Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

32 855

Modernisering regelingen voor verlof en
arbeidstijden

Nr. 14

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 2 juli 2013
Bij brief van 11 januari 20131 heb ik aangekondigd in gesprek te gaan met
sociale partners over arbeid en zorg en de Tweede Kamer te informeren
over mogelijke aanvullende stappen om de combinatie arbeid en zorg te
verbeteren. Aanleiding hiervoor was de vraag van de vaste commissie
voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid of het regeerakkoord aanleiding
is om het wetsvoorstel Modernisering regelingen voor verlof en arbeidstijden te wijzigen.
De mogelijkheid om arbeid en zorg te combineren is iets dat velen raakt:
werknemers en degenen voor wie zij zorgen, werkgevers en de overheid.
De vraag hoe de juiste balans kan worden gevonden neemt aan gewicht
toe door maatschappelijke, demografische en beleidsmatige ontwikkelingen die voor bepaalde groepen werknemers de combinatiedruk kunnen
vergroten. Daarbij gaat het om werkende ouders met jonge kinderen maar
ook bijvoorbeeld om mensen die hun werk combineren met mantelzorg
voor een (chronisch) zieke partner of een hulpbehoevende ouder.
In deze brief zet ik dan ook graag, mede namens de Minister en Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de Staatssecretaris van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, mijn ambities uiteen op dit brede
gebied van arbeid en zorg. Dit past binnen de kabinetsdoelen van
participatiebevordering, inkomensondersteuning, de ondersteuning van
de ontwikkeling van kinderen en het vergroten van de betrokkenheid in de
samenleving (meer voor elkaar zorgen). Tevens zal ik daarbij ingaan op de
suggestie van een «gezinstop» zoals voorgesteld in het algemeen overleg
kindregelingen van 3 april jongstleden.

1

kst-32855-14
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Kamerstuk 32 855, nr. 12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 855, nr. 14

1

Arbeidsparticipatie van vrouwen
De afgelopen periode is de bruto arbeidsparticipatie van vrouwen
aanzienlijk toegenomen. In 2001 werkte nog 54% van de vrouwen, in 2012
was dat toegenomen tot 65%2. Het alleenverdienersmodel is hierdoor niet
langer dominant. In een derde van de huishoudens werkt slechts één van
de partners.
De toegenomen arbeidsparticipatie van vrouwen is om meerdere redenen
van belang. De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft in de
Hoofdlijnenbrief Emancipatiebeleid 2013–2016 reeds gewezen op het
belang van economische zelfstandigheid. Hoewel er sprake is van een
toename is nog steeds slechts 52% van de vrouwen economisch
zelfstandig3. Dit kan bijvoorbeeld bij een scheiding (een derde van de
huwelijken) of bij het overlijden van de partner tot problemen leiden. Ook
heeft deeltijdarbeid een negatief effect op de carrièrekansen van vrouwen
en op de opbouw van een oudedagsvoorziening. Tevens kan de arbeidsparticipatie van vrouwen bijdragen aan een meer evenredige vertegenwoordiging van mannen en vrouwen in posities in het openbaar bestuur,
maatschappelijk middenveld en de private sector waarin beslissingen
worden genomen.
Daarnaast speelt arbeidsparticipatie, zowel in personen als in uren, een
sleutelrol bij het waarborgen van het financiële draagvlak van de
verzorgingsstaat. Om op termijn de voorzieningen betaalbaar te houden is
het nodig dat het menselijk kapitaal, waarin ook door de samenleving
wordt geïnvesteerd, zoveel mogelijk wordt benut.
Het is dus om meerdere redenen van belang dat de positieve ontwikkelingen in de arbeidsparticipatie van vrouwen zich voortzetten. In dat kader
is het verder verbeteren van de mogelijkheden om arbeid en zorg te
combineren noodzakelijk.
Beleid in de afgelopen jaren
Kabinetten in de afgelopen jaren hebben een aantal maatregelen
genomen om de arbeidsparticipatie en -duur van vrouwen te bevorderen
en de mogelijkheden om arbeid en zorg te combineren te verbeteren:
• In de periode 2005 tot 2010 is fors geïnvesteerd in kinderopvang. De
uitgaven aan de kinderopvangtoeslag stegen van € 1 miljard in 2005
naar € 3,3 miljard in 2010. Ondanks recente bezuinigingen lagen de
uitgaven in 2012 op € 2,7 miljard, nog ver boven het niveau van 2005.
• Van 2008 tot 2010 heeft de Taskforce DeeltijdPlus activiteiten uitgevoerd die er met name op gericht waren een cultuurverandering rond
deeltijdarbeid te bewerkstelligen, zodat het vanzelfsprekender wordt
dat vrouwen in grotere deeltijdbanen en voltijdbanen werken.
• De SER heeft op 15 april 2011 het advies Tijden van de samenleving
uitgebracht rondom het thema tijdbeleid. Dit had zowel betrekking op
de mogelijkheden om flexibele arbeidspatronen beter mogelijk te
maken, als op de tijden van de samenleving als geheel (openingstijden
van bijvoorbeeld kinderopvang en scholen, zorg en overheidsinstellingen). In reactie hierop heeft het vorige kabinet onder meer een aantal
pilots rond sluitende dagarrangementen opgezet.
• In de periode 2010–2012 heeft VWS door middel van een stimuleringsproject Werk en mantelzorg ingezet op het agenderen bij en stimuleren
van werkgevers om mantelzorgvriendelijk personeelsbeleid te voeren.

