MELDING VERZUIM EN VOORTIJDIG
SCHOOLVERLATEN IN VO EN BVE

Utrecht, november 2010
Versie definitief

INHOUD

Samenvatting 5
Inleiding 7
1
1.1
1.2

Vraagstelling en onderzoeksopzet 9
Vraagstelling 9
Onderzoeksopzet 9

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Bevindingen 11
Verwerving van de gegevens 11
Aggregatie van de gegevens 12
Interventie 13
Bijzonder kritieke momenten 15
De feitelijke meldingen 16

3

Conclusies 19
BIJLAGE
MELDINGSVOORSCHRIFTEN VERZUIM 21

Samenvatting

In 2010 heeft de inspectie onderzoek gedaan naar de inrichting van het
administratieve proces rond aan- en afwezigheid va n leerlingen en naar de melding
van verzuim bij afdelingen van 19 vo -scholen en 19 bve -instellingen. De instellingen
zijn geselecteerd naar hun meldingsgedrag van verzuim, waardoor er geen sprake is
van een representatieve steekproef.
In het administratief pedagogische proces rond verzuim zijn drie stappen
onderscheiden:
•
Verwerving van de gegevens: hoe verzamelen scholen voldoende gegevens
rond aan- en afwezigheid van leerlingen?
•
Aggregatie van de gegevens: hoe en vooral, met welke frequentie
verwerken scholen de gegevens tot bruikbare overzichten?
•
Interventie: wat doet de school met de gegevens? Op welke wijze zorgt zij
ervoor dat aan pedagogische vereisten en wettelijke voorschriften wordt
voldaan?
De drie stappen vormen een reeks. Als aan een stap niet wordt voldaan, kan de
school of instelling niet waarborgen dat verzuimende leerlingen tijdig worden gemeld
bij de leerplichtambtenaar.
In het onderzoek bleek dat scholen zeer uiteenlopende systemen toepassen om
verzuim te registreren. Daarbij maken de bve -instellingen iets meer dan de voscholen gebruik van digitale systemen. Desondanks kunnen de vo -scholen beter
waarborgen dat het verzuim ontdekt wordt en tijdig wordt gemeld, dan de bveinstellingen. Bij de vo -scholen is er bij 89 procent sprake van een vo ldoende
geborgd systeem, terwijl dat bij de bve-instellingen 53 procent is. Dit wordt vooral
veroorzaakt doordat de bve -instellingen te weinig frequent de gegevens aggregeren
en in het algemeen te lang wachten met melding aan de leerplichtambtenaar.
De Vo-scholen maken veel actiever gebruik van de leerplichtambtenaar als
hulpmiddel in het verzuimbeleid, terwijl de bve -instellingen deze meer zien als extra
bureaucratische rompslomp. Verder bleek uit het onderzoek dat de aansluiting
tussen vmbo en mbo nog verbeterd kan worden om te voorkomen dat leerlingen in
de vakantie “verdwijnen”. Vooral een betere informatievoorziening van de
ontvangende aan de toeleverende school, zou dat gat kunnen dichten. Pas als de
vo-school daardoor zeker weet dat een leerling ingeschreven is, schrijft zij hem of
haar uit.
Scholen waarbij is vastgesteld dat zij zich niet aan de wet houden, worden op een
later tijdstip opnieuw onderzocht.

Inleiding

5

In 2008 heeft de inspectie onderzoek uitgevoerd naar de naleving van de
voorschriften rond de melding van verzuim en voortijdig schoolverlaten door scholen
en instellingen aan de afdelingen leerplichtzaken van gemeenten, het Regionaal
Meld- en Coördinatiecentrum (RMC) en de Informatiebeheergroep (IBG,
tegenwoordig DUO). Uit dat onderzoek, dat gericht was op de analyse van de
processen van verwerving en verwerking van de gegevens en vervolgacties, kwam
naar voren dat circa een kwart van de vo-scholen en driekwart van de bveinstellingen niet kon waarborgen dat er in alle gevallen gemeld werd.

10

15

20

25

30

Nadien hebben aanpassingen plaatsgevonden in de randvoorwaarden voor de
scholen en in de wetgeving. De meldingen zijn gecentraliseerd via een uniform loket
bij DUO waardoor het voor de scholen veel makkelijker is geworden aan hun
wettelijke verplichting te voldoen. De wetten zijn geharmoniseerd (met name waar
het betreft de meldtermijnen) waardoor toepassing gemakkelijker wordt. De
leerplichtwet wordt aangepast, zodat het toezicht op de naleving door scholen niet
meer bij de leerplichtafdelingen van de gemeenten ligt, maar bij de inspectie. Verder
worden de sanctiemogelijkheden aangepast.
In dit rapport wordt het herhalingsonderzoek beschreven dat in 2010 is uitgevoerd
naar het melden van verzuim en voortijdig schoolverlaten, na de verbetering van de
wettelijke en technische randvoorwaarden. Het onderzoek is op dezelfde manier
opgezet als dat in 2008. Centraal staat een onderzoek naar de systematiek rond het
verwerven en toepassen van gegevens met betrekking tot absentie en vervolgens
eventueel melden. Nieuw ten opzichte van het eerdere onderzoek is dat ook
onderzocht is of er concrete gevallen in de administratie van de school te vinden
waren van leerlingen die ten onrechte niet zijn gemeld.
Als de aanpassing van de leerplichtwet (te verwachten in 2011) heeft
plaatsgevonden, vindt op een nader te bepalen tijdstip en ook weer zoveel mogelijk
in samenwerking met leerplichtambtenaren opnieuw een onderzoek plaats naar de
naleving van de meldingsvoorschriften. Op grond van dat onderzoek vindt eventueel
handhaving plaats.

