Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

31 524

Beroepsonderwijs en Volwassenen Educatie

Nr. 500

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 oktober 2021
Tijdens de behandeling van het wetsvoorstel «versterken positie
mbo-studenten» (Kamerstuk 35 252)1 heb ik uw Kamer, en specifiek het lid
Bisschop (SGP), toegezegd na te gaan welke (wettelijke) maatregelen er
nodig en mogelijk zijn om te voorkomen dat studenten de dupe worden
van uitschrijvingen met terugwerkende kracht. Via deze brief kom ik deze
toezegging na.
Proces van in- en uitschrijvingen
Allereerst licht ik kort toe hoe het in- en uitschrijfproces er in het mbo en
hoger onderwijs uitziet.
Mbo
Het mbo kent een doorlopende inschrijving: als een student zich voor het
eerste jaar van z’n studie inschrijft, blijft hij automatisch ingeschreven tot
het einde van de studie. Bij afstuderen (of in situaties waarin de student
stopt met de opleiding) schrijft de mbo-instelling de student uit. De
mbo-instelling heeft na de «diplomadatum», de datum waarop de
examencommissie vaststelt dat de student is geslaagd, wettelijk gezien
zeven dagen de tijd om dit door te geven aan het Register Onderwijsdeelnemers, dat DUO beheert.
Omdat in het mbo de instelling de uitschrijving verzorgt (en niet de
student zelf), is het extra belangrijk dat mbo-studenten weten wat hun
diplomadatum is. Kort na de diplomadatum vervalt immers het recht op
studiefinanciering (als hij niet verder gaat studeren in het hoger
onderwijs), waarvan het studentenreisproduct ook onderdeel is. Daarom
heb ik, samen met de MBO Raad, de afgelopen jaren mbo-instellingen
opgeroepen om afstuderende studenten zo goed mogelijk te informeren
over deze diplomadatum en het feit dat ze daarna geen recht meer
1

kst-31524-500
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Handelingen II 2019/20, nr. 58, item 25

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 524, nr. 500

1

hebben op studiefinanciering en dat ze dus hun studiefinanciering moeten
beëindigen en hun studentenreisproduct moeten stopzetten.
Hoger onderwijs
Het bekostigd hoger onderwijs kent geen doorlopende inschrijving: daar
moeten studenten zich elk jaar zelf opnieuw inschrijven bij de instelling. In
het bekostigd hoger onderwijs moet de student bij uitschrijving vóór
31 augustus zelf via Studielink aan de hogeschool of universiteit het
verzoek tot uitschrijving doen. De instelling geeft dit vervolgens door aan
DUO. Daardoor hebben studenten in het hoger onderwijs zelf in de hand
wanneer de instelling hen uitschrijft en wanneer als gevolg daarvan hun
recht op studiefinanciering en het studentenreisproduct eindigt. De
student is, net als in het mbo, zelf aan zet om het studentenreisproduct
ook daadwerkelijk stop te zetten bij een ophaalautomaat.
Nadat de student aan de eisen voor diplomering heeft voldaan, heeft de
hoger onderwijsinstelling op basis van de Regeling register onderwijsdeelnemers momenteel acht weken de tijd om diploma’s en uitschrijvingen door te geven aan het Register Onderwijsdeelnemers, dat DUO
beheert.
Risico’s voor terugvordering van studiefinanciering en ov-boetes
Het moment van uitschrijving kan risico’s met zich meebrengen voor het
ontstaan van terugvorderingen van studiefinanciering en/of ov-boetes.
Studiefinanciering wordt teruggevorderd op het moment dat een student
onterecht studiefinanciering heeft ontvangen. Een ov-boete wordt
opgelegd als een student met het studentenreisproduct heeft gereisd
nadat hij daar geen recht meer op had.
Als DUO weet wanneer iemands recht op studiefinanciering afloopt,
informeert DUO de student hier actief over en wijst DUO de student
expliciet op het belang van het tijdig beëindigen van de studiefinanciering
en stopzetten van het studentenreisproduct. Op die manier kunnen
immers terugvorderingen en ov-boetes worden voorkomen. DUO kan
echter pas daadwerkelijk vaststellen dat een student is uitgeschreven,
wanneer een onderwijsinstelling de uitschrijving via het Register
Onderwijsdeelnemers aan DUO heeft doorgegeven.
Wanneer DUO bij ontvangst van de uitschrijfgegevens constateert dat een
student al een tijd is uitgeschreven en in de tussentijd onterecht studiefinanciering of een studentenreisproduct heeft ontvangen, dan is het de
wettelijke taak van DUO om met terugwerkende kracht de studiefinanciering te beëindigen. Daardoor worden studenten geconfronteerd met
terugvorderingen en ov-boetes. Kortweg kan dit in twee situaties
voorkomen:
1. de onderwijsinstelling schrijft de student met terugwerkende kracht
uit (als een inschrijving in strijd met de wet tot stand is gekomen; of
als een student daar zelf om verzoekt).
2. de onderwijsinstelling geeft de uitschrijving traag door, waardoor
DUO pas laat constateert dat onterecht studiefinanciering is verstrekt.
Zoals hierboven is toegelicht hebben mbo-instellingen hier zeven
dagen de tijd voor en hoger onderwijsinstellingen acht weken.
In het (audit)onderzoek rondom de effectiviteit van de
ov-boetemaatregelen dat ik juni vorig jaar aan uw Kamer heb gestuurd,2
kwam naar voren dat een deel van de ov-boetes die in 2019 zijn opgelegd,
werd veroorzaakt doordat onderwijsinstellingen relatief laat in- en
2

