt in de programmaraad van het Onderwijslab een diverse afvaardiging, waaronder ook
een plek zal zijn voor het speciaal onderwijs (voor mensen met een beperking). Daarnaast wordt er
ook gekeken hoe Caribisch Nederland kan profiteren van dit lab. In de opzet van het Onderwijslab is
vastgelegd dat het lab moet werken met scholen die tezamen een goede representatie vormen van
het Nederlandse onderwijs (denk hierbij aan voorloper/achterloper, stad/provincie, scholen met
specifieke behoeften (speciaal onderwijs of veel lage sociaaleconomische status et cetera), met
didactische grondslag of juist religieus et cetera). Op deze manier wordt geborgd dat de ontwikkelde
producten ten goede kunnen komen aan alle leerlingen in Nederland.
Het Charter Diversiteit
Op het onderwerp diversiteit en inclusie dient het Nederlandse HVP ook aan te sluiten op de praktijk
in de Europese Unie. Zo is in 26 EU lidstaten een Charter Diversiteit actief. Het Charter Diversiteit is
een richtsnoer voor bedrijven en organisaties, waarmee een bedrijf of organisatie werk maken van
het bevorderen van diversiteit en inclusie op de werkvloer. Ook in Nederland bestaat er een Charter
Diversiteit en al meer dan 250 Nederlandse bedrijven en organisaties hebben het Charter Diversiteit
ondertekend. Dit betekent dat er al een grote groep van Nederlandse (en Europese) organisaties in
234

zowel de publieke als private sector zich hebben gecommitteerd aan het bevorderen van diversiteit
en inclusie in hun organisatie.
In toenemende mate wordt het Charter Diversiteit opgenomen in de voorwaarden van een
aanbesteding of subsidieverlening. In zo’n geval wordt het Charter Diversiteit als
uitvoeringsvoorwaarde opgenomen, hetgeen betekent dat bedrijven of organisaties die de
aanbesteding gegund willen krijgen of aanspraak willen maken op een subsidie het Charter Diversiteit
ondertekend dienen te hebben. Bij meerdere maatregelen in het Nederlandse HVP is sprake van een
aanbesteding of een subsidieregeling. Bij deze maatregelen wordt, waar dat mogelijk is, ingezet op
het opnemen van het Charter Diversiteit als uitvoeringsvoorwaarde. Deze actieve aanmoediging om
het Charter Diversiteit te gebruiken zal de inzet van bedrijven en organisaties stimuleren om werk
te maken van diversiteit en inclusie.

235

3.2 Raadplegingsproces

Raadplegingsproces rondom het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan
De totstandkoming van het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan begon in het voorjaar van 2021.
In afwachting de voortgang van de formatie is toen begonnen met het opstellen van een ambtelijke
inventarisatie van mogelijk geschikte maatregelen. Eind 2021 bereikten VVD, CDA, D66 en
ChristenUnie overeenstemming over de vorming van een nieuw kabinet. Op basis van de kaders die
in het coalitieakkoord van eind 2021 over het herstelplan zijn opgesteld is de totstandkoming van
het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan voortgezet, hetgeen heeft geresulteerd in een eerste
concept van het herstelplan, gepubliceerd op 28 maart. Tijdens het daaropvolgende
raadplegingsproces is advies en informatie gezocht van belanghebbenden om zo tot een breed
gedragen en goed uitvoerbaar plan te komen.
Hieronder wordt het raadplegingsproces per groep belanghebbenden en op chronologische wijze
beschreven, inclusief de wijze waarop de resultaten van het raadplegingsproces zijn meegenomen in
het herstelplan.
Raadplegingsproces met medeoverheden, sociale partners en organisaties die zich
inzetten voor gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen
Sinds de publicatie van het eerste conceptplan van het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan op
28 maart 2022 heeft er een proces van raadpleging plaatsgevonden, dat zo breed en inclusief
mogelijk is vormgegeven. Zo zijn er onder meer bijeenkomsten georganiseerd met medeoverheden,
sociale partners en organisaties die zich inzetten voor gendergelijkheid en gelijke kansen voor
iedereen. Daarnaast is er een internetconsultatie gepubliceerd waar iedere burger zijn of haar mening
en inbreng over en op het eerste concept van het Nederlandse herstelplan heeft kunnen delen.
Medeoverheden
Er zijn verschillende raadplegingsmomenten georganiseerd met de medeoverheden, veelal
georganiseerd in samenwerking met de koepelorganisaties, Vereniging Nederlandse Gemeenten
(VNG), Interprovinciaal Overleg (IPO) en Unie van Waterschappen (UvW). Tijdens deze
raadplegingsmomenten is de nadruk gelegd op de haalbaarheid en uitvoerbaarheid van de
maatregelen in het herstelplan. Daarnaast is de inbreng van de medeoverheden van waarde geweest
voor de afwegingen in het proces om de omvang van het herstelplan in eerste versie (€7,7 miljard)
terug te brengen naar de uiteindelijke grootte van de Nederlandse enveloppe uit de Europese
herstelfaciliteit (€4,7 miljard). Naast de raadplegingsmomenten hebben de medeoverheden en de
koepelorganisaties de mogelijkheid gehad om schriftelijke inbreng te leveren.
Het chronologisch overzicht van de raadplegingsmomenten met de medeoverheden is als volgt:
Op 30 maart is er een online technische briefing georganiseerd voor medeoverheden ter
toelichting op het kort ervoor gepubliceerde eerste concept van het herstelplan.
Op 19 april heeft er een raadplegingsbijeenkomst plaatsgevonden in het Rotterdamse
stadhuis met experts en dossierhouders van gemeenten, provincies en waterschappen.
Hierbij waren ook de koepelorganisaties voor de medeoverheden en het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aanwezig.
Op 19 mei heeft er een bestuurlijk overleg plaatsgevonden over het herstelplan. Naast de
minister van Financiën sloten hier bestuurders van de koepelorganisaties, wethouders,
gedeputeerden en burgemeesters bij aan.
Tijdens de raadplegingsmomenten en in de schriftelijke opmerkingen is waardevolle inbreng voor het
herstelplan aangeleverd. Veelal hebben de medeoverheden aangegeven de doelstellingen van het
herstelplan te onderschrijven. Gemeenten, provincies en waterschappen ondervinden ook de grote
maatschappelijke uitdagingen waar Nederland voor staat, zoals de krapte op de woningmarkt, de
stikstofproblematiek en de klimaat- en digitaliseringstransitie. De medeoverheden reageren daarom
positief op een groot aantal hervormingen en investeringen die in het herstelplan staan, waaronder
236

de Woningbouwimpuls, Programma Natuur en Veilige, slimme en duurzame mobiliteit. Ook zijn de
medeoverheden positief over subsidieregelingen zoals ISDE en Verduurzaming maatschappelijk
vastgoed.
Een aantal medeoverheden heeft suggesties gedaan voor de verbetering van de maatregelen in het
eerste concept van het herstelplan. Zo is onder andere aangegeven dat de maatregel Stimulering
hybride warmtepompen niet ambitieus genoeg is ten aanzien van het doel van de maatregel, het
verduurzamen van de Nederlandse woningen. Onder meer om deze reden is deze maatregel in de
nieuwe versie van het herstelplan vervangen door de maatregel Investeringssubsidie duurzame
energie en energiebesparing (ISDE). Met ISDE worden subsidies verstrekt aan eigenaar-bewoners
voor een breder scala aan duurzaamheidsinvesteringen – naast kleinschalige warmtepompen, gaat
het ook om zonneboilers, isolatiemaatregelen en warmtenetaansluitingen.
Een ander aandachtspunt dat de medeoverheden hebben opgebracht in het raadplegingsproces is de
noodzaak om zorg te dragen voor voldoende technisch geschoolde mensen voor het realiseren van
de groene transitie. Zo vraagt de energietransitie om extra capaciteit bij de installateurs en
technische experts, die de techniek achter zonne- en windenergie, energieopslag en verduurzaming
van de gebouwde omgeving beheersen. Alleen met voldoende vakmensen kan de klimaattransitie
worden gerealiseerd. Gemeenten en provincies spelen een rol bij het opleiden van deze technici135
en zijn daarmee een schakel in de haalbaarheid en uitvoerbaarheid van de verduurzamingsdoelen
die in het herstelplan zijn opgenomen. Ook de waterschappen zijn intensief betrokken bij de
klimaattransitie, omdat watermanagement essentieel is in de Nederlandse klimaatadaptatie. In het
herstelplan wordt dan ook in meerdere maatregelen steun gegeven aan het zorgdragen voor
voldoende vakmensen, onder meer in de investeringen Groenvermogen waterstof en AINed. Ook
bevat het herstelplan investeringen in Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s) en het programma
Nederland Leert Door, die bedoeld zijn om door omscholing en herscholing meer opgeleid personeel
beschikbaar te maken in sectoren met een krappe arbeidsmarkt.
In het raadplegingsproces hebben verschillende gemeenten en provincies aangegeven dat het van
groot belang is dat zij goed betrokken worden bij de uitvoering van de hervormingen en investeringen
die in het herstelplan zijn opgenomen. Zo werd aangegeven dat veel EU-lidstaten een ‘top-down’
proces hanteren, terwijl juist samenwerking tussen nationale en regionale autoriteiten van belang is
voor het succes van de herstelplannen. Een voorbeeld dat hierbij door provincies is genoemd betreft
de hervorming van de autobelasting, waarbij de provincies nauw aangesloten wensen te blijven
vanwege de budgettaire consequenties en gevolgen voor mobiliteit in de regio. In de uitvoering van
de maatregelen in het herstelplan zal er zodoende in samenwerking met de medeoverheden gewerkt
worden aan de best mogelijke implementatie.
Organisaties die zich inzetten voor gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen
Met de organisaties die zich inzetten voor gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen zijn er
tevens raadplegingsmomenten georganiseerd. Het doel van de raadpleging van deze
maatschappelijke organisaties is om tot een ambitieus herstelplan te komen op het gebied van
gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen. Naast de raadplegingsmomenten, hebben de
maatschappelijke organisaties ook schriftelijk hun inbreng geleverd.
Hieronder volgt een chronologisch overzicht van de raadplegingsmomenten met de maatschappelijke
organisaties die zich inzetten voor gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen:
Op 21 april heeft er een raadplegingsbijeenkomst plaatsgevonden met organisaties die zich
inzetten voor gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen. Hierbij waren Atria, ECHO,
WO=MEN, Ieder(in), Verwey-Jonker Instituut, Kennisplatform Inclusief Samenleven (KIS),
de Nationale Jeugdraad (NJR) en de Directie Emancipatie van het ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap aanwezig.
Op 7 juni 2022 lanceerde de Gemeente Amsterdam een campagne voor meer technisch geschoolde vakmensen: Baan met toekomst Gemeente Amsterdam
135

237

-

Op 16 mei heeft er een bestuurlijk overleg plaatsgevonden, waar, naast de minister van
Financiën, ook de bestuurders van WO=MEN, Atria, ECHO en experts van Verwey-Jonker
Instituut, de Radboud Universiteit, Kennisplatform Inclusief Samenleven (KIS) en WOMEN
Inc. aansloten om het over het Nederlandse herstelplan te hebben. Dit bleek een constructief
overleg waarin de genodigden nuttige inbreng hebben gedeeld om zowel het HVP te
verbeteren als het bredere Nederlandse financiële beleid.

Tijdens het raadplegingsproces is er door de maatschappelijke organisaties die zich inzetten voor
gendergelijkheid en gelijke kansen gewezen op het belang om bij de implementatiefase van het
herstel- en veerkrachtplan te monitoren wat de positieve of negatieve gevolgen van
beleidsinterventies op ongelijkheid is. Bij de uitvoering van de maatregelen in het herstelplan dient
rekening gehouden te worden met de verschillen tussen groepen burgers en hun specifieke
behoeften. Hiermee zouden potentiële blinde vlekken in beleid geadresseerd kunnen worden. Naar
aanleiding van deze inbreng wordt er onderzocht hoe een dergelijke monitoring het beste ten
uitvoering kan worden gelegd.
In het raadplegingsproces hebben de organisaties voor gender- en kansengelijkheid aangegeven het
positief te vinden dat ze betrokken zijn bij het totstandkomingsproces van het herstelplan, vooral
omdat de betrokkenheid van gender- en kansengelijkheid bij de vorming van overheidsbeleid nog
niet altijd vanzelfsprekend is. Op het aspect van gender en kansengelijkheid wordt nader ingegaan
in het hoofdstuk ‘Gendergelijkheid en kansen voor iedereen’.
Sociale partners
Sinds de publicatie van het eerste concept van het Nederlandse herstelplan is het herstelplan
meerdere keren besproken in het reguliere overlegstructuur tussen de Rijksoverheid (onder
voorzitterschap van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid) en de sociale partners.
Tijdens de bijeenkomsten op 9 maart, 6 april en 4 mei is de Programmadirectie herstel- en
veerkrachtplan van het ministerie van Financiën aanwezig geweest om inbreng op te halen en waar
mogelijk vragen te beantwoorden.
Publieke internetconsultatie
Sinds de publicatie van het eerste concept van het Nederlandse herstelplan op 28 maart 2022 tot en
met 6 mei 2022 heeft er een publieke internetconsultatie over het herstelplan opengestaan op de
webpagina
van
de
Nederlandse
overheid
voor
officiële
internetconsultaties
(www.internetconsultaties.nl). Met behulp van de sociale media-kanalen van het ministerie van
Financiën zijn belanghebbenden en geïnteresseerden geattendeerd op deze consultatie.
In totaal zijn er 38 reactie op de consultatie ontvangen. De reacties komen van een breed scala aan
(belangen)organisaties, waaronder meerdere gemeenten, de Fietsersbond, Nederlandse Vereniging
Duurzame Energie (NVDE), Ondernemend Nederland (ONL), Koninklijke Binnenvaart Nederland
(KBN) en ouderenzorg-organisatie ActiZ.
Onder de reacties die via de internetconsultatie zijn binnengekomen zijn een aantal eensgezinde
opmerkingen over het belang van het stimuleren van fietsinfrastructuur, onder meer van de
Fietsersbond en enkele gemeenten. Er wordt aangegeven dat maatregelen ter bevordering van
fietsgebruik bijgedragen aan de groene transitie, de duurzame ontsluiting van toekomstige
woningbouw en aan de actieve mobiliteit. In de internetconsultatiereacties wordt geopperd om het
Nationaal Toekomstbeeld Fiets (NTF), gepubliceerd door het ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat, op te nemen in het herstelplan. Hoewel het NTF op meerdere criteria niet voldoet om te
worden opgenomen in het Nederlandse herstelplan, wordt de ontvangen inbreng over het belang van
goede fietsinfrastructuur onderschreven en zal het onder de aandacht blijven bij de ontwikkeling van
nationaal en regionaal beleid voor duurzame mobiliteit.
Naast de brede internetconsultatie en de specifieke raadplegingsprocessen met medeoverheden,
organisaties voor gender- en kansengelijkheid en sociale partners is tijdens het
totstandkomingsproces van het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan ook actief contact geweest
met een verscheidenheid aan belanghebbenden. Er zijn meerdere brieven ontvangen, waarin onder
238

meer het belang wordt onderstreept van transparantie in de besteding van het Europese
herstelfonds, het belang van een goede human capital agenda voor de klimaattransitie en het belang
van (financiering van) universitair onderzoek. Ook is er ten behoeve van het totstandkomingsproces
van het herstelplan deelgenomen aan een congres over regionale mobiliteit en de woningbouwopgave, georganiseerd door de Metropoolregio Amsterdam en Bouwend Nederland (Den Haag, 7
april 2022) en een congres van Women in Quantum Development over gendergelijkheid in de
wetenschappelijke onderzoekswereld van quantum technologie (Amsterdam, 3 mei 2022).

239

3.3 Audit en controle, uitvoering en complementariteit
Introductie
Het monitoren, de controles en de audits op de uitgaven van de Herstel- en Veerkracht Faciliteit
(HVF) worden ingezet om de financiële belangen van de Europese Unie te beschermen. Nederland
zal passende maatregelen nemen om de financiële belangen van de Europese Unie te beschermen.
In het herstel- en veerkrachtplan (HVP) worden de maatregelen opgesteld en deze zijn in
overeenstemming met zowel het toepasselijke Unierecht 136, 137 als nationale recht 138.
In dit hoofdstuk wordt toegelicht hoe het HVP aansluit op het Nederlandse systeem van monitoring,
control en audit. Hierbij wordt ingezoomd op het voorkomen, opsporen en rechtzetten van corruptie,
fraude en belangenconflicten bij het gebruik van de financiële middelen die afkomstig zijn vanuit de
HVF. Het controle- en auditsysteem volgt uit de vereisten van de HVF-verordening 139 en het
Financieel Reglement 140.
In het hoofdstuk wordt ingegaan op:

1) De uitgangspunten voor het HVP controle- en auditsysteem.
2) De taak- en verantwoordelijkheidsverdeling.
3) Rapportages, tools en datasystemen voor mijlpalen, doelstellingen en beheersverklaringen.
4) Het voorkomen, opsporen en rechtzetten van dubbele financiering.

5) Het voorkomen, opsporen en corrigeren van fraude.

1. Uitgangspunten voor het HVP controle- en auditsysteem
De Minister van Financiën is op grond van de Comptabiliteitswet 2016 141 verantwoordelijk voor het
bevorderen van de doelmatigheid van het financieel beheer van het Rijk. De Ministers en de colleges
zijn uit hoofde van artikel 3.3 van de CW 2016 142 verantwoordelijk voor een doelmatig, rechtmatig,
ordelijk en controleerbaar financieel beheer. Daarbij zijn de Ministers op grond van artikel 4.1 van
de CW 2016 143 verantwoordelijk voor onder andere het ontwikkelen, vaststellen, uitvoeren en het
erop toezien van het beleid en de bedrijfsvoering. Op basis hiervan wordt het controle- en
auditsysteem voor het HVP vormgegeven.
De beleidsdirecties en de directies FEZ zijn verantwoordelijk voor de rechtmatige besteding van de
HVF-gelden en het correct functioneren van de beheers- en controlesystemen van de maatregelen
uit het HVP. De mijlpalen en doelstellingen voor de maatregelen uit het HVP zullen terugkomen in de
jaarplannen van de beleidsdirecties binnen de diverse ministeries. Middels interne rapportage zal de
voortgang van de mijlpalen en doelstellingen worden gemonitord. Hierdoor zijn de beleidsdirecties
primair verantwoordelijk voor het behalen van de mijlpalen en doelstellingen en het bewaken van
het monitoringsproces. De directies Financieel Economische Zaken (FEZ) van de diverse ministeries
houden toezicht op de beleidsdirecties met betrekking tot de voortgang van de mijlpalen en
doelstellingen en het monitoringsproces.

Zie Richtlijn (EU) 2017/1371 van het Europees Parlement En De Raad van 5 juli 2017 betreffende de strafrechtelijke bestrijding van fraude
die de financiële belangen van de Unie schaadt
137
Zoals uiteengezet in artikel 22, lid 1 van de HVF-verordening
138
Zie Comptabiliteitswet 2016
139
Zie Verordening (EU, Euratom) 2018/1046 van het Europees Parlement en de Raad van 18 juli 2018 tot vaststelling van de financiële regels
van toepassing op de algemene begroting van de Unie
140
Zie Verordening (EU) 2021/241 van het Europees Parlement en de Raad van 12 februari 2021 tot instelling van de herstel- en
veerkrachtfaciliteit
141
Zie Artikel 4.11 Comptabiliteitswet 2016
142
Zie Artikel 3.3 van de Comptabiliteitswet 2016
143
Zie Artikel 4.1 van de Comptabiliteitswet 2016
136

240

De Auditdienst Rijk (ADR) zal na benoeming door de verantwoordelijke minister optreden als
auditautoriteit voor het HVP, bouwend op haar expertise als auditautoriteit voor de Europese
structuurfondsen en haar krachtens de wet vastgelegde taak, zoals vastgelegd in artikel 2.37 en 2.38
van de CW 2016 144 het Besluit Auditdienst Rijk 145 en Verordening inzake onafhankelijkheid
accountants 146.
De rapportages over de HVF-middelen zullen meelopen met het reguliere verantwoordingsproces en
de reguliere verantwoordingsstukken. De Tweede Kamer zal hiermee geïnformeerd worden over de
voortgang van de HVP-maatregelen middels een separate HVP-bijlage in de jaarverslagen. De
jaarverslagen vormen daarmee de basis en zullen, vergezeld door de managementverklaring en de
samenvatting van audits, gebruikt worden voor de jaarlijkse betaalverzoeken. Hiermee wordt
transparantie van de bestedingen geborgd. De verantwoordingsvoorschriften voor het HVP zullen
worden opgenomen in de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften (RBV) 147.
2.Taak- en verantwoordelijkheidsverdeling
In het Nederlandse systeem van control en audit wordt gebruik gemaakt van de three lines of
defence. 148 Zie hieronder een visualisatie voor het model in de context voor het HVP, aan de hand
daarvan zal de taak- en verantwoordelijkheidsverdeling worden toegelicht.
Figuur 1: Three lines of defence (HVP)

Het coördinerend orgaan voor het herstel- en veerkrachtplan: programmadirectie HVP
De centrale programmadirectie bij het Ministerie van Financiën zal algemene richtlijnen uitvaardigen
aan de betrokken beleidsdepartementen waaraan minimaal dient te worden voldaan op het gebied
Zie artikel 2.37 en 2.38 van de Comptabiliteitswet 2016: https://wetten.overheid.nl/BWBR0039429/2018-01-01
Zie Besluit Auditdienst Rijk. Besluit van 19 juni 2018, nr. 2017001795. Te raadplegen op https://wetten.overheid.nl/BWBR0041159/201807-18
146
Zie Verordening inzake onafhankelijkheid accountants (wetten.nl - Regeling - Verordening inzake de onafhankelijkheid van accountants
bij assurance-opdrachten - BWBR0034652 (overheid.nl))
147
Zie Regeling Rijksbegrotingsvoorschriften. Te raadplegen op https://rbv.rijksfinancien.nl/voorschriften/2020/regeling/510591
148
The IIA’s three lines model – An update of the Three Lines of Defense (2020)
144
145

241

van controle en audit, ongeacht de uitvoerder van het project. De programmadirectie is daarmee
systeemverantwoordelijk en voert regie op de verantwoording van de HVF-middelen. De interne
controle op de voortgang van de mijlpalen en doelstellingen, en de bescherming van de financiële
belangen van de Unie, zullen zo veel mogelijk steunen op bestaande nationale control en audit
structuren en kan daarom verschillen naargelang de partij die de projecten uitvoert. Ongeacht de
partij die de investering/hervorming uitvoert dient, alvorens de eerste betaling vanuit de begroting
is voldaan, de leidende ambtenaar van het betreffende departement waar de projectmanager deel
vanuit maakt en de voor het project bevoegde minister(s) te attesteren dat de interne controle
conform de richtlijnen is, dat er geen dubbele financiering is en er maatregelen zijn voorzien om de
sommen terug te vorderen indien deze oneigenlijk worden gebruikt.
De gegevens van elk project dienen geaggregeerd te worden door een coördinerende entiteit – de
programmadirectie HVP. De programmadirectie verzamelt de gegevens, voert een aantal
coördinerende taken uit, zoals het verzamelen en rapporteren over de voortgang van de mijlpalen
en doelstellingen en het indienen van het betaalverzoek samen met de summary of audits, en
begeleidt de betrokken departementen en beleidsdirecties bij het opzetten van beheersmaatregelen
vereist door de HVF. De programmadirectie draagt daarmee systeemverantwoordelijkheid over de
coördinatie en de monitoring van het plan, zoals ook zal worden beschreven in het
organisatiebesluit. 149
Gezien de hierboven beschreven rol en verantwoordelijkheid, is de programmadirectie het logisch
contactpunt richting de EC en wordt aldus de positie van de national cost coordinator daar belegd.
Er zal één keer per jaar een betalingsverzoek worden ingediend, in samenloop met de reguliere
verantwoordingscyclus van de Rijksuitgaven. De programmadirectie streeft ernaar in Q1 een verzoek
in te dienen voor het voorgaande jaar. De rapportages (summary of audits) worden verzameld door
de programmadirectie HVP en samen met een management declaration verzonden aan de EC als
onderdeel van de rapportageverplichtingen en de betalingsverzoeken. De templates voor
deelverklaringen en andere rapportage-eisen (zie sectie 3) zullen vanuit de programmadirectie
ontwikkeld worden en gebruikt worden om tot een uniforme rapportagestructuur te komen. Hierbij
wordt er zo veel als mogelijk rekening gehouden met de verschillende interne planning & control
cycli van departementen.
Om haar rol als systeemverantwoordelijke voor de coördinatie en het monitoren van het HVP goed
uit te kunnen oefenen staat de programmadirectie in nauw contact met de beleidsdirecties alsmede
de directies FEZ. Hiermee kunnen potentiële onregelmatigheden in een vroeg stadium ontdekt
worden en kan er tijdig actie worden ondernomen voor adequate rapportage richting onder andere
de Europese Commissie en/of de Minister van Financiën en de betreffende verantwoordelijke
minister.
1e lijn: verantwoordelijkheden van de beleidsdirectie
In navolging van het three lines of defense-model is de eerste lijn eigenaar en verantwoordelijk voor
het behalen van de doelstellingen, het uitvoeren en beheren van processen en risico’s van beleid en
de uitvoering binnen de gestelde kaders. Voor het HVP is dit de beleidsdirectie van het departement
waar de betreffende maatregel onder valt.
Het departement waaronder een beleidsdirectie valt is het eerste aanspreekpunt voor de maatregelen
uit het HVP en verantwoordelijk voor de deelverklaring en bijbehorende rapportageplichten. In de
basis betekent dit dat elke betalingsaanvraag die via de programmadirectie wordt ingediend bij de
HVF-faciliteit moet worden vergezeld door deelverklaringen. De deelverklaring bestaat uit een
managementverklaring en een samenvatting van audits die is getekend door de hoogste ambtenaar
van het ministerie en de bevoegde minister, inclusief een verklaring dat er bij de maatregelen van
dat ministerie geen dubbele financiering is. Ook moet er een overzicht worden gegeven van alle
andere financieringsbronnen die worden gebruikt voor de realisatie van het project en moet het
149

Zie Organisatiebesluit ministerie van Financiën, artikel 41.0a. Programmadirectie Herstel- en Veerkrachtplan

242

departement bevestigen dat de noodzakelijke
belangenvermenging werden toegepast.

maatregelen

inzake

anti-corruptie

en

De beleidsdirecties zullen ook het contactpunt zijn in de HVP-verantwoording voor de departementspecifieke FEZ-directies en het contactpunt wat betreft de voortgang van de maatregelen met
betrekking tot de uitgevoerde mijlpalen en doelstellingen voor de HVP-programmadirectie.
De procedure van meldingen kan per departement verschillend zijn vastgelegd in werkprocessen en
de meldingen worden door de ADR getoetst in het kader van de systeemaudit. Om consistentie en
betrouwbaarheid in de gegevens van de maatregelen uit het HVP te waarborgen, zullen vanuit de
programmadirectie HVP specifieke templates worden opgesteld.
Zelfstandige bestuursorganen (ZBO’s), agentschappen en (publieke) ondernemingen
De uitvoer van sommige maatregelen wordt gedaan door zelfstandige bestuursorganen (ZBO’s),
agentschappen en publieke ondernemingen. De beleidsdirecties van de departementen blijven wel
primair verantwoordelijk voor het behalen van de mijlpalen en doelstellingen. De bevoegde
beleidsdirecties dienen te verifiëren of deze instellingen beschikken over een intern controlesysteem
dat voldoende zekerheid biedt dat ze beschikt over alle in de context van het HVP benodigde
informatie. Deze informatie dient volgens een vooraf gedefinieerde template gerapporteerd te
worden aan het coördinerend orgaan voor het HVP en aan de auditautoriteit bevoegd voor de audit.
De bepalingen voor ZBO’s worden toegelicht in de Kaderwet zelfstandige bestuursorganen. 150 Voor
agentschappen is deze vastgelegd in de Regeling agentschappen. 151 De beleidsdirectie, en specifiek
de projectverantwoordelijke, zal garant staan voor de interne controlemaatregelen bij de ZBO’s en
Agentschappen en middels een verklaring verzekeren dat deze voldoen aan de vereisten in het
kader
van
het
HVP.
Voor de projecten uitgevoerd door publieke (zoals de NS of ProRail) of private ondernemingen,
wordt voor de financiering voorzien dat de beleidsdirectie de middelen pas overmaakt aan deze
entiteiten als de projectmanager van de betreffende maatregel hierom verzoekt. Voor elke
betalingsaanvraag dient de verantwoordelijke voor de onderneming en de bevoegde minister te
attesteren dat de gevraagde middelen kaderen binnen het HVP-investeringsproject en dat er geen
dubbele financiering is. Ook dienen ze een overzicht te geven van alle financieringsbronnen die
worden gebruikt voor de realisatie van het project en te bevestigen dat de noodzakelijke
maatregelen inzake anti-corruptie en belangvermenging zijn toegepast. Er dient tevens in deze
betalingsaanvraag te staan dat de terugbetaling van de middelen wordt gegarandeerd als er wordt
vastgesteld dat er misbruik was van de middelen.
2e lijn: verantwoordelijkheden van de directies FEZ van de ministeries
De tweede lijn geeft invulling aan het risicogericht toezicht door het uitvoeren van de taken van
governance, risicomanagement en compliance binnen het eigen domein (bedrijfsvoering, financieel
en personeel). De tweede lijn ondersteunt, adviseert, coördineert en ziet toe of de eerste lijn haar
verantwoordelijkheden neemt. De directies FEZ van de beleidsdepartementen hebben ook de rol van
concerncontroller. In deze rol heeft de directie FEZ het overkoepelende toezicht op de rechtmatigheid
en doelmatigheid van beleid en beheer, zonder te treden in de verantwoordelijkheid van andere
directies. Ook heeft de directie FEZ een signalerende en aanjagende rol in het
risicomanagementproces naar de andere directies binnen de tweede lijn.
Het toezicht en de controle op de uitgaven vallen onder de directe verantwoordelijkheid van de
directies FEZ. Dit zal lopen via de reguliere departement-specifieke interne planning & control (P&C)
cyclus, waarin de doelmatigheid en doeltreffendheid van het beleid en de ingezette middelen worden
onderzocht en gecontroleerd. De tweedelijns controle van de directies FEZ is in het Besluit FEZ van
150
151

Zie Kaderwet zelfstandige bestuursorganen (wetten.nl - Regeling - Kaderwet zelfstandige bestuursorganen - BWBR0020495 (overheid.nl))
Zie Regeling agentschappen (wetten.nl - Regeling - Regeling agentschappen - BWBR0040286 (overheid.nl))

243

het Rijk 152 geregeld. FEZ-directies hebben de administratieve capaciteit en ervaring om het control
en toezicht uit te voeren. Het personeelsbestand van de directies FEZ bestaat uit financiële experts,
die veelal interne opleidingen hebben gevolgd over overheidsfinanciën.
Voor de HVF-middelen zal de verantwoording worden opgenomen in een aparte bijlage in het
departementaal jaarverslag. Deze bijlage zal als basis dienen voor rapportages richting de
Commissie, en het Nederlands Parlement op een transparante en eenduidige manier periodiek
informeren. De beleidsverantwoordelijke ministers leggen daarmee direct verantwoording af over de
uitgaven van de middelen, die gedekt worden door HVP-middelen en de voortgang van de mijlpalen
en
doelstellingen.
Er
komt
hiermee
een
directe
relatie
tussen
beleidsen
begrotingsverantwoordelijkheid, wat een positieve uitwerking heeft op de controlemechanismes. Het
debat over rechtmatige- en doelmatige besteding van HVP-middelen kan hiermee op een
transparante manier plaatsvinden tussen het Parlement en de beleidsverantwoordelijke ministers.
3e lijn: verantwoordelijkheden van de Auditdienst Rijk
De derde lijn wordt vervuld door de ADR. De ADR geeft aanvullende zekerheid over het in control
zijn op gebied van bedrijfsvoering en beleid door het uitvoeren van onderzoeken. Dit wordt gedaan
in de vorm van een accountantsoordeel op een object van onderzoek bij de departementale
jaarverslagen door de ADR die tevens worden gebruikt voor de samenvatting van audits die wordt
meegezonden met betalingsverzoeken. Het uitgangspunt voor de controleaanpak van de
auditautoriteit is de Nederlandse accountants standaard 153, artikel 127 van de verordening (EU,
Euratom) 2018/1046 van het Europees Parlement en de Raad 154 en artikel 77 van de verordening
(EU) 2021 van het Europees Parlement en de Raad. 155
De ADR wordt aangewezen als de auditautoriteit voor het HVP, in lijn met haar wettelijke
verantwoordelijkheden en verantwoordelijkheden voor auditwerkzaamheden voor de Europese
structuurfondsen. 156 De ADR zal, conform de reguliere nationale systematiek, systeemcontroles
uitvoeren op de HVP-bijlages die additioneel zullen worden opgenomen. Hiermee kunnen de
steekproeven aansluiten bij de vereisten uit de HVF-verordening en zal er informatie verkregen
worden in hoeverre de relevante controles doeltreffend zijn in het kader van monitoren en uitvoeren
van mijlpalen en doelstellingen (M&D’s).
De ADR zal hier in een separate auditstrategie nader op ingaan met een tweeledig doel:
1.

2.

Redelijke zekerheid te verkrijgen dat de regelingen voor toezicht en uitvoering voor het
betrokken plan volledige, nauwkeurige en betrouwbare gegevens opleveren voor de in het plan
omschreven indicatoren. Bij de controles moet worden nagegaan of er doeltreffende controles
worden toegepast voor het verzamelen, samenvatten, aggregeren en rapporteren van de
desbetreffende gegevens, en/of de gerapporteerde gecompileerde cijfers overeenstemmen met
de brongegevens.
Redelijke zekerheid te verkrijgen dat het gecontroleerde interne controlesysteem van de
departementen waarborgt dat de middelen overeenkomstig alle toepasselijke voorschriften zijn
beheerd en dat de systemen in staat zijn gevallen van belangenconflict, corruptie, fraude en

Besluit FEZ van het Rijk bevat de wettelijke organisatie en taken van directies FEZ (wetten.nl - Regeling - Besluit FEZ van het Rijk BWBR0041910 (overheid.nl))
153
NV COS 240 De verantwoordelijkheden van de accountant met betrekking tot fraude in het kader van een controle van financiële
overzichten.
154
Zie Verordening (EU, Euratom) 2018/1046 Van Het Europees Parlement En De Raad
van 18 juli 2018 tot vaststelling van de financiële regels van toepassing op de algemene begroting van de Unie, tot wijziging van
Verordeningen (EU) nr. 1296/2013, (EU) nr. 1301/2013, (EU) nr. 1303/2013, (EU) nr. 1304/2013, (EU) nr. 1309/2013, (EU) nr. 1316/2013,
(EU) nr. 223/2014, (EU) nr. 283/2014 en Besluit nr. 541/2014/EU en tot intrekking van Verordening (EU, Euratom) nr. 966/2012
155
Zie Verordening (EU) 2021/1060 Van Het Europees Parlement En De Raad van 24 juni 2021
houdende gemeenschappelijke bepalingen inzake het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds Plus, het
Cohesiefonds, het Fonds voor een rechtvaardige transitie en het Europees Fonds voor maritieme zaken, visserij en aquacultuur en de
financiële regels voor die fondsen en voor het Fonds voor asiel, migratie en integratie, het Fonds voor interne veiligheid en het Instrument
voor financiële steun voor grensbeheer en visumbeleid
156
Staatsblad 2018, 218 | Overheid.nl > Officiële bekendmakingen (officielebekendmakingen.nl)
152

244

dubbele financiering te voorkomen, op te sporen en te corrigeren. De reikwijdte van de
systeemaudits zou de werking van de door de lidstaten opgezette systemen bestrijken en verder
gebaseerd zijn op de in de verordening vastgestelde wettelijke voorschriften.
Gedurende de uitvoering van het plan zullen er regelmatig en tijdig systeemaudits worden uitgevoerd
met het oog op de opstelling van de samenvatting van de audits, om bij te dragen aan de adequate
planning en selectie van de gegevensgerichte controles.
Een eerste stap in de auditstrategie is dan ook het uitvoeren van een baseline-check op de
datasystemen voor mijlpalen en doelstellingen op de eerste en tweede lijn zodat verdenkingen van
dubbele financiering en/of belangenconflicten al in een vroeg stadium geïdentificeerd kunnen worden.
Deze check wordt op dit moment reeds door de Auditdienst Rijk voorbereid.
De gegevensgerichte controles van de wettigheid en de regelmatigheid door de lidstaten in het kader
van het HVP omvatten audits van de nauwkeurigheid van de opgegeven mijlpalen en doelstellingen
op het gebied van investeringen en hervormingen. Naast de gegevensgerichte controles van de
wettigheid en regelmatigheid worden ook gegevensgerichte controles uitgevoerd om na te gaan of
aan de voorwaarden van goed financieel beheer is voldaan. De ADR zal daarmee, via de
beleidsdirecties en de departement-specifieke directies FEZ’en, gegevenscontroles uitvoeren en
zorgdragen dat de rapportages in lijn zijn met het Financieel Reglement van de Unie en het
beschermen van de financiële belangen van de Unie.
Er wordt gebruik gemaakt van een tweeledige toetsing. Dat wil zeggen een gelijktijdige controle van
de mijlpalen en doelstellingen en van de voorwaarden van goed financieel beheer die voldoen aan
de toepasselijke wetgeving van de Unie en van de lidstaten. Dit waarborgt dat bij het gebruik van
middelen voor maatregelen die door de faciliteit worden gesteund fraude, corruptie,
belangenconflicten en dubbele financiering voorkomen wordt en dat er geen ernstige inbreuken zijn
op de verplichtingen uit hoofde van de gesloten financierings- en leningsovereenkomsten.
In de samenvatting van de audits, die samen met de betalingsverzoeken moeten worden ingediend,
brengt de ADR verslag uit over de verrichte auditwerkzaamheden en beschrijft de ADR de
geconstateerde zwakke punten in het beheers- en controlesysteem en de eventueel getroffen
corrigerende maatregelen. Eventuele corrigerende maatregelen zullen geënt zijn op het verbeteren
van de werking van de beheers- en controlesystemen en zullen een herhaling van de geconstateerde
systemische zwakke punten moeten voorkomen. Ernstige ontdekte onrechtmatigheden worden
gemeld in de management declaration.
De belangrijkste taken van de ADR in het kader van de HVF zijn daarbij:
•
•
•
•
•

Beoordeling van het interne beheers- en controlesysteem en de opvolging ervan door de
beheersautoriteiten;
Audits op projecten;
Beoordeling correctheid en betrouwbaarheid van gerapporteerde mijlpalen en streefdoelen;
Verificatie van de beheersverklaring en samenvatting van audits, alsook het aanleveren van
een auditopinie.
De rapportering wordt aangeleverd aan de minister van Financiën, specifiek aan de
programmadirectie voor het herstel- en veerkrachtplan.

