1

De Uitvoeringswet REACH: stof tot nadenken over de uitvoering van Europese
verordeningen
Jan-Karel Kwisthout, Alka Swart, Hans Erik Woldendorp ∗
In dit artikel worden eerst de hoofdlijnen van de nieuwe REACH-verordening 1
besproken, waarna vooral wordt ingegaan op de manier waarop daaraan in Nederland
uitvoering is gegeven in de Uitvoeringswet REACH. 2 De 848 pagina’s tellende REACHverordening was een van de grootste Europese wetgevingsprojecten ooit. Het Europese
parlement stemde in de eerste lezing bij zitten en opstaan over 1039 amendementen en
nam er 430 aan. In tweede lezing werden van de 350 ingediende amendementen
uiteindelijk 173 amendementen aanvaard. De stemmingen werden vergeleken met een
fitness-training voor de parlementsleden. REACH was onderwerp van ongekende lobbyactiviteiten. Ook de pers heeft aan REACH ruim aandacht besteed.
1. Beknopte weergave van REACH
In deze paragraaf worden aanleiding en inhoud van REACH beknopt beschreven. Voor een
uitgebreidere weergave van REACH verwijzen wij naar “Aan de slag met REACH” 3 , waarin
de verordening op zeer toegankelijke wijze is weergegeven.
In februari 2001 publiceerde de Europese Commissie (hierna: Commissie) een Witboek over
de strategie voor een toekomstig beleid voor chemische stoffen. Daarin stond centraal dat er
ter vervanging van een groot aantal Europese richtlijnen en verordeningen één enkel
geïntegreerd systeem zou moeten komen voor de Registratie, Evaluatie, beperkende

∗

Jan-Karel Kwisthout is als plv. afdelingshoofd werkzaam bij het Ministerie van VROM. Alka Swart is als
senior consultant werkzaam bij OpdenKamp Adviesgroep en Hans Erik Woldendorp is als flexibel inzetbaar
jurist werkzaam bij het ministerie van VROM (voor milieu-onderwerpen) en het Instituut voor Infrastructuur,
Milieu en Innovatie te Brussel (voor natuur-onderwerpen). De auteurs waren betrokken bij het opstellen van het
wetsvoorstel voor de Uitvoeringswet REACH (zie noot 2). Het artikel is geschreven op strikt persoonlijke titel
en is niet bedoeld als de weergave van het standpunt van welke organisatie dan ook. Het artikel is afgesloten op
15 mei 2007, de dag waarop de Eerste Kamer de Uitvoeringswet REACH heeft aanvaard.
De auteurs bedanken Jasper van Rooij (directie Juridische Zaken van het ministerie van VROM) voor zijn
commentaar.
1
Verordening (EG) nr. 1907/2006 van het Europees Parlement en Raad van 18 december 2006 inzake de
registratie en beoordeling van en de autorisatie en beperkingen ten aanzien van chemische stoffen (REACH), tot
oprichting van een Europees Agentschap voor chemische stoffen, houdende wijziging van Richtlijn 1999/45/EG
en houdende intrekking van Verordening (EEG) nr. 793/93 van de Raad en Verordening (EG) nr. 1488/94 van de
Commissie alsmede Richtlijn 76/769/EEG van de Raad en de Richtlijnen 91/155/EEG, 93/67/EEG, 93/105/EG
en 200/21/EG van de Commissie (PbEU L396), alsmede Richtlijn 2006/121/EG van het Europees Parlement en
de Raad van 18 december 2006 tot wijziging van Richtlijn 67/548/EEG van de Raad betreffende de aanpassing
van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen inzake de indeling, de verpakking en het kenmerken van
gevaarlijke stoffen teneinde deze aan te passen aan verordening (EG) nr. 1907/2006 inzake de registratie en
beoordeling van en de vergunningverlening en beperkingen ten aanzien van chemische stoffen (REACH), tot
oprichting van een Europees Agentschap voor chemische stoffen (PbEU L 396).
2
Wetsvoorstel tot uitbreiding en wijziging van de Wet milieubeheer in verband met de uitvoering van EGverordening registratie, evaluatie en autorisatie van chemische stoffen (REACH) en de overheveling van de
bepalingen van de Wet milieugevaarlijke stoffen naar de Wet milieubeheer, alsmede daarmee samenhangende
wijzigingen van andere wetten (Kamerstukken II 2006/07, 30 600, nrs. 1-3).
3
J.A.S.J. Razenberg, D.A. van der Schaaf en A.W. van der Wielen, Aan de slag met REACH, SDU uitgevers
2007.

2
maatregelen en Autorisatie 4 van CHemische stoffen (REACH). Aanleiding voor het witboek
was de constatering dat, ondanks uitgebreide Europese regelgeving, van de meeste stoffen die
op de Europese markt worden verhandeld, nog steeds zeer weinig bekend is over de risico’s
van het omgaan met deze stoffen voor de gezondheid van de mens of voor het milieu. Op 29
oktober 2003 publiceerde de Commissie een voorstel voor een verordening, voorafgegaan
door een internet-consultatie die tot ca. 6400 reacties leidde. 5 Na intensieve discussie in de
Raad en in het Europees Parlement is de verordening op 18 december 2006 vastgesteld. Dit
gebeurde zonder dat conciliatie nodig was, hetgeen voor milieuregelgeving eerder
uitzondering dan regel is. REACH treedt op 1 juni 2007 in werking.
Het doel van REACH is omschreven als het waarborgen van een hoog niveau van
bescherming van de mens en van het milieu, alsmede van het vrije verkeer van stoffen op de
interne markt. Tevens worden een vergroting van het concurrentievermogen van het Europese
bedrijfsleven en een toename van de innovatie beoogd. De reikwijdte van REACH is ruimer
dan van de traditionele milieuregelgeving, omdat het niet alleen gaat om de bescherming van
de mens tegen risico’s van stoffen waaraan hij via het milieu wordt blootgesteld, maar tevens
om de bescherming tegen mogelijke directe schadelijke effecten die hij als consument of in de
arbeidssituatie kan ondervinden.
REACH leidt tot ingrijpende wijzigingen van het huidige beleid met betrekking tot het
invoeren, produceren, verhandelen en gebruiken van stoffen. Er treedt een verschuiving op
van de verantwoordelijkheid voor het veilig omgaan met stoffen van de overheid naar de
betrokken bedrijven. De bevoegdheden die lidstaten onder de oude regelgeving hadden,
worden nu in handen gelegd van het nieuw op te richten Europees Agentschap voor
Chemische Stoffen (hierna: Agentschap) en de Commissie.
In beginsel vallen alle stoffen onder REACH, zowel bestaande stoffen (stoffen die in 1981 op
de markt waren, in REACH ‘geleidelijk geïntegreerde stoffen’ genoemd) als nieuwe stoffen
(stoffen die na 1981 op de markt zijn gebracht). Zij vallen na verloop van tijd onder hetzelfde
regime. Voor nieuwe stoffen blijft de verplichting om een dossier met informatie over die stof
te overleggen, voorafgaand aan het op de markt brengen ervan, grotendeels dezelfde. Voor
bestaande stoffen moet echter een grootscheepse inhaalslag worden gemaakt, omdat voor veel
van deze stoffen geldt dat over de risico’s van het omgaan met de stoffen nog weinig bekend
is en de bestaande Europese regelgeving onvoldoende stimulansen bevat in deze situatie
verbetering te brengen.
Producenten, importeurs en andere beroepsmatige gebruikers in de toeleveringsketen van
producent tot gebruiker worden verplicht informatie te verzamelen over de eigenschappen van
de stoffen waarmee zij werken, de risico’s te beoordelen die aan het omgaan met die stoffen
zijn verbonden en de nodige maatregelen te nemen teneinde daarmee gepaard gaande risico’s
te beheersen. De verplichting informatie over stoffen met anderen te delen, loopt als een rode
draad door REACH.

4

Vrijstelling van een algeheel verbod op de stof.
Het oorspronkelijke commissievoorstel betrof: Voorstel van de Commissie voor een verordening van het
Europees Parlement en de Raad inzake de registratie en beoordeling van en de vergunningverlening en beperking
ten aanzien van chemische stoffen (REACH), tot oprichting van een Europees Chemicaliënagentschap en tot
wijziging van richtlijn 1999/45/EG en Verordening (EG) inzake persistente organische stoffen
(Commissiedocument COM (3003) 644 definitief).

