Aan de minister voor Rechtsbescherming
De heer F.M. Weerwind
Ministerie van Justitie en Veiligheid
Postbus 20301
2500 EH Den Haag

Datum

13 april 2022

Uw kenmerk

Uw kenmerk

E-mail

advies@rsj.nl

Ons kenmerk

3268552

Onderwerp

Advies Levenslang herzien

Geachte heer Weerwind,
De RSJ heeft met belangstelling kennisgenomen van het voornemen van uw
ambtsvoorganger, aangekondigd in een debat met de Tweede Kamer op 3 juni 2021, om
het stelsel van mogelijke invrijheidstelling van levenslanggestraften te heroverwegen.1
Over de voortgang van deze beleidsontwikkeling informeerde u de Tweede Kamer per
brief van 21 februari 2022, waarin u aankondigde het advies van de RSJ te betrekken bij
de uitwerking van de beleidsplannen.2
Met onderstaand advies beoogt de RSJ een bijdrage te leveren aan deze uitwerking.3
1. Inleiding
1.1 Achtergrond en beleidscontext
Dat ook een levenslanggestrafte een perspectief op vrijlating moet hebben, vormt een
belangrijk uitgangspunt voor het opleggen van de levenslange gevangenisstraf en vloeit
voort uit artikel 3 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM).

1
2
3

Kamerstukken II 2020/21, 29 279, nr. 656.
Kamerstukken II 2021/22, 29 279, nr. 701.
In het kader van de voorbereiding van dit advies heeft de RSJ enkele deskundigen gesproken:
Prof mr. P.A.M. Mevis, hoogleraar straf- en procesrecht Erasmus Universiteit Rotterdam; Mr. N.
Jörg, voorheen advocaat-generaal/raadsheer Hoge Raad; Mr. M. Otte, Procureur-generaal
Openbaar Ministerie; Mr. M.P.A. Jansen, voorzitter Raad van Bestuur Slachtofferhulp Nederland,
Mr. R.P. Fontijne, juridisch beleidsadviseur Slachtofferhulp Nederland; Mr. H.W. SamsonGeerlings, voorzitter Adviescollege Levenslanggestraften, Mr. A.M. Rikken, senior-rechter,
juridisch lid Adviescollege Levenslanggestraften en Mr. F.W.M. van Straelen, oud-officier van
justitie, lid Adviescollege Levenslangestraften.

Postbus 30137
2500 GC Den Haag
www.rsj.nl

2

In het Nederlandse strafrechtstelsel is in zo’n perspectief voorzien met de
inwerkingtreding in 2017 van het Besluit Adviescollege levenslanggestraften (Besluit
ACL)4: het ACL adviseert na 25 jaar detentie over de mogelijke voorbereiding op reintegratie, gevolgd door een (ambtshalve) toetsing na 27 jaar over al dan niet
gratieverlening, waarbij de minister namens de Kroon beslist over mogelijke
invrijheidstelling.
Het hiermee gecreëerde herbeoordelingsmechanisme is vorig jaar geëvalueerd door de
Erasmus Universiteit Rotterdam.5 In de aanbiedingsbrief bij het Evaluatierapport aan de
Tweede Kamer d.d. 30 november 2021 gaf de toenmalige minister voor
Rechtsbescherming aan de uitkomsten te betrekken bij de ontwikkeling van nieuw beleid
en daarbij ook ‘de verhouding tussen de rechterlijke macht en de Kroon bij de eventuele
invrijheidstelling van levenslanggestraften opnieuw te gaan bekijken.’6
1.2 Kern en reikwijdte van dit advies
De RSJ heeft eerder geadviseerd over de levenslange gevangenisstraf.7
Hoofdpunt van het onderhavige advies betreft de verhouding tussen de rechterlijke macht
en de Kroon. In aansluiting op wat hierover in voorgaande adviezen is gezegd, komt de
RSJ tot de conclusie dat, ook na de verbeteringen met de inwerkingtreding van het
Besluit ACL, een herbeoordelingsmechanisme op basis van een rechterlijke toets betere
waarborgen biedt voor het vereiste perspectief op vrijlating van levenslanggestraften dan
het huidige systeem.
De onderbouwing van die keuze voor een rechterlijke toets vormt de kern van dit advies.
De mogelijke invoering daarvan vereist een wetswijziging. Als daartoe wordt besloten,
adviseert de RSJ graag nader over de uitwerking daarvan op basis van een
conceptwetsvoorstel. Om daarop niet vooruit te lopen, beperkt de RSJ zich in het
onderhavige advies tot overwegingen met betrekking tot het moment van toetsing en
hertoetsing, en de vraag bij welke rechterlijke instantie deze toets belegd moet worden.
Ten aanzien van overige uitwerkingsaspecten tenslotte worden alleen enkele
aandachtspunten benoemd, zonder daarbij een richting voor de uitwerking aan te geven.
Eventuele aanpassing van het herbeoordelingsstelsel – middels een rechterlijke toets op
(voorwaardelijke) invrijheidstelling in plaats van gratieverlening – laat onverlet dat in de
tenuitvoerlegging verbeteringen nodig en mogelijk zijn. Dat betreft met name het regime
tijdens de eerste 25 jaar en de wijze waarop de ontwikkeling van de veroordeelde wordt
gemonitord. In verband met de focus op het herbeoordelingsmechanisme heeft de RSJ
4

5

6
7

Besluit van de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie van 25 november 2016,
houdende de instelling van een Adviescollege levenslanggestraften, Stcrt. 2016,
65365.
C. Hofman, P.A.M. Mevis, P.A.M. Verrest, Evaluatie Besluit Adviescollege levenslanggestraften,
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2021/11/30/tkbijlage-evaluatie-besluit-adviescollege-levenslanggestraftendefinitief/TK.+Bijlage+Evaluatie+Besluit+adviescollege+levenslanggestraften+Definitief.pdf
Kamerstukken II 2021/22, 29 279, nr. 689.
Eerdere adviezen: Levenslang. Perspectief op verandering, Den Haag: RSJ 2006;
Levenslang. Aanvulling op het advies Levenslang dd. 1 december 2006, Den Haag: RSJ 2008;
Advies inzake voornemens tot wijziging van de tenuitvoerlegging van de levenslange
gevangenisstraf, Den Haag: RSJ 2016; Advies inzake Regeling spog en Regeling tvi inzake
beleidskader levenslang gestraften, Den Haag: RSJ 2017.

