VOORTGANG PRIORITAIRE THEMA’S ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
2013

Resultaten Water
Ambities
Nederland zet in op drie resultaatgebieden: 1) het vergroten van de waterproductiviteit
in de landbouw; 2) verbeterd stroomgebied beheer en veilige delta’s; en 3) het
vergroten van toegang tot drinkwater, sanitatie en hygiëne (WASH). Het Ministerie van
Buitenlandse Zaken heeft in 2013 werk gemaakt van een actieve betrokkenheid van en
samenwerking met en tussen bedrijven, NGO’s, kennisinstellingen en andere
departementen. Nederland stelt duurzaamheid, gender en klimaat centraal opdat de
resultaten van de inzet beklijven en de Nederlandse watersector zich kan
onderscheiden.
In Bangladesh, Benin, Ghana, Indonesië, Jemen, Kenia, Mali, Mozambique, Palestijnse
Gebieden, Rwanda en Zuid-Soedan is water als speerpunt opgenomen in de meerjarige
strategische plannen van de ambassade.
Voortgang wereldwijd
Toenemende
samenwerking als
antwoord op groeiende
waterschaarste

Toegang tot drinkwater
on track, sanitatie blijft
achter; ongelijkheid
blijft grootste uitdaging

1

Door bevolkingsgroei, industrialisatie, verstedelijking en intensivering van de landbouw
stijgt de vraag naar (schoon) water en groeit de afvalwaterproblematiek.
Klimaatverandering veroorzaakt veranderde weerpatronen waardoor zowel
overstromingen als droogte vaker voorkomen. Steeds meer mensen ondervinden
problemen met beschikbaarheid en kwaliteit van water. Dit heeft ook gevolgen voor
voedselzekerheid en economische ontwikkeling. Het World Economic Forum heeft in
2013 watervoorziening als tweede grootste mondiale bedreiging benoemd in termen
van invloed die toenemende waterschaarste kan hebben op samenlevingen. Omdat in
grote delen van de wereld sprake is van ondeugdelijk waterbeheer en een ongelijke
toegang tot water, zal beter moeten worden samengewerkt tussen watergebruikers.
Binnen stroomgebieden moeten afspraken worden gemaakt over het gebruik van water
en prioriteiten worden gesteld bij de verdeling ervan. Dit vindt in toenemende mate
plaats op verschillende niveaus: lokaal (bijvoorbeeld in Lake Naivasha, Kenia),
nationaal (bijvoorbeeld in het stroomgebied van de Oueme rivier in Benin) en
internationaal (bijvoorbeeld in de Nijlregio). Ook wordt meer samengewerkt met de
landbouwsector, waar verreweg het meeste water wordt gebruikt (70% van de totale
waterconsumptie). Verschillen in waterproductiviteit zijn enorm; zo gebruikt
Mozambique in vergelijking met Ethiopië 7x de hoeveelheid water per ton
geproduceerde mais.
Het verbeteren van de toegang tot veilig drinkwater en verbeterde sanitaire
voorzieningen is onderdeel van de internationaal afgesproken Millennium Doelstellingen
(MDG’s). In 20121 kregen 92 miljoen mensen toegang tot veilig drinkwater en 68
miljoen mensen toegang tot sanitaire voorzieningen. In 2012 waren er wereldwijd nog
steeds 748 miljoen mensen zonder toegang tot veilig drinkwater en 2,5 miljard mensen
zonder goede sanitaire voorzieningen. Er bestaan grote verschillen tussen landelijke en
stedelijke gebieden. 90% van de mensen zonder goede voorzieningen woont op het
platteland. In 2013 heeft de Plaatsvervangend Secretaris Generaal van de VN
opgeroepen tot extra inzet op sanitatie.

Dit zijn de meest recente gegevens van de Verenigde Naties (VN).

1

Water stevig op de
internationale agenda

In de aanloop naar de post-2015 duurzame ontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s) is
mede door Nederlands leiderschap en in samenwerking met VN- en maatschappelijke
partners een nieuwe brede waterdoelstelling op de mondiale agenda gezet. Het
gastheerschap van Nederland voor Wereld Water Dag in Den Haag, waar partijen
bijdragen leverden voor de post-2015 ontwikkelingsagenda op het gebied van water,
heeft hier aan bijgedragen.
Voortgang Nederlandse bijdrage
De belangrijkste bijdrage van Nederland aan de watersector betrof de voorzieningen die
tot stand kwamen op het gebied van drinkwater, sanitatie en hygiëne: 2,5 miljoen
mensen kregen met Nederlandse ondersteuning toegang tot sanitaire voorzieningen en
2,1 miljoen mensen tot veilig drinkwater. In 10 landen werd bijgedragen aan verbeterd
waterbeheer; zo nam in Jakarta dankzij inzet van Nederlandse expertise voor 1,6
miljoen mensen het risico van overstromingen af. In 2013 werd de Disaster Risk
Reduction Facility opgericht, die Nederlandse waterexpertise beschikbaar stelt bij
watergerelateerde rampen. In 10 grensoverschrijdende stroomgebieden met een totale
bevolking van 890 miljoen mensen werd de samenwerking tussen oeverstaten
ondersteund. Op het raakvlak van water en voedsel werden de eerste programma’s
gefinancierd die zich richten op het verhogen van de waterproductiviteit in de
landbouw.
1) Het vergroten van waterproductiviteit in de landbouw.

Regionale en nationale
initiatieven gericht op
een verbeterde
waterproductiviteit

Dit resultaatgebied heeft als doel om de voedselproductie te vergroten, bij
gelijkblijvend (of lager) waterverbruik door de landbouw (more crop per drop).
Efficiënter watergebruik is een belangrijk middel om de groeiende mondiale
waterschaarste het hoofd te bieden. In 2013 zijn een aantal nieuwe activiteiten gestart.
Enkele programma’s die binnen deze doelstelling passen, waren al eerder van start
gegaan, zoals een programma in de Senegaldelta dat bijgedragen heeft aan efficiënter
watergebruik en hogere productiviteit van 14.000 ha. landbouwgrond met het herstel
van een 40 km lang irrigatiekanaal. Met Nederlandse steun helpt het International Fund
for Agricutural Development (IFAD) kleinschalige boeren zich wereldwijd aan te passen
aan klimaatverandering. In dit kader zijn in 2013 12.000 huishoudens geholpen. Eind
2015 vindt opschaling plaats naar 100.000 huishoudens. Nederland startte in 2013 met
2 regionale programma’s waar efficiënt watergebruik een belangrijke doelstelling is. In
de Sahel (Mali, Niger, Burkina Faso) en de Hoorn van Afrika (Ethiopië, Kenia) zal het
World Agroforestry Centre (ICRAF) vanaf 2014 met Nederlandse ondersteuning in 5
jaar tijd 500.000 ha. geërodeerde grond geschikt maken voor de landbouw en de
waterproductiviteit met 50% verhogen.
In Indonesië werd samengewerkt met de Asian Development Bank waarbij voor 27
gebieden plannen voor verbeterd beheer van irrigatiesystemen in uitvoering werden
gebracht. Het bestuur van de opgezette Water User Associations bestaat voor 21% uit
vrouwen (doel 15% in 2015). Het Office du Niger in Mali boekte in 2013 een
verbetering van waterproductiviteit van 9.000m3/ha. naar 8.000m3/ha. en mede als
resultaat daarvan een verhoging van de rijstproductie van 7 ton/ha. naar 8 ton/ha.;
een efficiëntieverbetering van ca. 15%. In Jemen is in samenwerking met de
Wereldbank gestart met het verbeteren van de waterproductiviteit in het Sana’a
stroomgebied en is in samenwerking met Nederlandse kennisinstellingen en bedrijven
een databank ontwikkeld die gebruikt wordt door overheid en boeren om
waterproductiviteit te verhogen.
2

Om wereldwijd te kunnen komen tot een hogere waterproductiviteit ontwikkelt
Nederland sinds 2013 in samenwerking met de FAO, UNESCO-IHE en het International
Water Management Institute (IWMI) een programma dat waterproductiviteit meetbaar
maakt en gegevens daarover wereldwijd vrij beschikbaar stelt. Dit helpt boeren en
andere betrokkenen om water efficiënter te gebruiken en stelt overheden in staat om
waterproductiviteit te monitoren, beleid te formuleren en actie te ondernemen.
2) Verbeterd stroomgebied beheer en veilige delta’s

Indonesië: 1,6 miljoen
mensen beschermd
tegen overstromingen

Verbeterd waterbeheer in stroomgebieden en delta’s vergt bereidheid van alle
watergebruikers om samen te werken, maar ook voldoende capaciteit om plannen te
kunnen maken. Nederland ondersteunde in 2013 verbeterd waterbeheer in 10 landen:
Bangladesh, Benin, Indonesië, Jemen, Kenia, Mali, Mozambique, Palestijnse Gebieden,
Rwanda en Zuid-Soedan. In Bangladesh werd gestart met het Bangladesh Delta Plan
2100. In Benin werd het beheerplan goedgekeurd voor de belangrijke Oueme rivier. In
Indonesië werden de beheerplannen voor 6 rivieren op Java goedgekeurd en in Jakarta
nam dankzij inzet van Nederlandse expertise voor 1,6 miljoen mensen het risico van
overstromingen af. In Kenia (Naivasha) groeide de betrokkenheid van het bedrijfsleven
(waaronder Nederlandse bloemenkwekers) bij het beheer van Lake Naivasha. Zij
betaalden mee aan de vergoeding voor 1.285 boeren die bovenstrooms maatregelen
troffen, onder andere om erosie tegen te gaan. Mozambique ontwikkelde met
Nederlandse steun een programma voor wederopbouw voor de door zware
overstromingen getroffen Limpopo en Zambezi Vallei en maakte een masterplan om de
stad Beira beter te beschermen tegen de risico’s van overstromingen door
klimaatverandering.
De voortgang in Jemen, Palestijnse gebieden en Zuid-Soedan bleef achter bij de
planning als gevolg van de instabiele politieke situatie in deze landen.
Water, Veiligheid en Rechtsorde: Een door UNESCO-IHE georganiseerde conferentie in
Khartoem bracht 120 water experts van Egypte, Ethiopië, Soedan en Zuid-Soedan bijeen om te
praten over de toekomst van de Nijl. Daarbij werd de ‘Khartoem declaratie’ aangenomen,
waarbij alle aanwezige staten verklaarden verder te willen samenwerken aan het gezamenlijke
beheer van het stroomgebied. Met het oog op de toenemende spanning over het beheer van de
Nijl, een belangrijke stap.

Verbeterde
watersamenwerking bij
10 grensoverschrijdende rivieren

Ook in 2013 steunde Nederland samenwerking binnen grensoverschrijdende
stroomgebieden. Niet alleen in de grote rivieren als Ganges/Brahmaputra, Mekong, Nijl,
Senegal en Zambezi, maar ook in kleinere als de Incomati en Maputo (Mozambique/
Swaziland/Zuid-Afrika), de Mara (Kenia/Tanzania) en de Mono rivier (Benin/Togo).
Deze samenwerking is van invloed op het leven van ruim 890 miljoen mensen in totaal
36 landen. Het niveau van samenwerking verschilt sterk per rivier. In het Nijl
stroomgebied heeft Nederland met geld en expertise bijgedragen aan het Nile Basin
Initiative. Dit heeft geleid tot investeringen door overheden ter waarde van bijna USD
1,1 miljard in waterinfrastructuur (waterkracht en irrigatie). Een voorbeeld hiervan is
het 80 MW Rusumo Falls waterkracht project dat Rwanda, Burundi en Tanzania
gezamenlijk hebben ontwikkeld. Deze investeringen verbeteren de water-, energie- en
voedselzekerheid van 4,2 miljoen mensen.
Het Nederlandse instituut UNESCO-IHE heeft in 2013 in totaal 701 mensen opgeleid,
inclusief MSc en PhD studenten, waarvan 596 uit ontwikkelings- en transitielanden.
Bijna 40% is vrouw. In samenwerking met het United Nations Development Programme
(UNDP) zijn via Cap-Net in 2013 met ondersteuning van dit ministerie en andere
donoren 2.252 mensen uit 78 landen, waarvan 1.226 mannen en 1.026 vrouwen
getraind in geïntegreerd waterbeheer. Het Global Water Partnership (GWP) heeft het
3

netwerk van 84 National Water Partnerships, in onder andere 11 Nederlandse
partnerlanden, verder uitgebouwd.
Water en veiligheid: In 2013 is de Dutch Disaster Risk Reduction Facility opgericht. Hiermee
kan Nederland snel reageren op specifieke verzoeken om inzet van Nederlandse waterexpertise
na watergerelateerde rampen of ter voorkoming daarvan. In 2013 zijn in dit kader de
voorbereidingen afgerond voor de uitvoering van een nationale strategische waterstudie in
Myanmar. Tevens zijn voorbereidende analyses gemaakt voor China, Mauritanië en Marokko in
verband met overstromingen in deze landen.

