Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

31 293

Primair Onderwijs

31 289

Voortgezet Onderwijs

35 034

Maatschappelijke diensttijd

Nr. 656

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR PRIMAIR EN VOORTGEZET
ONDERWIJS
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 december 2022
Met deze brief informeer ik u over de voortgang op verschillende thema’s.
Daarnaast geef ik u een update over verschillende aangenomen moties en
toezeggingen. Tot slot bied ik u diverse onderzoeken en jaarrapportages
aan.
1. Urennorm bewegingsonderwijs
Met ingang van schooljaar 2023/2024 treedt de urennorm bewegingsonderwijs in werking.1 Scholen in het primair onderwijs moeten ten minste
twee lesuren per week bewegingsonderwijs geven. In 32% van de
gemeenten kunnen nog niet alle scholen voldoen aan de urennorm
bewegingsonderwijs door o.a. accommodatieknelpunten, zo blijkt uit het
onderzoek naar Huisvesting Bewegingsonderwijs van het Mulier Instituut
waar ik u op 15 juli 2022 over heb geïnformeerd.2 Bij dezen geef ik uw
Kamer een update over het bewegingsonderwijs, zoals toegezegd in de
brief over bewegingsonderwijs in het primair onderwijs.3
Onderwijshuisvesting, en dus het zorgen voor voldoende accommodaties
voor bewegingsonderwijs, is een taak van de gemeente. Ondanks de
diverse uitdagingen van gemeenten maakt dit de verantwoordelijkheid
van gemeenten om de beweegfaciliteiten op orde te hebben niet minder
urgent. Ik vraag dan ook van scholen en schoolbesturen om contact te
zoeken met hun gemeente als zij knelpunten zien om de urennorm
bewegingsonderwijs uit te voeren door een tekort aan accommodaties.
Diverse gemeenten en scholen tonen aan dat het voeren van een
gezamenlijk gesprek werkt. Een mooi voorbeeld is de gemeente Lelystad,
waar in extra grote speelzalen kinderopvang en de buitenschoolse opvang
terecht kunnen.

1

Kamerstuk 31 293, nr. 641
Mulier Instituut (2022) Huisvesting bewegingsonderwijs in het primair onderwijs
3
Kamerstuk 31 293, nr. 641
2

kst-31293-656
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 656

1

Daarnaast hebben scholen vragen over de indeling van de urennorm
bewegingsonderwijs. Zij vragen bijvoorbeeld of het de bedoeling is een
blokuur kunnen geven of dat twee aparte lessen beter zijn. Hoewel deze
invulling aan de school zelf is, adviseert de Koninklijke Vereniging voor
Lichamelijke Opvoeding (KVLO) om 2 x 45 minuten bewegingsonderwijs
te geven. Scholen die op zoek zijn naar advies hierover, kunnen terecht bij
de KVLO als expertisecentrum. In het verlengde daarvan kunnen scholen
die vragen hebben over de invulling van de subsidie Impuls en Innovatie
Bewegingsonderwijs bij hetzelfde ondersteuningspunt terecht. De KVLO
denkt gericht en op maat mee, en houdt in haar advies rekening met
zowel de kerndoelen van bewegingsonderwijs als met de lokale situatie
van de school.
2. Tweede aanvraagperiode subsidie Impuls en Innovatie
bewegingsonderwijs
Met de subsidie Impuls en Innovatie bewegingsonderwijs ondersteunen
we scholen om de verplichte twee uur bewegingsonderwijs te halen, extra
lessen te geven of om bewegen door de schooldag heen te stimuleren.
Met de subsidie kunnen scholen een procesbegeleider aanstellen die
ondersteunt bij het halen van bovenstaande doelen.
Dit voorjaar is er een tweede ronde van de subsidieregeling geweest,
waarbij opnieuw meer aanvragen binnen zijn gekomen dan we op basis
van het gereserveerde budget van bijna € 4,2 miljoen konden honoreren.4
Gezien de ontwikkelingen binnen het bewegingsonderwijs en het belang
van goede ondersteuning, heb ik in oktober 2022 besloten het subsidieplafond te verhogen. Op deze manier konden alle aanvragen die voldeden
aan de subsidiecriteria, alsnog worden gehonoreerd. In totaal zijn 121
aanvragen gehonoreerd, waarvan vijf uit Caribisch Nederland.
Op dit moment is er geen derde aanvraagtermijn van de subsidieregeling
voorzien. De regeling, die in reactie op de motie van het lid Rudmer
Heerema is opgesteld, liep voor twee jaar.5 Eerst zal ik deze subsidieregeling evalueren zodat de doelmatigheid en doeltreffendheid van de
subsidieregeling in kaart wordt gebracht. Zo houden we ook een vinger
aan de pols om te horen wat scholen nog meer nodig hebben. De
resultaten van die evaluatie worden begin 2024 verwacht.
3. Resultaten onderzoek afstandsonderwijs verlaat
Op 8 juli jl. heeft u een brief gehad over een afwegingskader voor online
en fysiek onderwijs.6 In deze brief is aangegeven dat er een onderzoek
wordt uitgevoerd naar de ervaringen met het geven van afstandsonderwijs in het primair onderwijs tijdens de schoolsluitingen. In deze brief
werd uitvoering van dit onderzoek voorzien tijdens de zomer van 2022. De
uitvoering neemt helaas meer tijd in beslag dan verwacht. Deze tijd is
nodig om voldoende leraren, schoolleiders, leerlingen en ouders te
kunnen bevragen. U wordt uiterlijk in het voorjaar van 2023 over de
uitkomsten geïnformeerd.
4. Zwartboek Kirschner en Scheerens
Bij de begrotingsbehandeling in 2021 (Handelingen II 2021/22, nr. 24, item
12) is toegezegd dat er een korte appreciatie zou worden gegeven van het
Zwartboek van Scheerens en Kirschner. In dit Zwartboek geven Scheerens
en Kirschner een kritische analyse van de manier waarop kernproblemen
in het onderwijs momenteel worden geanalyseerd en aangepakt door de
4

