Financieringsmonitor 2012-1
Onderzoek naar de financiering van het
Nederlandse bedrijfsleven

Ro Braaksma
Wim Verhoeven
Tommy Span
Lia Smit

Zoetermeer, 1 mei 2012

Dit onderzoek is gefinancierd door het ministerie van EL&I.

De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten
als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron
duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm ook,
alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke
toestemming van EIM. EIM aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere
onvolkomenheden.

The responsibility for the contents of this report lies with EIM. Quoting numbers or text in
papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part of
this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a
retrieval system, without the prior written permission of EIM. EIM does not accept
responsibility for printing errors and/or other imperfections.

1

Inleiding

5

2

De financiële positie van bedrijven in 2010

7

2.1

De financieringspositie in beeld gebracht

7

2.2

De gebruikte gegevens

8

2.3

Financieringspositie in 2010

8

2.4

Ontwikkeling financieringspositie 2007 - 2010

15

2.5

Ontwikkeling financiële kengetallen naar grootteklasse

16

2.6

De belangrijkste punten op een rijtje

17

3

Financiering gezocht

19

3.1

Benutten beschikbare kredietruimte

19

3.2

Zoeken van externe financiering

19

3.3

Waarom géén financiering gezocht?

21

3.4

Bron van vreemd vermogen

22

3.5

Verkrijgen vreemd vermogen en reden afwijzing

22

3.6

Gebruik garantieregelingen

25

3.7

De belangrijkste punten op een rijtje

26

4

Eigen vermogen

27

4.1

Waarom gekozen voor financiering met eigen vermogen?

27

4.2

Bron van eigen vermogen

28

4.3

Financiering kunnen krijgen, en reden indien niet geslaagd

29

4.4

Ontwikkeling eigen vermogen

30

4.5

Acties om vermogen vrij te maken

32

4.6

De belangrijkste punten op een rijtje

33

5

Afhandeling en voorwaarden

34

5.1

Afhandeling

34

5.2

Rente

35

5.3

Onderpand

35

5.4

Financieringsvoorwaarden banken

36

5.5

Aanpassing van eigen kredietvoorwaarden

38

5.6

De belangrijkste punten op een rijtje

39

6

Verwachte financieringsbehoefte

41

6.1

Financieringsbehoefte

41

6.2

Doel van te zoeken financiering

41

6.3

Bron van te zoeken financiering

42

6.4

Slaagkans bij verkrijgen van financiering

43

6.5

Relatie slaagkans met gezochte bedrag

44

6.6

De belangrijkste punten op een rijtje

45

7

Solvabiliteit

47

7.1

Klein en groot

47

7.2

Invloed op financiering

48

7.3

Eigen kennis van financiering en hoe die te krijgen

49

7.4

De belangrijkste punten op een rijtje

50

3

8

Financieringsbehoefte bedrijfsleven Nederland

51

8.1

Totaalbedragen

51

8.2

Verkregen financieringsbedrag naar omvang bedrijf

53

8.3

De belangrijkste punten op een rijtje

54

9

Snelle groeiers versus overige bedrijven

55

10

Belangrijkste uitkomsten en verschillen met 2011

57

10.1

Uitkomsten

57

10.2

Verschillen met 2011

58

Bijlagen

4

I

Vragenlijst

59

II

Onderzoekverantwoording en kenmerken respondenten

64

III

Nadere uitwerking kengetallen hoofdstuk 2

67

1

Inleiding
B e l a n g ve r k r i j g b a a r he id b e d r i j f sf in a n c ie r in g
De financierbaarheid van het Nederlandse bedrijfsleven is voor het ministerie van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I) een belangrijk punt van aandacht. Verkrijgbaarheid van bedrijfsfinanciering staat immers aan de wortel van
het continueren en groeien van bedrijven in Nederland. Zeker in het huidige economische klimaat is groei gewenst om ons land uit de recessie te trekken. Hier
komt bij dat de komende jaren nieuwe eisen aan de kredietwaardigheid van banken worden gesteld die van invloed (kunnen) zijn op de financiering van bedrijven. Mede met het oog daarop heeft de ‘Expertgroep Bedrijfsfinanciering’ onder
leiding van Tom de Swaan (ex-ceo ABN AMRO) vorig jaar een advies uitgebracht
met een aantal aanbevelingen voor een gezonde bedrijfsfinanciering 1 . Om de
ontwikkeling van de financiering van bedrijven te volgen heeft EL&I aan EIM opdracht verleend voor de huidige financieringsmonitor. In dit kader zal er twee
maal een meting worden verricht in 2012. Met de gegevens die dat oplevert, kan
inzicht worden verkregen in de behoefte van ondernemers aan financiering en in
de wijze waarop in die behoefte wordt voorzien. Dit stelt EL&I in staat goed in te
spelen op behoeften en trends.
I n h o u d v a n d e z e m o ni to r
De monitor start met een beschrijving van de financiële positie van het nietfinanciële bedrijfsleven in 2010 met een verdeling naar sector en grootteklasse.
Hierna volgt een beschrijving van de uitkomsten van de eerste meting van 2012
in het kader van dit onderzoek bij het Nederlandse bedrijfsleven. Het onderzoek
is uitgevoerd in februari en maart 2012 bij 1.400 ondernemingen in het Nederlandse private bedrijfsleven exclusief de financiële dienstverlening, overheid,
zorg en onderwijs. Daarbij zijn kleine, middelgrote en grote bedrijven onderscheiden, respectievelijk met 2 tot en met 49 werkzame personen, 50 tot en met
249 en 250 of méér werkzame personen.

1

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, Naar een gezonde basis: bedrijfsfinanciering na de crisis, Den Haag, 2011.

5

2

De financiële positie van bedrijven in 2010

Om de financieringsbehoefte van het bedrijfsleven en het aanbod daarvoor in het
juiste perspectief te plaatsen is het van belang eerst een zo recent mogelijk
beeld te schetsen van de financieringspositie van Nederlandse bedrijven. Dit
hoofdstuk voorziet in dit perspectief en geeft een gedetailleerde beschrijving van
de financieringspositie in 2010, aan de hand van een aantal belangrijke kengetallen. Ze betreffen het gehele bedrijfsleven, naar sector en naar grootteklasse.
Vervolgens wordt de ontwikkeling van de financieringspositie over een periode
van de vier hieraan voorafgaande jaren in kaart gebracht. Hieruit blijkt dat de
verdeling van de balansposten over de tijd sterk stabiel is. Zowel de verdeling
over vaste en vlottende activa als over de financieringsbronnen van deze bezittingen naar vreemd en eigen vermogen, vertoont weinig fluctuaties. De grootste
verschillen zijn die tussen sectoren en grootteklassen: de ene sector of grootteklasse heeft duidelijk meer vaste activa of financiert meer uit eigen vermogen
dan de andere.

2.1

De financieringspositie in beeld gebracht
Hierna wordt de financieringspositie van het Nederlandse bedrijfsleven geschetst
aan de hand van acht kengetallen. Vijf hiervan zijn balanspostaandelen gerelateerd aan het balanstotaal, de overige drie zijn bekende financiële kengetallen
die gebruikt worden om de financiële positie van een onderneming uit te drukken
en vergelijkbaar te maken. Het betreft de volgende kengetallen, waarvan opbouw en definities zijn te vinden in Bijlage III:
 vaste activa
 vlottende activa
 eigen vermogen
 kort vreemd vermogen
 lang vreemd vermogen
 solvabiliteit
 liquiditeit of de current ratio
 rentabiliteit van het eigen vermogen
S o l v a b i l i t e it , l i q u i d i te it e n r e n t a b il i t e i t
De solvabiliteit is de capaciteit van een onderneming om op lange termijn aan
haar verplichtingen te voldoen; de liquiditeit is een benadering van deze capaciteit op korte termijn. De rentabiliteit van het eigen vermogen is de verhouding
van de nettowinst tot het eigen vermogen.
F i n a nc i e r i ng s p o s i t i e
De financieringspositie wordt gedetailleerd uiteengezet naar een voor deze Financieringsmonitor opgestelde sectorindeling, bestaande uit acht sectoren. Deze
sectoren beslaan de niet-financiële economie 1 , exclusief het openbaar bestuur,
het onderwijs en de zorg, omwille van hun afwijkende financieringsbehoeften en
-mogelijkheden.

1

Tot de financiële sector behoren het bank- en verzekeringswezen, de financiële tussenpersonen
en de vastgoedsector.

7

G r o o t te k l a ss e
Een verdere verbijzondering is aangebracht naar een drietal grootteklassen, gebaseerd op het aantal werkzame personen of de jaarlijkse omzet van de onderneming. In het eerste geval geldt dat het kleinbedrijf bestaat uit die bedrijven
met 1 tot 49 werkzame personen, 50 tot 249 werkzame personen voor het middenbedrijf en dat het grootbedrijf wordt gevormd door die ondernemingen met
250 of meer werkzame personen. Voor de indeling op basis van omzet zijn bedragen van tien en vijftig miljoen euro gehanteerd om klein-, midden- en grootbedrijf te onderscheiden 1 .

2.2

De gebruikte gegevens
M i c r o d a t a CB S
De cijfers voor de jaren 2007 tot 2009 zijn gebaseerd op microgegevens van het
Centraal Bureau voor de Statistiek. Hiervoor zijn de Statistiek Niet-Financiële
Ondernemingen (NFO) en het Algemeen Bedrijven Register (ABR) gekoppeld.
Voor het jaar 2010 zijn de data uitsluitend op macro- en mesoniveau beschikbaar
en nog niet op microniveau. Aan de totalen van de economie als geheel is een
diepergaande invulling naar grootteklasse gegeven op basis van ontwikkelingen
in de jaarrekeningen van bedrijven.. Hiervoor maakt Panteia/EIM gebruik van de
REACH database (jaarrekeninggegevens op basis van handelsregister KvK).
S t a t i s t ie k Ni e t F i n a n c i ë l e On d e r ne m i n g e n ( N F O )
De NFO bevat uitsluitend gegevens van rechtspersonen. Hierdoor ontbreekt een
omvangrijke groep zelfstandige ondernemers uit het kleinbedrijf in het geschetste financiële plaatje: die van de niet-rechtspersonen. De financieringspositie en –
behoeften van deze twee groepen verschillen aanzienlijk. Om een zo compleet
mogelijk beeld te schetsen dienen zij apart geanalyseerd te worden Voor het jaar
2010 zijn cijfers met betrekking tot de groep van niet rechtspersonen in het
overzicht verwerkt, gebaseerd op schattingen uit het FAMOS financieringsmodel
dat Panteia/EIM heeft ontwikkeld 2 . In de (sub)totalen worden deze cijfers bovenop de totalen van het CBS geteld.
O n d e r ne m in g sg r o e p e n
De tabellen bevatten gegevens van aantallen ondernemingsgroepen en niet van
individuele ondernemingen. Dochterbedrijven vallen onder het moederbedrijf.
Het moeder bedrijf wordt hierbij gezien als de financiele eenheid die acvteerd in
de economische realiteit. Voor de niet-rechtspersonen in het kleinbedrijf en voor
het overgrote deel van het kleinere bedrijfsleven staat de ondernemingsgroep
gelijk aan de bedrijfseenheid.

2.3

Financieringspositie in 2010
De financieringspositie van het Nederlandse bedrijfsleven wordt in dit onderzoek
bepaald door de bezittingen en de soort bezittingen. Een unieke mix van vaste
en vlottende activa vraagt om een wijze van financiering die zo goed mogelijk
aansluit op het karakter van de bezitting. Vlottende activa zoals voorraden vra-

8

1

De grens van €50 miljoen wordt ook gehanteerd door de ECB.

2

Zie Verhoeven & Folkeringa (2002) – FAMOS: a size-class based financial analysis model, Panteia/EIM.

gen bijvoorbeeld om kortlopende financiering en vaste activa als bedrijfspanden
en machines vragen veelal om langlopende financiering. De werkelijkheid is echter minder zwart-wit: een deel van de vlottende activa heeft een vaste kern die
ook met voor de langere termijn aangetrokken gelden gefinancierd kan worden.
Bedrijven kunnen hun bezitten en investeringen financieren met het eigen vermogen of met vreemd vermogen. Hierbij bestaat het eigen vermogen uit de ingehouden winsten en eventueel aandelenkapitaal en het vreemde vermogen
veelal uit bancair krediet en obligaties. De verhouding van vreemd vermogen en
totale financiering is een indicatie van het financiële risico voor kapitaalverschaffers. Want hoe hoger het aandeel vreemd vermogen is, des te groter is de rentegevoeligheid van de winst en hoe lager de solvabiliteit. Een belangrijke bepalende factor om te kiezen voor de verhouding tussen eigen dan wel vreemd vermogen, en korte- dan wel langetermijnfinanciering is de rente.
Uit Figuur 1 blijkt dat 60% van de bezittingen van het totale bedrijfsleven bestaat uit vaste activa. Deze figuur maakt ook duidelijk dat de financiering van de
activazijde ongeveer gelijk verdeeld is over eigen vermogen, respectievelijk kort
en lang vreemd vermogen. Financiering uit eigen vermogen en lang vreemd vermogen dekken ruimschoots de aanwezige vaste activa.
Figuur 1

Financieringsbehoefte van het bedrijfsleven in 2010

Passiva

Activa

32%

40%

41%

60%

27%
Eigen vermogen

Vaste activa

Vlottende activa

Kort vreemd vermogen

Lang vreemd vermogen

(balanstotaal= € 1.439.421.816 ; n=789.694)
Bron: CBS, eigen berekening Panteia/EIM

De verdeling van de balans van het bedrijfsleven zegt op zich nog niet veel over
de financiële gezondheid van de Nederlandse ondernemingen. In Tabel 1 worden
daarom enkele financiële kengetallen over het totale gemeten bedrijfsleven gepresenteerd.

9

Tabel 1

Kengetallen financieringspositie van het bedrijfsleven in 2010

Kengetal

waarde

Solvabiliteit

0.41

Liquiditeit (current ratio)

1.47

Rentabiliteit Eigen Vermogen

13.0%

Bron: CBS, eigen berekening Panteia/EIM

Zoals eerder uiteengezet geeft de solvabiliteit de verhouding aan tussen het eigen vermogen en het totale vermogen, zoals te zien is in Figuur 1. Hoe hoger de
solvabiliteit, des te minder gevoelig is de financiële gezondheid van het Nederlandse bedrijfsleven voor externe factoren.
De liquiditeit geeft aan in welke mate er voldoende vlottende middelen aanwezig
zijn om tijdig aan verplichtingen te voldoen. Hoe lager deze current ratio, hoe
slechter de liquiditeitspositie. Daarbij dient opgemerkt te worden dat een slechte
liquiditeitspositie (current ratio ≤1) pas een probleem vormt voor de financierbaarheid van het bedrijfsleven wanneer bedrijven kampen met een lage solvabiliteit en/of te maken hebben met een verliesgevende exploitatie.
Ten slotte vormt de rentabiliteit van het eigen vermogen een indicatie van het
rendement behaalt op het eigen geld dat door de eigenaren (inclusief aandeelhouders) van het bedrijf in de onderneming is geïnvesteerd. Omdat dergelijke
eigenaren ook een financieel risico lopen, zal deze rentabiliteit hoger moeten zijn
dan de rente te behalen op risicoloze beleggingen. In 2010 was de rentabiliteit
op het eigen vermogen 13.0% voor het gehele bedrijfsleven. Dit is fors lager dan
in voorgaande jaren, met wel een lichte opleving sinds 2009. Zie verder § 2.4
2 . 3 . 1 F i n a n c i e r i n g s p o s i t i e i n 2 0 1 0 n a a r s e c t or e n
Een verdere verbijzondering naar de acht onderscheiden sectoren laat onderliggende verschillen binnen het bedrijfsleven zien. In Tabel 2 wordt een overzicht
gepresenteerd van de balansverdeling van de verschillende bedrijfstakken,
evenals het balanstotaal en het aantal ondernemingsgroepen in een sector.
Aan de activazijde worden duidelijke verschillen zichtbaar. De sectoren die een
hoger aandeel vaste activa hebben zijn ook de sectoren die veel moeten investeren in machines en bedrijfspanden: industrie, landbouw en vervoer. In de laatste
sector zorgt bijvoorbeeld het wagenpark voor het grootste aandeel vaste activa
van alle sectoren. Omgekeerd hebben sectoren die sterk inzetten op mankracht,
zoals de bouw, een laag aandeel vaste activa. In de handel zijn voorraden een
groot deel van de bezittingen, wat het hoge aandeel vlottende activa verklaart.