B6924404-BDF1-4BE 1-ACE2-A9E 4A0D6F 250.DOC, VERKROOST, 26-11-2010

Pagina 7 van 21

B6924404-BDF1-4BE 1-ACE2-A9E 4A0D6F 250.DOC, VERKROOST, 26-11-2010

Pagina 8 van 21

1

Vraagstelling en onderzoeksopzet

1.1

Vraagstelling

5

10

15

20

Voortijdig schoolverlaten begint vaak met het verzuimen van lessen. Als daarop niet
alert wordt gereageerd, gaat het vaak van kwaad tot erger. Daarom is het belangrijk
dat een school goed registreert hoe het gesteld is met verzuim en daarnaast
adequaat handelt. Naast pedagogische overwegingen gelden hiervoor wettelijke
voorschriften, in het bijzonder rond het melden van verzuim.
Doel van het onderzoek is na te gaan of afdelingen van vo -scholen of bve instellingen met een zeer laag aantal meldingen zich houden aan de
meldvoorschriften0 met betrekking tot verzuim en voortijdig schoolverlaten en
waarom zij dat eventueel niet melden. Het onderzoek is deels een voortzetting van
het onderzoek dat vanaf 2007 op verschillende momenten is uitgevoerd en waarover
is gerapporteerd. Dit betreft met name het algemene meldgedrag en administratieve
proces.
Het onderzoek dient daarnaast als een voorbereiding op het handhaven van de
naleving van de wettelijke voorschriften op een later tijdstip. Daarvoor is het nodig
dat de onderzoeksmethode ertoe kan leiden dat eenduidig leerlingen kunnen worden
geïdentificeerd waarbij de regels worden overtreden. Aangezien het hierbij gaat om
het vinden van ontbrekend bewijs dat voldoende degelijk is om een juridische toets
te doorstaan, vergt dit een werkwijze die tot dusverre niet gebruikelijk is bij de
inspectie. Bij dit onderdeel wordt nauw samengewerkt met leerplichtambtenaren.

25

30

35
1.2

Deze projectdoelstelling heeft geleid tot de volgende onderzoeksvragen:
•
Hoe is de inrichting van het administratieve en pedagogische proces bij een
willekeurig geselecteerde afdeling of opleiding van de geselecteerde scholen
voor wat betreft verzuim en voortijdig schoolverlaten?
•
Is de kwaliteit van dit administratieve en pedagogische proces zodanig dat
gewaarborgd is dat elk in aanmerking komend verzuim of voortijdig
schoolverlaten wordt gesignaleerd en gemeld?
•
Is in een willekeurig geselecteerde klas uit de afdeling of opleiding van de
school gedurende het voorafgaande schooljaar daadwerkelijk iedereen
gemeld die daarvoor in aanmerking kwam?
Onderzoeksopzet

Selectie van de scholen
40

45

Er zijn primair selecties gemaakt uit twee groepen scholen of instellingen met
extreem meldgedrag bij het centrale, digitale meldloket. Allereerst scholen of
instellingen die, gerelateerd aan hun omvang, in de periode april-mei 2010
buitengewoon weinig meldingen hebben gedaan van verzuim en voortijdig
schoolverlaten. Daarnaast scholen of instellingen die, gerelateerd aan hun omvang,
in de periode april-mei juist heel veel van dergelijke meldingen gedaan hebben.
Deze scholen zijn de basis voor het uit te voeren onderzoek.
Als een school zeer laag meldgedrag heeft, dan is het risico op het niet naleven van
de wetgeving rond verzuim en voortijdig schoolverlaten groot. Deze scholen worden
0 Zie bijlage 1
B6924404-BDF1-4BE 1-ACE2-A9E 4A0D6F 250.DOC, VERKROOST, 26-11-2010

Pagina 9 van 21

dan ook om die reden onderzocht. Daartoe is uit de groep van de 100 laagst
scorende vo-scholen een willekeurige groep van vijftien scholen geselecteerd en uit
de laagst scorende helft van de bve-instellingen een willekeurige groep van veertien.
5

10

15

20

25

30

35

Als tegenhanger daarvan wordt een veel kleinere groep scholen onderzocht die juist
bijzonder veel meldingen doen. Het toevoegen van scholen met veel meldingen
biedt onder meer de mogelijkheid om good practices op te nemen in de rapportage.
Daarom zijn bij vo vier en bij bve vijf hoog scorende scholen toegevoegd.
Uitgesloten van de selectie zijn de scholen die al in een traject zaten van hercontrole
uit een vorig onderzoek. Op elke school of instelling is een willekeurige afdeling
opleiding gekozen op een locatie. Die wordt verder in de tekst aangeduid als de
school of de instelling. Gezien de selectiemethode van de onderzoeksgroep is het
resultaat niet landelijk representatief.