Kamerstuk 31 293 en 31 289, nr. 613
Kamerstuk 35 570 VIII, nr. 42
6
Kamerstuk 35 925 VIII, nr. 189
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 656

2

overheid, raden en adviesorganen. Verder geven zij aanbevelingen voor
onderwijsbeleid waarin leren en leraren centraal staan.
Er hebben sinds het verschijnen van het Zwartboek diverse gesprekken
over dit initiatief plaatsgevonden tussen de auteurs van het Zwartboek en
het Ministerie van OCW. Tijdens deze gesprekken is gesproken over de
randvoorwaarden, de kwaliteit van de lerarenopleiding, het curriculum, de
evidence informed aanpak van de basisvaardigheden en de wijze van
besturen (rol overheid, schoolbesturen, raden). De vraag die hierbij steeds
centraal stond was: «Wat betekent dit voor de beleidsontwikkeling in Den
Haag?».
Deze gesprekken hebben waardevolle aanknopingspunten opgeleverd
voor de verdere ontwikkeling van het beleid. Op sommige thema’s bestaat
er verschil van inzicht. Desondanks is er veel waardering voor de
betrokkenheid van beide auteurs en ons doel – het verzorgen van
kwalitatief goed funderend onderwijs – is hetzelfde.
5. Europese school Alkmaar
Als gevolg van afspraken binnen de Europese Unie valt de huisvesting
van de Europese School onder mijn verantwoordelijkheid. Kinderen van
medewerkers van het European Medicines Agency (EMA in Amsterdam)
en het Joint Research Center (JRC in Petten), evenals kinderen van
medewerkers van internationale bedrijven en Nederlandse kinderen
volgen hier Europees onderwijs voor het halen van hun Europees
baccalaureaatsdiploma (leeftijd 4–18 jaar). Het huidige schoolgebouw in
Bergen is aan het einde van de technische levensduur. Na onderzoek
bleek renovatie te kostenintensief ten opzichte van nieuwbouw (en
renovatie in bewoonde toestand is organisatorisch onwenselijk). Ik heb
toegezegd om uw Kamer in het najaar van 2022 te informeren over de
keuze voor een nieuwe locatie.
Er is een verkenning naar een nieuwbouwlocatie uitgevoerd, waarbij de
locatie op redelijke reisafstand van zowel Amsterdam als Petten moest
liggen. Een drietal gemeenten (Alkmaar, Zaanstad, Bergen) is gevraagd
een bidboek uit te brengen, waarop Alkmaar en Zaanstand hebben
gereageerd. Na beoordeling heeft mijn voorganger besloten tot
nieuwbouw in Alkmaar en deze keuze voorgelegd aan de Board of
Governors (een vertegenwoordiging van de Europese Commissie,
leerlingen, docenten, de schoolleider en ouders). Deze heeft op vrijdag
10 december 2021, ondanks enkele bezwaren van het EMA, unaniem
ingestemd met locatie Alkmaar. Het besluit is begin dit jaar op de website
van de «Office of the Secretary-General of the European Schools» bekend
gesteld.7 Mijn medewerkers zijn in samenwerking met het Rijksvastgoedbedrijf een project gestart om de komende vijf jaar de nieuwe Europese
School te realiseren in afstemming met de gemeente Alkmaar. De
financiering van de bouw en het toekomstig onderhoud geschiedt binnen
de spelregels van het rijkshuisvestingstelsel. De huidige school in Bergen
kan omstreeks 2028 verhuizen naar de nieuwe locatie. Het RVB zal de
grond en het oude schoolgebouw te zijner tijd verkopen, waarbij de
opbrengsten terugvallen aan mijn ministerie.
6. Verkenning naar het toezicht op b4-scholen
Naast bekostigde scholen voor funderend onderwijs kent het Nederlandse
onderwijsstelsel drie typen particuliere scholen: de zogenoemde b2-, b3en b4-scholen. B2-scholen zijn particuliere scholen voor voortgezet
onderwijs met een examenbevoegdheid. Deze scholen mogen het
reguliere centraal eindexamen afnemen en diploma’s uitreiken. De
overige Nederlandse particuliere scholen zijn zogenoemde b3-scholen.
7