5

3
Voor nieuwe stoffen moet vanaf 1 juni 2008 worden voldaan aan de verplichting tot indiening
van een registratie bij het Agentschap indien het voornemen bestaat een stof te produceren of
importeren. Voor ‘geleidelijk geïntegreerde stoffen’ wordt die registratieplicht gefaseerd
ingevoerd gedurende een periode van elf jaar. De reden van deze fasering is de
uitvoerbaarheid van REACH voor zowel de bedrijven die de registraties moeten
voorbereiden, als het Agentschap dat de registraties moet beoordelen op volledigheid en
juistheid. Het gaat namelijk om naar schatting 30.000 stoffen! Stoffen die voor mens of milieu
de grootste risico’s opleveren moeten het eerst worden geregistreerd, te beginnen met stoffen
waarvan het marktvolume meer dan 1000 ton per jaar bedraagt, en stoffen die vanwege hun
intrinsieke eigenschappen, ongeacht hun marktvolume, aanleiding geven tot (zeer) ernstige
zorg voor de gezondheid van de mens (omdat ze carcinogeen, mutageen of toxisch voor de
voortplanting kunnen zijn), dan wel voor het milieu (omdat ze persistent, bioaccumulerend en
toxisch kunnen zijn).
REACH bevat voorts een uitgebreide regeling voor onderzoek dat moet worden uitgevoerd ter
verkrijging van de informatie die nodig is voor de registratie van stoffen. De verordening
bevat een verbod op het onnodig of herhaald uitvoeren van dierproeven. Bedrijven mogen
onderling afspreken welk bedrijf het benodigde onderzoek verricht of laat verrichten. De
onderzoeksresultaten moeten tegen betaling worden gedeeld met andere bedrijven die een
registratie willen indienen. REACH introduceert daartoe een systeem dat bedrijven in staat
stelt andere bedrijven te vinden, die vergelijkbare onderzoeks-, registratie- en
informatieverplichtingen hebben, en reeds beschikbare informatie onderling te delen. Om de
kosten voor het bedrijfsleven en de uitvoerende instanties te reduceren, moeten bepaalde
gegevens in beginsel gezamenlijk worden ingediend.
Een belangrijke doelstelling van REACH is informatie-uitwisseling in de toeleveringsketen.
Downstream moet in de keten van personen die achtereenvolgens handelingen met de stof
verrichten, beginnend bij de producent of importeur en eindigend bij de professionele
gebruiker, van elke stof onder meer het veiligheidsinformatieblad worden doorgegeven
(bijvoorbeeld bij verstrekking van de stof door de producent aan de afnemer). Dit blad wordt
opgesteld op basis van een chemische veiligheidsbeoordeling van de stof en haar
toepassingen. Hierin worden vermeld de eigenschappen van de stof, blootstellings- en
emissiegegevens betreffende de productie en beoogde toepassing(en), een risicobeoordeling
en maatregelen om de risico’s voor de gezondheid van de mens of voor het milieu van het
gebruik van de stof te beperken. Upstream in de keten moet informatie worden verstrekt over
toepassingen van de stof en aanvullende informatie over eventueel gebleken schadelijke
gevolgen van stoffen (bijvoorbeeld door de afnemer aan de importeur). 6
REACH biedt de mogelijkheid om beperkingen vast te stellen ten aanzien van het
vervaardigen, het gebruik en het op de markt brengen van stoffen in de EU. Daarnaast kunnen
bepaalde stoffen ook geheel worden verboden. Het gaat dan om stoffen die aanleiding tot zeer
ernstige zorg geven op grond van hun intrinsieke eigenschappen. Laatstgenoemde stoffen
worden daartoe opgenomen in Bijlage XIV van REACH. Vrijstellingen van dat verbod zijn
mogelijk doordat desgevraagd op communautair niveau autorisatie kan worden verleend,
indien een bedrijf heeft aangetoond dat voor een specifieke toepassing van de stof de risico’s
aanvaardbaar en beheersbaar zijn en de stof voor die toepassing noodzakelijk is. REACH
bevat weliswaar geen substitutieplicht indien voor een stof een alternatief bestaat, maar
verleende autorisaties worden wel periodiek herzien. Een besluit tot verlening van een
6

Zie titel IV van REACH.

4
autorisatie wordt genomen op basis van een risicobeoordeling, waarbij rekening wordt
gehouden met sociaal-economische factoren alsook met de beschikbaarheid van vervangende
stoffen. Autorisaties worden aangevraagd bij het Agentschap. De Commissie is
verantwoordelijk voor de besluitvorming over autorisatie-aanvragen.
REACH is in beginsel bedoeld als een alomvattende regeling voor stoffen, maar er zijn
belangrijke beperkingen van de reikwijdte van REACH doordat bepaalde stoffen zijn
uitgezonderd. 7 Er geldt ook een groot aantal uitzonderingen waarin verplichtingen voor
bepaalde stoffen, situaties of toepassingen buiten toepassing worden verklaard. Zo zijn stoffen
met een marktvolume van minder dan 1 ton/jaar per producent of importeur vrijgesteld van de
registratieplicht. Stoffen die in het kader van specifieke EG-regelgeving aan een beoordeling
zijn onderworpen, zoals gewasbeschermingsmiddelen, biociden en geneesmiddelen, zijn voor
die toepassingen eveneens uitgezonderd van de registratieverplichting. Het rapport over de
uitvoering van REACH, dat in opdracht van de Stichting Natuur en Milieu is opgesteld door
Liesbeth Vogelezang-Stoute van de Universiteit van Amsterdam, beschrijft de reikwijdte van
REACH op voortreffelijke wijze. 8
Het uitgangspunt dat informatie in de toeleveringsketen voor een ieder beschikbaar moet zijn,
kan op gespannen voet staan met de omstandigheid dat het bedrijf dat over de informatie
beschikt, er belang bij heeft dat de informatie niet openbaar wordt gemaakt. Dat is
bijvoorbeeld het geval indien het om concurrentiegevoelige informatie gaat, die als
bedrijfsgeheim wordt beschouwd, of met de verkrijging van de informatie hoge
onderzoekskosten zijn gemoeid. In REACH is tussen deze soms tegenstrijdige belangen een
evenwicht gevonden. Het bedrijf dat over de informatie beschikt, is namelijk in beginsel
verplicht informatie te delen en heeft als tegenprestatie recht op een redelijke
kostenvergoeding.
REACH legt de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de verordening in belangrijke
mate bij het Agentschap, dat daartoe samenwerkt met de lidstaten. Het Agentschap is
verantwoordelijk voor de inname en verwerking van de registratiedossiers en onderzoekt of
de registratie juist en volledig is. Voorts coördineert het Agentschap de evaluatie van de
registratiedossiers of de beoordeling van stoffen. De lidstaten voeren volgens een vastgestelde
verdeelsleutel beoordelingen uit van dossiers. Zij hebben de mogelijkheid bij het Agentschap
voorstellen tot beperkingen (restricties) van het gebruik van stoffen in te dienen, wanneer zij
naar aanleiding van een risicobeoordeling van oordeel zijn dat communautaire maatregelen
noodzakelijk zijn. Het Agentschap beoordeelt die voorstellen met de bijbehorende
onderbouwingen en adviseert de Commissie die, gehoord de lidstaten, overeenkomstig de
comitologieprocedure daarover een definitief besluit neemt.
REACH heeft uiteraard belangrijke consequenties voor de nationale wet- en regelgeving in de
lidstaten. De gevolgen voor de Nederlandse situatie worden hieronder beschreven.
2. Algemene opmerkingen over de uitvoering van verordeningen
7

Radioactieve stoffen, niet-geïsoleerde tussenproducten, vervoer van gevaarlijke stoffen en stoffen en preparaten
onder douanetoezicht (art. 2, eerste lid REACH).
8
E.M. Vogelezang-Stoute, REACH en de invulling van hoofdstuk 9 Wet milieubeheer; Juridische kansen en
knelpunten van het wetsvoorstel Uitvoeringswet REACH met het oog op de bescherming van mens en milieu,
onderzoek verricht door het Centrum voor Milieurecht van de Universiteit van Amsterdam in opdracht van de
Stichting Natuur en Milieu, Utrecht, september 2006, te vinden op de website van de stichting (www.snm.nl,
onder publicaties) of van de universiteit van Amsterdam (www.jur.uva.nl/cvm, onder recente publicaties).

5

Art. 249 van het EG-Verdrag bepaalt dat een verordening verbindend en rechtstreeks
toepasselijk is in de lidstaten. Dit houdt in dat een verordening rechten en verplichtingen
schept zonder voorafgaande omzetting van de verordening in nationaal recht. Wel hebben
lidstaten tot taak de goede werking van de verordening in hun nationale recht te waarborgen.
Over de juridische uitvoering van EG-verordeningen is relatief weinig geschreven. 9 Het heeft
ons tijdens de voorbereiding van het wetsvoorstel verrast hoe theoretisch en vrijblijvend in het
algemeen over de uitvoering van Europese verordeningen wordt gedacht. Het begrip
‘uitvoering’ bijvoorbeeld is op zichzelf al verhullend, omdat daarmee wordt gesuggereerd dat
het alleen gaat om het toepassen van de verordening op nationaal niveau en het treffen van
feitelijke maatregelen om dit mogelijk te maken. Miskend wordt dan echter dat teneinde een
goede werking van de verordening te verzekeren voor de uitvoering van verordeningen, net
als voor de implementatie van richtlijnen, vaststelling van regelgeving op nationaal niveau is
vereist. Zo is de aanwijzing van een nationaal bevoegd gezag een onderwerp dat tot de interne
rechtsorde van de lidstaten behoort en zich, mede gelet op het subsidiariteitsbeginsel, niet
voor regeling door de Europese wetgever leent. Ook het toezicht op de naleving en de
bestuursrechtelijke of strafrechtelijke handhaving van verordeningen zijn onderwerpen, die
(vooralsnog) tot het nationale domein behoren. Wel is regelgeving ter uitvoering van
verordeningen doorgaans minder omvangrijk dan regelgeving ter implementatie van
richtlijnen. Vaak is deze regelgeving ook eenvoudiger doordat ze materieel gezien minder
inhoudelijk is en beleidsvrijheid ontbreekt. Ze bevat vooral standaardbepalingen over een
beperkt aantal onderwerpen.
Een probleem bij de uitvoering van verordeningen is allereerst de tijdigheid ervan. De
procedures die voor de vaststelling van de benodigde uitvoeringsregelgeving moeten worden
gevolgd, kosten in beginsel evenveel tijd als de procedures voor de vaststelling van
implementatieregelgeving, terwijl een uitvoeringstermijn in het algemeen veel korter is dan
een implementatietermijn. Een gebruikelijke uitvoeringstermijn is 20 dagen, tegenover een
implementatietermijn van 18 of 24 maanden. Hierbij moet worden bedacht dat tot op het laatst
aan de tekst van een verordening wordt gesleuteld, zodat de uitvoeringsregelgeving pas
definitief kan worden vastgesteld vanaf het moment waarop zekerheid bestaat over de tekst
van de verordening. Indien de uitvoeringsregelgeving op wetsniveau tot stand moet worden
gebracht, betekent dit dat de Tweede Kamer pas na dat moment over het wetsvoorstel kan
stemmen, omdat een wetsvoorstel tijdens de Eerste Kamerbehandeling in beginsel niet meer
kan worden gewijzigd. Voor de Eerste Kamerbehandeling resteert dan in beginsel de zeer
korte uitvoeringstermijn. De uitvoeringsregelgeving moet in de praktijk vaak op wetsniveau
worden vastgesteld, zoals de strafbaarstelling. In art. 89, tweede lid, van de Grondwet is
namelijk bepaald dat strafbepalingen alleen gegeven kunnen worden krachtens de wet en dat
de wet de op te leggen straffen bepaalt. Het op tijd treffen van de benodigde
uitvoeringsregelgeving is dus een ‘uitdaging’. In het hiernavolgende gaan wij uitgebreider in
op de aanpak van het probleem van tijdigheid en de daarvoor bedachte oplossingen bij de
uitvoering van REACH.
In gevallen waarin met betrekking tot het onderwerp dat in een verordening is geregeld, op
nationaal niveau al eerder regelgeving is vastgesteld, is niet alleen de tijdigheid van de
vaststelling van de benodigde uitvoeringsregelgeving een probleem, maar wordt de operatie
9