In de audits zal de audit autoriteit nagaan of:
•
•
•

De afgesproken doelstellingen en bijhorende mijlpalen daadwerkelijk zijn bereikt;
De onderliggende acties vrij zijn van wezenlijke onregelmatigheden;
De acties niet worden beïnvloed door dubbele financiering, bijvoorbeeld door andere
Europese fondsen.

245

4e lijn: externe audit door de Algemene Rekenkamer
De Algemene Rekenkamer (AR) verricht als onafhankelijk extern orgaan onderzoek naar de effecten,
de kosten, de doelmatigheid en de doeltreffendheid van het gevoerde beleid. De AR legt hierover
verantwoording af aan de Staten-Generaal. Omdat de AR haar rapporten ook richt aan de
verantwoordelijke ministers, kan de AR ook worden gezien als een vierde lijn waaruit informatie komt
ter evaluatie en versterking van de interne beheersing. Het staat de AR, als onafhankelijk orgaan,
vrij om onderzoek te doen naar de HVP-maatregelen.
Schematische weergave van relevante actoren en (wettelijke) taakstelling
Tabel 1: Schematische weergave van relevante actoren en (wettelijke) taakstelling
Onderdeel
Ministerie van Financiën

Programmadirectie
herstel- en veerkrachtplan
(HVP),
Ministerie van Financiën

Minister
Verantwoordelijke
beleidsdirectie

Directie
Financieel
Economische Zaken (FEZ)
Auditdienst Rijk (ADR)

Algemene
(AR)

Rekenkamer

3.
Rapportages,
beheersverklaringen

tools

Rol
Systeemverantwoordelijkheid om de doelmatigheid van financieel beheer te bevorderen
(Artikel 4.11 Comptabiliteitswet 2016) in het kader van het Nederlandse herstel- en
veerkrachtplan, waarbij het uitgangspunt is dat de ministeries en de colleges zelf
verantwoordelijk zijn voor de kwaliteit van hun financieel beheer.
De programmadirectie HVP is verantwoordelijk voor de coördinatie van het opstellen van een
Nederlands herstel- en veerkrachtplan, en is in die rol verantwoordelijk voor een doelmatig,
rechtmatig, ordelijk en controleerbaar financieel beheer. De programmadirectie is, als
systeemverantwoordelijk orgaan, ook verantwoordelijk voor het borgen van deze
uitgangspunten bij de betrokken departementen. In haar rol als coördinator is de
programmadirectie HVP tevens verantwoordelijk voor de rapportage en monitoring richting de
Europese Commissie.
Eindverantwoordelijk
voor een doelmatig, rechtmatig, ordelijk en
controleerbaar financieel beheer voor het betreffende ministerie (CW artikel
3.3 en 4.1).
Verantwoordelijk voor het opstellen, coördineren, sturen en bewaken van het
rapportageplichten in het kader van het herstel- en veerkrachtplan. Daarbij
verantwoordelijk voor het beleid omtrent misbruik en oneigenlijk gebruik van
middelen die onder de verantwoordelijkheid van de betreffende
beleidsdirectie valt/vallen (CW artikel 4.1).
FEZ is verantwoordelijk voor de financieel-beleidsmatige toets op de
ontwerpregelingen met financiële gevolgen voor het Rijk, de bijbehorende
risicoanalyse en het houden van toezicht op het begrotingsbeheer en
financieel beheer (Besluit FEZ artikel 4).
Verantwoordelijk voor het onderzoek in opdracht van het Ministerie van
Financiën naar de verantwoording en het beheer van middelen uit de Herstelen Veerkrachtfaciliteit (Besluit ADR artikel 3). Verantwoordelijk voor de
auditstrategie van het herstel- en veerkrachtplan en de summary of audits.
De opdracht voor de auditautoriteit is opgenomen in artikel 77 van de
verordening (EU) 2021 van het Europees Parlement en de Raad 157
Onderzoekt het begrotingsbeheer, het financieel beheer, de materiële
bedrijfsvoering, de daartoe bijgehouden administraties alsmede de
verantwoording daarover aan de Staten-Generaal (CW artikel 7.12). Is als
onafhankelijk orgaan niet verplicht om onderzoek te doen naar HVPmaatregelen.

en

datasystemen

voor

mijlpalen,

doelstellingen

en

Halfjaarlijks zal er gerapporteerd worden op de voortgang van de mijlpalen en doelstellingen en de
monitoringsindicatoren zoals zal worden vastgesteld in de Operational Arrangement. Het
uitgangspunt voor de betaalverzoeken is jaarlijks. Conform de HVF-verordening zal dit worden
Zie Verordening (EU) 2021/1060 Van Het Europees Parlement En De Raad van 24 juni 2021
houdende gemeenschappelijke bepalingen inzake het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds Plus, het
Cohesiefonds, het Fonds voor een rechtvaardige transitie en het Europees Fonds voor maritieme zaken, visserij en aquacultuur en de
financiële regels voor die fondsen en voor het Fonds voor asiel, migratie en integratie, het Fonds voor interne veiligheid en het Instrument
voor financiële steun voor grensbeheer en visumbeleid

157

246

vergezeld met een summary of audits van de auditautoriteit (ADR) en een management declaration
die, op basis van deelverklaringen van de verschillende ministeries en namens het kabinet,
ondertekend zal worden door de minister van Financiën.
De rapportages richting de Nederlandse Tweede Kamer en de Europese Commissie zullen worden
gebaseerd op een separate HVP-bijlage in de begrotingen, jaarverslagen en jaarrekeningen om zo
inzichtelijk te maken wat de status is van de HVP-gerelateerde mijlpalen en doelstellingen per
departement. De basis van de informatie, die aansluit bij de nationale praktijk, zal worden
omgezet/aangevuld voor wat betreft specifiekere rapportage-eisen rondom de mijlpalen en
doelstellingen, monitoringsindicatoren en auditrappoten (incl. dubbele financiering risico’s voor
Europese middelen).
Rapportagetools voor (financiële) administratie
Als het Nederlandse HVP is goedgekeurd, wordt een nieuwe uitgavencategorie in het
Interdepartementaal Budgettair Overleg Systeem (IBOS) gemaakt. Alle uitgaven aan HVPinvesteringen en hervormingen, die in de begrotingen worden opgenomen, krijgen deze nieuwe
categorie mee. Hierdoor zijn de uitgaven apart te monitoren door de FEZ-en en de ADR, als
auditautoriteit. De middelen zullen op de departementale begrotingen waar de maatregelen onder
vallen blijven staan. Wijzigingen in de begrotingstanden van middelen worden door de
beleidsdirecties bij de directies FEZ aangeleverd en ingevoerd in IBOS. Via het
informatiebeheersysteem (dit kan per departement en/of uitvoeringsorganisatie wisselen), zoals
SAP, worden de mijlpalen en doelstellingen voor het HVP nader gedocumenteerd en bijgehouden.
Beide systemen worden gebruikt voor het reguliere begrotings- en financiële beheer. In IBOS worden
de begrote standen en mutaties hierop weergeven, in SAP staan bovendien de gerealiseerde standen
weergegeven.
Het is van belang dat alle informatie over de voortgang van de mijlpalen en doelstellingen op een
uniforme manier worden aangeleverd bij de programmadirectie zodat deze makkelijk verwerkt kan
worden in FENIX. Het staat de beleidsdepartementen vrij om systemen te gebruiken die al bij hen
bekend zijn, of het beste werken voor hen. Uiteindelijk dient vanuit die systemen de informatie via
een uniform Excel template aangeleverd te worden bij de programmadirectie. Deze kan vervolgens
de informatie overzetten in FENIX. Op die manier vindt er een uniforme manier van rapportage plaats
over de voortgang van mijlpalen en doelstellingen.
Beheersverklaring en single point of contact
Per maatregel wordt een beheersverklaring opgesteld door de verantwoordelijke beleidsdirectie.
Hierin staat een beschrijving van de voortgang op de mijlpalen en doelstellingen en de verklaring dat
de financiële belangen van de Unie geborgd zijn. De directeur van deze directie tekent de verklaring
en zet deze door naar de verantwoordelijke Directeur-Generaal (DG). Vervolgens zal de DG deze
verklaring, met mogelijke andere verklaringen die onder de verantwoordelijkheid van het
Directoraat-Generaal vallen, ondertekenen en doorzetten naar de Secretaris-Generaal (SG) van dat
departement. De SG zal dan, in samenwerking met de directeur FEZ, de departementale
beheersverklaring ondertekenen. Op die manier vindt er een eerstelijnscontrole plaats door FEZ op
de juistheid van de informatie uit de beheersverklaring. Onder de departementale beheersverklaring
vallen alle maatregelen en doelstellingen waarvoor dat departement verantwoordelijk is.

Vervolgens aggregeert de programmadirectie de ondertekende beheersverklaringen vanuit de
departementen, inclusief de uniforme beschrijving van de voortgang op mijlpalen en doelstellingen.
De departementale beheersverklaringen worden nogmaals gecontroleerd op volledigheid door de
programmadirectie, alvorens ze worden samengevoegd tot een algemene beheersverklaring. De
algemene beheersverklaring zal getekend worden door de minister van Financiën. Deze zal samen
247

met de summary of audits en een betaalverzoek tweejaarlijks naar de Europese Commissie worden
gezonden.
Met betrekking tot de implementatie van de HVP-rapportagevereisten zal er per departement een
vast aanspreekpunt (single point of contact) komen bij de directie FEZ. Deze persoon heeft kennis
van het HVP en de vereisten daaromtrent. Op die manier kan de programmadirectie snel schakelen
over zaken als de rapportage eisen, het beschermen van de financiële belangen van de Unie en
compliance eisen. Aangezien departementen verschillende rapportagesystemen gebruiken, en
daarmee de contactpersoon dichter bij de uitvoering en de relevante beleidsdirecties staat, kan de
contactpersoon snel schakelen en wordt op deze manier de kennis van de beleidsdirectie en de
directie FEZ het beste geborgd.
4. Het voorkomen, opsporen en rechtzetten van dubbele financiering
Het Nederlandse HVP bevat weinig maatregelen waarbij cofinanciering plaatsvindt. In het
bijgevoegde Finance and Costing onderdeel van het plan is te vinden voor welke maatregelen dit wel
het geval is. Qua synergie met de andere Europese (structuur)fondsen zal er per maatregel toegelicht
worden of dit van toepassing is en zo ja, op welke manier.
Dubbele financiering is niet toegestaan voor de financiering van de maatregelen. Nederland zal
daarom, in overeenstemming met de criteria van de HVF-verordening, dubbele financiering via
andere Europese fondsen en de nationale begroting voorkomen. Nederland zal dit doen door bij het
indienen van het HVP inzichtelijk te hebben bij welke maatregelen cofinanciering plaatsvindt, en uit
te splitsen welke middelen worden ingezet voor de verschillende mijlpalen en doelstellingen. Er zal
extra controle plaatsvinden op deze maatregelen door zowel de beleidsdirecties, directies Financieel
Economische Zaken (FEZ) en de Auditdienstrijk (ADR), als auditautoriteit. Hieronder zal dat verder
worden toegelicht.
De primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen van dubbele financiering ligt bij de
beleidsdirecties, aangezien zij de beheersautoriteit van de maatregel zijn. De meeste projecten
worden rechtstreeks geïnitieerd door beleidsverantwoordelijke directies. Dit garandeert de
transparantie van de financieringsbronnen op dit niveau. Voor de concrete opstart van elk project zal
er een financieringsfiche gevraagd worden en een verklaring op erewoord van
projectverantwoordelijke dat er geen dubbele financiering is. Deze laatste verplichting geldt ook voor
projecten die uitbesteed worden aan een externe partner. De beleidsdirecties leveren de informatie
aan over de mogelijkheid tot cofinanciering voor hun maatregelen. Wanneer er cofinanciering
plaatsvindt bij een maatregel, zal de beleidsdirectie uitleggen welk deel van de maatregel
gefinancierd wordt door het HVP, en welk ander deel door een ander fonds. Dit voorkomt dat dezelfde
onderdelen van de maatregel via andere subsidieaanvragen gefinancierd worden.
Zo wordt het inzichtelijk voor welke maatregelen er een risico bestaat dat dubbele financiering plaats
kan vinden. Op basis van deze informatie kunnen er risicoanalyses worden uitgevoerd. Alle
uiteindelijke begunstigden dienen op regelmatige basis een geactualiseerd overzicht te geven van
andere externe financieringsbronnen, buiten het HVP, die ze ontvangen als entiteit en zullen dit
registreren in hun boekhouding in relatie tot alle maatregelen waar ze betrokken bij zijn. Ze moeten
toestaan dat de controle-instanties, zoals de beleidsdirecties en de ADR, toegang krijgen tot alle
benodigde informatie. Dit dient expliciet te worden opgenomen in de subsidiebesluiten of andere
(wettelijke) basissen die de financieringsstromen regelen.

Uit de contracten die beleidsdirecties sluiten met de uiteindelijke begunstigden dient inzichtelijk te
worden voor welke onderdelen de begunstigden middelen ontvangen vanuit het HVP, en voor welke
onderdelen middelen uit andere middelen. De directies FEZ zullen op basis van deze informatie
eerstelijns control uitvoeren om ervoor te zorgen dat de uiteindelijke begunstigden geen dubbele
248

financiering ontvangen vanuit het HVP en andere fondsen. Bovendien zal de informatie over deze
verschillende aspecten centraal worden bijgehouden per ministerie en gecommuniceerd worden naar
het coördinerende orgaan voor het herstel- en veerkrachtplan.
De Auditdienst Rijk (ADR) zal hierin als interne auditor optreden, en kan op basis van de beschikbare
informatie en risicoanalyses overgaan tot het uitvoeren van audits bij de maatregelen waar
cofinanciering plaatsvindt. De basis van de informatie voor deze audits is de (financiële) informatie
over en van de uiteindelijke begunstigden en de beneficial owners van de maatregelen. Uit deze
informatie moet blijken dat zij niet voor dezelfde onderdelen van de maatregel middelen ontvangen
hebben uit zowel het HVP, als andere Europese fondsen of subsidies.
De informatie over deze verschillende aspecten wordt centraal bijgehouden per ministerie en zal via
extracten van hun datasystemen, gecommuniceerd worden naar het coördinerende orgaan voor het
herstel- en veerkrachtplan.
ARACHNE en Financial Transparency System
Het Nederlandse HVP zal gebruik maken van Arachne. Het instrument helpt fouten en
onregelmatigheden bij projecten, begunstigden, contracten en contractanten te voorkomen en op te
sporen. Tijdens de selectie en goedkeuring van specifieke projecten helpt Arachne bij de identificatie
van risico’s op belangenconflicten, niet-naleving van de voorschriften inzake staatssteun of de
operationele, administratieve en financiële capaciteit van bedrijven om door de Europese Unie
medegefinancierde verrichtingen uit te voeren. Er is momenteel relatief weinig ervaring binnen
Nederland met het gebruik van Arachne. Tijdens de implementatie van het HVP zal er gebruikt
gemaakt worden van de guidance en technische assistentie van de Europese Commissie. Op die
manier kunnen de beleidsdirecties, directies FEZ en de programmadirectie HVP kennis op doen van
de mogelijkheden en het gebruik van Arachne.
Het Financial Transparancy System (FTS) maakt het mogelijk om financiële informatie van EU
financieringen en (structuur)fondsen in te zien. Dit datasysteem maakt het mogelijk om analyses uit
te voeren, en inzichtelijk te maken waar EU middelen uit andere fondsen aan besteed worden.
Hiermee kan duidelijk worden waar mogelijke dubbele financiering plaats kan vinden tussen het HVP
en andere Europese (structuur)fondsen. Tijdens de implementatie van het HVP zo zoveel mogelijk
gebruik gemaakt worden van deze databases, waar mogelijk in combinatie met andere databases
zoals bijvoorbeeld Kohesio.
5. Het voorkomen, opsporen en corrigeren van fraude
Lidstaten moeten alle nodige stappen ondernemen om fraude en onregelmatigheden met Europese
middelen, zoals de Herstel- en Veerkracht Faciliteit, effectief te voorkomen, op te sporen en te
bestraffen. Onregelmatige bedragen dienen teruggestort te worden aan de EU-begroting (artikelen
310 en 325 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, VWEU). Uit hoofde van
effectiviteit en efficiency zal de fraudeorganisatie ten behoeve van HVP zoveel mogelijk de reeds
bestaande Nederlandse processen volgen. Deze paragraaf licht het Nederlands Fraudebeleid &
gedragscode en
de Nederlandse fraude actoren, inclusief bijbehorende taken en
verantwoordelijkheden, toe.
Fraudebeleid & gedragscode
Onder het Nederlands fraudebeleid valt niet alleen de wijze waarop fraudebestrijding en handhaving
(inclusief preventie) en het toezicht daarop is vormgegeven, maar ook fraudeaanpak in de praktijk.
Daarnaast omvat het (rechtmatigheids-)controles die niet specifiek vallen onder fraudebeleid, maar
uiteindelijk wel kunnen leiden tot stempel fraudeur. Het beleid geeft handvatten aan het personeel
om vast te stellen wat fraude is en hoe hiermee dient te worden omgegaan. Het Nederlands
249

fraudebeleid richt zich op preventie, detectie, monitoring & sancties (responsief). Tot preventie
behoren de volgende relevante elementen:

Tone at the top
Tone at the Top is de zichtbare bereidheid van het overheidsbestuur om in de besluitvorming waarden
en normen te laten prevaleren. De richtlijnen hoe te handelen zijn opgenomen in de Code goed
openbaar bestuur 158. De code beschrijft hoe een overheidsbestuur hoort te werken. De code is
gemaakt om de professionaliteit en betrouwbaarheid van het openbaar bestuur in Nederland te
vergroten.
Creëren fraudebewustzijn
Door middel van opleidingen en cursussen wordt het fraudebewustzijn van de betrokken
medewerkers vergroot. Intern kunnen opleidingen/seminars gevolgd worden aan de Rijksacademie,
daarnaast kunnen medewerkers externe opleidingen en seminars volgen. Vaak wordt dan gebruik
gemaakt van opleidingen van universiteiten en seminars/ workshops van beroepsorganisaties, zoals
de Koninklijke Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants.
Meldpunten
Binnen de Rijksoverheid zijn voor Europese fondsen verschillende meldpunten. Voor klokkenluiders
is de instantie het Huis voor klokkenluiders 159 opgericht. Het Huis voor klokkenluiders richt zich
daarmee op alle werkenden in Nederland, zowel binnen de overheid als het bedrijfsleven. Ook is er
specifiek voor burgers de Fraudeheldesk 160 opgericht. De Fraudehelpdesk adviseert
fraudeslachtoffers en verwijst hen naar de juiste instantie. Daarnaast maakt de Fraudehelpdesk
burgers en bedrijven bewust van fraude-risico’s en geeft zij praktische tips over hoe zij die risico’s
kunnen beperken.
Gedragscode Integriteit Rijk
Belangrijk binnen fraudebeheer betreft de integriteit van het personeel. De Gedragscode Integriteit
Rijk (GIR) 161 geeft een overzicht van de belangrijkste Rijksbrede afspraken op het gebied van
integriteit. Daarnaast biedt de gedragscode een houvast bij het maken van afwegingen en het nemen
van beslissingen. De code geldt voor iedereen die voor het Rijk werkt. Door middel van een bij wet
verplichte eed, zweert of belooft de ambtenaar dat hij zich aan de gedragscode- regels houdt.
De fraudebestrijdingscoördinatiedienst (AFCOS)
De fraudebestrijdingscoördinatiedienst (AFCOS) is in Nederland gepositioneerd binnen de Douane
dienstonderdeel van het Ministerie van Financiën. De AFCOS in Nederland is een deskundigennetwerk
dat de nodige expertise kan inbrengen. Dit multidisciplinaire netwerk deelt zijn kennis en ervaring
ten dienste kunnen stellen in alle stadia van de fraudebestrijdingscyclus met de departementen die
gebruik maken van Europese Fondsen. Zo verzorgt het Ministerie van Financiën samen met het
Ministerie van Justitie en Veiligheid de advisering van bewindspersonen en wordt een fraudebeleid in
samenspraak met alle betrokken actoren opgesteld, geëvalueerd en bijgewerkt onder begeleiding
van het Ministerie van Financiën. De AFCOS zal voor het HVP een centrale rol hebben in de fraude
coördinatie en in nauw contact staan met de relevante uitvoeringsorganisaties.
Het Irregularity Management System (IMS)
De ZBO’s, agentschappen en/of uitvoeringsorganisatie gelieerd aan de beleidsmaatregel in het HVP
Zie Nederlandse code voor goed openbaar bestuur (Brochure: Nederlandse code voor goed openbaar bestuur | Brochure |
Rijksoverheid.nl)
159
Zie de website van het Huis voor Klokkenluiders: Home | Huisvoorklokkenluiders
160
Zie de website van de fraudehelpdesk: Home - Fraudehelpdesk
161
Zie Gedragscode Integriteit Rijk: Gedragscode Integriteit Rijk | Richtlijn | Rijksoverheid.nl
158

250

hebben als eerste zicht op vermoedens van fraude en zijn dan ook verantwoordelijk voor het melden
in het digitale systeem van de Europese Commissie, genaamd Irregularity Management System. Het
Irregularity Management System (IMS) wordt gebruikt als het digitale systeem in geval van
onrechtmatigheden of twijfelgevallen van fraude. Het HVP streeft hiermee aan te sluiten aan de
bestaande structuren rondom fraudebestrijding in het kader van Europese middelen. De ZBO’s,
agentschappen en/of uitvoeringsorganisatie gelieerd aan de beleidsmaatregel in het HVP krijgen
toegang tot het Irregularity Management System (IMS) en dienen een melding te maken in geval
van onrechtmatigheden of twijfelgevallen van fraude. Na melding in het IMS-systeem is de
uitvoeringsorganisatie (en de beleidsdirectie in het verlengde ervan) verantwoordelijk voor de
vervolgstappen (bijv. nader onderzoek, terugvorderen, boete opleggen, melden aan OM) en dient
deze ook te rapporteren in IMS.

251

3.4 Communicatie

Achtergrond
In artikel 26(2) van de herstel- en veerkrachtfaciliteit verordening staat dat lidstaten zorgen voor
zichtbaarheid van de financiering vanuit deze EU-faciliteit. Dat moet gebeuren via coherente,
effectieve en gerichte informatie aan meerdere doelgroepen, waaronder de media en het publiek.
Dat betekent ook dat de EU-lidstaten in hun nationale plan een communicatiestrategie opnemen om
hier invullen aan te geven.
De lidstaten worden verzocht in hun strategie de volgende elementen op te nemen:
•
•
•
•
•

Bekendheid geven aan de bijdrage van het herstel- en veerkrachtfaciliteit aan het herstel van
Europa na de coronapandemie, met specifieke aandacht voor vergroening en digitalisering;
Vermelden bij alle communicatieactiviteiten op project- en lidstaatniveau dat de financiering
(mede) tot stand is komen door de Europese Unie in het kader van NextGenEU;
Communiceren over de definitieve goedkeuring van de nationale plannen en de realisatie van de
daarbij horende mijlpalen;
Opzetten van een website met informatie over het nationale plan;
Aangeven van de projecten waar nadruk op gelegd kan worden in de communicatie.

Communicatiestrategie
Communicatiedoelen
Nederland streeft in zijn communicatie naar de realisatie van de volgende doelen:
•
•

Bekendheid met de achtergronden en doelstellingen van de herstel- en veerkrachtfaciliteit;
Bekendheid met de inhoud van en het proces rondom het nationale herstel- en
veerkrachtplan.

Doelgroepen
Communicatie richt zich vooral op inhoudelijk betrokken stakeholders en het algemeen publiek.
Communicatiemiddelen
Voor de communicatie over het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan worden alle beschikbare
middelen ingezet. Hierbij wordt gekozen voor een geïntegreerde aanpak. Dezelfde boodschap of
ontwikkeling wordt daarmee op meerdere kanalen geplaatst zodat deze communicatieve uitingen
elkaar versterken.
•

•

•

Publiciteit/nieuwsmedia: Op het moment dat er nieuws te melden is rondom het Nederlandse
plan wordt waar mogelijk ingezet op publiciteit. In de afgelopen periode is dat bijvoorbeeld
gebeurd rondom de publicatie en verzending naar het Nederlandse parlement van de eerste
conceptversie van het Nederlandse plan door middel van achtergrondbriefings, persberichten
en interviews. Deze proactieve aanpak wordt ook gehanteerd in aankomende jaren.
Social media: Via de accounts van ministers en ministeries op Twitter, LinkedIn en Instagram
wordt specifieker ingezet op het bereiken van het algemeen publiek en de inhoudelijk
betrokken stakeholders. Een belangrijk doel van deze inzet betreft kennisdeling, bijvoorbeeld
tijdens het proces van goedkeuring en de realisatie van mijlpalen. Rondom de publicatie van
de eerste conceptversie van het Nederlandse plan is bijvoorbeeld ingezet op visuals om het
proces van goedkeuring inzichtelijk te maken. Ook is de consultatie met stakeholders via
social media onder de aandacht gebracht. Ook in de aankomende jaren zal specifieke
(visuele) content ontwikkeld blijven worden om bij te dragen aan het bereiken van de
communicatiedoelen.
Website: Op de pagina www.rijksoverheid.nl/financienEU komt een aparte pagina voor de
faciliteit en de inhoud en ontwikkelingen rondom het Nederlandse plan. Deze website is het
252

basisplatform voor alle communicatie-uitingen, omdat hier alle officiële documenten,
belangrijke ontwikkelingen en resultaten worden vermeld.
Overig:
o
o

Binnen de afspraken met projecten die via de herstel- en veerkrachtfaciliteit en het
Nederlandse plan financiering ontvangen, wordt gewerkt aan afspraken over de vermelding
van de rol van de EU in het kader van de HVF en NextGenEU.
Binnen de Nederlandse communicatie over het nationale herstel- en veerkrachtplan wordt
gekeken naar accenten die kunnen worden gelegd en op welke wijze samenwerking met de
Europese Commissie daar aan kan bijdragen.

Resultaten
Eens per jaar worden de resultaten van de communicatie gemeten door middel van mediaoverzichten
en de cijfers op social media en de website. Aan de hand daarvan wordt gekeken in hoeverre de
communicatiedoelen worden gerealiseerd en wat eventuele aanvullende acties zijn.

253

Bijlage 1: DNSH-zelftoetsen

254

Maatregel 1.1H1: Hervorming energiebelasting
Klimaat en digitaal
Het doel van de maatregelen in de energiebelasting is om het gebruik van aardgas duurder te maken
en het gebruik van elektriciteit goedkoper. Bedrijven en huishoudens worden zo gestimuleerd om
meer energie te besparen en om over te stappen op klimaatvriendelijkere technieken, zoals een
warmtepomp. De extra CO2-reductie van deze maatregelen wordt ingeschat op enkele Mtonnen in
2030. Deze inschatting is gebaseerd op het studiegroeprapport “Bestemming Parijs: Wegwijzer voor
klimaatkeuzes 2030, 2050”. Een preciezere berekening is op dit moment nog niet mogelijk omdat
het wetsvoorstel (en de exacte tariefaanpassingen) nog wordt uitgewerkt. Daarnaast is het lastig om
alleen het effect van de energiebelasting te duiden, omdat de energiebelastingmaatregelen ook
interacteren met andere beleidsmaatregelen (door interactie-effecten kan het uiteindelijke CO2effect hoger of lager uitvallen). Op dit moment hebben we geen gedetailleerde inschatting van het
effect van fiscale maatregelen op de NEC’s. De reductie van NOx, SO2, NH3, PM2.5 emissies is een
positief neveneffect van onze fiscale maatregelen.
DNSH-zelftoets
•
Het doel van de energiebelasting is om enerzijds een efficiënter energieverbruik te stimuleren
en anderzijds de overstap naar duurzamere energiebronnen te bevorderen.
•
Op dit moment wordt voor het grootste gedeelte van het verbruik elektriciteit zwaarder belast
dan aardgas, terwijl elektriciteit in zichzelf een schonere en duurzamere energiebron is dan
aardgas. Elektriciteit zal als energiebron richting 2030 bovendien steeds schoner worden
door de groei van hernieuwbare energie (met name zonne- en windenergie).
•
Door het afschaffen van het verlaagde tarief glastuinbouw, het afschaffen van de vrijstelling
voor mineralogische en metallurgische procedés en het beperken van de inputvrijstelling
voor wkk’s wordt de grondslag in de energiebelasting verbreed en gaan met name meer
energieverbruikers in de glastuinbouwsector en industrie energiebelasting betalen. Deze
(grote) energieverbruikers krijgen hierdoor een grotere prikkel om minder energie te
verbruiken.
•
Daarnaast wordt met de tariefaanpassingen de belasting op aardgas verhoogd en de
belasting op elektriciteit in de eerste, tweede en derde verbruiksschijf juist verlaagd. Dit
maakt verduurzamingsopties (zoals een warmtepomp) financieel veel rendabeler.
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de onderstaande Ja Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is
DNSH-doelstellingen een inhoudelijke
geselecteerd
DNSH-beoordeling van de maatregel nodig
is
1. Mitigatie van klimaatverandering
x
2. Klimaatadaptatie
x
3. Duurzaam gebruik en bescherming
x
van mariene hulpbronnen
4. Circulaire economie
x
5. Preventie
en bestrijding
verontreiniging
6. Bescherming
en herstel
biodiversiteit en ecosystemen

van

x

van

x

255

Maatregel 1.1H2: Invoering en aanscherping CO2 heffing industrie
Klimaat en digitaal
Het betreft een hervorming waarvoor geen kosten worden meegenomen in het HVP dus tagging is
niet nodig.
DNSH-zelftoets
•
Het doel van de maatregel is om de transitie naar een klimaatneutrale industrie te bevorderen
en daarmee de CO2 uitstoot te reduceren. De heffing stimuleert innovatie en de toepassing van
nieuwe technieken waarbij het reductiepotentieel van de industrie en het groeipotentieel van
emissiearme technieken wereldwijd wordt vergroot. Op dit moment hebben we geen
gedetailleerde inschatting van het effect van fiscale maatregelen op de NEC’s. De reductie van
NOx, SO2, NH3, PM2.5 emissies is een positief neveneffect van onze fiscale maatregelen.
•
De heffing sluit goed aan bij de HVF-prioriteiten: klimaat en de groene transitie. Het is een
hervorming die erop is gericht is broeikasgassen in de industrie te verminderen en de toepassing
van innovatie en nieuwe technieken in de transitie te bevorderen. Daarom dragen de maatregel
en de in het coalitieakkoord overeengekomen aanscherping direct bij aan de groene transitie.
•
De maatregel is direct gerelateerd aan de inspanningen van de Nederlandse regering over de
LSA doelen voor 2019 en 2020 te halen; specifiek 2019-3 en 2020-3; die gaan over de groene
transitie, het garanderen van emissiereductie en het stimuleren van private investeringen in
groene innovatie.
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande
zes DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
de
onderstaande
DNSH-doelstellingen
een inhoudelijke DNSHbeoordeling
van
de
maatregel nodig is
1.
Mitigatie
van
X
De maatregel is gericht op het reduceren van
klimaatverandering
broeikasgasemissies door de Nederlandse industrie
2. Klimaatadaptatie
X
De
maatregel
bevordert
zodanige
technische
verandering van de industrie dat er niet langer
broeikasgasemissies ontstaan.
3. Duurzaam gebruik
X
De maatregel heeft hier geen betrekking op.
en bescherming van
mariene hulpbronnen
4.
Circulaire
X
De maatregel heeft hier geen betrekking op.
economie
5.
Preventie
en
X
De maatregel ontmoedigt indirect de verbranding van
bestrijding
van
fossiele brandstoffen. Daarmee wordt stikstofvorming
verontreiniging
en luchtvervuiling tegengegaan.
6. Bescherming en
X
Verminderde stikstofuitstoot bevordert de biodiversiteit
herstel
van
en ecosystemen.
biodiversiteit
en
ecosystemen

256

Maatregel 1.1H3: Verhoging tarief vliegbelasting
Klimaat en digitaal
•
De luchtvaartemissies in Nederland (gebaseerd op de in Nederland verkochte brandstoffen
voor internationale luchtvaart) bedragen naar verwachting 14 Mton in 2030. Op dit moment
hebben we geen gedetailleerde inschatting van het effect van fiscale maatregelen op de
NEC’s. De reductie van NOx, SO2, NH3, PM2.5 emissies is een positief neveneffect van onze
fiscale maatregelen.
•
De vliegbelasting heeft tot gevolg dat vliegen vanaf Nederlandse luchthavens duurder wordt.
Eerdere studies naar de vliegbelasting in haar huidige vorm geven aan dat in scenario’s
zonder capaciteitsrestricties sommige reizigers kunnen afzien van reizen, anderen zullen een
andere vervoerswijze kiezen, weer anderen zullen uitwijken naar buitenlandse luchthavens
en een deel zal blijven vliegen. 162
•
De effecten van een verdrievoudiging van de vliegbelasting zijn naar verwachting op korte
termijn relatief beperkt. Op Schiphol is er sprake van knellende capaciteitsrestricties,
waardoor de vliegbelasting slechts de meeropbrengsten afromen. Ook is de verwachting dat
met de verhoogde vliegbelasting capaciteit knellend blijft, waardoor er in de praktijk geen
verminderde vraag zal zijn.
•
Een verhoging van de vliegbelasting draagt wel bij aan fiscale vergroening en het streven
van het kabinet om belasting te heffen op wat we als samenleving niet willen (vervuiling)
dan op wat we wel willen (werken, ondernemen). Het internationale vliegverkeer wordt niet
belast met brandstofaccijns, en er wordt geen btw geheven. De concurrentiepositie van het
vliegtuig ten opzichte van de trein en de bus wordt hierdoor versterkt. De verhoogde
vliegbelasting zorgt ervoor dat deze in fiscale zin ongelijke behandeling verbetert.
•
Verder speelt de aantrekkelijkheid van de internationale trein een belangrijke rol. Een
ticketbelasting met een vlak tarief leidt tot relatief hoge kosten voor vluchten op korte
afstanden. Ervan uitgaande dat die kosten zich vertalen in de ticketprijzen, wordt het zo
aantrekkelijker om van de trein gebruik te maken. Dit effect wordt naar verwachting
versterkt door de verhoging van het vlakke tarief.
•
De verhoging van de vliegbelasting zorgt er daarnaast voor dat de maatschappelijke kosten
beter worden meegenomen in de prijzen van het vliegverkeer. De externe milieukosten, zoals
de CO2-uitstoot, de lokale milieueffecten en geluidhinder, worden hiermee beter
verdisconteerd in de prijs. Consumenten en bedrijven worden daardoor bewuster van de
maatschappelijke kosten van de vervuiling die met vliegen samenhangt.
•
Ten behoeve van het wetsvoorstel (voor de verhoging van het tarief) zullen de
beleidseffecten nader in kaart worden gebracht door een extern onderzoeksbureau.
DNSH-zelftoets
•
De vliegbelasting is een fiscale vergroeningsmaatregel.
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de Ja
Nee Simpele DNSH-rechtvaardiging) als ‘nee’ is
onderstaande DNSH-doelstellingen
geselecteerd
een inhoudelijke DNSH-beoordeling
van de maatregel nodig is
1.
Mitigatie
van
X
De maatregel heeft hier geen betrekking op
klimaatverandering
en heeft geen voorzien negatief effect op dit
DNSH-onderdeel
162

CE Delft, Economische- en Duurzaamheidseffecten Vliegbelasting: doorrekening nieuwe varianten, april 2019.