10

Tabel 2

Verdeling balans naar sector

Activa

Passiva

OnderneSector

mings-

Balanstotaal

Vaste

Vlottende

Eigen

groepen

(x €1,000)

Activa

Activa

Vermogen

KVV

LVV

Landbouw

85,811

€ 33,234,514

67%

33%

41%

19%

40%

Industrie

52,724

€ 619,669,353

68%

32%

50%

22%

28%

Bouwnijverheid

116,764

€ 79,033,819

47%

53%

29%

35%

36%

Handel

177,147

€ 339,826,091

46%

54%

35%

36%

29%

Horeca

39,107

€ 28,755,706

64%

36%

23%

26%

51%

Vervoer

27,034

€ 102,891,919

73%

27%

33%

22%

45%

ICT en zakelijke diensten

226,279

€ 188,805,409

60%

40%

35%

27%

38%

Overige diensten

64,828

€ 47,205,004

60%

40%

26%

26%

48%

Totaal

789,694

€ 1,439,421,816

61%

39%

41%

27%

32%

Bron: CBS, eigen berekening Panteia/EIM

Betreffende de verdeling van de passiva, valt op dat met 50% financiering uit eigen vermogen vooral de industrie sterk afwijkt van het gemiddelde aandeel. Deze sector heeft het grootste aandeel grote bedrijven (meer dan 250 werkzame
personen). Van deze grote bedrijven is een aantal aan de beurs genoteerd, vergaart daarmee een groter aandelenkapitaal en zet zodoende sterker in op financiering met eigen vermogen. Hier tegenover staat de horeca, die met 77% de
sector is met het grootste aandeel van financiering met vreemd vermogen en
lang vreemd vermogen, waarschijnlijk ter financiering van vaste activa zoals bedrijfspand en tapinstallaties, die een relatief groot deel van de bezittingen in deze sector uitmaken.
Een vergelijking van de financiële kengetallen tussen de verschillende sectoren
wordt gegeven in Figuur 2. Een gedetailleerde tabel met de onderliggende waarden is te vinden in Bijlage III.
Wat de solvabiliteit betreft valt op dat bouwnijverheid, overige dienstensector en
horeca er met een aandeel van het eigen in het totaal vermogen van respectievelijk 29%, 26% en 23% het minst sterk voor staan. Zoals eerder geconstateerd
staat daar de industrie tegenover met een solvabiliteit van 50%. Wat betreft liquiditeit staat de landbouw er het beste voor. Met verhoudingen tussen vlottende
activa en passiva van respectievelijk 1,19 en 1,10 zijn het vervoer en de overige
diensten het minst goed in staat om op korte termijn aan hun verplichtingen te
voldoen. Ten slotte zijn er grote verschillen in rentabiliteit van het eigen vermogen. Dit is niet verrassend, omdat de netto winst een zeer volatiele variabele is.
De landbouw is de enige sector met een negatief rendement op het eigen vermogen (-10 procent), terwijl handel, ICT en zakelijke diensten de hoogste rentabiliteit realiseren.

11

Figuur 2

Kengetallen financieringspositie naar sector in 2010

2,00
1,80
1,60
1,40
1,20
1,00
0,80
0,60
0,40
0,20
0,00

Solvabiliteit

Liquiditeit (current ratio)

To
ta
al

ns
te
n
di
e
O
ve
rig
e

ns
te
n

IC
T

en

za
ke
l ijk
e

di
e

Ve
rv
oe
r

Ho
re
ca

Ha
nd
el

ni
jve
rh
ei
d

rie

Bo
uw

In
du
st

La
nd
bo

uw

-0,20

Rentabiliteit eigen vermogen

Bron: CBS, eigen berekening Panteia/EIM

2 . 3 . 2 F i n a n c i e r i n g s p o s i t i e 20 1 0 n a a r g r o o t t e k l a s s e
Een verbijzondering naar sectoren geeft informatie over onderliggende verschillen binnen het bedrijfsleven. Vervolgens wordt onderscheid naar grootteklasse
gemaakt. De ondernemingsgroepen zijn naar het aantal werkzame personen of
naar omzet ingedeeld in vier grootteklassen, met niet-rechtspersonen (nrp) uit
het kleinbedrijf telkens als eerste 1 . In Tabel 3 wordt een beeld geschetst van de
verschillen in balansstructuur tussen de grootteklassen.
Met betrekking tot de activazijde valt het grote aandeel vaste activa in het
grootbedrijf op. Dit hangt deels samen met de sectorstructuur: het grote aandeel
van de industrie en anderzijds met het feit dat het grootbedrijf kapitaalintensiever is, met meer investeringen in bedrijfsmiddelen en (im)materiële activa. Anderzijds houden kleine bedrijven uit voorzorg (om aan hun kortetermijnverplichtingen te kunnen voldoen) meer liquide middelen aan. Het risico dat zij failleren
is aanzienlijk groter dan bij het grootbedrijf.

1

12

Het betreft hier eenmanszaken, vennootschappen onder firma, maatschappen en commanditaire
vennootschappen. Het zijn doorgaans zeer kleine bedrijven met doorgaans minder dan 5 werkzame personen.

Tabel 3

Verdeling balans naar grootteklasse o.b.v. werkzame personen

Activa

Passiva

Ondernemings

Balanstotaal

Vaste

Vlottende

Eigen

groepen

(x €1,000)

Activa

Activa

Vermogen

Sector

KVV

LVV

Kleinbedrijf (nrp)

537,978

€ 163,472,916

51%

49%

22%

27%

51%

Kleinbedrijf (rp)

241,560

€ 256,819,794

46%

54%

35%

31%

34%

Middenbedrijf

8,658

€ 133,311,430

48%

52%

36%

35%

29%

Grootbedrijf

1,498

€ 885,817,677

68%

32%

46%

25%

29%

789,694

€ 1,439,421,816

60%

40%

41%

27%

32%

Totaal

Bron: CBS, eigen berekening Panteia/EIM

Bij de financiering van de bezittingen is een duidelijke tendens zichtbaar: hoe
groter het bedrijf, hoe groter het aandeel dat wordt gefinancierd met eigen vermogen. De verklaring hiervoor is o.a. gelegen in de mogelijkheid tot beursgang
voor grotere bedrijven. Bij het lang vreemd vermogen is de trend omgekeerd:
hoe kleiner de onderneming, hoe meer men kiest voor lang vreemd vermogen.
Een vergelijking naar grootteklasse op basis van omzet laat een vergelijkbare
verdeling zien als die op basis van aantal werkzame personen. Ook daar heeft
het grootbedrijf het grootste aandeel vaste activa en neemt het belang van financiering uit eigen vermogen toe met de omvang van de omzet. Enig verschil
bestaat uit het feit dat de trend binnen het gebruik van lang vreemd vermogen
minder eenduidig is.
Zie Figuur 3 voor een vergelijking van de financiële kengetallen naar grootteklasse. Een tabel met de onderliggende waarden is te vinden in Bijlage III.
Figuur 3

Kengetallen financieringspositie naar grootteklasse in 2010

2,00
1,80
1,60
1,40
1,20
1,00
0,80
0,60
0,40
0,20
0,00
Kleinbedrijf (nrp)
Solvabiliteit

Kleinbedrijf (rp)

Middenbedrijf

Liquiditeit (current ratio)

Grootbedrijf

Totaal

Rentabiliteit eigen vermogen

Bron: CBS, eigen berekening Panteia/EIM

Figuur 3 laat zien dat niet-rechtspersonen in het kleinbedrijf van de onderzochte
grootteklassen verreweg de slechtste solvabiliteitspositie hebben. Dat bleek al
eerder uit hun balanspositie aan eigen vermogen. Het grootbedrijf blijkt het
13

meest solvabel. Het grootbedrijf blijkt echter ook de laagste liquiditeitspositie te
hebben, al ligt die ruimschoots boven de 1. Een minder goede liquiditeitspositie
is pas een probleem wanneer ook de solvabiliteit slecht en/of de onderneming
verliesgevend is: ondernemingen met een lage solvabiliteit zullen immers meer
moeite hebben vreemd vermogen aan te trekken. Niet-rechtspersonen binnen
het kleinbedrijf hebben wèl de beste current ratio. De betere liquiditeitspositie
hangt deels samen met de kans dat bedrijven niet overleven. Dit risico is bij
kleine bedrijven groter dan bij grotere. Kleine bedrijven houden daarom uit voorzorg meer liquide middelen aan. Anderzijds spelen ook schaalnadelen een rol.
Ook naar grootteklasse is de rentabiliteit het meest variabele kengetal. De nietrechtspersonen in het kleinbedrijf hebben met slechts 4% het laagste rendement
op eigen vermogen. Het overige kleinbedrijf heeft met 16% juist het hoogste
rendement. Een deel van de verklaring voor het zeer lage rendement van de
niet-rechtspersonen ligt in de definitie gehanteerd voor de nettowinst van dergelijke ondernemingen: deze is exclusief toegerekend loon van zelfstandigen 1 .
Uit een vergelijking naar grootteklasse op basis van omzet blijken weinig verschillen. De liquiditeit en vooral de solvabiliteit liggen in dezelfde orde van grootte. De grootste verschillen zijn er bij de rentabiliteit van het eigen vermogen, de
meest volatiele van de drie kengetallen: zie figuur 4.
Figuur 4

Vergelijking rentabiliteit eigen vermogen naar grootteklasse

18,0%
16,0%
14,0%
12,0%
10,0%
8,0%
6,0%
4,0%
2,0%
0,0%
-2,0%
Kleinbedrijf (nrp)

Kleinbedrijf (rp)

Middenbedrijf

o.b.v. werkzame personen

Grootbedrijf

Totaal

o.b.v. omzet

Bron: CBS, eigen berekening Panteia/EIM

Waar het gemiddelde totale verschil vooral voor het middenbedrijf klein is,
springt het kleinbedrijf er sterk uit, met een rentabiliteit van 16% op basis van
de indeling naar werkzame personen. Op basis van omzet is het rendement op
eigen vermogen negatief: -1,0%. Bij het grootbedrijf is de rentabiliteit op basis
van omzet juist enkele procentpunten hoger.

1

14

Dit toegerekende loon is gelijkgesteld aan het loon dat een werknemer verdient in de betreffende
sector/grootteklasse.

2.4

Ontwikkeling financieringspositie 2007 - 2010
Het voorgaande beschrijft de financieringspositie van het bedrijfsleven in het
jaar 2010, het meest recente jaar waarover data beschikbaar zijn. In deze paragraaf wordt nog iets verder teruggekeken in de tijd, met een beschrijving van de
periode 2007 tot en met 2010. Deze periode komt overeen met die van de kredietcrisis.
In Figuur 5 is de ontwikkeling weergegeven van de aandelen van de balansposten. Het niveau van de aandelen vaste en vlottende activa blijft over de periode
van vier jaar redelijk constant, met een maximale fluctuatie van niet meer dan 4
procentpunt. Ook bij de passiva blijken de niveaus van de aandelen tamelijk constant. Dit lijkt opmerkelijk, gezien de financiële crisis, maar is het gevolg van balansverkorting o.a. door vraaguitval. De verslechtering van de omvang van het
eigen vermogen ging gepaard met een vergelijkbare aanpassing van het vreemd
vermogen (mede als gevolg van teruglopende investeringen).
In de loop van vier jaar heeft vooral een uitwisseling plaatsgevonden van kort en
lang vreemd vermogen binnen het aandeel van de bezittingen dat met vreemd
vermogen is gefinancierd.
Figuur 5

Ontwikkeling van de balansposten 2007 - 2010

Activa

Passiva

70%

70%

60%

60%

50%

50%

40%

40%

30%

30%

20%

20%

10%

10%

0%

0%

2007

2008

Vaste activa

2009

2010

Vlottende activa

2007

2008

Eigen vermogen

2009

2010

KVV

LVV

Bron: CBS, eigen berekening Panteia/EIM

Bij de ontwikkeling van de financiële kengetallen doen zich evenmin sterke fluctuaties voor. De ontwikkeling van de solvabiliteit geeft eveneens een zeer stabiel
beeld te zien, en hetzelfde geldt voor de liquiditeitspositie: in vier jaar een afwijking van niet meer dan 0,05.
De rentabiliteit van het eigen vermogen geeft een dynamischer beeld te zien.
Beginnend in 2007 zet een neerwaartse trend in die in de twee jaren daarna
doorzet. De rentabiliteit van het gehele bedrijfsleven daalt van 25% naar 11%.
Een eerste teken van herstel is er pas in 2010: dan neemt het rendement op eigen vermogen toe naar 13%. Zie Figuur 6. Hieruit blijkt dat in tegenstelling tot
de eerder geconstateerde stabiele ontwikkeling van de passiva het rendement op
eigen vermogen wèl fors verslechterd is in de jaren van de financiële crisis.

15

Figuur 6

Ontwikkeling rentabiliteit eigen vermogen 2007 - 2010

Rentabiliteit
eigen vermogen
30%
25,0%

25%
20%

17,5%
15%
13,0%
10%
10,8%
5%
0%
2007

2008

2009

2010

Bron: CBS, eigen berekening Panteia/EIM

2.5

Ontwikkeling financiële kengetallen naar grootteklasse

Ook naar grootteklasse is dezelfde ontwikkeling zichtbaar van redelijk stabiele
solvabiliteit en liquiditeit. Alleen niet-rechtspersonen in het kleinbedrijf zijn hierop een uitzondering, met een solvabiliteit die daalt in 2009, en een liquiditeit die
juist fors oploopt in dat jaar. De rentabiliteit op eigen vermogen laat voor alle
grootteklassen een verslechtering zien in de kredietcrisis. In 2010 treedt licht
herstel op bij niet-rechtspersonen, en in het grootbedrijf. Zie Tabel 4 .

16

Tabel 4

Ontwikkeling kengetallen per grootteklasse 2007 - 2010

Liquiditeit

Rentabiliteit

Grootteklasse

Jaar

Solvabiliteit

(current ratio)

eigen vermogen

KVV

LVV

Kleinbedrijf

2007

0.22

1.43

5.0%

39%

39%

niet-rechtspersonen

2008

0.20

1.45

3.0%

39%

34%

2009

0.19

1.88

2.2%

37%

44%

2010

0.22

1.84

4.3%

27%

51%

Kleinbedrijf

2007

0.32

1.73

30.5%

37%

35%

rechtspersonen

2008

0.35

1.76

22.3%

33%

31%

2009

0.35

1.83

16.7%

38%

28%

2010

0.35

1.75

15.8%

31%

34%

2007

0.38

1.44

19.4%

43%

33%

2008

0.38

1.39

14.9%

43%

32%

2009

0.37

1.47

11.5%

43%

27%

2010

0.36

1.50

11.8%

35%

29%

2007

0.47

1.35

24.6%

36%

30%

2008

0.44

1.28

16.8%

37%

32%

2009

0.46

1.23

9.5%

30%

29%

2010

0.46

1.28

12.6%

25%

29%

Middenbedrijf

Grootbedrijf

Source: CBS, eigen berekening Panteia/EIM

2.6

De belangrijkste punten op een rijtje

In deze paragraaf vindt u de belangrijkste resultaten van dit hoofdstuk.
 De industrie heeft van de onderscheiden sectoren de hoogste solvabiliteit:
50%. Bouw, overige diensten en horeca blijven daar met respectievelijk 29%,
26% en 23% ver bij achter.
 De landbouw is koploper qua liquiditeit.
 Hoe groter het bedrijf, hoe meer financiering met eigen vermogen.
 Het kleinbedrijf haalt in 2010 met 16% het hoogste rendement op eigen vermogen: voor het totale bedrijfsleven is de rentabiliteit 13%.
 De crisis beïnvloedt de rentabiliteit negatief, met een daling van 25% naar
11% en licht herstel naar 13% in 2011, maar zorgt verder voor slechts geringe fluctuaties van financiële kengetallen.

17

3

Financiering gezocht

Dit hoofdstuk behandelt het financieringsgedrag van bedrijven met het accent op
vreemd vermogen: waarvoor zocht men financiering en bij wie, heeft men het
gezochte bedrag gekregen, en zo nee, waarom niet, en heeft men gebruik gemaakt van garantieregelingen? Zie Bijlage II voor de onderzoekverantwoording
en enkele kenmerken van de deelnemers aan het onderzoek.