Het proefschrift van Jacqueline Bonnes is ook na 10 jaar voor zover ons bekend nog steeds de belangrijkste
publicatie over dit onderwerp in Nederland: J. Bonnes, Uitvoering van EG-verordeningen in Nederland, 1994,
W.E.J. Tjeenk Willink, Zwolle.

6
ook inhoudelijk complex. Er moet dan namelijk de overstap van een nationaal systeem naar
een Europees systeem worden gemaakt, met alle gevolgen van dien voor de bestaande
nationale regelgeving. Indien de nationale regeling meeromvattend dan alleen de
implementatie van Europese regelgeving is, moet zij worden opgesplitst in bepalingen die
moeten worden ingetrokken of aangepast, en bepalingen die kunnen of moeten worden
gehandhaafd, met name indien de bepalingen strekken ter uitvoering of implementatie van
andere Europese regelgeving dan de verordening. Volgens de jurisprudentie van het Hof van
Justitie van de EG komen met een verordening strijdige nationale bepalingen niet van
rechtswege te vervallen, maar moeten zij door de nationale wetgever worden ingetrokken of
aangepast. 10 Zolang dit niet is gebeurd, moeten de nationale bepalingen in individuele
gevallen buiten toepassing worden gelaten, ten faveure van de verordeningsbepalingen die in
een regeling van het desbetreffende onderwerp voorzien.
Dit is uiteraard een ongewenste situatie, zodat tijdig intrekken van strijdige of overlappende
nationale wet- en regelgeving noodzakelijk is.
De regelgeving ter uitvoering van Europese verordeningen vertoont in Nederland grote
verschillen in het niveau van de regelgeving. Nu eens kan een verordening bij ministeriële
regeling worden uitgevoerd, 11 dan weer is daarvoor een algemene maatregel van bestuur
(amvb) of zelfs een wet nodig. 12 Voor het niveau waarop de uitvoeringsregelgeving wordt
vastgesteld, lijkt het onderwerp van de verordening of de uitvoeringsregelgeving niet
doorslaggevend. Onze indruk is dat voor het te kiezen niveau van regelgeving veeleer
bepalend is, of de nationale wetgever voor het desbetreffende onderwerp in enige wet
delegatie heeft mogelijk gemaakt van de bevoegdheid tot vaststelling van de benodigde
uitvoeringsregelgeving. Indien op een beleidsterrein regelmatig Europese verordeningen
worden vastgesteld, is dat doorgaans het geval, bijvoorbeeld op onderdelen van het
beleidsterrein van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Indien dat op
een beleidsterrein minder vaak voorkomt, ontbreekt vaak een specifieke delegatiegrondslag
voor de vaststelling van de benodigde uitvoeringsregelgeving. In een dergelijk geval moet de
uitvoeringsregelgeving op wetsniveau worden vastgesteld of moet eerst op wetsniveau in een
delegatiegrondslag worden voorzien. Soms kan voor de vaststelling van
uitvoeringsregelgeving echter worden teruggevallen op een algemene wettelijke grondslag,
die het mogelijk maakt een onderwerp op een lager niveau te regelen. Oudere wetgeving lijkt
verdergaande delegatie mogelijk te maken dan recente wetgeving. Hierop wordt in het
hiernavolgende uitgebreider ingegaan.
3. Belangrijkste uitvoeringsprobleem: de zeer korte uitvoeringstermijn
De uitvoeringstermijn voor REACH was in het oorspronkelijke Commissievoorstel op 20
dagen gesteld. Bij het opstellen van de uitvoeringsregelgeving is lange tijd van deze termijn
uitgegaan. Pas bij aanvaarding van de definitieve tekst van de verordening op 18 december
2006 is, na protesten uit verschillende lidstaten, de datum van inwerkingtreding vastgesteld op
1 juni 2007. De uitvoeringstermijn werd hierdoor per saldo met zes maanden verlengd. Bij de
meeste verordeningen echter wordt, zoals gezegd, een uitvoeringstermijn van 20 dagen
gehanteerd.

10

HvJ EG 9 september 2003, C-198/01, met name overwegingen 48 en 49.
Een voorbeeld hiervan is de Regeling ozonlaagafbrekende stoffen Wms 2001 (Stcrt. 2001, nr. 218).
12
Een voorbeeld hiervan is het POP-besluit Wms (Stb. 2005, nr. 182).
11

7
Binnen de zeer korte termijn die doorgaans voor de uitvoering van verordeningen wordt
gegeven, kan in Nederland geen uitvoeringsregelgeving tot stand worden gebracht, op welk
niveau dan ook. Om voor de uitvoering van REACH de benodigde regelgeving tijdig te
kunnen vaststellen, lagen in eerste instantie twee mogelijke werkwijzen voor de hand:
vaststelling van de regelgeving op het laagste niveau, bij voorkeur bij ministeriële
regeling, waarvoor een korte totstandkomingsprocedure geldt (versnelde
implementatie); of
aanvang met de opstelling van de regelgeving op het normaal vereiste hogere niveau in
een zeer vroeg stadium van de totstandkoming van de verordening.
3.1 Versnelde implementatie
Versnelde implementatie houdt in dat een verordening of richtlijn op een lager niveau mag
worden uitgevoerd of geïmplementeerd, dan voor hetzelfde onderwerp volgens de
Aanwijzingen voor de regelgeving aangewezen zou zijn indien de regeling nationaal
geïnspireerd zou zijn.
De versnelde implementatie kan inhouden dat voor een verordening de
uitvoeringsregelgeving bij ministeriële regeling wordt vastgesteld, en voor een richtlijn de
implementatieregelgeving bij amvb, waarbij desgewenst via een voorhang- en/of
nahangverplichting parlementaire betrokkenheid kan worden verzekerd. Ook kan versnelde
implementatie inhouden dat een onderwerp ter uitvoering of implementatie van een
verordening, onderscheidenlijk richtlijn, tijdelijk op een laag niveau van regelgeving wordt
geregeld, mits vervolgens tijdig wordt voorzien in regelgeving op het passende niveau. Voorts
kunnen met een verordening strijdige bepalingen in een wet of amvb bij ministeriële regeling
tijdelijk buiten werking wordt gesteld, totdat de definitieve regeling bij wet, onderscheidenlijk
amvb, tot stand is gebracht.
Teneinde tijdig in de voor REACH benodigde uitvoeringsregelgeving te voorzien, is eerst de
mogelijkheid van versnelde implementatie onderzocht, met name vanwege het in het oog
springende voordeel van de korte totstandkomingsprocedure. Er kan dan in een latere fase van
de totstandkoming van REACH met de voorbereiding van de uitvoeringsregelgeving worden
begonnen, op een moment waarop vrij grote zekerheid bestaat over de definitieve tekst van
REACH. Daar komt bij dat een verordening uit eigen kracht doorwerkt in de nationale
rechtsorde en de keuzevrijheid bij het vaststellen van uitvoeringsregelgeving beperkt is. Te
meer daar uitvoeringsregelgeving vooral standaardbepalingen betreft, lijkt regelgeving op een
laag niveau gerechtvaardigd.
3.2 Bezwaren tegen versnelde implementatie
Bestudering van de voorbeelden van versnelde implementatie ter voorbereiding van de
opstelling van de voor de uitvoering van REACH benodigde regelgeving leert echter dat deze
werkwijze bij verschillende actoren in het wetgevingsproces, met name de Raad van State, de
Tweede Kamer en de Eerste Kamer, weinig bijval krijgt. Hoewel herhaaldelijk is gebleken dat
tijdigheid een probleem is bij de uitvoering of implementatie van Europese regelgeving, staan
alle actoren er op dat hun rol in het totstandkomingsproces van de uitvoerings- of
implementatieregelgeving onaangetast blijft, zo niet wordt versterkt.13 Een reden hiervoor is
13

Zie ook: Wijziging van diverse wetten in verband met vereenvoudiging en harmonisatie van de
totstandkomingsprocedures voor algemene maatregelen van bestuur op het gebied van wonen, ruimte en milieu