257

2. Klimaatadaptatie

X

3.
Duurzaam
gebruik
en
bescherming
van
mariene
hulpbronnen
4. Circulaire economie

X

5. Preventie en bestrijding van
verontreiniging

X

6. Bescherming en herstel van
biodiversiteit en ecosystemen

X

X

De maatregel zorgt ervoor dat vliegen
duurder wordt, waardoor andere (schonere)
vervoersmodaliteiten
financieel
aantrekkelijker worden.
De maatregel heeft hier geen betrekking op
en heeft geen voorzien negatief effect op dit
DNSH-onderdeel
De maatregel heeft hier geen betrekking op
en heeft geen voorzien negatief effect op dit
DNSH-onderdeel
De maatregel heeft hier geen betrekking op
en heeft geen voorzien negatief effect op dit
DNSH-onderdeel
De maatregel heeft hier geen betrekking op
en heeft geen voorzien negatief effect op dit
DNSH-onderdeel

258

Maatregel 1.1H4: Hervorming autobelastingen
Klimaat en digitaal
Het betreft een fiscaal vergroeningspakket dat bij zal dragen aan het realiseren van het klimaatdoel
in de sector mobiliteit.
DNSH-zelftoets
De mrb-plus is een klimaatmaatregel en heeft naar verwachting geen negatieve effecten op het
milieu.
Het afbouwen van de bpm-vrijstelling voor ondernemers heeft een positief klimaateffect. De mate is
mede afhankelijk van de marktontwikkeling van emissievrije - en van fossiele bestelauto’s . Ook
dient er rekening te worden gehouden met gedragseffecten. Zo zal een deel van de populatie langer
blijven doorrijden met een fossiele bestelauto.
Uit eerste doorrekeningen met model van bestelauto markt blijkt dat afbouw vrijstelling zeer effectief
is in termen van overstappen van ondernemers naar een elektrische bestelauto. Dit leidt zowel tot
minder CO2-uitstoot als een verbetering van de luchtkwaliteit. Een ander deel van de ondernemers
rijdt juist wat langer met hun fossiele bestelauto door maar het negatieve effect op de luchtkwaliteit
is minder groot dan het positieve effect op de luchtkwaliteit van de overstap naar EV. Er is daarmee
een verbetering van de nieuwe situatie ten opzichte van de huidige situatie.
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de Ja
Nee
Simpele DNSH-rechtvaardiging) als ‘nee’
onderstaande DNSH-doelstellingen
is geselecteerd
een inhoudelijke DNSH-beoordeling
van de maatregel nodig is
1.
Mitigatie
van
x
Zie bovenstaand
klimaatverandering
2. Klimaatadaptatie
x
Zie bovenstaand
3.
Duurzaam
gebruik
en
x
Zie bovenstaand
bescherming
van
mariene
hulpbronnen
4. Circulaire economie
x
Zie bovenstaand
5. Preventie en bestrijding van
verontreiniging
6. Bescherming en herstel van
biodiversiteit en ecosystemen

x

Zie bovenstaand

x

Zie bovenstaand

259

Maatregel 1.1I1: Wind op Zee
Klimaat en digitaal
Klimaat- en milieu-coëfficiënt volgens Annex VI van de HVF-verordening:
Code
028

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt

Hernieuwbare energie: Wind

Klimaat

Milieu

100%

40%

DNSH-zelftoets
Deze maatregel bestaat uit drie sub maatregelen:
(1) Borgen van de scheepvaartveiligheid
(2) versterking en bescherming van het Noordzee-ecosysteem
(3) Een goede inpassing van de stroomaansluiting op het land
Indien nodig wordt de beantwoording van de DNSH doelstellingen uitgesplitst per sub maatregel.
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande
zes DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de Ja
N Simpele
rechtvaardiging als
‘nee’
is
onderstaande DNSH-doelstellingen
e geselecteerd
een inhoudelijke DNSH-beoordeling
e
van de maatregel nodig is
1. Mitigatie van
klimaatveranderin
g

Borgen van de
scheepvaartvei
ligheid

X

Versterking en
bescherming
van
het
Noordzeeecosysteem

X

Een
goede
inpassing van
de

X

Windenergie heeft een milieu- of klimaatcoëfficiënt van 100% in de richting van de
DNSH-milieudoelstelling, zoals vastgesteld
volgens het passende steunverleningsgebied
in annex VI van de HVF-verordening (nr. 28).
De sub maatregel is noodzakelijk voor
inpassing van windenergie, omdat er
rekening dient te worden gehouden met de
scheepvaart op de Noordzee en hun
veiligheid. Bij het uitvoeren van de sub
maatregel zal klimaatneutraliteit (in 2030)
een doelstelling zijn.
Windenergie heeft een milieu- of klimaatcoëfficiënt van 100% in de richting van de
DNSH-milieudoelstelling, zoals vastgesteld
volgens het passende steunverleningsgebied
in annex VI van de HVF-verordening (nr. 28).
Deze sub maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de mitigatie van
klimaatverandering, omdat het zich richt op
het beschermen en versterken van het
ecosysteem op de Noordzee.
Windenergie heeft een milieu- of klimaatcoëfficiënt van 100% in de richting van de
DNSH-milieudoelstelling, zoals vastgesteld
volgens het passende steunverleningsgebied
260

stroomaansluit
ing op het land

2.
Klimaatadaptatie

3.
Duurzaam
gebruik
en
bescherming van
mariene
hulpbronnen

4.
Circulaire
economie

Borgen van de
scheepvaartvei
ligheid

X

Versterking en
bescherming
van
het
Noordzeeecosysteem

X

Een
goede
inpassing van
de
stroomaansluit
ing op het land
Borgen van de
scheepvaartvei
ligheid

X

Versterking en
bescherming
van
het
Noordzeeecosysteem

X

Een
goede
inpassing van
de
stroomaansluit
ing op het land

X

Borgen van de
scheepvaartvei
ligheid

X

X

in annex VI van de HVF-verordening (nr. 28).
De sub maatregel is noodzakelijk voor
inpassing van windenergie en heeft verder
geen of een insignificante impact op de
mitigatie van klimaatverandering.
De sub maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de doelstelling.
Windenergie
draagt
bij
aan
de
energietransitie naar duurzame energie. De
sub maatregel is noodzakelijk om de
inpassing van windenergie mogelijk te
maken. Bij het uitvoeren van de sub
maatregel zal klimaatneutraliteit (in 2030)
een doelstelling zijn.
De sub maatregel zal mogelijk een
substantiële bijdrage leveren aan de adaptie
aan klimaatverandering, aangezien het zich
richt op het beschermen en versterken van
het ecosysteem en daarbij ook rekening kan
houden met het mitigeren van negatieve
effecten op het ecosysteem.
De sub maatregel is noodzakelijk om de
inpassing van windenergie mogelijk te
maken en heeft verder geen of een
insignificante impact op de adaptie aan
klimaatverandering.
De sub maatregel heeft geen of een
insignificante impact op het duurzaam
gebruik en de bescherming van water en
mariene hulpbronnen. De scheepvaart maakt
reeds gebruik van de Noordzee. Door de
komst van windparken is de noodzaak om
het maritiem verkeer te regelen en zo de
scheepvaartveiligheid
te
borgen
toegenomen. Dit zal echter niet tot een ander
gebruik van
de
Noordzee door de
scheepvaart leiden.
De sub maatregel ‘draagt substantieel bij’
aan de DNSH-milieudoelstelling op grond van
artikel 12 van de Taxonomieverordening. Met
deze sub maatregel zal de toestand van
aquatische ecosystemen worden beschermd
en verbeterd, wat substantieel bijdraagt aan
het bereiken of in stand houden van de goede
milieutoestand van de Noordzee.
De sub maatregel heeft geen of een
insignificante impact op het duurzaam
gebruik en de bescherming van water en
mariene hulpbronnen, aangezien het zich
richt op de natuur op het land en het
verbeteren van de woon- en leefomgeving in
het gebied.
Bij de aanschaf van middelen, zal men zich
inspannen voor circulaire initiatieven (Green
Deal Zeevaart, Binnenvaart en Havens van
het
Ministerie
van Infrastructuur
en
261

Waterstaat, 2019). Hierdoor kan deze sub
maatregel mogelijk een substantiële bijdrage
leveren aan de transitie naar een circulaire
economie.
De maatregel heeft geen of een insignificante
impact op de circulaire economie. De sub
maatregel richt zich namelijk op ecologische
verbeteringen.

Versterking en
bescherming
van
het
Noordzeeecosysteem
Een
goede
inpassing van
de
stroomaansluit
ing op het land

5. Preventie
en
bestrijding
van
verontreiniging

6. Bescherming en
herstel
van
biodiversiteit
en
ecosystemen

Borgen van de
scheepvaartvei
ligheid

X

Versterking en
bescherming
van
het
Noordzeeecosysteem

X

Een
goede
inpassing van
de
stroomaansluit
ing op het land

X

Borgen van de
scheepvaartvei
ligheid

X

Versterking en
bescherming
van
het
Noordzeeecosysteem

X

De maatregel heeft geen of een insignificant
impact op de circulaire economie. De sub
maatregel richt zich namelijk op het
faciliteren van de goede inpassing van de
opgewekte windenergie aan land. Hierbij kan
bijvoorbeeld worden gedacht aan het
verbeteren van de leefomgeving van
bewoners
in
de
buurt
van
een
aansluitingspunt op land door het creëren
van meer groen, natuur en afscherming van
de energietransitie projecten.
De sub maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de preventie van
verontreiniging. Conform de afspraken
binnen het klimaatakkoord zullen de
Rijksrederij en de Kustwacht inzetten op een
klimaatneutrale bedrijfsvoering (en vloot) in
2030, wat verontreiniging door de gebruikte
schepen zal beperken.
De sub maatregel ‘draagt substantieel bij’
aan de DNSH-milieudoelstelling op grond van
artikel 14 van de Taxonomieverordening,
aangezien een versterking van het Noordzeeecosysteem zal bijdragen aan het verbeteren
van
het
niveau
van
wateren/of
bodemkwaliteit
waarbij de
ongunstige
effecten op het milieu worden beperkt.
De sub maatregel ‘draagt substantieel bij’
aan de DNSH-milieudoelstelling op grond van
artikel 14 van de Taxonomieverordening,
aangezien er meer groen/natuur zal worden
gecreëerd rondom de aanlandlocaties, wat de
bodemkwaliteit
kan
verbeteren
en
ongunstige effecten op het milieu zal
beperken.
De sub maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de bescherming en
het herstel van de biodiversiteit en
ecosystemen, omdat het slechts de veiligheid
van de reeds bestaande scheepvaart zal
borgen. Het zal daardoor ook geen extra
schade verrichten, maar de status quo
handhaven.
De sub maatregel ‘draagt substantieel bij’
aan de DNSH-milieudoelstelling op grond van
artikel 15 van de Taxonomieverordening,
omdat het zal zorgen voor natuurversterking
en soortenbescherming in de Noordzee.
262

Een
goede
inpassing van
de
stroomaansluit
ing op het land

X

Daarnaast
zullen
er
aanvullende
natuurherstelmaatregelen worden genomen
binnen en buiten Natura 2000-gebieden.
De sub maatregel ‘draagt substantieel bij’
aan de DNSH-milieudoelstelling op grond van
artikel 15 van de Taxonomieverordening
door middel van een ecologisch impulspakket
voor de Waddenzee en het creëren van
groen/natuur bij de aanlandlocaties.

263

Maatregel 1.1I2: Groenvermogen waterstof
Klimaat en digitaal
Klimaat- en milieu-coëfficiënt volgens Annex VI van de HVF-verordening:
Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt
Milieu

032

Demonstratiefaciliteiten: Overige vormen
energie (waaronder geothermische energie)

hernieuwbare

100%

40%

022

Onderzoeksprogramma: Onderzoeks- en innovatieprocessen,
technologieoverdracht en samenwerking tussen ondernemingen
gericht op de koolstofarme economie, veerkracht tegen en
aanpassing aan klimaatverandering
Human capital agenda: Bijdragen aan groene vaardigheden en
banen en de groene economie

100%

40%

100%

0%

01

van

Klimaat

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de onderstaande Ja N
Simpele DNSH-rechtvaardiging als ‘nee’ is
DNSH-doelstellingen
een inhoudelijke
ee geselecteerd
DNSH-beoordeling van de maatregel nodig is
1. Mitigatie van klimaatverandering
x
De maatregel ‘draagt substantieel bij’ aan
de DNSH-milieudoelstelling, op grond van
artikel 10 van de Taxonomieverordening.
Voorstel moet op de lange termijn juist
aardgas gaan vervangen door groene
waterstof. We waterstof geproduceerd
door de ondersteunde projecten zal
voldoen aan de Richtlijn 2018/2001 en de
en
regelgeving
onderliggende
wet(gedelegeerde handelingen) en eisen
gelijkwaardig aan de SDE++ (SA.53525
(2020/N)) en verminderen daardoor
praktisch 100% van de uitstoot tijdens
hun levenscyclus.
2. Klimaatadaptatie
X
De maatregel heeft geen of een
insignificant
impact
op
de DNSHmilieudoelstelling. Voorstel is niet gericht
op adaptatie processen
3. Duurzaam gebruik en bescherming
van mariene hulpbronnen

X

De maatregel heeft geen of een
insignificant
impact
op
de DNSHmilieudoelstelling. Water is grondstof voor
groene waterstofproductie. Ook zal water
voor koeling worden gebruikt.

264

4. Circulaire economie

5.
Preventie
verontreiniging

en

X

bestrijding

van

6.
Bescherming
en
herstel
biodiversiteit en ecosystemen

van

x

X

De maatregel heeft geen of een
insignificant
impact
op
de DNSHmilieudoelstelling. Voorstel is gericht op
waterstofproductie en toepassing, en gaat
ook over CO2 omzetten.
De maatregel heeft geen of een
insignificant
impact
op
de DNSHmilieudoelstelling. Waterstof als duurzaam
alternatief voor fossiele brandstoffen en
grondstoffen draagt bij aan de bestrijding
van milieuvervuiling
De maatregel heeft geen of een
insignificant
impact
op
de DNSHmilieudoelstelling. Voorstel heeft geen
directe impact op biodiversiteit.

265

Maatregel 1.1I3: Energietransitie binnenvaart, project ZES
Klimaat en digitaal
Klimaatcoëfficiënt volgens Annex VII van de HVF-verordening:
Code

074

Steunverleningsgebied

Clean urban transport rolling stock

Coëfficiënt
Klimaat

Milieu

100%

40%

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande
zes DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
onderstaande
DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling van de maatregel
nodig is
1.
Mitigatie
van
x
De maatregel draagt 100% bij aan de DNSHklimaatverandering
milieudoelstelling aangezien het een reductie van
broeikasgasemissie bewerkstelligd.
2. Klimaatadaptatie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante
impact op de DNSH-milieudoelstelling
3. Duurzaam gebruik en
x
De maatregel draagt substantieel bij aan de
bescherming van mariene
DNSH-milieudoelstelling:
d.m.v.
minder
hulpbronnen
broeikasgasuitstoot,
stikstofuitstoot,
minder
fijnstof, en minder geluidsemissies wordt de druk
op water en marine hulpbronnen verminderd.
4. Circulaire economie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante
impact op de DNSH-milieudoelstelling
5. Preventie en bestrijding
x
De maatregel draagt substantieel bij aan de
van verontreiniging
DNSH-milieudoelstelling: minder stikstofuitstoot,
minder fijnstof, en minder geluidsemissies.
6. Bescherming en herstel
x
De maatregel draagt substantieel bij aan de
van
biodiversiteit
en
DNSH-milieudoelstelling:
d.m.v.
minder
ecosystemen
broeikasgasuitstoot,
stikstofuitstoot,
minder
fijnstof, en minder geluidsemissies wordt de druk
op biodiversiteit en ecosystemen verminderd.

266

Maatregel 1.1I4: Luchtvaart in transitie
Klimaat en digitaal
Klimaat- en milieu-coëfficiënt volgens Annex VI van de HVF-verordening:
Code
022

027

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt

Programmalijn
4:
Onderzoeksen
innovatieprocessen,
technologieoverdracht
en
samenwerking tussen ondernemingen gericht op de
koolstofarme economie, veerkracht tegen en
aanpassing aan klimaatverandering
Programmalijn 2A, 2B: Steun voor ondernemingen die
diensten
verrichten
die
bijdragen
aan een
koolstofarme economie en veerkracht tegen de
klimaatverandering,
met
inbegrip
van
bewustmakingsmaatregelen

Klimaat

Milieu

100%

40 %

100 %

40 %

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de onderstaande Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is
DNSH-doelstellingen een inhoudelijke
geselecteerd
DNSH-beoordeling van de maatregel nodig
is
1. Mitigatie van klimaatverandering

Draagt
100%
bij
aan
de
klimaatdoelstelling en draagt volgens de
taxonomieverordening ook significant bij
aan
artikel
10
van
de
Taxonomieverordening. De maatregel
levert namelijk een bijdrage aan
klimaatneutrale luchtvaart, namelijk door
schone of klimaatneutrale mobiliteit te
bevorderen onder 10(1)(c ) van de
Taxonomieverordening.

2. Klimaatadaptatie

Er is geen of een insignificante bijdrage
aan klimaatadaptatie.

3. Duurzaam gebruik en bescherming
van mariene hulpbronnen

De maatregel heeft geen of een
insignificant effect op deze doelstelling.
Er is dus geen of een insignificante impact
op de milieudoelstelling.
Er is geen of een insignificante impact op
deze
milieudoelstelling.

4. Circulaire economie
5. Preventie en
verontreiniging

bestrijding

van

Draagt volgens de taxonomieverordening
artikel 14
significant bij, omdat
ontwikkeling
van
duurzame
ultraefficiënte demonstratievliegtuigen met
267

doorbraaktechnologie
voor
waterstofaandrijving,
materialen
en
systemen zorgt voor een vermindering,
van vervuilende emissies in de lucht.
6. Bescherming en
herstel
biodiversiteit en ecosystemen

van

Het programma is gericht op de
Nederlandse luchtvaarsector en komt niet
direct of indirect in aanraking met
biodiversiteit en ecosystemen. Er is geen
of een insignificante impact voor deze
milieudoelstelling.

268

Maatregel 1.2I1: Programma Natuur
Klimaat en digitaal
Klimaat- en milieu-coëfficiënt:
Code
049

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt

Bescherming, herstel en duurzaam gebruik van Natura 2000gebieden

Klimaat

Milieu

40%

100%

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de onderstaande Ja
DNSH-doelstellingen een inhoudelijke
DNSH-beoordeling van de maatregel
nodig is

Nee

Simpele rechtvaardiging
geselecteerd

als

‘nee’

is

1. Mitigatie van klimaatverandering

X

2. Klimaatadaptatie

X

Mitigatie
van
klimaatverandering:
de
maatregel draagt substantieel bij
Bijv.
door
maatregelen
als
bossencompensatie en revitalisering dragen
maatregelen
bij
aan
CO2
opname
(versterking van koolstofputten op land,
onder meer door het vermijden van
ontbossing en aantasting van bossen, herstel
van
bossen,
zie
artikel
10(1)(f)
Taxonomieverordening.)

3. Duurzaam gebruik en bescherming
van mariene hulpbronnen

X

Adaptatie
van
klimaatverandering: de
maatregel draagt substantieel bij
Veel maatregelen zijn gericht op het
robuuster maken van het systeem. Hiermee
worden ook bijv. natuurlijke klimaatbuffers
gecreëerd. Spoor 1: agrarische en mobiliteitsen industriesector maatregelen gericht op het
verminderen van de stikstofuitstoot in
Nederland
is
een
activiteit
die
adaptieoplossingen omvat die het risico op
ongunstige effecten van het huidige klimaat
en het verwachte toekomstige klimaat op de
economische
activiteit
substantieel
vermindert, krachtens
artikel
11(1)(a)
Taxonomieverordening.
Duurzaam gebruik en de bescherming van
water en mariene hulpbronnen: de maatregel
draagt substantieel bij
269

Verbetering van waterkwaliteit en het
watersysteem is een essentiële conditie voor
de habitats en soorten in de N2000-gebieden.
De maatregel draagt bij aan het verbeteren
van waterhuishouding- en efficiëntie, onder
meer door het beschermen en verbeteren van
de toestand van aquatische ecosystemen,
krachtens
artikel
12(1)(c)
Taxonomieverordening.

4. Circulaire economie
5. Preventie
en
verontreiniging

bestrijding

6. Bescherming en herstel
biodiversiteit en ecosystemen

X
van

van

X

Circulaire economie: De maatregel heeft geen
of een insignificante impact.
Preventie en bestrijding van milieuvervuiling:
De maatregel heeft geen of een insignificante
impact
De maatregelen zijn gericht op verbetering
van de natuur. Dat leidt niet tot bestrijding
van milieuvervuiling, maar heeft daar ook
geen negatief effect op.

X

Bescherming en het herstel van de
biodiversiteit en ecosystemen: draagt primair
en rechtstreeks bij
Het Programma heeft als primaire doelstelling
verbetering van de biodiversiteit dus draagt
primair en rechtstreeks bij. Zo draagt de
maatregel ook rechtstreeks bij aan artikel
15(1)(a) van de Taxonomieverordening,
aangezien de maatregel bijdraagt aan het
beschermen, behouden en herstellen van
biodiversiteit, door middel van natuur- en
biodiversiteitsbehoud.

270

Maatregel 1.2I2: Subsidieregeling sanering varkenshouderijen
Klimaat en digitaal
Klimaat- en milieu-coëfficiënt volgens Annex VI van de HVF-verordening:
Code

049

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt

Bescherming, herstel en duurzaam gebruik van Natura 2000-

Klimaat

Milieu

40%

100%

gebieden.

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de
onderstaande
DNSHdoelstellingen een inhoudelijke
DNSH-beoordeling
van
de
maatregel nodig is
1.
Mitigatie
van
klimaatverandering

Ja

Nee

Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd

X

De

definitieve

beëindiging

van

varkenshouderijlocaties en de daarmee gepaard
gaande blijvende krimp van de varkensstapel in
Nederland

draagt

bij

aan

de

reductie

van

broeikasgassen omdat het verminderen van de
veestapel de methaanuitstoot zal verminderen. De
maatregel heeft een klimaatcoëfficiënt van 40%
en heeft daarnaast geen of een insignificant
impact op de desbetreffende milieudoelstelling.
2. Klimaatadaptatie

X

De maatregel heeft een klimaatcoëfficiënt van
40% en heeft daarnaast geen of een insignificant
impact op de desbetreffende milieudoelstelling.
Het verminderen van de veestapel vermindert de
belasting

op

het

milieu

en

omringende

ecosystemen, waardoor het mogelijk is dat het
milieu en omringende ecosystemen beter om
kunnen gaan met ongunstige klimaateffecten. Ook
is

artikel 11.1a

(en

artikel 11.2b)

van

de

taxonomieverordening van toepassing.
3. Duurzaam gebruik en
bescherming van mariene
hulpbronnen

X

De

blijvende

krimp

van

de

varkensstapel

resulteert in een afname van de productie en het
gebruik van dierlijke mest en daarmee van de
271

belasting van grond- en oppervlaktewater. De
maatregel heeft een milieucoëfficiënt van 100%
onder steunverleningsgebied 049, welke ook van
toepassing

is

voor

de

desbetreffende

milieudoelstelling. Ook is artikel 12.1c van de
taxonomieverordening van toepassing.
4. Circulaire economie

X

De blijvende krimp van de varkensstapel
resulteert in een afname in gebruik van
plantaardig voedsel als diervoeder, een afname in
het gebruik van schoon drinkwater voor dierlijke
productie en een afname in energieverbruik. Ook
is artikel 13.1g (terugdringen afvalproductie van
de veestapel) van de taxonomieverordening van
toepassing.
In Nederland is er regelgeving over afval en
bouwplaatsen. Aannemers zijn verplicht bouwen sloopafval te scheiden (Bouwbesluit art 8.8)
volgens de lijst in Regeling Bouwbesluit 2012, art
4.1. Het bevoegd gezag, meestal de gemeente,
kan aanvullende eisen stellen aan het bouw- en
sloopafval.
In de Nederlandse regelgeving hebben we de EUwetgeving afvalhiërarchie uit de Kaderrichtlijn
afvalstoffen (2008/98/EG) overgenomen in art
10.4 Wet Milieubeheer, en is de EU-richtlijn
2018/851 geïmplementeerd in de vorm van een
wijziging van de Wet milieubeheer. EUregelgeving op het gebied van afvalstoffen is dus
van kracht.
Een deel van het afval moet op de bouwplaats
worden gescheiden omdat dit belangrijk is voor de
bruikbaarheid van de rest van het afval, maar het
steenachtige ongevaarlijke bouw- en sloopafval
kan op een andere locatie worden gescheiden.
Het is niet toegestaan steenachtige materialen,
het grootste deel van het bouw- en sloopafval, op
stortplaatsen te storten.
(https://wetten.overheid.nl/BWBR0009094/202107-01 - Besluit stortplaatsen en stortverboden
afvalstoffen)
Door het stortverbod zit Nederland op 99,9% tot
100% voor wat betreft het hergebruik, recycling
en andere materiaalterugwinning. Dit staat
272

5. Preventie en bestrijding
van verontreiniging

X

aangegeven in Eurostat, De indicator (ratio of
construction and demolition waste which is
prepared for re-use, recycled or subject to
material recovery, including through backfilling
operations..’’ komt overeen met de indicator waar
de Commissie naar verwees in de feedback over
de DNSH-vereisten. Nederland voldoet dus aan de
voorwaarden van de afvalhiërarchie, SRV is dus in
lijn met DNSH op het gebied van circulaire
economie.
De maatregel heeft een milieucoëfficiënt van
100% onder steunverleningsgebied 049, welke
ook van toepassing is voor de desbetreffende
milieudoelstelling. Ook is artikel 14.1a en 14.1b
van de taxonomieverordening van toepassing.

6. Bescherming en herstel
van
biodiversiteit
en
ecosystemen

X

De blijvende krimp van de veestapel resulteert in
een afname van de depositie van stikstof op
Natura 2000-gebieden, wat bijdraagt aan het
herstel van deze gebieden de realisatie van de
doelen van de Vogel- en habitatrichtlijn (VHR).
Door de blijvende krimp van de varkensstapel is
er minder behoefte aan de (eenzijdige) teelt van
voedergewassen

zoals

maïs.

Vrijkomende

landbouwgrond kan (deels) ingezet worden voor
extensievere vormen van landbouw of omgezet
worden in natuur. Dit draagt bij aan het versterken
van de biodiversiteit. De maatregel heeft een
milieucoëfficiënt

van

steunverleningsgebied
toepassing

is

voor

100%

049,
de

welke

onder
ook

van

desbetreffende

milieudoelstelling. Ook is artikel 15.1b van de
taxonomieverordening van toepassing.

273

Maatregel 2.1I1: Quantum Delta NL
Klimaat en digitaal
Digitale-coëfficiënt volgens Annex VII van de HVF-verordening:
Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt
Digitaal

021quater

Investeringen in

geavanceerde technologieën

zoals:

High-

100%

performance computing en kwantumcomputing/-communicatie
(met inbegrip van kwantumencryptie); ontwikkeling, productie
en systeemintegratie van micro-elektronica; volgende generatie
Europese

data-,

cloud-

en

edgecapaciteit (infrastructuur,

platformen en diensten); virtual en augmented reality, DeepTech
en andere geavanceerde digitale technologieën. Investeringen in
het veiligstellen van de digitale toeleveringsketen
DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de onderstaande Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is
DNSH-doelstellingen
een inhoudelijke
geselecteerd
DNSH-beoordeling van de maatregel nodig
is
1. Mitigatie van klimaatverandering
x
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling
2. Klimaatadaptatie
x
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling
3. Duurzaam gebruik en bescherming
x
De maatregel heeft geen of een
van mariene hulpbronnen
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling
4. Circulaire economie
x
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling
5.
Preventie
en
bestrijding
van
x
De maatregel heeft geen of een
verontreiniging
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling
6.
Bescherming
en
herstel
van
x
De maatregel heeft geen of een
biodiversiteit en ecosystemen
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling

274

Maatregel 2.1I2: AI Ned
Klimaat en digitaal
Digitale-coëfficiënt volgens Annex VII van

de HVF-verordening

voor Applied AI Learning

Communities:
Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt
Digitaal

021ter

AiNed fase 1: Ontwikkeling van zeer gespecialiseerde
ondersteunende
diensten
en
voorzieningen
voor
overheidsdiensten en
-ondernemingen
(nationale
HPCkenniscentra, cybercentra, voorzieningen voor het testen van en
experimenteren met kunstmatige intelligentie, blockchain,
internet der dingen, enz.)

100%

Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt
Digitaal

108

Applied AI Learning Communities: Steun voor de ontwikkeling
van digitale vaardigheden

100%

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is
onderstaande DNSH-doelstellingen
geselecteerd
een inhoudelijke DNSH-beoordeling
van de maatregel nodig is
1. Mitigatie van klimaatverandering
x
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling
2. Klimaatadaptatie
x
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling
3. Duurzaam gebruik en bescherming
x
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHvan mariene hulpbronnen
milieudoelstelling
4. Circulaire economie
x
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling
5. Preventie en bestrijding van
x
De maatregel heeft geen of een
verontreiniging
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling
6. Bescherming en herstel van
x
De maatregel heeft geen of een
biodiversiteit en ecosystemen
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling

275

276

Maatregel 2.1I3: Digitaliseringsimpuls Onderwijs NL
Klimaat en digitaal
Digitale-coëfficiënt volgens Annex VII van

de HVF-verordening

voor Applied AI Learning

Communities:
Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt
Digitaal

012

IT-diensten en toepassingen voor digitale vaardigheden en
digitale inclusie 163

100 %

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande
zes DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan
voor
welke van
de Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is
onderstaande DNSH-doelstellingen
geselecteerd
een inhoudelijke DNSH-beoordeling van
de maatregel nodig is
1. Mitigatie
van
x
De maatregel heeft geen of een
klimaatverandering
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling
2. Klimaatadaptatie
x
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling
3. Duurzaam
gebruik
en
x
De maatregel heeft geen of een
bescherming
van
mariene
insignificante impact op de DNSHhulpbronnen
milieudoelstelling
4. Circulaire economie
x
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling
5. Preventie en bestrijding van
x
De maatregel heeft geen of een
verontreiniging
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling
6. Bescherming en herstel van
x
De maatregel heeft geen of een
biodiversiteit en ecosystemen
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling

Met inbegrip van: maatregelen ter ondersteuning van de digitalisering van onderwijs- en opleidingsinstellingen (inclusief investeringen in
infrastructuur voor informatietechnologie en communicatie), met inbegrip van beroepsonderwijs en -opleiding en volwassenenonderwijs.

163

277

Maatregel 2.1I4 Digitale Infrastructuur Logistiek
Klimaat en digitaal
Digitale-coëfficiënt volgens Annex VII van de HVF-verordening:
Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt

084bis

Digitalisering van het vervoer, mede gericht op
broeikasgasemissiereductie:
overige
vervoerswijzen

Code

Steunverleningsgebied

Klimaat

Milieu

40%

0%

Coëfficiënt
Digitaal

084bis

Digitalisering
van
het
vervoer, mede
gericht
broeikasgasemissiereductie: overige vervoerswijzen

op

100%

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de Ja
Nee Simpele
rechtvaardiging
als
‘nee’
is
onderstaande
DNSHgeselecteerd
doelstellingen een inhoudelijke
DNSH-beoordeling
van
de
maatregel nodig is
1.
Mitigatie
klimaatverandering

van

x

De maatregel heeft een positief effect op de
DNSH klimaatdoelstellingen. DIL heeft namelijk
als doel de logistieke sector efficiënter te laten
opereren, wat moet leiden tot verlaging van
broeikasgasuitstoot.
De maatregel heeft geen of een insignificante
impact op de DNSH-milieudoelstelling.
De maatregel heeft geen of een insignificante
impact op de DNSH-milieudoelstelling

2. Klimaatadaptatie

x

3.
Duurzaam
gebruik
en
bescherming
van
mariene
hulpbronnen

x

4. Circulaire economie

x

De maatregel heeft geen of een insignificante
impact op de DNSH-milieudoelstelling

5. Preventie en bestrijding van
verontreiniging
6. Bescherming en herstel van
biodiversiteit en ecosystemen

x

De maatregel heeft geen of een insignificante
impact op de DNSH-milieudoelstelling
De maatregel heeft geen of een insignificante
impact op de DNSH-milieudoelstelling

x

278

Maatregel 2.2I1: European Rail Traffic Management System (ERTMS)

Klimaat- en milieu-coëfficiënt volgens Annex VI van de HVF-verordening:
Code
071

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt

Invoering van ERTMS

Klimaat

Milieu

40%

40%

Digitale-coëfficiënt volgens Annex VII van de HVF-verordening:
Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt
Digitaal

071

Invoering van ERTMS

100%

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de Ja Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
onderstaande
DNSHdoelstellingen een inhoudelijke
DNSH-beoordeling
van
de
maatregel nodig is
1.
Mitigatie
van
X
De maatregel heeft een positief klimaateffect, en
klimaatverandering
draagt dus bij aan deze doelstelling.
2. Klimaatadaptatie
X
De maatregel heeft een positief klimaateffect (zie
stap 1) en heeft daarnaast geen of een
insignificante impact op de milieudoelstelling
klimaatadaptatie.
3. Duurzaam gebruik en
bescherming van
mariene
hulpbronnen

X

De maatregel heeft een positief klimaateffect (zie
stap 1) en heeft daarnaast geen of een
insignificante impact op de milieudoelstelling
duurzaam gebruik en bescherming van
mariene hulpbronnen. ERTMS bevindt zich immers
op het vasteland.

4. Circulaire economie

X

5. Preventie en bestrijding
van verontreiniging

X

De maatregel heeft een positief klimaateffect (zie
stap 1). De onderdelen die in een NL HVP zijn
opgenomen hebben geen of een insignificante
impact op de totstandkoming van een circulaire
economie.
De maatregel heeft geen of een insignificante
impact op milieuvervuiling.

279

6. Bescherming en herstel
van
biodiversiteit
en
ecosystemen

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
impact op de milieudoelstelling bescherming
en herstel van biodiversiteit en ecosystemen.

280

Maatregel 2.2I2: Veilige, Slimme & Duurzame Mobiliteit
Klimaat en digitaal
De maatregelen zijn allemaal gericht op zowel verduurzaming en CO2 reductie als op het inzetten
van informatietechnologie om verduurzaming en slimme verstedelijking effectief vorm te geven.
Klimaat- en milieu-coëfficiënt volgens Annex VI van de HVF-verordening:
Code
Steunverleningsgebied
Coëfficiënt

076bis

Digitalisation of transport when dedicated in part to GHG
emissions reduction: urban transport

Klimaat

Milieu

40%

0%

Digitale-coëfficiënt volgens Annex VII van de HVF-verordening:
Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt
Digitaal

076bis

Digitalisation of transport when dedicated in part to GHG
emissions reduction: urban transport

100%

DNSH-zelftoets

Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van

Ja

Nee

Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd

X

De verschillende deelprojecten dragen of bij aan het

de onderstaande DNSHdoelstellingen een
inhoudelijke DNSHbeoordeling van de
maatregel nodig is
1. Tegengaan van
klimaatverandering

tegengaan van klimaatverandering, en hebben geen
negatief effect ten aanzien van klimaatverandering. De
positieve klimaateffecten worden bereikt doordat de
maatregelen onder andere: 1) energiebesparing mogelijk
maken, 2) een betere verkeersdoorstroming teweeg
zullen

brengen,

3)

snellere

afhandeling

van

verkeersincidenten, 4) bijdragen aan het efficiënter en
effectiever maken van mobiliteit, en 5) de duurzame
mobiliteitstransitie faciliteren.
281

2. Klimaatadaptatie

X

De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
de milieudoelstelling klimaatadaptatie. Beschikbare data
door

middel

van

het

Nationaal

Toegangspunt

Mobiliteitsdata zouden het mogelijk kunnen maken om
inzichten en verbanden op gebied van klimaatadaptatie
te kunnen leggen. Daarbij draagt de maatregel ook bij
aan

het veiliger

maken van

mobiliteit,

waaronder

bijvoorbeeld waarschuwingssystemen, welke ook van
belang kunnen zijn in het geval van een klimaatincident.
3. Duurzaam gebruik en

X

De maatregel heeft geen of een insignificante impact op

bescherming van

de milieudoelstelling duurzaam gebruik en bescherming

mariene hulpbronnen

van mariene hulpbronnen.

4. Circulaire economie
5. Tegengaan van

X

Zie uitgebreide toets.
X

milieuvervuiling

De

maatregel

heeft

broeikasgasuitstoot

naast

door

de

het
in

terugdringen
stap

1

van

genoemde

voordelen ook een positief effect op het terugdringen van
milieuvervuiling door mobiliteit. Overigens heeft de
maatregel geen of een insignificante impact op de
milieudoelstelling tegengaan van milieuvervuiling.
6. Bescherming en

X

De maatregel heeft geen of een insignificante impact op

herstel van biodiversiteit

de milieudoelstellingen bescherming en herstel van

en ecosystemen

biodiversiteit en ecosystemen. Enkel bij deelproject 6
(realisatie

tweede

tranch

Intelligente

Verkeersregelinstallaties) worden in het fysieke domein
constructies aangelegd. Deze worden echter geplaatst in
reeds bebouwde gebieden en trekken om die reden geen
extra

wissel

op

het

herstel van

biodiversiteit en

ecosystemen. De betere verkeersdoorstroming die deze
iVRI’s als doel hebben daarentegen juist een mogelijk
positief effect op het herstel van biodiversiteit en
ecosystemen

omdat

dat

minder

uitstoot

en

milieuvervuiling als gevolg heeft.

