Wageningen UR Livestock Research

Together with our clients, we integrate scientific know-how and practical experience

P.O. Box 65

to develop livestock concepts for the 21st century. With our expertise on innovative

8200 AB Lelystad

livestock systems, nutrition, welfare, genetics and environmental impact of livestock

The Netherlands

farming and our state-of-the art research facilities, such as Dairy Campus and Swine

T +31 (0)320 23 82 38

Innovation Centre Sterksel, we support our customers to find solutions for current

E info.livestockresearch@wur.nl

and future challenges.

Verantwoorde omgang met zorgbehoevende
dieren en euthanasie op het primaire bedrijf

www.wageningenUR.nl/livestockresearch
The mission of Wageningen UR (University & Research centre) is ‘To explore
Livestock Research Report 0000

the potential of nature to improve the quality of life’. Within Wageningen UR,

ISSN 0000-000

nine specialised research institutes of the DLO Foundation have joined forces
with Wageningen University to help answer the most important questions in the
domain of healthy food and living environment. With approximately 30 locations,
6,000 members of staff and 9,000 students, Wageningen UR is one of the leading
organisations in its domain worldwide. The integral approach to problems and
the cooperation between the various disciplines are at the heart of the unique
Wageningen Approach.

Lysanne van Bijnen- Hendrikx, Franck Meijboom, Jorine Rommers, Jan Verkaik, Marien Gerritzen

Openbaar
Rapport 1420

Verantwoorde omgang met
zorgbehoevende dieren en euthanasie op
het primaire bedrijf

Lysanne van Bijnen- Hendrikx1, Franck Meijboom2, Jorine Rommers1, Jan Verkaik1, Marien Gerritzen1

1 Stichting Wageningen Research, onderzoeksinstituut Wageningen
2 Centre for Sustainable Animal Stewardship (CenSAS)

Dit onderzoek is uitgevoerd door Wageningen Livestock Research in samenwerking met het centre for
Sustainable Animal Stewardship (CenSAS) en gesubsidieerd door het ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit, in het kader van het Beleidsondersteunend onderzoek thema Veilige en duurzame primaire
productie’ (projectnummer BO-43-111-035).Met een financiële bijdrage van LTO, POV en Dierenbescherming.

Wageningen Livestock Research
Wageningen, mei 2023

Rapport 1420

Van Bijnen-Hendrikx, L., F. Meijboom, J. Rommers, J. Verkaik, M. Gerritzen, 2023 zorgbehoevende dieren;
euthanasie van zorgbehoevende dieren op het primaire bedrijf. Wageningen Livestock Research, Openbaar
Rapport 1420.
Samenvatting NL Zorg voor (jonge) dieren is zowel politiek als maatschappelijk en in de verschillende
diersectoren een speerpunt, zeker als deze dieren ziek worden. Goede omgang met “zorgbehoevende dieren”
en een bijbehorend verantwoord euthanasiebeleid is een belangrijk onderdeel van de zorgplicht van
dierhouders. Aan de hand van verdiepend onderzoek met de sector zijn er beslisondersteuners opgesteld
voor konijn en schaap, die de omgang van de professionele dierhouder met zorgbehoevende dieren
ondersteunen. Met de beslisondersteuner kan de dierhouder een gefundeerde beslissing nemen over het al
dan niet behandelen of euthanaseren van een zorgbehoevend dier. Om een dier te euthanaseren dient de
uitvoerder vakbekwaam te zijn. In overeenstemming met wetgeving (EC 1099/2009) zijn hiervoor kaders
opgesteld.
Summary UK Care for (young) animals is both politically and socially in various animal sectors an important
topic of discussion, especially if these animals become ill. Proper treatment of sick and injured animals who
require more and specific care and an associated responsible euthanasia policy is an important part of the
duty of care of animal farmers. Based on in-depth research with the sector, decision support tools have been
drawn up for both rabbit and sheep, which support the farmer's decision-making with sick and injured
animals. With the decision support tool, the farmer can make a well-founded decision about whether or not
to treat or to euthanize a care animal. To euthanize an animal, the operator must be professionally
competent. Frameworks have been drawn up for this in accordance with legislation (EC 1099/2009).
Dit rapport is gratis te downloaden op https://doi.org/10.18174/631120 of op
www.wur.nl/livestock-research (onder Wageningen Livestock Research publicaties).

Dit werk valt onder een Creative Commons Naamsvermelding-Niet Commercieel 4.0 Internationaal-licentie.
© Wageningen Livestock Research, onderdeel van Stichting Wageningen Research, 2022
De gebruiker mag het werk kopiëren, verspreiden en doorgeven en afgeleide werken maken. Materiaal van
derden waarvan in het werk gebruik is gemaakt en waarop intellectuele eigendomsrechten berusten, mogen
niet zonder voorafgaande toestemming van derden gebruikt worden. De gebruiker dient bij het werk de door
de maker of de licentiegever aangegeven naam te vermelden, maar niet zodanig dat de indruk gewekt wordt
dat zij daarmee instemmen met het werk van de gebruiker of het gebruik van het werk. De gebruiker mag
het werk niet voor commerciële doeleinden gebruiken.
Wageningen Livestock Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit
het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.
Wageningen Livestock Research is NEN-EN-ISO 9001:2015 gecertificeerd.
Op al onze onderzoeksopdrachten zijn de Algemene Voorwaarden van de Animal Sciences Group van
toepassing. Deze zijn gedeponeerd bij de Arrondissementsrechtbank Zwolle.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

1

Aanleiding

2

Opzet onderzoek

10

2.1

Dierhouders

11

2.2

Waarborgen dierwelzijn

11

3

4

Beslisondersteuner

13

3.1

14

Uitleg beslisondersteuner

Verantwoorde euthanasie op het primaire bedrijf

15

4.1

Dodingsmethoden in de literatuur

15

4.2

Wettelijke vereisten

16

4.2.1 Wettelijk toegestane methoden

16

Huidige uitvoeringspraktijken omtrent doden

17

4.3.1 Konijnenhouderij

17

4.3.2 Schapenhouderij

18

4.3.3 Beperkingen in de praktijk

18

4.3

5

9

Vakbekwaamheid

19

5.1

Stap 1 – Komt het dier in aanmerking voor euthanasie?

19

5.2

Stap 2 – Kiezen van een geschikte bedwelmings- en dodingsmethode

20

5.3

Stap 3 – Omgang met bedwelmings- en dodingsmethode

22

5.4

Stap 4 – Beoordeling effectiviteit bedwelming

22

5.5

Stap 5 – Uitvoering aanvullende dodingshandeling en vaststellen dood

23

5.5.1 Uitvoering aanvullende dodingshandeling

23

5.5.2 Vaststellen dood

25

6

Aanbevelingen en actiemogelijkheden

26

Bijlage 1

Beslisondersteuner schaap

29

Bijlage 2

Beslisondersteuner konijn

30

Bijlage 3

Vakbekwaamheid big

31

Woord vooraf

Het houden van dieren gaat gepaard met dieren die mogelijk extra zorg nodig hebben, zoals (ernstig) zieke
of gewonde dieren. Een goede omgang met deze “zorgbehoevende dieren” en een bijbehorend verantwoord
euthanasiebeleid is een belangrijk onderdeel van de zorgplicht van dierhouders. Hoewel met euthanasie
beoogd wordt het lijden van het dier te voorkomen of voortduren van lijden te besparen, kunnen dierhouders
een drempel ervaren om de keuze tot euthanasie te maken en/of over te gaan tot het daadwerkelijk
uitvoeren van de handeling. Om dierhouders hierin te ondersteunen is het van belang om de besluitvorming
transparant, inzichtelijk en navolgbaar te maken. Het transparant maken van de onderbouwde afweging
tussen (verder) behandelen of de keus tot euthanasie zal bijdragen aan een breder draagvlak en meer begrip
voor de omgang met zorgbehoevende dieren in de dierhouderij. Dit onderzoek heeft als doel om 1) samen
met sectorpartijen de beslissing tot euthanasie transparant te maken via beslisondersteuners, 2) door inzicht
te geven welke methode voor welke diercategorieën zijn toegestaan, en 3) een kader te schetsen voor de
eisen die gesteld zouden kunnen worden aan vakbekwaamheid van dierhouders ten aanzien van het doden
van dieren op het primaire bedrijf.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

|5

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

|6

Samenvatting

Een goede omgang met “zorgbehoevende dieren” en een bijbehorend verantwoord euthanasiebeleid is een
belangrijk onderdeel van de zorgplicht van dierhouders. Overgaan tot euthanasie van dieren is vaak een
morele drempel voor dierhouders en druist gevoelsmatig in tegen de zorgplicht, maar voorkomt of
vermindert lijden van deze dieren. De zorgplicht verzekert dat dieren zorg ontvangen, maar op welk termijn
en in welke mate een dierhouder in moet grijpen is niet altijd vastgelegd, wat ten nadele kan komen van het
welzijn van zorgbehoevende dieren. Een verantwoord euthanasiebeleid waarbij inzichtelijk en concreet is
wanneer en in welke mate in te grijpen en/of over te gaan tot (veterinaire) zorg of euthanasie zorgt voor een
functionele leidraad op het primaire bedrijf.
Het doel van dit onderzoek was een basis voor een weloverwogen en navolgbaar euthanasiebeleid voor
schapen en konijnen uiteen te zetten waarbij de focus lag op de volgende vragen: a) Wat zijn relevante
parameters in het besluitvormingsproces rondom euthanasie van zorgbehoevende dieren?, b) Welke
belangen- en waardenoverwegingen spelen een rol in de afweging tot euthanasie en hoe kan het expliciet
maken daarvan de praktijk transparanter en verantwoorder maken, met oog voor zowel dier als dierhouder?,
c) Indien men genoodzaakt is over te gaan tot euthanasie, over welke kennis- en ervaringsniveau van
vakbekwaamheid dient men dan te beschikken om tot een zorgvuldige uitvoering te komen. Om deze vragen
te beantwoorden is het onderzoek uitgevoerd in drie stappen. In eerste instantie is een verdiepend literatuur
onderzoek uitgevoerd omtrent (1) het doden van konijnen en schapen op het primaire bedrijf, en (2) de wet
en regelgeving met betrekking tot deze diersoorten. Na kadervorming door de literatuur vond er (3) overleg
plaats met sectorgroepen, om zo onder andere inzicht in de praktijkbehoefte te krijgen. Hierbij zijn twee
thema’s aangehouden: ‘zorg voor zorgbehoevende dieren’ en ‘dodingsmethodes in de praktijk’. Tijdens deze
bijeenkomsten is dieper ingegaan op het besluitvormingsproces rondom vier thema’s: (dier)categorieën,
zorgsituatie, behandeling en euthanasie. Zo werd in kaart gebracht wat nu precies een gezond dier is, welk
gedrag karakteristiek is voor een gezond dier op een bedrijf, welke leeftijdscategorieën of diergroepen je
binnen een bedrijf kan onderscheiden, opvallende klinische verschijnselen voor de dierhouder waardoor een
dier in de categorie ‘zorgbehoevende dieren’ kan vallen. Valt het dier in de categorie ‘zorgbehoevende
dieren’, dan is er sprake van een veranderende zorgsituatie. Naast routinematige controles van de gehele
koppel, zal de dierhouder de symptomen en het gedrag van het zorgbehoevende dieren moeten observeren
om in te schatten welke extra zorg nodig is, of de ingezette zorg aanslaat en of er kans is op herstel. Hierbij
speelt de vraag, is behandeling noodzakelijk, effectief en wenselijk?
Om dit te beoordelen hebben sectorgroepen samen met gespecialiseerde dierenartsen aandoeningen in kaart
gebracht die regelmatig op het bedrijf voorkomen en beoordeeld welke therapie kan worden toegepast,
welke vorm (koppel/individueel) en of dit volgens een bedrijfsbehandelplan ging of na contact met
bijvoorbeeld een dierenarts. Hierbij is ook bekeken welke factoren van belang zijn bij kans op herstel en na
hoeveel tijd je verandering verwacht in de conditie van het dier, ‘hoelang kijk je het aan’. Wanneer
behandeling niet effectief blijkt of niet mogelijk is, leidt dit in sommige gevallen tot euthanasie. Om dit te
beoordelen moeten, aan de hand van de symptomen en de aandoening waar het dier aan leidt de kans voor
het dier worden ingeschat. Hieruit is, per beslisondersteuner, een lijst met voorbeelden van ernstige
aandoeningen waarbij euthanasie mogelijk van toepassing zal zijn opgesteld. Deze lijsten zijn niet uitputtend
en verschillen per leeftijdscategorie.
De beslisondersteuner moet gezien worden als een leidraad waar de dierhouder houvast aan heeft en om
hem in zijn afweging te ondersteunen. De keuze tot euthanasie is afhankelijk van de combinatie en/of ernst
van de factoren naar inzicht van de dierhouder, waarbij aangeraden wordt bij twijfel altijd een dierenarts
raad te plegen.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