In het kader van de inzet op waterdiplomatie heeft Nederland een informele groep
geïnitieerd van EU landen die zich inzetten voor uitbreiding van het lidmaatschap van
het waterverdrag van de United Nations Commission for Europe (UNECE) en de
inwerkingtreding van het VN waterlopenverdrag.
3) Water Sanitatie en Hygiëne (WASH)

Nederland helpt 2,1
miljoen mensen aan
veilig drinkwater en 2,5
miljoen aan sanitaire
voorzieningen

Specifieke aandacht
voor armste
huishoudens

9 miljoen mensen
kregen hygiëne
voorlichting

2
3

Met Nederlandse inzet hebben in 2013 2,1 miljoen mensen toegang gekregen tot veilig
water en 2,5 miljoen mensen tot sanitaire voorzieningen. Zowel centrale programma’s
(UNICEF, WASH-alliantie en Water Supply and Sanitation Collaborative Council,
WSSCC), als programma’s van de ambassades met de overheden van Benin,
Mozambique en Ghana en partners als BRAC in Bangladesh, Simavi in Indonesië en
UNICEF in Ethiopië, hebben hier aan bijgedragen. Het merendeel (90% voor water en
95% voor sanitatie) van de bereikte mensen woont op het platteland (motie
Wiegman2). Met de huidige voortgang is Nederland goed op weg om de
sanitatiedoelstelling (25 miljoen mensen in de periode 2011-2015) te halen. Om de
drinkwaterdoelstelling van 25 miljoen mensen te halen in 2018 zullen extra
committeringen voor nieuwe programma’s noodzakelijk zijn.
De toegang tot drinkwater en sanitatie van arme huishoudens blijft achter en
ongelijkheid blijft een belangrijk aandachtspunt bij toegang tot basisvoorzieningen.
Voor een aantal belangrijke programma’s zijn daarom de effecten op de allerarmsten in
beeld gebracht (motie van der Staaij c.s.3). Er zijn speciale interventies gestart om
arme huishoudens beter te bereiken. Via het Frisian Urban Sanitation Programme
(FUSP-II) in Mozambique zijn ruim 1.000 kwetsbare huishoudens in stedelijke gebieden
voorzien van goede sanitaire voorzieningen. In Bangladesh (via het Char Development
and Settlement Project en IFAD in samenwerking met de overheid van Bangladesh)
werden in de kustgebieden 540.000 arme en moeilijk bereikbare huishoudens voorzien
van sanitaire voorzieningen. Veel aandacht wordt hierbij besteed aan de robuustheid
van de voorzieningen in gebieden die frequent door overstromingen worden getroffen.
Klimaatverandering zal deze problematiek verergeren.
Toegang tot nieuwe voorzieningen moet gepaard gaan met hygiënisch gebruik ervan.
Dit vereist gedragsverandering. Ruim 9 miljoen mensen zijn via publiekscampagnes en
gerichte voorlichting op het gebied van hygiëne bereikt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011-2012, 32605 nr. 80
Tweede Kamer, vergaderjaar 2011-2012, 33625 nr. 26

4

Gelijke kansen voor
vrouwen en meisjes
dankzij aandacht voor
Menstrual Hygiene
Management

Water en SRGR: De Water Supply and Sanitation Collaborative Council (WSSCC) doorbreekt
het taboe rond Menstrual Hygiene Management (MHM) en maakt het onderwerp bespreekbaar
voor de bevolking. Op publieke plaatsen als scholen, kantoren en klinieken kunnen vrouwen
en meisjes op discrete wijze producten zoals maandverband krijgen en deze hygiënisch
verwisselen en weggooien. Zo kunnen ze beter deelnemen aan onderwijs en het
arbeidsproces, hetgeen een belangrijke bijdrage levert aan een verbeterde positie van
vrouwen. In 2013 zijn 1.000 WASH professionals in 11 landen betrokken bij MHM
programma’s van de WSSCC. In India is MHM in 2013 in het nationale sanitatiebeleid
opgenomen nadat WSSCC dit onder de aandacht bracht van parlementariërs.

410 scholen en
klinieken voorzien van
drinkwater en sanitatie

Watervoorzieningen bij scholen, klinieken, markten en kantoren dragen bij aan betere
deelname aan onderwijs en het arbeidsproces, vooral door meisjes. Via het FUSP-II
programma in Mozambique, het BRAC programma in Bangladesh, de Ghana
Netherlands Water Partnership (GNWP) in Ghana en het Football for WASH programma
met onder andere de KNVB zijn 410 scholen en klinieken voorzien van veilig drinkwater
en sanitaire voorzieningen (voor mannen en vrouwen). PLAN in Zambia koppelt
watervoorziening op 10 scholen aan voedselzekerheid. Door de beschikbaarheid van
water op scholen ook in te zetten voor de verbouw van voedselgewassen kunnen
gezonde schoolmaaltijden worden verstrekt. Dit draagt bij aan betere gezondheid van
de leerlingen. De verkoop van landbouwproducten genereert tevens inkomen voor de
scholen en leerlingen.

Nederland loopt voorop
bij toepassing

Duurzaamheid is een belangrijk aandachtspunt bij het vergroten van toegang tot water
en sanitatie(moties El Fassed4). Om dit beter in programma’s te verankeren zijn
duurzaamheidsinstrumenten ontwikkeld, zoals de duurzaamheidsclausule in contracten
met uitvoerende partners. Het IRC (International Centre for Water and Sanitation, Den
Haag) heeft deze ervaringen gedocumenteerd en internationaal gedeeld5. Er is grote
interesse bij partners voor deze instrumenten. PLAN Nederland, UNICEF en WSSCC
analyseren nu structureel de duurzaamheid van hun interventies en hebben op basis
daarvan hun programma’s bijgestuurd. In contracten afgesloten in 2013 met partners
als UNICEF en WSSCC is een duurzaamheidsclausule opgenomen; deze garandeert 10
jaar duurzame dienstverlening. Voor alle projecten uit de tweede aanbesteding van
Fonds Duurzaam Water (FDW) is monitoring op duurzaamheid (de
duurzaamheidscheck) en een duidelijke overdracht van taken, rollen en
verantwoordelijkheden na de projectperiode (het duurzaamheidscompact) verplicht
gesteld. Ook moeten alle deelnemers voldoen aan de eisen met betrekking tot
Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO).

duurzaamheidsprincipes

Samenwerking met de Nederlandse watersector

EUR 900 miljoen groei
van de export van de
Nederlandse
watersector

Het Ministerie van Buitenlandse Zaken werkt nauw samen met het Ministerie voor
Infrastructuur en Milieu en de Nederlandse watersector om de kennis en kunde die we
in Nederland hebben waar mogelijk in te zetten. De Nederlandse export van de
watersector (kennis en technologie) neemt al jaren gestaag toe en bedroeg in 2013 in
totaal EUR 7,3 miljard (2010: EUR 6,4 miljard). Bedrijven zien de kansen in
ontwikkelingslanden toenemen. Dit blijkt onder andere uit de interesse voor faciliteiten
als Fonds Duurzaam Water, waarmee publiek-private partnerschappen worden
gestimuleerd.

4

Tweede Kamer, Vergaderjaar 2011-2012, 32605, nr. 34 en 33000V, nr. 51
http://waterservicesthatlast.wordpress.com/2013/04/10/sustainability-checks-clauses-and-compacts-usaid-anddgis-lead-the-way/

5

5

Samenwerking met 91
watersectorpartners via
centrale programma’s

Samenwerking met- en
tussen sectorpartijen
leidt tot betere
dienstverlening én
financiële
hefboomwerking

In 2013 is het aantal Nederlandse partners met wie via centraal gefinancierde
waterprogramma’s wordt samengewerkt toegenomen van ruim 30 naar ruim 90 (19
kennisinstellingen, 38 NGO’s, 22 bedrijven en 12 waterschappen en
drinkwaterbedrijven). Ook de ambassades zien een sterke toename van het aantal
Nederlandse partners in hun waterprogramma’s. Het interdepartementale programma
Partners voor Water (PvW) heeft Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen in staat
gesteld om direct betrokken te raken bij langdurige samenwerking met Bangladesh,
Indonesië, Mozambique en Vietnam. De Minister-President heeft de visie van de
Nederlandse watersector voor de kustontwikkeling in Jakarta gepresenteerd. Als
vervolg hiervan is een gedetailleerd masterplan nu in voorbereiding. Dit masterplan,
voor de helft gefinancierd met PvW-middelen, kan in Indonesië op veel bijval rekenen.
Via een ondersteuningsprogramma uitgevoerd door het Netherlands Water Partnership
(NWP) is Nederlandse kennis beschikbaar gemaakt voor ambassades voor de
vormgeving en uitvoering van bilaterale waterprogramma’s. Tevens zijn in
samenwerking met het Netherlands Water Partnership (NWP) landenplatforms
georganiseerd waar de brede Nederlandse sector in 2013 via bijeenkomsten is
geïnformeerd over bilaterale programma’s en waar zij contacten kon leggen met
potentiële partners in partnerlanden.
Omdat Nederlandse drinkwaterbedrijven over veel kennis en ervaring beschikken die
relevant is voor waterbedrijven in ontwikkelingslanden, zijn zij in toenemende mate
actief in het buitenland. Nederlandse bedrijven helpen hun partners bij het gezond
maken van de bedrijfsvoering. Dankzij samenwerking tussen Vitens Evides
International (VEI) en het lokale drinkwaterbedrijf in Naivasha, Kenia is het aantal uren
per dag dat water beschikbaar is toegenomen van 2 tot 6 uur. De NGO WASTE
ondersteunt via het FINISH programma in India de ontwikkeling van microkredieten
voor sanitatie door microfinanciers en verzekeraars. Daarnaast worden lokaal ook
overheidssubsidies gemobiliseerd. Iedere Nederlandse Euro ingezet in dit programma
genereert zo 20 Euro aan lokale (private) middelen. Via toegang tot deze financiële
diensten wordt elke 3 minuten een nieuwe sanitaire voorziening gerealiseerd door een
huishouden (180.000 in totaal tussen oktober 2012 en maart 2014).
In het kader van het Water Partnership Programme (WPP) met de Wereldbank en in
samenwerking met het NWP zijn delegaties van 4 Afrikaanse hoofdsteden (Maputo, Dar
es Salaam, Dakar en Cotonou) ontvangen in Nederland. Zij hebben kennis gemaakt
met de Nederlandse benadering van geïntegreerde stedelijke planning in de context
van klimaatverandering. Deze Afrikaanse steden verwerken (delen van) de Nederlandse
aanpak in eigen waterbeheerplannen. Dit biedt nieuwe kansen voor de watersector.
In 2013 werden de regiegroep en het secretariaat voor het kennisplatform water voor
ontwikkeling ingesteld. Dit is gedaan in samenwerking met UNESCO-IHE6.
Hoe verder
•

6

Via programma’s als Fonds Duurzaam Water worden private partijen gestimuleerd
te investeren in de watersector in ontwikkelingslanden. Het ontwikkelen van
aantrekkelijke verdienmodellen voor water in deze landen is echter niet eenvoudig
en bereidheid van bedrijven om hier in te stappen is beperkt. Indien er bereidheid
bestaat tot investeren, worden alle financieringsopties en -instrumenten in kaart
gebracht om te kijken welke mogelijkheden er zijn om investeringen tot stand te
kunnen brengen.

http://www.viawater.nl/

6

•

Grensoverschrijdend waterbeheer is complex vanuit zowel geopolitieke als
institutionele invalshoeken. Nederland zet haar kennis en ervaring in opgedaan met
het gezamenlijk beheer van de Rijn, Maas, Eems en Schelde. Het verzamelen van
betrouwbare gegevens, ondersteuning van een constructieve dialoog en de opbouw
van capaciteit vormen belangrijke stappen in een proces gericht op een verbeterde
samenwerking en verbeterd waterbeheer. Hierbij wordt gebruik gemaakt van de
kennis die aanwezig is bij waterschappen, kennisinstellingen, adviesbureaus en
NGO’s.

Budgettair
In de onderstaande tabel is de realisatie en begroting opgenomen voor het speerpunt
water. Ook via bedrijfsleven programma’s met een bredere focus zoals ORET en ORIO
wordt bijgedragen aan de waterdoelstellingen; deze zijn niet in dit overzicht
meegenomen. De verhouding tussen centraal en door ambassades gefinancierde
programma’s is 43%-57%.
EUR (x 1.000)

Begroting
2013

Realisatie
2013

Departement

44.136

Ambassades

146.841

Totaal

190.977

7

67.309

Begroting
2014

Begroting
2015

Begroting
2016

64.899

61.897

67.737

90.709

97.262

111.260

120.420

158.018

162.161

173.157

188.157

Resultaten Voedselzekerheid
Ambities
Het Nederlands beleid op het gebied van voedselzekerheid heeft twee doelstellingen.
Op korte termijn is het doel het bestrijden van honger en ondervoeding. Op langere
termijn is het doel de groeiende wereldbevolking van voedsel te voorzien, tegen een
achtergrond van toenemende schaarste. De FAO heeft berekend dat voor de langetermijndoelstelling (het voeden van 9 miljard mensen in 2050) investeringen in de
landbouw in ontwikkelingslanden met 50% moeten stijgen tot ruim USD 200 miljard
per jaar. Het bereiken van deze doelen wordt beïnvloed door economische, politieke en
sociale stabiliteit, omgekeerd beïnvloedt voedselzekerheid ook die stabiliteit.
Voor voedselzekerheid staat het beleid gericht op de samenhang tussen hulp, handel en
investeringen centraal. Succes daarbij kan alleen worden bereikt indien de rollen en
verantwoordelijkheden voor alle partners (overheid, private sector, kennisinstellingen
en maatschappelijke organisaties) duidelijk zijn. Dit samenwerkingsmodel,
internationaal inmiddels bekend als de Dutch Diamond Approach, is daarom een
centraal onderdeel van de Nederlandse aanpak. Met uitzondering van Jemen werd in
2013 in alle partnerlanden ingezet op voedselzekerheid.
Het beleid gericht op voedselzekerheid kent drie resultaatgebieden: 1) toename van
duurzaam geproduceerd voedsel; 2) verbeterde toegang tot voedsel van voldoende
kwaliteit; en 3) efficiëntere markten en verbeterd ondernemingsklimaat. Bij de
uitvoering van dit beleid werken de ministeries van Buitenlandse en Economische
Zaken nauw samen.
Voortgang wereldwijd
De omvang van de uitdaging vraagt om een mondiale aanpak. Het absolute aantal
mensen dat chronisch ondervoed is, daalt al enkele decennia en staat volgens FAO
schattingen op ruim 800 miljoen. Ondanks deze positieve trend noemt het Institute for
Food Policy Research (IFPRI) de situatie nog steeds ‘serieus’, met 19 landen waar de
situatie alarmerend of extreem alarmerend is. IFPRI en FAO spreken van een positieve
trend richting het bereiken van het millenniumdoel om het percentage ondervoede
mensen in ontwikkelingslanden te halveren. Tegelijkertijd stellen zij dat extra
inspanningen noodzakelijk zijn, met name gericht op regio’s waar extreme honger
voorkomt Nederland zet zich daarom in om ook na 2015 voedsel- en voedingszekerheid
als prioriteit te handhaven in de internationale ontwikkelingsagenda.
Het grootste deel van het voedsel wordt lokaal geproduceerd. Er zijn wereldwijd 500
miljoen kleinschalige boerenbedrijfjes die samen 80% van de bevolking in
ontwikkelingslanden van voedsel voorzien. Agro-ecologische omstandigheden (ook
gezien de invloed van klimaatverandering) zijn vaak ongeschikt, productiemiddelen
schieten tekort, markten zijn onbereikbaar en het ondernemingsklimaat is ongunstig.
Dit betekent dat een geïntegreerde aanpak nodig is, waarin klimaat, voedselzekerheid,
water, grondstoffen, energie en andere publieke goederen in hun samenhang worden
benaderd. Internationaal wordt een dergelijke aanpak steeds gangbaarder. Dit blijkt
onder meer uit een steeds bredere steun voor de Zero Hunger Challenge die de
Secretaris Generaal van de VN heeft uitgeroepen.