Deel 2 – Zorg voor een inhoudelijke DNSH-beoordeling voor die DNSH-doelstellingen die dit
vereisen. Beantwoord voor elke maatregel onderstaande vragen voor de DNSH-doelstellingen die
in Deel 1 zijn geïdentificeerd als een inhoudelijke beoordeling.
Substantiële vragen

Nee

Substantiële rechtvaardiging
282

1. Tegengaan van klimaatverandering: Zal
de maatregel naar verwachting leiden tot
significante uitstoot van broeikasgassen?
2. Klimaatadaptatie: leidt de maatregel

n.v.t.

naar verwachting tot een grotere nadelige
impact van het huidige klimaat en het
verwachte toekomstige klimaat, op de
maatregel zelf of op mensen, natuur of
activa?
3. Duurzaam gebruik en bescherming van

n.v.t.

water en mariene hulpbronnen: Is de
maatregel naar verwachting schadelijk:
i.

voor de goede toestand of het
goede ecologische potentieel van
waterlichamen, met inbegrip van
oppervlaktewater en grondwater;
of

ii.

voor de goede milieutoestand van
mariene wateren?

4. De transitie naar een circulaire

X

i)

De maatregel zal niet leiden tot

economie, inclusief afvalpreventie en

extra productie, of verbranding

recycling: Zal de maatregel naar

van afval.

verwachting:
i.

ii.

ii)

Deelproject 6, de realisatie van

leiden tot een aanzienlijke

tweede tranche Intelligente

toename van de productie,

Verkeersregelinstallaties (iVRI’s),

verbranding of verwijdering van

is het enige deelproject onder

afval, met uitzondering van de

VSD wat gestalte krijgt in het

verbranding van niet-recyclebaar

fysieke domein. Er zal echter

gevaarlijk afval; of

zoveel mogelijk gebruik worden

leiden tot aanzienlijke

gemaakt van circulaire

inefficiënties bij het directe of

materialen. Hierbij gaat het om

indirecte gebruik van een

een inspanningsverplichting.

natuurlijke hulpbron in elk

iii) Deelproject 6, de realisatie van

stadium van zijn levenscyclus,

tweede tranche Intelligente
Verkeersregelinstallaties (iVRI’s),
is het enige deelproject onder
VSD wat gestalte krijgt in het
fysieke domein. Er zal echter
283

zonder adequate maatregelen 164;

zoveel mogelijk gebruik worden

of

gemaakt van circulaire

aanzienlijke en langdurige schade

materialen. Hierbij gaat het om

toebrengen aan het milieu met

een inspanningsverplichting.

iii.

betrekking tot de circulaire
economie 165?
5.

Preventie

en

bestrijding

van

N.v.t

verontreiniging: Zal de maatregel naar
verwachting leiden tot een significante
toename

van

de

uitstoot

van

verontreinigende stoffen naar lucht, water
of land?
6. Bescherming en herstel van

N.v.t.

biodiversiteit en ecosystemen: Is de
maatregel naar verwachting:
i.

aanzienlijk nadelig voor de goede
staat 166 en veerkracht van
ecosystemen; of

ii.

schadelijk zijn voor de staat van
instandhouding van habitats en
soorten, met inbegrip van die van
Uniebelang?

For instance, inefficiencies can be minimised by significantly increasing the durability, reparability, upgradability and reusability of
products or by significantly reducing resources through the design and choice of materials, facilitating repurposing, disassembly and
deconstruction, in particular to reduce the use of building materials and promote the reuse of building materials. Additionally, transitioning
to ‘product-as-a-service business models and circular value chains with the aim of keeping products, components and materials at their
highest utility and value for as long as possible. This also comprises a significant reduction in the content of hazardous substance in materials
and products, including by replacing them with safer alternatives. This further includes significantly reducing food waste in the production,
processing, manufacturing or distribution of food.
165
Please refer to Recital 27 of the Taxonomy Regulation for more information on the circular economy objective.
166
In line with Article 2(16) of the Taxonomy Regulation, “‘good condition’ means, in relation to an ecosystem, that the ecosystem is in good
physical, chemical and biological condition or of a good physical, chemical and biological quality with self-reproduction or self- restoration
capability, in which species composition, ecosystem structure and ecological functions are not impaired”.
164

284

Maatregel 2.2I3: Intelligente Wegkantstations (IWKS)
Klimaat en digitaal
Klimaat- en milieu-coëfficiënt volgens Annex VI van de HVF-verordening:
Code

063bis

Steunverleningsgebied

Digitalisering
van
het
Vervoer,
broeikasgasemissiereductie: weg

Coëfficiënt

mede

gericht

op

Klimaat

Milieu

40%

0%

Digitale-coëfficiënt volgens Annex VII van de HVF-verordening:
Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt
Digitaal

063bis

Digitalisering
van
het
Vervoer:
broeikasgasemissiereductie: weg

mede

gericht

op

100%

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef
aan
voor Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
welke
van
de
onderstaande
DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSH-beoordeling
van de maatregel
nodig is
1. Tegengaan van
X
Bij de vervanging van de bestaande wegkantstations door
klimaatverandering
intelligente wegkantstations
(IWKS) worden ouderwetse, onzuinige halogeenlampen
vervangen door schonere,
efficiëntere lampen. Hiermee wordt energie bespaard en wordt
indirect CO2-uitstoot verminderd. Er hoeft immers minder
energie opgewekt te worden in vervuilende centrales. Niet alle
elektriciteit in NL is schoon. De maatregel heeft dus een positief
effect op het
tegengaan van klimaatverandering. Daarnaast is er sprake van
energie- en
materialenbesparing doordat er in totaal 17% minder
wegkantstations nodig zijn.

285

2.
Klimaatadaptatie

X

3.
Duurzaam
gebruik
en
bescherming van
mariene
hulpbronnen
4.
Circulaire
economie

X

X

De maatregel heeft een positief klimaateffect (zie stap 1) en
heeft daarnaast geen of een insignificant impact op de
milieudoelstelling klimaatadaptatie.
De maatregel heeft een positief klimaateffect (zie stap 1) en
heeft daarnaast geen of een insignificante impact op de
milieudoelstelling duurzaam gebruik en bescherming van
mariene hulpbronnen. De IWKS bevinden zich immers op het
vasteland.
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
milieudoelstelling circulaire economie. De wegkantstations
worden 1 op 1 vervangen. De verwerking van de oude
wegkantstations gebeurt via de geldende wet- en regelgeving.
De volgende contracteisen met impact op de circulariteit zijn
opgenomen in de vraagspecificatie:
•
VSE-eis SKAST.187 (circulariteit): “Alle onderdelen van de
behuizing, inrichting en componenten dienen waar mogelijk
te bestaan uit materialen of componenten die zelf gerecycled
zijn, of aan het einde van de levensduur recyclebaar te zijn.”
•
VSE-eis SKAST.188 (demonteerbaarheid): “Alle onderdelen
van de behuizing, inrichting en componenten dienen waar
mogelijk te bestaan uit eenvoudig te demonteren en van
elkaar te scheiden materialen en subonderdelen.”

5. Tegengaan van
milieuvervuiling

X

6. Bescherming en
herstel
van
biodiversiteit
en
ecosystemen

X

De maatregel heeft een milieucoëfficiënt van 40% onder
steunverleningsgebied 026, welke ook van toepassing is voor de
desbetreffende milieudoelstelling. Daarmee draagt de maatregel
dus bij aan het tegengaan van milieuvervuiling.
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
milieudoelstelling bescherming
en herstel van biodiversiteit en ecosystemen.

286

Maatregel 2.3H1: Informatiemanagement Overheid
Klimaat en digitaal
Klimaat- en milieu-coëfficiënt volgens Annex VI van de HVF-verordening:
Code
011

Steunverleningsgebied
ICT-oplossingen, e-diensten, toepassingen van de overheid

Coëfficiënt
Klimaat

Milieu

0%

0%

Digitale-coëfficiënt volgens Annex VII van de HVF-verordening:
Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt
Digitaal

011

ICT-oplossingen, e-diensten, toepassingen van de overheid

100%

Alle onderdelen van de hervorming hebben een direct verband met ICT-oplossingen. De
hoofddoelstelling van de hervorming (geborgd in de Wet open overheid) is dat alle >1000
overheidsorganisaties (departementen, zelfstandig bestuursorganen, gemeenten, provincies,
waterschappen) gefaseerd worden aangesloten op PLOOI en de 17 informatiecategorieën via PLOOI
toegankelijk zijn. Gezien deze overheidsorganisaties overheidsinformatie op digitale wijze
beschikbaar maken, draagt de hele maatregel bij aan digitale coëfficiënt 011.
DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de Ja Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
onderstaande
DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling van de maatregel
nodig is
1.
Mitigatie
van
X
De activiteiten die ondersteunend zijn aan de
klimaatverandering
uitvoering van de maatregel hebben geen impact op
de mitigatie van klimaatverandering. De actieve
openbaarmaking en het op orde brengen van de
informatiehuishouding heeft geen invloed op de
klimaatverandering.
De
activiteiten
hebben
voornamelijk betrekking op het digitaal ontsluiten van
informatiesystemen van overheidsorganisaties om tot
transparantie te komen en vraagt ook een verandering
van medewerkers in cultuur en opleiding, van inzicht
in volume en aard van de te openbaren informatie via
afgestemde werkprocessen en versterking van de
sturing, toezicht en handhaving.

287

2. Klimaatadaptatie

X

De activiteiten die ondersteunend zijn aan de
uitvoering van de maatregel hebben geen impact op
de adaptatie van klimaatverandering. De actieve
openbaarmaking en het op orde brengen van de
informatiehuishouding heeft geen invloed op de
klimaatverandering.
De
activiteiten
hebben
voornamelijk betrekking op het digitaal ontsluiten van
informatiesystemen van overheidsorganisaties om tot
transparantie te komen en vraagt ook een verandering
van medewerkers in cultuur en opleiding, van inzicht
in volume en aard van de te openbaren informatie via
afgestemde werkprocessen en versterking van de
sturing, toezicht en handhaving.

3. Duurzaam gebruik en
bescherming van mariene
hulpbronnen

X

4. Circulaire economie

X

De activiteiten die ondersteunend zijn aan de
uitvoering van de maatregel hebben geen impact op
het duurzaam gebruik en bescherming van water en
mariene
hulpbronnen.
Voor
de
actieve
openbaarmaking en het op orde brengen van de
informatiehuishouding wordt geen gebruik gemaakt
van mariene hulpbronnen. De activiteiten hebben
voornamelijk betrekking op het digitaal ontsluiten van
informatiesystemen van overheidsorganisaties om tot
transparantie te komen en vraagt ook een verandering
van medewerkers in cultuur en opleiding, van inzicht
in volume en aard van de te openbaren informatie via
afgestemde werkprocessen en versterking van de
sturing, toezicht en handhaving.
De activiteiten die ondersteunend zijn aan de
uitvoering van de maatregel hebben geen impact op
de circulaire economie inclusief recycling en
afvalpreventie. De actieve openbaarmaking en het op
orde brengen van de informatiehuishouding heeft
geen invloed op recycling en afvalpreventie. De
activiteiten hebben voornamelijk betrekking op het
digitaal ontsluiten van informatiesystemen van
overheidsorganisaties om tot transparantie te komen
en vraagt ook een verandering van medewerkers in
cultuur en opleiding, van inzicht in volume en aard van
de te openbaren informatie via afgestemde
werkprocessen en versterking van de sturing, toezicht
en handhaving.

5. Preventie en bestrijding
van verontreiniging

X

De activiteiten die ondersteunend zijn aan de
uitvoering van de maatregel hebben geen impact op
de preventie en bestrijding van milieuvervuiling van
lucht, water en land. De actieve openbaarmaking en
het op orde brengen van de informatiehuishouding
heeft geen invloed op milieuvervuiling. De activiteiten
hebben voornamelijk betrekking op het digitaal
ontsluiten
van
informatiesystemen
van
overheidsorganisaties om tot transparantie te komen
en vraagt ook een verandering van medewerkers in
cultuur en opleiding, van inzicht in volume en aard van
de te openbaren informatie via afgestemde
288

werkprocessen en versterking van de sturing, toezicht
en handhaving.

6. Bescherming en herstel
van
biodiversiteit
en
ecosystemen

X

De activiteiten die ondersteunend zijn aan de
uitvoering van de maatregel hebben geen impact op
de bescherming en herstel van biodiversiteit en
ecosystemen. De actieve openbaarmaking en het op
orde brengen van de informatiehuishouding heeft
geen invloed op de ecosystemen. De activiteiten
hebben voornamelijk betrekking op het digitaal
ontsluiten
van
informatiesystemen
van
overheidsorganisaties om tot transparantie te komen
en vraagt ook een verandering van medewerkers in
cultuur en opleiding, van inzicht in volume en aard van
de te openbaren informatie via afgestemde
werkprocessen en versterking van de sturing, toezicht
en handhaving.

Maatregel 2.3I1: Grensverleggende IT (GrIT)
Klimaat en digitaal
Klimaat- en milieu-coëfficiënt volgens Annex VI van de HVF-verordening:
Code
011

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt

ICT-oplossingen, e-diensten, toepassingen van de overheid

Klimaat

Milieu

0%

0%

Digitale-coëfficiënt volgens Annex VII van de HVF-verordening:
Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt
Digitaal

011

ICT-oplossingen, e-diensten, toepassingen van de overheid

100%

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de onderstaande Ja Nee
DNSH-doelstellingen een inhoudelijke
DNSH-beoordeling van de maatregel nodig
is

Simpele rechtvaardiging
geselecteerd

1. Mitigatie van klimaatverandering

De maatregel heeft een insignificante impact
op de DNSH-milieudoelstelling

X

als

‘nee’

is

289

2. Klimaatadaptatie

X

De maatregel heeft een insignificante impact
op de DNSH-milieudoelstelling

3. Duurzaam gebruik en bescherming
van mariene hulpbronnen

X

De maatregel heeft een insignificante impact
op de DNSH-milieudoelstelling

X

De maatregel heeft een insignificante impact
op de DNSH-milieudoelstelling

X

De maatregel heeft een insignificante impact
op de DNSH-milieudoelstelling

X

De maatregel heeft een insignificante impact
op de DNSH-milieudoelstelling

4. Circulaire economie

5.
Preventie
en
verontreiniging

bestrijding

van

6.
Bescherming
en
herstel
biodiversiteit en ecosystemen

van

290

Maatregel 2.3I2: Digitale hervorming van de Nederlandse strafrechtketen
Klimaat en digitaal
Digitale-coëfficiënt volgens Annex VII van de HVF-verordening:
Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt
Digitaal

011 quarter

Digitalisering van rechtsstelsels

100%

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
de onderstaande DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling
van
de
maatregel nodig is
1.
Mitigatie
van
x
Maatregel heeft geen positief of negatief effect op het
klimaatverandering
tegengaan van klimaatverandering
2. Klimaatadaptatie
x
Maatregel heeft geen positief of negatief effect op
klimaatadaptatie
3. Duurzaam gebruik
x
Maatregel heeft geen positief of negatief effect op
en bescherming van
duurzaam gebruik en bescherming hulpbronnen
mariene hulpbronnen
4. Circulaire economie
x
Maatregel heeft geen positief of negatief effect op
circulaire economie
5.
Preventie
en
x
Maatregel heeft geen positief of negatief effect op
bestrijding
van
tegengaan van milieuvervuiling
verontreiniging
6.
Bescherming
en
x
Maatregel heeft geen positief of negatief effect op de
herstel
van
bescherming en het herstel van biodiversiteit en
biodiversiteit
en
ecosystemen
ecosystemen

291

Maatregel 3.1H1: Afschaffen leegwaarderatio
Klimaat en digitaal
De maatregel heeft geen of geen significante voorzienbare impact, in positieve noch negatieve zin,
op de groene transitie en de digitale transformatie.
DNSH-zelftoets
De maatregel heeft geen of geen significante voorzienbare impact op de zes DNSH-doelstellingen;
de maatregel heeft geen positief of negatief effect op de huidige situatie.
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
de onderstaande DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling
van
de
maatregel nodig is
1.
Tegengaan
van
x
De maatregel heeft geen positief of negatief effect op de
klimaatverandering
huidige situatie.
2. Klimaatadaptatie
x
De maatregel heeft geen positief of negatief effect op de
huidige situatie.
3. Duurzaam gebruik en
x
De maatregel heeft geen positief of negatief effect op de
bescherming
van
huidige situatie.
mariene hulpbronnen
4. Circulaire economie
x
De maatregel heeft geen positief of negatief effect op de
huidige situatie.
5.
Tegengaan
van
x
De maatregel heeft geen positief of negatief effect op de
milieuvervuiling
huidige situatie.
6.
Bescherming
en
x
De maatregel heeft geen positief of negatief effect op de
herstel van biodiversiteit
huidige situatie.
en ecosystemen

292

Maatregel 3.1H2: Afschaffen verruimde schenkingsvrijstelling eigen woning
Klimaat en digitaal
De maatregel heeft geen of geen significante voorzienbare impact, in positieve noch negatieve zin,
op de groene transitie en de digitale transformatie.
DNSH-zelftoets
De maatregel heeft geen of geen significante voorzienbare impact op de zes DNSH-doelstellingen;
de maatregel heeft geen positief of negatief effect op de huidige situatie.
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
de onderstaande DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling
van
de
maatregel nodig is
1.
Tegengaan
van
x
De maatregel heeft geen positief of negatief effect op de
klimaatverandering
huidige situatie.
2. Klimaatadaptatie
x
De maatregel heeft geen positief of negatief effect op de
huidige situatie.
3. Duurzaam gebruik en
x
De maatregel heeft geen positief of negatief effect op de
bescherming
van
huidige situatie.
mariene hulpbronnen
4. Circulaire economie
x
De maatregel heeft geen positief of negatief effect op de
huidige situatie.
5.
Tegengaan
van
x
De maatregel heeft geen positief of negatief effect op de
milieuvervuiling
huidige situatie.
6.
Bescherming
en
x
De maatregel heeft geen positief of negatief effect op de
herstel van biodiversiteit
huidige situatie.
en ecosystemen

293

Maatregel 3.1H3: Regie op de aanbodzijde van de woningmarkt
Klimaat en digitaal
0%, de maatregel heeft geen effect op klimaat- en digitaliseringsdoelen.

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de onderstaande Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is
DNSH-doelstellingen een inhoudelijke
geselecteerd
DNSH-beoordeling van de maatregel nodig
is
1. Mitigatie van klimaatverandering
X
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling. De hervorming ziet op
het nemen van meer regie, dit is een
administratieve verandering en heeft
derhalve geen impact.
2. Klimaatadaptatie
X
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling. De hervorming ziet op
het nemen van meer regie, dit is een
administratieve verandering en heeft
derhalve geen impact.
3. Duurzaam gebruik en bescherming
X
De maatregel heeft geen of een
van mariene hulpbronnen
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling. De hervorming ziet op
het nemen van meer regie, dit is een
administratieve verandering en heeft
derhalve geen impact.
4. Circulaire economie
X
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling. De hervorming ziet op
het nemen van meer regie, dit is een
administratieve verandering en heeft
derhalve geen impact.
5. Preventie
en bestrijding van
X
De maatregel heeft geen of een
verontreiniging
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling. De hervorming ziet op
het nemen van meer regie, dit is een
administratieve verandering en heeft
derhalve geen impact.
6. Bescherming en herstel van
X
De maatregel heeft geen of een
biodiversiteit en ecosystemen
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling. De hervorming ziet op
het nemen van meer regie, dit is een
administratieve verandering en heeft
derhalve geen impact.

294

Maatregel 3.1H4: Aanscherping inkomensafhankelijke hogere huurverhoging
Klimaat en digitaal
0%, de inkomensafhankelijke hogere huurverhoging heeft geen effect op klimaat- en
digitaliseringsdoelen.
DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke
van de onderstaande
DNSHdoelstellingen een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling van de
maatregel nodig is
1.
Mitigatie
van
klimaatverandering

Ja

Nee

Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd

X

De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling.
De maatregel biedt verhuurders van huurwoningen in het
gereguleerde segment (niet vrije huursector) de mogelijkheid
om aan huurders met een hoger (midden)inkomen jaarlijks een
hogere huurverhoging voor te stellen, totdat de maximale
huurprijsgrens van de
woning
op basis van
het
woningwaarderingsstelsel is bereikt. Daarmee kunnen
verhuurders van deze huurders versneld een huurprijs vragen
die meer in verhouding staat tot de kwaliteit van de woning.
Het betalen en ontvangen van een hogere huurprijs heeft geen
effect op de mitigatie van klimaatverandering.

2. Klimaatadaptati e

X

De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling.
De maatregel biedt verhuurders van huurwoningen in het
gereguleerde segment (niet vrije huursector) de mogelijkheid
om aan huurders met een hoger (midden)inkomen jaarlijks een
hogere huurverhoging voor te stellen, totdat de maximale
huurprijsgrens van de
woning
op basis van
het
woningwaarderingsstelsel is bereikt. Daarmee kunnen
verhuurders van deze huurders versneld een huurprijs vragen
die meer in verhouding staat tot de kwaliteit van de woning.
Het betalen en ontvangen van een hogere huurprijs heeft geen
effect op de adaptatie aan klimaatverandering.

295

3.
Duurzaam
gebruik
en
bescherming
van
mariene
hulpbronnen

X

De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling.
De maatregel biedt verhuurders van huurwoningen in het
gereguleerde segment (niet vrije huursector) de mogelijkheid
om aan huurders met een hoger (midden)inkomen jaarlijks een
hogere huurverhoging voor te stellen, totdat de maximale
huurprijsgrens van de
woning
op basis van
het
woningwaarderingsstelsel is bereikt. Daarmee kunnen
verhuurders van deze huurders versneld een huurprijs vragen
die meer in verhouding staat tot de kwaliteit van de woning.
Het betalen en ontvangen van een hogere huurprijs heeft geen
effect op duurzaam gebruik en bescherming van water en
mariene hulpbronnen.

4.
Circulaire
economie

X

De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling.
De maatregel biedt verhuurders van huurwoningen in het
gereguleerde segment (niet vrije huursector) de mogelijkheid
om aan huurders met een hoger (midden)inkomen jaarlijks een
hogere huurverhoging voor te stellen, totdat de maximale
huurprijsgrens van de
woning
op basis van
het
woningwaarderingsstelsel is bereikt. Daarmee kunnen
verhuurders van deze huurders versneld een huurprijs vragen
die meer in verhouding staat tot de kwaliteit van de woning.
Het betalen en ontvangen van een hogere huurprijs heeft geen
effect op de circulaire economie inclusief recycling en
afvalpreventie.

5.
Preventie
en
bestrijding
van
verontreiniging

X

De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling.
De maatregel biedt verhuurders van huurwoningen in het
gereguleerde segment (niet vrije huursector) de mogelijkheid
om aan huurders met een hoger (midden)inkomen jaarlijks een
hogere huurverhoging voor te stellen, totdat de maximale
huurprijsgrens van de
woning
op basis van
het
woningwaarderingsstelsel is bereikt. Daarmee kunnen
verhuurders van deze huurders versneld een huurprijs vragen
die meer in verhouding staat tot de kwaliteit van de woning.
Het betalen en ontvangen van een hogere huurprijs heeft geen
effect op preventie en bestrijding van milieuvervuiling van
lucht, water en land

6. Bescherming en
herstel
van
biodiversiteit
en
ecosystemen

X

De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling.
De maatregel biedt verhuurders van huurwoningen in het
gereguleerde segment (niet vrije huursector) de mogelijkheid
om aan huurders met een hoger (midden)inkomen jaarlijks een
hogere huurverhoging voor te stellen, totdat de maximale
huurprijsgrens van de
woning
op basis van
het
woningwaarderingsstelsel is bereikt. Daarmee kunnen
verhuurders van deze huurders versneld een huurprijs vragen
die meer in verhouding staat tot de kwaliteit van de woning.
296

Het betalen en ontvangen van een hogere huurprijs heeft geen
effect op bescherming en herstel van biodiversiteit en
ecosystemen.

297

298

Maatregel 3.1H5 Versnellen van proces en procedures bij realiseren van woningbouw

Klimaat en digitaal
0%,

de

inkomensafhankelijke hogere

huurverhoging

heeft

geen

effect

op

klimaat-

en

digitaliseringsdoelen.
DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke
van de onderstaande
DNSHdoelstellingen een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling van de
maatregel nodig is
1.
Mitigatie
van
klimaatverandering

Ja

Nee

Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd

X

De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling

Deze maatregel is neutraal wat betreft DNSH-doelstellingen:
gaat om het verkorten van doorlooptijden wat betreft
processen en procedures voor woningbouw. Deze maatregelen
hebben geen effect op klimaat.
2. Klimaatadaptati e

X

De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling

Deze maatregel is neutraal wat betreft DNSH-doelstellingen:
gaat om het verkorten van doorlooptijden wat betreft
processen en procedures voor woningbouw, Deze maatregelen
hebben geen effect op klimaat.
3.
Duurzaam
gebruik
en
bescherming
van
mariene
hulpbronnen

X

De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling.

Deze maatregel is neutraal wat betreft DNSH-doelstellingen:
gaat om het verkorten van doorlooptijden wat betreft
processen en procedures voor woningbouw Deze maatregelen
hebben geen effect op water(aspecten).

299

4.
Circulaire
economie

X

De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling.

Deze maatregel is neutraal wat betreft DNSH-doelstellingen:
gaat om het verkorten van doorlooptijden wat betreft
processen en procedures voor woningbouw. Deze maatregelen
hebben geen effect circulaire economie.
5.
Preventie
en
bestrijding
van
verontreiniging

X

De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling.

Deze maatregel is neutraal wat betreft DNSH-doelstellingen:
gaat om het verkorten van doorlooptijden wat betreft
processen en procedures voor woningbouw. Deze maatregelen
hebben geen effect op vervuiling.
6. Bescherming en
herstel
van
biodiversiteit
en
ecosystemen

X

De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling

Deze maatregel is neutraal wat betreft DNSH-doelstellingen:
gaat om het verkorten van doorlooptijden wat betreft
processen en procedures voor woningbouw Deze maatregelen
hebben geen effect op natuur, ecosystemen e.d.

300

Maatregel 3.1I1: Woningbouwimpuls
Klimaat en digitaal
Het is een taak van gemeenten om de woningbouw en de woningbouwplannen zo goed mogelijk in
te passen in de omgeving en te voldoen aan de context specifieke randvoorwaarden. In
woningbouwplannen komen dan ook verschillende maatregelen terug die overeenkomen met de
steunverleningsgebieden uit de HVF-verordening.
Niet elke maatregel wordt zelfsprekend in
gebiedsontwikkeling altijd

een project opgevoerd als kostenpost, omdat

afhankelijk is van specifieke situatie. Maar het doorvoeren van

klimaatadaptieve maatregelen is, zeker in deze tijd waarin de gevolgen van klimaatveranderingen
steeds meer zichtbaar worden in de fysieke leefomgeving, altijd onderdeel van de (her)inrichting van
de openbare ruimte. Het betreft vooral klimaatadaptieve maatregelen die in perioden van
piekbelasting het water opvangen (om overstroming te voorkomen) en waterbergen (om in tijden
van hitte uitdroging voorkomen en koelte creëren).
Vanuit die gedachte kan de investering bijdragen aan het volgende steunverleningsgebied:
Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt
Klimaat

Milieu

Bescherming, herstel en duurzaam gebruik van Natura
2000-gebieden
Maatregelen
voor
aanpassing
aan
de
klimaatverandering en preventie en beheer van aan
het klimaat gerelateerde risico’s: overstromingen (met
inbegrip van bewustmaking, burgerbescherming en
rampenbestrijdingssystemen,
infrastructuur
en
ecosysteemgerichte benaderingen)

40%

100%

100%

100%

037

Maatregelen
voor
aanpassing
aan
de
klimaatverandering en preventie en beheer van aan
het klimaatgerelateerde risico’s: overige, zoals
stormen en droogte (met inbegrip van bewustmaking,
burgerbescherming en rampenbestrijdingssytemen,
infrastructuur en ecosysteemgerichte benaderingen)

100%

100%

048

Maatregelen op het gebied van luchtkwaliteit en
geluidsreductie
Sanering van industrieterreinen en verontreinigde
grond

40%

100%

0%

100%

049
035

046

DNSH

•

De woningbouwimpuls heeft geen aanzienlijke voorzienbare negatieve impact op de zes DNSHdoelstellingen. Integendeel, het mitigeren van de stikstofuitstoot met als doel de woningbouw
mogelijk te maken, is een van de maatregelen waarvoor gemeenten subsidie kunnen
aanvragen alsmede maatregelen om klimaatveranderingen te mitigeren en klimaatadaptieve
301

maatregelen. Echter is de bouw van woningen vooralsnog niet 100% circulair (hoewel steeds
meer in ontwikkeling) en is er geen specifieke aandacht voor mariene hulpbronnen.

•

Voor woningbouwprojecten is diverse bestaande wet- en regelgeving die ervoor moeten zorgen
dat de omgeving geen onherstelbare schade ondervindt door de realisatie van de woningen.
Bijvoorbeeld:
-

de natuurbeschermingswet die bepaalt dat voorafgaand aan een project een toetst wordt
gedaan op de impact op de omgeving.

-

de Milieubeschermingswet die projecten verplicht een Milieu Effect Rapportage (MER) op te
stellen. De MER brengt mogelijke aanzienlijke milieueffecten in beeld over o.a. de
biodiversiteit, gezondheid van de mens, fauna, flora, bodem, water, lucht, klimaatfactoren,
cultureel erfgoed en de wisselwerking tussen bovengenoemde elementen. Hieronder vallen
permanente, tijdelijke, positieve, negatieve, directe, indirecte, effecten op korte,
middellange en lange termijn.

-

In de Bro geregeld dat er een verplichte watertoets wordt gedaan. In een watertoets wordt
door de provincie en het waterschap de gevolgen op de waterhuishouding in kaart
gebracht.

Maatregel 3.2I1: Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed
Klimaat en digitaal
Klimaat- en milieu-coëfficiënt volgens Annex VI van de HVF-verordening:
Code

Steunverleningsgebied

026bis

Energy efficiency renovation or energy efficiency measures
regarding public infrastructure, demonstration projects and
supporting measures compliant with energy efficiency criteria 167

Coëfficiënt
Klimaat
100%

Milieu
40%

De subsidieregeling beoogt vastgoedeigenaren te overtuigen om energiebesparende maatregelen te
nemen of om tot integrale renovaties te komen. Beide investeringen leiden tot het verbeteren van
de energieprestatie in gebouwen, waarbij bij grote gebouwen ook gevraagd wordt om het
energielabel achteraf af te melden om zo goed de vorderingen te kunnen volgen en deze ook mee
te nemen in het Nationale gebouwenrenovatieplan. Bij de verdere ontwikkeling van de regeling (na
de 1e of 2e tranche) zal deze ook in lijn worden gebracht met de doelstellingen zoals de EU deze
voorschrijft in artikel 5/6 van de EED-revisie en artikel 8 en 9 van de EPBD-revisie.
De subsidieregeling heeft als doel om de broeikasuitstoot te verlagen. Dat zien wij als 100%
klimaatgericht. Wij gaan graag het gesprek aan met de Commissie om een bijpassende coëfficiënt
te identificeren.

If the objective of the measure is (a) to achieve, on average, at least a medium-depth level renovation as defined in Commission
Recommendation on Building Renovation (EU) 2019/786 or (b) to achieve, on average, at least a 30 % reduction of direct and indirect GHG
emissions compared to the ex-ante emissions. The renovation of buildings is also meant to include infrastructure in the sense of intervention
fields 85 to 92.
167

302

Bij de evaluatie van de 1e tranche kan worden bezien of het criterium van 30% CO 2-reductie
vanzelfsprekend al gehaald wordt of dat dit als eis voor de 2e of 3e tranche meegegeven moet
worden.
De volgende lijst van maatregelen worden gebruikt:
•

Bouwkundig aanpassingen in de bestaande thermische schil

•

Maatregelen die met energiezuinige installaties voor Verwarmen, koelen, ventileren te maken
hebben

•

Energiezuinige verlichtingsmaatregelen

•

Energieregistratie-en bewakingssysteem (EBS) (=BAC)

•

Maatregelen die integrale verduurzaming (deep energy retrofitting) te maken hebben

•

Duurzame Energie maatregelen in combinatie met energie-opslag

In de maatregelen en in integrale verduurzamingsopties kunnen ook hybride warmtepompen (in
combinatie met een CV ketel) of zeer energiezuinige HR ketels op aardgas zitten.

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke Ja Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
van de onderstaande
DNSHdoelstellingen een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling van de
maatregel nodig is
1.
Mitigatie
van
X
Door deze regeling wordt de CO 2-uitstoot beperkt.
klimaatverandering
De subsidie is gericht op maatregelen die GHG emissies
reduceren, het zal tot minimaal 111 kton CO2 reductie leiden,
en naar verwachting tot 0,2 Mton reductie.
2. Klimaatadaptati e

X

Door deze regeling worden gebouweigenaren zich bewust van
de impact van hun gebouw op de omgeving en kunnen ze bij
het nemen van energiebesparende maatregelen rekening
houden met klimaatadaptatie. Dit wordt met name door
communicatie richting de doelgroep bereikt. De regeling zelf
draagt niet bij aan klimaatadaptieve maatregelen.
De subsidie beoogt renovaties van gebouwen; er worden geen
nieuwe gebouwen gebouwd; daarnaast wordt in de subsidie de
mogelijk geboden om groene daken en gevels gesubsidieerd te

303

krijgen daarmee
klimaatadaptatie.

wordt

een

bijdrage

geleverd

aan

De maatregel levert een substantiële bijdrage aan adaptatie
van klimaatverandering, in de zin van artikel 11(1)(b),
aangezien de renovaties van gebouwen een adaptatieoplossing
is die bijdraagt aan het voorkomen of verminderen van het
risico op ongunstige effecten van het huidige klimaat en het
verwachte toekomstige klimaat op de mens, natuur of activa,
zonder dat het risico op ongunstige effecten op andere
personen, de natuur of activa vergroot. Om deze reden zou een
simpele rechtvaardiging moeten volstaan.
3.
Duurzaam
gebruik
en
bescherming
van
mariene
hulpbronnen

X

Deze regeling heeft geen invloed op het gebruik van mariene
hulpbronnen.
De subsidie beoogt renovaties van gebouwen; er worden geen
nieuwe gebouwen gebouwd; daardoor is de impact op
grondwater
en
oppervlaktewater
neutraal.
Om de vraag van de Cie te beantwoorden over water and
marine resources, de subsidie beoogt niet bestaande
watersystemen te installeren, of te vervangen. In de
toegevoegde bijlage van de het bestedingsplan zien jullie de
type maatregelen voor de beoogde subsidieregeling, waaruit
dit
ook
blijkt.
Bij een integrale verduurzaming kunnen maatregelen genomen
worden, die met het verwarmen van warm tapwater te maken
hebben. We leggen geen eisen op ten aanzien van het gebruik
van
dit
warme
tapwater.
We leggen de aanvrager van de subsidie geen eisen op ten
aanzien van een watergebruik of waterbeschermingsplan.

4.
Circulaire
economie

X

Door deze regeling worden gebouweigenaren zich bewust van
de impact van hun gebouw op de circulaire economie en
kunnen ze bij het nemen van energiebesparende maatregelen
ook kiezen voor maatregelen die passen in de circulaire
economie. Dit wordt met name door communicatie richting de
doelgroep bereikt.
De
maatregel
beoogt
vastgoedeigenaren
om
energiebesparende maatregelen te nemen, en is in die zin een
maatregel die substantieel bijdraagt aan de transitie naar een
circulaire economie, met name omdat het een maatregel
inzake energie-efficiëntie is onder artikel 13(1)(a)(ii) van de
Taxonomieverordening.
Bovendien vallen duurzame energieopwekkingsmethoden
onder het type maatregelen voor de subsidieregeling, zoals
zonnecollectorsystemen
en
zonnepalen
voor
elektriciteitsopwekking. Deze zijn toegevoegd in de bijlage van
304

het bestedingsplan, en kunnen ook gezien worden als
maatregelen
inzake
energie-efficiëntie
onder
artikel;
13(1)(a)(ii) van de Taxonomieverordening. Met andere
woorden, er wordt dus een substantiële bijdrage aan de
transitie naar een circulaire economie geleverd.
In Nederland wordt er veel kennis gedeeld en gecommuniceerd
over circulair bouwen, inclusief de losmaakbaarheid en
flexibiliteit.
In Nederland is er regelgeving over afval en bouwplaatsen.
Aannemers zijn verplicht bouw- en sloopafval te scheiden
(Bouwbesluit art 8.8) volgens de lijst in Regeling Bouwbesluit
2012, art 4.1. Het bevoegd gezag, meestal de gemeente, kan
aanvullende eisen stellen aan het bouw- en sloopafval.
In de Nederlandse regelgeving hebben we de EU-wetgeving
afvalhiërarchie uit de Kaderrichtlijn afvalstoffen (2008/98/EG)
overgenomen in art 10.4 Wet Milieubeheer, en is de EU-richtlijn
2018/851 geïmplementeerd in de vorm van een wijziging van
de Wet milieubeheer. EU-regelgeving op het gebied van
afvalstoffen
is
dus
van
kracht.
Een deel van het afval moet op de bouwplaats worden
gescheiden omdat dit belangrijk is voor de bruikbaarheid van
de rest van het afval, maar het steenachtige ongevaarlijke
bouw- en sloopafval kan op een andere locatie worden
gescheiden.
Het is niet toegestaan steenachtige materialen, het grootste
deel van het bouw- en sloopafval, op stortplaatsen te storten.
(https://wetten.overheid.nl/BWBR0009094/2021-07-01
Besluit
stortplaatsen
en
stortverboden
afvalstoffen)
Door het stortverbod zit Nederland op 99,9% tot 100% voor
wat
betreft
het
hergebruik,
recycling
en
andere
materiaalterugwinning. Dit staat aangegeven in Eurostat, De
indicator (ratio of construction and demolition waste which is
prepared for re-use, recycled or subject to material recovery,
including through backfilling operations..’’ komt overeen met
de indicator waar de Commissie naar verwees in de feedback
over de DNSH-vereisten. Nederland voldoet dus aan de
voorwaarden
van
de
afvalhiërarchie.