www.eursc.org

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 656

3

Die scholen bieden basis- en/of voortgezet onderwijs aan, maar mogen
geen examens afnemen of een diploma uitreiken. De leerlingen hebben
wel de mogelijkheid om staatsexamen te doen. Daarnaast zijn er nog
particuliere internationale scholen, die een buitenlands of internationaal
curriculum kunnen aanbieden. Deze scholen staan hoofdzakelijk onder
toezicht van een ander land of internationale organisatie. Deze scholen
worden aangeduid als b4-scholen.
U heeft met de moties van de leden Rudmer Heerema en Rog verzocht om
de burgerschapsopdracht op b4-scholen (particuliere internationale
scholen) van toepassing te verklaren en nieuwe b4-scholen op dit punt
vooraf te toetsen.8 Ik heb in juli 2022 aangegeven de uitwerking van de
motie mee te nemen in een bredere verkenning naar het toezicht op
b4-scholen en de Kamer daar in het najaar van 2022 over te informeren.
Aan die toezegging geef ik hierbij invulling.
Ik ben bezig om aan de moties uitvoering te geven, zodat de burgerschapsopdracht gaat gelden voor dit type scholen, op een manier die past
bij hun bijzondere karakter, maar ik wil verder gaan dan dat. Ik wil ook een
slag met concrete aanscherpingen voor de andere soorten particuliere
scholen (b2- en b3-scholen) en thuisonderwijs. Een aanscherping van de
waarborgen voor b4-scholen staat voor mij dan ook niet op zichzelf.
Op die manier werk ik toe naar duidelijke en samenhangende regels voor
deze specifieke onderwijstypen, die samen met de regels voor het
bekostigd onderwijs een sterk onderwijsstelsel vormen. De komende
periode werk ik deze plannen verder uit. Ik informeer u over de hoofdlijnen van deze plannen in het eerste kwartaal van 2023. Deze uitwerking
is een aanvulling op het wetstraject waarmee de startprocedure van
b3-scholen wordt aangepast. Daarmee maak ik meer vaart, omdat ik het
noodzakelijk vind deze aanpassing zo snel mogelijk te voltooien. Ik wil op
korte termijn meer kennis hebben van een initiatief voordat er daadwerkelijk les wordt gegeven aan leerlingen.
7. Voortgangsbrief Sterk Techniekonderwijs
In het vierde kwartaal 2021 (Kamerstuk 30 079, nr. 115) heeft u de laatste
voortgangsbrief over Sterk Techniekonderwijs (STO) ontvangen. Mijn
ambtsvoorganger heeft hierin toegezegd u medio 2022 opnieuw over de
voortgang te informeren.
Sterk Techniekonderwijs is, gezien de inzet op het stimuleren van
samenwerking tussen scholen en bedrijven op vrijwillige – maar niet
vrijblijvende – basis, een proces van lange adem. Met de huidige krapte
op de arbeidsmarkt – zeker op technisch gebied – is de aanpak van STO
urgent. Daarom heb ik in juli de penvoerders van de STO-regio’s een brief
gestuurd waarin ik heb aangegeven STO te willen continueren.9 Ook heb
ik de verplichte cofinanciering voor STO verlaagd van 10 naar 7,5 procent
over de gehele subsidieperiode.
Over de voortzetting van STO vanaf 2024 heb ik het afgelopen jaar een
aantal adviezen – gevraagd en ongevraagd – mogen ontvangen. Welke
vorm ik voor het programma kies, of ik – bijvoorbeeld – de huidige
regeling verleng, een gehele nieuwe regeling opstel, of toch een andere
wijze van financiering kies, heb ik op dit moment nog niet besloten. Een
zwaarwegend advies komt van de onafhankelijke beoordelingscommissie
Sterk Techniekonderwijs. De commissie adviseert het programma in een
subsidierelatie voort te zetten.
De volgende voortgangsbrief kan u in het eerste kwartaal van 2023
tegemoet zien. Hierin zal ik u de adviezen doen toekomen, voorzien van
mijn reactie, de resultaten van het tweede monitoringsrapport en mijn
plannen voor de continuering van STO.
8
9

Kamerstuk 35 050, nr. 32 en Kamerstuk 35 352, nr. 25.
Brief-minister-Wiersma-aan-STO-regios.pdf (sterktechniekonderwijs.nl)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 656

4

8. Regulier maken digitale centrale examens (vmbo BB- en
KB-flex)
Zoals mijn ambtsvoorganger u in een brief van 18 april 2019 toezegde zou
ik u informeren over het implementatieplan voor het regulier maken van
de digitale examens in het vmbo-bb en -kb.10 Hiervoor waren we in
afwachting van de pilot van het College voor Toetsen en Examens (hierna:
CvTE) met een vorm van tweede correctie voor deze digitale centrale
examens. De digitale centrale examens in vmbo-bb en -kb voor de
algemene vakken zijn al jaren gemeengoed. Door het digitaal afnemen
van de examens is het mogelijk om op door de school zelf in te plannen
momenten te examineren. Dit draagt bij aan de door docenten en
leerlingen gewenste flexibilisering van de examens.
In 2021 is de grootschalige pilot van het CvTE goed verlopen waardoor nu
overgegaan kan worden op het regulier maken van de digitale centrale
examens voor vmbo-bb en -kb. Alle leerlingen vmbo-bb en -kb zullen in
de toekomst hun centrale examens van de algemene vakken daarmee
digitaal afleggen. Een aantal scholen die momenteel nog niet gebruikmaken van de digitale examens zullen door het CvTE begeleid worden in
de verandering naar digitaal examineren.
Door de regelgeving aan te passen wordt het mogelijk om de knelpunten
die nu nog aanwezig zijn in het regulier maken van de digitale examens
op te lossen. Deze knelpunten betreffen het afnametijdstip van de
examens, de correctie van de examens, de omgang met kandidaten met
een ondersteuningsbehoefte, de geheimhouding van de examens, de
bewaartermijn van de examens, en het doorgeven van de schoolexamencijfers.
Ik ben inmiddels gestart met het juridisch verankeren van de mogelijkheid
om digitale centrale examens voor het vmbo-bb en -kb regulier te maken.
Daarvoor is een wijziging van het Uitvoeringsbesluit WVO 2020 nodig. De
verwachting is dat deze wijzigingen per 1 augustus 2024 in werking
kunnen treden. De digitale afname van de examens vmbo-bb en -kb voor
de algemene vakken zullen daardoor in principe vanaf examenjaar
2024–2025 regulier zijn. Kandidaten met een ondersteuningsbehoefte
krijgen een alternatieve mogelijkheid om examen af te leggen.
Het wijzigingsbesluit zal te zijner tijd in het kader van de nahangprocedure
aan u worden voorgelegd, alvorens het in werking kan treden.
9. Uitkomsten verkenning kopiëren en scannen van examenwerk
Vanwege vermist examenwerk in 2021 heeft mijn ambtsvoorganger aan
uw Kamer toegezegd een nadere verkenning uit te voeren naar de impact
van het maken van een back-up van gemaakt examenwerk en de stappen
op weg naar een digitaal verzendproces.11 Deze verkenning bestaande uit
een vragenlijst onder docenten en examensecretarissen en verdiepende
rondetafelgesprekken heeft plaatsgevonden en is uitgevoerd in samenwerking met de VO-raad, LAKS, FvOv en PLEXS. Ik informeer u hierbij
over de uitkomsten van de verkenning en de vervolgstappen.
Uit de verkenning blijkt dat al veel examenwerk op individueel niveau
wordt gekopieerd en/of gescand met als belangrijkste redenen om te
gebruiken bij het overleg met de tweede corrector en om gemaakt
examenwerk te waarborgen. Voor deze groep geldt dat dit zorgt voor een
extra inspanning maar dat dit niet opweegt tegen de redenen waarvoor de
back-up gebruikt wordt. De groep die geen back-up maakt, voelt zich
beperkt vanwege de inspanning en organisatielast. Te denken valt aan
onvoldoende (geschikte) capaciteit, geen goede middelen en te weinig
beschikbare tijd in deze al drukke periode. Daarnaast blijkt dat onder deze
10
11