8

Voortgang Nederlandse bijdrage
Nederland draagt bij aan positieve mondiale trends zoals groeiende landbouwproductie,
afnemende (chronische) ondervoeding en een private sector die meer
verantwoordelijkheid neemt. Dankzij steun aan programma’s die gericht zijn op
verhoging van voedselproductie, is deze in absolute termen toegenomen. De relatief
nieuwe inzet op de kwaliteit van voeding vertaalt zich in meerdere initiatieven, zowel in
ambassadeprogramma’s als in mondiale netwerken. De (Nederlandse) private sector,
als belangrijke producent van voedsel, speelt hierbij een belangrijke en positieve rol.
Mede dankzij de constructieve samenwerking met bedrijven, kennisinstellingen en
maatschappelijke organisaties kan steeds beter ingespeeld worden op het wegnemen
van barrières in voedsel- en waardeketens. De meerwaarde van de overheid zit hierbij
onder meer in het inzichtelijk maken en helpen beperken van risico’s. Deze
meerwaarde is het grootst in fragiele staten en fragiele regio’s.
Het effect van de Nederlandse inzet wordt gemeten aan de hand van indicatoren die
corresponderen met de drie resultaatgebieden. Aggregatieproblemen in de rapportage
zijn echter nog niet overwonnen (zie tekstbox).

30.000 boerinnen
breidden hun
productiecapaciteit uit

Appels en peren en het probleem van aggregeren: Ambassades en partners rapporteren
voortgang van de programma's gericht op voedselzekerheid, variërend van bemoedigende
signalen aan het begin van een traject tot harde cijfers over verhoogde productie of
huishoudinkomens. Zo leidde in Bangladesh een gecombineerd waterbeheer/
landbouwproductie project op ingepolderd land tot een negen keer hogere visproductie. In dit
zelfde project steeg de rijstproductie met 10% in meerdere districten, die van groenten met
37% en melk met 76%. Het geheel leidde tot 50% inkomens verbetering. 30.000 boerinnen
breidden hun productiecapaciteit uit. In Uganda zijn twee belangrijke contracten afgesloten
met Nederlandse bedrijven voor koelsystemen, waarvan verwacht kan worden dat dit een
positief effect op de melkproductie zal hebben. In Benin is 6.000 hectare productief land
ontsloten met wegen, wat via cash for work (sociaal vangnet) duizenden huishoudens minder
voedsel-onzeker maakt. Verschillende voeding-relevante programma’s onder
resultaatgebieden 1 en 3 rapporteren verhoogde landbouwproductie, meer bereikte
huishoudens, of verhoogd inkomen.
Kortom, er is weinig twijfel over de impact van de programma’s, maar de optelsom van appels
en peren (of zonnebloempitten en aardappelen) is niet altijd eenvoudig, net zo min als
vertaling naar bereik of impact. Resultaatmeting en -aggregatie is een veld in ontwikkeling.

Nederland voorzitter
mondiaal comité
voedselzekerheid

Sinds 2013 zit Nederland het belangrijkste mondiale beleidsbepalende orgaan op het
gebied van voedselzekerheid voor (het VN Committee on World Food Security - CFS),
met daarin participatie van het maatschappelijk middenveld en de private sector.
Recente successen zijn de Voluntary Guidelines on Land Tenure en de Principles on
Responsible Agricultural Investment. Dankzij deze afspraken worden de rechten van
landbezitters en landgebruikers beter beschermd, maar wordt ook op meer
verantwoorde manier omgesprongen met natuurlijke hulpbronnen, milieu en
biodiversiteit. Ze bieden handvatten om investeerders en overheden aan te spreken op
hun verantwoordelijkheden.
Innovatie en kennis zijn essentieel om de productiviteit in de landbouw te versterken.
Het Food & Business Knowledge Platform is met een consortium van Nederlandse
partijen van start gegaan7. Via NWO-WOTRO is een tweetal programma’s gelanceerd
met het oog op mondiale en lokale kennisontwikkeling en -toepassing, het Global Food
Challenges program en het Applied Research Fund. Hiervoor zijn ook subsidies

7

www.knowledge4food.net

9

beschikbaar gesteld voor innovatieve en duurzame oplossingen die direct toepasbaar
zijn in de praktijk en ten goede komen aan de meest kwetsbare mensen.
1) Toename van duurzaam geproduceerd voedsel

Multiplier effect door
investeringen in
landbouwkundig
onderzoek

De kloof tussen de huidige en potentiële voedselproductie is vooral in
ontwikkelingslanden groot. Ontwikkeling en verspreiding van landbouwkundige kennis
is een belangrijk middel om dit gat te dichten. Nederland steunt daarom de
Consultative Group for Agricultural Research (CGIAR). Het multiplier effect van deze
investering is groot: elke geïnvesteerde Euro levert gebruikers van deze
landbouwkundige kennis (vooral boeren) ongeveer 9 Euro op.
Concreet heeft de CGIAR onder andere bijgedragen aan de verbetering van
voedselsystemen in de Hoorn van Afrika. Ondanks de terugkerende periodes van
droogte, is er de afgelopen jaren voortgang geboekt op de volgende zaken:
•

Vertienvoudiging van
de rijstproductie door
introductie nieuwe
soorten

•

•

•

Multipier van 20 voor
investeringen in Niger
door solide risico
analyse

Nieuwe rijstvariëteiten: De introductie van nieuwe rijstsoorten heeft in een aantal
landen in Afrika, geleid tot een vertienvoudiging van de productie in 4 jaar tijd.
Deze door het Africa Rice Center en het International Rice Research Institute
ontwikkelde nieuwe soorten zijn beter bestand tegen ziektes, droogte en
klimaatverandering.
Verbetering veeteelt: Het International Livestock Research Institute werkt samen
met lokale gemeenschappen aan genetisch materiaal dat traditioneel gehouden
geiten sterker en vruchtbaarder maakt.
Agroforestry: Dankzijonderzoek van het World Agroforestry Center weten we dat
het planten van mais onder bepaalde boomsoorten de opbrengst verhoogt van 2
naar 5 ton per hectare.
Planningsinformatie: Voor Ethiopië is vastgesteld dat de maisoogst met 37% kan
worden verhoogd als gebruik wordt gemaakt van een aangepaste
landbouwmethode. Dit kan dankzij de door IFPRI ontwikkelde AgriTech Toolbox
waarmee kan worden bepaald welke landbouwmethode het meest effectief is.

Een nieuwe methodologie van risico’s inschatten komt de kwaliteit van het
landbouwbeleid ten goede. In die methode worden alle relevante risico’s meegenomen,
zoals volatiliteit, onzekerheden in markten, overstromingen, droogte,
klimaatsverandering, conflicten en ziektes. Dit geeft landen een compleet beeld van de
hoogste risico’s en daaraan gerelateerde economische kosten. Deze methodologie is
ontwikkeld door het Agricultural Risk Management Team (ARMT) van de Wereldbank.
Het voor Niger ontwikkelde Agricultural Risk Management Program (AIDP) vormt de
basis voor een Wereldbank lening van USD 116 miljoen bovenop de eigen
investeringen. Deze lening wordt gebruikt voor investeringen in de landbouw en
voedselproductie en kon worden verstrekt dankzij de initiële Nederlandse investering
van USD 5 miljoen. In dit voorbeeld heeft de bijdrage dus een multiplier van ruim 20.
In Kenia legde ARMT de basis voor grootschalige ontwikkeling van
verzekeringsproducten in de veeteeltsector. Ook hierdoor komt er meer geld
beschikbaar voor investeringen in de landbouw.
Vanuit de Faciliteit Duurzaam Ondernemen en Voedselzekerheid (FDOV) zijn in 2013 27
nieuwe publiek-private partnerschappen tussen Nederlandse bedrijven,
kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties tot stand gekomen. Deze publiekprivate partnerschappen zullen een belangrijke innoverende rol gaan spelen in de
landen. Voorbereidingen zijn getroffen om investeringen te kunnen doen, zoals in
demonstratieboerderijen en in samenwerking met lokale partners. In Indonesië is het
partnerschap met FrieslandCampina voor verbetering van de kleinschalige
melkveehouderij een belangrijk nationaal voorbeeld van publiek-private samenwerking.
10

Voedselzekerheid en klimaat: Klimaatverandering leidt tot droogte, extreem weer en
biodiversiteitsverlies en heeft zodoende een negatief effect op de mondiale voedselzekerheid.
Vooral arme landen zullen hard geraakt worden door hun beperkte vermogen zich aan te
passen en/of meer voedsel te importeren. Klimaatadaptatie is daarom een essentieel en
integraal onderdeel van de Nederlandse inzet op voedselzekerheid.
Via het Agricultural Smallholder Adaptation Programme van IFAD worden tienduizenden kleine
boeren ondersteund bij de benodigde aanpassingen ten aanzien van klimaatverandering. In
2013 werden projecten gestart in Rwanda (32.400 huishoudens) en Jemen (176.000
huishoudens). In Ethiopië, Oeganda, Mozambique en Zuid-Soedan werd het programma Seeds
for Resilience gestart waarbinnen gewerkt wordt aan de ontwikkeling en distributie van
klimaatbestendige plantenrassen. Ook Geodata for Agriculture and Water (G4AW) is in 2013
van start gegaan en beoogt drie miljoen voedselproducenten in ontwikkelingslanden van data
(inclusief klimaatinformatie) te voorzien om hun productie te ondersteunen. Tenslotte doet de
Consultative Group on International Agricultural Research (CGIAR) landbouwkundig onderzoek
om de gevolgen van klimaatverandering in beeld te brengen.

2) Verbeterde toegang tot voedsel van voldoende kwaliteit
De nieuwe Nederlandse inzet om de kwaliteit van voedsel te verbeteren is in 2013
nader uitgewerkt. In Bangladesh, Burundi, Ethiopië, Indonesië, Mozambique en Rwanda
zijn samenwerkingsrelaties aangegaan met UNICEF, de Global Alliance for Improved
Nutrition (GAIN) en Scaling Up Nutrition (SUN). Deze strategische inzet van UNICEF en
GAIN gebeurt complementair aan ambassadeprogramma’s in Mozambique, Ethiopië,
Rwanda en Burundi. Via UNICEF wordt lokale capaciteit versterkt om betere toegang tot
voedsel van voldoende kwaliteit te bevorderen. Via GAIN worden marktoplossingen
gerealiseerd zoals het verrijken van basisvoedsel met zink en vitamine A, die de
kwaliteit van voedsel verhogen in Mozambique, Ethiopië, Indonesië en Bangladesh.
Naast bovenstaande strategische inzet is in 2013 een aantal publiek-private
partnerschappen gestart in Afrikaanse landen. Nederlandse bedrijven werken samen
met zuidelijke partners aan betere voeding, onder meer voor jonge moeders en
kinderen. Zo worden in Kenia, onder de paraplu van het Amsterdam Initiative against
Malnutrition (AIM), veilig en betaalbaar drinkwater beschikbaar gesteld en voeding en
verbeterde hygiëne voor families met lage inkomens. In Zuid-Afrika werken
Nederlandse bedrijven en de Wageningse Universiteit samen aan verbetering van
distributiesystemen, zodat lokaal geproduceerde producten vers de consument
bereiken. De hiervoor opgezette coöperaties zorgen er voor dat boeren kunnen
beschikken over goede productiemiddelen zoals zaaizaad.
3) Efficiëntere markten en verbeterd ondernemingsklimaat
De private sector speelt een grote rol bij het bereiken van voedselzekerheid. Om de
keten van producent tot consument goed te laten functioneren zijn efficiënte markten
van belang. Daarom wordt geïnvesteerd in verbetering van het ondernemingsklimaat,
zodat het bedrijfsleven haar bijdrage kan leveren.
Voor ruim 3 miljoen
boer(inn)en en
bedrijven zijn de
ondernemingsomstandigheden
verbeterd

In 2013 hebben via Nederlandse programma’s in totaal ruim 3 miljoen boer(inn)en en
ondernemingen hun bedrijf verbeterd door kennisoverdracht en innovatie, verbeterde
(handhaving van) wet- en regelgeving en financiële dienstverlening. Naast
investeringen in het menselijk kapitaal is geïnvesteerd in fysieke infrastructuur, zoals
verbetering van het wegennet op het Rwandese platteland.
Een goed voorbeeld is het landrechtenprogramma. Land(gebruiks)rechten zijn een
belangrijke voorwaarde voor lokale voedselproductie en agrarische bedrijvigheid.
Nederland heeft in 2013 de kennis over en de aandacht voor deze rechten een sterke
11

Ruim 1,6 miljoen land
titles uitgegeven

stimulans gegeven door de tweede fase van het Global Land Tool Network (GLTN) te
financieren. Hiermee worden landen geholpen bij het naar de praktijk vertalen van
land(gebruiks)rechten, vooral gericht op armen en vrouwen. Met steun van de
ambassades zijn in Benin, Burundi, Mozambique en Rwanda in totaal ruim 1,6 miljoen
land titles uitgegeven, waarvan een kwart aan boerinnen. Hierdoor wordt direct
bijgedragen aan het verminderen van de bestaande ongelijkheid.

160.000 nieuwe banen
gecreëerd

Een verbeterd ondernemingsklimaat leidt tot toename van bedrijvigheid en daarmee tot
werkgelegenheid. De groei van het aantal banen is dus een goede indicator voor
succes. Werk is een belangrijke factor ter bevordering van meer gelijkheid.
Nederlandse programma’s hebben in totaal minstens 160.000 nieuwe, duurzame banen
gecreëerd binnen het lokale midden- en kleinbedrijf.
2013 was het eerste volledige jaar waarin het private sector loket van het Global
Agriculture and Food Security Program (GAFSP) operationeel was. Na een succesvolle
lancering in Nederland van het door de Wereldbank beheerde programma kwamen
voorstellen voor financiering in aanmerking die niet voor reguliere mechanismen
kwalificeren. Hierdoor werd geïnvesteerd in moeilijk toegankelijke gebieden of
risicovolle sectoren. In 2013 werden met deze investeringen 300.000 boeren en
104.000 boerinnen bereikt en 3.100 nieuwe banen gecreëerd, waarvan 1.100 banen
voor vrouwen. Het hefboomeffect van de Nederlandse bijdrage aan dit fonds was groot.
Met USD 20 miljoen werd ruim USD 135 miljoen aan bijdragen van derden
gegenereerd, waarvan USD 67 miljoen van private investeerders.
Hoe verder
•

•

Op het moment van schrijven van deze brief wordt samen met de staatssecretaris
van Economische Zaken gewerkt aan een actualisering van het beleid gericht op
voedsel- en voedingszekerheid. Dit gebeurt op basis van uitvoerige consultatie van
onze partners en de resultaten uit deze rapportage. Uitdagingen liggen onder meer
in verhoging van de inclusiviteit (m.n. vrouwen), het verbreden van de agenda
gericht op hulp, handel en investeringen en de raakvlakken met andere
internationale publieke goederen als klimaat, water, energie en biodiversiteit.
Daarom wordt ook samengewerkt met het ministerie van Infrastructuur en Milieu.
Afgezet tegen de totale omvang van de mondiale uitdaging is de financiële armslag
van Nederland per definitie bescheiden. Bij het betrekken van anderen gaat het om
de keuze voor het meest efficiënte kanaal met de grootste impact. Nederlandse
topsectoren, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties beschikken in dit
opzicht internationaal over een goede naam en bewezen meerwaarde, individueel
en in onderlinge samenwerking. Daarom zet Nederland met name in op deze
partnerschappen.