305

5.
Preventie
en
bestrijding
van
verontreiniging

X

Door deze regeling wordt de CO 2-uitstoot beperkt.
De subsidie beoogt renovaties van gebouwen; er worden geen
nieuwe gebouwen gebouwd; door gebouwen te renoveren en
weer geschikt te maken voor een langere periode wordt de
inzet van veel bouwmaterialen die anders nodig zijn voor
nieuwbouw bespaard.
Bij renovaties van gebouwen kan het voorkomen dat er
schadelijke stoffen zoals asbesthoudende materialen worden
aangetroffen. Nederland heeft strikte regelgeving als het gaat
om het verwijderen van asbest en daarmee wordt vervuiling
zoveel als mogelijk voorkomen.
Het is gebruikelijk in Nederland om voor renovaties onderzoek
te doen naar grondvervuiling.
We leggen de aanvrager geen specifieke regels op rondom
building components and materials. Het gebruik van materialen
wordt door de leverancier gewaarborgd, niet door de
opdrachtgever (client).
Het gebruik van formaldehyde is in NL geregeld via het Besluit
Warenwet.
De CEN norm en de TS 16516 is nog niet aangewezen als
Europese norm. De norm is dus ook nog niet in Nederland
geïmplementeerd. Deze kan wel vrijwillig gebruikt worden in
NL. Aanvragers van de subsidie nemen deze eis niet mee in
hun aanvraag.
In het Bouwbesluit, hoofdstuk 8, beschrijven we welke
maatregelen genomen moeten worden bij Bouw- en
sloopwerkzaamheden, zoals geluidsoverlast en visueel
waarneembare stof.
Sloopafval moet worden gescheiden van ander afval.
Ten slotte, maatschappelijk vastgoed op een duurzame manier
renoveren is een activiteit die substantieel bijdraagt aan de
bescherming van milieu tegen verontreiniging door middel van
het verminderen van emissies van verontreinigende stoffen in
lucht, water of bodem, in lijn met artikel 14(1)(a)
Taxonomieverordening.
Een voorbeeld hiervan is isolerende maatregelen, zoals HR++g
glas, isolatiewanden, isolatievloeren en isolatiedaken. Het is
bekend dat dit soort isolerende maatregelen leiden tot een
vermindering van fossiele energie, wat leidt tot een
vermindering van stikstofoxides en fijnstoffen. Alhoewel we de
precieze vermindering van de maatregel op luchtvervuiling niet
hebben, is het algemeen bekend dat isolerende maatregelen,
die onder de subsidieregeling vallen, een positief effect hebben
op luchtvervuiling. Met andere woorden, de maatregel draagt
dus substantieel bij aan de milieudoelstelling preventie en
bestrijding van verontreiniging.

306

6. Bescherming en
herstel
van
biodiversiteit
en
ecosystemen

X

Door deze regeling worden gebouweigenaren zich bewust van
de impact van hun gebouw op de omgeving en kunnen ze bij
het nemen van energiebesparende maatregelen rekening
houden met maatregelen die de biodiversiteit ten goede
komen. Dit wordt met name door communicatie richting de
doelgroep bereikt. De regeling zelf draagt niet bij aan
maatregelen ter herstel en bescherming van biodiversiteit en
ecosystemen.
De subsidie beoogt renovaties van gebouwen; er worden geen
nieuwe gebouwen gebouwd; daardoor is de impact op de
biodiversiteit neutraal; het gebouw staat er tenslotte al.
Daarnaast wordt in de subsidie de mogelijk geboden om groene
daken en gevels gesubsidieerd te krijgen daarmee wordt een
bijdrage geleverd aan het vergroten van de biodiversiteit op
lokaal
niveau.
In Nederland worden strenge regels gehanteerd bij renovaties,
rondom het beschermen van de natuur, zoals in de Wet
Natuurbescherming beschreven staat.

307

Maatregel 3.2I2: Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE)

Klimaat en digitaal
Code
026bis

Steunverleningsgebied

Renovatie ten behoeve van energie-efficiëntie of m aatregelen
inzake energie-efficiëntie van openbare infrastructuur,
dem onstratieprojecten en ondersteunende m aatregelen,
overeenkomstig criteria op het gebied van energie-efficiëntie.

Coëfficiënt
Klimaat

Milieu

100%

40%

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de onderstaande Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is
DNSH-doelstellingen
een inhoudelijke
geselecteerd
DNSH-beoordeling van de maatregel nodig is
1. Mitigatie van klimaatverandering
x
ISDE richt zich op stimulering van
energiebesparing
en
duurzame
energieopwekking. Daarmee wordt de
benodigde inzet van fossiele bronnen
en
daarmee
gepaard
gaande
milieuvervuiling verkleind. De ISDE
stimuleert geen inzet van fossiel
gestookte
energieopwekking.
De
subsidie
financiert
alleen
de
warmtepomp voor het produceren van
duurzame energie en niet de gas-boiler
in het geval van hybride opstelling, en
financiert over het algemeen geen gas
boilers 168. Om die reden draagt de
subsidie niet bij aan meer uitstoot van
broeikasgasemissies maar draagt het
opwekken van duurzame energie juist
bij
aan
het
verminderen
van
broeikasgasemissies.
Bovendien
dienen alle warmtepompen die op de
Nederlandse
markt
aangeboden
worden te voldoen aan de Europese
weten
regelgeving
voor
koelmiddelen, en wordt rekening
gehouden met het feit dat er een nieuw
wetsvoorstel
2022/0099(COD)
besproken wordt op EU-niveau die,
indien het op EU-niveau geaccepteerd
wordt, zal het ook in Nederland
automatisch van toepassing zal zijn.

Zie regeling nationale EZK- en LNV-subsidies artikel 4.5.2, tweede lid en de in artikel 4.5.1 opgenomen definities van
ruimteverwarmingstoestel en waterverwamingstoestel: https://wetten.overheid.nl/BWBR0035474/2022-04-16#Hoofdstuk4_Titeldee l4.5

168

308

2. Klimaatadaptatie

x

3. Duurzaam gebruik en bescherming
van mariene hulpbronnen

x

4. Circulaire economie

x

5. Preventie en bestrijding van
verontreiniging

x

6. Bescherming en herstel van
biodiversiteit en ecosystemen

x

ISDE richt zich op stimulering van
energiebesparing
en
duurzame
energieopwekking. Daarmee wordt de
benodigde inzet van fossiele bronnen
en
daarmee
gepaard
gaande
milieuvervuiling verkleind. De ISDE
stimuleert geen inzet van fossiel
gestookte energieopwekking.
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling
De door de ISDE gefinancierde
warmtepompen moeten voldoen aan
Eco-design-richtlijn 169.
ISDE richt zich op stimulering van
energiebesparing
en
duurzame
energieopwekking. Daarmee wordt de
benodigde inzet van fossiele bronnen
en
daarmee
gepaard
gaande
milieuvervuiling verkleind. De ISDE
stimuleert geen inzet van fossiel
gestookte energieopwekking.
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling

Volgt uit de volgende definities opgenomen in artikel 4.5.1 van de regeling nationale EZK- en LNV subsidies:
https://wetten.overheid.nl/BWBR0035474/#Hoofdstuk4_Titeldeel4.5 - verordening (EU) nr. 811/2013 en verordening (EU) nr. 812/2013

169

309

Maatregel 4.1H1: Verlaging van de zelfstandigenaftrek
Klimaat en digitaal
De maatregel heeft geen of geen significante voorzienbare impact, in positieve noch negatieve zin,
op de groene transitie en de digitale transformatie.
DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
de onderstaande DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling
van
de
maatregel nodig is
1.
Tegengaan
van
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
klimaatverandering
de DNSH-milieudoelstelling.
2. Klimaatadaptatie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
de DNSH-milieudoelstelling.
3. Duurzaam gebruik en
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
bescherming
van
de DNSH-milieudoelstelling.
mariene hulpbronnen
4. Circulaire economie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
de DNSH-milieudoelstelling.
5.
Tegengaan
van
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
milieuvervuiling
de DNSH-milieudoelstelling.
6.
Bescherming
en
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
herstel van biodiversiteit
de DNSH-milieudoelstelling.
en ecosystemen

310

Maatregel 4.1H2: Arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen (AOV ZZP)

Klimaat en digitaal
0%, de maatregel Arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen (AOV ZZP) heeft geen
effect op klimaat- en digitaliseringsdoelen.
DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de
onderstaande
DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke DNSH-beoordeling
van de maatregel nodig is

Nee

Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling met
betrekking tot de directe en primaire indirecte
effecten van de
maatregel gedurende zijn
levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met DNSH voor
de relevante doelstelling

2. Klimaatadaptatie

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling met
betrekking tot de directe en primaire indirecte
effecten van de
maatregel gedurende zijn
levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met DNSH voor
de relevante doelstelling

3. Duurzaam gebruik en
bescherming van mariene
hulpbronnen

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling met
betrekking tot de directe en primaire indirecte
effecten van de
maatregel gedurende zijn
levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met DNSH voor
de relevante doelstelling

4. Circulaire economie

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling met
betrekking tot de directe en primaire indirecte
effecten van de
maatregel gedurende zijn
levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met DNSH voor
de relevante doelstelling

5. Preventie en bestrijding
van verontreiniging

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling met
betrekking tot de directe en primaire indirecte
effecten van de
maatregel gedurende zijn
levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met DNSH voor

1.
Mitigatie
klimaatverandering

van

Ja

311

de relevante doelstelling

6. Bescherming en herstel
van
biodiversiteit
en
ecosystemen

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling met
betrekking tot de directe en primaire indirecte
effecten van de
maatregel gedurende zijn
levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met DNSH voor
de relevante doelstelling

312

Maatregel 4.1H3: Hervorming pensioenstelsel tweede pijler
Klimaat
0%,

en

de

hervorming

pensioenstelsel

tweede

digitaal
pijler

heeft

geen

effect

op

klimaat-

en

digitaliseringsdoelen.
Code Steunverleni ngsg ebi ed

Coëfficiënt
Klimaat

125

Maatregelen
ter
modernisering
van
de 0%
socialebeschermingsstelse ls, met
inbegrip van de bevordering van de toegang tot sociale
bescherming

Milieu
0%

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de
onderstaande
DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling van de maatregel
nodig is

Nee

Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling met
betrekking tot de directe en primaire indirecte
effecten van
de maatregel gedurende zijn
levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met DNSH voor
de relevante doelstelling

2. Klimaatadaptatie

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling met
betrekking tot de directe en primaire indirecte
effecten van
de maatregel gedurende zijn
levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met DNSH voor
de relevante doelstelling

3. Duurzaam gebruik en
bescherming van mariene
hulpbronnen

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling met
betrekking tot de directe en primaire indirecte
effecten van
de maatregel gedurende zijn
levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met DNSH voor
de relevante doelstelling

4. Circulaire economie

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling met
betrekking tot de directe en primaire indirecte
effecten van
de maatregel gedurende zijn

1.
Mitigatie
klimaatverandering

van

Ja

313

levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met DNSH voor
de relevante doelstelling

5. Preventie en bestrijding
van verontreiniging

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling met
betrekking tot de directe en primaire indirecte
effecten van
de maatregel gedurende zijn
levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met DNSH voor
de relevante doelstelling

6. Bescherming en herstel
van
biodiversiteit
en
ecosystemen

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling met
betrekking tot de directe en primaire indirecte
effecten van
de maatregel gedurende zijn
levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met DNSH voor
de relevante doelstelling

314

Maatregel 4.1H4: Aanpak schijnzelfstandigheid
Klimaat en digitaal
0%, de maatregel
digitaliseringsdoelen.

Aanpak

schijnzelfstandigheid

Code Steunverleni ngsg ebi ed

heeft

geen

effect

op

en

Coëfficiënt
Klimaat

125

klimaat-

Maatregelen
ter
modernisering
van
de 0%
socialebeschermingsstelse ls, met
inbegrip van de bevordering van de toegang tot sociale
bescherming

Milieu
0%

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de
onderstaande
DNSHdoelstellingen een inhoudelijke
DNSH-beoordeling van de maatregel
nodig is

Nee

Simpele
rechtvaardiging
geselecteerd

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling
met betrekking tot de directe en primaire
indirecte effecten van de maatregel gedurende
zijn levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als
zodanig beschouwd als in overeenstemming
met DNSH voor de relevante doelstelling

2. Klimaatadaptatie

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling
met betrekking tot de directe en primaire
indirecte effecten van de maatregel gedurende
zijn levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als
zodanig beschouwd als in overeenstemming
met DNSH voor de relevante doelstelling

3.
Duurzaam
gebruik
en
bescherming
van
mariene
hulpbronnen

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling
met betrekking tot de directe en primaire
indirecte effecten van de maatregel gedurende
zijn levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als
zodanig beschouwd als in overeenstemming
met DNSH voor de relevante doelstelling

4. Circulaire economie

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling
met betrekking tot de directe en primaire
indirecte effecten van de maatregel gedurende
zijn levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als
zodanig beschouwd als in overeenstemming
315

1.
Mitigatie
klimaatverandering

van

Ja

als

‘nee’

is

met DNSH voor de relevante doelstelling
5. Preventie en bestrijding van
verontreiniging

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling
met betrekking tot de directe en primaire
indirecte effecten van de maatregel gedurende
zijn levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als
zodanig beschouwd als in overeenstemming
met DNSH voor de relevante doelstelling

6. Bescherming en herstel van
biodiversiteit en ecosystemen

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling
met betrekking tot de directe en primaire
indirecte effecten van de maatregel gedurende
zijn levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als
zodanig beschouwd als in overeenstemming
met DNSH voor de relevante doelstelling

316

Maatregel 4.1I1: Nederland Leert Door
Klimaat en digitaal
0%, de maatregel Nederland Leert Door heeft geen effect op klimaat- en digitaliseringsdoelen.
Code Steunverleni ngsg ebi ed

Coëfficiënt
Klimaat Milieu

109
114
115

Ondersteuning voor de aanpassing van werknemers, onderneming e n 0%
en ondernemers aan veranderingen
Ondersteuning voor volwassenenonderwijs (uitgezonderd
0%
infrastructuur)
Maatregelen ter bevordering van gelijke kansen en actiev e 0%
participatie in
de samenleving

0%
0%
0%

DNSH-zelftoets:
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de
onderstaande
DNSHdoelstellingen een inhoudelijke
DNSH-beoordeling
van
de
maatregel nodig is

Nee

Simpele
rechtvaardiging
geselecteerd

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling
met betrekking tot de directe en primaire
indirecte effecten van de maatregel gedurende
zijn levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als
zodanig beschouwd als in overeenstemming
met DNSH voor de relevante doelstelling.

2. Klimaatadaptatie

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling
met betrekking tot de directe en primaire
indirecte effecten van de maatregel gedurende
zijn levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als
zodanig beschouwd als in overeenstemming
met DNSH voor de relevante doelstelling.

3.
Duurzaam
gebruik
en
bescherming
van
mariene
hulpbronnen

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling
met betrekking tot de directe en primaire
indirecte effecten van de maatregel gedurende
zijn levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als
zodanig beschouwd als in overeenstemming
met DNSH voor de relevante doelstelling.

4. Circulaire economie

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling
met betrekking tot de directe en primaire

1.
Mitigatie
klimaatverandering

van

Ja

als

‘nee’

is

317

indirecte effecten van de maatregel gedurende
zijn levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als
zodanig beschouwd als in overeenstemming
met DNSH voor de relevante doelstelling.
5. Preventie en bestrijding van
verontreiniging

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling
met betrekking tot de directe en primaire
indirecte effecten van de maatregel gedurende
zijn levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als
zodanig beschouwd als in overeenstemming
met DNSH voor de relevante doelstelling.

6. Bescherming en herstel van
biodiversiteit en ecosystemen

X

De maatregel heeft geen of een insignificante
voorzienbare impact op de milieudoelstelling
met betrekking tot de directe en primaire
indirecte effecten van de maatregel gedurende
zijn levenscyclus, gezien zijn aard, en wordt als
zodanig beschouwd als in overeenstemming
met DNSH voor de relevante doelstelling.

318

Maatregel 4.1I2: Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s)
Klimaat

en

0%, de

maatregel Regionale Mobiliteitsteams

digitaal
(RMT’s)

heeft geen effect op klimaat-

en

digitaliseringsdoelen.
Code Steunverleni ngsg ebi ed

Coëfficiënt
Klimaat

Milieu

097

Maatregelen voor betere toegang tot de arbeidsmarkt

0%

0%

098

Maatregelen voor betere toegang tot de arbeidsmarkt 0%
voor langdurig werklozen
Maatregelen voor de modernisering en versterking van 0%
de
arbeidsmarktinstellingen
en
-diensten
om
de
vaardigheidsbehoeften te
beoordelen, eraan tegemoet te komen, en voor tijdige en
op maat
gesneden hulp te zorgen
Ondersteuning voor aansluiting met en overgangen op de 0%
arbeidsmarkt
Ondersteuning voor arbeidsmobiliteit
0%

0%

102

103
104

0%

0%
0%

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de
onderstaande
DNSHdoelstellingen een inhoudelijke
DNSH-beoordeling van de maatregel
nodig is
1.
Mitigatie
klimaatverandering

van

2. Klimaatadaptatie

3.

Duurzaam

gebruik

en

Ja

Nee

Simpele rechtvaardiging
geselecteerd

X

De
maatregel
heeft
geen
of
een
insignificante voorzienbare impact op de
milieudoelstelling met betrekking tot de
directe en primaire indirecte effecten van de
maatregel gedurende zijn levenscyclus,
gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met
DNSH voor de relevante doelstelling

X

De
maatregel
heeft
geen
of
een
insignificante voorzienbare impact op de
milieudoelstelling met betrekking tot de
directe en primaire indirecte effecten van de
maatregel gedurende zijn levenscyclus,
gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met
DNSH voor de relevante doelstelling

X

De

maatregel

heeft

als

geen

‘nee’

of

is

een
319

bescherming
hulpbronnen

van

mariene

insignificante voorzienbare impact op de
milieudoelstelling met betrekking tot de
directe en primaire indirecte effecten van de
maatregel gedurende zijn levenscyclus,
gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met
DNSH voor de relevante doelstelling

4. Circulaire economie

X

De
maatregel
heeft
geen
of
een
insignificante voorzienbare impact op de
milieudoelstelling met betrekking tot de
directe en primaire indirecte effecten van de
maatregel gedurende zijn levenscyclus,
gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met
DNSH voor de relevante doelstelling

5. Preventie en bestrijding van
verontreiniging

X

De
maatregel
heeft
geen
of
een
insignificante voorzienbare impact op de
milieudoelstelling met betrekking tot de
directe en primaire indirecte effecten van de
maatregel gedurende zijn levenscyclus,
gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met
DNSH voor de relevante doelstelling

6. Bescherming en herstel van
biodiversiteit en ecosystemen

X

De
maatregel
heeft
geen
of
een
insignificante voorzienbare impact op de
milieudoelstelling met betrekking tot de
directe en primaire indirecte effecten van de
maatregel gedurende zijn levenscyclus,
gezien zijn aard, en wordt als zodanig
beschouwd als in overeenstemming met
DNSH voor de relevante doelstelling

320

Maatregel 4.2I1: Nationaal Onderwijslab AI

Klimaat en digitaal
0% klimaat-coëfficiënt. De maatregel Nationaal Onderwijslab AI heeft geen effect op
klimaatdoelen.
Code
006

003

Steunverleningsgebied
Investeringen
in
immateriële
activa
in
openbare
onderzoekscentra en instellingen voor hoger onderwijs die
rechtstreeks verband houden met onderzoek en innovatie
Investeringen
in
vaste
activa,
met
inbegrip
van
onderzoeksinfrastructuur, in openbare onderzoekscentra en
instellingen voor hoger onderwijs die rechtstreeks verband
houden met onderzoek en innovatie

Coëfficiënt
Klimaat

Milieu

0%

0%

0%

0%

100% digitale-coëfficiënt. De maatregel Nationaal Onderwijslab AI draagt wel bij aan digitalisering.
Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt
Digitaal

012

IT-diensten en toepassingen voor digitale vaardigheden en
digitale
inclusie.
Met
inbegrip
van: maatregelen ter
ondersteuning van de digitalisering van onderwijs- en
opleidingsinstellingen (inclusief investeringen in infrastructuur
voor informatietechnologie en communicatie), met inbegrip van
beroepsonderwijs en -opleiding en volwassenenonderwijs.

100%

DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de onderstaande Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is
DNSH-doelstellingen een inhoudelijke
geselecteerd
DNSH-beoordeling van de maatregel nodig
is
1. Mitigatie van klimaatverandering
X
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling.
2. Klimaatadaptatie
X
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling.
3. Duurzaam gebruik en bescherming
X
De maatregel heeft geen of een
van mariene hulpbronnen
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling.

321

4. Circulaire economie
5.
Preventie
en
verontreiniging

X

bestrijding

van

X

6.
Bescherming
en
herstel
biodiversiteit en ecosystemen

van

X

De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling.
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling.
De maatregel heeft geen of een
insignificante impact op de DNSHmilieudoelstelling.

322

Maatregel 4.2I2: Aanpak leervertragingen nieuwkomers
Klimaat en digitaal
0%, de maatregel Aanpak leervertraging nieuwkomers heeft geen effect op klimaat- en
digitaliseringsdoelen.
DNSH-toets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een substantiële
beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes DNSH-doelstellingen
een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de Ja
Nee
Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
onderstaande
DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling van de maatregel
nodig is
1.
Mitigatie
van
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel faciliteert en
klimaatverandering
ondersteunt scholen en instellingen met het inhalen /
beperken van leervertragingen door middelen beschikbaar
te stellen zodat extra docentencapaciteit ingehuurd kunnen
worden.
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
2. Klimaatadaptatie
DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel faciliteert en
ondersteunt scholen en instellingen met het inhalen /
beperken van leervertragingen door middelen beschikbaar
te stellen zodat extra docentencapaciteit ingehuurd kunnen
worden.
3. Duurzaam gebruik en
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel faciliteert en
bescherming van mariene
ondersteunt scholen en instellingen met het inhalen /
hulpbronnen
beperken van leervertragingen door middelen beschikbaar
te stellen zodat extra docentencapaciteit ingehuurd kunnen
worden.
4. Circulaire economie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel faciliteert en
ondersteunt scholen en instellingen met het inhalen /
beperken van leervertragingen door middelen beschikbaar
te stellen zodat extra docentencapaciteit ingehuurd kunnen
worden.
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
5. Preventie en bestrijding
DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel faciliteert en
van verontreiniging
ondersteunt scholen en instellingen met het inhalen /
beperken van leervertragingen door middelen beschikbaar
te stellen zodat extra docentencapaciteit ingehuurd kunnen
worden.
6. Bescherming en herstel
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel faciliteert en
van
biodiversiteit
en
ondersteunt scholen en instellingen met het inhalen /
ecosystemen
beperken van leervertragingen door middelen beschikbaar
te stellen zodat extra docentencapaciteit ingehuurd kunnen
worden.

323

Maatregel 4.2I3: Ondersteuning leerlingen in het laatste jaar
Klimaat en digitaal
0%, de maatregel Ondersteuning leerlingen in het laatste jaar heeft geen effect op klimaat- en
digitaliseringsdoelen.
DNSH-toets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een substantiële
beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes DNSH-doelstellingen
een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de Ja
Nee
Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
onderstaande
DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling van de maatregel
nodig is
1. Mitigatie van
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel faciliteert en
klimaatverandering
ondersteunt scholen en instellingen met het inhalen /
beperken van leervertragingen door middelen beschikbaar
te stellen zodat extra docentencapaciteit ingehuurd kunnen
worden.
2. Klimaatadaptatie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel faciliteert en
ondersteunt scholen en instellingen met het inhalen /
beperken van leervertragingen door middelen beschikbaar
te stellen zodat extra docentencapaciteit ingehuurd kunnen
worden.
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
3. Duurzaam gebruik en
DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel faciliteert en
bescherming van mariene
ondersteunt scholen en instellingen met het inhalen /
hulpbronnen
beperken van leervertragingen door middelen beschikbaar
te stellen zodat extra docentencapaciteit ingehuurd kunnen
worden.
4. Circulaire economie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel faciliteert en
ondersteunt scholen en instellingen met het inhalen /
beperken van leervertragingen door middelen beschikbaar
te stellen zodat extra docentencapaciteit ingehuurd kunnen
worden.
5. Preventie en bestrijding
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel faciliteert en
van verontreiniging
ondersteunt scholen en instellingen met het inhalen /
beperken van leervertragingen door middelen beschikbaar
te stellen zodat extra docentencapaciteit ingehuurd kunnen
worden.
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op de
6. Bescherming en herstel
DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel faciliteert en
van biodiversiteit en
ondersteunt scholen en instellingen met het inhalen /
ecosystemen
beperken van leervertragingen door middelen beschikbaar
te stellen zodat extra docentencapaciteit ingehuurd kunnen
worden.

324

Maatregel 4.2I4: Laptops, tablets en internetrouters voor online en hybride onderwijs ter
bestrijding en voorkoming van leerachterstanden
Klimaat en digitaal
0% klimaat-coëfficiënt. De maatregel Laptops, tablets en internetrouters voor online en hybride
onderwijs ter bestrijding en voorkoming van leerachterstanden heeft geen effect op klimaatdoelen.
100% digitale-coëfficiënt. De maatregel Laptops, tablets en internetrouters voor online en hybride
onderwijs ter bestrijding en voorkoming van leerachterstanden draagt wel bij aan de
digitaliseringsdoelen.
Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt
Digitaal

012

IT services and applications for digital skills and digital inclusion

100%

DNSH-toets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de Ja
Nee
Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
onderstaande
DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling
van
de
maatregel nodig is
1.
Mitigatie
van
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact
op de DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel
klimaatverandering
faciliteert en ondersteunt scholen en instellingen met
het inhalen / beperken van leervertragingen door
middelen beschikbaar te stellen zodat extra
docentencapaciteit ingehuurd kunnen worden.
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact
2. Klimaatadaptatie
op de DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel
faciliteert en ondersteunt scholen en instellingen met
het inhalen / beperken van leervertragingen door
middelen beschikbaar te stellen zodat extra
docentencapaciteit ingehuurd kunnen worden.
3. Duurzaam gebruik en
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact
op de DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel
bescherming
van
faciliteert en ondersteunt scholen en instellingen met
mariene hulpbronnen
het inhalen / beperken van leervertragingen door
middelen beschikbaar te stellen zodat extra
docentencapaciteit ingehuurd kunnen worden.
4. Circulaire economie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact
op de DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel
faciliteert en ondersteunt scholen en instellingen met
het inhalen / beperken van leervertragingen door
middelen beschikbaar te stellen zodat extra
docentencapaciteit ingehuurd kunnen worden.
325

5.
Preventie
bestrijding
verontreiniging

en
van

x

6.
Bescherming
en
herstel van biodiversiteit
en ecosystemen

x

De maatregel heeft geen of een insignificante impact
op de DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel
faciliteert en ondersteunt scholen en instellingen met
het inhalen / beperken van leervertragingen door
middelen beschikbaar te stellen zodat extra
docentencapaciteit ingehuurd kunnen worden.
De maatregel heeft geen of een insignificante impact
op de DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel
faciliteert en ondersteunt scholen en instellingen met
het inhalen / beperken van leervertragingen door
middelen beschikbaar te stellen zodat extra
docentencapaciteit ingehuurd kunnen worden.

326

Maatregel 5.1I1: Tijdelijke extra personele capaciteit voor de zorg in crisistijd
Klimaat en digitaal
0%, de maatregel Tijdelijke extra personele capaciteit voor de zorg in crisistijd heeft geen effect op
klimaat- en digitaliseringsdoelen.
Code Steunverleni ngsg ebi ed

Coëfficiënt
Klimaat

123

Measures to improve the accessibility, effectiveness and 0%
resilience
of
healthcare
systems
(excluding
infrastructure)

Milieu
0%

DNSH-toets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef
aan
voor
welke
van
de Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is
onderstaande
DNSH-doelstellingen
geselecteerd
een inhoudelijke DNSH-beoordeling van
de maatregel nodig is
1. Mitigatie van klimaatverandering
X
Het betreft een arbeidsmarktinstrument
dat gericht is op tijdelijke extra personele
capaciteit in de zorg in de COVID-19 crisis.
Dit heeft geen, of een niet substantiële
impact
op
mitigatie
van
klimaatverandering.
2. Klimaatadaptatie
X
Het betreft een arbeidsmarktinstrument
dat gericht is op tijdelijke extra personele
capaciteit in de zorg in de COVID-19 crisis.
Dit heeft geen, of een niet substantiële
impact
op
aanpassing
aan
de
klimaatverandering.
3.
Duurzaam
gebruik
en
X
Het betreft een arbeidsmarktinstrument
bescherming
van
mariene
dat gericht is op tijdelijke extra personele
hulpbronnen
capaciteit in de zorg in de COVID-19 crisis.
Dit heeft geen, of een niet substantiële
impact
op
duurzaam
gebruik
en
bescherming van water en marine
hulpbronnen.
4. Circulaire economie
X
Het betreft een arbeidsmarktinstrument
dat gericht is op tijdelijke extra personele
capaciteit in de zorg in de COVID-19 crisis.
Dit heeft geen, of een niet substantiële
impact op circulaire economie, inclusief
afvalpreventie en recycling.

327

5. Preventie en
verontreiniging

bestrijding

van

X

6. Bescherming en herstel
biodiversiteit en ecosystemen

van

X

Het betreft een arbeidsmarktinstrument
dat gericht is op tijdelijke extra personele
capaciteit in de zorg in de COVID-19 crisis.
Dit heeft geen, of een niet substantiële
impact op preventie en bestrijding van
verontreiniging naar lucht, water of land.
Het betreft een arbeidsmarktinstrument
dat gericht is op tijdelijke extra personele
capaciteit in de zorg in de COVID-19 crisis.
Dit heeft geen, of een niet substantiële
impact op de bescherming en het herstel
van de biodiversiteit en ecosystemen.

328

Maatregel 5.1I2: Extension Intensive Care
Klimaat en digitaal
0%, de maatregel Extension Intensive Care heeft geen effect op klimaat- en digitaliseringsdoelen.
Code

123

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt

Maatregelen ter verbetering van de toegankelijkheid,
doelmatigheid en veerkracht van gezondheidsstelsel
(uitgezonderd infrastructuur)

Klimaat

Milieu

0%

0%

DNSH-toets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de onderstaande Ja
DNSH-doelstellingen een inhoudelijke
DNSH-beoordeling van de maatregel nodig
is

Nee

Simpele rechtvaardiging
geselecteerd

als

‘nee’

is

1. Mitigatie van klimaatverandering

X

De
maatregel heeft
geen
of
een
insignificante
impact
op de
DNSHmilieudoelstelling.

2. Klimaatadaptatie

X

De
maatregel
heeft
geen
of
een
insignificante
impact
op
de
DNSHmilieudoelstelling.

3. Duurzaam gebruik en bescherming
van mariene hulpbronnen

X

De maatregel
heeft
geen of
een
insignificante
impact
op
de DNSHmilieudoelstelling.

X

De maatregel heeft
geen
of
een
insignificante
impact
op de
DNSHmilieudoelstelling.

X

De
maatregel
heeft
geen
of
een
insignificante
impact
op
de
DNSHmilieudoelstelling.

X

De maatregel heeft
geen
of
een
insignificante
impact
op de
DNSHmilieudoelstelling.

4. Circulaire economie

5. Preventie
en
verontreiniging

bestrijding

van

6.
Bescherming en
herstel
biodiversiteit en ecosystemen

van

329

Maatregel 5.1I3: Stimuleringsregeling E-Health Thuis COVID-19 & COVID-19 2.0
Klimaat en digitaal
0% klimaat-coëfficiënt. De maatregel Stimuleringsregeling E-Health Thuis COVID-19 & COVID-19
2.0 heeft geen effect op klimaatdoelen.
100% digitale-coëfficiënt. De maatregel Stimuleringsregeling E-Health Thuis COVID-19 & COVID-19
2.0 draagt wel bij aan de digitaliseringsdoelen.
Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt
Digitaal

013

Diensten en toepassingen op het gebied van e-gezondheidszorg

100%

DNSH-toets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de onderstaande Ja
DNSH-doelstellingen een inhoudelijke
DNSH-beoordeling van de maatregel nodig
is

Nee

Simpele rechtvaardiging
geselecteerd

als

‘nee’

is

1. Mitigatie van klimaatverandering

X

De
maatregel heeft
geen
of
een
insignificante
impact
op
de DNSHmilieudoelstelling.

2. Klimaatadaptatie

X

De
maatregel
heeft
geen
of
een
insignificante
impact
op
de
DNSHmilieudoelstelling.

3. Duurzaam gebruik en bescherming
van mariene hulpbronnen

X

De maatregel
heeft
geen of
een
insignificante
impact
op
de DNSHmilieudoelstelling.

X

De maatregel
heeft geen
of
een
insignificante
impact
op
de DNSHmilieudoelstelling.

X

De
maatregel
heeft
geen
of
een
insignificante
impact
op
de
DNSHmilieudoelstelling.

X

De maatregel
heeft geen
of
een
insignificante
impact
op
de DNSHmilieudoelstelling.

4. Circulaire economie

5. Preventie
en
verontreiniging

bestrijding

van

6.
Bescherming en
herstel
biodiversiteit en ecosystemen

van

330

Maatregel 5.1I4: Health RI
Klimaat en digitaal
0% klimaat-coëfficiënt. De maatregel Health RI heeft geen effect op klimaatdoelen.
Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt
Klimaat

Milieu

0%

0%

100% digitale-coëfficiënt. De maatregel Health RI draagt wel bij aan de digitaliseringsdoelen.
Code

Steunverleningsgebied

Coëfficiënt
Digitaal

013

Diensten en toepassingen op het gebied van e-

100%

gezondheidszorg (met inbegrip van e-zorg, het internet der
dingen voor lichaamsbeweging en omgeving ondersteund
wonen)

DNHS-toets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van de Ja
Nee
Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
onderstaande
DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling
van
de
maatregel nodig is
1.
Mitigatie
van
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact
op de DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel
klimaatverandering
faciliteert en ondersteunt scholen en instellingen met
het inhalen / beperken van leervertragingen door
middelen beschikbaar te stellen zodat
extra
docentencapaciteit ingehuurd kunnen worden.
2. Klimaatadaptatie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact
op de DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel
faciliteert en ondersteunt scholen en instellingen met
het inhalen / beperken van leervertragingen door
middelen beschikbaar te stellen zodat
extra
docentencapaciteit ingehuurd kunnen worden.
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact
3. Duurzaam gebruik en
op de DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel
bescherming
van
faciliteert en ondersteunt scholen en instellingen met
mariene hulpbronnen
het inhalen / beperken van leervertragingen door
middelen beschikbaar te stellen zodat
extra
docentencapaciteit ingehuurd kunnen worden.
331

4. Circulaire economie

x

5.
Preventie
bestrijding
verontreiniging

en
van

x

6.
Bescherming
en
herstel van biodiversiteit
en ecosystemen

x

De maatregel heeft geen of een insignificante impact
op de DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel
faciliteert en ondersteunt scholen en instellingen met
het inhalen / beperken van leervertragingen door
middelen beschikbaar te stellen zodat
extra
docentencapaciteit ingehuurd kunnen worden.
De maatregel heeft geen of een insignificante impact
op de DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel
faciliteert en ondersteunt scholen en instellingen met
het inhalen / beperken van leervertragingen door
middelen beschikbaar te stellen zodat
extra
docentencapaciteit ingehuurd kunnen worden.
De maatregel heeft geen of een insignificante impact
op de DNSH-milieudoelstelling. Deze maatregel
faciliteert en ondersteunt scholen en instellingen met
het inhalen / beperken van leervertragingen door
middelen beschikbaar te stellen zodat
extra
docentencapaciteit ingehuurd kunnen worden.