Wijze van onderzoek
In aansluiting op de vraagstelling is bij de geselecteerde scholen allereerst het
logistieke systeem van verzuimregistratie en vervolgacties geanalyseerd. In een
dergelijk systeem zijn drie stadia te onderscheiden, namelijk de verwerving van de
gegevens, de aggregatie tot informatie en de interventie op basis van die informatie.
Door analyse van documenten van de school of instelling, gesprekken met
functionarissen en leerlingen en het bekijken van het administratiesysteem, is dat
logistieke traject in beeld gebracht.
Daarbij is per logistieke stap beoordeeld in hoeverre deze in redelijkheid toe kan
waarborgen dat de school aan haar verplichtingen voldoet. In redelijkheid betekent
dat nooit gegarandeerd kan worden dat zelfs het allerlaatste uurtje volledig in beeld
kan worden gebracht, maar wel dat het ertoe leidt dat leerlingen met potentieel
problematisch verzuim tijdig worden gesignaleerd en worden aangepakt. Voor de
uiteindelijke beoordeling van de school worden deze logistieke stappen aan elkaar
gekoppeld. De hele keten moet voldoende sluitend zijn. Als een school een perfect
systeem van gegevensverwerving heeft, maar het vervolgens weken duurt voor er
iets mee gebeurt, is er sprake van onvoldoende waarborg. Deze beoordeling heeft,
aan de hand van een analyse-instrument, door de inspecteur plaatsgevonden.
In het administratiesysteem is bij een geselecteerde klas ook bekeken of er
leerlingen waren die in het afgelopen jaar voor melding in aanmerking kwamen
maar niet gemeld zijn. Naast de informatie uit de administratie is daarbij gebruik
gemaakt van de kennis van de leerplichtambtenaar die aan het onderzoek heeft
deelgenomen.

40

B6924404-BDF1-4BE 1-ACE2-A9E 4A0D6F 250.DOC, VERKROOST, 26-11-2010

Pagina 10 van 21

2

Bevindingen

2.1

Verwerving van de gegevens

5

Om als school effectief op te kunnen treden tegen verzuim, is het allereerst
noodzakelijk de gegevens daarvoor binnen te halen. Daarvoor moeten van soms
duizenden leerlingen die verspreid over vele plaatsen in de school van een groot
aantal docenten les krijgen, de gegevens op een betrouwbare manier worden
verzameld. Hoewel die problematiek bij vo en bve dezelfde is, zijn er op dit punt wel
wat verschillen tussen vo-scholen en bve -instellingen.

10

15

20

25

30

35

40

Vo-scholen hanteren voor de verwerving van de gegevens over aan- of afwezigheid
van de leerlingen een combinatie van papieren en elektronische systemen, met nog
een zekere nadruk op papier. Een belangrijke schakel in de gegevensverwerving
vormt de docent. Deze legt de aanwezigheid van de leerlingen vast in een papieren
of elektronisch klassenboek. Op enkele scholen worden dagelijks schrapkaarten per
klas uitgedraaid, waar de docent de aan- of afwezigheid van de leerlingen per lesuur
op kan aanstrepen.
Omdat de meeste vormen van verwerking ertoe leiden dat pas aan het eind van de
dag informatie beschikbaar komt over afwezigheid, vullen sommige scholen dit
systeem aan met een extra handmatige slag. Daarbij gaat de conciërge dagelijks in
de loop van het eerste lesuur alle klassen langs en inventariseert welke leerlingen
afwezig zijn. Bij leerlingen waar deze afwezigheid niet in overeenstemming is met
bijvoorbeeld een ziekmelding, vindt direct interventie plaats in de vorm van een
telefoontje naar huis, vaak gevolgd door een lik-op-stuk-maatregel. Ook komt het
voor dat docenten na het tweede lesuur (in de pauze) al briefjes inleveren met
absenten die vervolgens direct nagetrokken worden door de conciërge of
verzuimcoördinator.
Naast de hierboven bij vo al genoemde oplossingen, kennen bve -instellingen wat
vaker elektronische toegangscontroles. Die hebben meestal ook een functie voor de
veiligheid van de school maar registreren gelijktijdig of deelnemers door de
toegangspoortjes gekomen zijn. Daar zit ook tegelijk een zwak element, aangezien
dit zeer grofmazig is. Deelnemers kunnen gemakkelijk voor anderen inloggen of ze
kunnen na het inloggen verdwijnen en niet aan het onderwijs meedoen.
Daarom wordt het systeem meestal aangevuld met registraties in klassen. Dat kan
door alle deelnemers bij aanvang van de lessen nogmaals hun pas door een lezer te
laten trekken. Er zijn ook systemen waarbij de docent in het lokaal van alle
deelnemers de foto’s op het scherm krijgt en kan aanwijzen wie er wel of niet zijn of
op een andere manier elektronisch de aan- of afwezigheid kan registreren. Maar het
gebeurt op verschillende plaatsen ook met papieren klassenboeken. Niet altijd zijn
die registraties even up to date. Bij een instelling werd gesignaleerd dat de
registratie regelmatig dagen later plaatsvond.

45

50

Docenten zijn de sleutel voor de registratie van de absenties, maar daardoor soms
ook de zwakke schakel. Het wordt ook door leerlingen gesignaleerd dat er grote
verschillen zijn tussen docenten in hun nauwgezetheid en de mate waarin ze
consequent handelen. Een aantal scholen houdt daarom systematisch bij of
docenten hun registraties uitvoeren en spreekt de docenten daar ook op aan.

