Position paper investeringsplan Green Deal
Prof. dr. Dirk Schoenmaker, Erasmus Universiteit en Sustainable Finance Lab
Dr. Friedemann Polzin, Universiteit van Utrecht en Sustainable Finance Lab
Drs. Rens van Tilburg, Universiteit van Utrecht en Sustainable Finance Lab (directeur)

Datum: 12 februari 2020
1. Opzet investeringsplan
De Europese Commissie heeft een investeringsplan voor de Green Deal opgesteld. Het investeringsplan
behelst ruim € 1.000 miljard over een periode van tien jaar.
Tabel 1 geeft de financieringsbronnen van het investeringsplan. Het grootste deel komt van het EUbudget. De allocatie naar klimaat en milieu binnen het EU-budget wordt opgehoogd van 20% (€ 402
miljard) naar 25% (€ 503 miljard) van het EU budget. Het tweede deel komt via een InvestEU-garantie (ten
laste van het EU-budget). Hiermee kunnen investeringen van de Europese Investeringsbank en nationale
ontwikkelingsbanken tot een bedrag van € 279 miljard worden gegarandeerd. Het derde deel komt van
verwachte cofinanciering uit EU-landen. Dit is dus geen extra EU-geld. Het vierde deel is € 25 miljard uit
de verwachte ETS1-opbrengsten. Tot slot wordt € 145 miljard voor het ‘Just Transition Mechanism’2
gemobiliseerd.
Tabel 1: Financiering van Investeringsplan
Financieringsbronnen
1.
2.
3.
4.
5.

EU-budget
InvestEU-garantie
Nationale cofinanciering
ETS-opbrengsten
Just Transition Mechanism
Totaal

Bedrag over tien jaar
(in € miljard)
€ 503
€ 279
€ 114
€ 25
€ 145
€ 1.066

Additioneel voor EU t.o.v.
eerdere toezeggingen
(in € miljard)
€ 101
onduidelijk
geen
€ 25
€ 7,5

Voor een deel is sprake van het opnieuw presenteren van eerdere toezeggingen. Het additionele karakter
is niet helemaal helder. In ieder geval levert de grotere allocatie binnen het EU-budget € 101 miljard extra
op, en de ETS-opbrengsten € 25 miljard. Met € 7,5 miljard nieuwe financiering van het EU-budget wil de
Europese Commissie additionele fondsen uit de eerste drie bronnen mobiliseren. De doelstelling moet
1

ETS: Emissions Trading System
“A key tool to ensure that the transition towards a climate-neutral economy happens in a fair way, leaving no one
behind” (persbericht Europese Commissie d.d. 14 januari 2020)
2