|7

Naast het nemen van een gefundeerde beslissing tot euthanasie, dient de dierhouder te voldoen aan de een
aantal voorwaarden:
- Kiezen van een (wettelijk toegelaten) euthanasie methode voor de betreffende diercategorie
- Kiezen voor een methode die dierhouder zelf uit mag en kan voeren
- Voorkomen van vermijdbare pijn, spanning en lijden
- Vakbekwaamheid van uitvoerende personen
Vanuit Europese verordening (EG 1099/2009) inzake de bescherming van dieren bij het doden zijn richtlijnen
gegeven voor de eisen aan vakbekwaamheid. De basis hierin vormt goed opgeleid, vakkundig personeel, wat
een positief effect heeft op de behandeling van dieren. Daarnaast mag het doden van dieren en de daarmee
verband houdende activiteiten uitsluitend uitgevoerd worden door houders/personeel met een passend
vakbekwaamheidsniveau, om zo lijden, pijn en stress tot een minimum te beperken op het moment van en
rond het doden. Maar wat een ‘passend vakbekwaamheidsniveau’ voor doden op het primaire bedrijf nu
precies inhoudt, is momenteel niet in de Europese wetgeving, nationale wet en regelgeving, nog in de
literatuur, weergegeven.
Een deelvraag van dit onderzoek is gericht op het inzichtelijk maken over welke kennis- en ervaringsniveau
men dient te beschikken om tot een zorgvuldige uitvoering te komen, indien men genoodzaakt is over te
gaan tot euthanasie. Voor de beantwoording van deze deelvraag is een 5-stappenplan opgesteld welke de
hele procedure vanaf ‘beoordelen of een dier in aanmerking komt voor euthanasie’, tot het ‘vaststellen van
de dood en afvoer van het kadaver’ met de volgende vijf stappen: stap 1 – Komt het dier in aanmerking voor
euthanasie, stap 2 – Kiezen van een geschikte bedwelmings- en dodingsmethode, stap 3 – Omgang met
bedwelmings- en dodingsmethode, stap 4 – Beoordeling effectiviteit bedwelming en stap 5 – Uitvoering
aanvullende dodingshandeling en vaststellen dood. Alle betrokken partijen in dit onderzoek geven aan dat
het van belang is dat een dierhouder vakbekwaam is in het doden van zijn dieren. Met dit onderzoek zijn
eerste stappen gezet in het inzichtelijk maken van de eisen voor vakbekwaamheid voor de uitvoerder. Het
stimuleren en bevorderen van de vakbekwaamheid kan men vormgeven door bijvoorbeeld meer specifieke
aandacht in beroepsopleidingen, studieavonden voor huidige houders of begeleiding/controle door de eigen
dierenarts, waarbij de in dit rapport gestelde eisen kunnen dienen als input.
Om het gebruik van beslisondersteuners en diervriendelijke dodingsmethoden te stimuleren, is een brede
implementatiestrategie nodig waarbij de sector nauw betrokken is. Uit dit onderzoek is gebleken dat er
weinig bekend is over het doden van dieren op het primaire bedrijf. In de literatuur staat weinig beschreven,
en bij de maatschappij en bij de dierhouders zelf is er onduidelijkheid over wat een dierhouder nu precies
zelf met zijn zorgbehoevende dieren mag als euthanasie nodig is. Dit maakt het bijvoorbeeld lastig om in te
schatten met welke regelmaat euthanasie toegepast wordt. Om meer duidelijkheid en toegankelijkheid te
creëren wordt het belang van een overkoepelde beslisondersteuner door alle meewerkende partijen erkend.
Op een eerder moment zijn er beslisondersteuners ontwikkeld voor de big en het varken. Dit onderzoek en
de ontwikkeling van beslisondersteuners voor lammeren, schapen en het konijn is een volgende stap
geweest om het euthanasiebeleid verder op de kaart te zetten, maar een soortgelijke vorm van
beslisondersteuners zou binnen alle diersectoren wenselijk zijn.
Uit de bijeenkomsten met de sectorpartijen is gebleken dat het afhankelijk is van de specifieke
bedrijfssituatie of een methode bruikbaar is op het primaire bedrijf. Niet iedere dierhouder is vaardig en
vertrouwd met bepaalde methoden, waardoor de meeste houders een voorkeur hebben voor het gebruik van
één methode. Dit maakt het noodzakelijk dat er meerdere methoden wettelijk beschikbaar zijn en blijven of
komen. Tegelijkertijd worden dierhouders ernstig beperkt door deze wettelijke kaders wat betreft geschikte
methoden, wat nadelige consequenties kan hebben voor het dierwelzijn. Het is van belang dat er binnen de
wetgeving methoden beschreven zijn die toepasbaar zijn voor alle leeftijdscategorieën, en dat deze
methoden ook daadwerkelijk op de markt beschikbaar zijn. Mogelijk vergt dit meer onderzoek naar de
geschiktheid van een methode voor een specifieke diercategorie of leeftijdsklasse.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

|8

1

Aanleiding

Zorg voor (jonge) dieren is zowel politiek als maatschappelijk en in de verschillende diersectoren een
speerpunt. Zo heeft voormalig minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Carola Schouten haar
zorgen uitgesproken over de hoge sterfte onder jonge dieren. Sinds oktober 2018 is zij daarom intensief in
gesprek geweest met sectoren om aandacht te besteden aan de zorg voor jonge dieren (kamerstuk 28 286,
nr. 1063 – voortgangsbrief dierenwelzijn 4 september 2019). Een noodzakelijk onderdeel van deze zorg is,
waar mogelijk, het voorkomen van sterfte onder dieren. De verschillende diersectoren hebben in
sectorspecifieke plannen reeds actiepunten vastgelegd om de zorg te optimaliseren en sterfte waar mogelijk
te voorkomen. Voorbeelden hiervan zijn het KalfOK-systeem, Programma Welvarende konijnen 5.0 en de
onderzoeksagenda varkenshouderij. In aanvulling op het optimaliseren van zorg is het niet alleen wenselijk
maar ook noodzakelijk om, indien men daartoe genoodzaakt is, een verantwoord euthanasiebeleid toe te
passen. Dit niet alleen in het belang van dierenwelzijn, maar ook ten behoeve van het verantwoord en
transparant omgaan met dieren binnen de veehouderij met het oog op veilig en verantwoord voedsel. Een
verantwoord euthanasiebeleid geeft weloverwogen en navolgbaar antwoorden op de volgende vragen:
a) Wat zijn relevante criteria in het besluitvormingsproces rondom euthanasie van zorgbehoevende dieren?,
b) Welke belangen- en waardenoverwegingen spelen een rol in de afweging tot euthanasie en hoe kan het
expliciet maken daarvan de praktijk transparanter en verantwoorder maken?,
c) Indien men genoodzaakt is over te gaan tot euthanasie, over welk kennis- en ervaringsniveau dient men
dan te beschikken om tot een zorgvuldige uitvoering te komen?,
d) Indien een dodingsmethode toegepast wordt, aan welke technische eisen dient dan voldaan te worden ter
borging van het welzijn van het dier bij het doden en de veiligheid van de gebruiker?
Dit BO onderzoek staat in het teken van verantwoorde zorg voor dieren en is daarmee in lijn met de
zorgplicht van de dierhouder. De zorgplicht van de dierhouder verzekert dat zijn/haar dieren de betreffende
zorg ontvangen. Op welke termijn en in welke mate een dierhouder moet reageren is niet altijd vastgelegd,
wat ten nadele kan komen van het welzijn van zorgbehoevende dieren. Een geschikt protocol over wanneer
en in welke mate in te grijpen en over te gaan tot (veterinaire) zorg en/of euthanasie zorgt voor een
functionele leidraad op het primaire bedrijf, terwijl de autonomie van de dierhouder behouden blijft. Hieruit is
een initatief opgestart vanuit het bedrijfsleven, boeren en praktiserende dierenartsen, waarbij CenSAS,
samen met de KNMvD, Universiteit Utrecht, Wageningen University & Research, POV en LTO vanaf 2017 in
samenwerkingsverband beslisondersteuners opgesteld voor zorgbehoevende varkens en biggen, waarbij ook
het doden op het primaire bedrijf meegenomen is. Het doel van dit BO onderzoek is om soortgelijke
beslisondersteuners op te stellen voor de konijnen- en schapenhouderij.
Het transparant en bespreekbaar maken van de keus tot euthanasie kan maatschappelijk gezien potentieel
bijdragen aan een breder draagvlak en begrip voor de omgang met dieren in de dierhouderij. De focus van
dit onderzoek ligt bij ‘zorgbehoevende dieren’, in dit rapport omvat de term zorgbehoevende dieren dieren
die bijvoorbeeld ongeneeslijk ziek, gewond of misvormd zijn. De nadruk van dit onderzoek ligt op de
konijnen- en schapenhouderij, aangezien deze sectoren actief betrokken zijn geweest en er geen leidraden
betreffende het euthanasiebeleid beschikbaar waren. Daarnaast zal in dit onderzoek voor de varkens-,
konijnen- en schapensector een aanzet worden gemaakt tot het opstellen van een kader voor ‘eisen aan
vakbekwaamheid’ die dienen te worden gesteld voor het doden van dieren.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

|9

2

Opzet onderzoek

Dit onderzoek is uitgevoerd in drie stappen (zie figuur 2.1) om zo de hoofdvraag te beantwoorden. In eerste
instantie is een verdiepend literatuur onderzoek uitgevoerd omtrent (1) het doden van konijnen en schapen
op het primaire bedrijf (zie 4.1), en (2) de wet- en regelgeving met betrekking tot deze diersoorten (zie 4.2).
Na kadervorming door de literatuur vond er overleg plaats met de sectorgroepen, om zo inzicht in de
praktijkbehoefte te krijgen. Hierbij zijn twee thema’s aangehouden: ‘zorg voor het zorgbehoevende dieren’
en ‘dodingsmethodes in de praktijk’. Onder ‘zorg voor het zorgbehoevende dieren’ is geïnventariseerd (zie
hoofdstuk 3 & 4):
Binnen welke leeftijdscategorieën en zorgsituatie zorgbehoevende dieren voornamelijk gezien worden?
Welke stappen er gezet worden in de omgang met zorgbehoevende dieren en welke behandelingen
ingezet worden?
Wat zijn relevante criteria in het besluitvormingsproces rondom euthanasie van zorgbehoevende dieren?
Welke belangen- en waardenoverwegingen spelen een rol in de afweging tot euthanasie?
Hoe kan de praktijk transparanter en verantwoorder gemaakt worden, met oog voor zowel dier als
dierhouder?
Bij ‘dodingsmethodes in de praktijk’ is er onderzocht (zie hoofdstuk 4 & 5):
Welke dodingsmethodes toegepast worden in de huidige praktijk (wettelijk toegestaan of niet)?
Waarom er voor deze methoden gekozen wordt, welke methoden gezien worden als meest diervriendelijk
en verantwoord, en de toepasbaarheid van wettelijk toegestane methoden qua kosten en bekwaamheid?
Over welk kennis- en ervaringsniveau dient men te beschikken wanneer men een dier euthanaseert?
Aan welke technische eisen dient een dodingsmethode te voldoen ter borging van het beschermen van
het dier bij het doden en ter borging van de veiligheid van de gebruiker?
Deze criteria zijn van belang om de afweging in het besluitvormingsproces rondom euthanasie van
zorgbehoevende dieren te onderbouwen, inclusief het ontwikkelen van beslisondersteuners voor
verschillende diersoorten (zie bijlage 1-2).

Figuur 2.1 Uitvoering project.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 10

2.1

Dierhouders

Er is een grote variëteit aan dierhouders binnen de konijnen- en schapenhouderij. Zo zijn er hobbyfokkers
met enkele schapen of konijnen, stamboekfokkers, groothandelaren en professionele houders met honderden
dieren. Momenteel (maart 2023) zijn er in Nederland 30 bedrijven die commercieel konijnen houden voor
vleesproductie, waar volgens het CBS 34700 voedsters en 265700 gespeende vleeskonijnen gehouden
worden. Daarnaast zijn bij Kleindier Liefhebbers Nederland (KLN) ongeveer 2500 raskonijnfokkers
aangesloten. Uit de rapportage van de RDA over ‘Doden van dieren aan het licht’ uit 2020 blijkt dat er wordt
geschat dat deze fokkers ruim negentigduizend raskonijnen per jaar fokken. In dit onderzoek is uitsluitend
gekeken naar konijnen gehouden voor vleesproductie.
Binnen de schapenhouderij heeft het CBS 2170 bedrijven geregistreerd, die samen grofweg 524.000 dieren
houden. Naast groot verschil in aantal dieren, worden schapen voor verschillende doeleinden gehouden.
Terreinbeheer, vlees en fokkerij zijn de meest voorkomende doeleinden, maar schapen worden ook
gehouden voor melk, gezelschap en educatie. Dit leidt tot een grote variatie aan zorgbehoevende dieren en
mogelijke beperking als het gaat om het uitvoeren van euthanasie.
Land- en Tuinbouworganisatie Nederland (LTO) vertegenwoordigt de verschillende primaire productie
sectoren zoals de konijnenhouderij en schapenhouderij. In de schapenhouderij zijn andere belangrijke
vertegenwoordigers de Nederlandse Schapen- en Geitenfokkers Organisatie (NFSO) en Het Platform
Kleinschalige schapen- en geitenhouders (KSG). Voor dit onderzoek heeft LTO dierhouders aangedragen die
bestonden uit de volle breedte van houders, van hobbyfokkers tot professionele houders. Daarnaast hebben
voor beide vakgroepen gespecialiseerde dierenartsen meegedacht met de uitwerking van de
beslisondersteuners.

2.2

Waarborgen dierwelzijn

Het onderzoeksteam maakt in haar afwegingen onderscheid tussen verschillende categorieën dieren, te
weten (zienswijze doden van zorgbehoevende dieren RDA 2023):
•

Gezonde dieren;

•

Categorie I: ernstige pijn en onherstelbare welzijnsschade;

•

Categorie II: vraagt inspanningen die verder gaan dan hetgeen redelijkerwijs van de
individuele dierhouder gevraagd kan worden.

