Nader onderzoek toegang jeugdhulp
Lokale inkleuring landelijke beleidsinformatie jeugdhulp
- eerste kwartaal 2015 -

Hoogmade, 21 oktober 2015
Quirien van der Zijden

Partners in jeugdbeleid

Inhoud
1.

Onderzoeksopzet............................................................................................................................. 3
1.1
Beleidsinformatie jeugdhulp: een drietrapsmodel................................................................ 3
1.2
Eerste nader onderzoek: exploratief van aard ...................................................................... 3
1.3
Onderzoeksaanpak ................................................................................................................ 4
1.4
De selectie van vier gelijksoortige gemeenten ...................................................................... 5

2.

Bevindingen en aanbevelingen ....................................................................................................... 6
2.1
Samenvatting ......................................................................................................................... 6
2.2
Volledigheid en betrouwbaarheid ......................................................................................... 8
2.3
Invloed van bevolkingsamenstelling en sociaaleconomische omstandigheden ................. 11
2.4
Invloed van de inkoop van jeugdhulp .................................................................................. 12
2.5
Invloed van de organisatie van de toegang tot de jeugdhulp ............................................. 14
2.5.1 Organisatievormen .......................................................................................................... 14
2.5.2 Beschikbare deskundigheid ............................................................................................. 15
2.5.3 Ambulante jeugdhulp door het wijkteam........................................................................ 16
2.5.4 Jeugdhulpgebruik in vergelijking met andere gemeenten............................................... 17
2.5.5 Instroom in het eerste kwartaal ...................................................................................... 17
2.5.6 Overige verwijzers............................................................................................................ 18
2.6
Invloed van de organisatie van de toegang tot het de jeugdbescherming ......................... 20
2.7
Aanbevelingen ..................................................................................................................... 22

3.

De toegang en de cijfers in gemeente A ....................................................................................... 24
3.1.
De beleidsinformatie jeugdhulp nader beschouwd............................................................. 25
3.2.
Bevolkingsamenstelling en sociaal economische omstandigheden .................................... 26
3.3
Inkoop van jeugdhulp .......................................................................................................... 26
3.4.
Toegang tot jeugdhulp......................................................................................................... 28
3.5
Toegang tot de jeugdbescherming ...................................................................................... 31
4. De toegang en de cijfers in gemeente B........................................................................................ 33
4.1
De beleidsinformatie jeugdhulp nader beschouwd............................................................. 34
4.2
Bevolkingsamenstelling en sociaal economische omstandigheden .................................... 35
4.3
Inkoop van jeugdhulp .......................................................................................................... 36
4.4
Toegang tot jeugdhulp......................................................................................................... 37
4.5
Toegang tot de jeugdbescherming ...................................................................................... 40
5. De toegang en de cijfers in gemeente C........................................................................................ 41
5.1
De beleidsinformatie jeugdhulp nader beschouwd............................................................. 42
5.2
Bevolkingsamenstelling en sociaal economische omstandigheden .................................... 42
5.3
Inkoop van jeugdhulp .......................................................................................................... 43
5.4
Toegang tot jeugdhulp......................................................................................................... 44
5.5
Toegang tot de jeugdbescherming ...................................................................................... 47
6. De toegang en de cijfers in gemeente D ....................................................................................... 48
6.1
De beleidsinformatie jeugdhulp nader beschouwd............................................................. 49
6.2
Bevolkingsamenstelling en sociaal economische omstandighede ...................................... 50
6.3
Inkoop van jeugdhulp .......................................................................................................... 50
6.4
Toegang tot jeugdhulp......................................................................................................... 52
6.5
Toegang tot de jeugdbescherming ...................................................................................... 56
Geraadpleegde bronnen ....................................................................................................................... 57
Met dank aan ........................................................................................................................................ 58

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

2

Partners in Jeugdbeleid

1.