3.1

Benutten beschikbare kredietruimte

G r o o t b e dr i jf g e b r u i k t be s t a a n de k r e d i e tr u i mt e m e e r
Zoals Tabel 5 laat zien maken kleine bedrijven minder dan grotere gebruik van
de voor hen beschikbare kredietruimte. Jonge bedrijven maken weer iets minder
gebruik van deze mogelijkheid dan langer gevestigde. Zij hebben ook wat vaker
(nog) geen krediet. Ten opzichte van 2011 zijn de verhoudingen bij de totale populatie niet veranderd, maar is er wel een verschuiving naar grootteklasse: middelgrote bedrijven benutten hun kredietruimte méér, met name grote bedrijven
juist minder. Jonge bedrijven benutten de bestaande kredietruimte méér dan gevestigde bedrijven, maar 20% heeft in het geheel géén krediet.
Tabel 5

Méér benutten van bestaande kredietruimte

‘Gewogen’ percentages

Grootteklasse

Aantal bedrijven: 1.385

Antwoord

KB

MB

GB

totaal 2012

totaal 2011

Méér benut

23%

31%

29%

24%

24%

Niet méér benut

62%

60%

57%

62%

63%

Heeft geen krediet

14%

9%

14%

14%

13%

Bron: EIM, 2012

3.2

Zoeken van externe financiering

M i n d e r be d r i j v e n vr a g e n a a n v ul l e nd e f i n an c i e r i n g
Tabel 6 laat zien dat één op de vijf Nederlandse bedrijven in het afgelopen jaar
aanvullende financiering heeft proberen te krijgen. Dat is minder dan bij de
voorgaande meting: toen was het nog 22%. Bij kleine èn grote bedrijven is er
een afnemende kredietvraag, maar bij middelgrote bedrijven is hij juist toegenomen ten opzichte van de meting in 2011. Bij de kleine bedrijven hebben jonge
bedrijven met 21% vaker aanvullend krediet proberen te krijgen dan langer gevestigde (17%).
Z o e k e n v a n e i ge n ve r mo g e n me e r in t r e k
Meestal zoekt men vreemd vermogen, maar ten opzichte van de monitor van
2011 valt een duidelijke stijging op van het aantal dat eigen vermogen zoekt.
Kleine bedrijven lopen hierin voorop, en met name jonge bedrijven. De veronderstelling dat de wet van de communicerende vaten hier mee te maken heeft
ligt voor de hand: bij de bank is minder makkelijk aan geld te komen, en dus
probeert men aan extra eigen vermogen te komen.

19

I n d u s tr ie z o e k t v a ke r e i g e n ve r mo g e n , e v e na l s j o n ge be d r i jv e n
Opvallend is een sectorverschil: de industrie zoekt duidelijk vaker eigen vermogen, of eigen èn vreemd vermogen, terwijl alle andere sectoren vooral vreemd
vermogen zoeken. De bouw is wat dat betreft koploper. Jonge bedrijven zoeken
vaker eigen vermogen dan gevestigde kleine bedrijven, al dan niet in combinatie
met vreemd vermogen.
Tabel 6

Financiering gezocht búiten de bestaande kredietruimte, en aard daarvan

‘Gewogen’ percentages
Antwoord

Grootteklasse

Aantal bedrijven: 1.390

KB

MB

GB

18%

29%

17%

w.v. VV (leningen)
w.v. beide

Ja, financiering gezocht
w.v. EV

1

Totaal
2012

Totaal
2011

17%

19%

22%

10%

0%

17%

7%

57%

70%

100%

57%

67%

26%

20%

0%

26%

26%

Bron: EIM, 2012

W e r k k a p i t aa l v o o r n a a m s t e be s te m m i n g , i n ve s te r e n v a k e r ge n oe m d
Werkkapitaal is het voornaamste doel van de gezochte financiering, gevolgd door
investeringen, en op enige afstand bedrijfsmiddelen en huisvesting.
Ten opzichte van de monitor van 2011 noemt men werkkapitaal en herfinanciering wat minder vaak als doel van de gezochte financiering, overnames en bedrijfsmiddelen juist wat vaker. Herfinanciering wordt bij grote bedrijven wèl vaker genoemd als doel van de gezochte financiering. Onderscheid naar grootteklasse levert verder geen interessante verschillen op.
Andere bestemmingen (laatste regel van Tabel 7) zijn voor een klein deel ‘defensief’, zoals “herstart na faillissement” en “dekking van een negatief bedrijfsresultaat”. Wat vaker noemt men hier het op peil houden van de liquiditeit. Het meest
genoemd is hier “financiering van groei en acquisities”. Ook enkele malen genoemd: vóórfinanciering van (te) laat betalende debiteuren. Daarnaast zijn er
nog wat speciale doelen zoals “uitkoop van een aandeelhouder”, “een reorganisatie en opvangen van een seizoenspiek in de bedrijfsactiviteit”.
J o n ge b e d r ij v e n : f i n a nc i e r i n g ge vr a a g d v o o r (e x tr a ) w e r k k a p i t a a l
Gevestigde ondernemingen hebben financiering vaker nodig voor aanschaf van
bedrijfsmiddelen, voor huisvesting en voor investeringen. Jonge bedrijven (minder dan 5 jaar gevestigd) vragen vaker financiering voor werkkapitaal (56%, tegen 32% bij de langer gevestigde kleine bedrijven).

1

20

Eigen vermogen, inclusief achtergestelde leningen. De drie laatste percentages tellen op tot
100%, dat wil zeggen, van degenen die het afgelopen jaar geprobeerd hebben financiering te
krijgen: het percentage van de eerste rij.

Tabel 7

Voor welk doel financiering gezocht? (Meer antwoorden mogelijk)

‘Gewogen’ percentages

Grootteklasse

Aantal bedrijven: 357

Doel

KB

MB

GB

Totaal 2012

Totaal 2011

Start bedrijf

0%

0%

0%

0%

4%

Overname

9%

1%

13%

9%

3%

Herfinanciering

0%

2%

16%

11%

15%

balans

0%

4%

4%

4%

3%

Werkkapitaal

36%

42%

39%

40%

47%

Innovatie

0%

1%

1%

1%

2%

Internationalisering

0%

0%

0%

0%

0%

Huisvesting

18%

25%

7%

13%

15%

Bedrijfsmiddelen

10%

10%

15%

13%

9%

Overige investeringen

18%

27%

16%

20%

22%

Anders

9%

13%

6%

8%

11%

Herstructurering

Bron: EIM, 2012

3.3

Waarom géén financiering gezocht?

G e e n f in a n ci e r in g : n ie t n o d i g e n be s c h i k b a a r k r e d ie t v o l do e n d e
De meeste bedrijven geven aan geen financiering te zoeken omdat zij dat niet
nodig hebben. Andere redenen zijn dat hun kredietruimte voldoende is, of dat zij
het niet verwachten te kunnen krijgen. Bij grote bedrijven komt het relatief vaak
voor dat een bedrijf in deze geen eigen beslissingsbevoegdheid heeft, maar dat
hun moederbedrijf beslist over financiering. Zie verder Tabel 8.
Tabel 8

Waarom geen financiering gezocht? (Meer antwoorden mogelijk)

‘Gewogen’ percentages

Grootteklasse

Aantal bedrijven: 1.033

Reden

KB

MB

GB

Totaal 2012

Totaal 2011

Niet nodig

87%

81%

66%

79%

83%

Te duur

1%

1%

0%

1%

0%

5%

2%

0%

3%

5%

ruimte is voldoende

10%

14%

16%

13%

9%

Moederbedrijf beslist

0%

10%

23%

10%

1%

Andere reden

5%

5%

8%

6%

4%

Verwacht het niet aan
te kunnen trekken
Bestaande krediet-

Bron: EIM, 2012

De redenen waarom jonge bedrijven geen financiering hebben gezocht blijken
weinig te verschillen van die van langer gevestigde kleine bedrijven. Wèl zijn

21

‘niet nodig’ en ‘bestaande kredietruimte is voldoende’ bij hen wat minder vaak de
reden 1 .
Ten opzichte van de monitor van 2011 valt op dat grote bedrijven nu vaker aangeven dat hun moederbedrijf beslist. Bij kleine en zeker bij middelgrote bedrijven noemt men vaker ‘niet nodig’ als reden om geen financiering te zoeken.

3.4

Bron van vreemd vermogen

H u i s b a n k f a v o r ie t , v o o r a l b i j k l e in e b e d r i j v e n
Uit Tabel 9 is af te lezen dat bedrijven hun leningen voor het grootste deel afsluiten bij hun eigen huisbank, maar dat grotere bedrijven vaker ook zaken doen
met andere banken. Kleine bedrijven doen vaker dan middelgrote en grote bedrijven een beroep op familie en vrienden. Vergeleken met de monitor van 2011
trekken nu meer bedrijven (een deel van het) aanvullend vreemd vermogen aan
bij hun huisbank: dit aandeel stijgt van 72% naar 75%.
Tabel 9

Bron van vreemd vermogen

(meer antwoorden mogelijk)

Grootteklasse

Aantal bedrijven: 240

Bron

KB

MB

GB

alle bedrijven

Huisbank

68%

79%

74%

75%

Andere dan huisbank

14%

17%

31%

21%

Familie en vrienden

7%

3%

0%

3%

Leveranciers

3%

2%

3%

3%

Anders

10%

8%

13%

9%

Bron: EIM, 2012.

3.5

Verkrijgen vreemd vermogen en reden afwijzing

K l e i ne b e dr i j v e n k r ij g e n d e ge vr a a g d e l e n i n g v e e l m i n de r v a a k
Kleine bedrijven slagen er nog steeds aanzienlijk minder vaak in financiering te
krijgen dan middelgrote en grote bedrijven: 33% van de aanvragen wordt afgewezen, tegen 19% bij middelgrote, en 10% bij grote bedrijven.
B o u w , h an d e l e n h or e ca v a k e r g e w e i g e r d
In bouw, handel en horeca worden meer financieringsaanvragen dan in de overige sectoren niet of slechts gedeeltelijk gehonoreerd. Zie Tabel 10 2 .
J o n ge b e d r ij v e n k r i j ge n v a k e r he t g e vr a a g d e e i g e n ve r mo g e n
Jonge bedrijven krijgen vaker dan andere kleine bedrijven het gevraagde eigen
vermogen, maar dat geldt niet voor vreemd vermogen.

22

1

‘Niet nodig’: 84% bij jonge bedrijven, tegen 88% bij langer gevestigde. ‘Bestaande kredietruimte
voldoende’: 8% bij jonge bedrijven, tegen 11% bij langer gevestigde.

2

Bij de sectoren is het aantal observaties niet altijd voldoende om verschillen ‘hard’ te kunnen
maken.

Tabel 10

Heeft men de gezochte financiering aan kunnen trekken?
Gekregen of niet

Aantal bedrijven: 297

Ja

Deels

Nee

Totaal

KB

54%

12%

34%

100%

MB

71%

10%

19%

100%

GB

84%

6%

10%

100%

Agrosector

63%

22%

15%

100%

Industrie

72%

13%

15%

100%

Bouw

62%

11%

27%

100%

Handel

73%

2%

24%

100%

Horeca

68%

3%

29%

100%

Transport

81%

4%

15%

100%

Zak. Diensten

75%

11%

13%

100%

Ov. Diensten

68%

8%

25%

100%

Alle bedrijven

72%

9%

19%

100%

Bron: EIM, 2012

M i n d e r a f wij z i n ge n, me e r ge d e e l te li j k g e h on o r e e r d e kr e d ie t a a n vr a g e n
Vergelijking met de uitkomsten van eerdere metingen (financieringsmonitoren
eind 2009 en begin 2011 en 2012) laat zien dat de gezochte financiering anno
2012 weer vaker wordt afgewezen. Daarbij is uitsluitend gekeken naar het MKB 1 :
dat werd tot en met 2009 afzonderlijk gemonitord. Zie verder Tabel 11.
Tabel 11

Ontwikkeling verkrijgen van het gewenste financieringsbedrag 2009-2012

honorering financieringsaanvraag 2

dec. 2009

feb. 2011

feb. 2012

Gekregen voor het gewenste bedrag

49%

60%

55%

Gekregen, maar minder dan het gewenste bedrag

17%

21%

12%

Niet gekregen

34%

19%

33%

Totaal

100%

100%

100%

Bron: EIM, 2010, 2011 en 2012

L e n in g g e we i g e r d : v o or a l v a n we ge ‘ r is i c o ’
Het merendeel van de bedrijven die de gezochte lening niet of niet volledig hebben gekregen noemt de risico-inschatting van de bank als reden. Andere redenen
worden veel minder vaak genoemd. Onvoldoende solvabiliteit en verslechtering

1

Hier: bedrijven tot 250 werkzame personen.

2

Bedrijven waarbij de financieringsaanvraag nog loopt zijn hierbij buiten beschouwing gelaten. Ter
wille van de vergelijkbaarheid is hier ook voor 2012 weging op basis van aantal bedrijven toegepast. Deze weging geeft kleine bedrijven extra gewicht, waardoor de percentages in de laatste
kolom van de tabel kunnen afwijken van de elders in deze rapportage gepresenteerde percentages.

23

van het bedrijfsresultaat zijn onder dezelfde noemer te brengen. Zie verder
Tabel 12.
Tabel 12

Reden waarom gezocht vreemd vermogen niet of niet volledig is verkregen

Meerdere antwoorden mogelijk
Reden

Aantal bedrijven: 84

Risico kredietverstrekker

58%

Verslechtering bedrijfsresultaat

7%

Te lage solvabiliteit

6%

Kredietaanvraag onvoldoende onderbouwd

5%

Rentekosten

5%

Onvoldoende interesse bij financier(s)

5%

Onvoldoende onderpand

5%

Te hoge schuld t.o.v. winstgevendheid

1%

Andere reden

35%

Bron: EIM, 2012

De ‘andere redenen’ in Tabel 12 hebben vaak te maken met de opstelling van
banken waar men krediet heeft gevraagd: bijvoorbeeld eisen waaraan niet voldaan kon worden, in de ‘verkeerde’ bedrijfstak zitten.
Enkele citaten:
“Banken zijn veel kritischer geworden”
“We hebben begin 2010 krediet gevraagd. We moesten toen eerst een BV oprichten.
Dat hebben we in april gedaan. De bank zegde een offerte toe in juni. Er kwam géén
offerte. Toen vroegen ze weer om contracten met afnemers, op korte termijn. Dat kon
niet en lukte niet. Uiteindelijk kregen we nul op het rekest”
“Onzekere situatie in de bouw”
“Er werden onmogelijke zekerheden gevraagd”
“Financieringsstop van banken”
“Banken hebben geen vertrouwen in de ondernemer”
“Ze kijken niet naar bedrijven maar puur naar zakelijk belang”

S t a r te r s n ie t v a k e r a f ge w e z e n we ge n s r i s ic o
Anders dan bij de monitor van 2011 zijn er nu geen aanwijzingen dat jonge bedrijven vaker worden afgewezen als gevolg van een hogere risico-inschatting van
de banken. Het gaat hier wèl om een gering aantal observaties 1 .

1

24

Alleen bij het kleinbedrijf is onderscheid gemaakt tussen jonge en gevestigde bedrijven. In het
KB hebben in totaal slechts 37 bedrijven een (gedeeltelijke) afwijzing gekregen op hun kredietaanvraag. Alleen zij hebben de vraag naar de reden van die afwijzing beantwoord.

3.6

Gebruik garantieregelingen

G a r a n t ie r e ge l i n ge n s l e ch t s b i j e e n m i n d e r he i d b e k e n d
Tabel 13 laat zien dat de BMKB en Garantie Ondernemingsfinanciering de bij ondernemingen bekendste overheidsgarantieregelingen zijn. Deze regelingen zijn
echter slechts bij een minderheid van het bedrijfsleven bekend. Opmerkelijk is,
dat beide bij middelgrote bedrijven (50-250 werkzame personen) beter bekend
zijn dan bij kleine: respectievelijk 25% tegen 14% voor de BMKB, en 22% tegen
10% voor Garantie Ondernemingsfinanciering. Wellicht speelt een meer algemeen gebrek aan kennis van financiële zaken bij kleine bedrijven hierbij een rol.
Zie in dit verband de eigen inschatting van ondernemers aangaande hun kennis
van financiering en hoe die te krijgen, die wordt behandeld in paragraaf 7.3.
Van de bedrijven waar men een regeling kent, maakt slechts een zeer klein deel
er ook daadwerkelijk gebruik van. De meest genoemde, de BMKB, is afgaande op
de uitkomsten van dit onderzoek door 1% van alle bedrijven gebruikt (5% van
15%).
B a n k b i e d t 6 % v a n de b e d r i j ve n ov e r h e i d s g a r a n t i e a an
Aan degenen die een of meer van de regelingen kennen maar er geen gebruik
van hebben gemaakt, èn financiering hebben gezocht bij (een) bank(en), is gevraagd of de bank hun een overheidsgarantieregeling heeft aangeboden. Dat
blijkt bij slechts 6% het geval.
Tabel 13

Garantieregelingen, bekendheid en gebruik
bekendheid 1

Gebruik 2 (aantal)

BMKB

15%

5% (10)

Groeifaciliteit

4%

0%

Garantie Ondernemingsfinanciering

11%

2% (3)

Seedfaciliteit technostarters

2%

0%

Overige

18%

2% (6)

Categorie
Bekend met overheidsgarantieregelingen

Bron: EIM, 2012.