Kamerstuk 31 289, nr. 395
Kamerstuk 31 289, nr. 501

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 656

5

groep vaak onvoldoende kennis en kunde is over het kopiëren en
scannen. Wel is er bereidheid om in de toekomst een (digitale) back-up te
maken van het examenwerk. Het is de verwachting dat voorlichting over
de mogelijkheden van het maken van een back-up en ondersteunende
informatie hierover zullen bijdragen aan het goede gesprek hierover
binnen de school.
Voor het digitaliseren van het verzendproces van het examenwerk moeten
alle noodzakelijke randvoorwaarden aanwezig zijn. Dit zijn in ieder geval
kennis en kunde over het digitaliseren van het verzendproces, de juiste
middelen en capaciteit, zowel in tijd, personeel als geld. Uit de verkenning
blijkt dat dit op dit moment nog niet op alle scholen het geval is. Daarbij
zal een digitaal verzendproces er toe leiden dat er wettelijk nadere eisen
gesteld moeten worden aan de veiligheid en betrouwbaarheid van de
digitale infrastructuur van scholen.
Over het verplicht stellen van het maken van een (fysieke) back-up van het
examenwerk is duidelijk naar voren gebracht dat dit de al aanwezige
inspannings- en organisatielast binnen scholen zal doen vergroten. Ik
ondersteun dat de werkdruk in de al drukke examenperiode voor scholen
en docenten niet vergroot moet worden. Om die reden wordt het kopiëren
en scannen van examenwerk niet verplicht gesteld en blijft de keuze aan
de school of docent. Om aan te moedigen dat binnen scholen het gesprek
gevoerd wordt over de mogelijkheden van het maken van een (fysieke)
back-up zal ter voorbereiding op de komende examenperiode via de al
bestaande communicatiekanalen (zoals mailing aan scholen en de
bestaande protocollen voor de centrale examens) extra worden ingezet op
het bieden van ondersteunende informatie. Dit zal in afstemming
plaatsvinden met de VO-raad, LAKS, FvOv en PLEXS. Ook zal ik de
komende jaren vinger aan de pols houden, om inzicht te houden in de
organisatielast voor scholen, en waar nodig aanvullende informatie te
geven, dat scholen helpt bij het mogelijk maken van het kopiëren en
scannen van examenwerk.
De afgelopen jaren is gebleken dat de kans dat het examenwerk zoekraakt
zeer gering is en steeds kleiner wordt, omdat zowel scholen als Post NL
geïnvesteerd hebben in heldere afspraken over wijze van verzending en
behandeling van deze post. Toch mag geen enkele leerling de dupe
worden van zoekgeraakt examenwerk. Daarom wil ik benadrukken dat er
te allen tijde een verplichte eerste en tweede correctie van het
examenwerk moet plaatsvinden. Met PostNL blijf ik ter voorbereiding op
de komende examenperiode in gesprek. Dit om de effectiviteit van de
maatregelen die PostNL heeft genomen, en het komende jaar zal nemen
te evalueren. Dit gaat over onder andere het aanscherpen van de
communicatie aan scholen over de wijze van verzending van de examens.
Dit zodat de kans dat examenwerk kwijt raakt zo klein mogelijk wordt.
Mocht het in de toekomst toch gebeuren dat het examenwerk kwijtraakt,
wil ik scholen en docenten er op wijzen dat het mogelijk is om gebruik te
maken van een (digitale) back-up. Deze mogelijkheid zal ik door middel
van de al eerder genoemde communicatiekanalen breed delen. En ik geef
uw Kamer in overweging om bij een volgend debat examens te bekijken
in hoeverre een verplichting behulpzaam is, c.q. opweegt tegen de extra
administratieve lasten voor scholen. De Inspectie van het Onderwijs
beoordeelt de kwaliteit van de (digitale) back-up.
10. Aanbieding jaarverslag College voor Toetsen en Examens
2021
Hierbij bied ik u het jaarverslag 2021 aan van het College voor Toetsen en
Examens (hierna: CvTE) (bijlage 1). Dit verslag wordt aan u gestuurd
conform artikel 18 van de Kaderwet Zelfstandige Bestuursorganen. In het
verslag blikt het CvTE terug op de taakuitvoering en het gevoerde beleid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 656