B6924404-BDF1-4BE 1-ACE2-A9E 4A0D6F 250.DOC, VERKROOST, 26-11-2010

Pagina 11 van 21

5

10

Leerlingen signaleren ook dat docenten soms streng optreden tegen leerlingen met
weinig verzuim, maar grootverzuimers min of meer hun gang laten gaan.
In de onderstaande tabel is weergegeven in hoeverre de scholen en instellingen in
redelijkheid een voldoende dekkend systeem van gegevensverwerving hebben, met
andere woorden wanneer de kans dat leerlingen aan de aandacht ontsnappen,
gering is.
De onderstaande tabel laat concluderend zien bij hoeveel scholen of instellingen de
gegevensverwerving adequaat is. Er blijkt geen verschil te zijn of ze veel of weinig
meldingen doen.
Is de gegevensverwerving adequaat?
Voldoende
Vo-scholen
19
Bve-instellingen
13
Totaal
32

2.2

Percentage
100%
68%
84%

Totaal aantal
19
19
38

Aggregatie van de gegevens
15

20

25

30

35

40

45

Aggregatie van de gegevens betekent dat alle losse waarnemingen over aan- of
afwezigheid moeten worden geordend tot zinvolle eenheden waarbij men vervolgens
kan vaststellen of een bepaalde norm is overschreden. Zinvolle eenheden zijn
meestal klassen, aangezien daarvoor een persoon in de school verantwoordelijk is,
en binnen die klassen vanzelfsprekend de leerling. Aggregatie moet inzichtelijk
maken bij welke leerlingen interventies nodig zijn omdat ze bepaalde normen
(waaronder de wettelijke) overschrijden.
Aggregatie van de gegevens is een kritisch onderdeel van het proces. Als deze
processtap teveel tijd kost, bijvoorbeeld omdat gegevens er lang over doen voor ze
verwerkt worden, kan nooit adequaat gereageerd worden aangezien er dan teveel
tijd overheen gaat.
Waar de invoer van de gegevens direct al elektronisch plaatsvindt, is de aggregatie
meestal relatief eenvoudig. Het elektronische systeem kan gemakkelijke informatie
volgens allerlei ordeningen produceren. Vaak is de werkelijkheid niet zo simpel.
Naast het elektronisch hoofdsysteem zijn er meestal nog extra, papieren
procedures. Leerlingen melden zich bijvoorbeeld tussentijds ziek en daarvan wordt
apart notitie gemaakt. Of de conciërge krijgt bij zijn rondgang een apart briefje en
moet daar na controle van het verzuim iets over vastleggen. Vrijwel altijd zijn
handmatige aanvullingen nodig om de gegevens voldoende compleet te krijgen voor
een betrouwbaar overzicht.
Die handmatige aanvullingen kunnen erin bestaan dat de extra gegevens alsnog in
een systeem worden verwerkt, maar het is ook mogelijk dat een functionaris
verschillende typen data naast elkaar moet leggen, zoals lijsten uit een databestand
naast klassenboeken. Wanneer ook de initiële vastlegging van de gegevens op
papier plaatsvindt, is de aggregatie nog aanzienlijk arbeidsintensiever. Alle
formulieren en boeken moeten op de juiste plaats samenkomen en worden
verwerkt. Bij volledig papieren vastlegging moeten alle gegevens handmatig worden
verwerkt om tot de juiste informatie te kunnen leiden.
Aggregatie vindt dan ook erg wisselend plaats. In combinatie met elektronische
systemen zijn gegevens op een aantal plaatsen dagelijks of direct beschikbaar. Er
zijn echter ook veel scholen waar de gegevens eenmaal per week worden verwerkt
B6924404-BDF1-4BE 1-ACE2-A9E 4A0D6F 250.DOC, VERKROOST, 26-11-2010

Pagina 12 van 21

5

10

15

en soms zelfs tweewekelijks. Indien dit niet wordt gecompenseerd door bijvoorbeeld
lik-op-stuk-acties van een conciërge, kan dit betekenen dat pas veel te laat een
melding plaatsvindt. Een leerling moet worden gemeld aan de leerplichtambtenaar
als hij 16 uur in vier weken heeft verzuimd. Als een leerling volledig wegblijft, is hij
al na drie dagen aan dat aantal. Als dat dan ook nog op de grens van twee
verwerkingsperioden valt, kan het weken duren voor dat leidt tot melding. Een
adequate frequentie ligt dan ook niet lager dan eenmaal in de 3 dagen.
De gegevensaggregatie leidt meestal tot lijsten van leerlingen waar iets mee aan de
hand is. Een alternatief bestaat uit elektronische signaleringen van leerlingen met
absentie. Uit die lijsten moeten de verantwoordelijken voor de interventie dan
bepalen of een norm is overschreden. Ook de elektronische systemen signaleren
nergens automatisch of bepaalde grenzen overschreden zijn.
Waar die lijsten of meldingen heengaan, is zeer wisselend per school. Het hangt
ervan af waar de vera ntwoordelijkheid voor de interventie is gelegd. Dat kan
variëren van een conciërge tot een mentor, een studieloopbaanbegeleider of een
directeur. Soms loopt dat op met de zwaarte van de overtredingen door de leerling.
Belangrijk is in elk geval dat de vera ntwoordelijkheid eenduidig is belegd.