3

besloten om in het voorliggende advies niet nader in te gaan op de invulling van de
detentie.
1.3 Indeling van dit advies
In dit advies gaat de RSJ achtereenvolgens in op: het perspectief op vrijlating als
fundamenteel uitgangspunt bij ‘levenslang’ (par. 2), de voorgeschiedenis van de
tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf in Nederland (par. 3), het voorstel
voor invoering van een rechterlijke toets (par. 4), overwegingen ten behoeve van de
uitwerking (par. 5) en enkele aandachtspunten met betrekking tot overige
uitwerkingsaspecten (par. 6).
2. Perspectief op vrijlating als fundamenteel uitgangspunt bij ‘levenslang’
Het uitgangspunt dat ook een levenslanggestrafte zicht moet hebben op mogelijke
vrijlating klinkt op het eerste gezicht wellicht tegenstrijdig. De rechter heeft immers
uitgesproken dat een levenslange gevangenisstraf wordt opgelegd. Tegelijkertijd wordt
algemeen onderkend dat levenslange opsluiting zonder enig perspectief op vrijlating zich
slecht verdraagt met de menselijke waardigheid. De potentie om zich te ontwikkelen kan
worden opgevat als een wezenskenmerk van de mens. Dat impliceert dat ook daders van
de ernstigste delicten in de loop der jaren een emotionele of morele ontwikkeling kunnen
doormaken waardoor ze bijvoorbeeld minder delictgevaarlijk zijn of welgemeend berouw
hebben getoond, zodanig dat na een zekere tijd voortgezette detentie onmenselijk en/of
vernederend zou zijn.8
2.1 Herbeoordeling: geen correctie op het vonnis maar een vereiste voor humane
tenuitvoerlegging van levenslang
Bovengenoemde overweging heeft in het strafrecht geleid tot het uitgangspunt dat ook de
levenslange gevangenisstraf na enig moment verkortbaar moet zijn. Het Europees Hof
voor de Rechten van de Mens (EHRM) stelt hiervoor een heldere norm: het ontbreken van
een perspectief op vrijlating voor levenslanggestraften geldt als een schending van artikel
3 EVRM.9
Dat betekent allerminst dat de veroordeelde de garantie heeft om ooit vrij te komen. Wel
impliceert het perspectief op invrijheidstelling dat 1) in de tenuitvoerlegging van de
levenslange gevangenisstraf moet zijn voorzien in een herbeoordelingsmechanisme
waarin de voortzetting van de vrijheidsbeneming na verloop van tijd wordt getoetst, en 2)
de veroordeelde tijdens detentie de mogelijkheid heeft om zich voor te bereiden op een
mogelijke invrijheidstelling door voldoende mogelijkheden tot resocialisatie.10
D. van Zyl Smit, ‘De levenslange gevangenisstraf internationaal vergeleken’, in Justitiële
Verkenningen 2013, nr. 2.
9
‘Niemand mag worden onderworpen aan folteringen of aan onmenselijke of vernederende
behandelingen of bestraffingen.’
10
Zie de argumenten in het zgn. Vinter-arrest: EHRM 9 juli 2013, nr. 66069/09, 130/10 en
3896/10, (Vinter/Verenigd Koninkrijk), r.o. 110-112: de veroordeelde moet de gelegenheid
hebben de straf te kunnen ‘uitboeten’, bijvoorbeeld door zich in positieve zin te ontwikkelen en/of
het tonen van berouw; de verhouding tussen de strafdoelen (straf/vergelding, afschrikking,
beveiliging en rehabilitatie) kan na verloop van tijd zijn veranderd. De rechtvaardiging die tijdens
strafoplegging voorop stond, hoeft dat niet meer te zijn na verloop van tijd. Alleen door middel
van een ‘review’ kan zo’n verschuiving worden vastgesteld. Ook neemt de zwaarte van de straf
toe met de tijd doordat meer jaren in detentie zijn doorgebracht.
8

4

Zolang op deze manier de jure en de facto is voorzien in een perspectief op vrijlating,
geldt de levenslange gevangenisstraf niet als strijdig met artikel 3 EVRM, ook niet als de
straf ten volle wordt geëxecuteerd.11
Deze toetsing vormt dus een wezenlijk aspect van de levenslange gevangenisstraf en
moet dan ook niet worden gezien als een correctie op het door de rechter uitgesproken
vonnis.12
3. Voorgeschiedenis van de tenuitvoerlegging van de levenslange
gevangenisstraf in Nederland
Bij invoering van de straf in Nederland, eind 19e eeuw, moest levenslange opsluiting een
menswaardig alternatief bieden voor de kort daarvoor afgestrafte doodstraf. Omdat
tegenstanders wezen op het mensonwaardige karakter van een langgerekt wachten op de
dood, speelde de verkortbaarheid van de straf van meet af aan een rol in de discussie.
Een politiek compromis om de straf te kunnen invoeren, werd gevonden in de
mogelijkheid tot gratie voor levenslanggestraften.13
3.1 Functioneren van het herbeoordelingssysteem in Nederland
Tot ongeveer begin deze eeuw werd regelmatig gratie verleend aan levenslanggestraften.
Daarmee was in de Nederlandse situatie sprake van een de jure en de facto perspectief
op vrijlating.
Relevant daarbij is dat de gratieregeling was ingebed in een uitgebreid systeem waarin de
ontwikkeling van levenslanggestraften werd gemonitord in het kader van de zogenaamde
‘Volgprocedure langgestraften’. Deze eerdere procedure hield in dat de
levenslanggestrafte vanaf het begin van de detentie iedere vijf jaar uitgebreid
multidisciplinair werd onderzocht in het Dr. F.S. Meijersinstituut. Behalve psychische en
fysieke gezondheid, recidiverisico en persoonlijke ontwikkeling, werd ook ambtshalve
onderzocht of er gronden voor gratie aanwezig waren.
Die Volgprocedure werd rond de eeuwwisseling afgeschaft, waarmee het periodieke
onderzoek naar de aanwezigheid van gronden voor gratie zoals bedoeld in artikel 2 van
de Gratiewet verviel.14 Vanaf dat moment bestond het perspectief op vrijlating uit de

Vinter/VK, r.o. 108. Ook de Hoge Raad onderschrijft dit uitgangspunt, zie HR 5 juli 2016,
ECLI:NL:HR:2016:1325.
12
Vgl. E. Bleichrodt, ‘Vrijheidsbeperking en vrijheidsbeneming in het Nederlands strafrechtelijk
sanctierecht’, in: Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht, Den Haag:
Boom juridisch 2018-1, p. 153-188.
13
Deze geschiedenis wordt o.a. aangehaald in: de annotatie van N. Jörg bij HR 6 november 2020,
ECLI:NL:HR:2020:1747; Van Hattum en Meijer, ‘An Administrative Procedure for Life Prisoners:
Law and Practice of Royal Pardon in the Netherlands’, in: D. van Zyl Smit, & C. Appleton (Eds.),
Life imprisonment and Human Rights (p. 141-162), Hart Publishers 2016.
14
Artikel 2 Gratiewet: Gratie kan worden verleend
a. op grond van enige omstandigheid, waarmede de rechter op het tijdstip van zijn beslissing geen
of onvoldoende rekening heeft gehouden of kunnen houden en die, ware zij op dat tijdstip wel of
voldoende bekend geweest, hem aanleiding zou hebben gegeven tot het opleggen van een andere
straf of maatregel, of tot het afzien daarvan; dan wel
b. indien aannemelijk is geworden dat met de tenuitvoerlegging van de rechterlijke beslissing of
de voortzetting daarvan geen met de strafrechtstoepassing na te streven doel in redelijkheid
wordt gediend.
11