Het onderzoeksteam schaart de laatste 2 categorieën met het oog op dierwelzijn beiden in de categorie
‘zorgbehoevende dieren ’ (de eerste categorie wordt buiten beschouwing gelaten in dit onderzoek). Het
waarborgen van dierwelzijn werd tot voor kort in een notendop beschreven aan de hand van de bekende 5
vrijheden. Deze vrijheden zijn opgesteld door het Farm Animal Welfare Council (FAWC) en zijn een leidraad
om te bewerkstelligen dat dieren vrij zijn van honger en dorst, fysiek ongerief, pijn en ziektes, angst en
chronische stress en dat het dier de vrijheid krijgt om zijn natuurlijke gedrag uit te oefenen. Hierbij wordt
het concept dierenwelzijn vanaf een negatief standpunt gedefinieerd: positief welzijn is dan de afwezigheid
van een aangetast welzijn. De faculteit diergeneeskunde benadert dierenwelzijn vanuit een (patho)
biologisch perspectief in relatie tot ethische waarden en normen met de definitie: Een individu verkeert in
een staat van welzijn wanneer het in staat is zich actief aan zijn levensomstandigheden aan te passen en
daarmee een toestand kan bereiken die het als positief ervaart (platform diergeneeskunde en samenleving,
2009).
Recent heeft de RDA deze vijf vrijheden onder de loep genomen en deze vanuit een positieve kant benaderd.
Het EU-Directoraat-generaal Gezondheid en Voedselveiligheid (DG Sante) heeft in de zomer van 2021 een
voorstel gedaan om de Europese dierenwelzijnsregelgeving niet meer te baseren op bovengenoemde vijf
vrijheden, maar vanuit de ‘five provisions’ benadering van Mellor en Beausoleil 2020. Dit om zo ook de
positieve ervaringen mee te nemen en niet het negatieve beeld van veehouderij en dierlijke productie te
versterken.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 11

Dit heeft geleid tot zes leidende principes die gewaarborgd dienen te worden binnen de dierwaardige
veehouderij: erkenning van de intrinsieke waarde en de integriteit van het dier, goede voeding, goede
omgeving, goede gezondheid, natuurlijk gedrag en positieve emotionele toestand (RDA 2018, RDA 2021).
Een positieve emotionele toestand is het resultaat als aan deze voorwaarden wordt voldaan en wanneer het
dier in staat wordt gesteld om te reageren op een veranderende sociale en fysieke omgeving. Voldoen aan
deze vrijheden valt binnen de dierhouderij volledig onder de verantwoordelijkheid van de dierhouder, zoals
het voorkomen van ongerief, hygiënemaatregelingen, werkende apparatuur, dierziekte bestrijding en
omgevingsverrijking, en draagt bij aan een zo gezond mogelijke dierpopulatie. Helaas is het ziek worden of
gewond raken van dieren onvermijdelijk, maar is het van belang hier tijdig en kundig op te handelen. Ernstig
lijden kan een reden zijn voor het doden van dieren op het primaire bedrijf. Hier kan sprake zijn van jonge
dieren die niet levensvatbaar zijn of een aangeboren afwijking hebben, dieren die ernstig ziek of gewond
zijn, of uitbehandelde dieren die bijvoorbeeld voortdurend en niet verhelpbare pijn hebben. Door een gebrek
aan leidraden omtrent zorgbehoevende dieren, varieert het beoordelingskader van elke dierhouder omtrent
het lijden van het dier, en kan de inschatting of een dier in de categorie ‘zorgbehoevende dieren’ valt
variëren. Om de beslissingen van de dierhouder te ondersteunen en minder subjectief te maken, zijn
afwegingskaders voor het verlenen van extra zorg of behandeling en dus ook euthanaseren van dieren
essentieel (RDA 2023). De beslisondersteuners kaderen de afwegingen van de dierhouder zichtbaar in,
waardoor de keuze tot zorg of mogelijk euthanasie helder, doorslaggevend en gerechtvaardigd kan worden
gemaakt.
In het geval dat er een keuze tot euthanasie wordt gemaakt, kan de dierhouder een dierenarts inschakelen,
maar de dierhouder mag wettelijk gezien ook zelf ingrijpen en het dier doden. Hoe en onder welke
voorwaarden dierhouders dieren mogen doden is opgenomen in EU-regeling 1099/2009 en besluit houders
van dieren.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 12

3

Beslisondersteuner

Tijdens de bijeenkomsten met de dierhouders is dieper ingegaan op het besluitvormingsproces ten behoeve
van zorgbehoevende dieren. Hierbij stonden de vier thema’s centraal:
o

Categorieën

o

Zorgsituatie

o

Behandeling

o

Euthanasie

Zo werd er bij beide diersoorten gekeken naar mogelijk onderscheid tussen leeftijdscategorieën of
diergroepen binnen een bedrijf. Door de konijnenhouders is aangegeven dat er voor de konijnen drie
leeftijdscategorieën moeten worden onderscheiden waarvoor de behandeling en het toekomstperspectief
verschillend is en er daardoor drie beslisondersteuners wenselijk zijn, namelijk: ‘zorgbehoevende pasgeboren
konijnen in de kraamperiode’, ‘zorgbehoevende jonge konijnen tot spenen’ en ‘zorgbehoevende
vleeskonijnen en opfok, voedsters en rammen’. Hierbij werd de kraamperiode gezien als de periode van
werpen totdat alle voedsters in de productiegroep geworpen hebben en de worpen voor het eerst zijn
gestandaardiseerd, niet ouder dan circa 3 dagen. Bij de schapen is door de sectorvertegenwoordigers
gekozen voor twee beslisondersteuners, voor ‘zorgbehoevende jonge lammeren’ tot 3-4 maanden en
‘zorgbehoevende schapen en lammeren’ ouder dan 3-4 maanden, om zo een onderscheid te maken tussen
voor en na het spenen.
Vervolgens werd in kaart gebracht wat nu precies een gezond dier is, en welke gedrag karakteristiek is voor
een gezond dier, zoals eten en herkauwen, normale voortbeweging/gang, het vertonen van kuddedrag.
Verder werden er in het oog springende klinische verschijnselen besproken die de dierhouder direct opvallen
aan het dier en waardoor een dier in de categorie ‘zorgbehoevende dieren’ kan vallen. Valt het dier in de
categorie ‘zorgbehoevende dieren’, dan is er sprake van een veranderende zorgsituatie en dus een situatie
waarin extra zorg of behandeling nodig is. Naast routinematige controles van de gehele koppel, zal de
dierhouder de symptomen en het gedrag van zorgbehoevende dieren moeten observeren om in te schatten
welke extra zorg nodig is, of de ingezette zorg aanslaat en of er kans is op herstel. Hierbij speelt een grote
vraag, is behandeling noodzakelijk, effectief en wenselijk?
De dierhouders hebben samen met gespecialiseerde dierenartsen aandoeningen in kaart gebracht die
regelmatig op het bedrijf voorkomen en beoordeeld welke therapie kan worden toegepast, welke vorm
(koppel/individueel) en of dit volgens een bedrijfsbehandelplan ging of na contact met bijvoorbeeld een
dierenarts. Hierbij is ook bekeken welke factoren van belang zijn bij kans op herstel en na hoeveel tijd je
verandering verwacht in de conditie van het dier, ‘hoelang kijk je het aan’.
Mocht een ingezette behandeling niet aanslaan, dan kan eventueel overgegaan worden tot therapiewissel.
Wanneer behandeling niet effectief blijkt, leidt dit in sommige gevallen tot euthanasie. Om dit te beoordelen
moeten, aan de hand van de symptomen en de aandoening waar het dier aan leidt de kans voor het dier
worden ingeschat. Per beslisondersteuner is hieruit een lijst met voorbeelden van ernstige aandoeningen
waarbij euthanasie mogelijk van toepassing kan zijn opgesteld (zie figuur 3.1). Deze lijsten zijn niet
uitputtend en verschillen per leeftijdscategorie, zo staat er bijvoorbeeld bij de ‘zorgbehoevende pasgeboren
konijnen’ ernstige aangeboren afwijkingen beschreven, en bij ‘zorgbehoevende schapen en lammeren’
blauwuier, wat alleen voorkomt bij volwassen ooien. Het is daarom belangrijk om deze lijst met voorbeelden
van ernstige aandoeningen in verband met het bedrijfsbehandelplan te zien en rekening te houden met
specifieke bedrijfsomstandigheden, waardoor sommige aandoeningen wel of niet vaker voorkomen. Een
belangrijk onderdeel van het inschatten van kansen is of een dier transport en/of slachtwaardig is of op
termijn transport/slachtwaardig zou kunnen worden en de impact hiervan op het dierenwelzijn. Het is
immers zo dat een dier in houderijsystemen meestal geen toekomst heeft als het niet transportwaardig of
slachtwaardig is of dit weer kan worden. Ook in dat geval kan het zijn dat euthanasie de beste oplossing is.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 13

Figuur 3.1 Inschatten van kansen bij het zorgbehoevende pasgeboren konijn.

3.1

Uitleg beslisondersteuner

Aan de hand van verdiepend onderzoek met de sector zijn er een vijftal beslisondersteuners opgesteld. Met
de beslisondersteuner kan de dierhouder een gefundeerde beslissing nemen over het al dan niet
euthanaseren of behandelen van zorgbehoevende dieren als onderdeel van de verplichtingen zoals
vastgelegd in EG-verordening 1099/2009. In de beslisondersteuner geldt dat als een dier een aandoening,
verwonding of aangeboren afwijking heeft, hier ernstig door lijdt én een slechte prognose heeft, het dier
wordt geëuthanaseerd.
De beslisondersteuner moet gezien worden als een leidraad waar de dierhouder houvast aan heeft om hem
in zijn afweging te ondersteunen. De keuze tot euthanasie is afhankelijk van de combinatie en/of ernst van
de factoren naar inzicht van de dierhouder, waarbij aangeraden wordt bij twijfel altijd een dierenarts te
raadplegen.
De beslisondersteuners voor konijnen zijn te vinden in bijlage 1:
o
o
o

zorgbehoevende pasgeboren konijnen
zorgbehoevende jonge konijnen tot spenen
zorgbehoevende vleeskonijnen en opfok, voedsters en rammen

En voor schapen in bijlage 2:
o
o

zorgbehoevende jonge lammeren tot spenen
zorgbehoevende schapen en gespeende lammeren

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 14

4

Verantwoorde euthanasie op het
primaire bedrijf

Zieke of gewonde dieren op het bedrijf worden idealiter geëuthanaseerd met behulp van een methode die
efficiënt, ethisch en esthetisch is. Doordat het gebruik van diergeneeskundige euthanasie middelen in de
praktijk door de dierhouder niet is toegestaan, wordt er voornamelijk een beroep gedaan op fysieke
methoden. Deze methoden en het doden van dieren op het primaire bedrijf wordt summier beschreven in de
literatuur, wat beperkende gevolgen heeft voor wetgeving en dierwelzijn. Naast richtlijnen van bepaalde
organisaties zoals de American Veterinary Medical Association (AVMA) en Europese Autoriteit voor
Voedselveiligheid (EFSA), zijn er voor konijn en schaap een aantal artikelen gepubliceerd die de focus leggen
op specifieke dodingsmethoden, zoals CO2 verdoving (Withrock 2015, Walsh et al. 2019). Vooral omtrent het
doden van konijnen op het bedrijf is er weinig literatuur beschikbaar, waardoor de gevaren en
welzijnsindicatoren slecht gedocumenteerd zijn.

4.1

Dodingsmethoden in de literatuur

Dodingsmethoden in de literatuur kunnen onderverdeeld worden in acceptabele en onacceptabele methoden,
al dan niet toegestaan volgens Europese wetgeving. Het beschrijven van onacceptabele dodingsmethoden in
de dierhouderij loopt tegen het probleem dat er weinig tot geen wetenschappelijk bewijs beschreven is van
de effectiviteit en diervriendelijkheid van deze dodingsprocedures en methoden. Dit bemoeilijkt
wetenschappelijke risicoanalyses en aanbeveling aan de praktijk (EFSA 2020a&b). Naast deze analyses is het
van belang dat er niet alleen wetenschappelijk gekeken wordt naar de methodes, maar er ook rekening
gehouden wordt met economische en ethische afwegingen. Als basis voor acceptabele methoden wordt er
rekening gehouden met hoofdstuk 7.5.10 en 7.6 van de OIE terrestrial code (World Organisation for Animal
Health (OIE), 2018) en de Europese verordening 1099/2009 die in de basis dodingsmethoden en het
hanteren van dieren wanneer dit ernstige pijn en stress bij dieren veroorzaakt verbiedt. Hierdoor worden de
volgende methoden beschreven als onacceptabel:
•

Begraven

•

Verbranden

•

Verdrinken

•

Verstikken

•

Koelen of bevriezen

•

Toevoegen van vergif, pesticiden of andere toxische substanties aan water en voer met het doel te
doden

In een recente EFSA opinie (EFSA 2020b) wordt vermeld dat in de praktijk ongewenste jonge konijntjes
soms gedood worden door ze te plaatsen in luchtdichte zakken en ze achter te laten. Ook worden ze soms in
een luchtdichte zak of emmer in de vriezer gelegd. Over deze methoden is geen gedocumenteerde
wetenschappelijke informatie bekend, waardoor de duur tot bewusteloosheid of dood onbekend is, en er dan
ook geen goede inschatting van het lijden van de dieren mogelijk is.
Binnen de AVMA guidelines for the euthanasia of animals: 2020 worden konijnen geschaard onder
laboratorium dieren, niet als productiedier. De AVMA beschrijft de dodingsmethoden ook als acceptabel of
onacceptabel, maar een deel van de benoemde acceptabele dodingsmethoden zijn niet bruikbaar in de
praktijk. Daarnaast wordt er weinig uitspraak gedaan over onacceptabele methoden. Bij toepassen van een
percuterende klap op de kop wordt benoemd dat deze lastig uitvoerbaar is en er esthetisch onprettig uitziet.
Daarnaast is de methode mogelijk minder effectief, zeker bij slechte uitvoering. Hierdoor zou een
percuterende klap alleen ingezet moeten worden in het geval van nood. Onderzoek van Jessica Walsh (2017)
bevestigt dit standpunt.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 15

Zij heeft bij konijnen, in verschillende leeftijdscategorieën, onderzoek gedaan naar de percuterende klap,
mechanische cervicale dislocatie en het niet penetrerend schietmasker als dodingsmethoden. Hieruit blijkt
dat de percuterende klap een erg hoge foutmarge heeft van 22%, bij volwassen konijnen was dit zelfs 48%.
Hierdoor wordt deze methode in de literatuur beschreven als niet humaan en niet effectief. Dit in
tegenstelling tot het niet penetrerend schietmasker, wat 100% effectief was, en mechanische cervicale
dislocatie, wat 94% effectief was bij de konijnen.
In de literatuur worden ook methoden beschreven die (nog) niet wettelijk toepasbaar zijn voor bepaalde
diersoorten in Europa. Vrij recent heeft Jessica Walsh (Walsh et al. 2019) onderzoek gedaan naar het gebruik
van CO2 bij het doden van konijnen. Uit dit onderzoek blijkt dat CO2 effectief en geschikt is voor het doden
van vleeskonijnen. Hierbij werd er weinig tot geen verschil gevonden in het snel dan wel gradueel vullen van
de gasbox met CO2 bij konijnen in aversie, tekenen van stress of gedragsveranderingen. Withrock (2015)
onderzocht het gebruik van gas bij jonge geitjes, waarbij voornamelijk gekeken werd naar de aversie reactie
van de geitjes op gasconcentraties. Uit dit onderzoek bleek dat CO2 uitermate geschikt is voor het doden van
jonge geitjes waarbij ze geen ontwijkingsgedrag vertonen bij blootstelling en gemakkelijk terugkeren naar de
gasbox ook al wordt er een keuze geboden. Dit kan mogelijk ook een indicatie zijn voor toepasbaarheid bij
(jonge) schapen lammeren.