8
waarschijnlijk het toenemende besef van de betekenis van Europese regelgeving voor de
lidstaten. Betrokkenheid van alle actoren in het wetgevingsproces hoeft, mits bepaalde
spelregels worden gehanteerd, op zichzelf niet op zwaarwegende problemen te stuiten. De
belangrijkste spelregel is dat de behandeling van de uitvoerings- of implementatiewet niet
wordt aangegrepen om over de inhoud van de Europese regeling zelf in discussie te gaan.
Natuurlijk moet het kabinet wel met de Tweede Kamer inhoudelijk over de Europese
regelgeving van gedachten wisselen. Kabinet en parlement hebben immers als nationale
wetgever hun gezamenlijke wetgevende bevoegdheid vergaand aan de Europese wetgever
afgestaan. Het Nederlandse standpunt over nieuwe Europese regelgeving wordt tot dusverre
echter vooral door het kabinet bepaald. De democratische legitimatie van deze regelgeving
kan op nationaal niveau dan ook worden versterkt, indien de Tweede Kamer, en desgewenst
ook de Eerste Kamer, actief en intensief bij de Nederlandse standpuntbepaling worden
betrokken.
Naast het principiële bezwaar dat de Tweede Kamer onvoldoende bij de totstandkoming en
uitvoering of implementatie van Europese regelgeving wordt betrokken, zijn er ook praktische
bezwaren waardoor versnelde implementatie niet het ‘ei van Columbus’ blijkt te zijn om tijdig
de benodigde uitvoerings- of implementatieregelgeving vast te stellen.
Ten eerste is versnelde implementatie pas mogelijk nadat op wetsniveau in een daartoe
strekkende regeling is voorzien. Voor het op de markt brengen en gebruiken van chemische
stoffen is niet voorzien in een specifieke mogelijkheid voor de uitvoering van verordeningen
op een laag niveau van regelgeving. Wel is er een algemene grondslag in art. 24 van de Wet
milieugevaarlijke stoffen (WMS) opgenomen om handelingen met stoffen bij of krachtens
amvb te regelen, indien een redelijk vermoeden is gerezen dat door die handelingen
ongewenste effecten voor de gezondheid van de mens of voor het milieu zullen ontstaan. Die
grondslag is zo ruim geformuleerd dat het tot nu toe mogelijk is gebleken voor verordeningen
op dit terrein de benodigde uitvoeringsregelgeving vast te stellen bij of krachtens amvb op
grond van art. 24 WMS. Voor de uitvoering van REACH zou het wellicht ten dele mogelijk
zijn geweest de grondslag in art. 24 WMS te gebruiken. Om hierna te bespreken redenen is
van deze mogelijkheid echter geen gebruik gemaakt.
Ten tweede biedt de mogelijkheid om bij lagere regeling bestaande hogere regelgeving buiten
werking te stellen, slechts een tijdelijke oplossing, omdat definitieve intrekking of aanpassing
van de hogere regelgeving noodzakelijk blijft, terwijl ook hiervoor eerst een wettelijke
grondslag moet worden geschapen. In dit geval zouden bepalingen van de WMS buiten
werking moeten worden gesteld.
Ten derde is wijziging van bestaande hogere regelgeving bij lagere regelgeving helemaal niet
mogelijk. Dit was wel nodig, omdat de WMS namelijk ook andere onderwerpen regelde dan
de onderwerpen die in REACH worden geregeld, mede ter uitvoering van verordeningen en
implementatie van richtlijnen die naast REACH blijven bestaan. In sommige andere lidstaten
en in de Europese regelgeving daarentegen bestaat niet een onwrikbare normenhiërarchie
zoals Nederland die kent. Zo kan de Commissie een richtlijn of verordening van de Raad en
het Europees Parlement wijzigen, indien de desbetreffende richtlijn of verordening die
mogelijkheid biedt. Een lagere regeling kan dus een hogere regeling wijzigen. Ook kan een

(voor- en nahangprocedures), Kamerstukken II 2006/07, nr. 30 930, nrs. 1-3, met name het Verslag,
Kamerstukken II 2006/07, 30 930, nr. 6.

9
richtlijn bij verordening worden gewijzigd en andersom. 14 Omdat veel onderwerpen reeds
eerder nationaal geregeld zijn, op een hoger niveau van regelgeving dan bij versnelde
implementatie de bedoeling is, houdt de normenhiërarchie een belangrijke beperking van het
praktische nut van versnelde implementatie in. Nog onlangs heeft de Eerste Kamer zich
opnieuw uitgesproken tegen de mogelijkheid van wijziging van een hogere bij een lagere
regeling. De Eerste Kamer heeft op 21 maart 2006 15 met algemene stemmen de motie Jurgens
aanvaard, waarin de Kamer haar zorg uitspreekt over het niveau waarop Europese regelgeving
in Nederland wordt geïmplementeerd. Volgens de Minister van Justitie gebeurt dit namelijk in
87% van de gevallen bij amvb, hoofdzakelijk vanwege de noodzaak tot tijdige implementatie
of uitvoering. Uit de brief van de Minister van Justitie van 13 februari 2007 kan worden
afgeleid, dat zowel de Eerste Kamer als het kabinet het ongewenst achten dat daarbij in
bepaalde gevallen op amvb-niveau wordt afgeweken van wat op wetsniveau is geregeld. 16
Ten vierde kan versnelde implementatie bij lagere regeling voor een aantal onderwerpen
afbreuk doen aan algemene regelingen die voor bepaalde onderwerpen op wetsniveau zijn
getroffen, met name in hoofdstukken van de Wet milieubeheer (WM), de Algemene wet
bestuursrecht (AWB), de Wet openbaarheid van bestuur (WOB) en de Wet Economische
delicten (WED).
Ten vijfde is bij versnelde implementatie de herkomst van de regeling bepalend voor het
niveau van regelgeving, in plaats van de aard van het te regelen onderwerp, zoals de
Aanwijzingen voor de Regelgeving vereisen. Indien de regeling een Europese herkomst heeft,
mag de uitvoerings- of implementatieregelgeving op een lager niveau worden vastgesteld dan
voor regeling van hetzelfde onderwerp nodig zou zijn indien zij louter nationaal is
geïnspireerd. Dit kan leiden tot onlogisch gestructureerde regelgeving, zoals kan worden
geïllustreerd met de reeds genoemde doorbreking van codificatie van speciale regelingen in
de WM, AWB, WOB en WED. Bij de uitvoering van REACH lag het dus voor de hand de
hoofdpunten van de regelgeving ter uitvoering van REACH een centrale plaats in de nationale
stoffenregelgeving te geven, conform de Aanwijzingen voor de Regelgeving, inhoudende dat
de hoofdlijnen van een regeling op wetsniveau moesten worden geregeld. REACH vormt het
hart van de volledig herziene Europese regelgeving voor stoffen en is het Europese equivalent
van de WMS waarin de hoofdzaken van het chemische stoffenbeleid tot de komst van
REACH waren geregeld, dus ook op wetsniveau. Er bestond reeds lang de wens de
bepalingen van de WMS over te hevelen naar de WM. Mede om die reden is afgezien van
uitvoering van REACH op grond van art. 24 WMS en is gekozen voor een regeling op
wetsniveau.
Voor de vormgeving van de regeling ter uitvoering van REACH heeft titel 10.7 WM ter
uitvoering van de EEG-verordening overbrenging van afvalstoffen (EVOA) model gestaan.
4. De 4 sporen-aanpak bij de uitvoering van REACH

14

Zie H.F.M.W. van Rijswick en E.M. Vogelezang-Stoute, de Kaderrichtlijn water en
gewasbeschermingsmiddelen, onderzoek in opdracht van VROM, Centrum voor Omgevingsrecht UU en
Centrum voor Milieurecht UvA, 2007, nog niet gepubliceerd.
15
Kamerstukken I 2005/06, 22.109, A.
16
Kamerstukken I 2006/07, 30.800 VI, C.

10
Bij de uitvoering van REACH is, om de onder b. weergegeven redenen, niet gekozen voor de
weg van versnelde implementatie. 17 Een belangrijke, nog niet genoemde overweging voor de
keuze van regeling bij wet boven versnelde implementatie, was voorts dat het introduceren
van versnelde implementatie gepaard zou gaan met extra risico’s op vertraging. Een poging
versnelde implementatie te introduceren zou namelijk tot principiële discussies met de
Tweede Kamer en de Eerste Kamer kunnen leiden, terwijl na de eventuele totstandkoming
van de wettelijke delegatiegrondslag ook nog de uitvoeringsregelgeving zou moeten worden
vastgesteld. Deze risico-inschatting is juist gebleken, zoals de lotgevallen van het
wetsvoorstel van de Minister van EZ illustreren 18 en ook blijkt uit de aanvaarding van de
motie Jurgens door de Eerste Kamer.
Om het risico van niet-tijdige totstandkoming van de ter uitvoering van REACH benodigde
regelgeving te minimaliseren, is niet alleen de reeds genoemde aanpak ‘zeer vroegtijdig
beginnen’ gevolgd, maar is een innovatieve 4-sporen aanpak gevolgd. Er werd weliswaar
vooral gebruik gemaakt van bestaande werkwijzen, maar nieuw aan deze aanpak was dat deze
werkwijzen allemaal tegelijk werden toegepast. Uit de bestudering van voorbeelden was
gebleken dat geen van de eerder toegepaste werkwijzen op zichzelf voldoende was om de
tijdige totstandkoming van de benodigde uitvoeringsregelgeving te waarborgen.
De 4-sporen-aanpak bestaat uit de volgende sporen:
1. Zeer vroeg beginnen met de opstelling van de uitvoeringsregelgeving.
2. Het nationale parlement actief betrekken bij de totstandkoming van REACH.
3. Initiatieven nemen ter verbetering of verduidelijking van REACH.
4. Gebruik maken van creatieve wetgevingstechnieken.
Het is voor de uitvoering van een verordening niet voldoende alleen de benodigde
uitvoeringsregelgeving tijdig tot stand te brengen, waarop de 4-sporenaanpak is gericht.
Daarnaast moeten nog allerlei feitelijke uitvoeringsmaatregelen worden genomen om ervoor
te zorgen dat REACH in de praktijk wordt toegepast op de wijze die de Europese wetgever
voor ogen heeft gestaan. Deze maatregelen blijven in dit artikel buiten beschouwing. In dit
verband kan nog wel worden opgemerkt dat de vragen van de Tweede Kamer voor een
belangrijk deel betrekking hadden op de feitelijke uitvoeringsmaatregelen (zie paragraaf 4.2).
In het hiernavolgende worden de 4 sporen kort toegelicht.
4.1 Eerste spoor (vroegtijdige start)
Ongeveer 3 jaar voor de verwachte datum van inwerkingtreding van REACH is begonnen met
het opstellen en in procedure brengen van de benodigde uitvoeringsregelgeving. 19 Omdat de
inhoud van REACH nog aanmerkelijk kon veranderen, is creatief te werk gegaan om de
noodzaak van aanpassingen van het wetsvoorstel te beperken (vierde spoor). Dat dit zijn
vruchten heeft afgeworpen, moge blijken uit het feit dat slechts één nota van wijziging bij de
Tweede Kamer is ingediend voor enkele wijzigingen van ondergeschikt belang. Leidende
gedachte daarbij was dat de inhoud van de verordening er voor de inhoud van de
uitvoeringsregelgeving in beginsel niet toe doet. De verordening werkt rechtstreeks, de
17