6

in 2021. Het CvTE beschrijft onder meer hoe er, voor het tweede jaar op
rij, onder uitzonderlijke omstandigheden uitvoering is gegeven aan de
getroffen maatregelen rond examinering in po, vo en mbo als gevolg van
de coronacrisis.
In 2021 heeft het CvTE, samen met de andere examenketenpartners
Stichting Cito en DUO, wederom een uitzonderlijke prestatie neergezet.
Honderdduizenden examenkandidaten hebben ook dit jaar weer kunnen
laten zien wat zij kennen en kunnen. Ik wil daarom mijn blijk van
waardering uitspreken voor al de werkzaamheden die door het CvTE en
de andere examenketenpartners zijn en nog steeds worden uitgevoerd als
gevolg van de coronacrisis.
11. Groeifonds programma ontwikkelkracht
Met moties van de leden Peters en Wassenberg12, het lid Segers13 en het
lid Peters14 heeft u mij opgeroepen om kennis en praktijk te verbinden en
een lerende cultuur te bevorderen. Hier ben ik onlangs ook op ingegaan in
de voortgangsrapportage over het Masterplan Basisvaardigheden, met
verwijzing naar het Groeifonds Programma Ontwikkelkracht.15 Ik
informeer u hierbij over de stand van zaken van Ontwikkelkracht.
Op 14 april 2022 is de ministerraad akkoord gegaan met verstrekken van
middelen vanuit het Nationaal Groeifonds voor het voorstel Ontwikkelkracht. Met Ontwikkelkracht wordt komende tien jaar € 332 miljoen
geïnvesteerd in het versterken van de kennisinfrastructuur voor het
funderend onderwijs, waarmee de kwaliteit van het onderwijs een impuls
krijgt. Hiervan is 231 mln. voorwaardelijk toegekend. Ontwikkelkracht is
uitgedacht samen met een alliantie die bestaat uit Groeikracht (samenwerkingsverband van een aantal leraren, schoolleiders, onderwijs – en
innovatie-experts), het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO)
en Education Lab (samenwerkingsverband van Universiteit Maastricht en
Vrije Universiteit Amsterdam).
Met Ontwikkelkracht wordt in het onderwijs een onderzoeks- en verbetercultuur gecreëerd, door schoolteams door heel Nederland te faciliteren
met kennis, kunde en tijd om zelf de regie te kunnen voeren op onderwijskwaliteit. Een coalitie vanuit het onderwijs en de wetenschap biedt
scholen handvatten, cursussen en onderwijslabs om samen het onderwijs
te verbeteren. Kernwoorden daarbij zijn in co-creatie, met een lerend
aanpak, en op basis van kennis over wat werkt (evidence informed).
De aanpak van Ontwikkelkracht bestaat uit vier hoofdactiviteiten:
1. Het versterken van de onderzoeks- en verbetercultuur op scholen
door gestructureerd een aantal beproefde verbeteraanpakken aan te
bieden en deze in de praktijk te onderzoeken.
2. Het toegankelijk en beschikbaar maken van bruikbare, evidence
informed kennis voor onderwijsprofessionals.
3. Het opzetten van co-creatielabs waarin op specifieke thema’s de
kennis wordt gebundeld en onderwijsprofessionals en onderzoekers
de kennisontwikkeling versnellen door samen vraagstukken uit de
praktijk op te lossen.
4. Het opzetten van een netwerk van onderzoeks- en ontwikkelscholen
met expertleraren en expertschoolleiders, waarin scholen de rol van
ambassadeur en opleider gaan vervullen voor andere scholen, zodat
scholen van elkaar leren in het evidence informed werken.

12

Kamerstuk 35 925 VIII, nr. 52
Kamerstuk 35 570 VIII, nr. 250
14
Kamerstuk 36 100 VIII, nr. 15
15
Kamerstuk 31 293, nr. 655
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 656