4.2

Wettelijke vereisten

Binnen de Europese wetgeving (EC 1099/2009) omtrent het beschermen van dieren ten tijde van verdoven
en doden zijn diersoort overschrijdende eisen gesteld. Voor het doden van dieren op het primaire bedrijf
kunnen deze grofweg onderverdeeld worden in 1) algemene voorwaarden omtrent het doden van dieren, 2)
het verdoven en doden op zich en 3) vakbekwaamheid (zie hoofdstuk 5). De algemene voorwaarden omtrent
het doden van dieren concentreren zich rond het voorkomen van pijn, stress en onnodig lijden tijdens het
doden van de dieren en verwante procedures. Daarnaast staat in de EC 1099/2009 verordening beschreven
dat een dierhouder een ethische verplichting heeft om een productiedier te doden dat ondragelijk lijdt indien
er geen economisch haalbare manier is om die pijn te verlichten. Dit doden mag alleen uitgevoerd worden
door competente personen, met kennis van het hanteren en in bedwang houden van dieren voor of tijdens
het doden. Daarnaast dient de persoon bekwaam te zijn in het verdoven van de dieren, beoordeling of het
verdoven efficiënt was, het uitvoeren van een dodingshandeling en controle of het dier daadwerkelijk dood
is. Een ander belangrijk punt is dat ten tijde van het verdoven en doden er back-up materiaal bij de hand
moet zijn voor het geval dat het verdoven en doden niet effectief blijkt.

4.2.1

Wettelijk toegestane methoden

Het doden van schapen en konijnen op het primaire bedrijf is in Nederland toegestaan met de volgende
methoden:
a.

Percuterende slag (percuterende klap) op de kop tot 5 kg

b.

Niet penetrerend schietmasker tot 10 kg gevolgd door dodingshandeling (zoals verbloeden door
middel van een halssnede)

c.

Penetrerend schietmasker gevolgd door dodingshandeling zoals
o

Pithing (bij pithing wordt een (flexibele) kunststof of (flexibele) metalen draad in het
schietgat geschoven om de hersenstam zwaar te beschadigen. Bij het rund, schaap en de
geit dient de draad niet verwijderd te worden en dus in de kop achter te blijven in verband
met wetgeving omtrent risicomateriaal)

o
d.

Verbloeden van het dier door middel van een halssnede

Elektrobedwelming (hoofd) gevolgd door dodingshandeling zoals;
o

Elektrocutie op het hart

o

Verbloeden van het dier door middel van een halssnede

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 16

Hier moet bij vermeldt worden dat een percuterende slag niet als routine methode mag worden ingezet en
dus alleen als er geen andere methode beschikbaar is. Voor alle bovengenoemde methoden zijn essentiële
parameters of voorwaarden benoemd die de efficiëntie van het doden beïnvloeden.
Hier volgen een aantal voorbeelden (voor verdere info zie CenSAS, 2022/EU factsheets):
a.

Percuterende klap: afhankelijk van de locatie van de klap en sterkte van de uitvoerder

b.

Niet-penetrerend schietmasker: afhankelijk van de positie van het schietmasker, de snelheid, diameter
en vorm van de pin en de sterkte van de cartridge.

c.

Elektrobedwelming: afhankelijk van de stroomsterkte (minimaal 1 ampère), voltage en frequentie, de
duur, aantal kalibraties van de apparatuur, de optimale stroomrichting, de positie en het contact van de
elektrodes.

De bovenstaande parameters gelden voor alle diersoorten waar deze dodingsmethode geschikt en
toegestaan voor zijn.

4.3

Huidige uitvoeringspraktijken omtrent doden

Er is weinig gedocumenteerd over de huidige uitvoeringspraktijken omtrent doden van dieren op het primaire
bedrijf. Dit komt mede doordat er voor sommige sectoren, zoals de konijnenhouderij, geen registratieplicht is
voor het registreren van uitval. Hierdoor zijn de exacte aantallen dieren waar het om gaat niet bekend.

4.3.1

Konijnenhouderij

Uit de gesprekken met konijnenhouders blijkt dat men op het specifieke konijnenbedrijf wel een idee heeft
van de uitval, welke voornamelijk plaatsvindt in de periode na werpen tot spenen. Daarnaast treedt er ook
uitval op bij de vleeskonijnen en volwassen dieren. Binnen de professionele vleeskonijnenhouderij worden de
dieren geselecteerd op gezondheid en slachtwaardigheid, waarbij kritisch gekeken wordt naar dieren die niet
aan het beoogde doel voldoen. De RDA beschrijft verschillende manieren van doden van raskonijnen die niet
aan het beoogde doel voldoen, waarbij de manier van doden lang niet altijd voldoet aan de wettelijke
eisen genoemd in het Besluit houders van dieren zoals: ‘nekslag, met een knuppel, tegen de muur,
onthoofden, verdrinken of penschiettoestel’. Binnen ons onderzoek gaven de meeste konijnenhouders aan
gebruik te maken van percuterende slag voor jonge konijnen, dan wel in enkele gevallen een schietmasker
voor de volwassen konijnen. Daarnaast werd er ook veelvuldig gebruik gemaakt van cervicale dislocatie. De
keuze viel op deze methoden door het voordeel van een enkelvoudige handeling, waarbij er niet alleen
verdoofd wordt, maar ook gedood met dezelfde handeling. Dit heeft als voordeel dat het dier daarna niet
meer verbloed hoeft te worden.
Er waren geen konijnenhouders die gebruik maken van elektrocutie, een methode die bij konijnen
voornamelijk in het slachthuis gebruikt wordt voor het verdoven van dieren.
Momenteel mogen konijnen volgens de wetgeving niet met cervicale dislocatie gedood worden, en ook niet
door middel van gasbedwelming. Uit overleg met de konijnenhouders blijkt dat zij dit als zeer bruikbare
methoden in de praktijk zien, aangezien deze uitvoerbaar zijn voor (bijna) alle leeftijdscategorieën, het een
enkelvoudige handeling betreft en door de houders als effectief en snel bestempeld worden. Daarnaast wordt
het schietmasker ook als een goede optie beschouwd, mits het dier daarna niet verbloedt hoeft te worden.
Uit onderzoek komt naar voren dat een niet penetrerend schietmasker, mits de juiste kracht en de juiste
positie wordt gebruikt, dodelijk is bij meerdere diersoorten waaronder konijnen (Walsh et al 2017). Dit zou
verbloeden onnodig maken, wat momenteel een terughoudende factor is bij het gebruik van een
schietmasker voor de konijnenhouder.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 17

De konijnenhouders realiseren zich dat het doden van konijnen op het primaire bedrijf momenteel in een
lastige positie verkeerd. De percuterende slag, die doorgaans regelmatig wordt gebruikt bij pasgeboren
konijn/jonge konijnen tot aan spenen, is niet bruikbaar als reguliere methode, maar voor de andere
wettelijke toegestane methode zijn er technische beperkingen. De op de markt beschikbare apparatuur zoals
schietmaskers en elektrocutietangen zijn niet geschikt voor deze jonge dieren, waardoor een percuterende
slag momenteel de enige bruikbare optie is. De voorkeur voor een dodingsmethode is persoonsgebonden
waardoor de behoefte bestaat aan de beschikking over meer dan een wettelijke toegestane dodingsmethode.

4.3.2

Schapenhouderij

Binnen de schapenhouderij komen de meeste zorgbehoevende dieren voor in de eerste levensweken van het
lam, maar wordt er door de meeste houders vaak ondersteunende therapie ingezet om de dieren in leven te
houden, zoals het voeden met kunstmelk, warmhouden, antibiotica of andere medicatie. Mocht
ondersteunende therapie niet afdoende zijn, valt de keuze op euthanasie. Van welke methode er dan gebruik
gemaakt wordt, varieert nogal binnen de schapenhouderij. Deze variatie is ook inherent aan de verschillen in
de schapenhouderij zelf, waarbij er veel hobbyfokkers zijn en het schaap daarnaast voor veel verschillende
functies gehouden wordt, zoals begrazing van natuurgebieden of vlees. Dit maakt dat er bij de keuze van
een methode ook rekening gehouden dient te worden met de locatie waar het dier loopt en mogelijkheid tot
het uitvoeren van een methode en de vakbekwaamheid van de houder. Zo wordt bijvoorbeeld de elektrische
tang als minder bruikbaar gezien, omdat men daarvoor de dieren moet verplaatsen (vanuit het veld of de
heide) en dit extra ongerief kan veroorzaken.
Professionele schapenhouders maken veelal gebruik van het penetrerend schietmasker, met toepassing van
de dodingshandeling pithing. Bij het schaap (rund en de geit) dient de draad niet verwijderd te worden en
dus in de kop achter te blijven in verband met wetgeving omtrent risicomateriaal. Het niet penetrerend
schietmasker werd niet als wenselijk beschouwd omdat hier wettelijk gezien een dodingsmethode aan vast
zit, waardoor de dieren verbloed zouden moeten worden.
Hobbyhouders komen waarschijnlijk minder frequent in aanraking met zorgbehoevende dieren maar zullen
eerder contact opnemen met de dierenarts, ongeacht de leeftijd van het dier, dan professionele houders met
grotere aantallen schapen.

4.3.3

Beperkingen in de praktijk

Veel schapen- en konijnenhouders lopen tegen de wettelijke kaders omtrent het doden van dieren op het
bedrijf aan. Wat wenselijk is bij de uitvoering op het bedrijf, zoals een enkelvoudige dodingshandeling, wordt
minder toegankelijk door restricties vanuit de wetgeving. Een voorbeeld hiervan is het niet penetrerend
penschiettoestel. Uit de literatuur blijkt dat deze methode ook bruikbaar is als enkelvoudige
dodingshandeling, maar de wettelijke verplichting tot verbloeden maakt dat een dierhouder een andere
methode als meer geschikt beschouwd. Hierdoor zijn maar een deel van de wettelijk toegestane methoden
bruikbaar op het bedrijf zelf. Dit heeft direct invloed op het welzijn van de dieren, omdat een percuterende
klap hierdoor als een van de meest gangbare en bruikbare opties wordt beschouwd. Kanttekening hierbij is
dat de dierhouders aangeven dat ze het gebruik van deze methode niet als wenselijk beschouwen, met name
om esthetische redenen. Uit de literatuur blijkt dat de slagingskans van de percuterende klap afhankelijk is
van de uitvoerder, waardoor vakbekwaamheid van de uitvoerder essentieel is (Walsh et al., 2017).
Een andere beperking van het gebruik van de wettelijke toegestane methoden zijn de leeftijdscategorieën.
De hoogste uitval vindt plaats in de eerste levensweken van het dier, waardoor deze dieren te klein zijn voor
de gangbare dodingsmethoden bij volwassen soortgenoten. Om het welzijn van deze jonge dieren te
waarborgen, zouden er meer dodingsmethoden beschikbaar moeten komen die ook bruikbaar zijn bij jonge
konijnen en jonge lammeren.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 18

5

Vakbekwaamheid

Vanuit Europese verordening (EG 1099/2009) inzake de bescherming van dieren bij het doden zijn richtlijnen
gegeven voor de eisen aan vakbekwaamheid. De basis hierin vormt goed opgeleid, vakkundig personeel, wat
een positief effect heeft op de behandeling van dieren. Zo heeft vakkundig personeel kennis van het
dierenwelzijn van de diersoort waarmee gewerkt wordt, zoals gedragspatronen en de behoeften van het dier;
en moeten signalen van bewustzijn en pijnsensatie adequaat geïnterpreteerd worden. Daarnaast mag het
doden van dieren en de daarmee verband houdende activiteiten uitsluitend uitgevoerd worden door
houders/personeel met een passend vakbekwaamheidsniveau, om zo lijden, pijn en stress tot een minimum
te beperken op het moment van en rond het doden. Maar wat een ‘passend vakbekwaamheidsniveau’ nu
precies inhoudt is momenteel niet in de Europese wetgeving, nationale wet en regelgeving, nog in de
literatuur weergegeven.
Een deelvraag van dit onderzoek is gericht op het inzichtelijk maken over welk kennis- en ervaringsniveau
men dient te beschikken om tot een zorgvuldige uitvoering te komen indien men genoodzaakt is over te
gaan tot euthanasie. Voor de beantwoording van deze deelvraag is een 5-stappenplan ontwikkelt welke de
hele procedure vanaf ‘beoordelen of een dier in aanmerking komt voor euthanasie’ tot het ‘vaststellen van de
dood en afvoer van het kadaver’. Dit 5-stappenplan als basis voor eisen aan vakbekwaamheid is bijgevoegd
als bijlage 3-5.
Naast het opstellen van kaders van vakbekwaamheid voor de konijnen- en schapenhouderij, zijn deze ook
opgesteld voor de varkenshouderij (hiervoor zijn in een eerder onderzoek al beslisondersteuners ontwikkeld).