Andere (garantie)regelingen waarvan gebruik is gemaakt, zijn een niet nader gespecificeerde borgstellingregeling, een MKB-regeling van de Europese Investeringsbank, een exportkredietregeling en een onbekende regeling.

1

Bekendheid: gewogen percentages.

2

Percentage van degenen die de regeling kennen.

25

Tabel 14

Garantieregelingen, beoordeling

Rapportcijfer

Gemiddeld
cijfer

Percentage
5 of minder

BMKB

6,7

12%

Groeifaciliteit

6,4

16%

Garantie Ondernemingsfinanciering

6,5

18%

Seedfaciliteit technostarters

6,5

15%

Overige

6,7

16%

Bekend met overheidsgarantieregelingen

Bron: EIM, 2012.

O n t v an g e n l e n in g b e d r ag
Twaalf gebruikers van een overheidsgarantieregeling hebben een bruto leningbedrag gekregen van in totaal 82 miljoen euro. Daarvan komt echter het grootste
deel voor rekening van één gebruiker. Negen van de twaalf hebben leningen gekregen van twee tot acht ton, de drie overige van meer dan een miljoen.

3.7

De belangrijkste punten op een rijtje

 Vergeleken met 2011 zoeken nu meer bedrijven naar eigen vermogen.
 Werkkapitaal en investeringen zijn de voornaamste bestemmingen voor de
gezochte financiering.
 Vergeleken met 2011 noemt men overnames en bedrijfsmiddelen vaker als
bestemming voor de gezochte financiering, en herfinanciering minder vaak.
 Kleine bedrijven krijgen de gezochte financiering minder vaak toegewezen:
33% wordt afgewezen, tegen 10% bij het grootbedrijf.
 Vergeleken met 2011 stijgt het aantal afwijzingen
 De risico-inschatting van de bank speelt een hoofdrol bij afwijzing.
 Overheidsgarantieregelingen zijn slechts bij een minderheid bekend, met BMKB en Garantie Ondernemingsfinanciering als best bekende.

26

4

Eigen vermogen

Dit hoofdstuk behandelt het zoeken van eigen vermogen en redenen om daar
juist van af te zien, en verder, of men het heeft gekregen en bij wie, en eventuele reden waarom men het gewenste bedrag niet heeft kunnen aantrekken.

4.1

Waarom gekozen voor financiering met eigen vermogen?

K e u s v o o r e i g e n v e r m og e n : vr e e md v e r m o g e n i s te d u ur
De meest genoemde reden om te kiezen voor eigen vermogen is verbetering van
de solvabiliteit. Prijs en gemak spelen iets minder. Zie Tabel 15. De ‘andere reden’ is meestal, dat het bij de bank niet lukt om financiering te krijgen. Eén ondernemer vindt het beter bij zijn bedrijf passen.
Vergeleken met de monitor van 2011 staat verbetering van de solvabiliteit nu
veel hoger genoteerd: toen was de prijs nog het belangrijkste argument. Het
gaat hierbij wel om een klein aantal bedrijven.
Tabel 15

Waarom gekozen voor financiering met eigen vermogen? 1

Motief

Aantal bedrijven: 24

Solvabiliteit verbeteren

33%

Vreemd vermogen te duur

21%

Aantrekken eigen vermogen makkelijker

25%

Andere reden

21%

totaal

100%

Bron: EIM, 2012

V e r w a c h t ing n i e t k r i j ge n i s r e d e n o m g e e n e ig e n ve r m o ge n te z o e ke n
Aan diegenen die uitsluitend vreemd vermogen hebben proberen aan te trekken
is de vraag voorgelegd waarom zij geen eigen vermogen hebben gezocht.
Niet nodig en de verwachting het niet aan te kunnen trekken blijven de voornaamste redenen om geen eigen vermogen te zoeken, vooral bij kleine bedrijven. Het aandeel ‘niet nodig’ is ten opzichte van 2011 toegenomen: van 28%
naar 36%. Eigen vermogen krijgt anno 2012 minder vaak de kwalificatie ‘te duur’
dan in 2011. Zie Tabel 16.

1

Het betreft bedrijven die alleen eigen vermogen gezocht hebben.

27

Tabel 16

Waarom geen eigen vermogen gezocht? (meer antwoorden mogelijk)
Grootteklasse

Aantal bedrijven: 235

KB

MB

GB

alle bedrijven

Niet nodig

37%

30%

44%

36%

Vreemd vermogen is goedkoper

11%

4%

6%

6%

Moederbedrijf beslist

0%

4%

11%

5%

nen trekken

24%

23%

13%

20%

Te duur

5%

3%

0%

3%

Te veel werk

3%

0%

0%

1%

ren

2%

4%

7%

4%

Andere reden

16%

21%

28%

23%

Verwacht het niet aan te kun-

Wil geen zeggenschap inleve-

Bron: EIM, 2012

Zij die een andere reden hebben genoemd (22%) verwijzen in een flink aantal
gevallen naar weerstand of verwachte weerstand bij aandeelhouders, en verder
naar het karakter van familiebedrijf. Enkelen zeggen slechts een tijdelijke financieringsbehoefte of een behoefte voor de korte termijn te hebben.

4.2

Bron van eigen vermogen

K l e i n b e dr i j f v o o r a l pr i vé ve r m o ge n, g r o te r e b e d r i j ve n a a nd e e l h ou d e r s
Privévermogen van de ondernemer(s) is de belangrijkste bron van eigen vermogen voor kleine bedrijven. Bij middelgrote en grote bedrijven komt het merendeels van aandeelhouders, meestal bestaande aandeelhouders. Familie en vrienden dragen vooral bij aan de financiering van kleine bedrijven. Dit geldt ook voor
andere bedrijven. Zie Tabel 17.
S t a r te r s v ak e r n a a r f am i l i e e n v r ie n d e n
Jonge bedrijven doen voor financiering vaker een beroep op familie en vrienden:
29% (tegen 5% bij langer gevestigde bedrijven), met de kanttekening dat deze
uitkomst is gebaseerd op een beperkt aantal observaties.
Voor zover aandeelhouders worden genoemd gaat het in de ene helft van de gevallen om aandelen of opties op aandelen, en in de andere helft om converteerbare obligaties of achtergestelde leningen.

28

Tabel 17

Bron van eigen vermogen (Meer antwoorden mogelijk)
Grootteklasse

Aantal bedrijven: 81

KB

MB

GB

alle bedrijven

Privévermogen

37%

19%

6%

25%

Bestaande aandeelhouders

21%

26%

75%

33%

Nieuwe aandeelhouders

0%

7%

19%

6%

Andere bedrijven

16%

7%

0%

10%

Familie / vrienden

16%

7%

6%

11%

ROM 1

8%

4%

6%

6%

Informal investors

0%

7%

6%

4%

Banken

5%

19%

6%

10%

Participatiemaatschappij,

Bron: EIM, 2012

4.3

Financiering kunnen krijgen, en reden indien niet geslaagd

G r o t e b e d r i j v e n k r i j ge n v a k e r h e t v o l l e b e d r ag
Tweederde van de bedrijven die hebben geprobeerd eigen vermogen aan te trekken is daar in geslaagd. Eén op de vijf is niet geslaagd, en een klein aantal
slechts voor een deel. Grote bedrijven hebben het gewenste bedrag vaker volledig kunnen krijgen, en bij de kleine geldt hetzelfde voor jonge bedrijven: hier
heeft 75% het gewenste bedrag kunnen krijgen, tegen 62% van de langer gevestigde kleine bedrijven 2 .
M i d d e l g r ot e b e d r i jv e n v i n d e n e xt e r n E V m oe i li j k e r t e v i nd e n
Toch is er weinig verschil tussen klein en groot wat betreft het antwoord op de
vraag of men het externe eigen vermogen dat men heeft gezocht ook makkelijk
heeft kunnen vinden. Het zijn middelgrote bedrijven die deze vraag het vaakst
ontkennend beantwoorden. Zie Tabel 18.
Vergeleken met de voorgaande monitor (2011) is men er vaker in geslaagd het
gezochte eigen vermogen ook daadwerkelijk aan te trekken: toen 46%, nu 66%.
Middelgrote bedrijven hebben nu minder succes dan vorig jaar. Het is dus geen
wonder dat zij eigen vermogen minder vaak aanmerken als makkelijk te vinden.

1

ROM: Regionale OntwikkelingsMaatschappij.

2

Deze conclusie is wèl gebaseerd op kleine aantallen.

29

Tabel 18

Geslaagd of niet bij aantrekken van het gezochte eigen vermogen

‘Gewogen’ percentages
Gekregen of niet

Grootteklasse

Aantal bedrijven: 106

KB

MB

GB

alle bedrijven

67%

57%

84%

66%

het gewenste bedrag

10%

7%

0%

7%

Niet gekregen

16%

31%

5%

20%

Aanvraag loopt nog

6%

5%

11%

6%

Totaal

100%

100%

100%

100%

Extern EV makkelijk te vin-

61%

48%

67%

57%

Gekregen voor het gewenste
bedrag
Gekregen, maar minder dan

den 1
Bron: EIM, 2012

R i s i c o we e r d e b e l an g r i j k s t e r e d e n v a n a f w ij z in g
Risico voor de financier is de meest genoemde reden dat men het gezochte eigen
vermogen niet of slechts deels heeft kunnen krijgen: zie Tabel 19.
Tabel 19

Reden waarom gezocht eigen vermogen niet of niet volledig is verkregen

Reden

Aantal bedrijven: 30

Te duur

10%

Te risicovol voor financier

53%

Te tijdrovend

0%

Onvoldoende interesse bij financiers

7%

Geen toestemming commissarissen
of aandeelhouders

3%

Anders

27%

Bron: EIM, 2012

Bij de categorie ‘anders’ gaat het deels om verkapte verwijzing naar risico (gebrek aan middelen en mogelijkheden), deels om verwijzing naar gebrek aan interesse bij en eisen van mogelijke financiers (eisen van zekerheden, banken willen
niet), en deels andere redenen (wantrouwen in bedrijfstak, beter voor de balans).

4.4

Ontwikkeling eigen vermogen

E i g e n ve r mo g e n a f ge no m e n b i j é é n o p d e d r i e
Bij 28% van de bedrijven is het eigen vermogen in de afgelopen 12 maanden afgenomen. Dat is minder dan bij de monitor van 2011: toen was dit nog 34%. Bij

1

30

Persoonlijk oordeel; ongewogen percentages.

middelgrote bedrijven is het percentage met een gedaald eigen vermogen juist
toegenomen. De belangrijkste oorzaak van een gedaald eigen vermogen is een
negatief resultaat uit gewone bedrijfsuitoefening. Dat geldt voor kleine, middelgrote èn grote bedrijven. Kleine bedrijven noemen (daarnaast) vaker bijzondere
lasten en een afgenomen omzet, terwijl (middel)grote bedrijven vaker balansverschuivingen noemen. Drie op de tien bedrijven noemt groei, investeringen en
overnames als achtergrond van een afgenomen eigen vermogen. Bij middelgrote
bedrijven komt dat het meest voor. Zie Tabel 20.
‘Andere redenen’ zijn: afschrijvingen op immateriële activa, uitkopen van partners, vennoten of aandeelhouders, en uiteenlopende redenen zoals privé-omstandigheden, verkoop van een bedrijfsonderdeel en meer werkkapitaal.
Tabel 20

Ontwikkeling eigen vermogen

(meer antwoorden mogelijk)
Ontwikkeling

Grootteklasse
KB

Aantal bedrijven:1.335 / 129*

MB

GB

alle bedrijven

Abs. bedrag EV afgenomen

30%

28%

24%

28%

EV als % balans afgenomen

28%

32%

25%

28%

bedrijfsuitoefening

65%

69%

64%

66%

Dividenduitkering

1%

8%

9%

6%

14%

7%

4%

9%

omzet

46%

21%

14%

29%

Balansverschuiving

8%

21%

20%

16%

overnames

22%

36%

26%

29%

Andere reden

6%

5%

10%

6%

*Oorzaak afname:
Negatief resultaat uit gewone

Afschrijvingen op materiële
activa
Bijzondere lasten, dalende

Groei / investeringen /

* De vraag naar de oorzaak van afname van eigen vermogen is uitsluitend gesteld aan de 129
bedrijven die aangeven dat hun eigen vermogen is gedaald.
Bron: EIM, 2012

D a l i n g e i ge n v e r m o ge n = m i n d e r ka n s o p f i n an c i e r i n g
Een gedaald eigen vermogen beïnvloedt de kans op succes van een financieringsaanvraag in aanzienlijke mate. Bedrijven die het afgelopen jaar financiering
hebben gezocht zijn daar in 54% van de gevallen in geslaagd als hun eigen vermogen is afgenomen. Bij de overige bedrijven is dit 78%.
Van de bedrijven die het komend jaar financiering willen zoeken en van wie het
eigen vermogen is afgenomen verwacht 62% het volledige bedrag aan te kunnen
trekken. Bij de overige bedrijven is dit 83%.
Wanneer het eigen vermogen is afgenomen als gevolg van een negatief resultaat
uit gewone bedrijfsuitoefening wordt het verschil nog wat groter. Bij een negatief

31

resultaat uit gewone bedrijfsuitoefening ziet slechts 52% zijn aanvraag van financiering volledig gehonoreerd. Bij de overige bedrijven is dit 77% 1 .
In paragraaf 7.2 wordt ingegaan op de invloed die de solvabiliteit van bedrijven
heeft op hun kansen om de gezochte financiering aan te trekken.

4.5

Acties om vermogen vrij te maken

De Expertgroep Bedrijfsfinanciering onder leiding van De Swaan adviseerde in
2011 (mede naar aanleiding van de financieringsmonitor) om oplossingen voor
huidige en toekomstige financieringsproblemen langs méér wegen te zoeken. Zij
noemen er een aantal 2 . Alle deelnemers aan het onderzoek waarover hier gera pporteerd wordt, hebben aangegeven welke speciale acties zij in de afgelopen 12
maanden hebben ondernomen om eigen vermogen vrij te maken of in te bren gen, of welke acties zij van plan zijn de komende tijd te gaan ondernemen. De
resultaten staan in Tabel 21. Verbetering van de debiteurenpositie door vers nelde inning van schulden is de meest voorkomende, gevolgd door speciale verkoopacties om overtollige voorraden weg te werken, en later betalen van
schuldeisers. Bedrijfsomvang beïnvloedt de acties die men onderneemt, c.q kàn
ondernemen: grote bedrijven grijpen vaker naar versnelde inning van uitstaande
rekeningen, bijzondere verkoopacties en later betalen van schuldeisers, kleine
bedrijven naar inbrengen van extra privévermogen.
Daarnaast worden ook instrumenten als factoring, leasing en securitisering van
debiteurenportefeuilles eerder bij grote dan bij kleine bedrijven aangetroffen.
Het aantal verschillende acties dat men noemt 3 verschilt betrekkelijk weinig naar
grootteklasse.
K l e i ne s ch ul d e i s e r s v e r s u s g r ot e de b i t e u r e n
Waar grote bedrijven, afgaande op Tabel 21 hun debiteuren meer achter de
broek zitten, maar hun eigen schulden ook later betalen, is dat voor kleine bedrijven minder een optie: zij zijn in veel gevallen waarschijnlijk de schuldeisers
die van hun grote bedrijfsmatige afnemers later betaald krijgen.
J o n ge b e d r ij v e n z e t te n v a k e r e xt r a p r i v é v e r mo g e n in
Binnen het kleinbedrijf is er verschil tussen jonge en langer gevestigde bedrijven
als het gaat om inbreng van extra privévermogen: is dit bij kleine bedrijven al
meer dan bij grotere bedrijven, bij jonge bedrijven is het nòg weer meer, namelijk bij 29%.

32

1

NB: dit zijn ook bedrijven met een afgenomen eigen vermogen, maar met een andere achtergrond (dan een negatief resultaat uit gewone bedrijfsuitoefening). Gebaseerd op 176 observaties, waarvan 112 met een negatief resultaat uit gewone bedrijfsuitoefening.

2

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, Naar een gezonde basis: bedrijfsfinanciering na de crisis, Den Haag, 2011, blz. 17-18.

3

Zoals naar voren komend uit de optelling van de kolom percentages in de tabel.