1

zijn hiermee ruim beschikbaar privékapitaal uit verschillende bronnen te mobiliseren. Behalve voor
banken en andere institutionele beleggers moet er meer aandacht komen voor kleine en experimentele
financieringsvormen (Polzin and Sanders, 2019).
2. Verwachte impact
Het Investeringsplan behelst ruim € 1.000 miljard over een periode van tien jaar. Daarvan is echter zeker
400 miljard, het deel van de huidige EU-begroting dat al voor klimaat is geoormerkt, niet nieuw. Nieuw is
dus maximaal € 60 miljard per jaar. De commissie zelf becijfert het jaarlijkse tekort aan
klimaatinvesteringen op € 260 miljard. Dat laat echter de door de Commissie voorgestelde aanscherping
van de CO2-emissiereductiedoelstelling (van 40 naar 50-55%) buiten beschouwing. Het werkelijke
jaarlijkse tekort aan investeringen bedraagt daarom eerder € 300 miljard per jaar voor de Green Deal
(Claeys en Tagliapietra, 2020). Binnen de huidige kaders heeft de Europese Commissie dus een eerste
aanzet gepresenteerd. Meer publieke en private financieringsbronnen moeten nog worden aangeboord.
De klimaat- en milieu-investeringen zijn nodig om de technische kant te financieren. Nieuwe
technologieën, infrastructuur, bedrijfsmodellen etc. zijn nodig voor de energietransitie. Daarbij gaat het
niet alleen om de financiering van de primaire energie-infrastructuur, maar ook om de financiering van
de transitie van bedrijfstakken en diensten die intensief gebruik maken van fossiele brandstoffen. Een
goed voorbeeld is de opzet van een Europees netwerk van hogesnelheidstreinen dat het Europese
vliegverkeer kan verminderen. Het doel van het investeringsplan is om fondsen te mobiliseren. Terecht
speelt de Europese Investeringsbank (EIB) een centrale rol. Als klimaatbank kan de EIB aanjager zijn van
investeringen in CO2-neutrale projecten (Geddes et al, 2018).
Veel transitieprojecten vinden plaats op lokaal en regionaal niveau. De benodigde expertise om projecten
op te zetten en aan te besteden is daar niet altijd voldoende voorhanden. De Europese Commissie geeft
daarom terecht aan dat ook moet worden geïnvesteerd in technische assistentie (door bijvoorbeeld de
EIB). Deze technische assistentie is nodig om ook private financiers grootschaliger in relatief nieuwe
technologieën en infrastructuur te laten investeren.
Daarnaast is het belangrijk sociaal-maatschappelijke gevolgen in goede banen te leiden via het Just
Transition Mechanism. De uitdaging is om werknemers in de fossiele industrie naar nieuw werk in CO2neutrale industrie te leiden. Het Deense Flexicurity-model biedt een goed voorbeeld. Het doel is niet
behoud van banen, maar om werknemers van werk naar werk te helpen via sociale uitkeringen en
trainingsprogramma’s. Het gaat hierbij om grote aantallen werknemers. Er is het voorbeeld van een
Poolse regio waar 41.000 werknemers afhankelijk zijn van de kolenindustrie. Nederland heeft hier zelf
ervaring mee met de sluiting van de Nederlandse kolenmijnen in de jaren zestig en zeventig. De sluiting
van de kolenmijnen heeft geleid tot de multinational DSM, die nu een van de voorlopers is op het gebied
van energie- en klimaattransitie.
Het huidige investeringsplan behelst een vijfde (60 op 300) van de investeringsbehoefte voor de klimaaten milieutransitie. Voor verdere uitbreiding liggen twee financieringsbronnen voor de hand. Allereerst
uitbreiding van het kapitaal van de EIB; dit wordt door de lidstaten gegarandeerd. Met een hogere
kapitaalsbasis kan de EIB haar klimaat- en milieuleningen verder opschalen. Ten tweede her-allocatie
binnen het EU-budget. Het grootste deel van het EU-budget gaat naar landbouwsubsidies, grotendeels
gericht op productiefinanciering. Een groot deel van deze landbouwsubsidies kan worden omgebogen
naar subsidiëring van nieuwe landbouwvormen met behoud en herstel van natuur. De Europese
2

Commissie doet dit deels al. Het is echter belangrijk op te letten dat de invulling echt van productie- naar
natuursubsidie gaat (dus niet alleen pro forma herindeling) en dat het grootste deel van de
landbouwgelden wordt omgezet.
Om de klimaatinvesteringskloof te dichten zullen ook nationale overheden en de private sector meer
moeten gaan financieren (Polzin and Sanders, 2019). De Europese Commissie wijst op de transparantie
(bijvoorbeeld de groene taxonomie3) die dit zal bevorderen. En hoewel dat zeker helpt, mag niet verwacht
worden dat dit voldoende zal zijn om de benodigde investeringen los te trekken. Dat vereist vooral dat de
businesscase van klimaatinvesteringen verbetert. Via EIB en nationale investeringsinstellingen wordt
ingezet op het reduceren van risico’s voor private partijen (Schoenmaker en Schramade, 2020). Het
aanpassen van staatssteunregels biedt meer ruimte om middels subsidies de businesscase te verbeteren,
al moeten overheden daarvoor wel voldoende middelen hebben. Zie de discussie over flexibiliteit voor
duurzaamheidsuitgaven in het Stabiliteits- en Groeipact. De grootste slag in het verbeteren van de
businesscase voor duurzame investeringen is het beprijzen van de schade ten gevolge van niet-duurzame
activiteiten. Dat kan door verbreding en aanscherping van ETS, of door invoering van een simpele heffing
op CO2. Daarnaast zijn er een aantal andere maatregelen die in het verleden effectief waren om private
investeerders en banken aan te trekken, zoals feed-in tariffs4, obligaties of veilingen voor groene
elektriciteit (Polzin et al., 2019). Voor een efficiënte en effectieve energietransitie moeten politieke risico’s
tot een minimum teruggebracht worden.
3. Complementariteit ander beleid
De nationale overheden financieren de investeringsplannen mede. In de Nederlandse context kan het op
te zetten investeringsfonds een rol spelen. Dit nieuwe investeringsfonds kan een grote rol spelen, als het
Nederlandse kabinet een heldere duurzaamheidsvisie ten grondslag legt aan het fonds (in plaats van
voornamelijk te kiezen voor veelbelovende sectoren of activiteiten). Vanuit deze duurzaamheidsvisie kan
het fonds dan de komende jaren in klimaat- en milieuprojecten investeren. Ook andere EU-landen moeten
middelen genereren. Daarbij zou het in veel landen helpen als extra middelen kunnen worden ingezet via
de gouden investeringsregel, waarbij investeringen in CO2- reductie buiten de 3% tekortdoelstelling vallen
(zie hierboven).
Nederland heeft met InvestNL sinds kort ook een nationale investeringsinstelling, net als de meeste
andere EU-lidstaten. InvestNL heeft aangegeven zich primair op de energietransitie te willen richten;
zowel doorgroei van bedrijven als grote complexe projecten als stadsverwarming. Het meeste effect
wordt vooral verwacht van het financieren van het opschalen van innovatieve oplossingen en projecten
tussen € 5 en 50 miljoen, hier ontbreken private financieringsbronnen (Schoenmaker en Schramade,
2020). InvestNL kan ook partneren met de EIB en zo een deel van de nieuwe gelden van het InvestEUprogramma naar Nederland halen. Verder geeft het commitment van een nationale investeringsinstelling
duidelijkheid over bepaalde transitiepaden5 en wordt op deze manier het risico op ‘stranded assets’6 voor
private financiers verlaagd.