5.1

Stap 1 – Komt het dier in aanmerking voor euthanasie?

In hoofdstuk 2 en 3 is uitgebreid aan bod gekomen welke factoren van invloed kunnen zijn op de keuze tot
euthanasie van zorgbehoevende dieren op het primaire bedrijf. Na het maken van de keuze tot euthanasie
gelden er een aantal algemene vereisten voor het uitvoeren van euthanasie (EC 1099/2099):
o Bij het doden moet een dier elke vermijdbare vorm van pijn, spanning of lijden worden bespaard.
o Sommige methoden gelden zowel als bedwelmingsmethode en als dodingsmethode. Wanneer een het
bedwelmingsmethode betreft, dan dient hierop een aanvullende dodingshandeling te volgen. Belangrijk is
dat het dier wordt gedood met een methode die garandeert dat de dood onmiddellijk na bedwelming
intreedt.
o Te allen tijde dient men rekening te houden met de veiligheid van de persoon die het dier doodt (ook wel
genoemd: de uitvoerder).
Naast deze algemene voorwaarden worden er vanuit dezelfde Europese wetgeving ook vereisten gesteld
aan de vakkundigheid van de uitvoerder, waarbij:
o Kennis van het dierenwelzijn van de diersoort waarmee gewerkt wordt, zoals gedragspatronen en de
behoeften van het dier.
o Signalen van bewustzijn en pijnsensatie moeten adequaat geïnterpreteerd worden.
o De persoon die het dier doodt, moet aantoonbare kennis en vaardigheden bezitten om het doden met zo
min mogelijk impact op het dierenwelzijn en doeltreffend uit te voeren.
o Tevens moet deze uitvoerende persoon ook de dood vakkundig vast kunnen stellen.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 19

5.2

Stap 2 – Kiezen van een geschikte bedwelmings- en
dodingsmethode

Bij het kiezen van een geschikte bedwelmings- en dodingsmethode spelen meerdere randvoorwaarden een
rol, zoals diersoort, diercategorie en gewicht. Daarnaast zitten er aan elke methode voor- en nadelen die de
methode minder of beter toepasbaar maken op een specifiek bedrijf, zoals het wel of niet hoeven uitvoeren
van een dodingshandeling of het verplaatsen van dieren. Bij het kiezen van een geschikte methode voor op
een specifiek bedrijf moet er door de dierhouder rekening gehouden worden met de volgende factoren, welke
samen bepalen of de methode geschikt is op dat bedrijf én bij het zorgbehoevende dieren:
•

Veiligheid uitvoerder

•

Dierwelzijn

•

Praktische/technische kennis en vaardigheden

•

Bereidheid tot uitvoeren

•

Esthetiek

•

Restricties

De veiligheid van de uitvoerder is van belang bij alle dodingsmethodes. Bij enkele methoden kan dit gaan om
lichte verwondingen, terwijl andere methoden ernstige verwondingen, of zelfs de dood (elektrocutie of
gasbox met koolstofmonoxide) kunnen veroorzaken. Hier dient de uitvoerder rekening mee te houden en
desbetreffende voorzorgmaatregelingen te nemen. Daarnaast is het in het kader van dierwelzijn van belang
dat zowel bij de voorbereiding in de vorm van het hanteren en fixeren van het dier als bij de uitvoering van
de methode pijn en stress van het dier tot het minimum beperkt wordt. Zo kan het bepalend zijn bij
bepaalde methoden dat de dieren niet eerst verplaatst hoeven te worden alvorens het doden, of dat de
uitvoering weinig inspanning vergt van de dierhouder.
Voor het uitvoeren van de methode zijn praktische/technische kennis en vaardigheden van belang, waardoor
de methode foutloos en herhaalbaar uitgevoerd kan worden. Hierbij is het van belang dat de methode
makkelijk uitvoerbaar is en dat de uitvoerder adequate training heeft gehad voor het uitvoeren van de
methode. Daarnaast kan een methode zeer onprettige effecten hebben op het levende dieren, zeker als deze
niet goed uitgevoerd wordt. Om de methode effectief en adequaat uit te voeren, moet de uitvoerder
comfortabel en bekwaam zijn met de gebruikte methode. Onwilligheid van de uitvoerder kan het dierwelzijn
comprimeren. Ook is de esthetiek van een methode is van belang voor een kundige uitvoering. Een methode
die er zeer onprettig uitziet zullen een methode minder geschikt maken. Tevens is de esthetiek van een
methode van invloed op de publieke acceptatie van dodingsmethoden. In de RDA rapportage 2020 wordt
benoemd dat methoden zoals maceratie van eendagskuikens veel weerstand oproept bij de maatschappij,
waardoor deze methode als ongewenst gezien wordt alhoewel het een zeer effectieve en snelle methode is.
De perceptie van de maatschappij kan dus ook een knelpunt zijn voor het dierenwelzijn.
Of een methode toegepast kan worden bij het zorgbehoevende dieren is afhankelijk van een aantal
belangrijke (wettelijke) restricties, zoals gewicht, het aantal te doden dieren of kennis en kunde van de
uitvoerder. Zo mag een uitvoerder maximaal 70 dieren per dag doden door middel van een percuterende
slag op de kop, en mag een niet-penetrerend schietmasker alleen gebruikt worden bij schapen lichter dan 10
kilogram (met een aansluitende dodingshandeling).
In onderstaande tabel 5.1 zijn de toegestane en toepasbare bedwelmings- en dodingsmethoden voor
big/varken als voorbeeld weergegeven. Voor de tabellen van lam/schaap en konijn, zie bijlage 4 en 5.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 20

Tabel 5.1

Toegestane en toepasbare bedwelmings- en dodingsmethoden voor big/varken.

Randvoorwaarden

Percuterend

Penetrerend

e slag

schietmasker

Alleen

Gebruik een

Elektrische tang
Alleen toepasbaar vanaf 10 kg

Gasdoding
Gebruik een box

toepasbaar tot 5

schietmasker wat

die voldoet aan

kg

geschikt is voor de

Stroom door de hersenen zorgt voor een de eisen gesteld

beoogde diersoort en generale epileptische aanval met als doel
-categorie

in Europese

bewusteloosheid, stroom door het

verordening (EG)

lichaam en hart zijn noodzakelijk voor

1099/2009.

doding

Dodingshandelin

Nee

Ja

Ja, dodingshandeling kan met hetzelfde

g nodig

Voordeel

Nee

apparaat

De kracht is uniform

Controleerbaar,

handeling vereist en goed te richten

Geen dodings-

geen ‘hands-on’
uitvoering,
dodingshandeling
met hetzelfde
apparaat

Nadeel

Niet toegestaan

Bij gebruik van

In sommige gevallen moet het dier

Dieren moeten

verplaatst worden

verplaatst

als routine

patronen moeten er

methode, alleen

extra maatregelen

als er geen

genomen worden

worden

andere methode
beschikbaar is
(toegestaan tot
max 70 dieren
per dag).
Voldoende

Positie en richting

Minimale

fixatie, correcte

masker, adequate

stroomsterkte/spanning/blootstellingsduu

minimaal 3

positie en

snelheid,

r, maximale frequentie, plaats elektroden

minuten in de

adequate kracht diameter/vorm/lengt

Dieren moeten

en contactoppervlak, voorkomen van

box verblijven

e is geschikt voor

elektrische schokken vóór bedwelming.

nadat het gas de

grootte van het dier

Elektroden moeten eerst op de kop

juiste

en de diersoort

worden geplaatst en als het dier

concentratie

bewusteloos is worden deze op de borst

bereikt heeft,

geplaatst.

zodat dieren na
bewustzijnsverlie
s dood gaan.
Verblijfsduur is
afhankelijk van
bereikte gas
concentratie.

Het niet-penetrerend schietmasker is voor nu niet opgenomen in de EU wetgeving voor varken/big (anno
2023), maar uit de EFSA 2020a en wetenschappelijke publicaties blijkt dat een niet-penetrerend
schietmasker een adequate dodingsmethode is voor varkens/biggen, waardoor deze zeer waarschijnlijk bij
de aanpassing van de Europese wetgeving in 2024 opgenomen wordt als geschikte dodingsmethode (waarbij
geen dodingshandeling zoals verbloeden nodig is). Voor kleine herkauwers en konijnen is het nietpenetrerend schietmasker wel opgenomen in de EU wetgeving.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 21

5.3

Stap 3 – Omgang met bedwelmings- en dodingsmethode

Zodra er uit stap 2 een toepasbare bedwelmings- en dodingsmethode gekozen is, is het van belang dat de
uitvoeder zich houdt aan de vereisten van de apparatuur en de fabrikant. De algemene eisen in de
verordening EC (1099/2009) zijn:
•

De uitvoerder dient apparatuur te gebruiken die voor de diersoort en leeftijdsgroep geschikt is.

•

De uitvoerder dient de apparatuur volgens de instructies van de fabrikant te gebruiken. Dit is
belangrijk voor bijv. de correcte plaatsing van het schietmasker, de correcte plaatsing van de
elektrodes en instellingen van de elektrocutie apparatuur.

•

De gebruikte apparatuur dient goed onderhouden en volledig functioneel te zijn.

Bij het gebruik van een methode zijn bepaalde factoren van belang, zoals fixatie, positie van de apparatuur,
richting van het penschiettoestel, snelheid en slagkracht. Uitgebreide beschrijving van deze factoren en de
uitvoering van de bedwelmings- en dodingsmethode valt buiten de scope van dit onderzoek. Specifieke
informatie, zoals wettelijke eisen aan de apparatuur, valt terug te vinden in verschillende bronnen, zoals de
EU factsheets en de literatuurstudie ‘doden van dieren op het primaire bedrijf’ (CenSAS 2022).

5.4

Stap 4 – Beoordeling effectiviteit bedwelming

In tabel 5.2 staat beschreven of wettelijk gezien een methode naast bedwelming ook tot de dood leidt. Mocht
er sprake zijn van een methode waarbij nog een dodingshandeling vereist is, dan moet het bedwelmde dier
eerst gecontroleerd worden op bewusteloosheid. Of een dier bewusteloos is, kan geobserveerd worden aan
de hand van een aantal dierparameters:
•

Oprichtreflex (mogelijkheid tot opstaan)

•

Bewegingen

•

(normale of ritmische) ademhaling

•

Oogreflexen

•

Vocalisaties

•

Reactie op pijnprikkels

Dierparameters zijn afhankelijk van de bedwelmings- of dodingsmethode en zijn in sommige gevallen is er
lastig onderscheid te maken of reacties bewust of onbewust zijn (bijvoorbeeld in geval van clonische
krampen of snel het heen en weer bewegen van de oogbol of knipperen van de ogen bij een insult).

Tabel 5.2

Weergave welke verdovingsmethoden een opvolgende dodingshandeling vereisen.

Methode

Dodingshandeling vereist EC (1099/2009)

Percuterende klap

Nee

Niet-pentrerend schietmasker

Ja

Penetrerend schietmasker

Ja

Elektrotang

Ja

Gasbox

Nee

In tabel 5.3 staan de tekenen van bewusteloosheid beschreven per toepasbare dodingsmethode.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 22

Tabel 5.3

Tekenen van bewusteloosheid per methode.
(niet) penetrerend

Elektrocutie

Gasbox

Percuterende slag
Dier ligt slap op de grond

schietmasker
Oprichtreflex

Het dier stort neer,

Dier valt neer, strekt

Dier ligt plat of op zij,

(mogelijkheid tot

probeert niet op te

zich door het ontstaan

probeert niet op te staan

opstaan)

staan

van een directe zeer
krachtige kramp (ca.
10-20 sec)

Bewegingen
Ademhaling

Tonisch clonische

Tonisch clonische

krampen

krampen

Stuiptrekkingen

Beweegt niet

Geen ademhaling

Geen ritmische

Geen regelmatige

Geen ademhaling

ademhaling

ademhaling, er treden wel
onregelmatige
ademhalingsbewegingen
op (gaspen, kokhals
beweging)

Oogreflexen

Ogen open, geen

Ogen rollen weg naar

cornea/ooglid/pupil

boven, geen

reflex

cornea/ooglid/pupil

Knippert niet met ogen

Geen cornea/ooglid/pupil
reflex

reflex
vocalisaties

Geen vocalisaties

Geen vocalisaties

Geen vocalisaties

Geen vocalisaties

Reactie op

Geen reactie

Geen reactie

Geen reactie

Geen reactie

pijnprikkels

Tekenen van bewustzijn of van bewusteloosheid worden beoordeeld aan de hand van houding, beweging,
oogbewegingen en -reflexen, ademhaling en vocalisatie. Over het algemeen zitten er maar minimale
verschillen tussen de methoden. Zo blijft het dier niet overeind staan na bedwelming, en heeft het dier
(meestal) geen ademhalingsbewegingen meer. Daarnaast vertonen de bedwelmde dieren geen oogreflexen
meer, wat tevens ook een indicatie is voor dood. Uit de literatuur is gebleken dat methoden, zoals het nietpenetrerend schietmasker, dodelijk kunnen zijn voor het dier. Mocht dit het geval zijn, dan dient er volgens
de wetgeving voor de zekerheid toch een dodingshandeling toegepast te worden, zeker als de dood niet met
zekerheid direct kan worden vastgesteld.