332

Maatregel 6.1H1: Nederlands beleid omtrent belastingverdragen
Klimaat en digitaal
De maatregel heeft geen of geen significante voorzienbare impact, in positieve noch negatieve zin,
op de groene transitie en de digitale transformatie.
DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
de onderstaande DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling
van
de
maatregel nodig is
1.
Mitigatie
van
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
klimaatverandering
de DNSH-milieudoelstelling.
2. Klimaatadaptatie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
de DNSH-milieudoelstelling.
3. Duurzaam gebruik
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
en bescherming van
de DNSH-milieudoelstelling.
mariene hulpbronnen
4. Circulaire economie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
de DNSH-milieudoelstelling.
5.
Preventie
en
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
bestrijding
van
de DNSH-milieudoelstelling.
verontreiniging
6.
Bescherming
en
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
herstel
van
de DNSH-milieudoelstelling.
biodiversiteit
en
ecosystemen

333

Maatregel 6.1H2: Tegengaan mismatches bij toepassing zakelijkheidsbeginsel
Klimaat en digitaal
De maatregel heeft geen of geen significante voorzienbare impact, in positieve noch negatieve zin,
op de groene transitie en de digitale transformatie.
DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
de onderstaande DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling
van
de
maatregel nodig is
1.
Mitigatie
van
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
klimaatverandering
de DNSH-milieudoelstelling.
2. Klimaatadaptatie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
de DNSH-milieudoelstelling.
3. Duurzaam gebruik
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
en bescherming van
de DNSH-milieudoelstelling.
mariene hulpbronnen
4. Circulaire economie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
de DNSH-milieudoelstelling.
5.
Preventie
en
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
bestrijding
van
de DNSH-milieudoelstelling.
verontreiniging
6.
Bescherming
en
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
herstel
van
de DNSH-milieudoelstelling.
biodiversiteit
en
ecosystemen

334

Maatregel 6.1H3: Voorkomen van vrijstelling door specifieke renteaftrekbeperking
Klimaat en digitaal
De maatregel heeft geen of geen significante voorzienbare impact, in positieve noch negatieve zin,
op de groene transitie en de digitale transformatie.
DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
de onderstaande DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling
van
de
maatregel nodig is
1.
Mitigatie
van
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
klimaatverandering
de DNSH-milieudoelstelling.
2. Klimaatadaptatie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
de DNSH-milieudoelstelling.
3. Duurzaam gebruik
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
en bescherming van
de DNSH-milieudoelstelling.
mariene hulpbronnen
4. Circulaire economie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
de DNSH-milieudoelstelling.
5.
Preventie
en
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
bestrijding
van
de DNSH-milieudoelstelling.
verontreiniging
6.
Bescherming
en
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
herstel
van
de DNSH-milieudoelstelling.
biodiversiteit
en
ecosystemen

335

Maatregel 6.1H4: Beperking liquidatie- en stakingsverliesregeling
Klimaat en digitaal
De maatregel heeft geen of geen significante voorzienbare impact, in positieve noch negatieve zin,
op de groene transitie en de digitale transformatie.
DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
de onderstaande DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling
van
de
maatregel nodig is
1.
Mitigatie
van
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
klimaatverandering
de DNSH-milieudoelstelling.
2. Klimaatadaptatie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
de DNSH-milieudoelstelling.
3. Duurzaam gebruik
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
en bescherming van
de DNSH-milieudoelstelling.
mariene hulpbronnen
4. Circulaire economie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
de DNSH-milieudoelstelling.
5.
Preventie
en
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
bestrijding
van
de DNSH-milieudoelstelling.
verontreiniging
6.
Bescherming
en
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
herstel
van
de DNSH-milieudoelstelling.
biodiversiteit
en
ecosystemen

336

Maatregel 6.1H5: Beperking verliesverrekening
Klimaat en digitaal
De maatregel heeft geen of geen significante voorzienbare impact, in positieve noch negatieve zin,
op de groene transitie en de digitale transformatie.
DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
de onderstaande DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling
van
de
maatregel nodig is
1.
Mitigatie
van
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
klimaatverandering
de DNSH-milieudoelstelling.
2. Klimaatadaptatie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
de DNSH-milieudoelstelling.
3. Duurzaam gebruik
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
en bescherming van
de DNSH-milieudoelstelling.
mariene hulpbronnen
4. Circulaire economie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
de DNSH-milieudoelstelling.
5.
Preventie
en
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
bestrijding
van
de DNSH-milieudoelstelling.
verontreiniging
6.
Bescherming
en
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
herstel
van
de DNSH-milieudoelstelling.
biodiversiteit
en
ecosystemen

337

Maatregel 6.1H6: Anti-witwas beleid
Klimaat en digitaal
De maatregel heeft geen of geen significante voorzienbare impact, in positieve noch negatieve zin,
op de groene transitie en de digitale transformatie.
DNSH-zelftoets
Deel 1 – Lidstaten moeten de zes milieudoelstellingen filteren om te identificeren welke een
substantiële beoordeling vereisen. Geef voor elke maatregel aan welke van de onderstaande zes
DNSH-doelstellingen een substantiële DNSH-beoordeling nodig hebben.
Geef aan voor welke van Ja
Nee Simpele rechtvaardiging als ‘nee’ is geselecteerd
de onderstaande DNSHdoelstellingen
een
inhoudelijke
DNSHbeoordeling
van
de
maatregel nodig is
1.
Mitigatie
van
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
klimaatverandering
de DNSH-milieudoelstelling.
2. Klimaatadaptatie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
de DNSH-milieudoelstelling.
3. Duurzaam gebruik
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
en bescherming van
de DNSH-milieudoelstelling.
mariene hulpbronnen
4. Circulaire economie
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
de DNSH-milieudoelstelling.
5.
Preventie
en
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
bestrijding
van
de DNSH-milieudoelstelling.
verontreiniging
6.
Bescherming
en
x
De maatregel heeft geen of een insignificante impact op
herstel
van
de DNSH-milieudoelstelling.
biodiversiteit
en
ecosystemen

338

Bijlage 2: Staatssteuntoetsen per maatregel

339

Maatregel 1.1H1: Hervorming energiebelasting
Staatssteuntoets
Tariefaanpassingen Energiebelasting
De tariefaanpassingen in de energiebelasting zijn geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1,
VWEU. Het stelsel wordt minder degressief en leidt tot een betere invulling van het begrip “de
vervuiler betaalt”. Bovendien wordt de energiebelasting zodanig hervormd dat belasting op
elektriciteit lager wordt dan belasting op het meer vervuilende gas, hetgeen past in de
energietransitie doeleinden. Er is geen sprake van een selectief voordeel voor bepaalde
ondernemingen. Ook de compensatie voor huishoudens leidt niet tot een voordeel voor
ondernemingen.
Structuuraanpassingen EB
Afschaffen vrijstellingen EB – mineralogische en metallurgische procedés – energiebelasting: De
vrijstelling en teruggaafregeling in de energiebelasting (aardgas en elektriciteit) voor metallurgische
en mineralogische procedés wordt per 1 januari 2025 afgeschaft.
Destijds is bij de vrijstellingen gekeken naar een EC-beschikking m.b.t. mineralogisch en
metallurgisch inzake Duitsland (geen staatssteun). Belangrijke zaken hierin waren:
Verwijzing naar overweging 22 van de EB-richtlijn en Raadsconclusies m.b.t. de EB-richtlijn van 24
november 2003 (punt 2), geen steun want gerechtvaardigd door de aard en opzet van het Duitse
EB-systeem, belangrijk dat alle duale/mineralogische processen van artikel 2 (4) van de EB-richtlijn
vrijgesteld werden. Conclusie Europese Commissie: Duitsland heeft een nationaal EB-systeem
opgezet met als doel verbruik van energieproducten te belasten, als die gebruikt worden voor
verwarming of als brandstof. Mineralogische en duale processen worden niet belast. Deze
uitzondering past in de aard en opzet van het nationale stelsel en is daarom geen staatssteun. Het
Nederlandse EB-systeem kent een vergelijkbare opzet als het Duitse systeem en daarom gold voor
de vrijstelling EB voor mineralogische en metallurgische procedés dat dit paste in de aard en opzet
van het nationale stelsel en daarom geen staatssteun was in de zin van artikel 107, lid 1 VWEU.
Afschaffen van de vrijstelling kent geen staatssteunaspecten (geen voordeel).
Met betrekking tot beperken inputvrijstelling warmtekrachtkoppeling systemen:
•

•

•

•

De inputvrijstelling in de energiebelasting voor verbruik van aardgas bij elektriciteitsopwekking
wordt voor warmtekrachtkoppeling systemen (WKK’s) per 1 januari 2025 beperkt tot het aardgas
dat wordt aangewend voor de productie van elektriciteit dat wordt geleverd aan het net.
Binnen de Nederlandse energiebelasting geldt het uitgangspunt dat het verbruik eenmaal binnen
de keten wordt belast, namelijk bij de eindverbruiker. De energiebelasting wordt vervolgens door
de eindverbruiker van de opgewekte elektriciteit afgedragen.
Hierdoor geldt momenteel een inputvrijstelling voor verbruik van alle grondstoffen (aardgas,
kolen, minerale olie) bij opwekking van elektriciteit, voor alle producenten die elektriciteit
opwekken (onafhankelijk met wat soort installaties dit wordt opgewekt, het gebruik van de
elektriciteit of dat er daarnaast nog gebruik gemaakt wordt van de opgewekte (rest)warmte).
Indien WKK’s dus elektriciteit produceren dat geleverd wordt aan het net, kunnen zij gebruik
maken van dezelfde inputvrijstelling als alle andere producenten die elektriciteit leveren aan het
net en is geen sprake van een selectief voordeel voor WKK’s en derhalve niet van staatssteun
inde zin van artikel 107, lid 1 VWEU.
Voor warmtekrachtkoppelingen (WKK) geldt nu een inputvrijstelling voor het gebruik van
aardgas, voor zowel de productie van zowel warmte als elektriciteit. Hierbij is gebruik gemaakt
340

•

•

•

van de vrijstelling conform artikel 14.1 onder a) van de Richtlijn Energiebelastingen. 170 Veel
lidstaten passen deze vrijstelling op basis van de richtlijn toe.
Door de inputvrijstelling wordt de opgewekte elektriciteit en warmte die wordt gebruikt voor
eigen gebruikt niet belast. Hieraan zijn mogelijk staatssteunaspecten verbonden, maar als dit
het geval zou zijn, geldt dit voor alle lidstaten die van de vrijstelling in de richtlijn gebruik
gemaakt hebben. Bovendien wordt door de maatregel aan de vrijstelling en mogelijk
staatssteunaspecten daarvan een einde gemaakt.
WKK’s golden lange tijd als een efficiënte manier om zowel elektriciteit als warmte te produceren.
Tegelijkertijd wordt er gebruik gemaakt van fossiele energie en past dit niet in de transitie naar
een CO2-neutraal energiesysteem. De huidige inputvrijstelling heeft derhalve een remmende
werking op de transitie naar een CO2-neutraal energiesysteem. Ook de Europese Commissie
heeft voorgesteld om de inputvrijstelling zoals opgenomen in de ETD te beperken.
De maatregel zorgt ervoor dat zodra WKK’s elektriciteit leveren aan het net, zij net zoals alle
andere producenten van elektriciteit een inputvrijstelling hebben voor het verbruik van
grondstoffen, in dit geval aardgas. Dit sluit aan op het uitgangspunt binnen de energiebelasting
dat het energieverbruik eenmaal wordt belast. De eindverbruiker van de opgewekte elektriciteit
dat is geleverd aan het net, zal immers over die elektriciteit nog energiebelasting betalen.
Tegelijkertijd moet over het aardgas dat wordt gebruikt voor opwekking van elektriciteit en
warmte voor eigen gebruik, wel belasting worden betaald. Hierdoor worden de externe effecten
van het gasverbruik beter beprijsd en de overstap naar duurzamere alternatieven gestimuleerd.

Mbt afschaffen verlaagd tarief glastuinbouw
Het verlaagd tarief in de energiebelasting voor glastuinbouwbedrijven wordt per 1 januari 2025
afgeschaft. De goedkeuring voor dit verlaagd tarief van de EC loopt per 1/1/2025 af, dus dat is geen
probleem in relatie tot staatssteun.

170

Richtlijn 2003/96/EG van de Raad van 27 oktober 2003, Pb L 283 van 31 oktober 2003

341

Maatregel 1.1H2: Invoering en aanscherping CO2 heffing industrie
Staatssteuntoets
1.

CO2-heffing en artikel 107VWEU
De maatregel voldoet niet aan alle voorwaarden uit artikel 107 VWEU, in die zin dat het systeem
van de bestaande CO2-heffing an sich geen staatssteun is. De maatregel behelst immers geen
selectief voordeel voor bepaalde ondernemingen dat met staatsmiddelen bekostigd is en de
concurrentie potentieel vervalst en daarmee het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig
beïnvloedt, zo lang aangesloten wordt bij het Europese emissiehandelssysteem (ETS). Dit geldt
ook voor de in deze maatregel voorgestelde tariefwijziging.
Wel kan de afbakening van de heffing, waarbij bepaalde ETS-bedrijven wel onder de heffing
vallen en andere ETS-bedrijven niet, tot staatssteun leiden omdat deze afbakening staatssteun
vormt voor de ETS-bedrijven die niet onder de heffing zijn gebracht. Elektriciteitsopwekkers
vielen bijvoorbeeld ook niet onder de CO2-heffing, maar door de wet CO2-minimumprijs (op 22
maart 2022 door de Eerste Kamer aangenomen en op 4 april 2022 inwerking getreden), die
beschouwd kan worden als een vergelijkbare maatregel met de CO2-heffing industrie, zijn deze
staatssteunaspecten weggenomen.

2.

Uitgezonderde sectoren
Er zijn vier sectoren uitgezonderd van de CO2-heffing. Per sector wordt hieronder toegelicht in
hoeverre de staatssteunaspecten zijn weggenomen door vergelijkbare maatregelen.

A. Glastuinbouw

Voor de glastuinbouwsector wordt gewerkt aan (hernieuwde) afspraken met betrekking
tot het reduceren van broeikasgasemissies, waaronder CO2 (zie Kamerbrief 32 627 nr.
39). Om ervoor te zorgen dat de nationale én internationale klimaatdoelen in de toekomst
gehaald gaan worden is het van belang dat het huidige CO2-sectorsysteem vervangen
wordt door een effectief, borgend beprijzingsinstrument. Met de glastuinbouwsector is
afgesproken dat uiterlijk 1 januari 2025 een individueel systeem wordt ingericht waarbij
de tuinder gestimuleerd wordt om energiezuinig te produceren én de beweging naar een
klimaatneutrale productie wordt geborgd. Hierover wordt met de sector gesproken
binnen de context van een nieuw convenant. De heffing als gevolg van dit systeem dient
een individuele prikkel te bieden.. Het streven is om de hoogte van de heffing, en
daarmee de prijs voor broeikasgasuitstoot, langjarig en vooraf duidelijk te maken, zodat
de tuinder deze kan betrekken in de investeringsbeslissing. In combinatie met de rest
van het instrumentarium dient de heffing het restemissiedoel met voldoende zekerheid
te borgen. Het individuele systeem zal uiterlijk 1 januari 2025 in werking treden en geldt
voor zowel ETS als niet-ETS glastuinbouwbedrijven.
Bij de totstandkoming van het individuele systeem voor de ETS-glastuinbouwbedrijven
(op dit moment 3 tot 4 bedrijven) zal getoetst worden aan de CO2-reductie opgave die
beoogd wordt met de CO2-heffing industrie. Aan de hand van deze toetsing zal bezien
worden of er aanpassingen van het individuele systeem nodig zijn. Om in ieder geval de
periode te overbruggen van het afgelopen convenant tot het uiterlijk op 1 januari 2025
inwerking treden van het individuele systeem is er sprake van een tussenconvenant,
waarmee nog steeds sprake is van sectorspecifieke CO2-reductie doelstellingen. Tijdens
informeel overleg met de CIE op 28 oktober 2020 en 25 januari 2021 gaf de CIE aan dat
als voor de van de heffing uitgesloten ETS-sectoren vergelijkbare maatregelen worden
genomen, dit het staatssteunaspect zou wegnemen. Het individuele systeem wat op 1
342

januari 2025 in werking zal treden is zo’n vergelijkbare maatregel. Momenteel is er
vanwege de hoge ETS-prijs überhaupt geen sprake van feitelijke bevoordeling van de
glastuinbouw door de uitzondering op de CO2-heffing industrie, en veel analyses laten
zien dat de hoge ETS-prijs op de middellange termijn op dit niveau zal blijven.
B. Warmtelevering gebouwde omgeving

In de wet collectieve warmtesystemen is er een norm vastgesteld voor de maximale CO2
uitstoot die gemoeid is met de warmtelevering. De aangewezen warmtebedrijven worden
op deze manier verplicht tot een minimale prestatie voor de verduurzaming. De
klimaatdoelen voor 2030 en 2050 worden via deze CO2-norm geborgd. Daarmee worden
ook de doelen uit de richtlijn (EU) 2018/2001/EU van het Europees Parlement en de Raad
van 11 december 2018 ter bevordering van het gebruik van energie uit hernieuwbare
bronnen (PbEU 2018, L 328) (hierna: richtlijn 2018/2001/EU), waarbij lidstaten verplicht
worden om maatregelen te nemen die bijdragen aan het behalen van het beoogde
aandeel hernieuwbare energie, ingevuld.
C.

Gebouwde omgeving

De maatregelen voor de gebouwde omgeving hebben al geleid tot wetsvoorstellen. Het
gaat hierbij om nieuwbouw en ingrijpende renovaties bij bestaande bouw. Per 1 januari
2023 geldt er een wettelijke norm voor kantoren. Vanuit de EU komt er een EPBD 4 aan
met strenge eisen voor gebouwen.

D. Elektriciteitsopwekking

De maatregelen voor elektriciteit hebben al geleid tot wetsvoorstellen en per april 2022
is de wet CO2-minimumprijs voor elektriciteitsopwekking van kracht, die als
vergelijkbare maatregel kan worden beschouwd. Dat heeft de CIE ook tijdens informeel
overleg op 25 januari 2021 bevestigd.
3.

Conclusie

Het voorgenomen individuele systeem voor de glastuinbouw dat vanaf 1 januari 2025 ook voor de
ETS-glastuinbouw gaat gelden kan de feitelijke bevoordeling voor laatstgenoemde sector wegnemen.
Het individuele systeem voor ETS-glastuinbouwbedrijven wordt getoetst aan de CO2 opgave die
voortvloeit uit de CO2-heffing industrie, en zal daarmee een vergelijkbaar effect nastreven als de
CO2-heffing industrie. Momenteel is vanwege de hoge ETS-prijs überhaupt geen sprake van feitelijke
bevoordeling van de ETS-glastuinbouw door de uitzondering op de CO2-heffing industrie, en veel
analyses laten zien dat de hoge ETS-prijs op de middellange termijn op dit niveau zal blijven.

343

Maatregel 1.1H3: Verhoging tarief vliegbelasting
Staatssteuntoets
De vliegbelasting bestaat alleen voor passagiersvluchten:
•

een vliegticketbelasting, verschuldigd per vertrekkende passagier vanaf een NL
luchthaven

•

Transfer passagiers zijn niet belastingplichtig, even als kinderen jonger dan 2 jaar en
boordpersoneel;

•

Belastingplichtigen zijn de luchthavens die de belasting doorberekenen aan de
vliegmaatschappijen.

Met de uitzondering voor transfer passagiers wordt voorkomen dat vliegmaatschappijen voor
transfer- en transitopassagiers worden geconfronteerd met (mogelijke) dubbele belasting in het
geval de luchthaven waar de reis wordt aangevangen een vergelijkbare belasting heft en Nederland
vervolgens bij het doorreizen vanaf een Nederlandse luchthaven opnieuw vliegbelasting zou heffen.
Bij toepassing van het tarief voor passagiers die hun vliegreis in Nederland aanvangen, en die dus
onder de vliegbelasting vallen, wordt evenmin rekening gehouden met transfers of stopovers op
andere luchthavens. Er geldt één tarief voor alle passagiers, daarbij is aansluiting gezocht naar de
vliegbelasting zoals geldend in andere landen.

Er is geen sprake van voordeel
Er is geen sprake van een voordeel dat de lasten verlicht die bepaalde ondernemingen, zoals
Schiphol, normaliter moeten dragen. De vliegbelasting is niet van toepassing op transfer- en
transitopassagiers (de objectieve redenen zijn hierboven al genoemd). Er is dus geen sprake van
een last voor bepaalde ondernemingen en het vervolgens verlichten van een dergelijke last. Het Hof
heeft bevestigd [1] dat de (gedeeltelijke) verlichting van de openbare lasten welke op bepaalde
ondernemingen in een bepaalde sector rusten, alleen als een steunmaatregel kan worden
aangemerkt, indien die maatregel is bedoeld om die ondernemingen gedeeltelijk vrij te stellen van
de geldelijke lasten die voortvloeien uit de normale toepassing van het algemene stelsel van de
wettelijk verplichte bijdragen. Dit is bij de vliegbelasting niet het geval. Bij overstap van een
transferpassagier doet zich het belastbare feit eenvoudigweg niet voor.

Er is geen sprake van selectiviteit
De maatregel moet ook selectief zijn, in die zin dat zij bepaalde ondernemingen of bepaalde
producties begunstigt. Dit karakter van selectief voordeel kan zowel voortvloeien uit een uitzondering
op de fiscale bepalingen van wettelijke of bestuursrechtelijke aard als uit een discretionair optreden
van de belastingdienst. [3] Bij de vliegbelasting is hiervan geen sprake. Het niet van toepassing zijn
van de vliegbelasting op transfer- en transitopassagiers geldt voor alle ondernemingen die te maken
hebben met dergelijke passagiers en dus niet alleen voor bijvoorbeeld Schiphol. De activiteiten van
ondernemers binnen de luchtvaartsector worden steeds op gelijke voet en volgens dezelfde
objectieve maatstaven in de vliegbelasting betrokken. Het feit dat er binnen de luchtvaartsector ook
[1]
[3]

HvJEG zaak 173/73, Jur. 2001 blz. I-06117
punt 123 van de Mededeling van de Commissie betreffende het begrip “staatssteun” in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU

344

activiteiten worden verricht die niet door de vliegbelasting worden geraakt, staat hier buiten. Het
staat iedere ondernemer vrij zodanige, niet onder de vliegbelasting vallende activiteiten te
ontplooien. Bij de keuze om dit al dan niet te doen zullen de betrokken ondernemers zich laten leiden
door de gebruikelijke overwegingen van commerciële aard. Ook fiscale overwegingen kunnen daarbij
een rol spelen. Bij het besluit tot het al dan niet ontplooien van onbelaste activiteiten moeten
ondernemers vervolgens de zekerheid hebben dat zij op gelijke voet zullen worden behandeld als
ondernemers die vergelijkbare activiteiten ontplooien. Binnen de vliegbelasting hebben zij die
zekerheid.
Er is geen sprake van een steunmaatregel in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU, aangezien aan
voorgenoemde voorwaarden duidelijk niet wordt voldaan.

345

Maatregel 1.1H4: Hervorming autobelastingen
Staatssteuntoets
Ad 1. Invoering mrb-plus (kilometerbeprijzing) per 2030
De grondslag van de MRB is het aantal gereden kilometers. Omdat de maatregel geldt zowel voor
personen- als bestelauto’s, een vlak tarief per kilometer geldt en in het buitenland gereden kilometers
meetellen voor de heffing is er sprake van een non-discriminatoire heffing. Er is geen sprake van
staatsmiddelen, geen voordeel voor ondernemingen, geen selectiviteit en geen potentiële
concurrentievervalsing/ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer tussen de lidstaten.
Derhalve is er geen sprake van staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

Ad 2. Afbouwen vrijstelling bpm bestelauto’s ondernemers voor fossiele voertuigen; met handhaving
vrijstelling elektrische bestelbussen
Sinds 1 juli 2005 geldt in de aanschafbelasting (bpm) voor personenauto's, motorrijwielen en
bestelauto's een vrijstelling 171 voor bestelauto’s die op naam worden gesteld van een ondernemer
als bedoeld in artikel 7 van de Wet op de omzetbelasting 1968, die de bestelauto meer dan bijkomstig
(minimaal 10%) gebruikt in het kader van zijn onderneming. Deze vrijstelling wordt per 1 januari
2024 in drie stappen naar nul afgebouwd in 2026. De ondernemersvrijstelling geldt voor bestelauto’s
(fossiel en elektrisch) van alle ondernemers (ook buitenlandse) die in het Nederlandse
kentekenregister zijn ingeschreven. Er is sprake van staatsmiddelen (minder belastinginkomsten uit
de bpm), maar geen sprake van een selectief voordeel voor bepaalde ondernemingen want generiek
van toepassing op alle ondernemingen die een bestelauto met Nederlands kenteken voeren. Er is
derhalve geen sprake van staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU bij de huidige vrijstelling.
De afbouw in drie stappen kent geen staatssteunaspecten, omdat na de afbouw het reguliere tarief
voor bestelauto’s van toepassing is voor ondernemers en er dus geen sprake meer is van
staatsmiddelen, noch van een selectief voordeel (want generiek).
De vrijstelling in de bpm voor elektrische bestelauto’s blijft wel bestaan en geldt voor zowel alle
ondernemingen als voor particulieren. De vrijstelling wordt gekoppeld aan de bestelauto (en dus niet
aan de belastingplichtige) en is dus voor iedereen die een elektrische bestelauto koopt toegankelijk.
Dit is derhalve een generieke stimulering van elektrische bestelauto’s die in beginsel toegankelijk is
voor alle ondernemingen en derhalve non-discriminatoir van karakter. Er is sprake van
staatsmiddelen, maar niet van een selectief voordeel voor ondernemingen, noch van potentiële
concurrentieverstoring/ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer tussen de lidstaten.
Er is dus geen sprake van staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

Zie ook Uitspraak, Hoge Raad, 27-11-2015 (Belastingadvies 2016/3.9: Grijskentekenregeling is niet discriminerend | Navigator): de Hoge
Raad oordeelt dat er bij de toepassing van de ondernemersregeling geen sprake is van gelijke gevallen die ongelijk worden behandeld. Er zijn
namelijk voldoende feitelijke en juridische verschillen tussen particulieren en ondernemers in de zin van de regeling.
171

346

Maatregel 1.1I1: Wind op Zee
Staatssteuntoets
•

Wind op Zee bestaat uit verschillende sub-maatregelen. Per sub-maatregel hieronder de
staatssteunzelftoetsen:

Maatregel (1): borgen van de scheepvaartveiligheid:
Stap 1: criteria art. 107 VWEU
A. De steun wordt verleend aan een onderneming die een economische activiteit verricht: NEE,
toelichting: dit betreft een overheidstaak. Het gaat hier niet om activiteiten die in het economisch
verkeer door ondernemingen worden verricht maar ingebed zijn in wet-en regelgeving met
betrekking tot borgen van scheepsveiligheid waarvoor de overheid verantwoordelijk is.
B. De steun wordt door staatsmiddelen bekostigd:
JA, toelichting: de financiële bijdrage betreft een te verlenen bijdrage door het ministerie van
Economische Zaken en Klimaat aan het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat ten behoeve
van het uitvoeren van overheidstaken en bevoegdheden.
C.

De staatsmiddelen verschaffen economisch voordeel dat niet via de commerciële weg zou zijn
verkregen (marktconformiteit):
NEE, toelichting: het gaat om het uitvoeren van een overheidstaak waarbij er geen economisch
voordeel wordt nagestreefd.
1. De maatregel is selectief:
JA, toelichting: de financiële bijdrage gaat specifiek alleen naar de partijen die betrokken zijn
bij dit project (Kustwacht, Rijkswaterstaat (RWS), MIVSP, vergroening schepen kustwacht).
D. De maatregel heeft in potentie een verstorend effect op de mededinging:
NEE, toelichting: overheidstaken verstoren de werking van de interne markt niet.
Stap 2 t/m 4: niet van toepassing i.v.m. negatieve beantwoording op de cumulatieve criteria in
stap 1.
Conclusie: Er is in het geval van de maatregel “borgen van de scheepvaartveiligheid” geen
sprake van staatssteun.
Maatregel (2): versterking en bescherming van het Noordzee-ecosysteemMa
A.

B.

C.

D.

E.

Stap 1: criteria art. 107 VWEU
De steun wordt verleend aan een onderneming die een economische activiteit verricht: NEE,
toelichting: dit betreft een overheidstaak. Het gaat hier niet om activiteiten die in het
economisch verkeer voor rekening en risico van ondernemingen komen.
De steun wordt door staatsmiddelen bekostigd:
JA, toelichting: de financiële bijdrage betreft een te verlenen bijdrage door het ministerie
van Economische Zaken en Klimaat aan het Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit.
De staatsmiddelen verschaffen economisch voordeel dat niet via de commerciële weg zou
zijn verkregen (marktconformiteit):
NEE, toelichting: het gaat om het uitvoeren van een overheidstaak waarbij er geen
economisch voordeel wordt nagestreefd.
De maatregel is selectief:
JA, toelichting: de subsidie gaat specifiek alleen naar de partijen die betrokken zijn bij dit
project.
De maatregel heeft in potentie een verstorend effect op de mededinging:
NEE, toelichting: overheidstaken verstoren de werking van de interne markt niet.
347

Stap 2 t/m 4: niet van toepassing i.v.m. negatieve beantwoording op de cumulatieve
criteria in stap 1.
Conclusie: Er is in het geval van de maatregel “versterking en bescherming van het
Noordzee-ecosysteem” geen sprake van staatssteun.
Maatregel (3) Een goede inpassing van de stroomaansluiting op het land

A.

B.

C.

D.
E.

Stap 1: criteria art. 107 VWEU
De steun wordt verleend aan een onderneming die een economische activiteit verricht:
NEE, toelichting: Met deze bijdrage worden omwonenden (waaronder naast burgers
eventueel bedrijven ) gecompenseerd voor de negatieve externe effecten van de ruimtelijke
inpassing op land van de elektriciteit. Dit zijn kosten die normaal niet voor rekening en risico
komen van de initiatiefnemers en exploitanten van het windpark op zee maar betaald worden
door de gemeenschap.
De steun wordt door staatsmiddelen bekostigd:
JA, toelichting: de bijdrage betreft een te verlenen bijdrage door het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat aan TenneT. Hoe de middelen ingezet worden zal
interdepartementaal en met de regio en TenneT nog nader worden uitgewerkt worden.
De staatsmiddelen verschaffen economisch voordeel dat niet via de commerciële weg zou
zijn verkregen (marktconformiteit):
Nee , toelichting: het betreft compensatie vanuit de overheid die burgers en bedrijven in
het betreffende gebied van de aanlanding nodig hebben om de negatieve externe effecten
(waar zij niets aan kunnen doen) te mitigeren of te voorkomen. De intentie is om met deze
middelen de negatieve externe effecten die de aanlanding tot gevolg heeft te compenseren.
Dit zal - zo het zich thans laat aanzien - geen niet marktconform voordeel opleveren voor
de burgers en bedrijven die in het gebied waar de kabel komt gevestigd zijn maar eerder het
mitigeren van een nadeel dat niet voor hun rekening behoort te komen. Voor de
initiatiefnemers en exploitanten van het windpark op zee zijn het geen kosten die normaal
voor hun rekening en risico komt maar door de gemeenschap gedragen worden.
De maatregel is selectief:
JA, toelichting: de subsidie gaat specifiek alleen naar de betrokken partijen bij dit project.
De maatregel heeft in potentie een verstorend effect op de mededinging:
NEE, toelichting: De intentie is om met deze middelen de negatieve externe effecten die de
aanlanding tot gevolg heeft te compenseren zodat burgers en bedrijven die in het gebied
waar de kabel komt gevestigd zijn geen nadeel daarvan ondervinden. Compensatie voor
negatieve externe effecten van de aanlanding op land die niet voor rekening en risico behoort
te komen van de initiatiefnemers en exploitanten van het windpark op zee maar normaal
door de gemeenschap gedragen worden, kan geen in potentie verstoring van de interne
markt meebrengen.
Stap 2 t/m 4:

Conclusie: Er is geen sprake van staatssteun voor bovengenoemde onderdelen, echter:
Een aantal onderdelen van sub-maatregel 3 – een goede inpassing van de stroomaansluiting op land
– moet nog verder uitgewerkt worden voor de staatssteunaspecten definitief bepaald kunnen
worden. Dit betreft met name het uitwerken van de criteria op basis waarvan compensatie verleend
kan worden, en de uiteindelijke hoogte en vorm van de compensatie. Mocht blijken dat deze
compensaties staatssteun vormen, dan zal geprobeerd worden deze zoveel mogelijk onder een van
de uitzonderingscategorieën op de staatssteunregels te scharen.
Indien bepaalde
348

staatssteungevoelige onderdelen niet onder een uitzonderingscategorie vallen, dan zullen deze
volgens de geldende staatssteunregels worden aangemeld bij de Europese Commissie.

349

Maatregel 1.1I2: Groenvermogen waterstof
Staatssteuntoets
De maatregel Groenvermogen Waterstof bestaat uit vier deelmaatregelen, waarvoor hieronder de
staatssteunzelftoetsen staan:
1.

Waterstofpilots (GVI): Een bijdrage leveren aan een snelle realisatie van waterstofprojecten in
Nederland (waaronder ook deels opschaling) voor wat betreft de productie en toepassingen van
klimaat neutrale waterstof. Hierbij is het van belang dat de bestaande initiatieven voldoende
ondersteuning krijgen en daarmee volgende stappen in de opschaling van groene
waterstofproductie en -toepassingen kunnen plaatsvinden.

Self-assessment:
Met betrekking tot de activiteiten in het kader van de waterstofpilots is een subsidieregeling in
concept: de DEI+. Voor zover subsidieverlening van de activiteiten in het kader van de
waterstofpilots staatssteun bevatten, zal deze staatssteun worden verleend binnen de kaders van
artikelen 25, 36, 41 en 56 van de AGVV. Een kennisgeving volgt zodra de subsidieregeling is
gefinaliseerd. Openstelling is beoogd op 1 juni 2022.
De waterstofpilots hebben nationaal perspectief en creëren geen regionale hydrogen valleys. In dit
kader is dus geen sprake van een risico beïnvloeding van regionale concurrentievervalsing. Daarnaast
wordt de steunverlening volledig binnen de kaders van de AGVV uitgevoerd en is de CEAAG dus niet
van toepassing.
N.B. De pre-notificatie met nummer SA.101998 inzake het elektrolyse opschalingsinstrument, valt
niet onder het HVP. Als gevolg daarvan is hierover ook geen informatie verstrekt.
2.

R&D (GVI): Het R&D-programma moet een bijdrage leveren aan het verhelpen van technische
onzekerheden, het versnellen van de beoogde kostenreductie en het ontwikkelen van innovatieve
verdienmodellen in zowel de toeleverende maakindustrie als waterstof productie en -toepassing.
In dit kader wordt ingezet op 7 programmalijnen die zien op een breed spectrum van industrieel,
toegepast tot fundamenteel onderzoek (TRL2-8), waarmee kennis voor de kortere termijn
(waterstofproductie en -toepassingen en bijkomende socio-economische en juridische
vraagstukken) en de langere termijn (waterstof en groene elektronen als basis voor grond- en
brandstoffen) tot stand komen.

Self-assessment:
De subsidieverlening in het kader van de R&D projecten loopt via NWO.
1e niveau: geldstroom van EZK naar NWO
Op dit niveau is geen sprake van staatssteun, nu NWO slechts een publieke taak uitvoert en dus
geen economische activiteiten exploiteert.
2e niveau: van NWO naar ondernemingen
350

Voor zover geldstromen vanuit NWO naar ondernemingen gaan, zal NWO er zorg voor dragen dat
wordt voldaan aan de staatssteunkaders. In dit kader zal het grotendeels gaan om onafhankelijk
onderzoek, wat op grond van paragraaf 2.1.1, overweging 19, van het O&O&I-kader betekent dat
geen sprake is van steun. Voor geldstromen die onverhoopt toch steun bevatten, zal NWO deze steun
binnen de daarvoor bestemde kaders van de AGVV verlenen en kennisgeven.
3.

Human capital (GVI): Een Human Capital Agenda voor een sterke menselijke uitvoeringsbasis
om aan de verwachte vraag naar theoretisch en praktisch geschoold personeel te kunnen
voldoen, die nodig is voor de productie en toepassing van klimaatneutrale waterstof en groene
elektronen in zeer gespecialiseerde sectoren in onze economie. Daarnaast om- en bijscholing van
werknemers in huidige fossiele sectoren én het optimaal benutten van dit nieuwe
werkgelegenheidspotentieel.

Self-assessment:
De subsidieverlening in het kader van het HCA verloopt via NWO en mogelijk voor een klein deel via
RVO.
1e niveau: geldstroom van EZK naar NWO/RVO
Op dit niveau is geen sprake van staatssteun, nu NWO/RVO slechts een publieke taak uitvoert en
dus geen economische activiteiten exploiteert.
2e niveau: van NWO en RVO naar onderwijsinstellingen en mogelijk andere ontvangers
De activiteiten die in dit kader worden gesubsidieerd zijn activiteiten van onderwijsorganisaties voor
de ontwikkeling van lesprogramma’s en andere zaken. Dit zijn geen economische activiteiten en
subsidiëring hiervan betreft dus geen staatssteun.
4. Stichting GroenvermogenNL: Stichting GroenvermogenNL voorziet in het programmabestuur van
het project GroenvermogenNL I. Het programmabestuur waarborgt de verbinding tussen de
verschillende pijlers van het project door middel van kennisdeling en monitoring.
Self-assessment:
Voor zover de stichting gelden ontvangt wordt dit uitgegeven aan niet-economische activiteiten. In
dit kader wordt een separate boekhouding gevoerd. Er is dus geen sprake van staatssteun.

351

Maatregel 1.1I3: Energietransitie binnenvaart, project ZES
Staatssteuntoets
Price Waterhouse Coopers (PwC) heeft een staatssteunanalyse gedaan naar ZES, maar deze moet
nog beoordeeld worden door de Hoofddirectie Bestuurlijk Juridische Zaken van het Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat. De huidige verwachting is dat de maatregel genotificeerd dient te
worden. Het betreft immers een subsidieregeling waarmee in potentie selectief voordeel wordt
verleend aan uitvoerders van economische activiteiten, waarmee de maatregel dus mogelijk voldoet
aan de cumulatieve voorwaarden van artikel 107 VWEU.
Een definitief besluit kan echter pas genomen worden wanneer de Hoofddirectie Bestuurlijk Juridische
Zaken van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat de analyse van PwC heeft bestudeerd.
Deze analyse wordt binnenkort verwacht.