12

Budgettair
De in deze rapportage genoemde resultaten zijn primair geboekt binnen programma’s
die vallen onder artikel 2.1 van de begroting van Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking. Resultaten op het speerpunt voedselzekerheid worden
daarnaast bereikt door een veelheid aan interventies buiten dit bergotingsartikel. Ook
via programma’s voor noodhulp, water, multilaterale samenwerking en private sector
ontwikkeling wordt bijgedragen aan voedselzekerheid. Daarnaast wordt samengewerkt
met de ministeries van Economische Zaken, Volksgezondheid, Welzijn en Sport en
Infrastructuur en Milieu.
De verhouding tussen centraal en door ambassades gefinancierde programma’s onder
dit artikel is 61%-39%.
EUR (x 1.000)

Begroting
2013

Realisatie
2013

Begroting
2014

Begroting
2015

Begroting
2016

Departement

184.113

207.061

160.935

162.982

177.549

Ambassades

118.992

133.229

138.177

140.813

151.246

Totaal

303.105

340.290

299.112

303.795

328.795

13

Resultaten Seksuele en Reproductieve Gezondheid en Rechten
Ambities
De doelen voor 2013 voor het speerpunt Seksuele en Reproductieve Gezondheid en
Rechten (SRGR) waren ambitieus: 1) een toename van kennis en keuzevrijheid van
jongeren over hun seksualiteit; 2) verbeterde toegang tot aidsremmers,
voorbehoedmiddelen en andere levensreddende middelen; 3) betere publieke en
private gezondheidszorg tijdens zwangerschap en bevalling, inclusief veilige abortus; en
4) meer respect voor seksuele en reproductieve rechten van mensen aan wie deze
rechten wordt onthouden. Daarnaast richtte Nederland zich in 2013 op het tegengaan
van kindhuwelijken en de inbedding van SRGR in de post-2015 agenda.
Ook hebben de ambassades in acht van de vijftien partnerlanden een programma
gericht op SRGR. Dit zijn Bangladesh, Benin, Burundi, Ethiopië, Ghana, Jemen, Mali en
Mozambique.
Voortgang wereldwijd
Goede voortgang op
doelen

Over de millenniumdoelen voor seksuele en reproductieve gezondheid zijn wereldwijd
positieve ontwikkelingen te melden. Moedersterfte is gedaald, meer mensen hebben
toegang tot medicijnen en vaccins en het aantal bevallingen onder deskundige
begeleiding is toegenomen. Het gebruik van moderne anticonceptie blijft echter gelijk.
Er is een grote ongelijkheid te zien tussen landen, maar ook binnen de landen zelf, in
de toegang tot voorbehoedsmiddelen, medicijnen en zorg.
Moedersterfte daalde met 45% tussen 1990 en 2013, al is dat nog ver verwijderd van
de doelstelling om moedersterfte met 75% te reduceren in 2015. Ook op het gebied
van hiv/aids is er goede voortgang. In 2013 kregen 2,3 miljoen meer mensen toegang
tot aidsremmers dan in 2012. De afgelopen drie jaar is het aantal nieuwe hiv-infecties
gedaald met 13% tot 2,1 miljoen in 2013, terwijl het aantal aids-gerelateerde
sterfgevallen sinds 2005 is gedaald met 35% tot 1,5 miljoen.
Hoewel steeds meer vrouwen voorbehoedsmiddelen gebruiken, blijft het percentage
vrouwen met toegang tot anticonceptie wereldwijd stabiel. Dat is vooral een gevolg van
demografische groei met een sterke toename van het aantal vrouwen in de vruchtbare
leeftijd. Er zijn daardoor nog altijd meer dan 220 miljoen vrouwen die
voorbehoedsmiddelen willen gebruiken, maar er geen toegang toe hebben.

Motie Van der Staaij
c.s.3

Ondanks een wereldwijd goede voortgang op deze SRGR-indicatoren, verhullen de
positieve cijfers sociale ongelijkheden als gevolg van de woonomgeving (stad versus
platteland) of het opleidings- en inkomensniveau. In 2012 vond bijvoorbeeld 68% van
de bevallingen plaats onder deskundige begeleiding, maar in sub-Sahara Afrika en
Zuid-Azië bevielen vrouwen in steden twee keer vaker onder medische begeleiding dan
vrouwen op het platteland.
Voortgang Nederlandse bijdrage
In 2013 verscheen de beleidsdoorlichting over vijf jaar Nederlands SRGR-beleid in de
periode 2007-2012 waarin meer dan EUR 2 miljard werd besteed aan SRGR. De studie
geeft een positief oordeel over deze investering. Nederland heeft bijgedragen aan meer
kennis onder jongeren over SRGR, grotere beschikbaarheid van anticonceptie en
aidsremmers en aan de daling in moedersterfte en sterfte aan hiv/aids. Daarnaast blijft
14

Nederland een van de weinige landen die zich inzetten om meer controversiële
onderwerpen als veilige abortus, toegang tot voorbehoedsmiddelen voor jongeren en
de risicogroepen voor hiv-infectie (homomannen, sekswerkers en injecterende
drugsgebruikers) internationaal op de agenda te houden.

Mensenrechten en
kindhuwelijken centraal
in 2013

Voor wat betreft mensenrechten en kindhuwelijken richtte Nederland zich in 2013
vooral op de rechtenkant van SRGR als onderdeel van het mensenrechtenbeleid en op
de rol van SRGR in de post 2015 agenda. Nederland was gastland voor de
mensenrechtenconferentie in Noordwijk in juli 2013 die in het teken stond van de
review van 20 jaar uitvoering van de International Conference on Population and
Development (ICPD, Caïro, 1994), met 300 deelnemers uit bijna 130 VN-lidstaten.
Beleidsmatig ging de aandacht in 2013 ook uit naar de ontwikkeling van een strategie
voor het tegengaan van kindhuwelijken waarvan de uitvoering in 2014 van start is
gegaan.
Het kwantificeren van de Nederlandse bijdrage aan toegenomen kennis en
keuzevrijheid van jongeren over hun seksualiteit is niet eenvoudig. Wel is gebleken dat
Nederlandse programma’s een groot aantal jongeren bereiken. De Nederlandse bijdrage
aan de verbetering van de gezondheidszorg tijdens zwangerschap en bevalling is
substantieel, maar zou nog meer gericht moeten zijn op het wegnemen van sociale
ongelijkheden, bijv. tussen stedelijke en plattelandsbevolking en tussen armere en
rijkere groepen.
1) Meer kennis en keuzevrijheid van jongeren over hun seksualiteit

Miljoenen jongeren
bereikt

Er zijn meer dan 1,8 miljard jongeren onder de 24 jaar in de wereld, waarvan het
overgrote deel in ontwikkelingslanden. In Afrika is zelfs 47% van de bevolking jonger
dan 18 jaar. De laatste UNAIDS-gegevens (over 2009-2011) wijzen erop dat de kennis
van jongeren over hiv nog altijd laag is voor vrouwen en zelfs licht is gedaald voor
mannen. Om die reden investeert Nederland in programma’s van VN-organisaties,
NGO’s en ministeries van gezondheid en onderwijs, die zich richten op jongeren.
Daarbij ligt de nadruk op seksuele voorlichting en jeugdvriendelijke klinieken voor
voorbehoedsmiddelen en seksueel overdraagbare aandoeningen (soa’s). Hoewel het
lastig is zonder gedegen impactstudies exacte aantallen te noemen, kan veilig worden
gesteld dat met Nederlandse financiering miljoenen jongeren zijn bereikt met seksuele
voorlichting en voorbehoedsmiddelen. De International Planned Parenthood Federation
(IPPF) verrichtte bijvoorbeeld meer dan 11 miljoen diensten voor jongeren op het
terrein van anticonceptie, soa-testen, veilige abortus en voorlichting. Aan UNFPAprogramma’s voor hiv-preventie namen bijna 3,3 miljoen jongeren deel. In Bangladesh
bereikte het programma Unite for Body Rights in 2013 ruim 573.000 jongeren met
informatie en behandeling van hiv en soa’s.
2) Verbeterde toegang tot voorbehoedsmiddelen, medicijnen, aidsremmers, vaccins en
andere producten die een goede seksuele en reproductieve gezondheid bevorderen

Aidsremmers voor 6
miljoen mensen

Nederlandse SRGR-fondsen zijn ingezet voor betere toegang tot aidsremmers,
anticonceptie en vaccins. Een belangrijke partner daarbij is het Global Fund to Fight
Aids, TB and Malaria (GFATM). Vanuit programma’s die het Global Fund ondersteunt,
zijn in 2013 voor 6,1 miljoen mensen aidsremmers beschikbaar gesteld: dat is 47%
van alle hiv-geïnfecteerde patiënten die wereldwijd behandeld worden. Daarnaast zijn
door financiering vanuit het Global Fund 360 miljoen klamboes verspreid en 11,2
miljoen TB-gevallen behandeld.

15

Motie Van Laar en De
Caluwé

De Global Alliance for Vaccines and Immunisation (GAVI) is de voornaamste partner
voor vaccins. In 2013 zijn met GAVI-financiering 48 miljoen kinderen gevaccineerd
tegen in Nederland vrijwel overwonnen ziekten als tetanus, difterie, mazelen,
rodehond, polio, kinkhoest, hepatitis B, en meningokokken C. Mede door Nederlandse
lobby is GAVI in 2013 van start gegaan met vaccinaties tegen het humaan
papillomavirus (HPV) dat baarmoederhalskanker veroorzaakt8.
Hoewel wereldwijd de toegang tot anticonceptie onvoldoende toeneemt, worden in
sommige partnerlanden wel grote sprongen gemaakt. Het percentage vrouwen dat
anticonceptie gebruikt steeg bijvoorbeeld in partnerland Ethiopië tussen 2011 en 2013
met ruim 4% naar 33% en in partnerland Burundi met bijna 6% naar 31%.
Om toegang tot anticonceptie te vergroten werkt Nederland met UNFPA, NGO’s,
bedrijven, onderzoeksinstellingen en overheden. Een belangrijke partner op dit terrein
is de Amerikaanse organisatie PSI die social-marketingmethoden inzet om
voorbehoedsmiddelen op de markt te brengen. Met Nederlandse financiering werkt PSI
in 11 Afrikaanse landen, waarmee in 2013 meer dan 500.000 vrouwen ongewenste
zwangerschap konden voorkomen.
Voorbehoedsmiddelen: Nederland is de tweede donor van het door UNFPA uitgevoerde Global
Programme to Enhance Reproductive Health Commodity Security (GP-RHCS). Dit programma
richt zich op grotere beschikbaarheid van voorbehoedsmiddelen en medicijnen voor
reproductieve gezondheid. Het programma financiert een derde van alle anticonceptie in de 69
armste landen. Met de voorbehoedsmiddelen die het programma in 2013 heeft aangeschaft,
konden 35 miljoen vrouwen zich beschermen tegen ongewenste zwangerschap. Dat zijn er 6
miljoen meer dan in 2012.

3) Betere publieke en private gezondheidszorg tijdens zwangerschap en bevalling,
inclusief veilige abortus
Het percentage vrouwen dat minimaal één keer op zwangerschapscontrole gaat is een
van de indicatoren onder millenniumdoel 5 (verlaging van moedersterfte). Wereldwijd is
op deze indicator veel vooruitgang geboekt, naar 81% in 2013. Het aantal vrouwen
dat, in lijn met de WHO-richtlijnen, vier controles heeft, blijft met 52% achter. Betere
zorg tijdens zwangerschap en bevalling blijft een aandachtspunt. Hoewel er op
mondiaal niveau weinig nieuwe data beschikbaar zijn, zijn er op landenniveau goede
resultaten behaald. Dankzij Nederlandse inzet is een groot aantal artsen,
verpleegkundigen en verloskundigen getraind, zijn abortuscentra versterkt en
gezondheidsverzekeringen voor meer mensen toegankelijk geworden.
Nederland werkt samen met overheden en niet-publieke zorgverleners om de toegang
tot en kwaliteit van reproductieve zorg groter te maken. Capaciteitsversterking van
artsen, verpleegkundigen en verloskundigen is daarbij van groot belang. In Benin werd
in 2013 een begin gemaakt met de institutionele versterking van het nationale
opleidingsinstituut voor verpleeg- en verloskundigen vanuit het door de Nuffic beheerde
NICHE-programma. AMREF/Flying Doctors startte in 2013 met het programma Staying
Alive dat zich richt op zorg rond zwangerschap en bevalling in Kenia, Malawi en
Oeganda. Al in het eerste jaar konden hierdoor bijna 18.000 vrouwen bevallen onder
begeleiding van een getrainde vroedvrouw.

Ook aandacht voor
veilige abortus
8

Binnen dit resultaatgebied wordt ook aandacht geschonken aan veilige abortus, waarbij
nauw wordt samengewerkt met de internationale NGO Ipas die gezondheidswerkers
traint in betere abortuszorg. In 2013 steeg het aantal centra dat Ipas ondersteunt van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 33625 nr. 75

16

2.300 naar 3.300. Deze centra bieden niet alleen directe abortushulpverlening aan,
maar begeleiden vrouwen ook bij het maken van hun eigen keuzes over anticonceptie.
Het is positief dat meer dan 85% van de vrouwen na een abortus te kennen geeft
gebruik te willen maken van voorbehoedsmiddelen, een stijging van 18% in
vergelijking met 2011.
SRGR en Veiligheid en Rechtsorde in Mali: Als gevolg van de politieke crisis in 2012, stond in
Mali de financiering voor gezondheidszorg onder druk. De ambassade zette een innovatief
programma op met NGO’s die gezondheidsdiensten ondersteunen in samenwerking met het
lokale bestuur. Daarnaast financierde de ambassade in de regio Mopti de herstart van
gezondheidszorg in districten die tot begin 2013 werden bezet door de opstandelingen. Deze
programma’s zorgden ervoor dat het gezondheidssysteem zo goed mogelijk kon blijven
functioneren, zodat essentiële diensten als vaccinaties en family planning konden worden
voortgezet.