Kamerstukken II 2006/07, 21 501-08, nr. 200, bijlage 3.
Wijziging van de Electriciteitswet 1998 ( … en enkele andere wetten) (Wet totstandkoming implementatie
EG-besluiten op het terrein van de energie, post en telecommunicatie), Kamerstukken II 2003/04, 29 474, nrs. 13 en het advies van de Raad van State (Kamerstukken II 2003/03, 29 373, nr. 4).
19
Kamerstukken II 2003/04, 22.112, nr. 316.
18

11
uitvoeringsregelgeving is alleen faciliterend voor de goede werking ervan in Nederland en
bestaat vooral uit standaardbepalingen. Bij de regeling van de bestuursrechtelijke handhaving
en van de aanwijzing van de bevoegde nationale instantie kan met een algemene verwijzing
naar REACH worden volstaan. Alleen voor de strafrechtelijke handhaving was een exacte
verwijzing naar afzonderlijke bepalingen van REACH nodig (zie paragraaf 5).
Doordat vroegtijdig met de opstelling van de uitvoeringsregelgeving werd gestart, was het
mogelijk regelmatig met het bedrijfsleven over het wetsvoorstel te overleggen. De
milieuorganisaties verkozen niet aan dit overleg deel te nemen, maar achteraf via de politiek
invloed uit te oefenen. Pas na indiening van het wetsvoorstel is in opdracht van de Stichting
Natuur en Milieu onderzoek verricht naar de wijze waarop Nederland REACH heeft
geïmplementeerd. 20 Hierdoor kon in de memorie van toelichting bij de Uitvoeringswet niet
meer inhoudelijk op de kritiekpunten uit het rapport worden ingegaan, behalve voor zover de
vragen van de Tweede Kamer bij de behandeling van het wetsvoorstel daartoe aanleiding
gaven.
Deze vroegtijdige start was er op gericht het wetsvoorstel bij de Tweede Kamer in te dienen
zo kort mogelijk na de totstandkoming van het gemeenschappelijk standpunt van de Raad en
stemming pas te laten plaatsvinden op basis van de definitieve tekst van de verordening. 21 Al
eerder was de Raad van State om advies gevraagd. Deze planning kon worden gerealiseerd.
4.2 Tweede spoor (betrokkenheid van de Tweede Kamer bij REACH)
Versterking van de betrokkenheid van de Tweede Kamer bij de totstandkoming en uitvoering
van REACH was een belangrijk uitgangspunt. 22 De Tweede Kamer is veelvuldig over
REACH geïnformeerd. 23 De verantwoordelijke bewindslieden plaatsten bij de betrokkenheid
van de Tweede Kamer bij de uitvoeringsregelgeving “wel de kanttekening dat ervoor dient te
worden gewaakt dat tijdens de implementatie nog discussie plaatsvindt over de inhoud van de
Europese regelgeving omdat voor de Nederlandse wetgever, zowel de regering als het
parlement, nu eenmaal de harde Europese eis geldt dat de implementatieregelgeving tijdig tot
stand komt. Juist daarom zullen wij de Tweede Kamer ook, zoals in de brief aangegeven,
inhoudelijk bij de totstandkoming van de REACH-verordening betrekken.”. 24 Deze
voorwaarde was als een medaille met twee kanten: aan de ene kant moest zij worden gesteld
om vertraging van de benodigde uitvoeringsregelgeving te voorkomen, aan de andere kant
was zij bedoeld om de betrokkenheid van de Tweede Kamer bij de totstandkoming van
REACH te versterken.
De Tweede Kamer heeft zich de voorgestelde aanpak goed eigen gemaakt. Inhoudelijke
discussies over REACH vonden plaats naar aanleiding van de informatieve brieven van de
betrokken bewindslieden en vonden niet plaats tijdens de behandeling van de Uitvoeringswet
REACH. De discussies bij de behandeling van het wetsvoorstel beperkten zich tot de
uitvoeringsaspecten van REACH in brede zin. De vragen van de Tweede Kamer tijdens de
behandeling van het wetsvoorstel hadden vooral betrekking op deze niet-juridische aspecten
van de uitvoering van REACH. Het ging daarbij om vragen als: Zijn de betrokken bedrijven
20

Zie voetnoot 8.
Kamerstukken 2004-2005, 21 501-08, nr. 200 (bijlage 3).
22
Kamerstukken II 2006/07, 21 501-08, nr. 200. Bijlage 3 bij de brief waarin dit is verwoord, heeft bij de
behandeling van het wetsvoorstel door de Tweede Kamer nauwelijks aandacht gekregen.
23
Een overzicht van de voornaamste momenten van verstrekking aan de Tweede Kamer van informatie over
REACH is opgenomen als bijlage bij de memorie van antwoord, Kamerstukken I 2006/07, 30 600, nr. C.
24
Kamerstukken II 2006/07, 21 501-08, nr. 200.
21

12
voldoende voorbereid op de komst van REACH? Krijgen zij daarbij voldoende ondersteuning
van de overheid? Zijn de uitvoeringsinstanties op hun taak berekend? Is de
uitvoeringscapaciteit toereikend? Op deze uitvoeringsaspecten gaan wij in deze bijdrage niet
in, maar voor de beantwoording van die vragen verwijzen wij naar de Nota naar aanleiding
van het verslag. 25 In tegenstelling tot de Tweede Kamer, had de Eerste Kamer tijdens de
behandeling van de Uitvoeringswet REACH wel de behoefte vooral op de inhoud van
REACH in te gaan. 26
Uit onderzoek van de Universiteit van Leiden (zie literatuuroverzicht) is gebleken dat het
loskoppelen van inhoudelijke discussies over Europese regelgeving van het uitvoerings- of
implementatietraject, een belangrijke bijdrage kan leveren aan de vlotte behandeling door het
nationale parlement van de voor uitvoering of implementatie benodigde regelgeving.
4.3 Derde spoor (verbetering of verduidelijking van REACH)
Naar aanleiding van de ervaringen die tijdens de opstelling van de uitvoeringsregelgeving
werden opgedaan, heeft Nederland initiatieven genomen ter verbetering of verduidelijking
van REACH. Immers, de rechtstreekse toepasselijkheid van de verordening noopte ertoe
maximale duidelijkheid van de verordeningtekst na te streven.
Nederland heeft initiatieven genomen ter verbetering van de strafrechtelijke handhaving van
REACH en heeft aandacht gevraagd voor de wijze waarop de contacten tussen de lidstaat en
de nationale bevoegde instantie met het Agentschap verlopen en wederzijds informatie wordt
verstrekt. In paragraaf 9 wordt hierop dieper ingegaan.
Een ander voorbeeld van een dergelijk initiatief was het intensief gebruik maken van de
juristen-linguïsten-overleggen, waarbij onder meer een tekstvoorstel is ingediend ter
verbetering van art. 5 REACH. Bij de voorbereiding van de strafbaarstelling van REACH
kwam namelijk aan het licht dat in deze cruciale bepaling het tegenovergestelde stond van wat
ermee werd bedoeld. 27
Bij de uitvoering van REACH bleek voorts dat bijlage XVII van REACH problemen oplevert,
doordat deze bijlage zonder wijzigingen uit richtlijn 76/769/EEG is overgenomen. Teneinde
de bepalingen van die richtlijn eenduidig en handhaafbaar te maken, heeft Nederland destijds
bij de implementatie ervan aanvullende nationale bepalingen vastgesteld. Indien de
richtlijntekst ongewijzigd wordt omgezet in een rechtstreeks toepasselijk voorschrift van
REACH, moeten deze nationale bepalingen worden ingetrokken. REACH gaat namelijk uit
van een directe, uniforme toepassing in alle lidstaten, waarbij voor aanvullende nationale
regelgeving in beginsel geen plaats meer is. De nationale implementatiebepalingen kunnen
25