3

Zie persbericht Europese Commissie d.d. 18 juni 2019
Terugleververgoeding, zie Wikipedialemma
5
https://innopaths.eu/2019/05/21/modelling-the-eus-long-term-strategy-towards-a-carbon-neutral-energysystem/
6
Waardeloos geworden bezittingen – zie website Carbontracker
4

3

De Nederlandse institutionele beleggers en banken hebben ambitieuze doelstellingen om CO2-uitstoot in
hun portefeuille te verminderen. Zij zijn dus goed gepositioneerd om de energietransitie mee te
financieren. Een goede publiek-private samenwerking en aanpassingen van hun mandaat (bijv. verhogen
van het aandeel van ‘alternatieve investeringen’, zoals niet-liquide infrastructuur en projecten) kan helpen
om deze private fondsen te mobiliseren. Dit vergt een heldere vormgeving van de governance.
In de uitvoering van haar monetaire beleid financiert de ECB banken en bedrijven. In de monetaire
operaties accepteert de ECB bankleningen en bank- en bedrijfsobligaties als onderpand voor leningen aan
banken. Verder koopt de ECB als onderdeel van het Quantitative Easing Programme7 obligaties op,
uitgegeven door overheden, ontwikkelingsbanken, banken en bedrijven. De ECB volgt een marktneutrale
benadering, waarbij proportioneel in bestaande obligaties wordt belegd. De markt is echter niet CO2neutraal. De CO2-intensieve bedrijven (bijv. olie- en gasbedrijven, elektriciteitsleveranciers,
staalbedrijven) zijn ook kapitaalsintensiever en geven dus meer obligaties uit. Er zijn verschillende
manieren waarop de ECB de CO2intensiteit van haar portefeuille kan verminderen. Bij de herziening van
de strategie zal de ECB ook haar klimaatbeleid formuleren.
Een eerste methode is een zogenaamde kantelingbenadering (‘tilting approach’). De ECB kan de
CO2intensiteit van haar portefeuille corrigeren door het aandeel van CO2-intensieve bedrijven te
verminderen en van CO2-arme bedrijven te verhogen (Schoenmaker, 2019).
Een tweede methode volgt uit de discussie of de ECB niet hele andere instrumenten nodig heeft nu de
rente negatief is en de limieten van overheidsobligaties in zicht komen. Meer directe instrumenten die de
ECB kan inzetten zijn de Targeted Long Term Refinancing Operations (TLTRO) waarbij banken worden
aangezet om meer productieve leningen te verstrekken. Hier kan de ECB de voorwaarde aan verbinden
dat dit ook klimaatpositieve leningen zijn (Lonergan, 2020). De ECB kan ook via de EIB en nationale
publieke investeringsinstellingen werken (De Grauwe, 2019).
4. Governance en uitvoerbaarheid
Een goede besteding van de investeringen is belangrijk, waarbij zowel de financiële als de beoogde
klimaatdoelen worden gemonitord. Hiervoor moeten heldere criteria (aangaande CO2-reductie en andere
klimaat- en milieudoelen) worden geformuleerd, die passen binnen de doelstellingen van de Green Deal.
Bij de controle spelen de gebruikelijke EU-organen, zoals de Europese Rekenkamer, een belangrijke rol.
Het is echter cruciaal om aan de voorkant de inrichting van de investeringsprojecten goed te regelen.
Het aanbod van goede projecten en bedrijven voor CO2-reductie is belangrijk. Voor de vormgeving en
publieke uitbesteding van projecten is vaak onvoldoende expertise op lokaal overheidsniveau aanwezig.
Technische assistentie, van onder meer de EIB, om die capaciteit te ontwikkelen is daarvoor nodig.
Governance van projecten moet daarbij ook aandacht krijgen in de technische-assistentieprogramma’s.
De bij infrastructuurprojecten, zoals tolwegen en tunnels, beproefde methode van publiek-private
samenwerking (PPS) kan worden ingezet bij klimaat- en milieuprojecten. Met een goede vormgeving van
governancestructuren en risicobeheersingsafspraken kunnen via PPS private gelden worden