Inclusieve ziektekostenverzekering

Het Health Insurance Fund (HIF) bevordert toegang tot betaalbare
ziektekostenverzekering in Afrika en boekt daarmee gestaag vooruitgang. In Kwara
State in Nigeria, waar het programma in 2009 is gestart, zijn in 2013 al 125.000
mensen verzekerd. De gouverneur van Kwara State heeft besloten het HIF-model breed
in te voeren, inclusief SRGR- en hiv/aidsdiensten. Daarmee komt de verzekering ook
beschikbaar voor mensen uit de laagste inkomensgroepen.
4) Meer respect voor seksuele en reproductieve rechten van mensen aan wie deze
rechten worden onthouden

Nederland zet zich in
voor taboeonderwerpen

Internationale aandacht
voor kindhuwelijken
door Nederlandse lobby

In veel landen zijn seksualiteit, tienerzwangerschappen, kindhuwelijken en hiv/aids nog
moeilijk bespreekbaar - en al helemaal als het gaat om taboeonderwerpen rond
seksueel en huiselijk geweld, abortus, homoseksualiteit, drugsgebruik en sekswerk.
Nederland zet zich evenwel consequent in voor deze meer controversiële zaken en
moeilijk bereikbare groepen. Een goed voorbeeld is het programma Bridging the Gap
dat met Nederlandse financiering via lokale organisaties 517.000 mensen uit de drie
risicogroepen voor hiv-infecties (drugsgebruikers, LGBT en sekswerkers) kon
begeleiden. Nederland lobbyt ook voor een sterkere rol van VN-organisaties zodat
SRGR de aandacht krijgt die het verdient. Dit heeft ertoe geleid dat de WHO in 2013
een toolkit heeft gepubliceerd voor hiv- en soa-programma’s voor sekswerkers.
De problematiek van kindhuwelijken kreeg in 2013 ook door Nederlandse lobby
internationaal een sterker profiel met twee resoluties die zich uitspreken tegen
kindhuwelijken in de Mensenrechtenraad (september) en in Derde Commissie van
Algemene Vergadering van VN (november). Ook op landenniveau is er groeiende
aandacht, zoals de oprichting in 2013 van de National Alliance to End Child Marriage in
Ethiopië, waarin de ambassade als lid inhoudelijk actief deelneemt.
Om resultaten te bereiken op het terrein van SRGR ondersteunt Nederland
internationale fondsen als het Global Fund (67 miljoen euro) en GAVI (38,7 miljoen
euro) en de multilaterale organisaties UNFPA (74,1 miljoen euro), UNAIDS (20 miljoen
euro) en WHO (18,9 miljoen euro). In totaal is de multilaterale bijdrage 60% van de
SRGR-middelen.
Nederland werkt ook samen met maatschappelijke organisaties (28%), met publiekprivate partnerschappen (5%) en met overheden (5%) aan pleitbezorging,

17

Motie van Dijk c.s.

dienstverlening en productontwikkeling9. Voor onderbouwing van het SRGR-beleid
wordt ook samengewerkt met onderzoeksinstellingen (2%). Dit werd in 2013
geformaliseerd met de oprichting van het Kennisplatform SRGR onder de naam ShareNet International, gehuisvest door het KIT10.
De verhouding tussen centraal en door ambassades gefinancierde programma’s is
77%-23%.
Hoe verder
•

•

•

De goede resultaten op toegang tot aidsremmers, voorbehoedsmiddelen en vaccins
bevestigen het belang van een substantiële Nederlandse betrokkenheid bij en
financiële bijdrage aan fondsen als GFATM, GAVI en UNFPA.
Beleid en uitvoering van het Nederlandse SRGR-beleid zullen nog meer oog moeten
hebben voor de impact op de armste groepen, vrouwen op het platteland en in
conflictgebieden, etnische en seksuele minderheden en jongeren.
Er is blijvende oppositie tegen de keuzevrijheid van vrouwen en meisjes over
moederschap, tegen goede seksuele voorlichting en dienstverlening voor jongeren,
tegen abortus en tegen seksuele diversiteit. Daardoor is nog onduidelijk hoe de
SRGR-doelstellingen een plaats zullen krijgen in de post-2015 ontwikkelingsagenda.
Een belangrijke strategie in het komende jaar is de dialoog met minder voor de
hand liggende partners, zoals met het Vaticaan. Ook gaat Nederland nauwer
samenwerken met een land als Tunesië dat als Arabisch en merendeel islamitisch
land beter is staat is om meer progressieve boodschappen te geven in bijvoorbeeld
Mali en Jemen dan het westerse Nederland.

Budgettair
EUR (x 1.000)

9

Begroting
2013

Realisatie
2013

Begroting
2014

Begroting
2015

Begroting
2016

Departement

296.608

307.156

332.473

302.785

320.924

Ambassades

94.856

92.596

83.401

89.009

95.860

Totaal

391.464

399.752

415.874

391.794

416.784

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 33625, nr. 81
www.share-netinternational.org

10

18

Resultaten Veiligheid en Rechtsorde
Ambities
Nederland wil binnen het speerpunt Veiligheid en Rechtsorde resultaten behalen op de
volgende vijf gebieden: 1) veiligheid voor burgers; 2) een functionerende rechtsorde;
3) inclusieve politieke processen; 4) een legitieme en capabele overheid; en 5)
vredesdividend via werkgelegenheid en basisvoorzieningen. Centraal staan daarbij de
aanpak van onderliggende oorzaken van conflicten en het bevorderen van stabiliteit,
inclusiviteit en veiligheid. De keuze van doelen, partners en activiteiten is per
land/regio gebaseerd op de lokale context. Interventies richten zich op de
partnerlanden Afghanistan, Burundi, Ethiopië, Indonesië, Jemen, Kenia, Mali, Oeganda,
Palestijnse Gebieden, Rwanda en Zuid-Soedan, en op de regio’s Grote Meren, Hoorn
van Afrika (vooral Somalië) en Midden-Amerika11. Het speerpunt Veiligheid en
Rechtsorde past binnen de zogenoemde ‘geïntegreerde benadering’ voor
conflictbestrijding. De komst van het Budget Internationale Veiligheid geeft een
belangrijke impuls aan deze geïntegreerde benadering, door een intensievere
interdepartementale samenwerking in Den Haag.
Voortgang wereldwijd
De wereld is er in 2013 niet vrediger en veiliger op geworden; het aantal conflicten
bleef vrijwel gelijk, maar het aantal vluchtelingen en ontheemden nam toe tot 51,2
miljoen mensen, zes miljoen meer dan in 2012. Dit kwam vooral door conflicten in de
Centraal Afrikaanse Republiek, Zuid-Soedan, Mali, het oosten van DR Congo, Libië,
Somalië en Syrië. Hoewel in de meeste conflictlanden vredesprocessen gaande zijn,
was de voortgang hierin over het algemeen teleurstellend.
De internationale gemeenschap werkt, in respons op de wereldwijde spanningen en
conflicten, aan effectievere samenwerking op het gebied van politiek, ontwikkeling en
veiligheid. De EU heeft bijvoorbeeld, mede door Nederlandse druk, een beleidsrichtlijn
over de geïntegreerde benadering gepubliceerd, om daarmee binnen de eigen
organisatie de samenhang te vergroten tussen de inspanningen op het gebied van
veiligheid, stabiliteit en ontwikkeling.
Internationale georganiseerde criminaliteit is een nieuw thema geworden op de
ontwikkelingsagenda. Door de groeiende erkenning van de negatieve effecten van
georganiseerde misdaad op ontwikkeling heeft dit thema ook een plaats in de
discussies over de internationale ontwikkelingsdoelen na 2015. Nederland levert een
actieve bijdrage aan deze discussies.
Voortgang Nederlandse bijdrage
Beleidsdoorlichting: in 2013 verscheen de evaluatie over het Nederlandse fragiele
statenbeleid 2005 – 2011. IOB concludeert hierin dat Nederland als relatief kleine speler op
het wereldtoneel, steeds selectief en op basis van eigen beleidsprioriteiten heeft geopereerd,
maar dat inzet altijd internationaal is afgestemd. Binnen die prioriteiten werd flexibel en soms
experimenteel gewerkt, rekening houdend met de lokale context. Uitvoering getuigde van
nuchterheid en pragmatisme en bouwde voort op geslaagde praktijkvoorbeelden. IOB
concludeert dat Nederland wisselende resultaten heeft geboekt, maar gemiddeld positief
scoort en een actieve en zichtbare speler was. De aandachtspunten (theoretische
grondslagen, contextanalyse, geïntegreerde aanpak en risicomanagement) zijn ter harte
genomen en worden o.a. in het Kennisplatform Veiligheid en Rechtsorde verder uitgewerkt.
11

Het Midden-Amerika Programma (MAP) wordt per 31 december 2015 beëindigd.

19

Binnen Veiligheid en Rechtsorde programma’s en vooral bij wederopbouwprogramma’s
wordt gestreefd naar samenhang met de andere drie speerpunten, zodat de resultaten
van de programma’s elkaar versterken. In Burundi wordt bijvoorbeeld rekening
gehouden met spanningen tussen bevolkingsgroepen bij programma’s die
eigendomsrechten vastleggen van (landbouw)grond. Extra maatregelen gericht op
voorlichting en conflictoplossing met behulp van lokale leiders moeten voorkomen dat
tegenstellingen escaleren.
Veiligheid en rechtsorde en gender: Verschillende programma’s besteden aandacht aan het
versterken van de rol van vrouwen in de samenleving. Zo heeft het Multi Donor Trust Fund for
South Sudan (MDTF-SS) bijgedragen aan startersleningen voor vrouwen zodat zij in eigen
levensonderhoud kunnen voorzien, worden politievrouwen gerekruteerd en getraind in het
kader van programma’s in Afghanistan en Burundi en wordt participatie van vrouwen in
verkiezingen ondersteund.

Ter ondersteuning van het beleid ontwikkelde het Kennisplatform Veiligheid en
Rechtsorde12, opgericht in 2012, zich tot een forum waar overheid en andere actoren
kennis over Veiligheid en Rechtsorde delen en de brug slaan tussen de werelden van
praktijk, beleid en kennis. Speciale aandacht gaat uit naar de geïntegreerde
benadering, rechtstaatsopbouw en economische ontwikkeling in (post-)conflictlanden.
1)

Aandacht voor gender
in training en
capaciteitsopbouw

Veiligheid voor mensen

In 2013 zette Nederland in op meer samenhang tussen politieke inzet en
ontwikkelingssamenwerking bij de werkzaamheden van de EU in crisisgebieden en op
meer samenhang tussen VN- en EU-missies. Robuuste mandaten geven VN
vredesmissies de mogelijkheid om alle mogelijk middelen in te zetten ter bescherming
van burgers tegen onmiddellijke dreiging van geweld. Nederland pleitte hier al jaren
voor. De VN stelde in 2013 zulke mandaten vast voor MONUSCO (DR Congo) en
MINUSMA (Mali). Onder internationale belangstelling zette Nederland gendertrainingen
voort voor militairen en burgers in EU-, VN-, AU- en NAVO-operaties. Hierdoor raken
vrouwenrechten beter ingebed in het werk van vredesmissies. Mede door Nederlandse
steun bij capaciteitsopbouw van de politie en de krijgsmacht kon Afghanistan in 2013
de verantwoordelijkheid voor zelfstandig beheer van nationale veiligheid overnemen.
Dankzij het Nederlandse Security Sector Development programma in Burundi nam het
civiel toezicht op de veiligheidssector toe en daalde het aantal gewelddadige incidenten
waarbij de politie betrokken was.
Ontmijning: In landen als Afghanistan, Somalië, Libië, Zuid-Soedan en Libanon droeg
Nederland via het Humanitarian Mine Action Programme van de UN Mine Action Service
(UNMAS) bij aan het vrijmaken van bijna 7,4 miljoen m² land van mijnen en andere
explosieven. Daardoor werden ongelukken voorkomen en kon land worden teruggegeven aan
de bevolking voor veilig gebruik voor landbouw, veeteelt en huizenbouw.

2)

Een functionerende rechtsorde

In verschillende landen heeft Nederland een bijdrage geleverd aan de opbouw van de
rechtsstaat, dat wil zeggen een systeem van goed functionerende juridische instituties
die gericht zijn op dienstverlening aan de burger en recht doet aan hun behoeften. Dit
doet Nederland door financiële steun te verlenen aan organisaties zoals International

12

http://www.kpsrl.org/

20

Nieuw justitieprogramma in Mali

Betere samenwerking
binnen VN

Development Law Organization (IDLO), die zich onlangs in Den Haag vestigde en in
verschillende landen wereldwijd gespecialiseerde trainingen en
capaciteitsopbouwprogramma’s uitvoert. In Mali legde het Ministerie van Justitie met
hulp van Nederland en andere partners de basis voor een justitieprogramma dat
rekening houdt met de lokale omstandigheden en de rol van traditionele rechtspraak.
Het mondiale rechtsstaatontwikkelingsprogramma van UNDP, waarin Nederland
financieel en inhoudelijk een voortrekkersrol heeft, ondersteunde 24
(post)conflictlanden met rechtshulpprogramma’s, mobiele rechtbanken die afgelegen
provincies introkken en het bestrijden van seksueel geweld en oorlogsmisdaden. Mede
dankzij Nederlandse druk kwam UNDP tot betere samenwerkingsafspraken met het
Department for Peace Keeping Operations (DPKO) op het terrein van politie, justitie en
gevangeniswezen in landen waar VN vredesmissies actief zijn. De eerste ervaringen
hiermee, zoals in Somalië, zijn positief.
In Rwanda werd de Nederlandse bijdrage aan de justitiesector opgeschort vanwege
Rwandese steun aan M23-rebellen in DR Congo.
Inzet van deskundigen: Met behulp van de pool van deskundigen voor Civiele Missie en
Verkiezingswaarneming is geïnvesteerd in de opbouw van de rechtsstaat in landen als DRCongo, Mali en de Palestijnse Gebieden. Deskundigen werden o.a. geplaatst bij de Sexual
Violence in Conflict Unit en de Stabilisatie-eenheid van MONUSCO, bij het Somalia Stability
Fund en bij MINUSMA in Mali. Ook werd een senior deskundige op terrein van vervolging en
berechting toegevoegd aan de EU-missie in de Palestijnse Gebieden.

3)
Vredesprocessen in
prioritaire gebieden en
partnerlanden

Inclusieve politieke processen

Vredesbesprekingen en een politieke dialoog met alle conflictpartijen en de
bevolkingsgroepen die slachtoffer werden van geweld, zijn belangrijk voor een
duurzame vrede. Het gaat om langdurige processen die nog doorlopen nadat een
vredesakkoord is bereikt en een regering van nationale eenheid is opgezet. Nederland
droeg in Mali bij aan het vredesproces door steun aan het United Nations Department
of Political Affairs (DPA), die onderhandelingen mogelijk maakte tussen overheid en
rebellen. Dit leidde tot een voorlopig vredesakkoord. DPA verleende mede dankzij
Nederlandse financiering steun bij bemiddeling in de Centraal-Afrikaanse Republiek
door de Economic Commission for the Central African States (ECCAS), wat resulteerde
in een politiek akkoord en staakt-het-vuren. Nederland vindt het belangrijk dat
vrouwen een rol in vredesprocessen spelen. Met Nederlandse steun werden Syrische
vrouwen getraind en voorbereid op hun rol in vredesbesprekingen.
Lokaal vredesakkoord Zuid-Soedan: De door Nederland gefinancierde organisaties PAX en
Centre for Humanitarian Dialogue hebben in 2013 met Zuid-Soedanese mediators de
voorbereidende onderhandelingen ondersteund voor het vredesakkoord dat begin 2014 werd
gesloten tussen de Zuid-Soedanese overheid en de SSDMA Cobra rebellengroep in de
provincie Jonglei. Ondanks het oplossen van dit lokale conflict is er het afgelopen jaar in ZuidSoedan grootschalig geweld uitgebroken naar aanleiding van tegenstellingen tussen president
Kiir en zijn vicepresident Machar.