Tabel 21

Acties om eigen vermogen vrij te maken of in te brengen
Grootteklasse

Actie

KB

Versnelde inning debiteuren

Aantal bedrijven: 998

MB

GB

alle bedrijven

41%

51%

60%

50%

1

28%

34%

40%

34%

Schuldeisers later betalen

25%

31%

36%

30%

Minder dividend uitkeren

16%

23%

17%

19%

Extra privévermogen inbrengen

23%

12%

4%

14%

Betalingskortingen debiteuren

12%

12%

15%

13%

Opschorten aflossing VV

10%

11%

6%

9%

Factoring, leasing, securitisering

4%

7%

13%

8%

Aandelenkapitaal volstorten

3%

3%

5%

4%

4%

5%

4%

4%

Bijzondere verkoopacties

Alternatieve financieringsbron

2

Bron: EIM, 2012

4.6

De belangrijkste punten op een rijtje

 Een keuze voor eigen vermogen wordt vooral ingegeven door het streven naar
verbetering van de solvabiliteit.
 Privévermogen van ondernemers is de belangrijkste bron van EV voor kleine
bedrijven. Voor grote bedrijven zijn dit aandeelhouders.
 Ppm’s en informal investors zijn voor 10% de bron van EV.
 Tweederde slaagt er in het gezochte eigen vermogen aan te trekken, tegen de
helft bij de monitor van 2011.
 Risico voor de financier is de belangrijkste reden van afwijzing.
 Het EV is afgenomen bij 28% van de bedrijven. In 2011 was dit nog 34%.
 Een negatief resultaat uit gewone bedrijfsuitoefening is de belangrijkste oorzaak van een gedaald EV.
 Bedrijven met een gedaald EV zijn minder succesvol bij het aantrekken van
financiering.

1

Voor wegwerken van overtollige voorraden.

2

Kredietunie, crowd sourcing.

33

5

Afhandeling en voorwaarden

Dit hoofdstuk behandelt de voorwaarden van banken voor kredietverlening aan
bedrijven, en wijzigingen daarvan, en daarnaast eventuele aanpassing van het
eigen debiteurenbeleid.

5.1

Afhandeling

M i d d e n be d r i j f è n j on g e k l e i ne b e dr i j v e n w a c hte n h e t l a n gs t
Afhandeling van de financieringsaanvraag vanaf correcte indiening van alle gevraagde documenten kost in 38% van de gevallen minder dan een maand. Ten
opzichte van de meting een jaar eerder is een aanvraag nu minder vaak binnen
twee weken afgehandeld. In bijna een kwart van de gevallen kost afhandeling
van financieringsaanvragen één tot twee maanden, en in de overige 40% langer
dan twee maanden: zie Tabel 22. De verschillen naar bedrijfsgrootte zijn niet
heel groot, maar het valt op dat kleine bedrijven er vaker dan middelgrote en
grote bedrijven langer dan 4 maanden op moeten wachten. Met name jonge bedrijven moeten lang wachten op een beslissing: 52% tenminste twee maanden,
en één op de drie vier maanden of meer.
Ten opzichte van de vorige monitor (2011) is er een lichte verschuiving naar een
iets langere doorlooptijd: afhandeling geschiedt minder vaak binnen twee weken
(toen 21%, nu 13%), en vaker binnen twee weken tot een maand (toen 17%, nu
25%).
K l e i ne b e dr i j v e n m oe t e n he t v a a k st l a n g e r w ac h t e n d a n z e l ie f i s
De termijn die men beschouwt als acceptabel is gemiddeld zes weken, maar dit
verschilt naar bedrijfsomvang: kleine bedrijven noemen gemiddeld 4,8 weken,
middelgrote bedrijven 5,7 weken, en grote bedrijven 7,5 weken. Voor kleine bedrijven is het gat tussen feitelijke en gewenste doorloop het grootst: gemiddeld
vinden zij ruim een maand nog acceptabel, maar bij meer dan 40% is het twee
maanden of meer, en vaak zelfs meer dan vier.
Tabel 22

Duur van afhandeling van de financieringsaanvraag
Grootteklasse

Doorlooptijd afhandeling

KB

MB

GB

alle bedrijven

minder dan 2 weken

9%

17%

10%

13%

2 weken - 1 maand

32%

19%

28%

25%

1-2 maanden

18%

28%

20%

23%

2-4 maanden

19%

22%

23%

22%

langer dan 4 maanden

23%

15%

19%

18%

Totaal

100%

100%

100%

100%

Bron: EIM, 2012

34

Aantal bedrijven: 227

5.2

Rente

K l e i ne r e e n j o n g e b e d r i j v e n b e t a le n h o g e r e r e n t e s
Een aantal respondenten heeft de vraag naar de rente niet goed beantwoord,
gegeven rentes van (ver) boven de 10% die zij opgeven. Die zijn hier gemaximeerd op 10%. Met die kanttekening kan worden geconstateerd dat aan kleine
bedrijven veel hogere rentepercentages worden berekend dan aan middelgrote
en grote. Binnen het kleinbedrijf is de rente voor jonge bedrijven weer aanzienlijk hoger dan voor gevestigde bedrijven.
Tabel 23

Betaalde rente

‘Gewogen’ percentages

Grootteklasse

Aantal bedrijven 1 : 165 / 148

Rente

KB

MB

GB

alle bedrijven

Vaste rente

6,4

3,2

3,5

6,2

Variabele rente

4,7

2,3

2,1

4,6

Bron: EIM, 2012

5.3

Onderpand

Onderpand: in het MKB vaak privébezittingen
Bij bedrijven die vreemd vermogen hebben aangetrokken, is gevraagd of zij daar
onderpand voor hebben moeten bieden. Dat is bij ruim 40% het geval. Het bedrijfspand of de bedrijfspanden zijn belangrijk onderpand, maar privébezittingen
van ondernemers/DGA’s zijn dat ook: behalve de privéwoning ook privéborg met
eigendom en vermogen (een aanzienlijk deel van ‘ander onderpand’). Zoals te
verwachten worden privébezittingen van ondernemers/DGA’s vooral bij kleine
bedrijven als onderpand gevraagd. Zie verder Tabel 24.
Bij ‘ander’ onderpand worden privéborgstellingen en door aandeelhouders gegeven zekerheden een aantal malen genoemd, en verder contracten en verzekeringen.
Vergeleken met vorig jaar wordt nu wat minder om onderpand gevraagd: in 2011
was het nog 43%.

1

Aantal bij respectievelijk vaste en variabele rente.

35

Tabel 24

Gevraagd onderpand
Grootteklasse

Aantal bedrijven: 237 / 92

Onderpand

KB

MB

GB

alle bedrijven

Onderpand gevraagd

44%

38%

36%

39%

46 %

31%

26 %

34%

beleggingen

15%

26%

26%

23%

Privéwoning

27%

18%

0%

15%

Debiteuren en voorraden

0%

15%

37%

17%

Ander onderpand

12%

10%

11%

11%

Bedrijfspand(en)
Machines, inventaris,

Bron: EIM, 2012

5.4

Financieringsvoorwaarden banken

W i jz i g i n g kr e d i e tv o o r wa a r d e n : d r i e k w a r t i s e e n a a ns c he r p i n g
Bij bijna de helft van de bedrijven geeft men aan dat men het afgelopen jaar te
maken heeft gehad met één of meer wijzigingen van de kredietvoorwaarden van
de bank(en). Ook nu worden aanpassingen van de rente en van de overige kosten het vaakst genoemd.
Van de gerapporteerde wijzigingen is 77% in het nadeel van de ontvanger van
financiering: hogere rente en kosten, en strengere voorwaarden. Uitzonderingen
zijn omvang en looptijd van kredieten: de omvang van het krediet is bijna even
vaak vergroot als verkleind, en de looptijd zelfs wat vaker verlengd dan verkort.
Er zijn weinig verschillen met de meting van begin 2011, en evenmin opvallende
verschillen naar grootteklasse. Zie verder Tabel 25.
V o o r w a a r de n v o o r s t ar te r s
Hoewel er te weinig observaties zijn voor harde conclusies, lijken de voorwaarden voor jonge bedrijven ook in het afgelopen jaar vaker aangescherpt dan die
voor langer gevestigde bedrijven. Dat is met name het geval bij verhoging van
de rente.
V o o r w a a r de n v o o r k l e in e b e d r i j v e n m é é r a an g e s c h e r p t d a n v o o r g r o t e
Ook banken zelf zeggen de acceptatiecriteria voor leningen aan kleine ondernemingen méér te hebben aangescherpt dan die voor grote ondernemingen: zie
Figuur 7.

36

Tabel 25

Aanpassing van financieringsvoorwaarden
Grootteklasse

Aard aanpassing
Vaste rente

Aantal bedrijven:
1.231 1

KB

MB

GB

alle bedrijven

24%

31%

24%

26%

w.v. verhoogd

19%

24%

17%

20%

w.v. verlaagd

5%

7%

7%

6%

Variabele rente

19%

24%

19%

21%

w.v. verhoogd

14%

19%

13%

16%

w.v. verlaagd

5%

5%

6%

5%

Andere kosten

28%

27%

19%

25%

w.v. verhoogd

26%

23%

16%

22%

w.v. verlaagd

2%

4%

3%

3%

Omvang krediet(lijn)

11%

16%

13%

13%

w.v. vergroot

6%

7%

6%

6%

w.v. verkleind

5%

9%

7%

7%

Looptijd krediet

4%

7%

5%

5%

w.v. verkort

2%

3%

1%

2%

w.v. verlengd

2%

4%

4%

3%

Eisen onderpand

9%

11%

7%

9%

w.v. aangescherpt

7%

10%

5%

8%

w.v. versoepeld

2%

1%

2%

1%

Solvabiliteitseisen

4%

9%

5%

6%

w.v. aangescherpt

4%

8%

3%

5%

w.v. versoepeld

0%

1%

2%

1%

Andere voorwaarden
w.v. aangescherpt
w.v. versoepeld

8%

10%

10%

9%

7%

10%

9%

8%

1%

0%

1%

1%

Eén of meer aanpassingen
genoemd

43%

57%

45%

48%

Bron: EIM, 2012

Opinie onder banken
De Bank Lending Survey van de DNB (een peiling onder banken) laat zien dat er
volgens de banken zelf ook eind 2011 nog altijd meer banken zijn die hun voorwaarden voor het MKB aanscherpen dan versoepelen. Het saldo van verscherping
en versoepeling neemt tot 2011 wèl af. Ten aanzien van grote bedrijven is er
sinds begin 2011 wel vaker sprake van een versoepeling. Hiermee tekent zich
een verschillende behandeling af van MKB en van grote ondernemingen.

1

Totaal aantal dat de eerste vraag heeft beantwoord (‘zijn de kredietvoorwaarden gewijzigd?’). De
aantallen per type van de gewijzigde voorwaarden zoals rente, looptijd, enzovoorts, variëren met
het aantal dat aangeeft dat de desbetreffende voorwaarde is aangepast.

37

Figuur 7 acceptatiecriteria Nederlandse banken voor kleine en grote ondernemingen

trendlijn wijziging acceptatiecriteria banken
(voortschrijdend jaargemiddelde)
80

60

40

20

20
11
/4

20
11
/2

20
10
/4

20
10
/2

20
09
/4

20
09
/2

20
08
/4

20
08
/2

20
07
/4

20
07
/2

20
06
/4

20
06
/2

20
05
/4

20
05
/2

20
04
/4

20
04
/2

20
03
/4

0

-20

-40
kleine bedrijven

grote bedrijven

Toelichting: Een cijfer boven nul geeft per saldo een verscherping weer (het aantal geraadpleegde bankmedewerkers dat een verscherping ziet is groter dan het aantal dat een versoepeling
rapporteert 1 ) .
Bron: DNB, Bank Lending Survey, kwartaalmetingen 2003-2012/1

5.5

Aanpassing van eigen kredietvoorwaarden

A a n p a s s i n g d e b i t e u r e nb e l e i d b i j é é n o p d e a c h t b e d r i j v e n
In vergelijking met de meting van begin 2011 geven minder bedrijven aan hun
debiteurenbeleid te hebben aangepast, namelijk 13%. Aanscherping van de betalingstermijn wordt het vaakst genoemd, gevolgd door het sneller sturen van
aanmaningen naar debiteuren. Er is nauwelijks verschil tussen klein en groot,
maar jonge bedrijven hebben wèl duidelijk vaker hun debiteurenbeleid aangescherpt. Mogelijk gaat het hier om een correctie op aanvankelijk te grote soepelheid: ‘achterstallig onderhoud’. Zie Tabel 26.

1

38

Als alle geraadpleegde bankmedewerkers een verscherping rapporteren is de score 100. Als ze
allemaal een versoepeling rapporteren is die -100.

Tabel 26

Aanpassing eigen debiteurenbeleid bedrijven (meer antwoorden mogelijk)
Grootteklasse

Wijziging

Aantal bedrijven: 1.393

KB

MB

GB

8%

8%

9%

9%

Betalingstermijn versoepeld

1%

1%

2%

1%

Debiteuren sneller gemaand

6%

3%

4%

4%

2%

1%

1%

2%

88%

88%

87%

87%

Betalingstermijn
aangescherpt

Geen leverancierskrediet
meer
Geen wijziging

alle bedrijven

Bron: EIM, 2012

5.6

De belangrijkste punten op een rijtje

 De afhandeling van financieringsaanvragen kost vergeleken met de monitor
van 2011 wat meer tijd, met name voor jonge bedrijven.
 Banken berekenen kleine bedrijven een hogere rente dan grote.
 Bijna de helft van de bedrijven die vreemd vermogen hebben gezocht zegt dat
de verstrekker zijn voorwaarden heeft aangepast, meestal in hun nadeel.
 Ook banken zelf geven aan dat zij de aanvragen van kleine bedrijven de laatste jaren scherper toetsen dan die van grote bedrijven.

39

6

Verwachte financieringsbehoefte

In dit hoofdstuk komt de financieringsbehoefte aan bod die men voor 2012 verwacht, het doel waarvoor de financiering bestemd is, en een inschatting van de
kans van slagen.

6.1

Financieringsbehoefte

E e n k w a r t va n d e b e dr ij v e n ve r w ac h t f in a n c ie r i n g n o d i g te he b b e n
Eén op de vier bedrijven verwacht de komende 12 maanden behoefte te hebben
aan financiering. De meesten zoeken vreemd vermogen, één op de drie zoekt
(daarnaast) eigen vermogen. De behoefte aan financiering, vooral met vreemd
vermogen, is bij middelgrote bedrijven iets groter dan bij klein en groot: zie
Tabel 27. Koplopers wat dit betreft zijn echter jonge bedrijven: één op de drie
denkt het komende jaar financiering nodig te hebben. Het gaat daarbij zowel om
vreemd als om eigen vermogen. Ten opzichte van 2011 is de verwachte vraag nu
wat minder, maar er is er wèl een lichte verschuiving richting (vraag naar) eigen
vermogen. Dit kan te maken hebben met een verwachting dat aan vreemd vermogen moeilijker te komen valt (zie paragraaf 3.2), of met streven naar verbetering van de solvabiliteit (zie paragraaf 4.1).
Tabel 27

Verwachte financieringsbehoefte in de komende 12 maanden

‘Gewogen’ percentages

Grootteklasse

Verwacht behoefte aan:

KB

Eigen vermogen

3%

Vreemd vermogen

MB

Aantal bedrijven: 1.327
GB

Totaal 2012

Totaal 2011

3%

3%

3%

2%

14%

18%

13%

15%

14%

Eigen èn vreemd vermogen

6%

7%

8%

7%

5%

Geen financieringsbehoefte

77%

73%

77%

76%

79%

Bron: EIM, 2012

6.2

Doel van te zoeken financiering

W e r k k a p i t aa l e n be d r i j f s m i d d e l e n z i j n de b e l a n g r i j k s te be s te m m i n g
De belangrijkste doelen van de te zoeken financiering zijn extra werkkapitaal en
bedrijfsmiddelen. Op enige afstand volgen huisvesting, en groei, overnames en
uitbreiding. Er zijn weinig verschillen naar bedrijfsgrootte, behalve ‘financieringstechnisch’: grotere bedrijven noemen herfinanciering en herstructurering van de
balans vaker als doel. De ‘andere’ doelen zijn onder meer debiteurenfinanciering
en reorganisaties.
Het belangrijkste verschil met de monitor van 2011 is een toename in de ‘offensieve’ bestemming van de gezochte financiering: meer voor groei en overnames
(toen 8%, nu 15%), en ook voor innovatie (toen 3%, nu 6%), en minder voor
huisvesting (toen 31%, nu 16%). Zie Tabel 28.