5

mogelijkheid om voor de veroordeelde om op diens initiatief een verzoek tot gratie in te
dienen, zoals die bestaat voor iedere veroordeelde.15
Ongeveer tegelijkertijd veranderde de politieke opvatting over de tenuitvoerlegging van
de levenslange gevangenisstraf, in 2006 gemarkeerd door de toenmalige minister van
Justitie Donner met de uitspraak ‘levenslang is levenslang’. Dit standpunt werd door
meerdere ambtsopvolgers overgenomen en er werd tussen 1986 en 2021 geen gratie
meer verleend, met als uitzondering één gratieverlening op humanitaire gronden vlak
voor overlijden.16
De zo ontstane situatie leidde in toenemende mate tot kritiek van onder meer het EHRM
en de Hoge Raad. Nadat de Hoge Raad in 2016 oordeelde dat in Nederland onvoldoende
sprake was van een de facto perspectief op vrijlating, werd in 2017 met de
inwerkingtreding van het Besluit ACL voorzien in een formeel toetsmoment: het ACL
adviseert na 25 jaar detentie over de vraag of de veroordeelde kan starten met reintegratieactiviteiten ter voorbereiding op een eventuele terugkeer in de samenleving. Als
de minister positief beslist over de start van re-integratieactiviteiten, volgt uiterlijk twee
jaar later een ambtshalve gratie-onderzoek waarbij de minister namens de Kroon beslist
over eventuele gratiëring.17
Tegelijkertijd werd voorzien in een uitgebreid onderzoek naar de fysieke en psychische
gezondheid van de veroordeelde aan het begin van de detentie. Doel hiervan is om te
onderzoeken of sprake is van een stoornis waarvoor behandeling is vereist, onder andere
om het recidiverisico te verminderen. Als in zo’n geval de stoornis niet wordt
gediagnosticeerd en behandeld, is er grote kans dat de delictgevaarlijkheid hoog blijft,
waardoor het perspectief op vrijlating negatief wordt beïnvloed. Dit speelde in het
zogenaamde Murray-arrest, reden waarom dit ingevoerde onderzoek aan het begin van
de detentie ook wel de ‘Murray-toets’ wordt genoemd.18
3.2 Actualiteit van de discussie over de rechterlijke toets
Met de inwerkingtreding van het Besluit ACL in 2017 is voorzien in een formele
herbeoordelingsprocedure, waarmee het Nederlandse stelsel volgens de Hoge Raad en
het EHRM voldoet aan het vereiste perspectief op vrijlating. En hoewel discussie bestaat
over de vraag of ook de facto voldoende sprake is van een perspectief op vrijlating, is in
2021 tweemaal gratie verleend.19

Met uitzondering van Jeugdigen aan wie een PIJ-maatregel (Plaatsing in een Inrichting voor
Jeugdigen) of een Gedragsbeïnvloedende Maatregel (GBM) is opgelegd. Zij zijn uitgesloten van
deze mogelijkheid tot het indienen van een gratieverzoek op grond van artikel 6:7:1 sub b Sv.
16
Overzicht op website Forum Levenslang - Veelgestelde vragen (FAQ).
17
Artikel 4 lid 2 en 3 Besluit ACL. Het ACL-advies na 25 jaar detentie betreft dus nog niet de toets
op mogelijke voorwaardelijke invrijheidstelling. Over het onderscheid tussen deze twee
beslismomenten: zie het RSJ-advies uit 2016.
18
EHRM 26 april 2016, ECLI:CE:ECHR:2016:0426JUD001051110, (Murray/Nederland).
Overigens bestond zo’n uitgebreid onderzoek aan het begin van de detentie eerder voor alle
langgestraften in het kader van de inmiddels afgeschafte Volgprocedure langgestraften.
19
Op 19 januari en 26 april 2021. Zie de brieven van de minister voor Rechtsbescherming over de
positieve voordracht tot gratie in resp. de zaak Cevdet Y, Kamerstukken II, vergaderjaar 2020/21,
29 452, nr. 240 en de zaak Loi Wah C, Kamerstukken II, vergaderjaar 2020/21, 29 452, nr. 242.
15