7

“The practice of increasing the supply of money in order to stimulate economic activity.” (The Free Dictionary)

4

gemobiliseerd (Schoenmaker en Schramade, 2020). Bij de huidige lage rente zijn pensioenfondsen juist
op zoek naar langetermijn(energie-)infrastructuurprojecten.
5. Slotopmerkingen
De mondiale samenwerking die nodig is om klimaatverandering te beperken vereist dat een rijk continent
als het Europese haar doelen haalt. Momenteel investeert Europa ongeveer € 300 miljard euro te weinig
in de daarvoor benodigde energietransitie. De € 60 miljard die de Europese Commissie daaraan toevoegt
lost dat probleem dus niet op. Het doel moet zijn met een beperkt overheidsbudget effectief private
spelers te gaan betrekken bij deze taak.
€ 300 miljard is weliswaar veel geld, maar met 1,5% van totale EU-economie (in 2018 € 18,8 biljoen) niet
onhaalbaar. Bovendien, deze kosten vallen in het niet bij de kosten van klimaatverandering. Kosten die
niet alleen worden gemaakt voor klimaatadaptatie, zoals hogere dijken, maar vooral ook de niet te
kwantificeren kosten van migratiecrises, als mensen uit de zwaarst getroffen gebieden in het MiddenOosten en Afrika hun toevlucht zullen zoeken in Europa.

Referenties
Claeys, G. en S. Tagliapietra (2020), ‘A trillion reasons to scrutinise the Green Deal Investment Plan’,
Blogpost, Bruegel, Brussel.
De Grauwe, P. (2019), ‘Green money without inflation’, Social Europe, 19th March 2019.
Geddes, A., T. S. Schmidt en B. Steffen (2018), ‚The multiple roles of state investment banks in low-carbon
energy finance: An analysis of Australia, the UK and Germany’, Energy Policy 115: 158–170.
Lonergan, E. (2020), ‘European Central Bank has one item left in its toolkit: dual rates’, Financial Times,
January 2: https://www.ft.com/content/885d0f9c-2319-11ea-92da-f0c92e957a96.
Polzin, F., F. Egli, B. Steffen en T.S. Schmidt (2019), ‚How do policies mobilize private finance for renewable
energy?—A systematic review with an investor perspective.’, Applied Energy 236: 1249–1268.
Polzin, F. and M. Sanders (2019), ‘How to fill the ‘financing gap’ for the transition to low-carbon energy in
Europe?’
USE
Discussion
paper
series
19.
Available
at:
https://www.uu.nl/en/files/rebousewp20191918pdf.
Schoenmaker, D. (2019), ‘Greening Monetary Policy’, Working Paper, Issue 2, Bruegel, Brussel.
Schoenmaker, D. en W. Schramade (2020), ‘Financing environmental and energy transitions for regions
and cities: creating local solutions for global challenges’, Working Paper, OESO, Parijs.

5