41

Tabel 28

Doel waarvoor financiering nodig is
Grootteklasse

Aantal bedrijven: 323

Doel

KB

MB

GB

alle bedrijven

Start bedrijf

1%

0%

0%

0%

Groei, overnames

12%

17%

15%

15%

Herfinanciering

1%

4%

10%

5%

Herstructurering balans

2%

3%

10%

5%

Werkkapitaal

43%

34%

46%

41%

Internationalisering

0%

1%

0%

0%

Huisvesting

17%

19%

11%

16%

Bedrijfsmiddelen

30%

26%

25%

27%

Innovatie

7%

5%

7%

6%

Overleven, schuld aflossen

1%

2%

2%

2%

Anders

6%

5%

2%

4%

Bron: EIM, 2012

6.3

Bron van te zoeken financiering

B a n k e n v e r r e we g d e b e l a n gr i j k s te b r o n
Banken zijn met afstand de meest genoemde bron van de gezochte financiering.
Grotere bedrijven noemen daarnaast moederbedrijf of holding als bron. Bij kleine
bedrijven noemt men familie en vrienden en ook leveranciers vaker. Jonge bedrijven richten zich minder dan gevestigde bedrijven op banken, en meer op familie en vrienden, venture capitalists, participatie- of regionale ontwikkelingsmaatschappijen en andere bronnen van financiering.
‘Andere’ bronnen waar men financiering verwacht aan te trekken (Tabel 29, onderaan) lopen sterk uiteen: obligaties, privévermogen, strategische partner, investeerders en pensioenfondsen.

42

Tabel 29

Bron van de te zoeken financiering
Grootteklasse

Aantal bedrijven: 233

Doel

KB

MB

GB

alle bedrijven

Bank(en)

74%

78%

69%

74%

Familie en vrienden

5%

0%

1%

2%

Leveranciers

7%

5%

4%

5%

Informal investors

0%

1%

3%

1%

Openbare kapitaalmarkt

0%

1%

0%

0%

VC, PM of ROM

3%

6%

4%

5%

Overheidsregelingen

2%

1%

1%

1%

Andere bedrijven

7%

4%

4%

5%

Eigenaren, aandeelhouders

2%

5%

10%

6%

Moederbedrijf / holding

3%

3%

9%

5%

Anders

7%

5%

6%

6%

Bron: EIM, 2012

6.4

Slaagkans bij verkrijgen van financiering

E é n o p d e vi e r v e r w a cht n i e t te s l ag e n
Een kwart van de bedrijven die in de komende 12 maanden financiering denken
te gaan zoeken, verwacht het gewenste bedrag niet of niet volledig aan te kunnen trekken. Drie op de tien kleine bedrijven met behoefte aan financiering verwacht die niet te kunnen krijgen. Van de jonge bedrijven met die behoefte is dit
zelfs bijna de helft. In vergelijking met de verkregen financiering in 2011 is het
bedrijfsleven nu optimistischer. De uitkomsten verschillen echter nauwelijks van
de verwachtingen die bij de vorige meting voor 2011 waren uitgesproken.
M a a r me n g a a t ’ t w è l p r o b e r e n
Van de bedrijven die de beoogde financiering niet of slechts ten dele denken te
kunnen krijgen, gaat het grootste deel het wèl proberen: 80%. Dat is iets minder
dan bij de vorige meting (2011): toen was het 88%.
B e t e r e ve r w a c h t i n g v oo r h a n de l s be d r i jv e n , mi n d e r v o o r d e a g r o se c to r
De verwachtingen ten aanzien van de kans van slagen van binnenkort te zoeken
financiering zijn naar sector wat anders verdeeld dan bij de realisatie in het afgelopen jaar. Met name de sector handel komt gunstiger uit de bus, en de agrarische sector minder gunstig. Hierbij moet wèl de kanttekening geplaatst worden
dat deze conclusie stoelt op kleine aantallen. Zie Tabel 30.

43

Tabel 30

Verwacht men het gezochte vermogen aan kunnen trekken?
Verwachting t.a.v. verkrijgen

Aantal bedrijven: 284

Sector / grootteklasse

ja

deels

nee

Totaal

Kleinbedrijf

63%

7%

30%

100%

Middenbedrijf

81%

6%

13%

100%

Grootbedrijf

84%

11%

5%

100%

Agrarische sector

58%

11%

32%

100%

Industrie

75%

12%

13%

100%

Bouw

60%

8%

32%

100%

Handel

88%

2%

10%

100%

Transport en opslag

79%

4%

17%

100%

Zakelijke diensten

81%

7%

12%

100%

Overige diensten

70%

8%

22%

100%

Totaal

75%

8%

17%

100%

Bron: EIM, 2012

6.5

Relatie slaagkans met gezochte bedrag

V o o r k le i n e r e be d r a g e n i s d e s l a ag k a n s m i n de r
Of men nu eigen vermogen zoekt of vreemd vermogen, zij die vragen om geringe
bedragen krijgen vaker ‘Nee’ te horen van de door hen benaderde financiers dan
degenen die komen voor de grotere bedragen. Dit verschil is afzonderlijk zichtbaar bij kleine, middelgrote èn grote bedrijven.
Binnen de groep kleine bedrijven verschillen starters van langer gevestigde bedrijven: starters (bedrijven die minder dan vijf jaar zijn gevestigd) krijgen een
afwijzing op gemiddeld (nog) kleinere gevraagde financieringsbedragen dan langer gevestigde bedrijven. Zie verder Tabel 31.
Tabel 31

Toekenning en afwijzing, naar gezocht bedrag

(ge-

middeld gezochte bedragen * €1.000)
‘Gewogen’ bedragen
Financiering gekregen of niet

Volledig gekregen
Niet of deels gekregen
Bron: EIM, 2012

44

Heeft financiering gezocht in de
afgelopen 12 maanden

Aantal bedrijven: 224 / 102
Zoekt financiering in de
komende 12 maanden

2.045

985

845

1.130

6.6

De belangrijkste punten op een rijtje

 24% van de bedrijven verwacht het komende jaar financiering nodig te hebben. Dat is een lichte stijging ten opzichte van de monitor van 2011 (21%).
 Er is een lichte verschuiving van vreemd naar eigen vermogen.
 Er is een duidelijke verschuiving naar meer ‘offensieve’ bestemmingen, zoals
groei.
 Banken zijn de belangrijkste bron van financiering, maar jonge bedrijven zoeken meer bij participatiemaatschappijen en venture capitalists.
 Een kwart van de bedrijven die externe financiering nodig denken te hebben
verwacht die niet of niet volledig te kunnen krijgen.
 Bij kleine bedrijven is dit 40%, bij grote slechts 16%.

45

7

Solvabiliteit

Dit hoofdstuk behandelt de vraag in hoeverre het zoeken naar financiering en het
succes daarvan verband houdt met de solvabiliteit van bedrijven.
Allereerst de solvabiliteit: de vraag naar het aandeel van het eigen vermogen in
het balanstotaal is door 69% van de deelnemers aan het onderzoek beantwoord.
Met behulp van REACH-data 1 is dit aandeel verhoogd naar 82%.

7.1

Klein en groot

B i j k l e in e r e b e d r i jv e n m e e r s pr e i di n g q u a s o lv a b i l i t e i t
Uit Tabel 32 is af te lezen dat de solvabiliteit van grotere ondernemingen wat
hoger ligt dan die van kleine en middelgrote. Kleine bedrijven hebben met name
vaker een solvabiliteit van minder dan 20%. De percentages wijken iets af van
de op CBS-gegevens gebaseerde in hoofdstuk 2: het grootbedrijf komt hier lager
uit, het kleinbedrijf hoger 2 .
Vergeleken met de monitor van 2011 is er weinig veranderd: de solvabiliteit ligt
op hetzelfde nivo. Wel is die van kleine bedrijven nu iets lager: destijds 40%, nu
gemiddeld 36% 3 .
Tabel 32

Solvabiliteit naar bedrijfsgrootte

‘Gewogen’ percentages

Grootteklasse

Aantal bedrijven: 961

Solvabiliteit

KB

MB

GB

Totaal 2012

Totaal 2011

Gemiddeld

36%

37%

41%

40%

40%

Minder dan 20%

30%

24%

16%

19%

18%

20-30%

11%

15%

16%

16%

14%

30-40%

11%

17%

26%

23%

16%

40-50%

16%

15%

12%

13%

19%

50% en meer

32%

29%

30%

30%

32%

Totaal

100%

100%

100%

100%

100%

Bron: EIM, 2012

1

Het deelnemersbestand is gekoppeld aan het REACH-bestand, waarin gegevens aanwezig zijn
zoals balans, eigen vermogen, en werkgelegenheid.

2

Het percentage van het kleinbedrijf ligt iets boven dat van hoofdstuk 2 omdat eenpersoonsbedrijven hier anders dan bij het CBS niet zijn meegenomen, èn omdat ‘gezonde’ bedrijven wat
makkelijker Ja zeggen tegen deelname aan het onderzoek. De solvabiliteit van eenpersoonsbedrijven is gemiddeld laag. De lage solvabiliteit van niet-rechtspersonen (zie hoofdstuk 1, Tabel 4)
illustreert dit punt.

3

De solvabiliteit onder de deelnemers aan de enquête is met name bij de kleine bedrijven hoger
en bij grote bedrijven lager dan verwacht mag worden op basis van de CBS-cijfers over 2010 (zie
hoofdstuk 2).

47

7.2

Invloed op financiering

S o l v a b i l i t e it s p e e l t e e n r o l b i j we ig e r e n v a n e e n le n in g
Bij bedrijven die hebben geprobeerd om extra financiering aan te trekken is er
een duidelijk verband tussen solvabiliteit en het succes van die poging: zij die de
gezochte financiering niet of slechts gedeeltelijk hebben gekregen hebben een
lagere solvabiliteit dan degenen die wèl geslaagd zijn. Het bij de vorige meting
vastgestelde verschil tussen eigen en vreemd vermogen (weigering van vreemd
vermogen wèl verband met solvabiliteit, weigering van eigen vermogen niet)
wordt bij deze meting niet gereproduceerd. Wèl is het verschil tussen toegekende en (deels) geweigerde aanvragen bij eigen vermogen nog steeds wat minder
groot dan bij vreemd vermogen.
H o g e r e s o l va b i l i t e i t b i j b e d r i j ve n di e ge e n f i n an c i e r i n g n od i g h e b b e n
Bij de verwachting de in de komende tijd benodigde financiering binnen te halen
is de relatie met de solvabiliteit van de aanvrager enigszins verrassend: zij die
een positieve uitkomst verwachten, hebben een wat lagere solvabiliteit dan degenen die er minder fiducie in hebben. Zie Tabel 33.
Tabel 33

Slagen bij het aantrekken van financiering, en solvabiliteit

‘Gewogen’ percentages

Solvabiliteit

Aantal bedrijven

In afgelopen jaar geen financiering gezocht

41%

1.082

In afgelopen jaar eigen vermogen gezocht

34%

96

w.v. volledig gekregen

41%

w.v. niet of deels gekregen

34%

In afgelopen jaar vreemd vermogen gezocht

36%

w.v. volledig gekregen

38%

w.v. niet of deels gekregen

28%

276

Denkt komend jaar geen financiering nodig te
hebben

41%

760

36%

279

Denkt komend jaar financiering nodig te
hebben
w.v. verwacht te krijgen

33%

w.v. verwacht niet of deels te krijgen

39%

Bron: EIM, 2012

Z o e k e r s v an f i n an c i e r in g h e b be n g e m i d d e l d e e n l a g e r e s o l v a b i l i t e i t
Zoeken van externe financiering gaat samen met een gemiddeld wat lagere solvabiliteit: bij bedrijven die in de afgelopen twaalf maanden financiering hebben
gezocht of verwachten die in de komende twaalf maanden te gaan zoeken is de
solvabiliteit gemiddeld 33%, tegen 40% bij de niet-aanvragers. Dit is mede een
bedrijfsgrootte-effect: (middel)grote bedrijven zoeken minder vaak externe financiering, deels omdat zij daarvoor terecht kunnen bij hun moederbedrijf.

48

7.3

Eigen kennis van financiering en hoe die te krijgen

In het al eerder genoemde rapport van de Expertgroep Bedrijfsfinanciering wordt
ook versterking van de kennis bij ondernemers van treasuryzaken, administratie
en financiële planning bepleit 1 . Om hun inschatting van de eigen kennis van zaken op dit gebied te peilen, is de deelnemers aan het onderzoek gevraagd om
hun kennis van financiële en financieringszaken te waarderen met een rapportcijfer van één tot tien. Deze vraag is alleen voorgelegd aan het kleinbedrijf.
O n d e r n e m e r s v in d e n h u n k e n n i s va n f i n a nc i ë le z a ke n v r ij z w a k
Er komt een gemiddeld rapportcijfer uit de bus van 6,3. Dat is te beschouwen als
vrij laag: voor dit soort cijfers geldt als richtlijn dat pas vanaf een 7 van een
duidelijke voldoende kan worden gesproken 2 . Met andere worden, ondernemers
in het kleinbedrijf schatten hun eigen competenties op het gebied van financiering en hoe die te krijgen, zelf niet zo hoog in. Dat kan een reden zijn van de
eerder vastgestelde, geringe kennis van overheidsgarantieregelingen bij met
name kleine ondernemingen: zie paragraaf 3.6.
C o n s u me n tg e r i ch te b r a n c h e s s c or e n l a ge r
Wanneer de rapportcijfers per sector worden bekeken blijken de consumentverzorgende branches het laagst te scoren: horeca, detailhandel en persoonlijke
diensten halen een rapportcijfer van 5,8. De bouw komt nèt aan een 6. Ondernemers in de groothandel slaan hun kennis van financiële zaken het hoogst aan,
met een 7, gevolgd door boeren en tuinders, met een 6,7. Zie Tabel 34.
Tabel 34

Oordeel eigen kennis van financiering en hoe die te krijgen, per sector

Sector

rapportcijfer

Agrosector

6,7

Industrie

6,2

Bouw

6,0

Groothandel

7,0

Detailhandel

6,1

Horeca

5,8

Transport en opslag

6,3

Zakelijke diensten

6,4

Overige diensten

5,8

Bron: EIM, 2012

F i n a nc i ë le ke n n is g a a t s a m e n m e t k e n n is v a n o v e r h e i d s g a r a n t ie s
Het rapportcijfer dat ondernemers in het kleinbedrijf zichzelf geven voor hun
kennis van financiële en financieringszaken hangt vrij sterk samen met hun kennis van overheids(garantie)regelingen: zij die de BMKB, de Groeifaciliteit en de
1

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, Naar een gezonde basis: bedrijfsfinanciering na de crisis, Den Haag, 2011, blz. 17-18.

2

Mensen zijn voor een voldoende geneigd eerder een 7 te geven dan een 6.

49

Garantie Ondernemingsfinanciering kennen geven zichzelf een 7,1, tegen 6,2 bij
degenen die deze regelingen niet kennen.
F i n a nc i e r i ng g e k r e g e n = i e t s h o ge r e d un k v a n f i n a n c ië le k e n n is
Het oordeel over eigen kennis van financiële en financieringszaken is ook wat
minder bij ondernemers die de gezochte financiering niet of niet volledig hebben
gekregen, maar het verschil is hier gering: een rapportcijfer 6,5 bij succes, en
6,2 bij gehele of gedeeltelijke afwijzing.

7.4

De belangrijkste punten op een rijtje

 Vergeleken met de monitor van 2011 is de solvabiliteit van de bedrijven weinig veranderd.
 Solvabiliteit is gerelateerd aan het succes van financieringsaanvragen: bij bedrijven die het gevraagde bedrag niet of niet volledig krijgen is die lager dan
bij bedrijven die de gevraagde financiering wèl volledig krijgen.
 Ondernemers in het kleinbedrijf beoordelen hun eigen kennis van financiële en
financieringszaken als matig, in het bijzonder in consumentgerichte sectoren.

50

8

Financieringsbehoefte bedrijfsleven Nederland

Dit hoofdstuk is gewijd aan de berekening van het totale bedrag aan financiering
dat Nederlandse bedrijven in het afgelopen jaar hebben gevraagd en gekregen,
en het bedrag waaraan zij dit jaar behoefte hebben, op basis van de bedragen
die deelnemers aan het onderzoek noemen. Vervolgens komen de gemiddeld per
grootteklasse gevraagde bedragen aan de orde.

8.1

Totaalbedragen

G e z oc h t be d r a g
De berekende financieringsbehoefte in het afgelopen jaar en de verwachte behoefte in het lopende jaar zijn weergegeven in Tabel 35. Het gaat om respectievelijk €27,3 miljard (afgelopen jaar) en €23,9 miljard (verwacht voor komend
jaar).
De daadwerkelijk verkregen bedragen zijn te vinden in Tabel 36. Zie Bijlage II
voor een toelichting op de toegepaste methode.
De totale financieringsbehoefte van de afgelopen 12 maanden zoals begin 2012
gemeten is ruim €2,5 miljard hoger dan gemeten in 2011, en ook hoger dan volgens de monitor van 2011 verwacht 1 . De behoefte die men verwacht voor het lopende jaar is echter €0,5 miljard lager dan vorig jaar. Het grootste deel van de
kapitaalvraag komt van het grootbedrijf, slechts een betrekkelijk klein deel van
het kleinbedrijf.
Tabel 35

Totaalbedragen financieringsbehoefte * miljoen euro

‘Gewogen’ bedragen

Financieringsbehoefte
afgelopen 12 maanden

Verwachte financieringsbehoefte
komende 12 maanden

Kleinbedrijf (2 – 50 wp)

3.534

3.766

Middenbedrijf (50 – 250 wp)

8.593

8.581

Grootbedrijf (250 wp en meer)

15.207

11.597

Industrie

9.564

10.815

Bouw

3.093

2.453

Handel

5.961

5.870

Transport en communicatie

2.132

1.528

Zakelijke diensten

3.196

623

Overige diensten incl. horeca

3.388

2.654

Totaal

27.334

23 . 943

Bron: EIM, 2012

1

De verwachte financieringsbehoefte van 2011 was €24,6 miljard.