Kamerstukken 2006/07, 30.600, nr. 6.
Wij wijzen er graag op dat de Eerste Kamer een voortreffelijke website heeft (Europoort), waarop het
Europees Bureau van de Eerste Kamer alle achterliggende stukken over REACH goed toegankelijk heeft
gemaakt.
27
De tekst luidde aanvankelijk:
“Behoudens de artikelen 6, 7, 21 en 23 mogen stoffen als zodanig en stoffen in preparaten of in voorwerpen die,
in de gevallen waarin dit vereist is, overeenkomstig de desbetreffende bepalingen van deze titel zijn
geregistreerd, niet in de Gemeenschap worden vervaardigd of in de handel gebracht.”
en is gewijzigd in:
“Onverminderd de artikelen 6, 7, 21 en 23 mogen stoffen als zodanig en stoffen in preparaten of in voorwerpen
niet in de Gemeenschap worden vervaardigd of in de handel worden gebracht, tenzij deze, in de gevallen waarin
dit vereist is overeenkomstig de desbetreffende bepalingen van deze titel, zijn geregistreerd.”
26

13
echter nog niet worden gemist, voordat bijlage XVII zelf op alle punten een sluitende regeling
geeft. Nederland heeft dit punt expliciet bij de REACH-onderhandelingen aangekaart, waarbij
de Commissie aanvankelijk de wetgevingskwaliteit niet de hoogste prioriteit gaf en bijlage
XVII vooralsnog niet wenste aan te passen. De gang van zaken illustreert dat een
wetgevingskwaliteitstoets op Europees niveau geen overbodige luxe is. 28 Uiteindelijk is een
oplossing gevonden door bijlage XVII pas per 1 juni 2009 in werking te laten treden, zodat in
de tussenliggende periode via de comitologieprocedure de noodzakelijke aanpassingen van
bijlage XVII kunnen worden gerealiseerd. 29
4.4 Vierde spoor (wetgevingstechniek)
In verband met de lengte van dit artikel wordt kortheidshalve alleen ingegaan op de techniek
die is toegepast om te voorkomen dat eventuele wijzigingen in de tekst van REACH tot
wijzigingen van het wetsvoorstel aanleiding zouden geven. Dit speelde bijvoorbeeld bij de
strafbaarstelling in artikel 9.3.3 WM, waarin de nummers van de bepalingen uit REACH zijn
opgenomen. Deze nummering kon nog wijzigen; ook in de fase van vertaling en officiële
bekendmaking van REACH zijn redactionele veranderingen en vernummeringen niet
uitgesloten. Daarom is in het wetsvoorstel de mogelijkheid opgenomen dat de Minister van
VROM na de totstandkoming van de wet, maar vóór de bekendmaking ervan in het
Staatsblad, de noodzakelijke technische wijzigingen aanbrengt, zoals het in overeenstemming
brengen van de wet met de definitieve nummering van REACH (artikel XI van het
wetsvoorstel).
5. De Uitvoeringswet REACH
De gevolgde 4-sporen aanpak heeft uiteindelijk geleid tot een tijdige en, naar het zich nu laat
aanzien, succesvolle uitvoering van REACH in de vorm van de Uitvoeringswet EGverordening registratie, evaluatie en autorisatie van chemische stoffen (REACH) (hierna:
Uitvoeringswet REACH).
Hiermee krijgt hoofdstuk 9 WM, getiteld ‘stoffen, preparaten en genetisch gemodificeerde
organismen’ eindelijk invulling, na vele jaren van discussie en zelfs een proeve van
wetgeving die reeds in 2002 aan de Tweede Kamer is gezonden. 30
De Uitvoeringswet REACH voorziet in de invoering van de nieuwe titels 9.2 en 9.3 in de
WM. Titel 9.3 is alleen gewijd aan de uitvoering van REACH (vergelijk titel 10.7 WM voor
de uitvoering van EVOA).
Artikel 9.3.1 WM voorziet in de mogelijkheid nadere regelgeving ter uitvoering van REACH
vast te stellen bij of krachtens amvb. Deze mogelijkheid tot regelgeving mag niet worden
benut voor de regeling van andere onderwerpen dan de strikte uitvoering van REACH of op
REACH gebaseerde regelgeving. Voorts moeten de Aanwijzingen voor de Regelgeving in
acht worden genomen, waardoor niet willekeurig welk onderwerp bij of krachtens amvb mag
worden geregeld. Art. 9.3.1 WM moet derhalve niet als een mogelijkheid tot versnelde
implementatie worden gezien.

28

Zie voor een kritische beschouwing over de kwaliteit van de Europese milieuregelgeving: L. Krämer, Better
regulation for the EC environment, on the quality of EC environmental legislation, M en R 2007, p. 70-74.
29
Kamerstukken I 2006/07, 30.600, blz. 19.
30
Kamerstukken II 2001/02, VROM 020585.

14
Als nationale bevoegde instantie ter uitvoering van REACH is in art. 9.3.2 WM de Minister
van VROM aangewezen. De door de nationale bevoegde instantie te verrichten taken
betreffen uitsluitend feitelijke werkzaamheden, 31 omdat in REACH aan de bevoegde instantie
geen taken zijn opgedragen die het nemen van besluiten met rechtsgevolg in de zin van de
AWB noodzakelijk maken. Veel van de taken van de nationale bevoegde instantie zullen
onder verantwoordelijkheid van de Minister van VROM door het RIVM worden verricht.
Voor deze taken heeft de Minister van VROM bij het RIVM recentelijk een Bureau REACH
ingesteld. 32 Besluiten met rechtsgevolg worden alleen genomen door het Agentschap.
Bijgevolg is ook de rechtsbescherming tegen deze besluiten op Europees niveau geregeld. 33
Artikel 9.3.3. regelt de strafrechtelijke handhaving. Hierop wordt ingegaan in paragraaf 6.
Het integratiekader dat titel 9.3 voor de uitvoering van REACH vormt, is doorbroken voor
zover het onderwerpen betreft die zijn ‘geharmoniseerd’ in andere hoofdstukken van de WM
of in andere wetten, zoals de WED en de AWB. Dit geldt voor onderwerpen als het toezicht
op de naleving en de bestuursrechtelijke en strafrechtelijke handhaving van REACH. Bij de
uitvoering van REACH is bij deze systematiek aangesloten.
De zorg voor de bestuursrechtelijke handhaving van REACH is in art. 18.2b WM eveneens
aan de Minister van VROM opgedragen. Hierbij handelt de Minister van VROM echter niet
als de nationale bevoegde instantie die ingevolge REACH door de lidstaten moet worden
aangewezen. De bestuursrechtelijke handhavende taken zijn aan de lidstaten als zodanig
opgedragen en die bepalen zelf wie zij hiermee binnen de interne nationale rechtsorde
belasten. In art.18.7 WM wordt de Minister van VROM de bevoegdheid tot toepassing van
bestuursdwang verleend, hetgeen ingevolge de AWB de bevoegdheid tot oplegging van een
dwangsom meebrengt. De Minister van VROM wijst krachtens art.18.4 WM ook de
toezichthoudende ambtenaren aan.
In de Uitvoeringswet REACH wordt de WMS ingetrokken. Bepalingen van de WMS die na
de inwerkingtreding van REACH kunnen of moeten worden gehandhaafd, worden
overgeheveld naar de WM. Zij zijn opgenomen in titel 9.2 WM, waarin alle bepalingen inzake
chemische stoffen zijn opgenomen die niet strekken ter uitvoering van REACH. De
overgehevelde bepalingen strekken grotendeels ter uitvoering van verordeningen,
onderscheidenlijk implementatie van richtlijnen, die naast REACH zullen blijven bestaan.
Deze bepalingen bevatten voorts, zij het in beperkte mate, aanvullend nationaal recht, voor
zover dat ingevolge REACH is toegestaan, alsmede puur nationaal recht met betrekking tot
onderwerpen die niet op Europees niveau zijn geregeld. De mogelijkheid dat de lidstaten ten
aanzien van onderwerpen die in REACH geregeld zijn verdergaande of aanvullende
regelgeving vaststellen, is overigens uiterst beperkt en betreft alleen enkele in REACH
uitdrukkelijk genoemde situaties. Met name in gevallen waarin ter bescherming van de
gezondheid van de mens of milieu onmiddellijk optreden absoluut noodzakelijk is, kunnen
passende voorlopige maatregelen worden genomen. Dergelijke regelgeving moet worden
gesteld op grond van bepalingen van titel 9.2 WM en kan niet worden gebaseerd op art. 9.3.1,
31

Zie het overzicht in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel, hoofdstuk 4.
Stcrt. 2007, nr. 68.
33
Een bedrijf dat individueel en rechtstreeks wordt geraakt door een besluit van het Agentschap kan eerst
binnen het Agentschap een interne herzieningsprocedure volgen bij de Kamer van Beroep en vervolgens beroep
instellen bij het Gerecht van Eerste Aanleg en hoger beroep bij het Hof van Justitie van de EG (art. 230 van het
EG-Verdrag). L. Vogelezang gaat in haar eerder genoemde rapport voor de Stichting Natuur en Milieu
uitgebreider op de onderwerpen rechtsbescherming en inspraak in.
32