2
3

Bron: CBS
Bron: SCP Emancipatiemonitor 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 855, nr. 14

2

Er zijn in relatie tot dit beleid positieve tendensen zichtbaar. De netto
arbeidsparticipatie van moeders met jonge kinderen is gestegen van
60,4% in 2005 naar 70,4% in het eerste kwartaal van 2013. Het aantal
gewerkte uren door moeders met kinderen is gestegen met gemiddeld
3 uur. Ook passen vrouwen minder vaak hun arbeidsduur aan na de
geboorte van hun eerste kind. Steeds meer vrouwen (54% in 2011 ten
opzichte van 38% in 2001) blijven evenveel uren werken na de geboorte
van het eerste kind.4
Toenemende tijdsdruk
De toegenomen arbeidsparticipatie van vrouwen leidt ook tot nieuwe
uitdagingen. Diverse onderzoeken laten zien dat grote groepen
werknemers vinden dat er te weinig tijd is voor familie of vrienden, dat zij
te weinig aandacht aan de kinderen kunnen besteden, en dat het ’s
ochtends bij het vertrek naar werk en school en ’s avonds bij thuiskomst te
druk is. Vrouwen en mannen hebben het sinds 1975 gemiddeld vijf uur
per week drukker gekregen. Uit het SCP-onderzoek Tijd op orde? (2010)
blijkt dat een derde van de mensen veel tijdsdruk ervaart; vrouwen in
grotere mate dan mannen.
Zo’n 2,6 miljoen Nederlanders geven langdurig (langer dan drie maanden)
en/of intensief mantelzorg (meer dan 8 uur per week) (SCP, 2010). In 2011
zorgden 438.000 werkenden voor een ziek kind, partner of ouder. Het ging
hier om langer durende zorgsituaties (Bron: CBS/EBB). Een derde van de
werkende mantelzorgers ervaart de combinatie als belastend. Daarbij gaat
het vooral om werknemers die veel en langdurig hulp verlenen en
werknemers met een baan van meer dan 20 uur (SCP, 2009).
Verwachtingen combinatiedruk
De vergrijzing en de grotere zorgbehoefte die hieruit voortvloeit, kunnen
de tijdsdruk verder doen toenemen voor werkenden die mantelzorg
verlenen. Het SCP geeft in haar meest recente raming van mantelzorg in
de toekomst aan dat tot 2030 het aantal verleners van mantelzorg met
zo’n 5% zal toenemen5. Voor een deel zal dit neerslaan bij (oudere)
werkenden.
De economische crisis zorgt voor nieuwe uitdagingen. In 2012 is de
participatie van alleenstaande moeders gedaald. Deze daling heeft zich in
het eerste kwartaal van 2013 voortgezet. De arbeidsparticipatie wordt
negatief beïnvloed door de huidige economische situatie; daarnaast
kunnen ook beleidseffecten, zoals de bezuinigingen op de kinderopvangtoeslag, mogelijk een rol hebben gespeeld. Ontwikkelingen in de
arbeidsparticipatie worden gemonitord om het effect van bezuinigingen of
intensiveringen te bepalen.
Ook wordt de langdurige zorg hervormd. De Staatssecretaris van VWS
heeft in zijn brief over de hervorming van de langdurige zorg drie
motieven hiervoor geschetst: het verbeteren van de kwaliteit van
ondersteuning en zorg, het vergroten van de betrokkenheid in de
samenleving (meer voor elkaar zorgen) en de financiële houdbaarheid van
de langdurige zorg en ondersteuning. Deze hervorming kan ertoe leiden
dat de druk op de combinatie werk-privé toeneemt. Het ligt voor de hand
om te verwachten dat een dergelijke druk vooral betrekking zal hebben op
werkenden die zorgen voor een (chronisch) ziek familielid, zoals een ziek
kind of zieke partner. Dit maakt het verbeteren van de mogelijkheden om
arbeid en zorg te combineren noodzakelijk. Een gelijker verdeling van