51

V e r kr e ge n b e d r a g
Tabel 36 bevestigt nog eens dat kleine bedrijven vaker een afwijzing van hun financieringsaanvraag krijgen dan middelgrote bedrijven, en die weer vaker dan
grote bedrijven. Het valt op dat de kans van slagen van hun financieringsaanvraag geringer is bij bedrijven in de handel en de overige dienstverlening (inclusief horeca).
Voor het lopende jaar is de verwachte financieringsbehoefte lager dan de realisatie van het afgelopen jaar. Dat is het geval in alle sectoren, met uitzondering van
de industrie. Met name in de dienstverlenende sectoren loopt de financieringsbehoefte sterk terug.
Tabel 36

Totaalbedragen verkregen en verwachte financiering * miljoen euro

‘Gewogen’ percentages

Afgelopen 12 mnd. gekregen

Grootteklasse /
Sector

Komende 12 maanden verwacht

Bedrag
* € mln.

percentage v.
gevraagd 1

bedrag

percentage v.
gevraagd

Kleinbedrijf (2 – 50 wp)

2.288

(66%)

1.828

(75%)

Middenbedrijf (50 – 250 wp)

6.226

(74%)

7.615

(78%)

Grootbedrijf (250 wp+)

13.835

(91%)

8.744

(87%)

Industrie en agrosector

8.521

(89%)

8.895

(85%)

Bouw

2.359

(76%)

2.069

(84%)

Handel

4.528

(76%)

4.474

(76%)

Transport en communicatie

1.850

(87%)

1.224

(80%)

Zakelijke diensten

2.628

(82%)

523

(84%)

Overige diensten incl. horeca

2.462

(73%)

1.525

(57%)

Totaal

22.348

(82%)

19.045

(80%)

Bron: EIM, 2012

B e o o r d e l i n g k r e d ie t vr aa g d o o r b a nk e n
Figuur 8 laat de ontwikkeling zien van de kredietvraag bij kleine en bij grote ondernemingen zoals die door Nederlandse banken is gerapporteerd aan DNB. Dit
betreft het saldo van groei en krimp zoals gemeld door alle banken. Het verschil
tussen klein en groot is minimaal, tot 2009. Dan zorgt de kredietcrisis voor een
ongekende dip. Daarna herstelt de kredietvraag weer enigszins, maar aanzienlijk
meer bij grote dan bij kleine ondernemingen.

1

52

De ‘slaagpercentages’ in deze tabel kunnen afwijken van de in de hoofdstukken 3 en 6 gepresenteerde cijfers. Dit is het gevolg van de toegepaste rekenmethode: ‘deels gekregen / verwacht t e
krijgen’ i s op 50% gesteld, en hier is gewogen naar werkgelegenheid per sector en grootteklasse.

Figuur 8

ontwikkeling kredietvraag kleine en grote ondernemingen
ontwikkeling kredietvraag (voortschrijdend jaargemiddelde)

40

20

20
11
/4

20
11
/2

20
10
/4

20
10
/2

20
09
/4

20
09
/2

20
08
/4

20
08
/2

20
07
/4

20
07
/2

20
06
/4

20
06
/2

20
05
/4

20
05
/2

20
04
/4

20
04
/2

20
03
/4

0

-20

-40

-60

-80

kleine bedrijven

grote bedrijven

Bron: DNB, Bank Lending Survey, kwartaalmetingen 2003-2012/1

8.2

Verkregen financieringsbedrag naar omvang bedrijf

G r o te b e d r ij v e n z oe k e n k l e i ne r e fin a n c ie r in g sb e d r a g e n
Zoals voor de hand ligt vragen en krijgen kleine ondernemingen kleinere bedragen dan grote. Grote bedrijven stellen hun verwachte financieringsbehoefte in
het komende jaar wèl naar beneden bij ten opzichte van hun vraag in het afgelopen jaar, anders dan kleine en middelgrote bedrijven. Zie Tabel 37. Vergeleken
met de vorige meting in 2011 zoeken middelgrote bedrijven nu wat minder grote
bedragen.
Tabel 37

Per bedrijf verkregen bedragen financiering naar grootteklasse * 1.000 euro 1

‘Gewogen’ bedragen

Kleinbedrijf (2 – 50 wp)

Afgelopen 12 maanden
gekregen

Komende 12 maanden
verwacht

265

570

Middenbedrijf (50 – 250 wp)

1.624

1.839

Grootbedrijf (250 wp en meer)

31.315

12.636

Bron: EIM, 2012

M e de w e r k i n g a a n t o e k om s t i g o n de r z o e k n a a r fin a n c ie r in g
De deelnemers aan het onderzoek hebben ook de vraag beantwoord of zij bereid
zijn om in de toekomst nogmaals een aantal vragen over financiering te beantwoorden. Een flinke meerderheid is daartoe bereid: 84%. Bij kleine bedrijven is
de bereidheid iets minder: 80%.

1

Bij het berekenen van de totalen zijn ‘uitbijters’ geëlimineerd door de 5% hoogste en de 5%
laagst genoemde bedragen niet mee te tellen. Er is bij het kleinbedrijf geen onderscheid gemaakt
tussen rechtspersonen en niet-rechtspersonen, door een te gering aantal niet-rechtspersonen dat
financiering heeft gezocht.

53

8.3

De belangrijkste punten op een rijtje

 De voor 2012 verwachte financieringsbehoefte is minder dan die van het afgelopen jaar.
 Grote bedrijven verwachten substantieel minder kapitaalvraag in het lopende
jaar, kleine bedrijven juist wat meer.

54

9

Snelle groeiers versus overige bedrijven

In de literatuur worden snelle groeiers vaak aangemerkt als bedrijven met een
hoger risico, waardoor het verkrijgen van de benodigde financiering lastiger is.
Aan snelle groeiers is in deze monitor een afzonderlijke analyse gewijd. Het gaat
hierbij om bedrijven waar omzet of werkgelegenheid aan het begin van 2012
tenminste 60% hoger liggen dan in 2008. In dit onderzoek gaat het om 9% van
de deelnemende bedrijven.
S n e l le gr o e ie r s z oe k e n v a k e r e x te r n n a a r f i n an c i e r i n g
Tabel 38 vergelijkt snelle groeiers op een aantal kenmerken met overige bedrijven. De eerste uitkomst is niet verrassend: zij hebben meer vraag naar externe
financiering, en maken daartoe zowel gebruik van de al aanwezige kredietruimte
bij hun bank als van aanvullende externe financiering. Het gaat daarbij zowel om
eigen als om vreemd vermogen.
S n e l le gr o e ie r s k r i j ge n v a k e r e e n w e i g e r i n g
Snelle groeiers blijken de gezochte financiering vergeleken met andere bedrijven
minder makkelijk te kunnen krijgen, met name als het gaat om extern eigen vermogen. Vermoedelijk als reactie daarop kloppen zij minder vaak aan bij banken,
en vaker bij alternatieve bronnen zoals leveranciers en leasecontracten. Bij de
acties om vermogen vrij te maken of in te brengen is er weinig verschil tussen
snelle groeiers en andere bedrijven.
De gevraagde bedragen van snelle groeiers liggen beneden het gemiddelde van
de overige bedrijven 1 . Dit houdt verband met het feit dat snelle groeiers disproportioneel vaak kleine bedrijven zijn. Dit is deels inherent aan het gehanteerde
criterium: een minstens 60% hogere omzet ten opzichte van 2008 is voor een
klein bedrijf gemakkelijker te realiseren dan voor een grootbedrijf.

1

Het in het afgelopen jaar gevraagde kredietbedrag is bij snelle groeiers gemiddeld 20% lager, de
voor het komende jaar verwachte financieringsbehoefte ligt gemiddeld zelfs 45% lager.

55

Tabel 38

snelle groeiers vergeleken met overige bedrijven

Kenmerk

Snelle groeiers

Overige
bedrijven

32%

26%

1.385

bestaande kredietruimte

34%

25%

1.390

Eigen èn vreemd vermogen gezocht

33%

24%

1.004

Gezocht EV volledig gekregen

53%

74%

Gezocht EV deels gekregen

20%

6%

Gezocht EV niet gekregen

27%

20%

Gezocht VV volledig gekregen

64%

73%

Gezocht VV deels gekregen

14%

8%

Gezocht VV niet gekregen

22%

19%

Herkomst VV: huisbank

57%

77%

Herkomst VV: andere bank

14%

22%

Herkomst VV: leverancier

14%

2%

Herkomst VV: leasing

18%

8%

Solvabiliteit (EV / (EV+VV)

40%

40%

962

EV gedaald in euro’s

17%

29%

1.335

EV gedaald als percentage van de balans

23%

29%

1.297

Kredietruimte bij bank meer benut

Aantal
bedrijven

Financiering gezocht buiten

110

320

240

Acties om vermogen vrij te maken of in te brengen
Versnelde inning debiteuren

25%

35%

1

49%

50%

Schuldeisers later betalen

17%

13%

Minder dividend uitkeren

9%

7%

Extra privévermogen inbrengen

28%

31%

Betalingskortingen debiteuren

15%

20%

Opschorten aflossing VV

6%

3%

Factoring, leasing, securitisering

10%

9%

Aandelenkapitaal volstorten

17%

14%

7%

4%

Bijzondere verkoopacties

Alternatieve financieringsbron

2

Bron: EIM, 2012.

56

1

Voor wegwerken van overtollige voorraden.

2

Kredietunie, crowd sourcing.

979

10 Belangrijkste uitkomsten en verschillen met 2011
10.1 Uitkomsten
De belangrijkste uitkomsten van de uitgevoerde enquête onder 1393 bedrijven
van de Financieringsmonitor 2012 zijn:
De vraag
Van alle bedrijven heeft 19% in de afgelopen 12 maanden financiering gezocht,
terwijl 24% verwacht dat de komende 12 maanden te gaan doen. Middelgrote
ondernemingen zijn koploper: 29% heeft het afgelopen jaar financiering gezocht.
De vier belangrijkste doelen van de gevraagde financiering zijn: werkkapitaal
(39%), investeringen (32%), bedrijfsmiddelen (19%) en huisvesting (15%).
Bedrijven zoeken anno 2012 vaker eigen vermogen omdat, zeker voor kleine ondernemingen, lastiger te komen valt aan vreemd vermogen, èn om hun solvabiliteit te verbeteren. Zij wenden zich daarvoor ook tot andere kapitaalverschaffers
dan banken, zoals informal investors.
De totale behoefte in bedragen
Het totaalbedrag aan vreemd vermogen en eigen vermogen dat het bedrijfsleven
in de afgelopen 12 maanden heeft gezocht is € 27 miljard. Daarvan is ruim € 22
miljard ook daadwerkelijk verkregen. Voor het lopende jaar is de behoefte € 23
miljard, en de verwachte realisatie € 19 miljard.
H e t s u c ce s
In het kleinbedrijf is de gezochte financiering bij 33% geweigerd, bij middelgrote
bedrijven is het afwijzingspercentage 19% en bij grote 10%. Ook krijgen kleine
bedrijven vaker slechts een deel van de financiering. Kleine bedrijven zijn dus
minder succesvol in het verkrijgen van financiering. Sectoren waar relatief veel
financieringsaanvragen worden afgewezen zijn: bouw, horeca en persoonlijke
dienstverlening. De sector industrie is het meest succesvol.
R o l s o lv a b i l i t e i t
De solvabiliteit van kleine bedrijven is in 2011 afgenomen. Bedrijven met een
(te) lage solvabiliteit krijgen vaker een afwijzing van hun financieringsaanvraag.
R o l o n t wi k k e l i n g e i ge n v e r m o g e n
De ontwikkeling van het eigen vermogen speelt wèl een rol bij afwijzing: waar
het eigen vermogen is afgenomen is de kans op afwijzing van een kredietaanvraag aanzienlijk groter. Dit is met name het geval als de daling van het eigen
vermogen een gevolg is van een daling van de bedrijfsresultaten.
A c t i e s te r ve r be t e r i n g v a n d e e i ge n v e r m o ge ns p o s i t i e
Van mogelijke acties om EV vrij te maken of in te brengen wordt versnelde inning van debiteuren het meest genoemd, gevolgd door bijzondere verkoopacties
voor het wegwerken van overtollige voorraden en later betalen van schuldeisers.
Deze drie acties worden vaker genoemd bij grote dan bij kleine bedrijven. Die
noemen inbrengen van extra privévermogen veel vaker.
G e v r a a g d e e n v e r k r e g e n f i n an ci e r i n g 2 0 1 1 e n v e r w a c h t i n g 2 0 1 2
Van de gevraagde financiering is 22% geweigerd, en heeft 7% minder gekregen
dan het gevraagde bedrag. Voor de in 2012 voorziene kredietvraag verwacht
17% een afwijzing, en 8% een gedeeltelijke toewijzing.

57

K r e d i e t v o or s ne l le g r oe i e r s
Snelle groeiers zoeken vaker externe financiering dan andere bedrijven, maar
hun kredietaanvragen worden ook vaker afgewezen. Zij zoeken (daarom) eveneens vaker naar alternatieve financiering zoals via leveranciers en leasing.
K e n n is v a n f i n a n c ië le z a k e n
Ondernemers in het kleinbedrijf schatten hun eigen kennis van financiële zaken
in als vrij matig. Dat pleit voor acties gericht op verbetering.

10.2 Verschillen met 2011
 Het beroep van ondernemingen op de bestaande kredietruimte is ongewijzigd
gebleven.
 Iets minder bedrijven hebben financiering gezocht: van 22% naar 19%.
 Wèl zoekt men nu vaker naar eigen vermogen.
 Herfinanciering en werkkapitaal worden in 2012 minder vaak genoemd als
doel, overnames en bedrijfsmiddelen juist vaker.
 Dat beslissingen over financiering worden genomen bij het moederbedrijf
wordt anno 2012 vaker genoemd als reden om géén financiering te zoeken.
 Voor vreemd vermogen wendt men zich nu vaker tot een andere dan de eigen
huisbank.
 In het MKB neemt het aandeel bedrijven dat de gezochte financiering niet
heeft kunnen krijgen toe van 19% naar 33% (het nivo van begin 2010).
 Voornaamste motief om eigen vermogen aan te willen trekken is anno 2012
verbetering van de solvabiliteit.
 Het aandeel eigen vermogen neemt af van 34% in 2001 naar 28% in 2012.
 Ondernemingen die eigen vermogen hebben gezocht zijn er in 2012 wèl vaker
in geslaagd dat ook aan te trekken.
 De doorlooptijd van een financieringsaanvraag bij banken verschuift licht:
minder vaak binnen twee weken geregeld, vaker in twee tot vier weken.
 Er wordt anno 2012 minder vaak onderpand gevraagd voor een nieuwe lening:
dit aandeel daalt van 43% naar 39%.
 De voorwaarden voor externe financiering veranderen ten opzichte van 2011
nauwelijks.
 De verwachte slaagkans voor het aantrekken van extern kapitaal in het lopende jaar is vrijwel gelijk aan die van 2011.
 De voor het lopende jaar te zoeken financiering heeft anno 2012 wèl wat vaker een ‘offensieve’ bestemming zoals groei en overnames.
 De solvabiliteit van ondernemingen is grosso modo ongewijzigd, maar het
kleinbedrijf doet een stapje terug: van 40% in 2011 naar 36%.