20
De onderstaande tabel wordt de conclusie getrokken o f scholen zodanig (tijdig)
geaggregeerde gegevens beschikbaar hebben dat gewaarborgd is dat ze aan de
vereisten voldoen.
25

30
2.3

Is de gegevensaggregatie adequaat?
Voldoende
Vo-scholen
17
Bve-instellingen
11
Totaal
28

Percentage
89%
58%
74%

Totaal aantal
19
19
38

Opvallend is de lage score bij de bve -instellingen. Dit wordt er vooral door
veroorzaakt dat de frequentie waarmee gegevens worden geaggregeerd te laag of
onduidelijk is. Bij vo zijn het de scholen die weinig melden waarbij de aggregatie
tekortschiet. Bij bve zijn is er geen verschil tussen de instellingen in dat opzicht.
Interventie

35

40

45

Interventie omvat alle activiteiten die plaatsvinden rond verzuim als een bepaalde
norm is overschreden. Het primaire doel van interventie is pedagogisch van
karakter. Het is erop gericht leerlingen met potentiële problemen te signaleren en
ervoor te zorgen dat zij met maximale kans op succes het onderwijs (weer) gaan
volgen.
Ter ondersteuning van dat doel ligt daarachter ook nog een formeel vereiste,
namelijk het tijdig melden van verzuim aan een instantie (leerplicht, RMC, DUO) die
een taak heeft in het handhaven van de leer- of kwalificatieplicht. Deze instantie kan
daarmee de interventie door de school goed ondersteunen, aangezien zij beschikt
over bijzondere handhavingsbevoegdheden. Sinds enige tijd kan dat melden via het
digitale loket. Dat blijkt een belangrijke verbetering te zijn bij het terugdringen van
het voortijdig schoolverlaten.
Uit het onderzoek blijkt dat de pedagogische doelstelling bij de scholen voorop staat,
maar ook dat hier de scholen vo nogal verschillen van de instellingen bve. De
scholen voor vo maken nauwelijks gebruik van de wettelijke termijnen voor meld ing.
B6924404-BDF1-4BE 1-ACE2-A9E 4A0D6F 250.DOC, VERKROOST, 26-11-2010

Pagina 13 van 21

Deze zitten niet als signaalelementen in de programmatuur van absentieregistratie
ingebouwd, en zijn ook lang niet altijd goed bekend bij de functionarissen die
verantwoordelijk zijn voor de interventie.
5

10

15

20

25

30

35

40

45

50

Dat wordt over het algemeen echter ruimschoots gecompenseerd door een veel
intensievere benadering van verzuimers en telaatkomers. De meeste scholen
hebben daarbij een nauwe relatie met de leerplichtambtenaren waar ze mee te
maken hebben. Dat leidt er in de praktijk toe dat veel sneller dan de wettelijke norm
voorschrijft, meldingen aan de leerplichtambtenaar worden gedaan en dat de
scholen daarmee de facto ruimschoots voldoen aan hun meldingsplicht. Er zijn
scholen waar reeds na drie maal te laat komen, een melding aan leerplicht wordt
gedaan en waar bijzonder verzuim onmiddellijk wordt gemeld. Ook is de
leerplichtambtenaar vaak al zo vroeg betrokken bij een leerling, dat een formele
melding door de school niet meer gedaan hoeft te worden. Daardoor melden
sommige scholen zeer weinig via het loket, terwijl het overgrote deel toch adequaat
opereert.
Naast deze meldingen, en de eventuele acties door leerplicht, passen de scholen
uiteenlopende, pedagogische correctiemethoden toe om de leerlingen weer in het
juiste spoor te krijgen. Ouders worden op de hoogte gesteld van het verzuim,
leerlingen worden er door de verantwoordelijke op aangesproken en er worden
verschillende vormen van bestraffing toegepast, meestal in de vorm van een aantal
uren (extra) terugkomen op onaangename tijdstippen. Enkele scholen verplichten
ouders naar de periodieke ouderavonden te komen en daarbij is een overzicht van
de absentie een vast onderdeel van het gesprek. Schorsing als maatregel tegen het
verzuim is tijdens het onderzoek in het vo niet vastgesteld, aangezien dat juist tot
extra verzuim leidt.
Ook bij de instellingen in de bve-sector ligt de nadruk primair op de pedagogische
benadering. Het onderzoek laat hier echter een veel meer divers en soms
onduidelijk beeld zien van die activiteiten. Er vinden in de meeste gevallen
gesprekken plaats met deelnemers. Sommige instellingen betrekken daar de ouders
bij, ook als de deelnemers meerderjarig zijn. Enkele andere nemen maatregelen die
vergelijkbaar zijn met de vo-scholen, zoals het inhalen van de gemiste uren. Een
enkele instelling gaat over tot schorsing en in het uiterste geval verwijdering van de
deelnemer. Veel van de interventies beginnen met schriftelijke vragen om
verduidelijking van de absentie (1 e brief, 2 e brief, uitnodiging gesprek) en hebben
daardoor een nogal lange doorlooptijd.
Van wettelijke meldingstermijnen is bij vrijwel elke instelling een duidelijk protocol
aanwezig, maar in de praktijk blijkt dat die lang niet altijd gehaald worden. Doordat
de pedagogische aanpak vooropstaat en vaak nogal wat tijd kost, is in elk geval de
meldingstermijn aan de leerplichtambtenaar moeilijk te realiseren. Anders dan op
vo-scholen lijkt men bij bve-instellingen de meldingen ook meer als een last te zien
die bij hun pedagogische aanpak komt, dan dat men die meldingen juist inzet in het
kader van de pedagogische aanpak en daarmee die aanpak versterkt.
Daar komt nog bij dat, door tekortkomingen in eerdere stadia van het logistieke
proces, de gegevens vaak niet tijdig of niet betrouwbaar zijn. Er zijn, kortom, heel
duidelijke protocollen en iedereen kan weten hoe het moet maar de praktijk is erg
weerbarstig. Een en ander leidt dan ook tot de onderstaande conclusies waar het
gaat om de mate waarin de instelling een adequate interventie kan waarborgen. Dat
doen veel meldende instellingen in dezelfde mate als instellingen die weinig verzuim
melden.