7

Afgelopen maanden zijn voorbereidende werkzaamheden verricht, zodat
de eerste activiteiten begin 2023 kunnen starten. De eerste twee co-creatie
labs starten begin 2023 en richten zich op duurzame innovatie van
taalonderwijs en het duurzaam aantrekken, professionaliseren en
behouden van leraren. Ook start een kwartiermaker met het verkennen
van hoe de netwerken van onderzoeks- en ontwikkelscholen het beste
zouden kunnen werken. Tot slot worden twee uitvoerders geselecteerd om
de onderzoeks- en verbetercultuurtrajecten op scholen aan te bieden. Bij
het opzetten van de activiteiten wordt vanuit een lerende aanpak synergie
gezocht met andere groeifondsprogramma’s binnen het onderwijs en
andere relevante trajecten zoals het masterplan basisvaardigheden. In
voorjaar 2023 gaat Ontwikkelkracht feestelijk van start. Ik informeer u
jaarlijks over de voortgang van Ontwikkelkracht, net als over de andere
NGF-programma’s.
12. Buddysysteem voor leerlingen
In het debat over het Nationaal Programma Onderwijs op 24 mei jl. heb ik
toegezegd om terug te komen op de suggestie van het lid Segers om te
kijken naar het buddysysteem.16 In een buddysysteem worden leerlingen
aan elkaar gekoppeld om elkaar ondersteuning te bieden. Het kan daarbij
gaan om ondersteuning met schoolwerk, maar bijvoorbeeld ook ondersteuning op het gebied van mentale gezondheid. Dit idee is geopperd
door jongeren van fractie Blauw tijdens het Nationaal Jeugddebat op
11 april 2022.
Naar aanleiding hiervan zijn de jongeren van fractie Blauw uitgenodigd op
het Ministerie van OCW voor een bijeenkomst over het buddysysteem. In
deze bijeenkomst hebben de jongeren samen met beleidsmedewerkers
van het ministerie besproken hoe een buddysysteem kan bijdragen aan
kansengelijkheid, sociale veiligheid en mentaal welbevinden. Leerlingen
die met z’n tweeën of in groepen samenwerken en elkaar ondersteunen
hebben daar baat bij op school, vooral als zij van huis uit minder steun
ervaren. Binnen de Gelijke Kansen Alliantie wordt hier lokaal op een
aantal plekken al mee gewerkt. Leren van en met elkaar is ook één van de
bewezen interventies op de menukaart van het Nationaal Programma
Onderwijs. Op onderwijskennis.nl staat meer informatie over wat daarbij
belangrijk is. Zo stimuleren we een effectieve inzet van deze interventie.
Ook is gesproken met een school waar met een buddysysteem wordt
gewerkt. Dat gebeurt via het programma Kopkracht. In dit programma van
de Nationale Jeugdraad worden jongeren opgeleid tot peertrainers.
Vervolgens geven zij op school workshops en begeleiding aan hun
jongere peers op het gebied van mentale gezondheid en omgaan met
prestatiedruk.
De bijeenkomst en het schoolbezoek hebben duidelijk gemaakt dat een
buddysysteem leerlingen echt kan helpen. Voorwaarde daarvoor is wel
dat de leerlingen hierin goed worden begeleid. Er zijn verschillende
programma’s, waaronder het programma Kopkracht, die deze begeleiding
kunnen bieden. Daarom heb ik het programma Kopkracht onder de
aandacht gebracht bij het LAKS en het programma Gezonde School.
Gezonde School wil graag samen met Kopkracht bekijken welke mogelijkheden er zijn om het programma aan te laten sluiten bij het erkenningstraject. In dit erkenningstraject van het RIVM en partners wordt de
kwaliteit van interventies beoordeeld op drie niveaus: (1) goed
beschreven, (2) goed onderbouwd en (3) effectief. Erkende leefstijlinterventies vergroten de kans op een beter resultaat. Als dit lukt, kan het
programma Kopkracht actief onder de aandacht worden gebracht bij
scholen en is de kans groter dat meer scholen hiermee aan de slag gaan.

16

Kamerstuk 35 925 VII, nr. 174

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 656

8

13. Kwetsbare gezondheid en COVID-19
Wanneer ouders hun kinderen thuis houden van school vanwege een
kwetsbare gezondheid of die van een van de huisgenoten, kunnen scholen
en ouders terugvallen op het handelingskader corona. Deze is in 2021
door het veld opgesteld en recentelijk hebben de partijen met elkaar
afgesproken deze te herzien naar de fase waarin we ons momenteel
bevinden: leren leven met corona.17 Hierbij is er nog wel aandacht voor de
risico’s van corona, maar zal het belang van het kind altijd centraal staan.
Cijfers laten zien dat een kleine groep kinderen om deze reden thuis
gehouden wordt. Aan u is in de verzamelbrief van 6 juli 2022 gemeld dat
er geen situaties bekend waren waarbij leerlingen en ouders zich onder
druk gezet voelden om naar school te komen, ondanks zorgen om hun
gezondheid.18 Later bleek dat enkele signalen hiervan wel degelijk bij
OCW waren gemeld door onder andere de ouderbelangengroepen.
Hierover zijn gesprekken gevoerd met Ouders en Onderwijs, waarin is
afgesproken de eerder verstrekte informatie recht te zetten. In deze
kamerbrief kom ik aan die afspraak tegemoet. Daarnaast is er besproken
om signalen te blijven delen en mee te blijven kijken naar wat er nodig is
voor deze leerlingen. Deze onderlinge gesprekken blijven lopen.
14. Onderwijszorgarrangementen
U heeft in een motie van de leden Kwint (SP) en Westerveld (GL) gevraagd
niet nog drie jaar te wachten met het Experiment Onderwijszorgarrangementen, maar dit zo snel als mogelijk te laten starten en hierbij zoveel
mogelijk aan te sluiten bij reeds bestaande initiatieven.19 Om al sneller de
mogelijkheid te bieden voor initiatieven en om informatie op te halen ten
behoeve van het experiment, zijn er van mei 2021 tot juni 2022 15
proeftuinen begeleid op verschillende plekken in het land. Over de
eindevaluatie van de proeftuinen bent u in juli 2022 geïnformeerd.20 De
lessen hiervan zijn meegenomen in het experiment onderwijszorgarrangementen dat nu wordt voorbereid en zal starten per 1 januari 2023. Zoals
ook aan u toegezegd in het debat passend onderwijs van maart 2022, zal
ik parallel starten met het wetstraject. Op deze manier heb ik uitvoering
gegeven aan de motie. U wordt over het experiment onderwijszorgarrangementen in het voorjaar van 2023 nader geïnformeerd via de voortgangsrapportage passend onderwijs.
15. Wachtlijsten in het speciaal onderwijs
In het notaoverleg over de evaluatie van passend onderwijs van
16 november 2020 (Kamerstuk 31 497, nr. 391) hebben de leden Kwint en
Van den Hul een motie ingediend over het monitoren van wachtlijsten in
het speciaal onderwijs.21 De eerste resultaten van de monitor zijn
inmiddels bekend, via deze weg informeer ik u daarover.
Zoals gemeld in de Verzamelbrief moties en toezeggingen primair en
voortgezet onderwijs van 2 november 2021 is na overleg met onder meer
de Inspectie van het Onderwijs en de sectorraden een dergelijke monitor
vormgegeven. In de monitor wordt een onderscheid gemaakt tussen
toelaatbaarheids- (leerling is nog in procedure) en plaatsingswachtlijsten.22 Daarnaast wordt gevraagd naar de reden daarvan en of de