58

BIJLAGE I

Vragenlijst

Vraag V04
Hoeveel werknemers telt uw organisatie in Nederland?
Vraag V01
Maakt de organisatie waar u werkt deel uit van een moederbedrijf?
Vraag V02
Maakt uw bedrijf onderdeel uit van een beursgenoteerde onderneming?
Vraag V03
In welke bedrijfstak is uw bedrijf actief?
Vraag V05
Wat is ongeveer de jaaromzet van uw bedrijf in Nederland?
Vraag V05A2
Is de omzet of de werkgelegenheid bij uw bedrijf meer dan 60% hoger dan in
2008?
Vraag V06
Heeft u in de afgelopen 12 maanden uw kredietruimte bij de bank meer benut
dan daarvóór? Hieronder verstaan we ook het rood staan op een rekening courant.
Vraag V07
Heeft uw bedrijf in de afgelopen 12 maanden financiering gezocht buiten de bestaande kredietruimte?
Vraag V08
Heeft uw bedrijf in de afgelopen 12 maanden eigen vermogen gezocht, vreemd
vermogen (dat wil zeggen, geleend geld), of beide? Achtergestelde leningen
worden tot het eigen vermogen gerekend.
Vraag V09
Waarom heeft uw bedrijf gekozen voor financiering met eigen vermogen?
Vraag EXTRA1
Vond u extern eigen vermogen makkelijk te vinden?
Vraag V10
Waarom heeft u geen extern eigen vermogen gezocht?
Vraag V11
Waarom heeft u geen financiering gezocht?
Vraag V12
Voor welk doel of welke doelen zocht u financiering?

59

Vraag V13
Hoe groot was het financieringsbedrag dat u zocht?
Vraag V14
Heeft u het extra eigen vermogen of de achtergestelde lening die u zocht ook
aan kunnen trekken?
Vraag V15
Waarom is volgens u het extra eigen vermogen ... aangetrokken?
Vraag V16
Heeft u het extra vreemde vermogen dat u zocht ook aan kunnen trekken?
Vraag V17
Waarom is volgens u het extra vreemde vermogen [lening(en)] dat u zocht ...
aangetrokken?
Vraag V18
Waar heeft u eigen vermogen of een achtergestelde lening aangetrokken?
Vraag V19
U noemde aandeelhouders. Gaat dat om:
1: converteerbare obligaties of achtergestelde leningen
2: aandelen of opties op aandelen
3: beide
Vraag V20
Waar heeft u vreemd vermogen aan kunnen trekken?
Vraag V21
Ik noem u enkele overheidsregelingen. Wilt u aangeven of u daar mee bekend
bent?
"de BMKB-regeling (Borgstelling MKB Kredieten)"
"de Groeifaciliteit"
"de Garantie Ondernemingsfinanciering"
"de Seed-faciliteit Technostarters"
"Innovatiekrediet of Innovatiefonds MKB+"
Vraag V22
Heeft uw bedrijf bij het verkrijgen van krediet gebruik gemaakt van:
"de BMKB-regeling (Borgstelling MKB Kredieten)"
"de Groeifaciliteit"
"de Garantie Ondernemingsfinanciering"
"een <%~andere%> overheidsgarantie?"
Vraag V23
Wilt u met een rapportcijfer van 1 tot 10 uw oordeel over het nut aangeven van
de u bekende overheids-regelingen?

60

Vraag V24
Heeft uw bank een overheidsgarantieregeling aangeboden?
Vraag V25
Voor welk bruto leningbedrag heeft u gebruik gemaakt van de garantieregeling?
Vraag V26
Hoe lang duurde de behandeling van de financieringsaanvraag vanaf correcte indiening van alle gevraagde documenten?
Vraag V27
Hoeveel weken vindt u een aanvaardbare doorlooptijd?
Vraag V28
Welke percentage variabele en welk percentage vaste rente moet u betalen over
het totale kredietbedrag?
Vraag V29
Moest u extra onderpand bieden voor het krediet? U heeft immers nieuwe financiering aangevraagd.
Vraag V30
Wat was dat onderpand?
Vraag V31
Hoeveel procent eigen vermogen staat er op uw balans?
Vraag V32A
Is het absolute bedrag eigen vermogen van uw bedrijf de afgelopen 12 maanden
afgenomen?
Vraag V32B
Is het eigen vermogen van uw bedrijf als percentage van de balans de afgelopen
12 maanden afgenomen?
Vraag V33
Waarom is uw eigen vermogen afgenomen?
Vraag EXTRA2
Ik noem u enkele speciale acties om vermogen vrij te maken of in te brengen.
Wilt u aangeven welke u in de afgelopen 12 maanden heeft ondernomen of welke
u nog van plan bent te ondernemen of geen van beide?
"overtollige voorraden wegwerken met bijzondere verkoopacties"
"debiteurenpositie verbeteren via versnelde inning"
"debiteurenpositie verbeteren via betalingskortingen"
"gebruik van factoring, leasing/securitisering van handelsvorderingen"
"schuldeisers later betalen"
"minder dividend uitkeren"
"geplaatst aandelenkapitaal laten volstorten"
"aflossingen op vreemd vermogen (tijdelijk) opgeschort"
"extra privévermogen ingebracht"

61

"gebruik gemaakt van alternatieve bronnen van financiering: kredietunie, crowd
funding of coöperatieve financiering"
Vraag V34
Verwacht u de komende 12 maanden behoefte te zullen hebben aan extra eigen
vermogen, aan vreemd vermogen, aan beide, of aan geen van beide?
Vraag V35
Voor welk doel of welke doelen verwacht u behoefte te zullen hebben aan financiering?
Vraag V36
Hoe groot verwacht u dat het financieringsbedrag zal zijn dat u gaat zoeken?
Vraag V38
Verwacht u dat u financiering kunt krijgen?
Vraag V39
Bij wie verwacht u financiering te kunnen krijgen?
Vraag V40
Gaat u toch proberen financiering te verkrijgen?
Vraag V41A
Heeft uw bank in de afgelopen 12 maanden de kredietvoorwaarden aangepast?
Ik leg u een aantal mogelijke aanpassingen voor:
Rente.
Vraag V42A1
Is uw vaste rente verhoogd of verlaagd?
Vraag V42A2
Is uw variabele rente verhoogd of verlaagd?
Vraag V41B
Andere kosten zoals vergoedingen en provisies. Heeft uw bank deze de afgelopen
12 maanden aangepast?
Vraag V42B
Zijn deze verhoogd of verlaagd?
Vraag V41C
Beschikbare omvang van het krediet of kredietlijn. Heeft uw bank deze de afgelopen 12 maanden aangepast?
Vraag V42C
Is dit vergroot of verkleind?

62

Vraag V41D
Beschikbare kredietlooptijd. Heeft uw bank deze de afgelopen 12 maanden aangepast?
Vraag V42D
Is die verkort of verlengd?
Vraag V41E
Eisen omtrent onderpand. Heeft uw bank deze de afgelopen 12 maanden aangepast?
Vraag V42E
Zijn deze aangescherpt of versoepeld?
Vraag V41F
Eisen omtrent minimum aan solvabiliteit
Vraag V42F
Zijn deze aangescherpt of versoepeld?
Vraag V41G
Andere voorwaarden zoals garanties, doorlooptijden en procedures
Vraag V42G
Zijn deze aangescherpt of versoepeld?
Vraag EXTRA3
Welk rapportcijfer van 1 tot 10 geeft u voor uw eigen kennis van financiering en
hoe die te verkrijgen?
Vraag V43
Heeft u de afgelopen 12 maanden uw eigen voorwaarden voor het verstrekken
van krediet aan uw afnemers gewijzigd?
Vraag V44
Welke bank is uw huisbank?
Vraag V45
Dit onderzoek zal elk half jaar herhaald worden. Mag ik u vragen om na de zomer nogmaals een aantal vragen over financiering te beantwoorden?

63

BIJLAGE II

Onderzoekverantwoording en kenmerken
respondenten
Onderzoekverantwoording
Er zijn 4.716 adressen gebruikt voor het uiteindelijke resultaat van 1.393 geslaagde telefonische interviews, random getrokken uit het beschikbare adressenbestand (REACH). Het streven van 1.420 interviews is niet volledig gehaald door
een ontoereikend aantal grote bedrijven in enkele sectoren.
Van de 4.716 benaderde bedrijven waren 1.973 om uiteenlopende redenen niet
te bereiken (42%). Nog eens 387 vielen buiten de gestelde criteria (8%), en 963
weigerden medewerking. Gerelateerd aan de som van deelnemers + weigeringen
is dit 41%. Dit is vrijwel gelijk aan de uitkomst van de meting in 2011.
Tabel 39

Kenmerken van respondenten en weigeraars

Kenmerk

respondenten

weigeraars

Kleinbedrijf

36%

32%

Middenbedrijf

35%

39%

Grootbedrijf

30%

29%

Agrarische sector

7%

6%

Metalektro

8%

7%

Voedingsmiddelenindustrie

6%

6%

Overige industrie

8%

7%

Bouw

9%

12%

Autobranche

3%

3%

Groothandel

8%

9%

Detailhandel

6%

9%

Horeca

8%

8%

Transport en communicatie

10%

8%

Zakelijke diensten

22%

21%

Overige diensten

7%

6%

Starters: < 5 jaar gevestigd

10%

9%

26%

23%

Langer gevestigde bedrijven

1

Bron: EIM, 2012

De verdeling naar sector, grootteklasse en ‘leeftijd’ van bedrijven die medewerking hebben verleend en bedrijven die hebben geweigerd verschilt betrekkelijk
weinig. De sector transport en communicatie heeft vaker meegewerkt. Bouw en
detailhandel hebben wat vaker medewerking geweigerd. Ook hebben kleine bedrijven (tot 50 werkzame personen) vaker meegewerkt dan met name middelgrote bedrijven (met 50 tot 250 werkzame personen).

1

64

De percentages van starters en langer gevestigde bedrijven tellen niet op tot 100%: dit onderscheid is alleen gemaakt bij kleine bedrijven, het ‘ontbrekende’ percentage is dat van middelgrote en grote bedrijven.

De verschillen zijn geen reden om te twijfelen aan de representativiteit van de
respons. Dit uiteraard met de kanttekening dat andere bronnen van ‘bias’ niet bij
voorbaat uitgesloten kunnen worden. Zie verder Tabel 39.
De telefonische enquête onder ondernemers, en deels met financieel directeuren,
CFO’s en controllers, is gehouden in februari 2012. Zie Bijlage I voor de vragen
die zijn gesteld.

Kenmerken respondenten
Tabel 40

Kenmerken van de deelnemende bedrijven

Kenmerk

KB

MB

GB

Totaal

Maakt deel uit van moederbedrijf

20%

47%

69%

44%

1%

11%

36%

15%

Onderdeel van beursgenoteerde
onderneming
Aantal werknemers in Nederland
Minder dan 10

77%

10 tot 100

18%

100 tot 250

2%

250 tot 500

1%

500 tot 1.000

1%

1.000 tot 2.000

0%

2.000 en meer

1%

Groeibedrijf 1

14%

8%

4%

Jong bedrijf 2

9%
10%

Bron: EIM, 2012

Weegprocedure voor representativiteit
De omzet is gevraagd in grootteklassen. Voor berekening van het omzettotaal is
de ondergrens + 0,4 maal de afstand tot de bovengrens genomen. Dus een omzet in de klasse van €500.000 tot €1 miljoen is €500.000 + (0,4 x (€1 miljoen €500.000)) = €700.000. Voor klassen ‘minder dan bedrag Q’ is 0,5 x Q genomen. Voor de klasse ‘Q en meer’ is 1,25 x Q genomen.
De enquête-uitkomsten zijn deels herwogen op basis van het aantal bedrijven
per sector en grootteklasse. Aangezien deze weegfactoren met name grote bedrijven (250 werkzame personen en meer) als het ware ‘wegdrukken’ bij antwoorden op een groot aantal vragen worden veel van de gepresenteerde cijfers
gerapporteerd op basis van de werkelijke aantallen in de enquête. Als weging is
toegepast, wordt dit vermeld.

1

Omzet of werkgelegenheid tenminste 60% hoger dan in 2008.

2

Minder dan 5 jaar gevestigd (alleen kleinbedrijf tot 50 werkzame personen).

65

Vaststellen financieringsvraag
Om totaalbedragen voor gezochte financiering te berekenen, is per sector en
grootteklasse het gemiddelde bedrag van de gezochte en te zoeken financiering
vastgesteld (bedragen berekend volgens de in de eerste alinea van de vorige paragraaf beschreven methode). Vervolgens is gecorrigeerd voor de ‘scheve verdeling’ binnen grootteklassen, met name bij het grootbedrijf. Doordat de omzet per
sector en grootteklasse is gehanteerd als weegfactor kunnen bedrijven met een
grote financieringsbehoefte die toevallig in de steekproef zitten een onevenredig
groot gewicht in de schaal leggen. De laatste stap is vermenigvuldiging van het
gemiddelde bedrag met de slaagkans (bron: enquête) en met het totaal aantal
Nederlandse bedrijven in diezelfde sectoren en grootteklassen (bron: CBS).
Bij bedrijven met 100 en meer werknemers die geen antwoord hebben gegeven
op de vraag naar hun financieringsbehoefte in de komende 12 maanden is aangenomen dat hun financieringsbehoefte gelijk is aan die in de afgelopen 12
maanden. Ook zijn enkele kennelijke invoerfouten gecorrigeerd, evenals ‘onwaarschijnlijk hoge’ financieringsbedragen: hierbij is per sector en grootteklasse
de ratio berekend van het gezochte bedrag en het aantal werknemers, vervolgens de mediaan bepaald, en het financieringsbedrag gemaximeerd op 5 maal
die mediaan.
Om het daadwerkelijk verkregen bedrag te berekenen is aangenomen dat het
aandeel van degenen die aangeven het gevraagde bedrag ‘gedeeltelijk’ te hebben ontvangen 50% is van het bedrag dat zij zochten.

66

BIJLAGE III

Nadere uitwerking kengetallen hoofdstuk 2

Deze bijlage detailleert de opbouw van de balans- en resultatenrekeningniveaus
en financiële kengetallen die gebruikt zijn om een beeld te schetsen van de bestaande financieringspositie van het bedrijfsleven, de uitsplitsing hiervan naar
sector en grootteklasse en de ontwikkeling van deze positie in recente jaren. De
zaken genoemd in de rechterkolom zijn balans- en resultatenrekeningposten zoals zij beschikbaar zijn bij het Centraal Bureau voor de Statistiek.
Tabel 41

Detaillering kengetallen

Niveau of kengetal
Vaste activa =

Opbouw
Immateriële vaste activa + materiële vaste activa + deelnemingen + langlopende vorderingen

Vlottende activa =

Voorraden + kortlopende vorderingen + handelsdebiteuren
+ liquide middelen

Eigen vermogen =

Eigen vermogen

Kort vreemd vermogen =

Kortlopende schulden + handelscrediteuren

Lang vreemd vermogen =

Belang van derden + egalisatierekening + voorzieningen +
langlopende schulden

Solvabiliteit =
Liquiditeit (current ratio of werkkapitaalratio) =
Rentabiliteit eigen vermogen =

Eigen vermogen / totaal vermogen
Vlottende activa / kort vreemd vermogen
Netto winst / eigen vermogen

Bron: Panteia/EIM

De hoofdtekst geeft in een figuur op meer intuïtieve manier een vergelijking van
diverse financiële kengetallen tussen sectoren weer. De onderliggende waarden
zijn in onderstaande tabel terug te vinden.

67

Tabel 42

Verdeling balans naar sector

Sector

Solvabiliteit

Liquiditeit

Rentabiliteit

(current ratio)

eigen vermogen

Landbouw

0.41

1.63

-9.5%

Industrie

0.50

1.48

13.5%

Bouwnijverheid

0.29

1.47

11.2%

Handel

0.35

1.41

15.6%

Horeca

0.23

1.49

13.7%

Vervoer

0.33

1.19

6.3%

ICT en zakelijke diensten

0.35

1.36

14.7%

Overige diensten

0.26

1.10

3.5%

0.41

1.47

13.0%

Totaal

Bron: CBS, eigen berekening Panteia/EIM

Ook voor de verdeling naar grootteklasse in het jaar 2010 is in de hoofdtekst een
grafiek geplaatst voor een intuïtieve vergelijking. De exacte onderliggende waarden zijn terug te vinden in Tabel 43 . Deze tabel presenteert de financiële kengetallen voor zowel de indeling naar grootteklasse op basis van werkzame personen
(links) als op basis van omzet (rechts).
Tabel 43

Kengetallen financieringspositie naar grootteklasse

Rentabiliteit
eigen vermogen

Definitie o.b.v.
omzet

Kleinbedrijf (nrp)

0 - 49 wp

€0 - 10 mln

0.22

0.22

1.84

1.84

4.3%

4.3%

Kleinbedrijf (rp)

0 - 49 wp

€0 - 10 mln

0.35

0.37

1.75

1.57

15.8%

-1.0%

Middenbedrijf

50 - 249 wp

€10 - 50 mln

0.36

0.38

1.50

1.61

11.8%

12.1%

Grootbedrijf

250+ wp

€50+ mln

0.46

0.45

1.28

1.35

12.6%

15.7%

0.41

0.41

1.47

1.47

13.0%

13.3%

Totaal
Bron: CBS, eigen berekening Panteia/EIM

68

Liquiditeit
(current ratio)

Definitie o.b.v.
werkzame personen

Grootteklasse

Solvabiliteit