55
B6924404-BDF1-4BE 1-ACE2-A9E 4A0D6F 250.DOC, VERKROOST, 26-11-2010

Pagina 14 van 21

Kan de instelling adequaat interveniëren?
Voldoende
Percentage
Vo-scholen
19
100%
Bve-instellingen
12
63%
Totaal
31
82%
2.4

Totaal aantal
19
19
38

Bijzonder kritieke momenten

5

De in de vorige paragrafen beschreven procedures richten zich vooral op het
dagelijks verzuim in normale omstandigheden. Een belangrijk probleem zit vanouds
in de overgang tussen twee schooljaren, speciaal als daarbij ook nog sprake is van
overstap tussen opleidingen of instellingen. In het jargon heet dat het vakantielek.
Tijdens het onderzoek is geïnventariseerd wat scholen doen om te voorkomen dat
leerlingen in die periode zoek raken.

10

15

20

25

30

35

40

Deze problematiek is verschillend voor vo -scholen en bve -instellingen. In vo-schole n
zitten de leerlingen meestal langere tijd in dezelfde opleiding en vinden er minder
overstappen plaats dan in bve-instellingen. Bij bve-instellingen zijn de trajecten
korter en behoort het meer tot het beleid om over te stappen tussen opleidingen.
Bovendien is voor de meest ingrijpende overstap, die tussen vo en mbo, de voschool de leverancier en de bve -instelling de ontvanger en dat schept een andere
verhouding.
De vo-scholen geven aan hun verantwoordelijkheid voor de leerlingen die zij
afleveren, zeer uiteenlopend vorm. Er zijn scholen die een leerling pas uitschrijven
als zij van hem of haar een schriftelijk bewijs van inschrijving op de vervolgopleiding
hebben. Daarbij maken zij vaak wel een onderscheid tussen leerlingen die vanaf het
vmbo of een onvoltooide havo/vwo naar het mbo gaan en leerlingen die een diploma
havo of vwo hebben en daarmee voldoen aan de eisen van de startkwalificatie c.q.
de leerplicht.
Zolang zij van leerlingen geen schriftelijk bewijs van inschrijving hebben, blijven zij
van mening dat zij verantwoordelijk zijn voor deze leerling. Zij spreken dus ook in
het nieuwe schooljaar na het vertrek de leerling nog aan als niet duidelijk is dat
deze onderwijs volgt. Een probleem dat scholen met dit verantwoordelijkheidsbesef
nogal eens signaleren, is dat het mbo niet altijd bereid is duidelijke verklaringen te
leveren van die inschrijving. Leerlingen verkeren soms in de veronderstelling dat ze
al ingeschreven zijn als zij zich alleen nog maar aangemeld hebben. Achteraf kan
het dan plotseling toch niet doorgaan. Het zou een belangrijke verbetering zijn als
bve-instellingen eenduidig aan de toeleverende school laten weten dat een leerling
is ingeschreven.
Er zijn ook vo-scholen die de leerlingen vrijwel direct na het eind van het schooljaar
uitschrijven. Zoals gezegd, is dat voor gediplomeerde havisten en vwo’ers minder
een probleem, maar kan het er voor de overigen toe leiden dat ze zoek raken.
Sommige scholen vinden dat het een verantwoordelijkheid van het RMC is leerlingen
te volgen die niet op een vervolgopleiding starten. Doordat er dan meer instanties
betrokken zijn bij dit traject, kan het daardoor langer duren voor zo’n leerling in
beeld is.

45
Bve-instellingen vormen de ontvangende kant en stellen zich in het algemeen op het
standpunt dat de vo-school verantwoordelijk blijft tot de leerling definitief
ingeschreven is. Sommige bve -instellingen zijn daar actiever in en gaan zelf na wat
er gebeurd is met leerlingen die zich wel hebben aangemeld maar niet zijn
B6924404-BDF1-4BE 1-ACE2-A9E 4A0D6F 250.DOC, VERKROOST, 26-11-2010

Pagina 15 van 21

verschenen. Een van de convenantprojecten is een regionaal samenwerkingsverband
tussen het mbo en een aantal vmbo’s om de overstap goed in beeld te kunnen
houden.
5

10

15

20

Doordat er echter op heel verschillende manieren wordt geopereerd, is het op veel
plaatsen verre van gewaarborgd dat leerlingen niet verdwijnen via het vakantielek.
De opvatting van de bve -instellingen dat de primaire verantwoordelijkheid bij de voschool ligt, is formeel in principe juist maar dat zou van de kant van de bve instellingen gepaard moeten gaan met een veel duidelijker informatievoorziening
aan de toeleverende school. Die is nu nog te divers en soms vrijwel afwezig.
Binnen bve -instellingen speelt, zoals gezegd, nog een bijzondere problematiek,
namelijk de overstap tussen opleidingen in de instelling zelf. Het is een van de
doelstellingen van het bve -onderwijs deelnemers flexibele mogelijkheden te bieden
om gebruik te maken van het beroepsonderwijs en daartussen te switchen. Daar is
dus niets mis mee. Het overstappen, soms in de loop van een schooljaar, soms bij
de overgang van schooljaren, schept echter een extra risico voor vakantielekken
waar de bve -instelling in dit geval wel volledig verantwoordelijk voor is.
Bij de meeste instellingen vindt eerst een controle plaats op inschrijving bij een
nieuwe opleiding (of andere instelling) alvorens tot uitschrijving in de oude opleiding
wordt overgegaan. Dit is een procedure die sterk lijkt op die welke vo-scholen
toepassen. Er zijn echter ook instellingen waar de uitschrijving uit een opleiding
plaatsvindt zonder enige vorm van controle.