352

Maatregel 1.1I4: Luchtvaart in transitie
Staatssteuntoets
De plannen rond het programma Luchtvaart in Transitie zijn vanuit staatssteunoptiek nog niet
voldoende uitgekristalliseerd om een waterdicht oordeel te vellen dat ze “staatssteunproof” zijn. Dat
is ook niet onlogisch, omdat de plannen meer een programmatisch karakter hebben, dan dat ze een
mand vormen van compleet uitgewerkte projecten. Je kan pas een volledige staatssteuntoets
verrichten als de projectplannen echt uitgewerkt zijn. Momenteel wordt druk gewerkt aan deze
definitieve uitwerking. Desondanks is hieronder alvast een voorlopige staatssteunzelftoets
opgenomen voor de programmalijnen die opgenomen worden in het HVP.
1. Artikel 107 VWEU
Algemeen Luchtvaart in Transitie
Kijkend naar de partijen en activiteiten die onder Luchtvaart in Transitie vallen zien we
staatsmiddelen aan de orde (Groeifonds), voor een selectieve groep ondernemers die actief zijn in
de luchtvaartsector , die daarmee een voordeel ontvangen dat ze onder normale
marktomstandigheden niet hadden ontvangen, met een potentieel effect op de internationale handel.
Er is dus vrij zeker sprake van staatssteun op sommige onderdelen, volgens artikel 107 VWEU.
Daarmee is niet uitgesloten dat sommige activiteiten geen economisch karakter hebben. Het deel
van de Groeifonds bijdrage aan de niet-economische activiteiten zou kunnen kwalificeren als “geen
staatssteun”. Daarnaast is de kans aannemelijk dat de onderdelen die staatssteun betreffen onder
de AGVV geschaard kunnen worden.

Programmalijnen 2 en 4 – Flying Vision
•

•

Programmalijn 2 - Doorbraaktechnologie duurzame ultra-efficiënte vliegtuigen

De onderdelen van programmalijn 2 die economische activiteiten betreffen kunnen
waarschijnlijk onder de AGVV gebracht worden, onder AGVV deel 7, steun voor
milieubescherming. Als de programmalijn verder uitgewerkt is en de toekenning van de
subsidie plaats heeft gevonden wordt het definitieve staatssteunoordeel gegeven en ook
de eventuele kennisgeving richting de Europese Commissie opgestart.
Programmalijn 4 – Flying Vision

De meeste onderdelen van programmalijn 4 zullen niet aan de voorwaarden van artikel 107 VWEU
voldoen aangezien geen sprake van economische activiteiten. Indien blijkt dat onderdelen onder
Flying Vision wél economische activiteiten betreffen, dan kan daarvoor hoogstwaarschijnlijk de AGVV
toegepast worden. Als de programmalijn verder uitgewerkt is en de toekenning van de subsidie plaats
heeft gevonden wordt het definitieve staatssteunoordeel gegeven en ook de eventuele kennisgeving
richting de Europese Commissie opgestart.
De steun van het HVP zal de plaats innemen van steun van het NGF, waardoor de staatssteun in het
totale project niet zal toenemen.

353

Maatregel 1.2I1: Programma Natuur
Staatsteuntoets
Binnen het Programma Natuur zijn er drie grote pakketten van financiering. 1. Middels een Specifieke
Uitkering (SPUK’s) kunnen de provincies financiële middelen bij de minister van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit (LNV) aanvragen voor gebiedsgerichte maatregelpakketten. 2. Via een algemene
uitkering van de minister van LNV aan de provincies hebben de provincies financiële middelen om de
SNL-beheersvergoeding tot 84% te vergoeden. 3. Middels een opdracht van de minister van LNV aan
de Rijkswaterstaat (RWS), een uitvoeringsorganisatie van het ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat en verantwoordelijk voor het beheer en ontwikkelen van rijkswegen, -vaarwegen en –
wateren. De RWS wendt de financiële middelen aan om maatregelen in haar gebieden te treffen. Bij
geen van deze uitgaven van de minister van LNV is er sprake van staatssteun aangezien de
begunstigden publieke entiteiten zijn en de financiële middelen worden gebruikt voor het uitvoeren
van publieke taken. Bij het aanwenden van de financiële middelen wordt ook rekening gehouden met
staatssteunaspecten.
Ad 1 Voor de uitvoering van gebiedsgerichte maatregelen maken de provincies gebruik van de
Subsidieregeling Kwaliteitsimpuls Natuur en Landschap (SKNL). De SKNL betreft een door de
Europese Commissie goedgekeurde steunmaatregel, zie SA.101117 (2021/N). Aanvullend gaan de
provincies mogelijk nog andere steunmaatregelen ontwikkelen. Daarbij zal dan ook worden bezien
of er sprake is van staatssteun en in voorkomend geval op welke wijze de steun geoorloofd kan
worden verstrekt (aan de hand van een vrijstellingsverordening of op basis van richtsnoeren met
een aanmelding).
Ad 2 Om de beheersvergoeding Natuurbeheer, vallend onder de model-Subsidieverordening Natuuren Landschapsbeheer 2016 (SVNL’16), te verhogen tot 84% wordt een algemene uitkering aan de
provincies gegeven. De SVNL betreft een door de Europese Commissie goedgekeurde steunmaatregel, zie SA.56811
(2020/N).
Ad 3 Middels een opdracht heeft RWS ook financiële middelen toegekend gekregen om in haar
gebieden passende maatregelen te nemen. Indien RWS daarvoor derden moet inschakelen zal dat
via opdrachtverlening gaan, waarbij rekening wordt gehouden met de aanbestedingsregels Derhalve
is er geen sprake van staatssteun aangezien zeker wordt gesteld dat niet meer dan een
marktconforme vergoeding wordt betaald voor de te leveren prestaties.
Voor het overige zullen er nog enkele kleinere opdrachten worden gegund (<kleiner dan
€100.000,=). Ook dit zal gaan via opdrachten, waarbij gunning verloopt via de daarvoor geldende
regels.

354

Maatregel 1.2I2: Subsidieregeling sanering varkenshouderijen
Staatssteuntoets
De maatregel is al aangemeld bij de Europese Commissie. Bij brief van 2 mei 2019 heeft Nederland
de steunmaatregeling aangemeld overeenkomstig artikel 108, lid 3, VWEU. De Commissie heeft de
Nederlandse autoriteiten op 14 juni 2019 en 31 juli 2019 om aanvullende informatie verzocht, waarop
de Nederlandse autoriteiten hebben gereageerd bij brieven van 8 juli 2019 en 10 september 2019.
Op 10 oktober 2019 heeft de Commissie besloten geen bezwaar te maken tegen de betrokken
regeling, omdat deze verenigbaar is met de interne markt op grond van artikel 107, lid 3, onder c)
van het VWEU.
Bij brief van 15 april 2020 is een wijziging van de regeling aangemeld bij de Commissie. De wijziging
betreft een verhoging van de begroting van de regeling. Op 26 mei 2020 heeft de Commissie besloten
geen bezwaar te maken tegen de betrokken regeling, omdat deze verenigbaar is met de interne
markt op grond van artikel 107, lid 3, onder c) van het VWEU.

355

Maatregel 2.1I1: Quantum Delta NL
Staatssteuntoets
Staatssteuntoets reeds uitgevoerd, geen problemen

356

Maatregel 2.1I2: AI Ned
Staatssteuntoets
AiNed is een investeringsprogramma (publiek en privaat) om het potentieel van artificiële intelligentie
(AI) voor de Nederlandse economie en samenleving op een mensgerichte manier te ontwikkelen en
te benutten en specifieke knelpunten weg te nemen. In het meerjarige AiNed programma wordt AI
als een enabling technology gepresenteerd, welke alle sectoren van de economie en maatschappij
raakt. In het programma is expliciet aandacht voor het versterken van de synergie tussen (zeven)
regionale (deel)ecosystemen, het nationale ecosysteem en internationale ecosystemen. Specifiek
wordt er een nationaal hubs-en-spaken-model gerealiseerd om regionale sterktes met nationale
slagkracht te combineren.
Er zijn vier actielijnen van AiNed die zijn opgenomen in het Herstel en Veerkrachtplan. Dit zijn:
Het AI-onderdeel EU KDT;
De ELSA labs;
De Fellowshipgrants; en
De AI applied learning communities.
Hieronder wordt per actielijn besproken wat de actielijn inhoud en of financiering voor de activiteiten
in de actielijn staatssteun omvatten.
1. Het AI-onderdeel EU KDT
Door de inzet van AINed budget voor Europese industriële AI samenwerkingsprogramma’s binnen
het EU-programma Key Digital Technologies (KDT), kunnen Nederlandse kennisinstellingen en
bedrijven meedoen aan EU-consortia die grootschalige strategische R&D&I projecten uitvoeren.
Daarnaast zetten Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen een bedrag in dat het dubbele is van
de overheidsfinanciering (zowel Commissie als nationaal).
De NL intensivering van de Europese KDT regeling (onderdeel AI) wordt gedaan op basis van de
systematiek van de bestaande KDT regeling en in lijn met het O&O&I-kader en, indien van
toepassing, de AGVV.
2. De ELSA-labs
Dit betreft onderzoek naar de ontwikkeling, toetsing, implementatie, en regulering van AI die
inclusief, toekomstbestendig, transparant en mensgericht is. Dit vergt dat technologische
ontwikkelingen in samenhang met hun ethische, juridische, maatschappelijk en economische
aspecten (ELSA) worden bestudeerd aan de hand van concrete casussen in verschillende
maatschappelijke domeinen; met in achtneming van generaliseerbaarheid vanuit die casussen.
Hiermee wordt gegarandeerd dat AI-toepassingen publieke waarden en mensenrechten
respecteren en – waar mogelijk – bevorderen.
De ELSA-labs zien op toegepast onderzoek zoals bedoeld in paragraaf 2.1., punt 12-a, van het
O&O&I-kader. De financiering gaat in dit kader van EZK naar NWO, die vervolgens een call uitzetten.
357

Niveau 1: EZK naar NWO

Op dit niveau is geen sprake van staatssteun, nu NWO een wettelijk taak uitvoert en dus geen sprake
is van economische activiteiten in de zin van artikel 107 VWEU.

Niveau 2: Call NWO

De calls die NWO opzet, worden opgezet, worden opgezet conform transparante en objectieve
voorwaarden en zijn voor een ieder toegankelijk. Er is in dit kader dus geen sprake van een selectief
voordeel, waardoor een sprake is van staatssteun. Voor zover in dit kader toch sprake is van steun,
zal deze worden verleend binnen de kaders van de AGVV.

3. De Fellowshipgrants

Het doel van het AI-talentprogramma is om Nederlandse academische kennisinstellingen,
aantrekkelijker te maken voor bijzondere en excellente AI-onderzoekers in de internationale strijd
om talent. Dit geldt zowel voor het aantrekken als voor het behouden van talentvolle onderzoekers
die concurrerende internationale aanbiedingen krijgen. Een deel van de AiNed groeifondsmiddelen
gaat naar het aantrekken en behouden van uitzonderlijk AI-talent, waarbij dit talent in elke AIdiscipline werkzaam kan zijn, van technologie tot sociale en geesteswetenschappen. Op deze manier
kunnen Nederlandse universiteiten enig hoofd bieden aan de aantrekkelijke aanbiedingen die
topwetenschappers ontvangen van buitenlandse bedrijven en universiteiten. Het AItalentprogramma vergroot het aantal promovendi en postdoc onderzoekers aan Nederlandse
universiteiten dat zich richt op de uitdagingen uit de AI-onderzoeksagenda AIREA-NL.

Niveau 1: EZK naar NWO
Op dit niveau is geen sprake van staatssteun, nu NWO een wettelijk taak uitvoert en dus geen sprake
is van economische activiteiten in de zin van artikel 107 VWEU.

Niveau 2: Call NWO
De calls die NWO opzet, worden opgezet, worden opgezet conform transparante en objectieve
voorwaarden en zijn voor een ieder toegankelijk. Er is in dit kader dus geen sprake van een selectief
voordeel, waardoor een sprake is van staatssteun. Voor zover in dit kader toch sprake is van steun,
zal deze worden verleend binnen de kaders van de AGVV.

4. De AI applied learning communities
Door aan de slag te gaan met AI voor en met in MKB ondernemingen ontwikkelen studenten hun
digitale vaardigheden op het gebied van AI. Tegelijkertijd helpen de studenten MKB ondernemingen
358

met AI kennis en vaardigheden, bijvoorbeeld in de vorm van een AI-impactscan of proof-of-concept.
Bovendien worden generiek toepasbare kennis, methodologie en curricula ontwikkeld en gedeeld,
zodat AI-onderzoek en AI-onderwijs wordt versterkt. Hierdoor draagt Applied AI Learning
Communities niet alleen bij aan de innovatie van MKB, maar vooral ook aan de ontwikkeling en
versterking van digitale vaardigheden op het gebied van AI.
De AI learning communities zien op toegepast onderzoek zoals bedoeld in paragraaf 2.1., punt 12a, van het O&O&I-kader. De financiering gaat in dit kader van EZK naar NWO, die vervolgens een
call uitzetten.
Niveau 1: EZK naar NWO
Op dit niveau is geen sprake van staatssteun, nu NWO een wettelijk taak uitvoert en dus geen sprake
is van economische activiteiten in de zin van artikel 107 VWEU.
Niveau 2: Call NWO
De calls die NWO opzet, worden opgezet, worden opgezet conform transparante en objectieve
voorwaarden en zijn voor een ieder toegankelijk. Er is in dit kader dus geen sprake van een selectief
voordeel, waardoor een sprake is van staatssteun.
Voor zover in dit kader toch sprake is van steun, zal deze worden verleend binnen de kaders van de
AGVV.

359

Maatregel 2.1I3: Digitaliseringsimpuls Onderwijs NL
Staatssteuntoets

•

Het bekostigen van de onderwijsinstellingen past binnen de wettelijke taak, die
onderwijsinstellingen hebben op grond van de Wet Educatie Beroepsonderwijs en
Wet Hoger onderwijs en Wetenschap. De Centers for Teaching & Learning worden
ingericht door de bekostigde instellingen, met hun eigen personeel, en leveren geen
staatssteunrisico op.

•

Voor de kennisinf rastructuur zal OCW een opdrachtbrief schrijven naar NWO/NRO.
NRO zal zich beperkt houden tot het uitvoeren van zijn wettelijke taak en zelf de
aanbestedingsregels, via NWO, in acht nemen wanneer hij producten of diensten
op de markt inkoopt. Quadruple onderzoeksconsortia komen via calls tot stand te
komen.

•

De Transf ormatie Hubs zijn een samenwerkingsvorm van onderwijs, arbeidsmarkt,
maatschappelijke partners en leveranciers. De samenwerking zal op een open,
transparante en niet-discrimerende wijze gebeuren, zoals bijv. de
Aanbestedingswet 2012 voorschrijft.

•

Voor het aantrekken van een lead architect,, voor de inrichting van de sectorale
inf rastructuur, geldt dat ook deze selectie op een open, transparante en nietdiscriminerende wijze plaats te vinden om niet in strijd te komen met de
aanbestedingsregels of een risico op staatssteun te zijn.

•

Het evaluatieonderzoek/monitoring dat door OCW moet worden georganiseerd,
door een extern bureau, zal aan de Aanbestedingswet 2012 te voldoen, waarbij een
contract voor 8 jaar, met helder mijlpalen, mogelijk is.

Het aanstellen van een voorzitter van de stuurgroep is een aanbestedingsrechtelijke
opdracht.

360

Maatregel 2.1I4 Digitale Infrastructuur Logistiek
Staatssteuntoets
1.

De maatregel voldoet deels aan alle vijf de cumulatieve criteria uit artikel 107 VWEU:
a. De steun wordt verleend aan ondernemingen die economische activiteiten verrichten.
b. Deze steun wordt door staatsmiddelen bekostigd.
c. De staatsmiddelen verschaffen in potentie economisch voordeel dat niet via de normale
commerciële weg zou zijn verkregen door de betrokken partijen.
d. De maatregel is selectief
e. De maatregel heeft in potentie een verstorend effect op de mededinging in de EU.

Een deel van de maatregel zal op basis van subsidies uitgevoerd worden. De cumulatieve criteria zijn
van toepassing op dat deel. Voor deze subsidies zal gebruik gemaakt worden van bestaande
staatssteunkaders (AGVV), namelijk steun voor onderzoek, ontwikkeling en innovatie.
Voor het andere deel van het DIL project wordt de Aanbestedingswet toegepast: het correct
toepassen van de Aanbestedingswet betekent per definitie dat punt c. en punt e. van artikel 107
VWEU niet in werking treden. Aangezien de criteria cumulatief zijn, is er geen sprake van staatssteun.
De Aanbestedingswet en de EU-richtlijnen op dat gebied bieden diverse procedures
(Innovatiepartnerschap, Concurrentiegerichte Dialoog) om innovatieve ontwikkelingen in opdracht
te geven. Het toepassen van de Aanbestedingswet artikel 2.24 sub G (Aanbestedingswet 2012) voor
wetenschappelijke kennisontwikkeling houdt ook in dat er geen aanleiding of noodzaak is voor
notificatie van de maatregel.

361

Maatregel 2.2I1: European Rail Traffic Management System (ERTMS)
Staatssteuntoets
De vier onderdelen van ERTMS die meegaan onder het HVP voldoen aan de criteria uit artikel 107
VWEU, echter vindt de overheveling van middelen plaats op basis van de openbare
aanbestedingswetgeving en is daarom niet in strijd met de Europese staatssteunkaders.
•

•

•

•

Central Safety System (CSS) ERTMS (€ 93,5 mln). De aanbesteding heeft als doel om een
systeemleverancier te verwerven die CSS-infrastructuur componenten en diensten levert voor
de inrichting (ontwikkeling, levering, onderhoud en kennisoverdracht) van ERTMS voor ProRail.
 Via een openbare aanbesteding plaatsgevonden welke Thales heeft gewonnen. De
aanbestedingsrichtlijnen die ProRail hanteert zijn vastgelegd in het aanbestedingsreglement
ARN2016.
Het Project Vernieuwing GSM-R Radionetwerk (€ 17,8 mln) betreft het GSM-r netwerk op 160
locaties geschikt te maken voor verdere uitrol van ERTMS.  Gedeeltelijk via een openbare
aanbesteding plaatsgevonden, en gedeeltelijk intern ProRail belegd. De aanbestedingsrichtlijnen
die ProRail hanteert zijn vastgelegd in het aanbestedingsreglement ARN2016.
Planstudie voor het baanvak Noord-Nederland (€ 5,3 mln) De planstudie levert een Functioneel
Integraal Systeemontwerp (FIS) en een Railverkeerstechnisch ontwerp (RVTO) op. Gedeeltelijk
via een openbare aanbesteding plaatsgevonden, en gedeeltelijk intern ProRail belegd. De
aanbestedingsrichtlijnen die ProRail hanteert zijn vastgelegd in het aanbestedingsreglement
ARN2016.
Planstudie voor het baanvak Kijfhoek Belgische grens. (€ 10,3 mln.)  Gedeeltelijk via een
openbare aanbesteding plaatsgevonden, en gedeeltelijk intern ProRail belegd. De
aanbestedingsrichtlijnen die ProRail hanteert zijn vastgelegd in het aanbestedingsreglement
ARN2016.

PID PEIL (€22 mln.)  Via een openbare aanbesteding plaatsgevonden. De aanbestedingsrichtlijnen
die ProRail hanteert zijn vastgelegd in het aanbestedingsreglement ARN2016.

362

Maatregel 2.2I2: Veilige, Slimme & Duurzame Mobiliteit
Staatssteuntoets
Niet aan alle cumulatieve criteria uit artikel 107 VWEU wordt voldaan. In het geval van Veilige,
Slimme en Duurzame mobiliteit wordt er geen steun verleend aan een onderneming die een
economische activiteit verricht omdat de inkoopstrategie voor Smart Mobility op onderstaande drie
wijzen wordt vormgegeven, en die vormen allen geen staatssteunrisico:
A. maatregelen/investeringen worden via reguliere aanbestedingsprocessen in volledige
transparantie en gelijke mededinging op de markt gezet.
B. via Innovatie en Onderzoeksopdrachten waarbij het overheidsaandeel < 65% blijft van de
totale inspanning
overdracht van middelen vanuit het Rijk aar medeoverheden via een Specifieke Uitkering (SPUK)
waarna de betreffende medeoverheid inkoopt/aanbesteed/ onder raamovereenkomsten verwerft.

363

Maatregel 2.2I3: Intelligente Wegkantstations (IWKS)
Staatssteunzelftoets
Niet aan alle cumulatieve criteria uit artikel 107 VWEU wordt voldaan. Er wordt geen steun verleend
aan een onderneming die een economische activiteit verricht omdat de IWKS worden aanbesteed op
basis van de Europese aanbestedingsrichtlijnen.

364

Maatregel 2.3H1: Informatiemanagement Overheid
Staatsteuntoets

Niet aan alle cumulatieve criteria van artikel 107VWEU wordt voldaan. Er wordt immers geen selectief
voordeel verschaft door BZK aan een onderneming in Europeesrechtelijke zin (uitvoeren van
economische activiteiten) die de tussenstaatse handel beïnvloedt/de mededinging (dreigt) te
verstoren. Het gaat namelijk om de uitvoering van een overheidstaak.

365

Maatregel 2.3I1: Grensverleggende IT (GrIT)
Staatsteuntoets
1. Niet aan alle cumulatieve criteria uit artikel 107 VWEU wordt voldaan aangezien in geval van GrIT
sprake is van een openbare aanbesteding voortvloeiend uit een overheidsopdracht:
Overheden kunnen voorkomen dat een overheidsmaatregel als staatssteun kwalificeert door
marktconform te handelen. Dit houdt in dat de overheid bijvoorbeeld de marktprijs betaalt voor een
opdracht voor het leveren van goederen, diensten of werken. Een openbare aanbesteding is een
manier waarop kan worden zeker gesteld dat een werk/dienst/levering tegen een marktprijs
verkregen wordt. Daarom wordt bij een aanbesteding de tegenprestatie van de overheid in beginsel
niet gezien als staatssteun als er daadwerkelijk sprake is van een overheidsopdracht. Dus als de
overheid daarmee inkoopt voor eigen gebruik/ geen kosten voor rekening neemt die bij een
marktpartij horen te liggen.

366

Maatregel 2.3I2: Digitale hervorming van de Nederlandse strafrechtketen
Staatsteuntoets
Niet aan alle cumulatieve criteria uit artikel 107VWEU wordt voldaan, er is immers geen sprake van
ondernemingen die een economische activiteit uitvoeren.
Het Ministerie van JenV geeft betreffende de bovenstaande staatssteunoverweging mee dat indirect
begunstigden – advocaten en rechtshulpverleners – mogelijk wel voordeel kunnen ondervinden als
indirect begunstigden en dat zijn wel ‘ondernemingen’. Maar mocht die situatie zich voordoen, dan
geldt daarvoor dat dat voordeel zonder enig onderscheid ten goede komt aan al die ondernemingen,
zodat niet voldaan is aan de eis uit artikel 107 VWEU van een selectief voordeel voor een select
aantal ondernemingen. Bovendien zou dat sowieso geen verstorend effect hebben op de
(grensoverschrijdende) mededinging tussen rechtshulpverleners.
Ook overwegende indirect begunstigden bij deze maatregel dus geen sprake van staatssteun.

367

Maatregel 3.1H1: Afschaffen leegwaarderatio
Staatsteuntoets
De maatregel wordt niet gefinancierd met staatsmiddelen, er is geen sprake van een selectief
voordeel voor ondernemingen en de maatregel dreigt de concurrentie niet te vervalsen/beïnvloedt
het handelsverkeer tussen de lidstaten niet ongunstig. Er is dus geen sprake van een steunmaatregel
in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

368

Maatregel 3.1H2: Afschaffen verruimde schenkingsvrijstelling eigen woning
Staatsteuntoets
De maatregel wordt niet gefinancierd met staatsmiddelen, er is geen sprake van een selectief
voordeel voor ondernemingen en de maatregel dreigt de concurrentie niet te vervalsen/beïnvloedt
het handelsverkeer tussen de lidstaten niet ongunstig. Er is dus geen sprake van een steunmaatregel
in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

369

Maatregel 3.1H3: Regie op de aanbodzijde van de woningmarkt
Staatsteuntoets
De maatregel wordt niet gefinancierd met staatsmiddelen, er is geen sprake van een selectief
voordeel voor ondernemingen en de maatregel dreigt de concurrentie niet te vervalsen/beïnvloedt
het handelsverkeer tussen de lidstaten niet ongunstig. Er is dus geen sprake van een steunmaatregel
in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

370

Maatregel 3.1H4: Aanscherping inkomensafhankelijke hogere huurverhoging
Staatsteuntoets
Er wordt niet voldaan aan de staatssteuncriteria:
1.
2.
3.

Er is geen sprake van een voordeel voor de verhuurders van sociale huurwoningen die selectief
is en de tussenstaatse handel verstoort.
Er is sprake van wijzigingen in de huurregelgeving die is gericht op de huurder en voor iedere
verhuurder van zelfstandige huurwoningen in het gereguleerde segment geldt.
Er worden geen staatsmiddelen verstrekt, noch wordt er afgezien van de inning van
staatsmiddelen of een herverdeling binnen de sector onder overwegende overheidsinvloed.
De conclusie van stap 1 is dat er geen sprake is van staatssteun en er dus geen notificatie nodig
is.

De IAH leidt niet tot nieuwe staatssteunregeling. Het antwoord bij stappen 1, 2 en 3 is ‘nee’. Er is
geen notificatie vereist.

371

Maatregel 3.1H5 Versnellen van proces en procedures bij realiseren van woningbouw
Staatsteuntoets
Er is geen sprake van een investering, staatssteun is niet aan de orde volgens de cumulatieve criteria
uit artikel 107 VWEU.  Er wordt geen selectief voordeel verschaft door BZK aan een onderneming
in Europeesrechtelijke zin (uitvoeren van economische activiteiten) die de tussenstaatse handel
beïnvloed/de mededinging (dreigt) te verstoren. Het gaat om de uitvoering van een overheidstaak.

372

Maatregel 3.1I1: Woningbouwimpuls
Staatsteuntoets
Alleen maatregelen die voor woningbouw noodzakelijk zijn mogen in de business case van een project
opgevoerd worden. Deze kosten kunnen op grond van de Wet ruimtelijke ordening (Wro) verhaald

worden op ontwikkelende partijen. De gemeente is hiertoe ook verplicht. Indien dit niet voldoende
gebeurt levert dit immers een voordeel voor de ontwikkelende partij op en is er sprake van
staatssteun. De gemeente is zelf verantwoordelijk voor het correct toepassen van de
staatssteunregels. De Wro (en, na inwerkingtreding ervan, de Omgevingswet) biedt de juridische
basis voor het kostenverhaal. De woningbouwimpuls is nadrukkelijk niet bedoeld als vervanging voor
dit verplichte kostenverhaal, maar is additioneel wanneer het kostenverhaal ontoereikend is om de
noodzakelijke maatregelen te bekostigen. Bij het uitkeren van de bijdrage Woningbouwimpuls aan
een gemeente is geen sprake van staatssteun, omdat de gemeente die de bijdrage heeft
aangevraagd handelt vanuit haar bevoegdheden van openbaar gezag, namelijk haar
verantwoordelijkheid voor de totstandkoming van voldoende woningen op de juiste locaties (zie ook
informatieblad Staatsteun Wbi).

373

Maatregel 3.2I1: Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed
Staatsteuntoets
Er is geen sprake van staatssteun.

374

Maatregel 3.2I2: Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE)
Staatsteuntoets
De ISDE valt onder de Algemene Groepsvrijstellingsverordening (AGVV): op grond daarvan, artikel
1, lid 2, onder a, geldt dat maximaal een jaarlijks steunbedrag van 150 miljoen voor een regeling
kan worden ingezet. Als je daar bovenuit komt, kun je niet onder de AGVV melden maar zal een
notificatieprocedure richting EC noodzakelijk worden.
Na ophoging van de budgetten blijven we onder die grens. Voor zover dat op grond van onderstaande
kan worden afgeleid, is er t.a.v. de steunintensiteit geen probleem optreedt.
Ten aanzien van de stimulering van warmtepompen mag de steunintensiteit max. 45% bedragen.
Ingeval van kleine ondernemers kan dit percentage zelfs nog worden verhoogd. Geen knelpunt
voorzien: in de uitvoering kan individueel op deze steunintensiteit worden gehandhaafd, dus dat
geeft extra zekerheid dat we de grenzen niet overschrijden.
Isolatiemaatregelen gelden louter voor niet-zakelijke aanvragers, dus daar zit geen
staatssteunaspect aan. Bij concrete invulling van de extra budgetten kan een goede onderbouwing
gemaakt worden t.a.v. de daadwerkelijk optredende steunintensiteit en het jaarlijkse steunbedrag
van de ISDE.

375

Maatregel 4.1H1: Verlaging van de zelfstandigenaftrek

Staatssteuntoets
De maatregel wordt niet gefinancierd met staatsmiddelen, er is geen sprake van een selectief
voordeel voor ondernemingen en de maatregel dreigt de concurrentie niet te vervalsen/beïnvloedt
het handelsverkeer tussen de lidstaten niet ongunstig. Er is dus geen sprake van een steunmaatregel
in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU

376

Maatregel 4.1H2: Arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen (AOV ZZP)

Staatssteuntoets
Het publieke fonds/de uitvoerder is geen onderneming die een economische activiteit verricht.
Daardoor is er geen sprake van staatssteun volgens de cumulatieve criteria uit artikel 107 VWEU.

377

Maatregel 4.1H3: Hervorming pensioenstelsel tweede pijler
Staatssteuntoets
Dit wetsvoorstel ziet op wijziging van de Pensioenwet, de Wet inkomstenbelasting 2001 en enige andere
wetten in verband met herziening van het pensioenstelsel, standaardisering van het
nabestaandenpensioen, aanpassing van de fiscale behandeling van pensioen en enige andere wijzigingen
ten aanzien van pensioen.
De maatregelen zijn nieuwe pensioencontracten, afschaffing doorsneesystematiek, leeftijdsonafhankelijke
premies in premieregelingen, uitzonderingen op het voorschrift van leeftijdsonafhankelijke premie. Dit
betreft wet- en regelgeving en geen financiële steun of geldstromen. Hierom is een staatssteuncheck niet
aan de orde.

378

Maatregel 4.1H4: Aanpak schijnzelfstandigheid
Staatssteuntoets
De maatregel wordt niet gefinancierd met staatsmiddelen, er is geen sprake van een selectief
voordeel voor ondernemingen en de maatregel dreigt de concurrentie niet te vervalsen/beïnvloedt
het handelsverkeer tussen de lidstaten niet ongunstig. Er is dus geen sprake van een steunmaatregel
in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

379

Maatregel 4.1I1: Nederland Leert Door

Staatssteuntoets
Nederland Leert Door is een samenhangend pakket van drie tijdelijke subsidieregelingen gericht op
het behoud van huidig werk of om aansluiting te vinden bij toekomstig werk, in reactie op de gevolgen
van de coronacrisis voor de arbeidsmarkt. Het uitgangspunt hierbij is dat mensen, afhankelijk van
hun positie en behoefte, ondersteuning kunnen krijgen. Niet iedereen heeft daarbij dezelfde
ondersteuning of middelen nodig. Om in de verschillende behoeften te voorzien is het pakket
Nederland Leert Door onderverdeeld in drie regelingen die onderscheidend zijn in zowel het type
ondersteuning (ontwikkeladvies/scholing/begeleiding naar ander werk) als de wijze waarop de
doelgroep wordt bereikt (direct aan te vragen door het individu via een aanbieder/via de
sectororganisatie of werkgever).
Hieronder

voor

elk

van

de

drie

subsidieregelingen

de

staatssteunzelftoets:

1. Tijdelijke subsidieregeling Nederland Leert Door met inzet van sectoraal maatwerk (looptijd 2021)
Met de regeling Nederland Leert Door met inzet van sectoraal maatwerk kunnen sectorale
samenwerkingsverbanden van werkgevers-, werknemersorganisaties en andere betrokken partijen
door middel van een subsidieverzoek binnen de desbetreffende sector(en) ondersteuning bieden voor
het behouden van werk en het vinden van ander werk. Daarbij kan het gaan om het aanbieden van
een viertal activiteiten, namelijk ontwikkeladvies, scholing, EVC of begeleiding naar ander werk. De
activiteiten kunnen zowel uitgevoerd worden door partijen binnen het samenwerkingsverband als
door externe aanbieders.
Er is sprake van staatssteun als aan de vijf cumulatieve criteria van artikel 107, eerste lid, van het
Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie is voldaan. Deze criteria zijn voor deze regeling
beoordeeld en de conclusie is dat de subsidieverstrekking op basis van deze regeling niet kan worden
aangemerkt als staatssteun. De maatregel leidt namelijk niet tot (potentiële) vervalsing van de
mededinging en een ongunstige beïnvloeding van de handel tussen lidstaten. Een
samenwerkingsverband kan uitsluitend voor zover het zelf subsidiabele activiteiten zou uitvoeren als
onderneming gekwalificeerd worden en mogelijk voordeel ontvangen. Wanneer een
samenwerkingsverband zelfstandig activiteiten zou uitvoeren ten behoeve van derden die mogelijk
ook door andere (commerciële) aanbieders zouden kunnen worden aangeboden, worden de risico’s
ten aanzien van staatssteun ingeperkt. In de regeling is namelijk opgenomen dat de in dit verband
gehanteerde uurtarieven conform de Handleiding Overheidstarieven van de Rijksoverheid moeten
zijn. Daarmee wordt voorkomen dat marktwerking wordt verstoord, nu deze tarieven marktconform
zijn.
Wanneer een samenwerkingsverband externe partijen inschakelt voor bepaalde activiteiten is er
geen marktverstorend effect aangezien de marktconformiteit van de inschakeling van deze externen
is geborgd. In de regeling is namelijk opgenomen dat voor externe opdrachten de marktconformiteit
van kosten wordt beoordeeld aan de hand van a) een transparante, objectieve en niet-discriminatoire
aanbestedingsprocedure, of b) een offerteprocedure waarbij ten minste drie offertes zijn
aangevraagd en beoordeeld door de subsidieaanvrager indien de kosten meer bedragen dan €
50.000. Het is aan de hoofdaanvrager om ervoor te zorgen dat de prijs voor externe opdracht
marktconform is. Kosten die niet marktconform zijn komen niet voor subsidie in aanmerking.
Nu de mededinging niet wordt verstoord, is er in principe geen sprake van verstoring van de
mededinging tussen de lidstaten. Hierbij wordt nog opgemerkt dat ook opleiders, die wonen of
gevestigd zijn in een van de andere lidstaat van de Europese Unie, een andere staat die partij is bij
380

de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte of Zwitserland, ook voor het
uitvoeren van de subsidiabele activiteiten in aanmerking kunnen komen.
2. Nederland Leert Door met inzet van ontwikkeladvies (looptijd 2020-2021)
De regeling biedt werkenden, waaronder flexwerkers en zelfstandig ondernemers, én niet werkenden
de mogelijkheid een eerste stap te zetten in een mogelijke (her)oriëntatie op hun
arbeidsmarktpositie.
Zij
kunnen
een
ontwikkeladvies
aanvragen bij
gekwalificeerde
loopbaanadviseurs en daarnaast komt er de mogelijkheid een online scholingsactiviteit te volgen.
Ook deze regeling is onderzocht of er sprake is van staatsteun. Met de subsidie wordt het voor
mensen mogelijk om een gratis ontwikkeladviestraject te volgen. De deelnemers aan
loopbaanadviestrajecten die onder deze regeling gesubsidieerd worden zullen zonder het bestaan
van de regeling niet uit zichzelf een ontwikkeladviestraject volgen en financieren. Loopbaanadviseurs
die aan de regeling meedoen en dus subsidie ontvangen voor afgeronde adviestrajecten hebben
daarmee dus een voordeel, maar omdat de te ontvangen subsidie marktconform is, is er geen sprake
van verstoring van de markt.
In de regeling worden daarnaast een aantal kwaliteitseisen gesteld aan loopbaanadviseurs. Dit zijn
eisen aan opleiding en werkervaring. Adviseurs uit andere lidstaten moeten aan dezelfde eisen
voldoen als adviseurs uit Nederland. Men moet desgevraagd kunnen aantonen aan deze vereisten te
voldoen. Dit geldt alleen niet voor personen die beschikken over een (Nederlands) keurmerk. In de
regeling zijn de keurmerken van NOLOC en CMI genoemd; adviseurs met die keurmerken worden
geacht aan de eisen te voldoen en hoeven dat niet meer aan te tonen. Om te voorkomen dat de
positie van Nederlandse adviseurs hiermee bevoordeeld wordt, is in de regeling ook geregeld dat
adviseurs met vergelijkbare keurmerken uit hun land ook geacht worden te voldoen aan de eisen en
die niet meer hoeven aan te tonen. Daarmee is er met de regeling geen sprake van vervalsing van
de mededinging of een ongunstige beïnvloeding van de markt en is de regeling ook niet aangemerkt
als staatsteun.
3. Tijdelijke subsidieregeling Nederland Leert Door met inzet van scholing (looptijd 2020-2021)
Met deze regeling wordt het mogelijk subsidie aan te vragen voor het aanbieden van (online) scholing
die bijdraagt aan het behouden van werk of het versterken van de arbeidsmarktpositie. De subsidie
wordt beschikbaar gesteld aan opleiders, opleiderscollectieven en samenwerkingsverbanden. Het is
de bedoeling dat zij vervolgens kosteloos scholing aanbieden voor werkenden, waaronder flexwerkers
en zelfstandig ondernemers, én niet werkenden. De nadruk van de regeling ligt op online scholing
vanwege de situatie gedurende de Coronacrisis, maar fysiek onderwijs wordt niet expliciet
uitgesloten.
Er is destijds bij de contouren van de twee bovenstaande regelingen gewezen op het risico van
staatsteun. Dit had vooral te maken met de (voorgenomen) eis in de regeling om een minimaal
aanbod te vragen voor een subsidieaanvraag en dat mogelijk kleinere opleiders hiervoor mogelijk
uitgesloten zouden worden. De minimale eis was nodig in het kader van de uitvoerbaarheid en om
dit risico te mitigeren konden kleine opleiders gezamenlijk een aanvraag indienen om te voldoen aan
de minimale eis. Daarnaast was er het risico op mogelijke verstoring van de markt van opleiders,
omdat nieuwe scholingsactiviteiten niet in aanmerking konden komen voor subsidiering. Het risico
bij het toelaten van nieuwe scholingsactiviteiten is dat mogelijk grote prijsstijgingen doorgevoerd
konden worden voor scholing waar subsidie voor werd aangevraagd. Daarom is als eis opgenomen
dat alleen subsidie mocht worden aangevraagd voor aanbod dat vóór de datum van ingang van deze
regeling voor een vergelijkbaar of hoger bedrag is aangeboden. Met vergelijkbaar wordt bedoeld dat
de scholing bij de subsidieaanvraag niet meer mag kosten dan 102% van het bedrag waarvoor de
scholing vóór 1 september 2020 werd aangeboden. De 2% prijsstijging is vastgesteld op basis van
381

de inflatie. Bij het toelaten van nieuwe scholing is het niet mogelijk om te controleren of er wel of
niet sprake is van een prijsstijging.