17

Handelingskader thuisblijvers corona – Steunpunt Passend Onderwijs
(steunpuntpassendonderwijs-povo.nl)
18
Kamerstukken 31 293 en 31 295, nr. 636
19
Kamerstuk 31 497, nr. 376
20
Kamerstukken 31 293 en 31 289, nr. 636
21
Kamerstuk 31 497, nr. 377
22
Kamerstuk 31 293 en 31 289, nr. 598

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 656

9

leerling wel de benodigde ondersteuning krijgt (thuis of op de school van
herkomst). Er is in overleg met de betrokken partijen voor gekozen de
monitor een plaats te geven op Samenwerkingsverbanden op de kaart.23
Inmiddels is aan de samenwerkingsverbanden passend onderwijs
gevraagd de monitor in te vullen. Gekozen is voor een datum na
1 oktober, er van uitgaande dat scholen dan toch al de telgegevens
moeten invullen en de samenwerkingsverbanden dan snel van de
gevraagde informatie zouden kunnen voorzien.
Inmiddels hebben, ongeveer gelijkelijk verdeeld over po en vo, ruim 40
van de 150 samenwerkingsverbanden gereageerd. Ik ga in gesprek met de
vertegenwoordigers van de samenwerkingsverbanden om ervoor te
zorgen dat het aantal reacties nog verder stijgt en verwacht dat we voor
het eind van het jaar een breder beeld hebben. De helft van die samenwerkingsverbanden die tot nu toe de monitor hebben ingevuld, geeft aan
dat er in hun samenwerkingsverband geen wachtlijsten zijn, niet voor het
(voortgezet) speciaal onderwijs en niet voor arrangementen in het regulier
onderwijs. De andere helft geeft aan dat er wel wachtlijsten zijn en dat
leerlingen in procedure zitten, maar niet duidelijk is of dit voor het
(voortgezet) speciaal onderwijs of voor arrangementen in het regulier
onderwijs geldt. Wel duidelijk is dat vrijwel alle samenwerkingsverbanden
aangeven dat de meeste leerlingen die op een wachtlijst staan, wel
onderwijs volgen. Een klein deel niet en de voornaamste reden daarvan
zijn handelingsverlegenheid van de school van herkomst, de leerling komt
uit een residentiele setting, de leerling wacht op een behandelplek in een
jeugdzorginstelling of er is sprake van een verstoorde relatie tussen
ouders en school en de school van herkomst. In de voortgangsrapportage
passend onderwijs die begin volgend jaar naar uw Kamer wordt
gezonden, zult u nader geïnformeerd worden over de resultaten van deze
eerste meting. Vervolgens zal de meting twee keer per jaar herhaald
worden, in maart en oktober. Over de uitkomsten daarvan, en de
eventuele acties die ik naar aanleiding daarvan wil nemen, zult u in de
brief bij de voortgangsrapportages passend onderwijs worden
geïnformeerd.
16. Voor- en vroegschoolse educatie
Uit onderzoek weten we dat de jonge jaren heel belangrijk zijn voor de
ontwikkeling van een kind. De startpositie van leerlingen, bijvoorbeeld op
het gebied van taal, beïnvloedt het verdere leerproces. Achterstand
ontstaat al vroeg en stapelt zich op gedurende de schoolloopbaan.
Aandacht voor de eerste levensjaren is daarom cruciaal. Dit is recent
bevestigd in het pre-COOL cohortonderzoek. Hierbij stuur ik u het
eindrapport van dit onderzoek toe (bijlage 2),24 evenals een beknopte
brochure ervan (bijlage 3).25
In dit onderzoek, waarbij circa 3.000 kinderen van hun 2e jaar tot aan het
einde van de basisschool zijn gevolgd, is bekeken in hoeverre voor- en
vroegschoolse educatie ertoe bijdraagt om de kloof te verkleinen tussen
kinderen die opgroeien in een kansarme omgeving en kinderen die
opgroeien in een kansrijke omgeving. Het onderzoek laat zien dat als de
educatieve kwaliteit goed is, voor- en vroegschoolse educatie een positief
langetermijneffect heeft op de ontwikkeling van kinderen die extra
ondersteuning kunnen gebruiken. Dit verbetert de startpositie van

23

https:// www.samenwerkingsverbandenopdekaart.nl
Leseman, P. & Veen, A. (red.) (2022). Het pre-COOL cohort tot en met groep 8. Ontwikkeling
van kinderen en relatie met kwaliteit in de voor- en vroegschoolse periode. Amsterdam:
Kohnstamm Instituut. Rapport 1080.
25
Veen, A., Leseman, P. & Veen, I. van der. (2022) Voor- en vroegschoolse educatie helpt, mits de
kwaliteit goed is. Samenvatting eindrapport pre-COOL onderzoek. Amsterdam: Kohnstamm
Instituut. (Rapport 1082, projectnummer 20771)
24