25

30

Als, op basis van deze waarnemingen bepaald wordt of de instelling in principe in
staat is te voldoen aan de wettelijke vereisten, moeten daarvoor de logistieke
stappen achter elkaar worden gezet. Als, zoals eerder al is opgemerkt, in een van
die stappen een tekortkoming zit, werkt die door in de hele keten. De onderstaande
scores gelden voor de hele keten bij de scholen en instellingen. Zoals ook bij de
deelstappen al het geval was, zijn het bij vo-scholen de scholen die weinig verz uim
melden, terwijl het bij bve geen verschil maakt.
Kan de instelling melding waarborgen?
Voldoende
Percentage
Vo-scholen
17
89%
Bve-instellingen
10
53%
Totaal
27
71%

Totaal aantal
19
19
38

35
2.5

De feitelijke meldingen

40

45

Zoals eerder beschreven bij de wijze van onderzoek, heeft de inspectie bij een klas
van de onderzochte opleidingen een steekproef getrokken om te beoordelen of er
leerlingen of deelnemers waren die gemeld hadden moeten worden, maar dat niet
waren. Bij de meeste onderzoeken is samen met de leerplichtambtenaar het
onderzoek uitgevoerd en is ook gebruik gemaakt van de kennis van de
leerplichtambtenaar op dit punt. Als uit een analyse van de administratie zou blijken
dat er geen aanleiding tot melding was, zou dat immers ook aan tekortkomingen in
de administratie kunnen liggen.
Bij de vo-scholen is vastgesteld dat er geen leerlingen waren die ten onrechte niet
zijn gemeld. Zoals bij de beschrijving van het logistieke proces al te zien was,

B6924404-BDF1-4BE 1-ACE2-A9E 4A0D6F 250.DOC, VERKROOST, 26-11-2010

Pagina 16 van 21

worden vo-leerlingen in het algemeen juist veel sneller gemeld dan formeel nodig is
en dat wordt bevestigd door deze bevindingen.

5

Bij de bve -instellingen is de situatie een stuk ongunstiger. In enkele gevallen kon
aangetoond worden dat deelnemers in de administratie wel gemeld hadden moeten
worden, maar dat niet waren. In andere gevallen waren de administratieve
gegevens te weinig toegankelijk om eenduidig uit te kunnen maken of er wel of niet
sprake was van dergelijke tekortkomingen en had de leerplichtambtenaar daar ook
geen aanwijzingen voor.

10

15

Vooraf was de instelling een eenvoudig overzichtje toegestuurd waarin gevraagd
werd de aantallen meldingen in het voorafgaand schooljaar in te vullen. Deze
opgave is gebruikt bij het onderzoeken van de administratie. Verschillende
instellingen waren niet in staat geweest het formulier in te vullen en bij sommigen
die dat wel gedaan hadden, bleken de uitkomsten niet in overeenstemming met de
informatie uit de administratie. In ongeveer de helft van de onderzochte opleidingen
was sprake van een inzichtelijke registratie waarover verantwoording kon worden
afgelegd.

B6924404-BDF1-4BE 1-ACE2-A9E 4A0D6F 250.DOC, VERKROOST, 26-11-2010

Pagina 17 van 21

B6924404-BDF1-4BE 1-ACE2-A9E 4A0D6F 250.DOC, VERKROOST, 26-11-2010

Pagina 18 van 21

3

Conclusies

5

10

Twee jaar geleden heeft de inspectie een eerste onderzoek gedaan naar de
registratie en de meldingen van verzuim en voortijdig schoolverlaten. Daarbij bleek
dat bij vo-scholen ongeveer driekwart in principe kon waarborgen dat leerlingen
tijdig werden gemeld. Bij bve-instellingen was dit percentage minder dan een kwart.
Een vergelijking met het huidige onderzoek kan slechts met voorzichtigheid gemaakt
worden, aangezien het in beide onderzoeken om een relatief klein aantal scholen of
instellingen gaat, en er geen sprake is van statistische representativiteit. Het huidige
onderzoek laat echter zien dat de resultaten op dit moment een stuk beter zijn. Voor
de afdelingen van de onderzochte vo-scholen is het administratieve proces
verbeterd en kan in vrijwel alle gevallen gewaarborgd worden dat er tijdig gemeld
wordt, en zijn maatregelen genomen om verzuim snel aan te pakken om het
voortijdig schoolverlaten te voorkomen.