4
5

Bron: Emancipatiemonitor 2012
Bron: De toekomst van de mantelzorg (SCP 2009)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 855, nr. 14

3

mantelzorgtaken tussen mannen en vrouwen kan hier mogelijk ook aan
bijdragen (60% van de mantelzorg wordt verricht door vrouwen6).
In overleg met onder meer veldpartijen op het terrein van vrijwilligerswerk en mantelzorg zal de Staatssecretaris van VWS een brief aan de
Tweede Kamer opstellen waarin wordt aangegeven welke acties worden
ondernomen ter versterking van informele zorg.
Een toenemende druk op de combinatie werk en privé betekent dat het
lastiger kan worden om werken, zorgen en vrije tijd met elkaar in balans te
brengen. Het is uiteraard in eerste instantie aan het individu zelf om – al
dan niet in overleg met bijvoorbeeld gezinsleden – hieraan invulling te
geven. Mensen kiezen het patroon dat het best past bij hun voorkeuren en
mogelijkheden wat betreft werken, zorgen en vrije tijd. In veel gevallen zal
er sprake zijn van een uitruil. De rol van de overheid is erin gelegen om
hierin zo min mogelijk belemmeringen op te werpen en om de keuzemogelijkheden van mensen zoveel mogelijk te vergroten.
Beleidsdoel
Het voornaamste beleidsdoel van het kabinet is dan ook randvoorwaarden
te creëren zodat werknemers in staat zijn hun verantwoordelijkheid voor
het combineren van arbeid en zorg te kunnen blijven nemen. Daarbij is
het van belang dat de positieve trend rond de arbeidsparticipatie en het
werken in grotere deeltijdbanen door vrouwen kan worden voortgezet;
voorkomen moet worden dat de toenemende druk leidt tot een automatische keuze door vrouwen om minder te gaan werken. Minder werken
stelt mensen in staat om arbeid en zorg te combineren en is vaak een
bewuste keuze; zoals hierboven geschetst brengt dit echter ook nadelen
met zich mee, bijvoorbeeld ten aanzien van economische zelfstandigheid.
Mijn ambitie is dan ook beleid te ontwikkelen gericht op het verbeteren
van alternatieven, zodat de keuze om zorg te bieden niet automatisch
gepaard gaat met de keuze om minder te gaan werken.
Arbeid-en-zorgtop
In de brief over de resultaten van het sociaal akkoord van 11 april 2013
heeft het kabinet de sociale partners opgeroepen om een versterkte inzet
te doen op cao-afspraken die de combinatie van arbeid en zorg ondersteunen. Zoals vermeld zal ik met sociale partners nader in overleg gaan
over een gezamenlijke inzet op dit gebied. Het idee van een «gezinstop»
naar Duits model, zoals op 3 april jl. door het lid Heerma (CDA) is
gesuggereerd tijdens het algemeen overleg over kindregelingen, sluit hier
goed bij aan. Deze suggestie neem ik graag over.
Door gezamenlijk op te trekken in een brede «arbeid-en-zorgtop» kan een
agenda worden geformuleerd die aansluit bij de behoefte op de
werkvloer. Daarbij gaat het om zaken als het stimuleren van een grotere
betrokkenheid van mannen bij (mantel-)zorgtaken, het creëren van
flexibiliteit in het arbeidspatroon, kinderopvang en de aansluiting daarvan
met het onderwijs en om aandacht voor de psychosociale arbeidsbelasting.
De arbeid-en-zorgtop zal ik de komende tijd samen met de Staatssecretaris van VWS en de Minister en Staatssecretaris van OCW uitwerken. Ik
streef ernaar deze top in het najaar te houden. Na de top zal ik uw Kamer

6

Bron: SCP-onderzoek Mantelzorg 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 855, nr. 14

4

informeren of deze top leidt tot aanvullende stappen om de combinatie
van arbeid en zorg te verbeteren en/of tot eventuele aanpassingen van het
wetsvoorstel Modernisering regelingen voor verlof en arbeidstijden.
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
L.F. Asscher

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 855, nr. 14

5