5.5

Stap 5 – Uitvoering aanvullende dodingshandeling en
vaststellen dood

5.5.1

Uitvoering aanvullende dodingshandeling

Bij een deel van de bedwelmingsmethoden is een aanvullende dodingshandeling nodig. Welke dat is, is
afhankelijk van de gebruikte bedwelmingsmethode en de gebruikte apparatuur. Zo kan alleen bij een
penetrerend schietmasker gebruik gemaakt worden van pithing, en zal bij bedwelming met gebruik van een
elektrocutietang dit het meest gemakkelijk opgevolgd worden door na verdoving de stroom via de borst door
het hart te sturen.
De tweede dodingshandeling staat los van het niet functioneren van de bedwelmingsmethode. Mocht de
bedwelmingsmethode niet leiden tot bewusteloosheid, dan dient men de handeling te herhalen of een backup methode te gebruiken alvorens de dodingshandeling uit te voeren (CenSAS, 2022).

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 23

5.5.1.1

Verbloeden

Verbloeden is de meest gebruikte dodingshandeling in het slachthuis, maar wordt door de dierhouder als
onwenselijk beschouwd. Bij verbloeden worden meestal de hals doorgesneden van oor tot oor, waarbij
bloedtoevoer via beide slagaders (A. carotis) en aders ( V. jugularis) naar de hersenen toe wordt
onderbroken. Een alternatief is om een messnede te maken aan de basis van de nek, richting de thorax en
het onderliggende hart om zo alle grote bloedvaten te klieven die uit het hart ontspringen (Humane
Slaughter Association, 2016). Het nadeel van deze methode is dat het zicht belemmerd wordt, dus de
toegedane schade onbekend is.
Verbloeden leidt tot een gebrek aan bloedtoevoer in de hersenen en de dood, door het wegvallen van de
bloeddruk (AASV and NPB, 2016).
Daarnaast zijn er een aantal randvoorwaarden waaraan voldaan moet worden alvorens het verbloeden
(CenSAS, 2022):
•

Verbloeden mag alleen worden toegepast bij dieren die voorafgaand aan het verbloeden zijn
bedwelmd en waar bewusteloosheid is vastgesteld,

•

Gebruik ten alle tijden voor elk dier een scherp en schoon (slagers)mes met een gladde rand dat
voor deze handeling en de grootte van het dier geschikt is,

•

Om een dier te verbloeden dienen beide slagaders in de hals gelijktijdig te worden doorgesneden
zodat een snelle volledige verbloeding wordt gerealiseerd,

•

De snede dient net achter de kaak van het dier gezet te worden, waarbij men onder het ene oor
start en bij het andere oor uitkomt,

•

Het is van belang dat de snede goed open blijft en het bloed ongehinderd uit de snede kan stromen,

•

Indien er geen vlotte ongehinderde bloedstroom wordt gezien, moeten de slagaders nogmaals
worden aangesneden om verbloeden te realiseren.

5.5.1.2

Pithing

Bij pithing wordt een flexibele draad of staaf ingebracht in de kop via het schietgat ontstaan door het
penetrerend schietmasker. Hierbij wordt de draad verder geduwd richting de hersenstam, of indien lang
genoeg, richting het bovenste deel van het ruggenmerg (EFSA, 2020a; HSA, 2016). Het op en neer bewegen
van de draad in de hersenen leidt tot maximale destructie en irreversibele beschadiging van de hersenen.
Het kan lastig zijn om pithing uit te voeren, aangezien het dier heftige convulsies kan vertonen na het
gebruik van het penetrerend schietmaskers (Meier, 2020). Bij het rund, schapen en geiten dient de draad na
gebruik niet verwijderd te worden en dus in het hoofd te achter te blijven en het schietgat af te dichten. Dit
in verband met wetgeving omtrent risicomateriaal met het oog op BSE.
Daarnaast zijn er een aantal randvoorwaarden waaraan voldaan moet worden alvorens het uitvoeren van
pithing (CenSAS, 2022):
•

Pithing mag alleen worden toegepast bij dieren waar bewusteloosheid is vastgesteld,

•

De draad moet voldoende lang zijn om de hersenstam van het dier (aanwezig in het gebied waar het
hoofd over gaat in de nek) voldoende te kunnen beschadigen.

•

Om de draad op de juiste locatie te krijgen, is het van belang de kin van het dier richting de borst
van het dier te bewegen (“knikken”).

•

Men beweegt de draad enkele keren op een neer en draait deze rond, zodat de hersenstam zwaar
beschadigd raakt.

5.5.1.3

Elektrocutietang

Het plaatsen van beide elektrodes aan weerszijden van de borstkast leidt tot hartfibrilatie, een hartstilstand
en de dood.
Het dier dient hiervoor eerst te worden bedwelmd door een stroom door de hersenen te laten lopen.
Daarnaast zijn er een aantal randvoorwaarden waaraan voldaan moet worden alvorens het dier te
elektrocuteren (CenSAS, 2022):
•

Romp elektrocutie mag alleen worden toegepast bij dieren die hieraan voorafgaand zijn bedwelmd

•

en waar bewusteloosheid is vastgesteld
Draag rubberen handschoenen en laarzen

•

De gebruikte tang met elektrode moet de juiste maat hebben

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 24

•

De gebruikte tang mag niet gecorrodeerd zijn en moet gecontroleerd zijn op werking

•

De gebruikte tang moet de juiste stroomsterkte leveren voor grootte van het dier en de diersoort

•

De elektrode moet contact maken met het dier (in het geval van een schaap kan dit betekenen dat
er wol weggehaald moet worden of nat gemaakt moet worden).

5.5.2

Vaststellen dood

Het vaststellen van de dood is gelijk voor alle dodingsmethoden. Hierbij vertoont het dier de afwezigheid
van:
•

Ademhaling

•

Hartslag

•

Spierspanning

•

Een starende blik zonder enige oogreflexen, zoals de corneareflex

Om vast te stellen of het dier geen ademhaling meer vertoont moet er worden gekeken naar de afwezigheid
van ademhalingsbewegingen. Hierbij moet er gekeken worden of de ribbenkast of buik op en neer beweegt
en of er nog een luchtstroom waarneembaar is uit de neus (eventueel de natte achterkant van de hand voor
de neus houden). Om te bepalen of het dier geen hartslag meer heeft kan de pols van het dier opgenomen
worden, onder de kaak of liezen (lam/schaap), aan het oor (konijn) of de ictus cordis (big) (zie figuur 5.1A
en B). De ictus cordis (hartpunt stoot) kan worden waargenomen door de hand op de borstkast van het dier
te leggen tussen de poten, op de plek waar het hart zit (linkerzijde van het dier). Daarnaast kan met gebruik
van een stethoscoop gecontroleerd worden of er een hartslag aanwezig is.

Figuur 5.1A Vaststellen aanwezigheid

Figuur 5.1B Vaststellen aanwezigheid

van de pols aan de a. auricularis bij het

van de ictus cordis bij de big.

konijn. Afbeelding: Rijnberk en van
Sluijs, 2005).

De meest makkelijk uitvoerbare manier om diepe bewusteloosheid vast te stellen is door het controleren op
oogreflexen, specifiek de corneareflex. De cornea reflex wordt getest door met de vinger de oogbol in te
drukken, waarbij het dier niet meer met de oogleden knippert. Deze reflex, net als de pupilreflex, komt voort
uit de hersenstam, waarbij het afwezig zijn van deze reflex aangeeft dat het dier hersendood is.
Als het dier dood is dan beweegt het dier niet meer en verliest zijn spierspanning, waar door het slap wordt.
Door nog aanwezige zuurstof in de lichaamscellen kan het dier nog wat minimale spiersamentrekkingen
vertonen, maar dit is geen bewegen meer te noemen.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 25

6

Aanbevelingen en actiemogelijkheden

Uit dit onderzoek is gebleken dat er weinig bekend is over het doden van dieren op het primaire bedrijf. In
de literatuur staat weinig beschreven, en in de maatschappij en bij de dierhouders zelf is er onduidelijkheid
over wat een dierhouder nu precies zelf met zijn zorgbehoevende dieren mag als euthanasie is gewenst. De
dierhouders zijn erg terughoudend in het geven van openheid over het doden van dieren op het bedrijf, met
name als het gaat om aantallen. Dit gebrek aan openheid maakt het lastig om in te schatten met welke
regelmaat euthanasie toegepast wordt, en is erg afhankelijk van de diersector. Dit geldt ook voor de kansen
en prognose van zorgbehoevende dieren en de haalbaarheid van behandeling. Aan de hand van de
uitkomsten van dit onderzoek zal dit hoofdstuk aandacht besteden aan het opstellen van een
implementatiestrategie bestaande uit aanbevelingen en actiemogelijkheden om het gebruik van
beslisondersteuners en geschikte dodingsmethoden te stimuleren.
Het opstellen van de beslisondersteuners vond plaats in samenspraak met sectorpartijen en praktiserende
dierenartsen. Uit deze gesprekken bleek dat alle dierhouders afwegingen maken voor het doden van dieren
op het bedrijf, maar dat deze afkadering met name in ‘het hoofd’ gebeurt waardoor deze afwegingen minder
duidelijk kunnen zijn voor de maatschappij, erfbetreders en nieuwe werknemers. Deze afwegingen zijn
daarnaast niet gelijk voor elke dierhouder, waarbij de ene houder een meer afwachtende houding heeft en
de ander sneller overgaat tot euthanasie. Het belang van een overkoepelde beslisondersteuner werd daarom
door alle meewerkende partijen erkend. Aanbeveling: momenteel zijn er beslisondersteuners ontwikkeld voor
de big en het varken, lammeren en schapen, en het konijn, maar een soortgelijke vorm van
beslisondersteuners zou binnen alle diersectoren wenselijk zijn.
Uit de bijeenkomsten met de sectorpartijen is gebleken dat het afhankelijk is van de specifieke
bedrijfssituatie of een methode bruikbaar is op het primaire bedrijf. Niet iedere dierhouder is vaardig en
vertrouwd met bepaalde methoden, waardoor de meeste houders een voorkeur hebben voor het gebruik van
één methode. Aanbeveling: het is noodzakelijk dat er meerdere methoden wettelijk beschikbaar zijn, blijven
of komen.
Veel schapen- en konijnenhouders lopen tegen de wettelijke kaders omtrent het doden van dieren op het
bedrijf aan. Dit beperkt het gebruik en toepassing van een dodingsmethode en heeft consequenties voor het
dierwelzijn. Het is van belang dat er binnen de wetgeving methoden beschreven zijn die toepasbaar zijn voor
alle leeftijdscategorieën, en dat deze methoden ook daadwerkelijk op de markt beschikbaar zijn.
Actiemogelijkheid: meer onderzoek naar de geschiktheid van een methode voor specifieke diercategorieën of
leeftijdsklassen. Met name voor jonge dieren ontbreekt er in de praktijk vaak een geschikte methode, zeker
bij de konijnen. Dit maakt een ‘klap op de kop’ bij jonge konijnen en schapen een gangbare
dodingsmethode, terwijl uit de literatuur is gebleken dat deze methode niet de voorkeur dient.
Alle betrokken partijen in dit onderzoek geven aan dat het van belang is dat een dierhouder vakbekwaam is
in het doden van zijn dieren. Met dit onderzoek zijn eerste stappen gezet in het inzichtelijk maken van de
eisen voor vakbekwaamheid van de uitvoerder. Het stimuleren en bevorderen van de vakbekwaamheid kan
men vormgeven door meer specifieke aandacht in beroepsopleidingen, studieavonden voor huidige houders
of begeleiding/controle door de dierenarts. Aanbeveling: het betrekken van externe partijen om gezamenlijk
de vakbekwaamheid van huidige houders en startende dierhouders verder vorm te geven.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 26