15

20

25

30

35

40

Bij de afdelingen van de onderzochte bve -instellingen is weliswaar ook sprake van
een aanzienlijke verbetering tot ruim de helft die een adequaat systeem van
registratie en interventie heeft, maar daar is nog veel te winnen. De administratieve
processen zijn daar nog voor veel verbetering vatbaar, terwijl ook de afhandeling
veel sneller moet. Slechts bij iets meer dan de helft van de instellingen kan melding
van het verzuim gewaarborgd worden. Opvallend is dat bve -instellingen veel minder
dan vo-scholen actief gebruik maken van de mogelijkheden van de
leerplichtambtenaren om extra druk te zetten op de deelnemers. Men ervaart de
meldingsplicht meer als een last die er ook nog bij moet, dan als een mogelijkheid
om het proces te verbeteren.
Dat verschil in kwaliteit van het proces leidt er ook toe dat bij vo-scholen geen
voorbeelden zijn aangetroffen van leerlingen die ten onrechte niet gemeld zijn,
terwijl dat bij een aantal bve -instellingen wel het geval was of er onvoldoende
duidelijkheid over kon worden verkregen. Het lijkt verstandig dat bve -instellingen
zich bij vo-scholen oriënteren op de verbetermogelijkheden.
Verbetering is ook nog mogelijk in de aansluiting tussen opleidingen bij de overgang
tussen vo en bve en binnen de bve. Een betere informatievoorziening kan dat gat
dichten. Dat is in eerste instantie een verantwoordelijkheid van de scholen en
instellingen zelf. Het RMC is een vangnet voor als het desondanks toch mis gaat,
maar zou niet structureel ingeschakeld moeten worden. Dat leidt tot een extra
schakel in de keten.
Tenslotte is gebleken dat het weinig melden van verzuim geen geschikte indicatie is
voor de selectie van scholen of instellingen. Als zij weinig melden kan dat evengoed
een indicatie zijn voor een tekortschietend proces als voor een actieve benadering
waardoor die meldingen niet nodig zijn. Scholen waarbij is vastgesteld dat zij zich
niet aan de wet houden, worden op een later tijdstip opnieuw onderzocht.

45

B6924404-BDF1-4BE 1-ACE2-A9E 4A0D6F 250.DOC, VERKROOST, 26-11-2010

Pagina 19 van 21

B6924404-BDF1-4BE 1-ACE2-A9E 4A0D6F 250.DOC, VERKROOST, 26-11-2010

Pagina 20 van 21

BIJLAGE

I

MELDINGSVOORSCHRIFTEN VERZUIM

5

10

15

20

25

30

35

40

45

50

De VO- en BVE-scholen zijn verplicht om gemeentelijke meldingen, aan
leerplichtambtenaren (Lpa) en RMC te doen en daarnaast IBG-meldingen. Deze
meldingen vinden elektronische plaats bij het IBG digitaal verzuimloket volgens
Uitvoeringsbesluit Verzuimmelding. Deelnemers die vallen onder wet
studiefinanciering 2000 of de wet tegemoetkoming onderwijsbijdrage en
schoolkosten worden gemeld aan de IBG indien zij 5 weken aaneengesloten niet
deelnemen aan het onderwijs. Hiervoor kan een formulier worden gedownload. Na
harmonisatie per 1-8-2010 worden 1 maand en 5 weken ook 4 weken. Bovendien
moet de deelnemer worden geïnformeerd over de melding aan RMC en IBG en de
mogelijke consequenties voor de studiefinanciering.

1. Gemeentelijke meldingen
Deze elektronische meldingen aan burgemeester en wethouders bestaan uit de
wettelijke verplichtingen uit onder andere de leerplichtwet, wet op het voortgezet
onderwijs (WVO) en de wet educatie en beroepsonderwijs (WEB), wet op de
studiefinanciering (WSF) wet tegemoetkoming onderwijsbijdrage (WTOS):
a)
Elektronische verzuimmelding via IBG verzuimloket aan
leerplichtambtenaren van de woongemeente van een leerplichtige leerling
die 16 uur in 4 weken verzuimt (tot 18 jaar, niet melden lpa indien ouder
dan 16 en in bezit startkwalificatie). Melding vindt onverwijld plaats, dit is
binnen 2 dagen.
b)
Elektronische verzuimmelding via IBG verzuimloket aan de RMCfunctie van de woongemeente (39 RMC’s) van een leerling (18 tot 23 jaar
en geen startkwalificatie), die gedurende een aaneengesloten periode van
ten minste een maand (of een door het bevoegd gezag te bepalen kortere
periode) zonder geldige reden geen opleiding meer volgt.
c)
Het bevoegd gezag vraagt de deelnemer ouder dan 18 jaar op de derde
werkdag na 5 weken afwezigheid aan te geven wat de reden van de
afwezigheid is. Wanneer op de vijfde dag na de periode van 8 weken (zie
onder 2) aan de IBG is gemeld dat niet aan het onderwijs is deelgenomen
geeft hij tevens aan dat afwezigheid gevolgen heeft voor de
tegemoetkoming in de onderwijsbijdrage of studiefinanciering. Het bevoegd
gezag stuurt de meldin gen gelijktijdig in afschrift aan de Informatie
Beheer Groep. Dit geldt niet voor deelnemers van niveau 3 en 4 die na 31
juli 2005 studiefinanciering ontvingen (prestatiebeurs, art 4.6 e.v.) zie
formulier IBG

2. IBG-meldingen
Uit de Wet op het Voortgezet Onderwijs (WVO) en de Wet Educatie
Beroepsonderwijs (WEB) blijkt dat het bevoegd gezag uiterlijk de vijfde werkdag na
afloop van een periode van 8 weken aan de Informatie Beheer Groep de leerling
meldt die gedurende een aaneengesloten periode van ten minste 5 weken zonder
opgave van geldige reden niet aan het onderwijs heeft deelgenomen. Dit betreft die
leerlingen die onder de wet studiefinanciering 2000 of de wet tegemoetkoming
onderwijsbijdrage en schoolkosten vallen. Voor BVE betreft dat de deelnemer van
een niveau 1 of niveau 2 opleiding. Tevens meldt de school indien die leerling voor
het einde van de periode van 8 weken weer aan het onderwijs is gaan deelnemen,
de datum ervan.

B6924404-BDF1-4BE 1-ACE2-A9E 4A0D6F 250.DOC, VERKROOST, 26-11-2010

Pagina 21 van 21