4)

IDEA draagt bij aan
onafhankelijke
informatievoorziening
over verkiezingen

Een legitieme en capabele overheid

Nederland ondersteunt het opbouwen van legitieme overheden via een aantal vaste
partners, onder andere het International Institute for Democracy and Electoral
Assistance (IDEA). Met Nederlandse steun trainde IDEA wereldwijd meer dan 2.700
mensen in vaardigheden om beter verkiezingen te organiseren en te monitoren. Verder
lanceerde IDEA online databestanden die onafhankelijke informatie- en
21

nieuwsvoorziening over verkiezingen in fragiele staten mogelijk maakte. In acht landen
heeft het Netherlands Institute for Multiparty Democracy (NIMD) met Nederlandse
steun een meerpartijendialoog opgezet om tegenstellingen te helpen overbruggen.
Onder meer in Burundi had dit een dempend effect op spanningen tussen oppositie en
regering. Nederland werkte ook aan het verbeteren van de integriteit van de publieke
sector, via de steun aan Transparency International (TI) die normen ontwikkelt,
capaciteit versterkt en pleitbezorging verzorgt op het gebied van corruptiebestrijding.
TI ontwikkelde mede dankzij Nederlandse steun een methode om integriteit binnen de
lokale overheid te bevorderen en een richtlijn om corruptie te bestrijden bij publieke
aanbesteding.
5)

Ongelijkheid bestrijden
door creëren van banen
voor arme groepen

Vredesdividend: werkgelegenheid en basisvoorzieningen

Via werkgelegenheidsprogramma’s heeft Nederland in een aantal fragiele staten, zoals
Zuid-Soedan, Burundi, de Palestijnse Gebieden en Mali de voedselzekerheid bevorderd
en economische zelfredzaamheid vergroot. In de Palestijnse gebieden leverde dit in
2013 ca. 3.500 banen op voor het arme deel van de bevolking. In Afghanistan en ZuidSoedan heeft Nederlandse financiering bijgedragen aan verbetering van
basisvoorzieningen zoals infrastructuur, toegang tot water en onderwijs. Dit zijn
voorbeelden van landen waar de voortdurende onveiligheid economische groei in de
weg staat; mogelijkheden om werkgelegenheid te stimuleren blijven in zulke landen
beperkt.
Vredesdividend: Het UNICEF Peacebuilding, Education and Advocacy Programma (PBEA) heeft
in 2013 mede dankzij Nederlandse steun voor 340.000 kinderen/jongeren onderwijs verzorgd
(o.a. in Burundi, Somalië, Liberia, DRC en Zuid-Soedan). Activiteiten zijn gericht op sociale
cohesie en het oplossen van conflicten. Ca. 17.000 mensen waren hierbij betrokken en 4.700
leraren werden getraind in conflictpreventie.

Hoe verder
•

Internationale
overeenstemming over
indicatoren

•

•

De mogelijkheden voor kwantitatieve effectmeting voor vrede en veiligheid zijn
beperkt, deels door het procesmatige karakter van resultaten, en deels door
gebrek aan adequate en betrouwbare informatie in fragiele staten. Nederland
probeert overeenstemming te bevorderen over een gemeenschappelijke set van
internationale indicatoren in de internationale gemeenschap, vooral in het kader
van de New Deal for Engagement in Fragile States. Op het moment van schrijven
zijn nog geen geaggregeerde resultaten over 2013 beschikbaar van de
programma’s uit de wederopbouwtender 2012-2016, waaruit 29 NGO-programma’s
gefinancierd worden die in 24 landen worden uitgevoerd. Deze worden volgend jaar
opgenomen in de resultatenrapportage.
Veiligheid en Rechtsorde vormen nog niet voor alle landen een vanzelfsprekend
onderdeel van de internationale ontwikkelingsagenda. Met de New Deal is hiertoe
een eerste stap gezet, maar het is ook van belang dat dit onderwerp terugkomt in
de post-2015 ontwikkelingsdoelen. Nederland zal samen met gelijkgestemde
partners hiervoor blijven pleiten in de onderhandelingen.
In (post-)conflictgebieden worden resultaten soms ondermijnd door (tijdelijke)
terugval in geweld. Vredesopbouw is een proces van de lange adem en vraagt om
langdurige en consistente ondersteuning. Nederland past daarom flexibiliteit toe in
de Veiligheid en Rechtsordeprogramma’s en vraagt aan de uitvoerende partners
om regelmatig na te gaan of de programma’s nog van strategisch belang zijn en
nog kunnen worden uitgevoerd gezien de voortdurende dynamiek in
conflictsituaties. Flexibiliteit houdt in dat activiteiten kunnen worden bijgesteld of
22

•

Toezegging brief over
coaching van
politievrouwen in Mali

•

tijdelijk worden stopgezet, zoals in Zuid-Soedan, zonder dat lange termijn doelen
worden opgegeven.
Hervormingen in de veiligheidssector horen bij te dragen aan de veiligheid van alle
burgers, vrouwen en kinderen inbegrepen. Bij voorkeur vormen de
veiligheidsinstellingen (leger, politie) een goede afspiegeling van de samenleving,
en bestaan ze niet alleen uit mannen maar ook vrouwen. Dit is in veel landen
echter voorlopig niet haalbaar. Om in Mali het aantal vrouwen bij de politie en hun
capaciteit te vergroten zorgt Nederland, als eerste stap naar dit doel, voor een
inventarisatie van de actuele positie van vrouwen bij de Malinese politie.
Tegelijkertijd financiert Nederland een studie die de mening peilt bij de bevolking
over de Malinese politie en de rol die vrouwen daarin spelen13. Deze informatie is
van nut bij het coachen van politievrouwen maar ook bij de bewustwording van
politiemannen en het bredere publiek over de rol van vrouwen bij de politie.
In Nederland staan de ministers van Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking, Buitenlandse Zaken, Defensie en Veiligheid en Justitie
samen voor de uitdaging om de geïntegreerde benadering verder in de praktijk te
brengen en uit te bouwen. Dit betekent dat de impuls die de oprichting van het
Budget Internationale Veiligheid hieraan gaf in 2013 wordt gebruikt om tot nog
betere samenwerking tussen de ministeries te komen. Interdepartementale
werkgroepen geven hier nader vorm aan.

Budgettair
In onderstaande tabel is de realisatie en begroting opgenomen van instrumenten die
gericht zijn op het speerpunt Veiligheid en Rechtsorde. Dit betreft de budgetten die zijn
ondergebracht bij Hoofdstuk 5 van begroting Buitenlandse Zaken (Stabiliteitsfonds
ODA) en Hoofdstuk 17 Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, exclusief
BIV. De verhouding tussen centraal en door ambassades gefinancierde programma’s is
50% - 50%.
EUR (x 1.000)

13

Begroting
2013

Realisatie
2013

Begroting
2014

Begroting
2015

Begroting
2016

Departement

115.515

120.530

146.428

121.575

121.575

Ambassades

189.174

172.957

92.674

67.979

67.979

Stabiliteitsfonds

60.000

51.872

60.000

55.000

55.000

Totaal

364.689

345.359

299.102

244.554

244.554

Algemeen Overleg Meerjarige Strategische Plannen 2014 – 2017, 27 maart 2014

23

Resultaten Hulp, Handel en Investeringen
Ambities
Bij het combineren van buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking werken we
aan eigentijdse, innovatieve oplossingen die bijdragen aan duurzame inclusieve
economische ontwikkeling wereldwijd. De beleidskeuzes zijn nader toegelicht in een
Kamerbrief14, waarin ook de indicatoren15 worden vermeld waarmee de voortgang van
deze agenda gevolgd kan worden.
Voortgang
Veel landen in sub-Sahara Afrika laten een opmerkelijke economische groei zien, met
volgens de African Development Bank in 2013 een jaar-op-jaar groei van het Bruto
Nationaal Product van circa 4,8%. Dit heeft echter niet altijd geleid tot vermindering
van armoede. De ongelijkheid in inkomen tussen bevolkingsgroepen stijgt zorgelijk16.
De Wereldbank verwacht dat in 2030 twee derde van de armen in fragiele staten leeft.
Ontwikkeling van de private sector is in deze landen van extra belang, zowel wat
betreft het creëren van banen als de bijdrage aan stabiliteit via economische
ontwikkeling. In het Dutch Good Growth Fund worden bijvoorbeeld targets gesteld voor
economische activiteiten in fragiele staten. De rol van handel voor ontwikkeling blijft
cruciaal. Eén Euro besteed aan hulp voor handel kan leiden tot 8 Euro extra export voor
ontwikkelingslanden17. De Nederlandse agenda voor hulp, handel en investeringen
ontwikkelt zich binnen deze mondiale context.

Ruim 160.000 nieuwe
banen gecreëerd

Motie van Ojik en Van
Laar

In lage inkomenslanden zijn door Nederland economische activiteiten aangemoedigd en
geïnitieerd, waardoor banen en bedrijfsinkomsten zijn gegenereerd en mensen in staat
zijn gesteld zich structureel uit de armoede te werken. Programma’s als CBI (Centrum
tot Bevordering van de Import uit Ontwikkelingslanden), FOM-OS (Fonds Opkomende
Markten – ontwikkelingssamenwerking), GAFSP (Global Agriculture and Food Security
Programme), MASSIF (ondersteuning van lokale financiële instellingen bij het
vertrekken van financiering aan het lokale midden- en kleinbedrijf) en PSI (Private
Sector Investeringen) hebben in 2013 in totaal bijna 85.000 nieuwe banen
gerealiseerd. Ambassades in de partnerlanden rapporteerden binnen het speerpunt
voedselzekerheid een totaal van bijna 80.000 nieuwe banen over datzelfde jaar.
Het gaat niet alleen om meer banen maar ook om decent work: toegang tot werk tegen
een eerlijk loon, onder fatsoenlijke omstandigheden met gelijke kansen voor vrouwen
en mannen. De door Nederland ondersteunde programma’s dragen daarmee bij aan
inclusieve groei18.
Er wordt actief gekozen voor samenwerking tussen publieke en private sector.
Overheden, kennisinstellingen, maatschappelijk middenveld en het bedrijfsleven spelen
ieder een belangrijke en complementaire rol bij het realiseren van duurzame, inclusieve
economische ontwikkeling. Door deze partijen met elkaar te verbinden worden kennis,

14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 33625 nr. 87
Indicatoren zoals toename van werkgelegenheid (m/v), aantal mensen (m/v) met toegenomen inkomen, aantal
Nederlandse bedrijven actief in OS-landen, volume handel met en investeringen door Nederlandse bedrijven in OSlanden.
16
Studies Oxfam; discussies o.a. World Economic Forum
17
Aid for trade at a glance, 2013, OECD/WTO
18
Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 33916 nr. 10 en nr. 13
15

24

Motie Van Laar

Ruim half miljard Euro
aan private coInvesteringen
gemobiliseerd

expertise en technologie gedeeld en versterkt. Dit betreft ook nadrukkelijk de kennis en
expertise van lokale maatschappelijke organisaties19. Bovendien zijn via deze
samenwerking meer fondsen gemobiliseerd voor het bereiken van de
ontwikkelingsdoelstellingen. Zo zijn met programma’s als het GAFSP (Global Agriculture
and Food Security Program), IDF (Infrastructure Development Fund), IDH (Initiatief
Duurzame Handel), PSI (Private Sector Investeringen) en het Farmer Support
Programme van Solidaridad substantiële private co-investeringen gemobiliseerd. In
2013 was dat in totaal een bedrag van ruim EUR 560 miljoen. Gesteld tegenover de
overheidsbijdrage van EUR 135 miljoen aan deze programma’s betekent dit een
multiplier van ongeveer 4.
Naast buitenlandse investeringen wordt ook ingezet op het genereren van eigen
inkomsten door lage- en middeninkomenslanden (domestic resource mobilisation).
Door technische samenwerking gericht op versterking van belastingdiensten en
douanes wordt de zelfredzaamheid en de duurzaamheid van groei en ontwikkeling
gestimuleerd. In 2013 is deze technische samenwerking gestart met Ghana, Burundi,
Rwanda, Kenia en Tanzania. Daarnaast wordt samen met het ministerie van Financiën
gewerkt aan een vanuit Nederland coherent beleid voor ontwikkeling.
Belastingontwijking wordt tegengegaan, onder meer door het opnemen van antimisbruik clausules in de verdragen met 23 ontwikkelingslanden waar Nederland een
verdrag mee heeft of bezig is een verdrag af te sluiten. Inmiddels is aan 16 van de 23
landen een concreet voorstel voor het opnemen van anti-misbruik clausules
voorgelegd.
Beleidsdoorlichting: De doorlichting van het Private Sector Development-beleid door de
Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) constateert dat de
verschillende programma’s voor private sectorontwikkeling belangrijke knelpunten in het
ondernemingsklimaat aanpakken, een goed bereik hebben en tot zichtbare resultaten hebben
geleid, zoals een betere toegang van vrouwen tot land en grotere werkgelegenheid in de
landbouwsector.
De aanbevelingen liggen vooral op de verbetering van de uitvoering van het beleid. IOB stelt
dat een versterkte inzet op samenhang en synergie tussen de programma’s nodig is. Er is
meer aandacht nodig voor additionaliteit van programma’s, versterkte inzet op
ontwikkelingsrelevantie en impact en een sterkere aansturing van de uitvoeringsorganisaties
door het ministerie.

Verbetering van het ondernemingsklimaat in lage en middeninkomenslanden is ook
goed voor Nederlandse bedrijven. Het biedt hen handels- en investeringskansen. Om
onze economie toekomstbestendig te maken worden Nederlandse bedrijven
gestimuleerd om hun horizon te verbreden door nieuwe contacten te leggen en kansen
te benutten. Niet alleen in ons omringende landen en opkomende markten als China,
India, Turkije en Mexico, maar ook in nieuwe markten in armere landen waarmee al
jarenlang intensief wordt samengewerkt in het kader van ontwikkelingssamenwerking.
Het recentelijk verschenen IOB rapport20 over de relatie tussen hulp en export laat voor
de Nederlandse economie aanzienlijke effecten zien. Volgens IOB levert elke Euro die
Nederland aan bilaterale ontwikkelingshulp uitgeeft 0,7-0,9 Euro op aan extra export.
IOB schat dat met deze export in totaal circa 15.000 banen zijn gemoeid.
Op het buitenland georiënteerde Nederlandse bedrijven worden geadviseerd en
geïnformeerd door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) en door de
19
20

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 33916, nr. 14
Good things come to those who make them happen – Return on aid for Dutch exports, 2014

25

650 Nederlandse
bedrijven geadviseerd
t.a.v. zakendoen in de
partnerlanden; 146
Nederlandse bedrijven
actief geworden

ambassades. In 2013 zijn door RVO in totaal 347 adviezen verstrekt aan Nederlandse
bedrijven met interesse in het zakendoen met één van de 15 partnerlanden. De
ambassades in de partnerlanden hebben in 2013 minstens 300 Nederlandse bedrijven
ondersteund met advies en informatie. In ieder geval 146 Nederlandse bedrijven zijn in
2013 ook daadwerkelijk actief geworden op deze buitenlandse markten.