382

Maatregel 4.1I2: Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s)

Staatssteuntoets
Er is sprake van staatssteun als aan de vijf cumulatieve criteria van artikel 107, eerste lid, van het
Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie is voldaan. Deze criteria zijn voor deze regeling
beoordeeld en de conclusie is dat de subsidieverstrekking op basis van deze regeling niet kan worden
aangemerkt als staatssteun.
De regeling voorziet in een tijdelijke intensivering van de voor regionale samenwerking tussen UWV,
gemeenten, werknemers- en werkgeversorganisaties Met deze regeling worden nadere regels
gesteld aan regionale samenwerking als bedoeld in artikel 10a van de Wet SUWI en artikel 2.3, vijfde
lid, van het Besluit SUWI. De regels zien op de vormgeving van de samenwerking, het proces van
de uitvoering van de aanvullende crisisdienstverlening, de benodigde gegevensverwerking en uitwisseling, de bekostiging van de inzet van UWV, (centrum)gemeenten, en werknemers- en
werkgeversorganisaties de gefinancierde inzet van aanvullende crisisdienstverlening, dienstverlening
werkfitbehoud en scholing via praktijkleren in het mbo door partijen.
De regeling voorziet in een vijftal vergoedingen, waarvan twee betrekking heeft op de kosten van
UWV, gemeenten en werknemers- en werkgeversorganisaties voor de samenwerking in een regionaal
mobiliteitsteam (artikel 17 en 18) en drie interventiebudgetten voor de inzet van dienstverlening
(artikelen 19, 20 en 21) voor UWV, gemeenten, werknemers- en werkgeversorganisaties
(gedefinieerd als de partijen).
UWV en gemeenten zijn bestuursorganen en kwalificeren niet als ondernemingen. Ook werknemersen werkgeversorganisaties kwalificeren zich afhankelijk van hun activiteit niet als onderneming. Bij
de inzet van dienstverlening (zoals bedoeld in de artikelen 19, 20 en 21), worden de
aanbestedingsregels en de marktconformiteit van de uurtarieven in acht genomen.

383

Maatregel 4.2I1: Nationaal Onderwijslab AI

Staatssteuntoets
In deze regeling wordt er 36 miljoen euro beschikbaar gesteld aan de Stichting Radboud Universiteit
(hierna: stichting) voor het opzetten en uitvoeren van het Nationaal Onderwijslab AI (NOLAI) met
de volgende doelen:
1.

2.

Het ontwikkelen van digitale intelligente onderwijsinnovaties gericht op (het verbeteren van) de
kwaliteit van het primair en voortgezet onderwijs. Dit betekent dat het NOLAI in co-creatie met
scholen, wetenschappers en het bedrijfsleven de vraagarticulatie organiseert, prototypen
ontwikkelt en het gebruik ervan evalueert in de praktijk.
Het inzichtelijk maken van de pedagogische, maatschappelijke en sociale consequenties van
digitale onderwijsinnovaties. Vanwege het publieke karakter dient het NOLAI ook publieke
uitdagingen te adresseren die verbonden zijn met risico’s van het gebruik van AI, onder meer op
het gebied van sociale ongelijkheid, privacy, bescherming van én toegang tot data.

Hiermee wil de stichting een brug slaan tussen fundamenteel wetenschappelijk onderzoek, de
opleiding van leraren, het onderwijsveld en de markt. Een brug die nodig is om te komen tot een
lerend ecosysteem en gedragen onderwijsinnovatie.
Deze doelen wil de stichting gaan bereiken door middel van de volgende 2 programma’s:
a)

Co-creatieprogramma:
van
vraagarticulatie
tot
validering
van
prototypen
Het in co-creatie met PO (primair onderwijs) en VO (voortgezet onderwijs) scholen,
wetenschappers en het bedrijfsleven ontwikkelen van intelligente educatieve technologieën.
Waarbij elke partij een gelijkwaardige rol heeft bij de totstandkoming van het eindresultaat: een
gevalideerd prototype dat in de behoefte aan intelligente educatieve technologieën in het
onderwijs voorziet.
b) Wetenschappelijk en Teachers in Residence programma
Het brede perspectief op kansen en risico’s van intelligente educatieve technologieën, de borging
van publieke waarden en het belang van human-centric AI staat hierbij centraal. Dit programma
faciliteert tevens het co-creatieprogramma en schept de randvoorwaarden die noodzakelijk zijn
voor het succesvol doorlopen van de doorlopende vraagarticulatie en het iteratieve proces van
co-creatie.
Het leren van de leerling en het lesgeven van de leerkracht vormen het uitgangspunt bij het
ontwikkelen van digitale intelligente onderwijsinnovaties gericht op (het verbeteren van) de kwaliteit
van het primair en voortgezet onderwijs (doel 1). Dit betekent dat de inzet van AI de rol van de
leerkracht dient te ondersteunen en te versterken en de kansengelijkheid van alle leerlingen dient te
bevorderen (doel 2).

Staatssteun-toets:
De steun wordt door staatsmiddelen bekostigd:
Het betreft een subsidie vanuit het ministerie van EZK in het kader van het Nationaal Groeifonds
(NGF).
De steun wordt verleend aan een onderneming die een economische activiteit verricht:
In de kern gaat het hier om een het ontwikkelen en valideren van digitale onderwijs
innovaties/producten voor het primair en voortgezet onderwijs in Nederland. Dit gebeurt door de
Radboud Universiteit in een samenwerkingsverband met scholen, universiteiten en bedrijven (een
384

consortium). Het NOLAI creëert een open consortium van partijen bestaande uit strategische
partners, partners en leden. Een open consortium betekent dat steeds nieuwe partners (scholen,
universiteiten en bedrijven) aan kunnen sluiten bij het consortium om een bijdrage te leveren aan
de co-creatieprojecten.
1. Het co-creatieprogramma
Voor de projecten in het co-creatieprogramma, die samen met de bedrijven worden uitgevoerd kan
gezegd worden dat dit samenwerkingsprojecten zijn die gezamenlijk door ondernemingen en
onderzoeksorganisaties of onderzoeksinfrastructuren worden uitgevoerd in de zin van onderdeel
2.2.2.-28 van het OOI-kader. Hiervan is de EC van oordeel dat er met de gunstige
samenwerkingsvoorwaarden via die entiteiten geen indirecte staatssteun aan de deelnemende
ondernemingen wordt verleend indien (28b en c van het OOI-kader):
a)

de resultaten van de samenwerking die geen intellectuele-eigendomsrechten opleveren,
kunnen breed worden verspreid en alle intellectuele-eigendomsrechten die de activiteiten van
de onderzoeksorganisatie of onderzoeksinfrastructuur opleveren, worden volledig toegekend
aan die entiteiten, of

b)

uit het project ontstane intellectuele-eigendomsrechten, alsmede daarmee verband houdende
toegangsrechten, worden aan de verschillende samenwerkende partners toegekend op een
wijze die een passende afspiegeling is van hun werkpakketten, bijdragen en respectieve
belangen.

Dit moet Nederland borgen in de juridische instrumenten.

2. het wetenschappelijk en Teachers in Residence programma
De universiteiten en scholen detacheren mensen naar NOLAI ten behoeve van de Teachers in
Residence lijn.
De betrokken universiteiten en PO en VO scholen in voornoemde programma’s kunnen als
onderzoeksorganisaties in de zin van onderdeel 1.3 – 15 – ee van het OOI-kader worden aangemerkt
nu de universiteit zich enerzijds in hoofdzaak bezighoudt met het onafhankelijk verrichten van
fundamenteel onderzoek, industrieel onderzoek of experimentele ontwikkeling, en de scholen met
het breed verspreiden van de resultaten van die activiteiten door middel van onderwijs, publicaties
of kennisoverdracht. De universiteiten scholen voeren daarmee geen economische activiteiten uit
(2.1.1 – 19 – a OOI-kader).
Indien er toch sprake mocht zijn van een voordeel van de subsidie voor de bedrijven in het
consortium, kan gebruik worden gemaakt van artikel 25 van de AGVV. Alsdan moeten de criteria van
hoofdstuk 1 en artikel 25 AGVV geborgd worden in de juridische documenten.
De maatregel is selectief:
Ja, het gaat hier immers om een bepaalde (publieke) sector (door de Staat bekostigd onderwijs)
maar indirect ook om de digitale leermiddelenmarkt waar marktwerking niet voldoende werkt.
Bedoeling is overigens wel dat de ontwikkelde prototypes openbaar beschikbaar worden gesteld en
dat met deze subsidie geen opschaling wordt bekostigd.
De maatregel heeft in potentie een verstorend effect op de mededinging:
Nee, niet als het niet als staatssteun kwalificeert bij juiste toepassing van par. 2.2 van het OOI
steunkader. Bij toepassing van artikel 25 van de AGVV, mocht sprake zijn van een niet marktconform
385

voordeel voor

de

in

het

consortium

deelnemende

bedrijven,

is

notificatie

niet

nodig.

Conclusie: geen staatssteun of vrijgestelde staatssteun.

386

Maatregel 4.2I2: Aanpak leervertragingen nieuwkomers

Staatssteuntoets
Er kan gesteld worden dat er geen sprake is van staatssteun, omdat de maatregelen een aanvulling
op en intensivering van bestaande financieringsinstrumenten betreft van een kerntaak van de
overheid.
Voldoet de maatregel aan alle cumulatieve criteria uit artikel 107 VWEU?
Nee, er worden overheidsmiddelen verstrekt aan bekostigde scholen en instellingen. Het doel van
deze bekostiging kan worden gezien als onderdeel van de wettelijke onderwijstaak van de bekostigde
onderwijsinstellingen. Activiteiten binnen het nationale bekostigd onderwijs worden niet als
economische activiteit aangemerkt. Er is dus geen sprake van staatssteun.
Verantwoording
Maatregel

Sector

Instrument

Verantwoording

Aanpak
leervertragingen
nieuwkomers

PO,VO

Aanvulling
op de
bekostiging

Aanvulling op normatieve bekostiging. Dit
is
toegevoegd aan
de bekostiging.
Schoolbesturen verantwoorden dit via het
jaarverslag. De basis hiervan is Regeling
jaarverslaggeving onderwijs

387

Maatregel 4.2I3: Ondersteuning leerlingen in het laatste jaar

Staatssteuntoets
Er kan gesteld worden dat er geen sprake is van staatssteun, omdat de maatregelen een aanvulling
op en intensivering van bestaande financieringsinstrumenten betreft van een kerntaak van de
overheid.
Voldoet de maatregel aan alle cumulatieve criteria uit artikel 107 VWEU?
Nee, er worden overheidsmiddelen verstrekt aan bekostigde scholen en instellingen. Het doel van
deze subsidie kan worden gezien als onderdeel van de wettelijke onderwijstaak van de bekostigde
onderwijsinstellingen. Activiteiten binnen het nationale bekostigd onderwijs worden niet als
economische activiteit aangemerkt. Er is aldus geen sprake van staatssteun.

388

Maatregel 4.2I4: Laptops, tablets en internetrouters voor online en hybride onderwijs ter
bestrijding en voorkoming van leerachterstanden

Staatssteuntoets
Er kan gesteld worden dat er geen sprake is van staatssteun, omdat de maatregelen een
aanvulling op en intensivering van bestaande financieringsinstrumenten betreft van een kerntaak
van de overheid.
Voldoet de maatregel aan alle cumulatieve criteria uit artikel 107 VWEU?
Nee, er is geen sprake van staatssteun. OCW heeft subsidie verleend aan SIVON, de coöperatie van
besturen in het bekostigd onderwijs, met een aanbestedingsplicht, zie ook de beschikkingen.
Aanbesteding van devices is in feite dus door OCW doorgelegd naar SIVON. Daarmee bleven we in
de sfeer van het aanbestedingsrecht en niet in het staatssteunrecht. Een staatssteuntoets is daarmee
ook niet van toepassing. SIVON is de enige partij dit soort aanbestedingen snel kan uitvoeren,
waarbij bovendien de middelen binnen het bekostigd onderwijs blijven.
In (subsidie)ronde 1 en 2 is de inkoop van devices op de markt aanbesteed door SIVON (zie kader),
die deze taak met behulp van subsidie van OCW uit zou voeren. SIVON is een inkoopcoöperatie voor
funderend onderwijs met volgens OCW voldoende expertise voor de gevraagde taken (zie
tekstkader). Voorts paste de (door)ontwikkeling van SIVON in de visie van OCW om scholen zoveel
mogelijk samen in te laten kopen, om scholen zo ook meer invloed te geven op de prijs en de kwaliteit
van devices en gerelateerde zaken. Ook had SIVON beter zicht op de behoefte van scholen als het
gaat om technische kwaliteitseisen aan de devices. De aanbestedingsplicht van de Rijksoverheid
werd hiermee doorgelegd aan SIVON. Omdat er sprake was van een spoedopdracht, kon SIVON
gebruik maken van de onderhandelingsprocedure zonder aankondiging: wegens dwingende spoed
konden reguliere procedures niet in acht worden genomen als gevolg van ‘gebeurtenissen die de
aanbestede dienst niet kon voorzien of te verwijten waren’, in casu de lockdown. SIVON meldde de
opdrachtverlening bij de Europese Commissie door middel van TenderNed af. Bij (subsidie)ronde 3
(à € 2,5 mln.) was er geen sprake meer van een dwingende spoedprocedure. Wel werd, op advies
van Wetgeving en Juridische Zaken (WJZ) de procedure van aanbesteding wegens urgente situatie
gevolgd door SIVON. In de laatste (subsidie)ronde (á € 15 mln.) was er, om zoveel mogelijk scholen
van de benodigde devices voor afstandsonderwijs tijdens de tweede lockdown te kunnen voorzien,
wederom sprake van een dwingende spoedprocedure. In gezamenlijk overleg maakten OCW, SIVON
en de sectorraden afspraken over de uitvoering van de acties en de communicatiestrategie per ronde.
Het Ministerie had daarin de rol van subsidieverstrekker en besluitnemer over toekenningen, SIVON
was uitvoerder van de subsidie en de sectorraden functioneerden als gesprekspartner.

389

Maatregel 5.1I1: Tijdelijke extra personele capaciteit voor de zorg in crisistijd
Staatssteuntoets
Het coronavirus trekt een zware wissel op de economie en raakt ook cruciale publieke sectoren
zoals zorg, onderwijs en toezicht- en handhaving. Deze sectoren hebben niet alleen te maken met
het uitvallen van personeel, ook zijn er door de coronabeperkingen en –regels taken bijgekomen,
waar geen of onvoldoende personeel voor beschikbaar is. Het gaat dan vaak om taken waar geen
of beperkte scholing voor nodig is, maar die wel belangrijke verzwaring kunnen betekenen in de
werkdruk. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het toezien op de mondkapjesplicht in het voorgezet
onderwijs en mbo, (ondersteunende) werkzaamheden bij teststraten of het werken als gastheer- of
vrouw in verpleeghuizen. Voor dit soort werkzaamheden zijn snel extra handen nodig en kunnen
“coronabanen” een oplossing bieden.
De Subsidieregeling coronabanen in de zorg (hierna de subsidieregeling) geeft de zorgsector de
mogelijkheid extra arbeid aan te trekken om het werk te ontlasten. Dit kan via twee constructies:
1. De werknemer komt tijdelijk in dienst bij de zorgaanbieder op basis van een
arbeidsovereenkomst;
2. De werknemer wordt tijdelijk door zijn werkgever bij de zorgaanbieder te werk gesteld op
basis van een detacherings-/ uitzendovereenkomst.
Hieronder wordt voor beide situaties gesproken over ‘werknemer’.
De zorgaanbieder kan de kosten van de werknemer voor een in de subsidieregeling genoemde
coronabaan vergoed krijgen voor de periode 1 januari 2021 tot en met 30 juni 2021. Slechts de
daadwerkelijke kosten die met de tewerkstelling samenhangen komen tot een bedrag van € 25.440
voor subsidiering in aanmerking. Het gaat om de loonkosten tot een hoogte van 120% van het
wettelijk minimumloon, de onregelmatigheidstoeslag, het vakantiegeld, de pensioenpremie, de
eindejaarsuitkering, de sociale zekerheidslasten en de kosten van begeleiding van de werknemer.
Tot slot komt een eventueel wettelijk verschuldigde transitievergoeding voor de werknemer (niet
zijnde de gedetacheerde) voor vergoeding in aanmerking. Het betreft kortom de kosten die een
werkgever heeft als hij iemand arbeid voor hem laat verrichten. Belangrijk in dit kader te vermelden
is dat een eventuele winstmarge niet subsidiabel is.
Hieronder volgt de staatssteunbeoordeling.
Wettelijk kader staatssteun
Artikel 107, lid 1, Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) merkt
steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de
mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of
dreigen te vervalsen, aan als onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het
handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt. Met andere woorden, overheden mogen
ondernemingen niet financieel begunstigen als daardoor de concurrentie kan worden vervalst en de
handel tussen EU lidstaten kan worden beïnvloed.
Een steunmaatregel moet vooraf worden aangemeld bij de Europese Commissie. Deze mag
vervolgens niet worden uitgevoerd totdat de Commissie de maatregel heeft goedgekeurd. Dit is de
standstill-verplichting van artikel 108, lid 3, VWEU.
Er is sprake van staatssteun als er aan de volgende cumulatieve criteria is voldaan:
1. De begunstigde is een onderneming, dat wil zeggen een economische activiteit;
2. De steunmaatregel is afkomstig van of toe te rekenen aan de staat;
390

3. De maatregel levert een onderneming een economisch voordeel op;
4. De maatregel is selectief;
5. De maatregel leidt tot (potentiële) vervalsing van de mededinging en een ongunstige
beïnvloeding van de handel tussen lidstaten.
Staatssteun is in beginsel verboden, maar bepaalde steunmaatregelen zijn wel toegestaan. Zo heeft
de Commissie heeft een aantal vrijstellingsverordeningen ontworpen en hierin bepaalde categorieën
van steun vrijgesteld van de meldingsplicht.
Analyse
Zoals hierboven staat beschreven is sprake van twee constructies die bekostigd kunnen worden. De
staatssteunanalyse is daarbij als volgt.
1. Arbeidsovereenkomst
Aan de ene kant kunnen zorgaanbieders subsidie ontvangen voor het in dienst hebben van een
werknemer voor het uitvoeren van een coronabaan. De zorgaanbieder is uit hoofde van de
arbeidsovereenkomst verplicht de werknemer te betalen, VWS vergoedt die kosten. VWS betaalt met
andere woorden dan dus de arbeid om de zorg te ontlasten. Dit geeft de zorgaanbieder een
economisch voordeel.
Daarbij zijn zorgaanbieders beginsel te beschouwen als ondernemingen. Indien zij financiële steun
ontvangen van de overheid kan er daarom sprake zijn van staatssteun. Op 13 maart 2020 heeft de
Europese Commissie echter een gecoördineerde Europese respons gepresenteerd om de
economische gevolgen van COVID-19 tegen te gaan. De Commissie gaat daarin als volgt in op de
volgende vraag:
“How can Member States support companies affected by the COVID-19 outbreak, in line with
EU State aid rules?
Financial support from EU or national funds granted to health services or other public
services to tackle the Covid-19 situation falls outside the scope of State aid control. (…) In
all these cases, Member States can act immediately”. 172
De Europese Commissie geeft hier dus aan dat overheidssteun voor gezondheidsdiensten om COVID19 het hoofd te bieden buiten de reikwijdte van de staatssteuncontrole valt en dat bovengenoemde
standstill-verplichting niet van toepassing is. Lidstaten mogen direct overgaan tot het verlenen van
steun.
Aangezien het hier gaat om subsidiering van arbeid die uitsluitend bedoeld is om de zorg gedurende
de coronacrisis tijdelijk te ontlasten, valt de financiering ervan buiten de staatssteuntoetsing van de
Europese Commissie. Van ongeoorloofde staatssteun is dus geen sprake.
Van belang nog is te vermelden dat slechts de daadwerkelijke kosten die samenhangen met het
verrichten van de arbeid subsidiabel zijn. De betreffende zorgaanbieder heeft los van de ‘gratis’
arbeid dus geen economisch voordeel.
2. Detacheringsovereenkomst
Aan de andere kant kunnen zorgaanbieders een tijdelijke werknemer inlenen om een coronabaan uit
te voeren via een detacherings- of uitzendovereenkomst. Ook bij deze constructie komt de arbeid
(het voordeel) puur ten goede aan de zorgaanbieder. De uitlener ontvangt immers slechts de
Zie de vraag betreffende fondsen voor gezondheidsdiensten
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/qanda_20_458.
172

op

pagina

7

onder

het

kopje

‘State

aid’

op

391

daadwerkelijke kosten die hij voor zijn werknemer heeft en deze werkt voor dat geld niet bij de
uitlener zelf. Verder is winst niet subsidiabel. De kosten zijn bovendien gemaximeerd in de
subsidieregeling. De uitlener verdient dus niet op deze constructie. Ook deze vorm valt daarom op
basis van bovenbeschreven Europese respons buiten de staatssteuntoetsing van de Europese
Commissie.
Voor zover het als voordeel kan worden beschouwd dat de uitlener (bijvoorbeeld een
horecaondernemer) zijn werknemer in dienst kan houden zonder dat hij werk voor hem heeft, kan
het volgende worden gesteld. Om werknemers in dienst te kunnen houden bestaat reeds de tijdelijke
Noodmaatregel voor behoud van Werkgelegenheid (NOW). Dit is een generieke regeling en de steun
die op basis hiervan mogelijk is, is geen staatssteun. Het voordeel van het in dienst kunnen houden
van de werknemer bestond dus reeds op basis van de NOW. De subsidieregeling geeft de uitlener
hoogstens indirect een extra zekerheid, maar dit valt niet te kwalificeren als een economisch voordeel
in de zin van het staatssteunrecht.
Conclusie
Zorgaanbieders kunnen op basis van de subsidieregeling ondersteunende arbeid gesubsidieerd
krijgen om de zorg ten tijde van de COVID-19-pandemie te ontlasten. De Europese Commissie heeft
bepaald dat dergelijke subsidiëring buiten de staatssteuntoetsing moet blijven. Van ongeoorloofde
staatssteun is dus geen sprake.

392

Maatregel 5.1I2: Extension Intensive Care

Staatssteuntoets
Er is sprake van staatssteun in de zin van artikel 107, eerste lid, van het Verdrag betreffende de
werking van de Europese Unie (VWEU) als aan de volgende vijf cumulatieve criteria is voldaan:
1. De steun wordt verleend aan een onderneming die een economische activiteit verricht;
2. De steun wordt met staatsmiddelen bekostigd;
3. De staatsmiddelen verschaffen een economisch voordeel dat niet via de normale
commerciële weg zou zijn verkregen;
4. De maatregel is selectief;
5. De maatregel vervalst (potentieel) de mededinging en (dreigt te) leiden tot een ongunstige
beïnvloeding van het handelsverkeer in de Europese Unie.
De financiering op grond van de Subsidieregeling opschaling curatieve zorg Covid-19, waaronder
de opleidingen en bouwkundige aanpassingen vallen, valt buiten de staatssteuntoetsing van de
Europese Commissie. Er is geen officiële melding gemaakt, maar er is gebruik gemaakt van de
zogenaamde “FAQ-weg”, waarbij in algemene zin steun voor gezondheidszorg om Corona het hoofd
te kunnen bieden niet onder het Europese staatssteunrecht valt omdat dit door de Europese
Commissie gezien wordt als overheidsprerogatief.
Ziekenhuizen zijn te beschouwen als ondernemingen. Indien zij financiële steun ontvangen van de
overheid kan er daarom sprake zijn van staatssteun. Op 13 maart 2020 heeft de Europese Commissie
een gecoördineerde Europese respons gepresenteerd om de economische gevolgen van het
Coronavirus tegen te gaan. Daarin heeft de Europese Commissie – onder meer – bepaald dat
overheidssteun voor gezondheidsdiensten om COVID-19 het hoofd te bieden buiten de reikwijdte
van de staats-steuncontrole door de Europese Commissie valt. Aangezien de opschaling van de ICcapaciteit en de klinische capaciteit binnen de Nederlandse ziekenhuizen uitsluitend bestemd is voor
de zorg voor COVID-19-patiënten valt de financiering ervan buiten de staatssteuntoetsing van de
Europese Commissie.
Additonal comments by Ministry of Health
On 13 March 2020 the Commission issued the ‘European Coordinated Response on Coronavirus:
Questions and Answers’. In this Q&A the Commission indicated that: “Financial support from EU or
national funds granted to health services or other public services to tackle the Covid-19 situation
falls outside the scope of State aid control”.
During the multiple peaks of the Coronacrisis there were more patients in need of intensive care than
the Dutch hospitals were able to provide, because there weren’t enough IC-beds with corresponding
medical inventory and personnel. There were only 999 beds available in the Dutch intensive care
units, while 1378 Coronapatients needed to be admitted to an intensive care unit at the peak of the
crisis. Hospitals were not able to finance the extra intensive care beds on the basis of the regular
financing system of healthcare in the Netherlands.
393

With Measure P5I2 the Ministry of Public Health granted temporary (2020-2022) financial support to
hospitals with an intensive care unit (health services) to tackle the Covid-19 situation and be able to
provide intensive care to all patients that needed to be admitted to an intensive care unit. The
financial support was granted to hospitals to:
-

Acquire beds for the intensive care units with corresponding medical inventory;

-

Finance structural adaptations;

-

(Re)train nursing personnel.

394

Maatregel 5.1I3: Stimuleringsregeling E-Health Thuis COVID-19 & COVID-19 2.0

Staatssteuntoets
De Europese Commissie heeft – vanwege de uitbraak van COVID-19 – de Tijdelijke kaderregeling
inzake staatssteun ter ondersteuning van de economie vanwege de huidige COVID-19-uitbraak
(hierna: Tijdelijke kaderregeling) afgekondigd. Op grond van dit tijdelijke steunkader kan staatssteun
voor een beperkte periode verenigbaar met de interne markt worden verklaard op grond van artikel
107, derde lid, onder b), van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie. Hiermee
kunnen overheden ondernemingen steunen om de verstoringen ten gevolge van de COVID-19uitbraak tegen te gaan.
Deze wijziging van de SET-regeling vanwege de coronacrisis voldoet aan de voorwaarden die de
Europese Commissie in de Tijdelijke kaderregeling stelt:
a) De steun bedraagt niet meer dan € 100.000 per onderneming in de vorm van rechtstreekse
subsidies;
b) Er wordt een subsidieplafond gehanteerd bij het verlenen van de subsidies;
c)

De steun mag worden verleend aan ondernemingen die niet in moeilijkheden verkeren en/of
aan ondernemingen die op 31 december 2019 niet in moeilijkheden verkeerden maar
vervolgens met moeilijkheden te kampen hadden of in moeilijkheden kwamen als gevolg van
de uitbraak van COVID-19. Op grond van deze regeling geldt de voorwaarde dat een
onderneming ten tijde van 31 december 2019 nog geen onderneming in moeilijkheden was
conform artikel 2, punt 18, van Verordening (EU) nr. 651/2014 van de Commissie van 17 juni
2014 waarbij bepaalde categorieën steun op grond van de artikelen 107 en 108 van het
Verdrag met de interne markt verenigbaar worden verklaard (hierna: Algemene
Groepsvrijstellingsverordening);

d) De steun wordt uiterlijk op 1 juni 2020 aangevraagd;
e) De
verslaglegging
geschiedt
Groepsvrijstellingsverordening.

conform

artikel

9

van

de

Algemene

De Europese Commissie heeft op 3 april 2020 de steun voor e-health toepassingen die bijdragen aan
de continuïteit van ondersteuning of zorg tijdens de uitbraak van COVID-19 (SET COVID-19) bij
besluit SA.56915 (2020/N) goedgekeurd met toepassing van artikel 107, derde lid, onder b), van
het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie.
De Europese Commissie heeft op 16 juli 2020 de steun voor e-health toepassingen die bijdragen aan
de continuïteit van ondersteuning of zorg tijdens de uitbraak van COVID-19 (SET COVID-19 2.0) bij
besluit SA.57897 (2020/N) goedgekeurd met toepassing van artikel 107, derde lid, onder b), van
het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie.

395

Maatregel 5.1I4: Health RI

Staatssteuntoets

Voldoet de maatregel aan alle cumulatieve criteria uit artikel 107 VWEU? Indien ja  stap 2
Ja

Wordt de maatregel gesteund op basis van een maatregel die al is goedgekeurd door, of al ter
kennisgeving is meegegeven aan de Commissie? Indien nee  stap 3

Nee

Zal de maatregel leiden tot een nieuwe staatssteunregeling? Indien ja, kan gebruik worden
gemaakt van een vrijstellingsverordening? Indien nee  stap 4
De subsidie voor ‘Fase 1’ is reeds verleend. De subsidie voor ‘Fase 2’ nog niet. Voor het
gehele project (alle activiteiten in Fase 1 en Fase 2) is aan Health-RI een DAEB opgelegd
met toepassing van het DAEB-Vrijstellingsbesluit.
Indien bovenstaande vragen met ‘nee’ zijn beantwoord moet de maatregel ter voorafgaande
goedkeuring genotificeerd worden bij de Commissie. Is goedkeuring door DG COMP aannemelijk?
Indien ja  opstarten (pre)notificatieprocedure. Indien nee  alternatieve maatregel zoeken.
Niet van toepassing

Onderbouwing staatssteunanalyse
Het project Health RI is gericht op de volgende activiteiten:
•
•
•

het wegnemen van sociale en organisatorische belemmeringen door middel van een
afsprakenstelsel,
de ontwikkeling van een geïntegreerde gezondheidsdata- en onderzoeksinfrastructuur, en
een centraal punt voor data-uitgifte.

Zie hieronder een schematische weergaven van de actielijnen.

396

Het doel van Health-RI is om onderzoek en innovatie in de life sciences and health-sector te
stimuleren door data van Nederlandse ziekenhuizen en zorgorganisaties, kennisinstellingen en
onderzoeksorganisaties, organisaties in de publieke gezondheid, patiëntenorganisaties,
gezondheidsfondsen en bedrijven te standaardiseren en met elkaar te verbinden. Het voorstel richt
zich op het delen en hergebruiken van data voor onderzoek en innovatie hetgeen gefaciliteerd wordt
door een landelijk kennisplatform en een infrastructuur voor een veilige ontsluiting van
gezondheidsgegevens.
Stichting Health-RI
De stichting Health-RI fungeert als een regie-orgaan zonder winstoogmerk die met de subsidie
activiteiten gaat uitvoeren, die uitsluitend worden verricht ter ondersteuning en coördinatie van het
delen van data voor (met name, maar niet uitsluitend) (medisch) wetenschappelijk onderzoek en
innovatie. De inzet van de stichting richt zich op het oplossen van coördinatie- en netwerkfalen
(marktfalen). Door de inzet van de stichting ontstaat onderlinge samenhang en synergie in de datainspanningen van partijen. Dit draagt bij aan een meer effectieve inzet van kennisinstellingen, aan
strategisch onderzoek ter versterking van de concurrentiepositie van ondernemingen in bepaalde
sectoren en aan afstemming met maatschappelijke doelen. Deze effecten zijn te kwalificeren als een
positief extern effect waarin niet door marktpartijen afzonderlijk wordt voorzien. De activiteiten van
de stichting kunnen niet kostendekkend op een markt worden aangeboden.
De data infrastructuur van Health-RI voor onderzoek en innovatie is aan te merken als een collectieve
voorziening. Het gaat om een open infrastructuur die niet aan één onderneming toebehoort, maar in
het beheer blijft bij degene die de data verzameld heeft. Health RI houdt zich namelijk bezig met
secundair gebruik van data. De patiënt blijft altijd eigenaar van zijn/haar data.
Staatssteunanalyse
De activiteiten binnen het project van Health-RI om te komen tot een nationale gezondheidsdatainfrastructuur voor onderzoek en innovatie dragen bij aan publieke belangen (met name op het
terrein van volksgezondheid, welzijn, onderzoek en innovatie), maar zijn (vooralsnog) niet (wettelijk)
gereguleerd.
397

Gelet op de aard van activiteiten en het algemeen belang dat met dit project wordt gediend, zijn de
staatssteunkaders voor diensten van algemeen economisch belang in de zin van artikel 106, tweede
lid, van het Verdrag betreffende de Werking van de Europese Unie (VWEU) (hierna: DAEB) van
toepassing voor zover deze activiteiten kwalificeren als economische activiteiten.
De gezondheidsdata-infrastructuur voor onderzoek en innovatie wordt opgezet, beheerd en
doorontwikkeld (hierna te noemen dienstverlening) en draagt daarmee bij aan het publiek belang
(met name op het gebied van gezondheidszorg, welzijn, onderzoek en innovatie). Gelet hierop kan
deze dienstverlening aangemerkt worden als DAEB.
De stichting is middels de subsidiebeschikking ook expliciet worden belast met de uitvoering van
deze DAEB. Ter compensatie van de uitvoering van de DAEB is en zal subsidie (worden) verleend
met inachtneming van de voorwaarden en verplichtingen van het Besluit van de Europese Commissie
van 20 december 2011 (2012/21/EU) (DAEB Vrijstellingsbesluit).
Door toepassing te geven aan het DAEB Vrijstellingsbesluit valt de compensatie niet onder de
verplichting tot voorafgaande aanmelding van artikel 108, derde lid, VWEU en is het verenigbaar met
artikel 106, tweede lid, van het VWEU.

398

Maatregel 6.1H1: Nederlands beleid omtrent belastingverdragen
Staatssteuntoets
De maatregel wordt niet gefinancierd met staatsmiddelen, er is geen sprake van een selectief
voordeel voor ondernemingen en de maatregel dreigt de concurrentie niet te vervalsen/beïnvloedt
het handelsverkeer tussen de lidstaten niet ongunstig. Er is dus geen sprake van een steunmaatregel
in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

399

Maatregel 6.1H2: Tegengaan mismatches bij toepassing zakelijkheidsbeginsel
Staatssteuntoets
De maatregel wordt niet gefinancierd met staatsmiddelen, er is geen sprake van een selectief
voordeel voor ondernemingen en de maatregel dreigt de concurrentie niet te vervalsen/beïnvloedt
het handelsverkeer tussen de lidstaten niet ongunstig. Er is dus geen sprake van een steunmaatregel
in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

400

Maatregel 6.1H3: Voorkomen van vrijstelling door specifieke renteaftrekbeperking
Staatssteuntoets
De maatregel wordt niet gefinancierd met staatsmiddelen, er is geen sprake van een selectief
voordeel voor ondernemingen en de maatregel dreigt de concurrentie niet te vervalsen/beïnvloedt
het handelsverkeer tussen de lidstaten niet ongunstig. Er is dus geen sprake van een steunmaatregel
in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

401

Maatregel 6.1H4: Beperking liquidatie- en stakingsverliesregeling
Staatssteuntoets
De maatregel wordt niet gefinancierd met staatsmiddelen, er is geen sprake van een selectief
voordeel voor ondernemingen en de maatregel dreigt de concurrentie niet te vervalsen/beïnvloedt
het handelsverkeer tussen de lidstaten niet ongunstig. Er is dus geen sprake van een steunmaatregel
in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

402

Maatregel 6.1H5: Beperking verliesverrekening
Staatssteuntoets
De maatregel wordt niet gefinancierd met staatsmiddelen, er is geen sprake van een selectief
voordeel voor ondernemingen en de maatregel dreigt de concurrentie niet te vervalsen/beïnvloedt
het handelsverkeer tussen de lidstaten niet ongunstig. Er is dus geen sprake van een steunmaatregel
in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

403

Maatregel 6.1H6: Anti-witwas beleid
Staatssteuntoets
De maatregel wordt niet gefinancierd met staatsmiddelen, er is geen sprake van een selectief
voordeel voor ondernemingen en de maatregel dreigt de concurrentie niet te vervalsen/beïnvloedt
het handelsverkeer tussen de lidstaten niet ongunstig. Er is dus geen sprake van een steunmaatregel
in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

404