6

Tegelijkertijd is er nog veel kritiek op het Nederlandse herbeoordelingsmechanisme, dat
door sommigen wordt aangemerkt als een minimale invulling van de eisen die
voortvloeien uit het EVRM. Zoals hieronder wordt toegelicht, richt de kritiek zich met
name op twee kwetsbaarheden in het bestaande systeem: het politieke karakter van de
herbeoordeling doordat de minister beslist over de gratieverlening, en de zwakke
rechtswaarborgen.20
De gratiebeslissing is gevoelig voor politieke invloeden doordat de beslissing ligt bij de
minister, die zich moet verantwoorden voor het parlement.21 Vanuit het perspectief van
democratische verantwoording is dat positief, maar het maakt de gratiebeslissing ook
afhankelijk van het politieke klimaat.
Naar aanleiding van de twee in 2021 toegekende gratieverzoeken wijzen critici in dit
verband op de moeizame voorgeschiedenis, waarin de toenmalige minister voor
Rechtsbescherming meerdere keren afwijzend besliste na positieve adviezen ten aanzien
van re-integratie of gratieverlening.22 Na afwijzende beslissingen ten aanzien van
gratieverlening moesten betrokkenen zich telkens richten tot de burgerlijke rechter, die
uiteindelijk de minister geen andere mogelijkheid liet dan gratieverlening.23
Hoewel op grond van deze uitkomst kan worden gesteld dat een mogelijk te grote
politieke invloed op de gratiebeslissing door de minister kan worden gecorrigeerd in de
rechtspraak, doet het feit dat hiervoor veel procedures moesten worden gevoerd volgens
sommigen af aan de rechtswaarborgen, de tweede kwetsbaarheid in het huidige systeem.
Tegen een afwijzende beslissing in een gratieprocedure staat geen rechtsmiddel open,
anders dan indirect via civiele procedures.24 Veroordeelden kunnen nu feitelijk alleen een
volle beoordeling van hun ontwikkeling verkrijgen door het voeren van vele juridische
Voor kritiek op de onvoldoende rechtswaarborgen in het huidige herbeoordelingssysteem op basis
van de gratieprocedure, zie o.a.: HR 19 december 2017, ECLI:NL:HR:2017:3185, zie conclusie
Machielse en annotatie Van Kempen; De Nationale Ombudsman in een brief aan de Minister voor
Rechtsbescherming d.d. 10 mei 2021; Van Hattum en Meijer, ‘An Administrative Procedure for Life
Prisoners: Law and Practice of Royal Pardon in the Netherlands’, in: D. van Zyl Smit, & C.
Appleton (Eds.), Life imprisonment and Human Rights (p. 141-162), 2016; College voor de
Rechten van de Mens, Rapportage aan het VN-Comité tegen Foltering (CPT), 08-11-2021 (par.
5.2); N. Jörg, annotatie bij HR 6 november 2020, ECLI:NL:HR:2020:1747. Bij het EHRM leidden
recent zeven klachten over onvoldoende perspectief op vrijlating tot vragen aan de Nederlandse
regering. Voor de betreffende zaken, gepubliceerd op 4 april 2022, zie HUDOC - European Court of
Human Rights (coe.int).
21
Van Hattum en Meijer, ‘An Administrative Procedure for Life Prisoners: Law and Practice of Royal
Pardon in the Netherlands’, in: D. van Zyl Smit, & C. Appleton (Eds.), Life imprisonment and
Human Rights (p. 141-162), Hart Publishers 2016; College voor de Rechten van de Mens,
Rapportage aan het VN-Comité tegen Foltering (CPT), 08-11-2021 (par. 5.2); Brief Nationale
Ombudsman d.d. 10 mei 2021.
22
HR 19 december 2017, ECLI:NL:HR:2017:3185 met nt. Van Kempen; Brief Nationale
Ombudsman, 10 mei 2021; HR 6 november 2020, ECLI:NL:HR:2020:1747, met nt. N. Jörg.
23
De bewoordingen waarin de toenmalig minister voor Rechtsbescherming eind 2020 een van de
toegekende gratieverzoeken verdedigde, toont deze spanning: ‘De rechter heeft echter telkens
geoordeeld dat mijn besluiten om geen gratie te verlenen juridisch geen stand houden. Gelet
hierop kan ik nu niet anders dan een positieve voordracht tot gratieverlening indienen bij de
Koning.’, Kamerstukken II 2020/21, 29 452, nr. 240.
24
Voor kritiek hierop, zie: conclusie Machielse bij HR 19 december 2017, ECLI:NL:HR:2017:3185;
Brief Nationale Ombudsman, 10 mei 2021; annotatie N. Jörg bij HR 6 november 2020,
ECLI:NL:HR:2020:1747.
20

7

procedures.25 Dat leidt tot veel en tijdrovende procedures, wat naar aanleiding van de
uiteindelijke gratieverleningen in 2021 is bekritiseerd door onder meer de Hoge Raad, de
Ombudsman en het ACL.26
Tenslotte ontbeert de huidige herbeoordelingsprocedure op basis van de ambtshalve
gratiebeslissing belangrijke procedurele waarborgen, zoals een hoorrecht van de
veroordeelde en termijnen waarbinnen een beslissing op een verzoek moet worden
genomen.27
Tegen deze achtergrond is van meerdere kanten aangedrongen op een fundamentele
discussie over het stelsel van herbeoordeling.28
Met de aangekondigde heroverweging van het herbeoordelingsmechanisme en met name
de verhouding tussen rechter en Kroon, geeft de minister gehoor aan deze oproep. De
RSJ acht het positief dat deze heroverweging nu plaatsvindt.
4. Voorstel tot invoering van een rechterlijke toets
De RSJ hecht eraan te benadrukken dat het EHRM de lidstaten vrijlaat in de uitwerking
van het herbeoordelingsmechanisme. Als in onderstaande wordt betoogd dat een
rechterlijke toets de voorkeur verdient, bedoelt de RSJ dan ook niet te zeggen dat binnen
het bestaande systeem van herbeoordeling niet kan worden voldaan aan de eisen die het
Europese Hof stelt.
Ook binnen het bestaande stelsel zou het de facto perspectief op vrijlating kunnen
verbeteren. Dat betreft zowel de procedures van herbeoordeling als de mogelijkheden
voor resocialisatie en re-integratie, zodat de veroordeelde zich tijdens de detentie
daadwerkelijk kan voorbereiden op een eventuele terugkeer in de samenleving. Van
belang daarbij is dat met die resocialisatie tijdig kan worden begonnen. Voor deze
mogelijkheden tot verbetering binnen het huidige systeem biedt onder andere het
Evaluatierapport van het Besluit ACL belangrijke aanknopingspunten.29
Wat betreft de herbeoordeling ziet de RSJ echter betere waarborgen in een systeem met
een rechterlijke toetsing. Dat sluit aan bij wat hierover in eerdere adviezen is gezegd.

H.E. Bröring en Van Hattum, ‘Gratie: een bestuursbevoegdheid getoetst. Een beschouwing naar
aanleiding van het arrest van de Hoge Raad van 6 november 2020’, in Nederlands Tijdschrift voor
Strafrecht (NTS) 2021/3.
26
Zie o.a. de brief van de Nationale Ombudsman en de annotatie van N. Jörg bij HR 6 november
2020, ECLI:NL:HR:2020:1747. Het ACL was hierover kritisch in de NPO Radio 1-podcast Het
Onderzoeksbureau van 9 april 2021, wat in een later op de website geplaatst bericht is
genuanceerd (www.adviescollegelevenslanggestraften.nl/nieuws-en-media/bericht-adviescollegenav-npo1-podcast/)
27
Zie o.a.: Van Hattum en Meijer, ‘An Administrative Procedure for Life Prisoners: Law and Practice
of Royal Pardon in the Netherlands’, In: D. van Zyl Smit, & C. Appleton (Eds.), Life imprisonment
and Human Rights (p. 141-162), Hart Publishers 2016.
28
Zie voor een felle oproep daartoe de annotatie van N. Jörg bij HR 6 november 2020,
ECLI:NL:HR:2020:1747, waarin wordt betoogd dat een ‘goed voorbereide discussie tussen
regering en parlement over de toekomst en vormgeving van de levenslange gevangenisstraf’ nooit
heeft plaatsgevonden. ‘Het wordt werkelijk tijd (…) voor een principieel debat over de levenslange
gevangenisstraf waarin ook over de grens en naar internationale onderzoeken, aanbevelingen en
resoluties wordt gekeken.’
Ook de Nationale Ombudsman ziet aanleiding om verder te kijken dan het huidige procedurele
kader van de Gratiewet (brief Nationale Ombudsman 10 mei 2021).
29
Zie Evaluatie Besluit ACL en P.A.M. Mevis, Levenslang; een tussenstand, in DD 2022/7.
25