Literatuur

AASV (American Association of Swine Veterinarians) & National Pork Board (2016). On-farm Euthanasia of
Swine. Recommendations for the Producer. Retrieved from
https://www.aasv.org/documents/2016EuthRec-EN.pdf (accessed November 2021)
AVMA (American Veterinary Medical Association), 2020. AVMA guidelines for the euthanasia of animals, 2020
edition. AMVA, Schaumburg, Illinois. 28 pp. Available online:
https://www.avma.org/KB/Policies/Documents
CBS 2023: StatLine - Landbouw; gewassen, dieren, grondgebruik en arbeid op nationaal niveau, status: 3103-2023
Centre for Sustainable Animal Stewardship 2017. Beslisondersteuners euthanasie op het varkensbedrijf
https://www.uu.nl/CenSAS/beslisondersteuners
CenSAS, Universiteit Utrecht, Wageningen University & research, 2022. Literatuurstudie ‘doden van dieren
op het primaire bedrijf’ 2021
EFSA Panel on Animal Health and Welfare (AHAW), Saxmose Nielsen, S., Alvarez, J., Bicout, D. J., Calistri,
P., Depner, K., ... & Velarde, A. (2020a). Welfare of pigs during killing for purposes other than slaughter.
EFSA Journal, 18(7), e06195.
EFSA Panel on Animal Health and Welfare (AHAW), Saxmose Nielsen, S., Alvarez, J., Bicout, D. J., Calistri,
P., Depner, K., ... & Spoolder, H. (2020b). Scientific opinion concerning the killing of rabbits for purposes
other than slaughter. EFSA Journal, 18(1), e05943.
European Commission factsheets 2018 https://food.ec.europa.eu/animals/animal-welfare/animal-welfarepractice/slaughter-stunning/2018-factsheets_en#how-to-stunkill-on-farm
Gerritzen, M. Hellebrekers, L.J. Stegeman, J.A. van Herten, J. 2014. Expertrapport: doden van dieren op het
primaire bedrijf. DGA-DAD/14189462
Hindle, V. A., Mul, M. F., Kasper, G. J., & Lambooij, E. 2009. Euthanasie van wrakke dieren op het primaire
bedrijf. Doden van wrakke dieren. (Rapport / Wageningen UR, Livestock Research; No. 274b). ASG
veehouderij. https://edepot.wur.nl/175456
Humane Slaughter Association 2016. Emergency Slaughter.
https://www.hsa.org.uk/emergency-slaughter-introduction/introduction-5 (bekeken november
2021)
Meier, C. (2020). Untersuchung der Wirksamkeit des penetrierenden Bolzenschusses als kombinierte
Betäubungs- und Tötungsmethode bei Saugferkeln und Ferkeln bis 30 kg Körpergewicht und
Entwicklung einer geeigneten Fixierung. Dissertation, Veterinärmedizinische Fakultät der Universität
Leipzig, Leipzig, 2020. Retrieved from: https://ul.qucosa.de/api/qucosa%3A70860/attachment/ATT0
Mellor DJ, Beausoleil NJ, Littlewood KE, McLean AN, McGreevy PD, Jones B, Wilkins C. The 2020 Five
Domains Model: Including Human–Animal Interactions in Assessments of Animal Welfare. Animals. 2020;
10(10):1870. https://doi.org/10.3390/ani10101870
Platform Diergeneeskunde en Samenleving: dierenwelzijn de diergeneeskundige positie (september 2009).
https://www.uu.nl/sites/default/files/dierenwelzijn_-_de_diergeneeskundige_positie_sept_2009.pdf
Raad voor dieraangelegenheden, 2018. Denkkader Dierenwelzijn.
Raad voor dieraangelegenheden, 2020. Doden van dieren aan het licht. RDA 2022.046
Raad voor dieraangelegenheden, 2021. RDA zienswijze Dierwaardige Veehouderij. Zienswijze Dierwaardige
Veehouderij | Zienswijze | Raad voor Dierenaangelegenheden (rda.nl)
Raad voor dieraangelegenheden, 2023. Zienswijze doden van zorgbehoevende dieren.
Rijnbeek, A. van Sluijs, F.J. 2005. Anamnese en lichamelijk onderzoek bij gezelschapsdieren, tweede
gewijzigde druk. Bohn Stafleu van Loghum
Verordening (EG) nr. 1099/2009 van de Raad van 24 september 2009 inzake de bescherming van dieren bij
het doden, inzag periode 2020-2023
Walsh, J. L., Percival, A., & Turner, P. V. 2017. Efficacy of blunt force trauma, a novel mechanical cervical
dislocation device, and a non-penetrating captive bolt device for on-farm euthanasia of pre-weaned kits,
growers, and adult commercial meat rabbits. Animals, 7(12), 100.

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 27

Walsh, J. L., Van de Vegte, J., Mercer, B., & Turner, P. V. 2019. Euthanasia of meat rabbits with carbon
dioxide: Behavioral and physiologic responses to gas chamber gradual-and fast-fill rates. The Canadian
Veterinary Journal, 60(7), 770.
Withrock, I. C. 2015. "The use of carbon dioxide (CO2) as an alternative euthanasia method for goat kids".
Graduate Theses and Dissertations. 14718. https://lib.dr.iastate.edu/etd/14718
World Organisation for Animal Health (founded as OIE) 2022. Terrestrial Animal Health Code chapter 7.5.10
and 7.6

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 28

Bijlage 1

Beslisondersteuner schaap

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 29

Beslisondersteuner voor zorgbehoevende ‘jonge’ lammeren

(0 tot 3-4 maanden)

ja

Routinematige controles
Is het lam gezond?

(vitaal, normaal gedrag, houding en gang)

ja

nee

ja

Behandeling (bijvoorbeeld volgens
bedrijfsbehandelplan of advies
dierenarts)

Voortzetten therapie
en aanvullende zorg

Heeft het lam een:

- niet levensbedreigende verwonding, aandoening
of aangeboren afwijking
- en kan er therapie toegepast worden

Geen
vooruitgang

nee

(Voldoende)
vooruitgang
ja

Verslechtering

Therapiewissel.
Vooruitgang?
nee

Heeft het lam een aandoening, aangeboren
afwijking of verwonding waardoor:
- het lam niet levensvatbaar is?
- het lam niet transport- en/of slachtwaardig is?
- het lam alleen onder niet te beheersen pijn verder
kan leven?

ja

Euthanasie

nee

slecht

Inschatten van kansen

©

Regiegroep zorgondersteuner

De combinatie en/of de ernst van factoren
is een indicatie voor euthanasie
niet slecht
(zie in te schatten kansen achterzijde).

Ondersteunende
maatregelen/therapie
en voldoende observatie

Routinematige controles

Beslisondersteuner voor zorgbehoevende ‘jonge’ lammeren
(0 tot 3-4 maanden)

Elke schapenhouder is verantwoordelijk voor euthanasie van lammeren op zijn bedrijf,
conform EU verordening 1099/2009.
Met deze beslisondersteuner kan de schapenhouder een gefundeerde beslissing nemen
over het al dan niet euthanaseren of behandelen van een lam. In de beslisondersteuner
geldt dat als een lam een aandoening, verwonding of aangeboren afwijking heeft en een
slecht vooruitzicht, het lam geëuthanaseerd wordt. Enkele voorbeelden van ernstige
aandoeningen waarbij euthanasie mogelijk van toepassing is, staan hieronder genoemd.
Inschatten van kansen
Niet vitaal

Kromme
pootjes/
vergroeiingen

Zenuw
aandoening
(zoals swayback)

Extreem laag
geboorte
gewicht

Open
gehemelte

Tetanus

Bolle buiken
en/of geen
anus

Schmallenberg

Ernstige
gewrichtsontsteking
(polyartritis)

De combinatie en/of de ernst van factoren is een indicatie voor euthanasie.
Raadpleeg bij twijfel altijd een dierenarts.
Naast het nemen van een gefundeerde beslissing, dient de schapenhouder
te voldoen aan de volgende voorwaarden:
- Kiezen van een toegestane euthanasiemethode voor lammeren
die de schapenhouder zelf uit mag voeren.
- Voorkomen van vermijdbare pijn, spanning en lijden
- Vakbekwaamheid van uitvoerende personen

Deze beslisondersteuner is opgesteld door WLR en CenSAS in samenspraak met de LTO
vakgroep schapenhouderij en het projectteam “Omgang zorgdieren op het primaire bedrijf”.

Versie 2023

Beslisondersteuner voor zorgbehoevende schapen en lammeren

(na 3-4 maanden)

ja

Routinematige controles
Is het schaap gezond?

Het dier is vitaal, eet, herkauwt en vertoont
kuddegedrag. Het dier is niet kreupel
en staat op.

ja

nee

ja

Is er kans op herstel?

Behandeling (volgens
bedrijfsbehandelplan
of advies dierenarts)

Voortzetten therapie
en aanvullende zorg

Heeft het dier een niet levensbedreigende
verwonding/ aandoening (zie in te schatten kansen
achterzijde) en kan er therapie toegepast worden?

nee

Geen
vooruitgang

(Voldoende)
vooruitgang

Verslechtering

ja

Therapiewissel.
Vooruitgang?
Is het schaap transporten/of slachtwaardig?

nee

nee

ja

©

Regiegroep zorgondersteuner

Afleveren slachterij

Euthanasie

Beslisondersteuner voor zorgbehoevende schapen en lammeren
(na 3-4 maanden)

Elke schapenhouder is verantwoordelijk voor euthanasie van dieren op zijn bedrijf,
conform EU verordening 1099/2009.
Met deze beslisondersteuner kan de schapenhouder een gefundeerde beslissing nemen
over het al dan niet euthanaseren of behandelen van een dier. In de beslisondersteuner
geldt dat als een dier een aandoening, verwonding of aangeboren afwijking heeft en een
slecht vooruitzicht, het dier wordt geëuthanaseerd. Enkele voorbeelden van ernstige
aandoeningen waarbij euthanasie mogelijk van toepassing is, staan hieronder genoemd.
Inschatten van kansen:
Gebroken
poot

Niet op
kunnen staan

Zenuw
aandoening

Prolaps

Myiasis

Ernstige
verwondingen
(door predatoren)

Strawberry
footrot

Blauwuier

De combinatie en/of de ernst van factoren is een indicatie voor euthanasie.
Raadpleeg bij twijfel altijd een dierenarts.
Naast het nemen van een gefundeerde beslissing, dient de schapenhouder
te voldoen aan de volgende voorwaarden:
- Kiezen van een toegestane euthanasiemethode voor schapen en lammeren
die de schapenhouder zelf uit mag voeren.
- Voorkomen van vermijdbare pijn, spanning en lijden
- Vakbekwaamheid van uitvoerende personen

Deze beslisondersteuner is opgesteld door WLR en CenSAS in samenspraak met de LTO
vakgroep schapenhouderij en het projectteam “Omgang zorgdieren op het primaire bedrijf”.

Versie 2023

Bijlage 2 Beslisondersteuner konijn

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 30

Beslisondersteuner pasgeboren konijnen
(kraamperiode)*

ja

Routinematige controles

Is het jong gezond?

- Is het jong op gewicht (> 40-45 gram)?
- Heeft het jong gedronken (witte vlek buik)?

ja

nee

ja

Is het jong levensvatbaar?

Ondersteunende maatregelen
en voldoende observatie

(Zie in te schatten kansen op achterzijde)

Voldoende vooruitgang?

nee

nee

©

Regiegroep zorgondersteuner

Euthanasie

* De kraamperiode is de periode van werpen totdat alle voedsters in de productiegroep geworpen hebben en de worpen zijn
gestandaardiseerd, niet ouder dan circa 3 dagen.

Beslisondersteuner pasgeboren konijnen tot
eerste keer standaardiseren worpen
circa drie dagen oud

Elke konijnenhouder is verantwoordelijk voor euthanasie van konijnen op zijn bedrijf,
conform EU verordening 1099/2009.
Met deze beslisondersteuner kan de konijnenhouder een gefundeerde beslissing nemen
over het al dan niet euthanaseren of behandelen van een konijn. In de beslisondersteuner
geldt dat als een konijn een aandoening, verwonding of aangeboren afwijking heeft én
hier ernstig door lijdt, het konijn geëuthanaseerd wordt. Enkele voorbeelden waarbij het
konijn niet gezond is, staan hieronder genoemd.
Inschatten van kansen
Het jong is / heeft:
Te licht
(<40-45 gram)

Niet
gedronken
(geen witte
vlek buik)

Een afwijkende
kleur
(bleek of blauw)

Onderkoeld/
verkleumd

Ernstige
verwonding
(door
voedster)

Ongecontroleerde
bewegingen
(fietsend)

De combinatie en / of de ernst van factoren is een indicatie voor euthanasie.
Raadpleeg bij twijfel altijd een dierenarts.
Naast het nemen van een gefundeerde beslissing, dient de konijnenhouder
te voldoen aan de volgende voorwaarden:
- Kiezen van een toegestane euthanasie methode voor konijnen die de
konijnenhouder zelf uit mag voeren
- Voorkomen van vermijdbare pijn, spanning en lijden
- Vakbekwaamheid van uitvoerende personen

Deze beslisondersteuner is opgesteld door WLR en CenSAS in samenspraak met LTO vakgroep konijnen
en het projectteam “Omgang zorgkonijnen op het primaire bedrijf”

Beslisondersteuner jonge konijnen
(zoogperiode)*

ja

Routinematige controles

Is het jong gezond?
Normale houding, gedrag
en voortbeweging

nee

ja

(nest)behandeling volgens
bedrijfsplan of advies dierenarts.

ja

Voortzetten therapie
en aanvullende zorg
tot volledige genezing

Is er voldoende vooruitgang
binnen 3 dagen?
ja

nee

Is een verbetering van prognose
reëel na therapiewissel?

ja

nee

nee

Regiegroep zorgondersteuner

Euthanasie

©

Verandering van therapie.
Voldoende vooruitgang
binnen 3 dagen?

* De zoogperiode is de periode vanaf 1e keer standaardiseren na werpen tot en met spenen.