15
aangezien het geen regelgeving betreft die noodzakelijk is voor de uitvoering van REACH.
De omstandigheid dat REACH dergelijke regelgeving toestaat, houdt geen verplichting tot
vaststelling in. Dat de mogelijkheid van verdergaande of aanvullende nationale regelgeving in
REACH zeer beperkt is gehouden, is logisch, aangezien REACH met name gericht is op de
totstandkoming van één interne markt voor chemische stoffen en het dan uiteraard niet voor
de hand ligt dat wordt toegestaan dat lidstaten handelsbelemmerende maatregelen nemen.
Voor de uitvoeringsregelingen die bij of krachtens de WMS zijn vastgesteld, geldt hetzelfde
als voor de WMS. Deels worden zij ingetrokken, deels krijgen zij, bij handhaving ervan, een
nieuwe wettelijke grondslag in de WM.
Voor zover daarvoor regelgeving is vereist, is aldus de goede uitvoering van REACH in
Nederland verzekerd.
6. Strafrechtelijke handhaving van REACH
In deze paragraaf wordt uitgebreider ingegaan op een specifiek aspect van de uitvoering van
REACH, namelijk de strafbaarstelling van overtredingen van REACH. De complicaties die
optraden bij de regeling van de strafbaarstelling, illustreren de succesvolle werking van de
vier-sporen aanpak en onderstrepen het feit dat het geen sinecure is tijdig te voorzien in de
vaststelling van regelgeving die ter uitvoering van verordeningen nodig is. Zij waren de
directe aanleiding om diepgaander en principiëler na te denken over de vaststelling van de
uitvoeringsregelgeving.
Het is ook interessant om bij de bepalingen van REACH die met de handhaving verband
houden uitgebreider stil te staan, omdat REACH een voorbeeld is van de toenemende
bemoeienis van de Europese wetgever met toezicht en handhaving, onderwerpen die tot het
traditionele nationale domein van de lidstaten behoren. Deze bemoeienis neemt vooralsnog de
vorm aan van informatieverplichtingen en minimale eisen aan de kwaliteit van toezicht en
handhaving door de lidstaten.
In art. 125 van REACH worden de lidstaten verplicht zorg te dragen voor officiële controles
en andere op de situatie afgestemde handhavingsactiviteiten met het oog op de naleving van
REACH. Volgens art. 126 van REACH moeten de lidstaten sancties vaststellen op
schendingen van de verordening en moeten zij alle nodige maatregelen nemen om ervoor te
zorgen dat die sancties worden toegepast. De sancties moeten doeltreffend, evenredig en
ontmoedigend zijn. Hiermee wordt vooral op de strafrechtelijke handhaving gedoeld, omdat
de bestuursrechtelijke handhaving niet zozeer strafbaarstelling tot doel heeft, maar direct de
nakoming van de desbetreffende REACH-verplichting.
Art. 126 REACH verplicht de lidstaten tevens de Commissie op de hoogte stellen van de
sanctiebepalingen die zij hebben vastgesteld.
De relaties tussen de lidstaten onderling en tussen de nationale bevoegde instanties en de
verantwoordelijke Europese instanties, in dit geval het Agentschap, zullen intensiever worden
dan zij met betrekking tot chemische stoffen tot dusverre waren. De lidstaten moeten ook
handhavend optreden in de relatie tussen bedrijven en het Agentschap. Het Agentschap zal
hen moeten informeren over hetgeen in die relatie is voorgevallen, want zij is voor het
toezicht op de naleving en de handhaving van REACH afhankelijk van de lidstaten. Het ligt in
de lijn der verwachting dat het Agentschap controle- en handhavingsverzoeken aan de
nationale bevoegde instanties zal doen. In beginsel zijn de nationale bevoegde instanties niet

16
gehouden aan verzoeken van het Agentschap gehoor te geven. Het Agentschap heeft immers
geen rechtsmacht in de lidstaten en in de verordening is geen verplichting opgenomen voor de
lidstaten om aan zodanige verzoeken van het Agentschap gehoor te geven.
Maar zij zullen deze wensen ook niet geheel naast zich neer kunnen leggen. Het Agentschap
kan een klacht indienen bij de Commissie indien het van mening is dat een lidstaat in strijd
met art. 126 REACH geen passende sancties oplegt. In die bepaling staat immers niet alleen
dat de lidstaten de sancties vaststellen die van toepassing zijn op schendingen van de
verordening, maar ook dat zij alle nodige maatregelen nemen om ervoor te zorgen dat die
sancties worden toegepast. Naar aanleiding van een klacht kan de Commissie besluiten tegen
de betrokken lidstaat een inbreukprocedure te starten. Zij kan zich hierbij mede baseren op de
5-jaarlijkse verslagen over de werking van de verordening, die de lidstaten volgens art. 127
REACH aan het Agentschap moeten toesturen. In deze verslagen moeten de resultaten van de
officiële inspecties, het uitgevoerde toezicht, de vastgestelde sancties en de overige genomen
handhavingsmaatregelen worden weergegeven. De vraagstukken die in de verslagen moeten
worden behandeld, worden overeengekomen door het Forum. Het Forum, een onderdeel van
het Agentschap, is een netwerk van instanties van lidstaten die verantwoordelijk zijn voor de
handhaving van REACH. Het Agentschap biedt daarmee de lidstaten een gelegenheid
informatie uit te wisselen en hun activiteiten voor de handhaving van de stoffenwetgeving te
coördineren. Het Forum heeft een adviserende taak over de handhaafbaarheid en
uitvoerbaarheid van de artikelen van REACH en biedt een platform voor lidstaten en de
Europese Commissie om informatie en ervaringen over handhaving te delen.
In onderling overleg kunnen de lidstaten een zekere mate van afstemming van
handhavingsactiviteiten bereiken, welke onder meer betrekking kan hebben op de hoogte van
op te leggen sancties.
De strafbaarstelling van overtredingen van bepalingen van REACH is in Nederland bij wet
geregeld in artikel 9.3.3. WM. In art. 9.3.3 WM is, als aanknopingspunt voor de
stafrechtelijke handhaving via de WED, een verbod opgenomen om de in dat artikel
genoemde bepalingen van REACH te overtreden. De straffen op overtreding van dit verbod
zijn, zoals gebruikelijk in de milieuregelgeving, in de WED gesteld. In art. 9.3.3 WM komen
twee reeksen REACH-bepalingen voor. Het verschil tussen deze reeksen is dat de ene reeks
bepalingen in de zware strafcategorie van de WED valt en de andere reeks in de lichte.
Opmerkelijk is dat strafbaarstelling volgens de Grondwet bij wet moet worden geregeld, maar
dat in de WED ook wordt verwezen naar wettelijke bepalingen die alleen maar een
delegatiegrondslag bieden voor de vaststelling van uitvoeringsregelgeving, zoals het eerder
genoemde art. 24 WMS. In de WED is overtreding van regels krachtens art. 24 WMS
strafbaar gesteld. Het zou daarom – zoals eerder is opgemerkt – op zichzelf ook mogelijk zijn
geweest de strafbaarstelling van overtreding van REACH-bepalingen te regelen, door het in
art. 9.3.3 WM gestelde verbod op te nemen in een amvb krachtens art. 24 WMS. Om de in het
voorgaande weergegeven redenen is echter voor regeling op wetsniveau gekozen.
In dit verband is het van belang nog een kanttekening te maken bij de systematiek van de
WED, welke wet nauwelijks rekening houdt met het ‘instrument’ Europese verordening. Het
zou namelijk veel logischer zijn in de WED zelf te verwijzen naar de bepalingen van REACH
die strafrechtelijk kunnen worden gehandhaafd. De verplichtingen ingevolge REACH gelden
op grond van het EG-Verdrag immers rechtstreeks. Ook zonder dat op nationaal niveau een
verbod wordt gesteld, zoals nu is opgenomen in art. 9.3.3 WM, is het al verboden die
verplichtingen te overtreden. Dat hoeft dus niet nog eens in art. 9.3.3 WM te worden bepaald.

17
Voor de tenlastelegging is het niet nodig dat in de nationale regelgeving een verbod wordt
gesteld, omdat ook direct overtreding van rechtstreeks werkende Europese verplichtingen ten
laste kan worden gelegd. Het is daarom een vreemde U-bocht dat in het Nederlandse recht
eerst een verbod in art. 9.3.3 WM wordt gesteld en dat in de WED vervolgens de overtreding
van het nationale verbod strafbaar wordt gesteld. Een directe verwijzing naar een Europese
verordening in de WED past echter niet in de huidige systematiek van deze wet en heeft in het
verleden, bijvoorbeeld bij de uitvoering van EVOA, ook niet plaatsgevonden. Art. 9.3.3 WM
komt aldus bijna neer op het volgens de jurisprudentie van het HvJ EG verboden
overschrijven van verordeningsbepalingen in de nationale regelgeving. Het is echter niet de
bedoeling van art. 9.3.3 bepalingen van REACH over te schrijven. Met het verbod is niet
meer beoogd dan het bieden van een haakje om de strafbaarstelling in de WED aan op te
hangen. Het is dus een onderdeel van de strafbaarstelling en niet bedoeld als normstelling. De
rechter heeft hiermee tot dusverre geen problemen gehad.
Een praktisch probleem bij de regeling van strafbaarstelling van verordeningsbepalingen op
wetsniveau is dat in de wet moet worden verwezen naar de afzonderlijke bepalingen van de
verordening die strafrechtelijk handhaafbaar zijn. Bij het opstellen van het wetsvoorstel waren
de nummers van die bepalingen echter nog niet bekend. Omdat na de aanvaarding van een
wetsvoorstel door de Tweede Kamer daarin geen wijzigingen meer kunnen worden
aangebracht, zou met de stemming moeten worden gewacht tot de officiële publicatie in het
PbEU. De uitvoeringstermijn voor REACH was echter te kort om het wetsvoorstel dan nog in
de Eerste Kamer te kunnen behandelen. Ter voorkoming van een dergelijke situatie is in het
wetsvoorstel art. XI opgenomen, dat de Minister van VROM de bevoegdheid geeft na de
totstandkoming van de wet maar vóór de bekendmaking ervan in het Staatsblad, verwijzingen
naar REACH-bepalingen in overeenstemming te brengen met de definitieve nummering van
REACH. Hierdoor werd het mogelijk dat de Tweede Kamer over de Uitvoeringswet REACH
kon stemmen, voordat de definitieve nummering van de bepalingen van REACH bekend was.
Omdat op Europees niveau geen volstrekte zekerheid kon worden verkregen welke
bepalingen van REACH strafrechtelijk gehandhaafd moeten kunnen worden, is in art. 9.3.3
WM de mogelijkheid voorzien dat bij amvb, vooruitlopend op de daarvoor benodigde
wetswijziging, andere REACH-bepalingen dan de in art. 9.3.3 reeds genoemde worden
aangewezen, die eveneens strafrechtelijk gehandhaafd kunnen worden. Overtredingen van die
bepalingen vallen in de lichte strafcategorie van de WED.
REACH gaf nog aanleiding tot extra problemen bij de strafbaarstelling van overtredingen van
verordeningsbepalingen. REACH volstaat namelijk met een standaardbepaling, waarin de
lidstaten opdracht wordt gegeven de strafbaarstelling te regelen. Bij het opstellen van het
wetsvoorstel bleek evenwel nergens uit welke bepalingen van REACH voor strafrechtelijke
handhaving in aanmerking dienden te komen. In veel gevallen was bijvoorbeeld onduidelijk
of een bepaling een norm bevat, tot wie deze norm zich richt en of zij strafrechtelijk
gehandhaafd moet kunnen worden dan wel alleen in civielrechtelijke procedures tussen
bedrijven een rol speelt (bijvoorbeeld het verstrekken van informatie of het delen in de kosten
van onderzoek). Ook rees bijvoorbeeld de vraag of een aanvullend verbod zou mogen worden
gesteld, waarin het verstrekken van onjuiste of onvolledige informatie verboden wordt, nu een
dergelijk verbod niet in REACH zelf is opgenomen. Ter illustratie kan de
registratieverplichting ingevolge art. 5 REACH worden genoemd. Is strafbaarstelling nodig?
Is deze verplichting als een norm bedoeld? Kan worden volstaan met strafrechtelijke
handhaving van de verplichting om een stof zonder voorafgaande registratie op de markt te
brengen? Moet alleen overtreding van de registratieverplichting zelf strafbaar worden gesteld,