8

Daarbij moet worden opgemerkt dat het advies uit 2006 is geschreven voordat de
herbeoordeling, zoals vastgelegd in het Besluit ACL, bestond. Uitgaande van de vraag hoe
het beste kon worden voorzien in een herbeoordelingsmechanisme, zag de RSJ hiervoor
de beste waarborgen in een systeem van rechterlijke toetsing. In 2016 is de RSJ
gevraagd te adviseren over het concept Besluit ACL. In dat advies gaf de RSJ
aanbevelingen ter verbetering van het conceptbesluit, waarbij tegelijkertijd werd
aangegeven dat herbeoordeling door de rechter nog steeds de voorkeur verdient. 30
4.1 Ruimte voor fundamentele heroverweging inzake het herbeoordelingsmechanisme
Politiek gezien is de wijze waarop in het Nederlandse strafrecht voor levenslanggestraften
een perspectief op vrijlating is gecreëerd, vaak een noodoplossing geweest: bij invoering
van de levenslange gevangenisstraf om deze straf überhaupt te kunnen opnemen in het
strafrecht, en met de aanpassing in 2016 om invulling te geven aan het door het EHRM
geëiste de jure en de facto perspectief op vrijlating. In dat laatste geval was de politieke
druk groot om binnen een jaar te voorzien in een stelsel voor de levenslange
gevangenisstraf dat aan die vereisten voldeed. In beide situaties was het begrijpelijk dat
voor het vereiste perspectief op vrijlating aansluiting werd gezocht bij het bestaande
gratiesysteem. Bij de nu aangekondigde heroverweging ontbreekt zo’n druk. Dat betekent
dat er ruimte is voor grondige doordenking van de vraag hoe het toetsingsmechanisme
het beste kan worden ingericht, wat de mogelijkheid biedt om ook de ingrijpender
wijziging naar een systeem van rechterlijke toetsing te overwegen.
Zoals hieronder wordt toegelicht, meent de RSJ dat een rechterlijke toetsing beter
geschikt is voor de herbeoordelingsbeslissing in het kader van de levenslange
gevangenisstraf dan het huidige systeem op basis van de gratieprocedure. Dat laat
onverlet dat de gratie waartoe veroordeelden op grond van de Gratiewet kunnen
verzoeken, als mogelijkheid dient te worden behouden.
4.2 Argumenten voor rechterlijke toets
Zoals hierboven is aangegeven, laat het EHRM de lidstaten vrij in de vormgeving van het
toetsingsmechanisme alsook in het exacte moment van toetsing.31 Wel blijkt uit de
jurisprudentie een voorkeur voor een systeem met rechterlijke toetsing. In de zaak
Hutchinson tegen het Verenigd Koninkrijk is helder verwoord dat deze procedure betere
waarborgen biedt voor een onafhankelijk en onpartijdig oordeel, evenals betere
procedurele waarborgen.32

Levenslang. Perspectief op verandering, Den Haag: RSJ 2006; Advies inzake voornemens tot
wijziging van de tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf, Den Haag: RSJ 2016.
31
Zie Vinter/VK, r.o. 120. ‘However, the Court would emphasise that, having regard to the margin
of appreciation which must be accorded to Contracting States in the matters of criminal
justice and sentencing (see paragraphs 104 and 105 above), it is not its task to
prescribe the form (executive or judicial) which that review should take. For the same reason, it is
not for the Court to determine when that review should take place. This being said, the Court
would also observe that the comparative and international law materials before it show
clear support for the institution of a dedicated mechanism guaranteeing a review no later than
twenty-five years after the imposition of a life sentence, with further periodic reviews
thereafter (see paragraphs 117 and 118 above).’
32
EHRM 17 januari 2017, ECLI:CE:ECHR:2017:0117JUD005759208 (Hutchinson/VK), par. 47:
30

9

Internationaal gezien vormt Nederland met een herbeoordelingsmechanisme op grond
van gratie een uitzondering. De meeste Europese landen kennen voor de herbeoordeling
van de levenslange gevangenisstraf een rechterlijke toetsing naast de mogelijkheid van
gratie.33
In hun uitgebreide internationaal vergelijkende studie over de levenslange
gevangenisstraf benadrukken Van Zyl Smit en Appleton dat de beslissing over
voortzetting of beëindiging van de levenslange detentie moet voldoen aan the highest
procedural standards gezien de impact van de beslissing. Levenslanggestraften hebben
immers geen garantie om ooit vrij te komen; het voortduren of beëindigen van de
vrijheidsbeneming is volledig afhankelijk van deze beslissing.
Bij die beslissing over voortzetting van de vrijheidsbeneming gaat het in feite om een
afweging van penologische doelen, een taak waartoe de rechter bij uitstek is
geëquipeerd. Ook bij de strafoplegging weegt deze immers welke strafrechtelijke doelen
de vrijheidsbeneming dient.
Op grond van deze overwegingen concluderen de auteurs dat voor de herbeoordeling van
de voortzetting van de onvoorwaardelijke tenuitvoerlegging van de levenslange
gevangenisstraf een rechterlijke toets de beste waarborgen biedt.34
Gegeven de hoge eisen waaraan een herbeoordelingsmechanisme bij de levenslange
gevangenisstraf moet voldoen, acht ook de RSJ een rechterlijke procedure hiervoor
geschikter dan de herbeoordeling zoals in Nederland bestaat op basis van een
gratiebeslissing. Dat geldt zowel voor de procedurele waarborgen als voor de vereiste
onafhankelijkheid en onpartijdigheid van het oordeel.
De voorkeur voor een rechterlijke toets met het oog op de procedurele waarborgen komt
eveneens tot uitdrukking in arresten van de Hoge Raad.35
Daarbij kan nog worden opgemerkt dat in Nederland beslissingen ten aanzien van de
tenuitvoerlegging van strafrechtelijke sancties van vergelijkbaar gewicht, zoals tbsverlenging en (voorwaardelijke) beëindiging van de tbs, ook aan de rechter worden
voorgelegd. Een rechterlijke toets in het kader van de levenslange straf past in die lijn.
Daarmee zou Nederland bovendien aansluiten bij zowel de Europese rechtspraktijk, als
die van de Caraïbische delen van het Koninkrijk (zie onderstaande par. 5.2).
Op basis van deze overwegingen, gevoegd bij de eerdergenoemde kwetsbaarheden van
de gratieprocedure als instrument voor de herbeoordeling van de levenslange
gevangenisstraf, komt de RSJ tot de conclusie dat het perspectief op vrijlating het best
‘The Court observes that a judicial procedure brings with it a series of important guarantees: the
independence and impartiality of the decider, procedural safeguards and protection against
arbitrariness.’
33
Zie het overzicht in Vinter/VK, r.o. 68. Zie ook de bijdragen over de regeling van de levenslange
gevangenisstraf in diverse Europese landen in: Van Zyl Smit en Appleton (eds.), Life
Imprisonment and Human Rights, Oñati International Series in Law and Society, Hart Publishers
2016.
34
Van Zyl Smit en Appleton, Life imprisonment. A global human rights analysis. Harvard University
Press 2019, hst. 9 en 10.
35
Zie HR 5 juli 2016, ECLI:NL:HR:2016:1325; HR 19 december 2017, ECLI:NL:HR:2017:3185, met
nt. Van Kempen; HR 6 november 2020; HR 6 november 2020, ECLI:NL:HR:2020:1747, met nt. N.
Jörg.