Beslisondersteuner jonge konijnen
vanaf circa 3 dagen oud tot en met spenen

Elke konijnenhouder is verantwoordelijk voor euthanasie van konijnen op zijn bedrijf,
conform EU verordening 1099/2009.
Met deze beslisondersteuner kan de konijnenhouder een gefundeerde beslissing nemen
over het al dan niet euthanaseren of behandelen van een konijn. In de beslisondersteuner
geldt dat als een konijn een aandoening, verwonding of aangeboren afwijking heeft én
hier ernstig door lijdt, het konijn geëuthanaseerd wordt. Enkele voorbeelden waarbij het
konijn niet gezond is, staan hieronder genoemd.
Inschatten van kansen
Het jong is / heeft:
(Sterk)
vermagerd

Ernstige
diarree

Abces

Gewrichtsontsteking

Levensbedreigende
verwonding

Gebroken poot

Futloos,
sloom

De combinatie en / of de ernst van factoren is een indicatie voor euthanasie.
Raadpleeg bij twijfel altijd een dierenarts.
Naast het nemen van een gefundeerde beslissing, dient de konijnenhouder
te voldoen aan de volgende voorwaarden:
- Kiezen van een toegestane euthanasie methode voor konijnen die de
konijnenhouder zelf uit mag voeren
- Voorkomen van vermijdbare pijn, spanning en lijden
- Vakbekwaamheid van uitvoerende personen

Deze beslisondersteuner is opgesteld door WLR en CenSAS in samenspraak met LTO vakgroep konijnen
en het projectteam “Omgang zorgkonijnen op het primaire bedrijf”

Beslisondersteuner vleeskonijnen en opfok, voedsters en rammen
(konijnen vanaf spenen)

Routinematige controles

ja

ja

Is het konijn gezond?
Normale houding, gedrag
en voortbeweging

Behandel volgens
bedrijfs­plan of dierenarts

nee

Is er voldoende vooruitgang
binnen 3 dagen?

ja

Voortzetten therapie
en aanvullende zorg
tot volledige genezing

ja

ja

nee

Is er kans op herstel?

(Zie in te schatten kansen op achterzijde)

Is een verbetering van prognose
reëel na therapiewissel?

nee

nee

©

Regiegroep zorgondersteuner

Euthanasie

ja

Verandering van therapie.
Voldoende vooruitgang
binnen 3 dagen?

nee

Beslisondersteuner vleeskonijnen en opfok, voedsters
en rammen
(konijnen vanaf spenen)

Elke konijnenhouder is verantwoordelijk voor euthanasie van konijnen op zijn bedrijf,
conform EU verordening 1099/2009.
Met deze beslisondersteuner kan de konijnenhouder een gefundeerde beslissing nemen
over het al dan niet euthanaseren of behandelen van een konijn. In de beslisondersteuner
geldt dat als een konijn een aandoening, verwonding of aangeboren afwijking heeft én
hier ernstig door lijdt, het konijn geëuthanaseerd wordt. Enkele voorbeelden waarbij het
konijn niet gezond is, staan hieronder genoemd.
Inschatten van kansen
Het jong is / heeft:
Een gebroken
poot of rug

Sterk
vermagerd

Ernstige
diarree

Levensbedreigende
verwonding

Abcessen of
gewrichtsontsteking

De combinatie en / of de ernst van factoren is een indicatie voor euthanasie.
Raadpleeg bij twijfel altijd een dierenarts.
Naast het nemen van een gefundeerde beslissing, dient de konijnenhouder
te voldoen aan de volgende voorwaarden:
- Kiezen van een toegestane euthanasie methode voor konijnen die de
konijnenhouder zelf uit mag voeren
- Voorkomen van vermijdbare pijn, spanning en lijden
- Vakbekwaamheid van uitvoerende personen

Deze beslisondersteuner is opgesteld door WLR en CenSAS in samenspraak met LTO vakgroep konijnen
en het projectteam “Omgang zorgkonijnen op het primaire bedrijf”

Bijlage 3 Vakbekwaamheid big

Openbaar Wageningen Livestock Research Rapport 1420

| 31

DODEN VAN HET DIER OP HET PRIMAIRE BEDRIJF – BIG
STAP 1 – KOMT HET DIER IN AANMERKING VOOR EUTHANASIE

REDENEN VOOR EUTHANASIE OP HET PRIMAIRE BEDRIJF :
•

Voorkomen van uitzichtloos lijden

•

Behandeling is niet (meer) mogelijk

•

Dier heeft geen kans op herstel (zoals een aangeboren
afwijking)

•

Het dier niet meer transport- of slachtwaardig is

ALGEMENE VEREISTEN UITVOEREN EUTHANASIE:
•

Bij het doden moet een dier elke vermijdbare vorm van
pijn, spanning of lijden worden bespaard.

•

Dieren moeten worden bedwelmd voor het doden.

•

Sommige methoden gelden zowel als bedwelmingsmethode
en als dodingsmethode. Belangrijk is dat het dier wordt
gedood met een methode die garandeert dat de dood
onmiddellijk na bedwelming intreedt.

•

De persoon die het dier doodt, moet aantoonbare kennis en
vaardigheden bezitten om het doden met zo min mogelijk
impact op het dierenwelzijn en doeltreffend uit te voeren.

•

Tevens moet deze uitvoerende persoon ook de dood
vakkundig vast kunnen stellen.

•

Ten alle tijden dient men rekening te houden met de
veiligheid van de persoon die het dier doodt (ook wel
genoemd: de uitvoerder).

ZIE BESLISONDERSTEUNER ‘ZORGBEHOEVENDE BIGGEN’

VEREISTEN VAKKUNDIGHEID UITVOERDER:
•
•

Kennis van het dierenwelzijn van de diersoort waarmee gewerkt wordt, zoals
gedragspatronen en de behoeften van het dier;
Signalen van bewustzijn en pijnsensatie moeten adequaat geïnterpreteerd worden

STAP 2- KIEZEN VAN EEN GESCHIKTE BEDWELMINGS- EN DODINGSMETHODE VOOR BIG/VARKEN

RANDVOORWAARDEN

DODINGSHANDELING
NODIG

PERCUTERENDE
SLAG OP DE KOP

PENETREREND
SCHIETMASKER

AL L E E N T O E PAS B A AR T O T 5 K G

GE B R U I K E E N
S C H I E T M A S K E R W AT
GE S C H I K T I S V O O R D E
B E O O GD E D I E R S O O R T E N C AT E G O R I E

AL L E E N T O E PAS B A AR V A N A F 1 0 K G

J A, PI T H I N G O F
VERBLOEDEN

J A, B I J S T A P A W O R D T D E S T R O O M AL L E E N D O O R
D E K O P G E L E I D V O O R B E D WE L M I N G , B I J S T A P B
V I N D D A AR N A D E D O D I N GS H AN D E L I N G Z O A LS D O D E N
M E T E L E KT R I S C H E T A N G O F V E R B L O E D E N P LA AT S .

NEE

ELEKTRISCH

S T R O O M D O O R D E H E R S E N E N Z O R GT V O O R E E N
GE N E R A LE E P I LE PT I S C H E A A N V A L, S T R O O M D O O R
H E T LI C H A A M E N H A R T Z I J N N O O D Z AK E LI J K V O O R
DODING

GASDODING
GE B R U I K E E N B O X D I E
V O LD O E T AA N D E E I S E N
GE S T E LD I N E U R O PE S E
VERORDENING (EG)
1 0 99 / 2 0 0 9.
NEE

B I J D E J U I S T E U I T V O E R I N G V A N H O O FD LI C H AA M S B E D WE L M I N G M E T V O L D O E N D E S T R O O M
D O O R H E T LI C H AA M I S D I T E E N D O D I N G M E T H O D E .

VOORDEEL

GE E N D O D I N G S H AN D E L I N G
VEREIST

D E KR AC H T I S U N I F O R M E N
GO E D T E R I C H T E N

C O N T R O LE E R B A AR , G E E N
‘H AN D S - O N ’ U I T V O E R I N G ,
D O D I N G S H AN D E L I N G M E T
H E T Z E L FD E AP P AR AAT

NADEEL

N IE T T O E G E S T A AN AL S
R O U T I N E ME T H O D E , A L LE E N
AL S E R GE E N AN D E R E
ME T H O D E B E S C H I KB A AR I S
(T O E GE S T A AN T O T M A X 7 0
D IE R E N PE R D A G) .

B I J G E B R U I K V AN
PA T R O N E N M O E T E N E R
E XT R A M A AT R E GE LE N
GE N O M E N WO R D E N (Z I E
.. . )

I N S O M M I G E G E V A LL E N M O E T H E T D I E R V E R P LA AT S T
WORDEN

DIEREN MOETEN
V E R P LA AT S T W O R D E N

BIJ GEBRUIK LETTEN
OP:

V O LD O E N D E FI X AT I E ,
CORRECTE POSITIE EN
AD E QU AT E KR AC H T

PO S I T I E E N R I C H T I N G
M A S K E R , AD E QU AT E
S N E LH E I D ,
D I A M E T E R /V O R M /E XI T
LE N G T H I S G E S C H I KT
VOOR GROOTTE VAN HET
DIER EN DE DIERSOORT

MINIMALE
S T R O O M S T E R KT E /S P AN N I N G /B L O O T S T E L LI N G S D U U R ,
M A X I M A LE FR E QU E N T I E , PL A AT S E L E K T R O D E N E N
C O N T AC T O PP E R V L A K , V O O R K O M E N V AN
E L E KT R I S C H E S C H O K KE N V Ó Ó R B E D W E LM I N G .

DIEREN MOETEN MINIMAAL 3
MINUTEN IN DE BOX
VERBLIJVEN NADAT HET GAS
DE JUISTE CONCENTRATIE
BEREIKT HEEFT, ZODAT DIEREN
NA BEWUSTZIJNSVERLIES DOOD
GAAN.

E L E KT R O D E N M O E T E N E E R S T O P D E K O P W O R D E N
GE P LA AT S T E N A LS H E T D I E R B E WU S T E LO O S I S
W O R D E N D E Z E O P D E B O R S T G E P LA AT S T .

VERBLIJFSD UUR IS
AFHANKELIJK VAN BEREIKTE
GAS CONCENTRATIE.

Het niet-penetrerend schietmasker is voor nu niet opgenomen in de EU wetgeving voor varken/big (anno 2023), maar uit de EFSA 2020 en
wetenschappelijke publicaties blijkt dat een niet-penetrerend schietmasker een adequate dodingsmethode is voor varkens/biggen, waardoor deze zeer
waarschijnlijk bij de aanpassing van de Europese wetgeving in 2024 opgenomen wordt als geschikte dodingsmethode (waarbij geen dodingshandeling zoals
verbloeden nodig is).

STAP 3- OMGANG MET BEDWELMINGS- EN DODINGSMETHODE

VOORBEELDEN DODINGSMETHODEN
OVERWEGINGEN VOOR UITVOERING:
•

Wettelijke vereisten

•

Veiligheid uitvoerder

•

Dierwelzijn

•

Praktische/technische kennis en vaardigheden

•

Bereidheid tot uitvoeren

•

Esthetiek

•

Restricties

-

Percuterende slag op de kop

-

Penetrerend schietmasker

-

Elektrobedwelming

-

Gasdoding- AFBEELDING

VEREISTEN APPARATUUR :
•

De uitvoerder dient apparatuur te gebruiken die voor de
diersoort en leeftijdsgroep geschikt is.

•

De uitvoerder dient de apparatuur volgens de instructies
van de fabrikant te gebruiken. Dit is belangrijk voor bijv.
de correcte plaatsing van het schietmasker, de correcte
plaatsing van de elektrodes en instellingen van de
elektrocutie apparatuur.

•

De gebruikte apparatuur dient goed onderhouden en
volledig functioneel te zijn.

STAP 4 – BEOORDELING EFFECTIVITEIT BEDWELMING

PERCUTERENDE SLAG OP
DE KOP

PENETREREND
SCHIETMASKER

ELEKTRISCH

GASDODING

MOGELIJKHEID TOT
OPSTAAN

Big ligt slap op de grond

Het varken zakt in elkaar,
probeert niet op te staan

Varken valt neer, strekt
zich door het ontstaan van
een directe zeer krachtige
kramp (ca. 10-20 sec)

Varken ligt plat of op zij,
probeert niet op te staan

BEWEGINGEN

Beweegt niet

Tonisch clonische krampen

Tonisch clonische krampen

Stuiptrekkingen

ADEMHALING

Geen ademhaling

Geen ademhaling

Geen ritmische
ademhaling

Geen regelmatige
ademhaling, er treden wel
onregelmatige
ademhalingsbewegingen
op (gaspen, kokhals
beweging)

OOGREFLEXEN

Geen
cornea/palpebrale/pupilreflex

Ogen open, geen
cornea/palpebrale reflex

Ogen rollen weg naar
boven, geen
cornea/palpebrale reflex

Knippert niet met ogen

VOCALISATIES

Geen vocalisaties

Geen vocalisaties

Geen vocalisaties

Geen vocalisaties

REACTIE OP PIJNPRIKKELS

Geen reactie

Geen reactie

Geen reactie

Geen reactie

STAP 5 – UITVOERING DODINGSHANDELING EN VASTSTELLEN DOOD

Na het vaststellen van de dood dient het kadaver in de daarvoor bestemde afvoercontainers te worden geplaatst, waarna deze opgehaald worden door de
Rendac.

Wageningen Livestock Research

Wageningen Livestock Research ontwikkelt kennis voor een zorgvuldige en

Postbus 338

renderende veehouderij, vertaalt deze naar praktijkgerichte oplossingen en

6700 AH Wageningen

innovaties, en zorgt voor doorstroming van deze kennis. Onze wetenschappelijke

T 0317 48 39 53

kennis op het gebied van veehouderijsystemen en van voeding, genetica, welzijn en

E info.livestockresearch@wur.nl

milieu-impact van landbouwhuisdieren integreren we, samen met onze klanten, tot

www.wur.nl/livestock-research

veehouderijconcepten voor de 21e eeuw.
De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Rapporttitel Verdana 22/26
Maximaal 2 regels
Subtitel Verdana 10/13
Maximaal 2 regels

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research
bundelen 9 gespecialiseerde onderzoeksinstituten van Stichting Wageningen
Research en Wageningen University hun krachten om bij te dragen aan de oplossing
van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving.
Met ongeveer 30 vestigingen, 6.500 medewerkers en 10.000 studenten
behoort Wageningen University & Research wereldwijd tot de aansprekende
kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering van de
vraagstukken en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart
van de unieke Wageningen aanpak.

Namen Verdana 8/13
Maximaal 2 regels

CONFIDENTIAL