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 656

10

leerlingen. Voor- en vroegschoolse educatie helpt dus mits de kwaliteit
goed is. Wel blijkt dat de afstemming tussen het aanbod in de
voorschoolse periode en het aanbod in de kleutergroepen beter kan.
Dit kabinet heeft grote ambities voor de versterking van voor- en
vroegschoolse educatie. We willen dat meer kinderen deelnemen, dat de
kwaliteit beter wordt en dat de relatie tussen opvang en onderwijs sterker
wordt. Begin 2023 informeer ik u over de stappen die ik samen met mijn
collega van SZW zet. Daarbij hebben we zowel oog voor het kind in de
thuissituatie en de voorschoolse/ kinderopvangvoorziening als voor de
(condities in de) vroegschool/kleuterklassen en neem ik vanzelfsprekend
ook de uitkomsten van het pre-COOL onderzoek mee. Tevens zullen
inzichten worden benut die door wetenschappers op een rij zijn gezet over
de overgang van kinderopvang naar basisschool26 en betrekken we goede
voorbeelden die de afgelopen periode zijn opgehaald bij voorlopers op
het gebied van vve en/ of de samenwerking tussen kinderopvang en
basisonderwijs.
17. Jaarrapportage en thema-onderzoek Lokale Educatieve
Agenda
Gemeenten, schoolbesturen en de kinderopvang worden geacht ten
minste jaarlijks overleg te voeren over het voorkomen van segregatie, het
bevorderen van integratie en het bestrijden van onderwijsachterstanden
(waaronder voor- en vroegschoolse educatie) en de afstemming over
inschrijvings- en toelatingsprocedures. Dit betreffen de wettelijke taken
van gemeenten rondom de Lokale Educatieve Agenda (LEA).
De inspectie heeft in 2022 twee onderzoeken hiernaar gedaan, de
rapportages hiervan doe ik u hierbij toekomen. Het eerste betreft een
landelijk rapport over hoe gemeenten hun wettelijke taken rondom de LEA
en voor- en vroegschoolse educatie (vve) uitvoeren (bijlage 4) en het
technisch rapport (bijlage 5). Het tweede rapport is een verdiepend
thema-onderzoek hoe gemeenten hun taak en rol zien als het gaat om de
Lokale Educatieve Agenda (bijlage 6).
Het verplichte jaarlijkse LEA-overleg wordt door veel gemeenten als een
breed onderwijsoverleg (inclusief passend onderwijs en jeugdzorg)
gebruikt. De inspectie constateert dat gemeenten de urgentie van de
bovenstaande vraagstukken erkent en hun taak serieus nemen. Ik ben blij
dat gemeenten de mate van vertrouwen tussen de gemeente en de
partners meestal als goed typeren. Vrijwel alle gemeenten omschrijven
hun rol als coördinator en (financieel) facilitator, maar ook als aanjager en
stimulator.
Om elk kind dezelfde kansen in het onderwijs te geven, verdienen
sommige kinderen extra aandacht. Vve vormt daarvan een onmisbaar
onderdeel. Gemeenten vervullen hierin een belangrijke regierol als het
gaat om vve. Gemeenten zien de LEA-onderwerpen als complexe
maatschappelijke opgaves waarop veel factoren van invloed zijn. Het is
daardoor niet altijd duidelijk wat het handelingsperspectief is voor een
gemeente. Het is bovendien ook moeilijk – en volgens sommigen ook
onwenselijk – om voor deze onderwerpen geïsoleerde doelen te formuleren, op basis waarvan succes van beleid kan worden afgeleid. Een
positieve uitzondering hierop vormt het deelthema voor- en vroegschoolse educatie (vve).
Uit de jaarrapportage van de inspectie blijkt dat het aantal kinderen dat
een indicatie krijgt voor vve sinds 2019 stabiel is. Dat geldt eveneens voor
het aantal kinderen dat daadwerkelijk deelneemt aan voorschoolse
educatie (83%). Wel blijken er grote verschillen te bestaan tussen
gemeenten wat betreft bereik van voorschoolse educatie, in sommige
26

https://sardes.nl/publicatie/start-basisonderwijs-verbeteren-kader

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 656

11

gemeenten ligt dat onder de 50%. Ik ga onderzoeken wat daarvan
oorzaken zijn en tevens ervoor zorgen dat gemeenten hierin – waar
mogelijk – gericht worden ondersteund. Een ander punt van aandacht
vormt het aantal kindplaatsen voor voorschoolse educatie dat gemeenten
aanbieden. Ook daarover lopen de cijfers tussen gemeenten sterk uiteen.
Volgend jaar zal de inspectie dit nauwkeuriger in beeld brengen. Op grond
daarvan ga ik bezien of, en zo ja welke maatregelen nodig zijn.
De inspectie beveelt OCW aan het wetsartikel over de LEA te evalueren en
waar nodig te herzien, om bovengenoemde problemen beter te kunnen
adresseren. Gemeenten, juist ook de middelgrote en kleine, verdienen een
passende opdracht met duidelijke handvatten. Ik neem deze aanbeveling
ter harte en informeer u in de loop van 2023 over de voortgang van deze
evaluatie.
18. Tussenrapportage 10–14 onderwijs teambevoegdheid
Hierbij ontvangt u ter informatie de tweede tussenrapportage van het
onderzoek naar het Experiment teambevoegdheid 10–14 (bijlage 7).27
Het experiment loopt na het schooljaar 2023–2024 af. Het onderzoek
daarnaar loopt nog dit gehele schooljaar. In het najaar van 2023 verwacht
ik de eindrapportage van het onderzoeksbureau te ontvangen. Naar
aanleiding daarvan wil ik een gefundeerd besluit nemen over een
mogelijk vervolg van dit experiment en wil ik u en de scholen hierover
duidelijkheid bieden.
De Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs,
A.D. Wiersma

27

Dit is een vervolg op de eerste tussenrapportage naar het Experiment teambevoegdheid
10–14-onderwijs (Kamerstukken 31 293 en 31 289, nr. 596). Dit is onderdeel van het onderzoek
naar de Beleidsregel experiment teambevoegdheid 10–14-onderwijs van 16 april 2020. Met het
experiment wordt het mogelijk gemaakt dat leraren die betrokken zijn bij 10–14-initiatieven
kunnen werken met een teambevoegdheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 293, nr. 656

12