10

wordt gewaarborgd met een herbeoordelingsmechanisme op basis van rechterlijke
toetsing.
Dat betekent dat de rechter op een nader te bepalen moment (zie onderstaande
paragraaf) toetst of voortzetting van de onvoorwaardelijke tenuitvoerlegging nog een
strafrechtelijk doel dient. Als dat niet langer het geval is, kan de rechter beslissen om
voorwaardelijke invrijheidstelling (v.i.) te verlenen mits wordt voorzien in een
mogelijkheid van v.i. of een andere modaliteit van voorwaardelijke invrijheidstelling voor
levenslanggestraften.
Binnen het Nederlandse strafrechtsysteem ligt het voor de hand om de rechterlijke toets
op te nemen in het Wetboek van Strafrecht (Sr) en de nadere uitwerking van de
procedures in boek 6 van het Wetboek van Strafvordering (Sv), waar de
tenuitvoerlegging van strafrechtelijke beslissingen is geregeld.
Aanbeveling: ontwikkel voor de levenslange gevangenisstraf een
herbeoordelingsmechanisme op basis van een rechterlijke toetsing. Wettelijk kan dat
worden vormgegeven door:
-

Een toevoeging in artikel 10 Sr: de bepaling dat na oplegging van een
levenslange gevangenisstraf de rechter op een nog nader te bepalen moment
beslist of voortzetting van de onvoorwaardelijke tenuitvoerlegging nog een
strafrechtelijk doel dient.

-

De verdere uitwerking daarvan te regelen in Boek 6 Sv.

-

De Gratiewet ongewijzigd te laten. De gratieprocedure blijft daarmee behouden
voor gevallen anders dan de huidige ambtshalve herbeoordeling van de
levenslange gevangenisstraf.

5. Overwegingen ten behoeve van de uitwerking
Zoals hierboven in de inleiding is aangegeven, hangen met de invoering van een
rechterlijke toets veel uitwerkingsaspecten samen die eveneens grondige doordenking
behoeven. Vooruitlopend op die uitwerking geeft de RSJ onderstaand enkele
overwegingen mee ten aanzien van het belang van duidelijkheid over de aard van de
levenslange gevangenisstraf, het eerste herbeoordelingsmoment, de periodieke herhaling
daarvan in geval niet tot v.i. wordt besloten en de vraag bij welke rechterlijke instantie de
herbeoordeling kan worden belegd.
5.1 Duidelijkheid over de aard van de levenslange gevangenisstraf.
Het perspectief op vrijlating mag een fundamenteel uitgangspunt zijn van het EHRM,
politiek en maatschappelijk stuit het idee van mogelijke vrijlating van een
levenslanggestrafte vaak op onbegrip. Met name voor slachtoffers en nabestaanden kan
het een schok zijn als ze worden geconfronteerd met de realiteit dat de
levenslanggestrafte dader toch vrij kan komen.
Met het oog op deze gevoeligheden is het van groot belang dat voor iedereen van meet af
aan duidelijk is wat deze straf inhoudt en dat de mogelijkheid van invrijheidstelling op
termijn daarbij hoort. Dat laat onverlet dat het nog steeds de zwaarst mogelijke straf is
die wel degelijk levenslang kan duren.
De hierboven voorgestelde wettelijke uitwerking van de rechterlijke toets kan ertoe

11

bijdragen dat de rechter al op het moment van de strafoplegging duidelijk maakt wat de
tenuitvoerlegging inhoudt.
5.2 Moment van toetsing
Voor de bepaling van het toetsmoment bestaan geen harde juridische criteria. Ook het
EHRM laat zich hierover niet gedetailleerd uit, maar het Hof vindt in internationale
regelgeving en in rechtsvergelijkende zin steun voor een toetsing niet later dan 25 jaar na
het opleggen van de straf.36 Getoetst wordt dan welke strafrechtelijke doelen nog worden
gediend met voortzetting van de vrijheidsbeneming. In de Europese landen ligt het
toetsmoment globaal tussen 15 en 25 jaar.37 Deze marge laat de lidstaten de ruimte om
dat moment af te stemmen op het nationale strafrechtelijk kader.
Ondersteuning voor een toetsmoment niet later dan 25 jaar na de start van de detentie
blijkt voor wat betreft de Nederlandse situatie uit de jurisprudentie van de Hoge Raad.38
Het toetsmoment in relatie tot overige straffen
In het advies van 2006 ging de RSJ uit van een toetsmoment na 15 jaar. Die termijn is
binnen het huidige Nederlandse strafrechtstelsel niet langer realistisch. Dat geldt vooral in
relatie tot het eerst mogelijke moment van voorwaardelijke invrijheidstelling bij de
maximale tijdelijke gevangenisstraf van 30 jaar: sinds de aangepaste v.i.-regeling in het
kader van de Wet straffen en beschermen is v.i. niet eerder dan na 28 jaar mogelijk.
Een rechterlijke toets na 25 jaar of eerder kan dus spanning opleveren met het eerst
mogelijke moment van voorwaardelijke invrijheidstelling bij de maximale tijdelijke straf.
Tegelijkertijd acht de RSJ de ervaringen met de recent gewijzigde v.i.-regeling nog
onvoldoende om de uitwerking van het stelsel voor levenslang hierop nu volledig af te
stemmen. Gezien de tijd die gepaard gaat met uitwerking van wetgeving voor een
rechterlijke toets, kan voor de definitieve bepaling van het moment waarop de rechter de
voortzetting van de levenslange gevangenisstraf toetst wellicht ook de evaluatie van de
Wet straffen en beschermen worden betrokken. Daarop gaat de RSJ in een later advies
graag nader in.39
In dit advies beperkt de RSJ zich tot globale overwegingen betreffende het toetsmoment,
waarbij ook andere overwegingen worden betrokken die specifiek betrekking hebben op
de aard van de levenslange gevangenisstraf.