Hulp, handel en investeringen in de praktijk: Met advisering van de ambassades in Nairobi en
Kampala heeft Friesland Campina het afgelopen jaar haar bedrijfsplan voor Oost-Afrika
afgerond. Op basis van dit plan wordt een publiek-privaat partnerschap ontwikkeld voor de
ontwikkeling van de zuivelsector in Oost-Afrika. Daartoe wordt ingezet op verbetering van het
algemeen management in de sector, de kwaliteit van veevoeder en de veefokkerij en de
handhaving van wet- en regelgeving. Veel boer(inn)en zullen profiteren van dit partnerschap.

Hoe verder
•
•

•

Uitvoering van de verbeterpunten21 die voortkomen uit de IOB beleidsdoorlichting.
Nog nadrukkelijker inzetten op groei die inclusief is, d.w.z. dat die groei ook ten
goede komt aan de zwakkere groepen in de samenleving. Dit betekent bijvoorbeeld
dat er extra aandacht uitgaat naar vrouwelijk ondernemerschap en naar
werkgelegenheid voor vrouwen en jeugd. Het werk moet onder goede
omstandigheden worden uitgevoerd en tegen een eerlijke beloning. De nadruk op
inclusiviteit van de groei draagt tevens bij aan het verminderen van ongelijkheid
tussen bevolkingsgroepen.
Verdere versterking van de combinatie tussen ontwikkelingsdoelstellingen en de
bevordering van Nederlandse handel en investeringen in ontwikkelingslanden,
waarbij de principes van ontwikkelingsrelevantie en impact centraal blijven staan.

Budgettair
Artikel 1 van de begroting van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
omvat de uitgaven voor duurzame handel en investeringen. Dit betreft zowel ODA als
non-ODA middelen. De ODA-middelen vallen binnen begrotingsartikel 17.1.3:
Versterkte private sector en een verbeterd investeringsklimaat in ontwikkelingslanden.
In 2013 is EUR 272 miljoen uitgegeven op dit artikel. Maar ook binnen de uitgaven voor
de speerpunten zijn resultaten op het gebied van handel, investeringen en
ontwikkelingssamenwerking bereikt. Deze zijn vermeld in de betreffende hoofdstukken.

21

In de kamerbrief Effectieve privatesectorontwikkeling door focus en synergie van 25 april 2014 (Kamerstuk
33625 nr. 96) wordt uitgewerkt hoe deze aanbevelingen worden opgepakt.

26

Resultaten Vrouwenrechten en gendergelijkheid
Ambities
Versterking van vrouwenrechten en gendergelijkheid zijn prioriteiten van het
buitenlandbeleid. In de vorige hoofdstukken is beschreven hoe in de speerpunten wordt
gewerkt aan vrouwenrechten en gendergelijkheid. In dit hoofdstuk gaat het om de
aanpak van meer algemene knelpunten die vrouwen ervan weerhouden om politiek,
economisch en maatschappelijk volledig actief te zijn. De aanpak richt zich op 1)
preventie en uitbanning van geweld tegen vrouwen en meisjes; 2) vergroten van
leiderschap en politieke participatie van vrouwen; 3) versterken van de economische
positie van vrouwen; en 4) vergroten van de inbreng van vrouwen in vredesprocessen
en wederopbouw. Nederland draagt concreet bij aan de emancipatie van vrouwen in
lage- en middeninkomenslanden, maar ook aan versterking van internationale
consensus en actie ten behoeve van vrouwenrechten en gendergelijkheid.
Voortgang wereldwijd
Wereldwijd is de positie van vrouwen op vele terreinen aan het verbeteren, al is de
vooruitgang langzaam en ongelijk verdeeld. Tegelijkertijd is er groeiende weerstand
tegen deze vooruitgang en staat de internationale consensus over gendergelijkheid
onder zware druk. Dit bleek onder meer in internationale bijeenkomsten in 2013, zoals
die van de VN Commission on the Status of Women.
Op het gebied van geweld tegen vrouwen heeft nog steeds één op de drie vrouwen in
de wereld gedurende haar leven te maken met geweld, dwang of vrijheidsberoving. De
verschillen per land zijn groot, met uitschieters tot 68% in Ethiopië en 87% in
Afghanistan en Bangladesh. Het meeste geweld tegen vrouwen wordt door de eigen
partner gepleegd en geweld binnen het huwelijk is nog lang niet in alle landen
strafbaar. Uit schaamte, angst of gebrek aan vertrouwen in overheidsdiensten melden
vrouwen geweld vaak niet, dus werkelijke cijfers liggen vermoedelijk nog hoger.
De politieke participatie van vrouwen toont een stijgende lijn. In 2013 telde de wereld 9
vrouwelijke staatshoofden, 15 regeringsleiders en werd 17% van alle ministersposten
door vrouwen bekleed. Het aantal vrouwelijke parlementariërs bedraagt nu gemiddeld
22%, een historisch record, met de Scandinavische landen als voorlopers (41%) terwijl
het Midden-Oosten en Noord-Afrika nog op 16% blijven steken.
Wereldwijd is nog geen overtuigende verbetering in de economische positie van
vrouwen zichtbaar, ondanks groeiend besef dat grotere economische participatie van
vrouwen nodig is voor economische groei en het uitbannen van armoede.
Arbeidsparticipatie van vrouwen stagneert rond de 55%, tegen 80% voor mannen. Wel
vormen vrouwelijke ondernemers de sterkst groeiende groep ondernemers. Het aantal
wettelijke beperkingen voor economische activiteiten van vrouwen neemt gestaag af.
Zo is de helft van de wettelijke beperkingen op toegang tot instellingen en eigendom in
de laatste vijftig jaar afgeschaft.
Er is een voorzichtig stijgende trend in de deelname van vrouwen aan formele
vredesonderhandelingen. De transitieprocessen in de Arabische regio, waarin vrouwen
een grote rol speelden, boden in principe kansen om vrouwenrechten in de nieuwe
grondwetten en instituties te verankeren. Maar zelfs waar vrouwen zitting hadden in de
grondwetgevende vergadering, zoals in Egypte en Libië, bleek alleen al het behoud van
de verworvenheden moeilijk. Een hoopgevende ontwikkeling is dat 130 landen een
intentieverklaring onderschreven om seksueel geweld in conflictsituaties uit te bannen.
27

Voortgang Nederlandse bijdrage
In 2013 lagen de accenten op de bestrijding van geweld tegen vrouwen, de actieve
participatie van vrouwen in de transities in de Arabische regio en verankering van
gendergelijkheid in de post-2015 agenda.
De totale uitgaven kwamen in 2013 op EUR 68,5 miljoen. Deze middelen werden
besteed onder het budget voor gelijke rechten en kansen voor vrouwen, en onder het
Mensenrechtenfonds, het Wederopbouwfonds, MATRA en MFS-II voor activiteiten die
specifiek voor vrouwenrechten werden ingezet. Met deze middelen zijn ruim 400
organisaties ondersteund die tenminste 15 miljoen mensen bereikten.
Het grootste programma is Funding Leadership and Opportunities for Women (FLOW).
FLOW stelt fondsen beschikbaar aan vrouwenorganisaties wereldwijd voor activiteiten
ter bestrijding van geweld tegen vrouwen of versterking van politieke of economische
participatie. 2013 was het eerste volledige jaar van uitvoering voor de 34 FLOW
partners (die vaak weer samenwerken met lokale vrouwenorganisaties). Belangrijk zijn
ook de bijdragen aan UN Women en het VN Trust Fund to end Violence Against Women.
Per aandachtsgebied wordt hieronder op de behaalde resultaten ingegaan.
1) Preventie en uitbanning van geweld tegen vrouwen en meisjes
Het terugdringen van geweld tegen vrouwen is mogelijk, mits het systematisch en met
betrokkenheid van alle relevante betrokkenen wordt aangepakt. Sterke lokale
vrouwenorganisaties spelen daarin een essentiële rol. Maar ook betrokkenheid van
mannen (in gezinnen, als lokale leiders) is van belang. Een systematische aanpak richt
zich op preventie, pleitbezorging, verandering van sociale normen en gedrag, opvang
van slachtoffers, wetgeving en handhaving. FLOW en het UN Trust Fund to end Violence
Against Women stellen vrouwenorganisaties in staat om in de lokale context de beste
ingangen te kiezen om dit gevoelige onderwerp aan te pakken.

Sterke lokale
vrouwenorganisaties
en gedragsverandering
bij mannen en jongens
essentieel

Door Nederland gesteunde partnerorganisaties hebben in 2013 in ruim honderd landen
het werk van meer dan 6.000 lokale organisaties voor pleitbezorging en preventie van
geweld tegen vrouwen versterkt. In Guatemala zijn 5.000 meisjes getraind om in
meisjesclubs de kennis over vrouwenrechten en de weerbaarheid tegen geweld te
vergroten. In 19 volkswijken in Dhaka zijn honderden vrouwen en meisjes getraind om
voorlichting te geven over vrouwenrechten en hun stem te verheffen tegen huiselijk
geweld en kindhuwelijken. Er zijn informatiecentra ingericht die vrouwen de weg wijzen
naar medische en juridische hulp. In 48 door Nederland gesteunde programma’s wordt
gewerkt aan gedragsverandering bij mannen en jongens.
Wetgeving alléén leidt niet tot vermindering van geweld tegen vrouwen, het gaat om
toepassing en handhaving. Verbeterde wetgeving draagt wel bij aan verandering van
sociale normen en aan een klimaat dat gunstig is voor gerichte actie (en andersom).
Nederland heeft eraan bijgedragen dat 19 regeringen in 2013 hun wetgeving hebben
aangescherpt. De eerste veroordeling van een zoutzuuraanval op een vrouw door het
gerechtshof van Phnom Penh was het resultaat van intensieve pleitbezorging door de
Cambodian Acid Survivors Charity. Dit succes werd mede mogelijk gemaakt door de
Nederlandse steun aan het UN Trust Fund to End Violence against Women. In Bolivia
hebben ruim 1.100 parlementariërs en beleidsmakers trainingssessies bijgewoond over
hun rol en verantwoordelijkheid in preventie van geweld tegen vrouwen.
In de DR Congo, Zuid-Soedan, Ethiopië, Irak, Jordanië en Bolivia hebben 12.225
slachtoffers dankzij Nederlandse ondersteuning psychosociale en juridische hulp
28

gekregen. In 8 landen zijn meer dan 8.000 medewerkers in de gezondheidssector en bij
het politieapparaat getraind in de herkenning van geweld tegen vrouwen en de opvang
en zorg voor slachtoffers. In de DR Congo, Macedonië en Turkije hebben 318 rechters
en advocaten training ontvangen in vrouwenrechten en gendergelijkheid.
2) Vergroten van leiderschap en politieke participatie van vrouwen
Met FLOW heeft Nederland er in 2013 voor gezorgd dat ruim 3.500 vrouwelijke
kandidaten voor nationale of lokale politieke functies leiderschapstraining ontvingen.
Meer dan 1.700 aanbevelingen van vrouwenorganisaties werden omgezet in beleid en
wet- en regelgeving. In Egypte hebben 86.540 vrouwen, dankzij Nederlandse steun,
een nationale identiteitskaart ontvangen, een basisvoorwaarde voor de uitoefening van
burgerrechten.
Diplomatieke en
materiële steun

Nederlandse diplomatieke en materiële steun aan Syrische vrouwen in de aanloop naar
de vredesonderhandelingen in Genève heeft geresulteerd in de oprichting van het
Syrian Women's Initiative for Peace and Democracy, dat zich blijft inzetten voor
hervatting van de vredesonderhandelingen en politieke oplossingen. Als verdere
bijdrage aan de participatie van vrouwen in de veranderende samenlevingen in de
Arabische regio ging het Women on the Frontline programma van start. Ook ZuidSoedanese organisaties voor vrouwenrechten ontvingen Nederlandse steun om hun
positie te bepalen in het opnieuw opgelaaide conflict.
3) Versterken van de economische positie van vrouwen
Versterking van de economische positie van vrouwen was deels gericht op vrouwelijke
werknemers, deels op vrouwelijke ondernemers en producenten (waaronder
boerinnen). Zo heeft FLOW het mogelijk gemaakt dat 38.490 vrouwen in 2013 lid
werden van een vakbond. In 32 gevallen werd wetgeving of beleid ter verbetering van
de rechtspositie van vrouwelijke werknemers aangenomen dankzij de inzet van door
Nederland gesteunde vrouwenorganisaties.

Mannen helpen nu mee
op het land

De Agency for Cooperation and Research in Development (ACORD) is een FLOWpartner die in 2013, mede dankzij Nederlandse steun, 30.000 boerinnen in Afrika
voorzien heeft van training, krediet, landeigendomspapieren of toegang tot de markt.
Het Girl Power Programma van Plan Nederland heeft ervoor gezorgd dat honderden
meisjes in 5 landen training en materialen hebben gekregen om een bedrijfje te
starten. In Ghana heeft Girl Power 1.500 vrouwelijke sojaboeren geholpen zich te
organiseren om de productie en marketing te verbeteren. Die activiteiten hebben eraan
bijgedragen dat mannen nu meehelpen op het land.
4) Vergroten van de inbreng van vrouwen in vredesprocessen en wederopbouw
Bij dit resultaatgebied stonden twee zaken centraal. Ten eerste gingen activiteiten in
conflictlanden onder het tweede Nederlandse Nationaal Actieplan (NAP) 1325 van start.
Ten tweede werd de actieve inbreng van vrouwen in de politieke processen in Syrië, de
Arabische regio en Zuid-Soedan gesteund, zoals hierboven onder 2) al beschreven.