Kamerstuk 23 645, nr. 721

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 524, nr. 500

2

uitschrijfgegevens van studenten doorgeven aan DUO. Daarom heb ik in
mijn beleidsreactie op dit onderzoek aangegeven dat ik de mbo- en hoger
onderwijsinstellingen op ging roepen DUO zo snel als mogelijk te
voorzien van accurate in- en uitschrijfgegevens.
Geen verbod op uitschrijven met terugwerkende kracht
Het zou niet zo mogen zijn dat studenten vanwege trage administratie
door onderwijsinstellingen met terugvorderingen of ov-boetes te maken
krijgen. Ik tref daarom ook maatregelen om dit tegen te gaan. Tijdens de
eerdergenoemde Kamerbehandeling op 3 maart 2020 stelde het lid
Bisschop (SGP) de vraag of een verbod op uitschrijven met terugwerkende kracht een passende maatregel zou zijn. Na deze vraag te hebben
onderzocht, kom ik tot de conclusie dat een dergelijk verbod een te
rigoureuze maatregel is, waar veel nadelen aan kleven. Uitschrijven met
terugwerkende kracht is namelijk de enige manier om op te kunnen treden
tegen inschrijvingen die in strijd met de wet tot stand zijn gekomen. Van
dit soort inschrijvingen is bijvoorbeeld sprake als na inschrijving blijkt dat
een student foutieve informatie heeft verstrekt of dat een student niet aan
de toelatingseisen voldoet. In die gevallen is het goed dat de student met
terugwerkende kracht kan worden uitgeschreven. Gebeurt dat niet, dan
ontvangt de onderwijsinstelling in strijd met de wet bekostiging, en kan
de student in strijd met de wet studiefinanciering en eventueel een
studentenreisproduct ontvangen.
Andere maatregelen om te voorkomen dat studenten de dupe worden
Om terugvorderingen van studiefinanciering en ov-boetes bij studenten
zoveel mogelijk te voorkomen, heb ik besloten enkele andere maatregelen
te treffen.
1. Mbo- en hogeronderwijsinstellingen blijven oproepen DUO zo snel
mogelijk te voorzien van accurate in- en uitschrijfgegevens van studenten
Zoals ik hierboven beschreef, heb ik naar aanleiding van het eerste
(audit)onderzoek naar de effectiviteit van de ov-boetemaatregelen, mboen hoger onderwijsinstellingen opgeroepen DUO zo snel als mogelijk te
voorzien van accurate in- en uitschrijfgegevens. Deze oproep is het
afgelopen jaar gedaan via de MBO Raad, de VH en de VSNU. Gezien het
belang van dit onderwerp, zal ik deze oproep periodiek blijven doen.
2. Verkorten termijn van acht weken in het hoger onderwijs, indien
uitvoeringstechnisch mogelijk
Daarnaast vindt op dit moment een impactanalyse plaats om vast te
stellen of, en zo ja, wanneer de bovengenoemde huidige aanlevertermijn
van acht weken in het hoger onderwijs, kan worden verkort. Deze
aanlevertermijn hangt onder andere samen met nakijktermijnen van
tentamens en met de besluitvorming van de examencommissies over de
graadverlening. Ik wil voorkomen dat een wijziging van de aanlevertermijn tot ongewenste effecten in de uitvoering leidt en zal uw Kamer in
januari informeren over de mogelijkheid om de aanlevertermijn te
verkorten.
3. DUO maatwerk laten toepassen, zodat zij opgelegde ov-boetes als
gevolg van trage administratie kan kwijtschelden
Via een aanpassing van de ICT-systemen van DUO direct en automatisch
voorkomen dat er ov-boetes worden opgelegd als deze het gevolg zijn van
een vertraagde administratie bij de onderwijsinstelling, zou aanpassing

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 524, nr. 500

3

van het Register Onderwijsdeelnemers en van interne aanlever- en
uitvoeringsprocessen van DUO vergen. De inschatting daarbij is dat het
om forse aanpassingen zou gaan. Mede gezien de zeer omvangrijke
opgaven waar DUO het komende jaar voor staat, heb ik gekozen voor een
alternatief dat uitvoeringstechnisch minder impact heeft, en tegelijkertijd
goed aansluit op de lessen die getrokken zijn uit de het traject Werk aan
Uitvoering. Het alternatief houdt in dat als een student zich bij DUO meldt,
DUO de ov-boete kwijtscheldt als DUO (met bewijs van de student)
vaststelt dat de ov-boete inderdaad het gevolg is van trage administratie
van de onderwijsinstelling. Het streven is dat DUO deze werkwijze in 2022
implementeert. Als gevolg van het feit dat het werkpakket van DUO voor
2022 nog niet is samengesteld en geprioriteerd (en nog niet duidelijk is
wat de impact van een nieuw Regeerakkoord op dit werkpakket zal zijn),
kan ik op dit moment niet aangeven wanneer in 2022 dit het geval zal zijn.
4. DUO contact op laten nemen met instellingen die vaak studenten met
terugwerkende kracht uitschrijven of uitschrijvingen traag doorgeven
Een andere maatregel is dat DUO vanaf 2022 contact zal opnemen met de
onderwijsinstellingen waarvan DUO na analyse vaststelt dat zij relatief
vaak studenten met terugwerkende kracht uitschrijven of niet binnen de
bovengenoemde geldende aanlevertermijn. DUO zal de betreffende
onderwijsinstellingen dan wijzen op dit gegeven en de negatieve
gevolgen die dit voor studenten kan hebben. Ook voor deze maatregel
geldt dat ik op dit moment niet kan aangeven wanneer in 2022 dit het
geval zal zijn.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 524, nr. 500

4