Zie Vinter/VK, r.o. 120. ‘(…) For the same reason, it is not for the Court to determine when that
review should take place. This being said, the Court would also observe that the comparative and
international law materials before it show clear support for the institution of a dedicated
mechanism guaranteeing a review no later than twenty-five years after the imposition of a
life sentence, with further periodic reviews thereafter (see paragraphs 117 and 118 above).’
37
Vinter/VK, r.o. 68; Van Zyl Smit en Appleton, 2019.
38
Zie HR 5 juli 2016, ECLI:NL:HR:2016:1325.
39
Over deze spanning tussen het toetsmoment bij levenslang en de bestaande v.i.-regeling en de
mogelijk verstrekkende keuzes die hierin kunnen worden gemaakt, zie: W.J. Ausma, S. van den
Brink, R. ter Haar, D. Herbrink, M. Hornman, J. de Jong, M. Rasterhoff en N. Verschaeren,
‘Levenslang of dertig jaar: wat is de facto langer, en is dat wenselijk?’, NTS (Nederlands Tijdschrift
voor Strafrecht) Aflevering 1, 2022, editorial. In plaats van afstemming op de termijnen van de
huidige v.i.-regeling wordt een toetsmoment na 20 jaar geadviseerd en de regelingen met
betrekking tot zeer langgestraften daarop af te stemmen.
36

12

Overige overwegingen met betrekking tot het toetsmoment
Behalve de relatie met lange tijdelijke straffen overweegt de RSJ ook aspecten die
samenhangen met de aard van de levenslange gevangenisstraf.
De eerste betreft de verhouding tussen het aantal jaren dat de vrijheidsbeneming
daadwerkelijk duurt, en de ervaren strafzwaarte. Het belangrijkste kenmerk van de
levenslange gevangenisstraf blijft immers – ondanks het perspectief op invrijheidstelling –
dat de veroordeelde geen zekerheid heeft om ooit vrij te komen, wat in de ervaring van
de straf algemeen wordt aangemerkt als een strafverzwarende factor.
De tweede overweging betreft de termijn die de strafrechter kan overzien bij het
opleggen van de straf. Zo wordt in het algemeen aangenomen dat het gewicht van de
vergelding afneemt met de tijd, bijvoorbeeld door de ontwikkeling die de veroordeelde
kan hebben doorgemaakt in zijn resocialisatie. Die ontwikkelingen en hun onderlinge
samenhang zijn onmogelijk over decennia vooruit te zien. Wat betreft een redelijke
termijn van toetsing sluit de RSJ daarom aan bij bovengenoemde overwegingen van het
EHRM voor een eerste toetsmoment na 25 jaar.
Ten derde moet rekening worden gehouden met de hospitalisatie en detentieschade die
onvermijdelijk optreden tijdens een zeer lange detentie. De kans dat een
levenslanggestrafte na decennia zozeer gehospitaliseerd is dat terugkeer in de
samenleving alleen al daardoor niet meer mogelijk is, is reëel. Toetsing op een te laat
moment zou daarom afbreuk doen aan het feitelijke perspectief op vrijlating.40
Op grond van genoemde overwegingen over de aard van de levenslange gevangenisstraf
kan ook een keuze voor een toetsmoment eerder dan na 25 jaar worden verdedigd.41
Dat wordt niet alleen toegepast in meerdere Europese landen maar ook in het Caraïbisch
deel van het Nederlands Koninkrijk, waar na ‘tenminste 20 jaren’ de rechter beslist over
voortzetting van de tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf met een
periodieke hertoetsing iedere vijf jaar wanneer niet tot voorwaardelijke invrijheidstelling
wordt overgegaan.42
Voorlopig voorstel: eerste toetsmoment na 25 jaar
Vooruitlopend op de definitieve bepaling van het moment waarop de rechter voortzetting
van de tenuitvoerlegging toetst, acht de RSJ het realistisch om uit te gaan van een eerste
toetsmoment ongeveer 25 jaar na de start van de detentie. Dat houdt het midden tussen
Zie annotatie N. Jörg bij HR 6 november 2020, ECLI:NL:HR:2020:1747.
W.J. Ausma, S. van den Brink, R. ter Haar, D. Herbrink, M. Hornman, J. de Jong, M. Rasterhoff en
N. Verschaeren, ‘Levenslang of dertig jaar: wat is de facto langer, en is dat wenselijk?’, NTS
(Nederlands Tijdschrift voor Strafrecht), Aflevering 1, 2022, editorial.
42
Artikel 1:30 Wetboek van Strafrecht Curaçao. Over de waardering van het EHRM voor deze
wetgeving, zie: J.H.J. Verbaan en B.A. Salverda 2019, ‘Wetgeving straf- en strafprocesrecht in
Aruba, Curaçao en Sint Maarten’, Tijdschrift voor bijzonder strafrecht en handhaving (TBS&H),
2019/3.
Twee recente uitspraken van het Gemeenschappelijk Hof van Justitie van Aruba, Curaçao, Sint
Maarten en van Bonaire, Sint Eustatius en Saba illustreren hoe door de rechter wordt beslist of de
onvoorwaardelijke tenuitvoerlegging nog steeds een redelijk doel dient. Daartoe worden
recidivegevaar, sociale en psychologische ontwikkeling en positie van slachtoffers/nabestaanden
onderzocht. Dat leidt in het ene geval tot een gemotiveerde beslissing om v.i. te verlenen, in het
andere geval om hiervan af te zien. Voor de betreffende zaken, zie
https://deeplink.rechtspraak.nl/uitspraak?id=ECLI:NL:OGHACMB:2021:404 en
https://deeplink.rechtspraak.nl/uitspraak?id=ECLI:NL:OGHACMB:2021:405.
40
41