18
of ook overtreding van de bepaling waarin wordt geregeld welke informatie bij de registratie
dient te worden verstrekt?
Hier kwam nog bij dat de formulering van sommige REACH-bepalingen als strafrechtelijk
handhaafbare norm, niet voldoet aan de hoge Nederlandse maatstaven die aan de formulering
van een dergelijke norm worden gesteld. Aanpassing van deze bepalingen zodat de
formulering ook aan de Nederlandse maatstaven voor strafrechtelijk handhaafbare bepalingen
voldoet, was echter geen haalbare kaart, omdat de REACH onderhandelingen zich vooral op
de inhoud richtten. Herformulering van de verplichtingen in de nationale regelgeving was ook
geen optie omdat dit volgens de jurisprudentie van het Hof van Justitie verwarring zaait
omtrent de wettelijke (direct werkende, Europese) grondslag van de verplichting en derhalve
niet is toegestaan. De kwaliteit van de communautaire regelgeving is binnen bepaalde grenzen
duidelijk minder belangrijk dan consensus over de regelgeving. 34
Nederland heeft naar aanleiding van deze ervaringen bij de voorbereiding van de bepalingen
waarin de strafbaarstelling wordt geregeld, de getroffen nationale regeling voorgelegd aan de
Commissie en de andere lidstaten, met als doel het verkrijgen van zekerheid over de juiste
keuze van de strafrechtelijk te handhaven bepalingen, het delen van de uitgangspunten waarop
de strafrechtelijke handhaving is gebaseerd en het bevorderen van uniformiteit ten aanzien
van de hoogte van op te leggen straffen. De keuze van bepalingen is door de Commissie en de
andere lidstaten integraal overgenomen. Of dit betekent dat de strafrechtelijke handhaving in
de listaten volgens dezelfde uitgangspunten en aan de hand van dezelfde maatstaven zal
plaatsvinden, moet in de uitvoeringspraktijk nog blijken.
7. Conclusies
Bij de opstelling van de benodigde regelgeving ter uitvoering van REACH is uitgebreid
onderzocht op welke wijze de risico’s van niet-tijdige totstandkoming van deze regelgeving
zouden kunnen worden geminimaliseerd. Nadat aanvankelijk vooral aan versnelde
implementatie werd gedacht, bleek uit de bestudering van enkele eerdere regelingen waarin
versnelde implementatie mogelijk werd gemaakt dat de slaagkans hiervan gering was, met
alle risico’s van dien voor de tijdige uitvoering van REACH. Bovendien bleek versnelde
implementatie het treffen van regelgeving op wetsniveau niet overbodig te maken.
Uiteindelijk is ervoor gekozen de uitvoering van REACH op wetsniveau te regelen en in de
zogenaamde 4-sporen-aanpak verschillende bestaande werkwijzen tegelijkertijd toe te passen.
Een belangrijk uitgangspunt hierbij was dat inhoudelijke discussies over REACH moesten
worden losgekoppeld van de vaststelling van de uitvoeringsregelgeving. Dergelijke discussies
zijn immers vaak een bron van vertraging. Door de Tweede Kamer veelvuldig over REACH
te informeren, kon worden voorkomen dat de uitvoering van REACH bij de behandeling van
het wetsvoorstel door de Tweede Kamer met inhoudelijke discussies over REACH werd
belast. Door de vroege start met de uitvoering kon Nederland op een aantal punten bovendien
met succes voorstellen ter verbetering of verduidelijking van REACH doen. De vroege start
maakte het ook mogelijk alle actoren in het proces van de totstandkoming van de
Uitvoeringswet REACH te betrekken en voldoende tijd te geven hun inbreng te leveren.
Deze aanpak kan echter niet zonder meer bij de implementatie van richtlijnen worden
gevolgd. In tegenstelling tot rechtstreeks toepasselijke verordeningen, waarbij de precieze
34

Zie ook het reeds genoemde artikel van L. Krämer, Better regulation for the EC environment, on the quality of
EC environmental legislation, M en R 2007, p. 70-74.

19
inhoud en redactie minder belangrijk is voor de uitvoeringsregelgeving, is de inhoud en de
precieze redactie van een richtlijn voor de implementatieregelgeving zeer belangrijk. Hiervoor
kan wel een vergelijkbare aanpak worden ontwikkeld. Het is dan vooral van belang dat in een
vroeg stadium van de totstandkoming van een richtlijn eventuele problemen in de
implementatiefase worden onderkend, hetgeen momenteel een kwetsbaar punt van de
Nederlandse voorbereiding in Europese onderhandelingen over richtlijnen is, doordat deze
vooral op de inhoudelijke aspecten daarvan is gericht. Met de opstelling van de
implementatieregelgeving kan, anders dan bij de uitvoering van verordeningen, bovendien pas
worden gestart indien de tekst van de richtlijn min of meer vaststaat.

20

Literatuur
Voor de opstelling van het wetsvoorstel Uitvoeringswet REACH zijn de volgende voorbeelden onderzocht:
- Art. 21.6 WM;
- Wijziging van de Wet milieubeheer (toevoeging van bepalingen over internationale zaken), Kamerstukken
II 1997/98, 25 991, nrs. 1-3;
- Wijziging van de Electriciteitswet 1998 (… en enkele andere wetten) (Wet totstandkoming implementatie
EG-besluiten op het terrein van de energie, post en telecommunicatie), Kamerstukken II 2003/04, 29 474,
nrs. 1-3 en het advies van de Raad van State (Kamerstukken II 2003/04, 29 474, nrs. 4) en de reactie van de
Tweede Kamer;
- kabinetsstandpunt inzake versnelde implementatie (Brief van de Minister van Justitie van 27 juli 2004 aan
de voorzitter van de Eerste Kamer, Kamerstukken I 2004/05, 29 200, VI, F. Dit is een gewijzigde versie van
een eerder kabinetsstandpunt, Kamerstukken II 1998/99, 26 200, VI, nr. 65) en het advies van de Raad van
State (8 april 2004, No. W03.04.0024/1) en de reactie van de Eerste Kamer;
- hoofdstuk 8 van de Aanwijzingen voor de regelgeving; praktijkvoorschriften voor ontwerpers van
regelgeving van de rijksoverheid, Den Haag, 2004, SDU Uitgevers BV, ISBN 90 5409 455 9).
Van deze voorbeelden was het wetsvoorstel van de Minister van EZ de grootste inspiratiebron.
Na de opstelling van het wetsvoorstel verscheen nog de volgende literatuur, waaraan het wetsvoorstel is getoetst:
- Kabinetsstandpunt ‘Nederland in Europa – Europa in Nederland’;
- Advies van de Raad van State over de gevolgen van de Europese Unie voor de Nederlandse
staatsinstellingen, 15 september 2005, en nader rapport van 12 oktober 2005, Kamerstukken II 29 993, nr.
22;
- Eindrapport van de Gemengde Commissie ‘Sturing EU-aangelegenheden’, Den Haag, 7 juni 2005;
- Raad voor het openbaar bestuur, Nationale coördinatie van EU-beleid: een politiek en proactief proces, Den
Haag, december 2004.A. Schout, Van event- naar issue-coördinatie;
- European Institute of Public Administration, Een subsidiair alternatief voor de Nederlandse EU-coördinatie,
Voorstudie in opdracht van de Raad voor het openbaar bestuur, Maastricht, december 2004;
- Nederland en de totstandkoming van EU-milieurichtlijnen, Clingendael European Sutdies Programme
(CESP), Den Haag, 2005;
- W. Voermans en B. Steunenberg, Implementatietechnieken in Europese lidstaten, Universiteit van Leiden, 1
juli 2005, bij brief van de Minister van Justitie van 14 november 2005 aangeboden aan de Tweede Kamer,
Kamerstukken II, 21 109, nr. 159.
Van deze literatuur is met name het rapport van de Universiteit van Leiden van belang. In dit rapport wordt een
overzicht gegeven van de wijze waarop enkele andere lidstaten zich bezighouden met de voorbereiding en
uitvoering/implementatie van communautaire regelgeving.