NAP 1325 steeds
breder gedragen

Het NAP 1325 – van start gegaan in 2012 – heeft tot doel een gunstig klimaat te
scheppen voor vrouwelijk leiderschap en politieke participatie in fragiele staten en
transitielanden, en daarmee bij te dragen aan de uitvoering van VN Veiligheidsraad
Resolutie 1325. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie en 14 Nederlandse
maatschappelijke organisaties sloten zich in 2013 bij het NAP 1325 aan. Daarmee
omvat het partnerschap thans ruim 50 maatschappelijke organisaties en 4 ministeries
29

(V&J, Defensie, OCW, BZ). Activiteiten zijn gestart in Afghanistan, Burundi, DR Congo,
Zuid-Soedan en Colombia. Ruim 4.000 vrouwen hebben training ontvangen en meer
dan 200.000 vrouwen zijn bereikt met boodschappen over vrouwenrechten, vrede en
veiligheid. In 2013 zijn 100 Europese en 100 Afrikaanse vredeshandhavers getraind in
de beginselen en uitvoering van Resolutie 1325.

Rol van vrouwen in de context van conflict: Het NAP 1325 steunt Femme au Fone. Deze
organisatie verzorgt in het oosten van Congo een wekelijks radioprogramma over geweld
tegen vrouwen. Luisteraars kunnen per sms incidenten melden en reacties geven. Het team
van Femme au Fone adviseert slachtoffers over psychosociale hulp en rechtshulp. Daarnaast
worden journalisten opgeleid en wordt de capaciteit van vrouwenorganisaties versterkt. Het
programma draagt zowel bij aan de verbetering van de lokale situatie voor vrouwen als aan
internationale actie tegen geweld tegen vrouwen in de DRC.

Hoe verder
•

Werken met nieuwe
partners, met inbreng
van onze ervaringen

•

•

•

•

In de aanloop naar 2015 is het een grote uitdaging om de internationale consensus
over vrouwenrechten en gendergelijkheid te behouden en liefst te versterken,
gezien de zware druk van verschillende kanten. Hiertoe is het van belang niet
alleen medestanders te versterken, maar juist ook met tegenstanders te zoeken
naar punten waarop we elkaar kunnen vinden. Doel is dat in de Duurzame
Ontwikkelingsdoelen een eigenstandig doel voor vrouwenrechten wordt
opgenomen, evenals de inbedding van gendergelijkheid in de overige doelen van
de post-2015 agenda.
Een tweede uitdaging is de mogelijkheden die onze programma’s bieden voor het
leren van ervaringen, en het gebruiken van ervaringen voor beleidsbeïnvloeding,
veel beter te benutten. Een betere organisatie van uitwisseling en afstemming
tussen lokale, nationale en internationale niveaus kan hieraan bijdragen. Bij de
vormgeving van het vervolg van FLOW zal hier aandacht aan besteed worden.
De uitdagingen van deze tijd vragen een nieuw evenwicht tussen het versterken
van vrouwenorganisaties en de eigen kracht van vrouwen enerzijds, en
strategische partnerschappen met andere organisaties (bedrijven, vakbonden,
overheden, politieke en maatschappelijke organisaties en hun – veelal mannelijke –
leiders) anderzijds. FLOW zal vooral op vrouwenorganisaties gericht blijven, en in
andere activiteiten (ook onder de speerpunten) zal actief naar bredere
partnerschappen gezocht worden.
Het groeiende internationale besef dat grotere economische participatie van
vrouwen smart economics is voor bedrijven en overheden biedt mogelijkheden
voor nieuwe partnerschappen. Tegelijkertijd is het van belang dat meer werk voor
vrouwen ook leidt tot een beter welzijn van die vrouwen (fatsoenlijk werk, leefbaar
loon, goede balans met zorgtaken). Daarom werken we én aan vrouwelijk
ondernemerschap en werkgelegenheid via private-sectorontwikkeling én aan het
bredere welzijn van vrouwen via vrouwenorganisaties.
Vrouwenrechten en gendergelijkheid worden steeds beter geïntegreerd in beleid
voor de speerpunten. Wel zijn er nog grote uitdagingen om de intenties in
effectieve uitvoering om te zetten. Daarom worden in toenemende mate gender
experts (interne en externe) bij de speerpuntactiviteiten betrokken.

30

Resultaten Klimaat en duurzaamheid
Ambities
Nederland zet in op een ambitieus klimaatakkoord in 2015 en een bijdrage aan
internationale klimaatfinanciering bestaande uit een publiek en privaat deel. Bij zowel
de onderhandelingen en de invulling van klimaatfinanciering wordt nauw samengewerkt
met het Ministerie van Infrastructuur en Milieu en het Ministerie van Financiën. De
Nederlandse inzet op duurzaamheid draagt bij aan klimaatmitigatie en -adaptatie. In
het Nederlandse beleid voor handel en ontwikkelingssamenwerking wordt klimaat en
duurzaamheid geïntegreerd in de verschillende prioritaire thema’s. Hiertoe wordt nauw
samengewerkt met bedrijven en maatschappelijke organisaties op duurzaam beheer
van natuurlijk kapitaal, verduurzaming van handelsketens, duurzaam waterbeheer en
hernieuwbare energie.
Voortgang wereldwijd
Door uitputting en toenemende vervuiling van natuurlijke hulpbronnen worden
mondiale uitdagingen op het gebied van water, voedselzekerheid, grondstoffen en
energie steeds urgenter. De gevolgen van klimaatverandering versterken deze
uitdagingen22. Arme delen van de wereldbevolking worden het eerst en het hardst
getroffen. Maar ook hoge inkomenslanden, inclusief Nederland, ondervinden de
gevolgen van toenemende schaarste, vervuiling- en verdelingsvraagstukken. Het besef
groeit dat op een aantal terreinen zogenaamde tipping points in zicht komen. Vanuit de
private sector wordt op de urgentie gewezen en een groeiend aantal Nederlandse
bedrijven heeft duurzaamheid geïntegreerd in de core business23. Het groeiende besef
over de gevolgen van klimaatverandering heeft nog niet geleid tot een doorbraak in de
klimaatonderhandelingen.
Voortgang Nederlandse bijdrage
Resultaten op het gebied van klimaat zijn gedeeltelijk al in voorgaande hoofdstukken
verwerkt. In dit hoofdstuk geven we een overzicht van klimaatrelevante resultaten
alsmede van eigenstandige programma’s op klimaat en duurzaamheid. Het totaal aan
klimaatrelevante uitgaven in 2013 bedroeg EUR 292 miljoen.

Klimaatadaptatie in
bilaterale en sectorale
programma’s
geïntegreerd

Klimaatverandering speelt een belangrijke rol bij de vormgeving en uitvoering van de
agenda voor hulp, handel en investeringen. De Nederlandse partnerlanden horen met
een gemiddelde 150e plaats (van de 180) bij de meest kwetsbare landen ter wereld
voor gevolgen van klimaatverandering. Door investeringen in water, voedselzekerheid,
duurzame energie en natuurlijk kapitaal droeg Nederland in 2013 bij aan het
verminderen van deze kwetsbaarheid.
In 2013 kreeg de samenwerking met het HIER klimaatbureau vorm, dat vooral
Nederlandse NGO’s en bedrijven betrekt bij de gevolgen van klimaatverandering in
ontwikkelingslanden. In seminars wordt gezamenlijk onderzocht hoe investeringen in
hernieuwbare energie in ontwikkelingslanden kunnen worden bevorderd. De vele
beleidsstudies en commentaren op de klimaatonderhandelingen van het World

22
World Resources Institute, IPCC rapport Climate Change 2014 en Building business value in a changing world,
KPMG international, 2012
23
KPMG rapport, VBDO rapport Nederlandse beursgenoteerde bedrijven, 2014

31

Resources Institute (WRI) en het Climate Development and Knowledge Network
(CDKN) kwamen mede met Nederlandse financiële steun tot stand. Samen met het
Energie Centrum Nederland (ECN) en IUCN Nederland is de samenwerking met de
private sector versterkt. ECN werkt aan een betere toegang van het Nederlandse
bedrijfsleven tot nieuwe internationale klimaatfinancieringen. IUCN zet een netwerk op
met bedrijven in de Nederlandse water- en landbouwsector om te onderzoeken hoe
deze bedrijven in klimaatprojecten in ontwikkelingslanden zouden kunnen investeren.
Veel van de programma’s onder het medefinancieringsprogramma ondersteunen
mensen om beter voorbereid te zijn op klimaatverandering of hun CO2 uitstoot te
verlagen. Zo hebben bijvoorbeeld Cordaid, Hivos, ICCO, IUCN en het Rode Kruis
programma’s die bijdragen aan het terugdringen van CO2 uitstoot (toegang tot
hernieuwbare energie) of het vergroten van weerbaarheid (kennis,
waarschuwingssystemen, aanpassingen in de landbouw). In 2013 wisten het Rode
Kruis, Care NL, Cordaid en Wetlands International via het programma Partners for
Resilience meer dan een half miljoen mensen te bereiken en hen te ondersteunen bij
het terugdringen van risico’s op natuurrampen als gevolg van klimaatverandering.
Samenwerking in partnerlanden: In Benin wordt de vorming van een klimaatdeskundig
nationaal water instituut (samen met Deltares) gecombineerd met het ontwikkelen van een
Delta Plan voor de economisch zeer belangrijke kustregio. Ondersteuning van (met name
private) initiatieven in wateropslag voor landbouw moet vanaf 2015 gaan functioneren, evenals
een nieuwe climate-proof nationale drinkwaterstrategie. In Kenia wordt via een
waterprogramma het beheer van natuurlijk kapitaal (inclusief bossen) bevorderd om vooral
kleine agrarische gemeenschappen beter in staat te stellen op verwachte droogte te kunnen
reageren.

Om waterschaarste en bodemdegradatie terug te dringen en economische groei en
stabiliteit te bevorderen, is in 2013 een programma gestart in semi-aride gebieden van
Burkina Faso, Mali, Niger, Ethiopië en Kenia. Hier worden succesvolle lokale initiatieven
van boeren en boerinnen ondersteund en opgeschaald naar regionaal niveau. Het zijn
maatregelen die leiden tot verbeterd waterbeheer, herstel van bodemvruchtbaarheid en
verhoging van de landbouwproductie.
Klimaatadaptatie in
multilaterale bijdragen
geïntegreerd

Met Nederlandse financiering hebben multilaterale fondsen bijgedragen aan
klimaatadaptatie. Een voorbeeld is het Least Developed Country Fund (LDCF), dat de
minst ontwikkelde landen ondersteunt bij klimaatadaptatie. Klimaatadaptatie in de
minst ontwikkelde landen is belangrijk bij het tegengaan van ongelijkheid, omdat
vooral de allerarmsten slecht in staat zijn op de gevolgen van klimaatverandering te
reageren. In 2013 werd vanuit het LDCF een waarschuwingssysteem voor rampen
gerealiseerd in Rwanda, en werd een deel van de kust van Bangladesh herbebost als
onderdeel van de kustbescherming. In Mali werden boeren ondersteund bij het meer
klimaatbestendig maken van de productie. Het LDCF heeft het opstellen van nationale
adaptatieplannen in alle minst ontwikkelde landen mogelijk gemaakt. Voor de opzet
van het Groene Klimaatfonds, waartoe in Kopenhagen werd besloten, werden in 2013
de eerste afspraken gemaakt. Mede dankzij Nederland worden gendergelijkheid en de
rol van de private sector meegenomen in de vormgeving van het fonds.
De groei van broeikasgasemissies wordt voor een groot deel veroorzaakt door groei van
het fossiele energiegebruik in lage en midden-inkomenslanden. Om dit terug te dringen
wordt geïnvesteerd in het vergroten van het aandeel hernieuwbare energie in de
energiemix in lage inkomenslanden. Mondiaal is het uiteindelijke streven om toegang
tot hernieuwbare energie te bieden aan de 1,2 miljard mensen die geen elektriciteit
hebben en de 2,8 miljard mensen die koken op zeer vervuilende houtovens. In 2013
32

Klimaatmitigatie: ruim
2 miljoen mensen
toegang tot
hernieuwbare energie

hebben de biogas-programma’s met SNV en HIVOS en het EnDev programma met het
Duitse GIZ samen meer dan 2 miljoen mensen in ontwikkelingslanden toegang gegeven
tot hernieuwbare energie voor schoon koken en elektriciteit, wat veel winst oplevert
voor vrouwen en arme huishoudens.
In samenwerking met de Wereldbank werden ontwikkelingslanden geadviseerd over de
inpassing van hernieuwbare energie in hun energiesector. Via het Scaling-up
Renewable Energy Program (SREP) van de Climate Investment Funds (CIF) van de
Wereldbank zijn in 2013 investeringen voorbereid in zonne-energie, geothermie en
windenergie in Kenia, Ethiopië en Tanzania. In 2013 is daarnaast begonnen met het
inventariseren van mogelijkheden voor het (Nederlandse) bedrijfsleven op het gebied
van duurzame energie in ontwikkelingslanden.

Klimaatmitigatie:
Aardwarmte, een
veelbelovende

Aardwarmte als energiebron: Samen met de Wereldbank is in Den Haag een conferentie
georganiseerd over het Global Geothermal Development Plan. In Indonesië is een publiekprivate samenwerking opgestart waarin Nederlandse kennisinstellingen en bedrijven de
capaciteit opbouwen van de snel opkomende Indonesische geothermie sector.

hernieuwbare
energiebron

Samenwerking met
private sector aan
duurzaamheid

Het Initiatief Duurzame Handel helpt bedrijven, overheden en maatschappelijke
organisaties samen te werken aan duurzame exploitatie van grondstoffen (o.a.
palmolie, thee, koffie en cacao) op basis van een gebiedsgerichte aanpak. Het
programma is gestart in Kenia en Vietnam, waar de verschillende partners zich bereid
hebben getoond om samen te werken. In enkele groeicorridors in Afrika, waar
economische groei gepaard gaat met grote vervuiling en uitputting van natuurlijke
hulpbronnen, werkt de International Union for Conservation of Nature (IUCN) samen
met bedrijven en lokale organisaties aan versterking van duurzaam beheer van de
productie- en natuurgebieden in deze corridors. In de Southern Agricultural Growth
Corridor of Tanzania (SAGCOT) in Tanzania wordt hiertoe met meerdere partijen
gewerkt. Afgelopen jaren nam de waardering van natuurlijk kapitaal in de economie
(bijvoorbeeld door het beprijzen van milieukosten en –baten ) in belang toe. Nederland
draagt bijvoorbeeld via de International Finance Corporation (IFC) bij aan het
ontwikkelen en testen van een meer uniforme aanpak van waardering van natuurlijk
kapitaal door de private sector.
Hoe verder
•
•

Nederland blijft zich inzetten voor internationale afspraken over duurzaamheid
bijvoorbeeld in het klimaatakkoord dat in 2015 moet worden afgerond in Parijs.
Verbeterde toegang tot internationale publieke goederen (een stabiel klimaat,
toegang tot energie en grondstoffen, voldoende water en behoud van
ecosystemen), juist ook voor de armeren, is essentieel voor de groei en stabiliteit
van landen. Dit vraagt om een mondiaal besef en een mondiale inzet van
overheden en private partijen om de gevolgen van klimaatverandering te beperken
en op te vangen en niet alleen op de armsten af te wentelen.

33