13

een aanvaardbare spanning met de v.i. regeling, de EHRM-richtlijn van toetsing na
uiterlijk 25 jaar en overwegingen die een eerdere toetsing zouden rechtvaardigen.
In verband met spanning die dan ontstaat tussen een mogelijke beslissing tot v.i. na 25
jaar voor levenslanggestraften en het eerst mogelijke v.i. moment bij de maximale
tijdelijke straf, kan in een wettelijke bepaling worden vastgelegd dat als de rechter na 25
jaar beslist dat v.i. kan worden verleend, deze v.i minimaal 5 jaar duurt.
Onvoorwaardelijke beëindiging is dan niet eerder mogelijk dan na 30 jaar, de maximale
duur van de tijdelijke gevangenisstraf.
De RSJ verwacht dat over de exacte bepaling van het toetsmoment nog een uitgebreide
discussie gevoerd zal worden en is graag bereid tot nadere advisering in een latere fase
van de uitwerking.
5.3 Hertoetsing na afwijzing invrijheidstelling
Met betrekking tot het herbeoordelingsmechanisme gaat het EHRM uit van periodieke
hertoetsing na een afwijzende beslissing op invrijheidstelling.43 In het huidige stelsel is
daarin voorzien middels periodieke herhaling van het onderzoek naar de gronden voor
gratie na afwijzing van het gratieverzoek. Ook een stelsel van rechterlijke toetsing dient
te voorzien in periodieke herbeoordeling na een negatieve beslissing over de
invrijheidstelling.
Bij afwijzing van de invrijheidstelling is het vooral belangrijk dat de rechter motiveert
waarom voorwaardelijke invrijheidstelling nog niet aan de orde is en welke ontwikkeling
van de veroordeelde wordt verwacht om daarvoor in de toekomst mogelijk in aanmerking
te komen. Dat kan in het ene geval meer tijd vergen dan in het andere, afhankelijk van
de ontwikkeling die de veroordeelde al heeft doorgemaakt met het oog op een veilige
terugkeer in de samenleving. Dit sluit aan bij het individuele maatwerk dat de Wet
straffen en beschermen beoogt.
Uitgaande van een algemeen aanvaarde en in het Caraïbisch deel van het Koninkrijk
gehanteerde termijn van hertoetsing na 5 jaar en de benodigde flexibiliteit om te kunnen
inspelen op het individuele geval, acht de RSJ vooralsnog een periodieke herbeoordeling
na 5 jaar passend, of zoveel eerder als de rechter passend acht.
5.4 Herbeoordeling door Penitentiaire Kamer van het Hof Arnhem-Leeuwarden
Binnen het Nederlandse stelsel is het denkbaar om de toets te beleggen bij de rechter die
de straf heeft opgelegd met de mogelijkheid van hoger beroep, of te beleggen bij één
hiertoe gespecialiseerde rechterlijke instantie.
Dat laatste acht de RSJ aan te bevelen met het oog op het bijzondere karakter van de
toets. Daarvoor zou de Penitentiaire Kamer van het Hof Arnhem-Leeuwarden het meest in
aanmerking komen. Dit Hof behandelt in hoger beroep de tbs-verlengingszaken en PIJverlengingszaken, en kent een brede en multidisciplinaire samenstelling met behalve
rechters ook psychiatrisch deskundigen. De hier opgebouwde expertise en ervaring is ook
voor de herbeoordeling in het kader van levenslang relevant. Dat geldt met name voor de
risico-inschatting en de afweging van slachtofferbelangen.

43

In Vinter/VK geformuleerd als ‘further periodic reviews thereafter’.

14

Concentratie bij één hiertoe gespecialiseerde rechterlijke instantie is daarnaast
bevorderlijk voor het opbouwen van expertise en het waarborgen van de rechtseenheid,
zeker in het licht van het relatief geringe aantal zaken. Om dat zo goed mogelijk te
waarborgen kan worden gedacht aan de instelling van een speciale Kamer binnen het Hof
Arnhem-Leeuwarden.
6. Enkele aandachtspunten met betrekking tot overige uitwerkingsaspecten
Behalve de hierboven genoemde beslissingen op hoofdpunten, vergt de invoering van een
rechterlijke toets uitwerking van (materiële) toetsingscriteria en tal van procesmatige
aspecten. Binnen de context van dit advies beperkt de RSJ zich tot het benoemen van
enkele aandachtspunten voor de uitwerking, uiteraard met het aanbod om hierover in een
later stadium te nader te adviseren.
6.1 Positie van ACL en OM
Binnen het huidige herbeoordelingssysteem voorziet het ACL in een onafhankelijk advies
over de voorbereiding op een mogelijke invrijheidstelling. Het belang en de kwaliteit van
deze adviezen blijkt uit het Evaluatierapport van het Besluit ACL.
De RSJ gaat ervan uit dat ook in een systeem van rechterlijke toetsing de voorbereidende
werkzaamheden en de advisering door het ACL van groot belang blijven. Dat vergt
bijzondere aandacht voor de positionering van het ACL binnen een systeem van
rechterlijke toetsing, met name ten opzichte van het OM dat naar verwachting de
voortzetting of (voorwaardelijke) beëindiging van de levenslange gevangenisstraf zal
vorderen.
6.2 Toetsingscriteria
In het Besluit ACL zijn de criteria benoemd op grond waarvan het ACL adviseert over de
start van de re-integratie: het recidiverisico, de delictgevaarlijkheid, het gedrag en de
ontwikkeling van de levenslanggestrafte gedurende zijn detentie, de impact op de
slachtoffers en nabestaanden en in de sleutel daarvan de vergelding.44
De criteria op grond waarvan de minister twee jaar na de start van de re-integratie beslist
over gratie, zijn iets anders geformuleerd en bevatten een extra criterium, ‘de ernst van
het bewezenverklaarde feitencomplex en de persoon van de levenslanggestrafte’.45
Bij het opstellen van criteria voor de rechterlijke toets ligt het voor de hand om aan te
sluiten bij de nu geldende criteria. Een aandachtspunt daarbij is de samenvoeging van ‘de
impact op de slachtoffers en nabestaanden’ en ‘in de sleutel daarvan de vergelding’ (in
het vierde ACL-criterium). Zowel door de ACL als in het Evaluatierapport van het
Besluit ACL wordt dit als problematisch aangemerkt omdat het de afzonderlijke weging
van beide belangrijke onderdelen bemoeilijkt.46 Daarnaast benadrukt het ACL dat door de
koppeling van beide aspecten de impact op het slachtoffer eenzijdig wordt belicht vanuit
Besluit ACL, artikel 4 lid 4.
Kamerstukken II, 2016/17, 29279, nr. 354. Brief van de staatssecretaris van Justitie en Veiligheid
d.d. 25 oktober 2016: ‘Getoetst wordt aan de volgende criteria: het recidiverisico, de
delictgevaarlijkheid, de impact op de slachtoffers en nabestaanden en het gedrag en de
ontwikkeling van de levenslanggestrafte gedurende zijn detentie. Daarnaast worden bij de
herbeoordeling ook de ernst van het bewezenverklaarde feitencomplex en de persoon van de
levenslanggestrafte in ogenschouw genomen.’
46
Tweejaarsbericht Adviescollege levenslanggestraften, juni 2021; Evaluatierapport Besluit ACL.
44
45

15

de vergelding. Een meer op de toekomstgerichte blik, bijvoorbeeld door te onderzoeken
hoe bij eventuele toekenning van re-integratieactiviteiten rekening kan worden gehouden
met het belang van slachtoffers en nabestaanden door bijvoorbeeld het opleggen van
bijzondere voorwaarden, blijft daarmee onderbelicht.
Tot besluit geeft de RSJ nogmaals aan graag bereid te zijn de standpunten in dit advies
nader toe te lichten en desgewenst nader te adviseren over de uitwerking.
Met vriendelijke groet,
namens de Afdeling advisering van de Raad voor Strafrechtstoepassing en
Jeugdbescherming

Han J. Moraal
Algemeen voorzitter