Onderzoeksopzet

1.1

Beleidsinformatie jeugdhulp: een drietrapsmodel

Vanaf 1 januari 2015 zijn jeugdhulpaanbieders en gecertificeerde instellingen verplicht gegevens bij
het Centraal Bureau voor Statistiek aan te leveren. Twee maal per jaar zullen deze gegevens worden
gepubliceerd over het voorafgaande half jaar. De eerste publicatie wijkt hiervan af. Eenmalig zijn in
de zomer van 2015 gegevens gepubliceerd over het eerste kwartaal.
Deze eerste gegevenslevering was voor de ministeries van VWS en V&J de aanleiding om een nader
onderzoek toegang jeugdhulp te laten uitvoeren. Conform het, in het kader van de beleidsinformatie
jeugdhulp ontwikkelde, drietrapsmodel:
Eerste trap:
Een benchmark die zicht geeft op het gebruik van jeugdhulp, jeugdbescherming en
jeugdreclassering op landelijk en gemeentelijk niveau, gebaseerd op gegevens uit de
landelijke dataset. In juli 2015 publiceerde CBS hierover twee rapporten en kwamen
cijfers online beschikbaar in de jeugdmonitor en op CBS Statline. De monitor sociaal
domein put eveneens uit de cijfers beleidsinformatie jeugdhulp en publiceert een
selectie ervan op de site ‘Waar staat je gemeente’.
Tweede trap: Verdiepend nader onderzoek naar opvallende verschillen tussen gemeenten en de
achtergrond daarvan.
Derde trap:
Leren van de inzichten uit onder andere het nader onderzoek en waar nodig het
bijstellen van beleid en uitvoering. Een werkboek voor het borgen van geleerde
lessen komt eind 2015 beschikbaar.
Het nader onderzoek wordt telkens in een beperkte periode uitgevoerd bij drie of vier gemeenten. In
gesprekken met de betrokkenen partijen worden de cijfers van de benchmark nader geduid. In de
derde trap worden de door de betrokkenen geleerde lessen uit het nadere onderzoek op een
zodanige wijze gepubliceerd dat iedereen daarvan kan leren. De gemeenten waar het onderzoek is
uitgevoerd, worden in deze publicaties geanonimiseerd.
Het nader onderzoek in de tweede trap heeft een vaste methode: de methodiek van de
verschillenanalyse. Kern van de methodiek is om te komen tot een selectie van een aantal
gelijksoortige gemeenten die in de cijfers van elkaar verschillen, dan wel gemeenten die onderling
verschillen maar waarvan de cijfers juist overeenkomen.
Dit eerste nader onderzoek zoomt in op vier gelijksoortige gemeenten die hun toegang verschillend
hebben ingericht. Met het onderzoek wordt gezocht naar verklaringen voor verschillen tussen
gemeenten in de cijfers over het eerste kwartaal van 2015. Met als doelstelling:
- Nader inzicht verschaffen in de beleidsinformatie jeugdhulp die eind juli is gepubliceerd: wat
zeggen deze cijfers en wat kunnen we er van leren voor het vervolg?
- Leren van en over de verschillende organisaties van de toegang tot de jeugdhulp.
- Antwoord op vragen van de Tweede Kamer over verschillen tussen gemeenten in verwijzing naar
gespecialiseerde zorg.

1.2

Eerste nader onderzoek: exploratief van aard

Dit eerste nader onderzoek is een exploratief onderzoek. Het heeft betrekking op het eerste kwartaal
2015: de eerste drie maanden na de decentralisatie. Vanwege de korte werking van het nieuwe
jeugdstelsel plus het beperkte aantal onderzochte gemeenten, is het geen onderzoek waaraan
conclusies kunnen worden verbonden voor beleid. Daarvoor is het ook nog te vroeg.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

3

Partners in Jeugdbeleid

Het onderzoek biedt wel een beschrijving van de toegang in verschillende varianten, en wat daarvan
al zichtbaar wordt in de beleidsinformatie jeugdhulp. Het is ook een eerste vingeroefening, bedoeld
om te leren van de eerste cijfers en daarmee (het gebruik van) de beleidsinformatie jeugdhulp verder
te optimaliseren.
De in paragraaf 1.1 geformuleerde doelstelling is geoperationaliseerd in 5 onderzoeksvragen:
1.
In hoeverre is de beleidsinformatie jeugd, betreffende de vier onderzochte gemeenten, over
het eerste kwartaal 2015 volledig en betrouwbaar?
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik in deze gemeenten, en opvallende verschillen ten opzichte
van andere gemeenten, toe te wijzen aan:
2.
de bevolkingsamenstelling en sociaaleconomische omstandigheden,
3.
de inkoop van jeugdhulp voor 2015,
4.
de organisatie van de toegang tot de jeugdhulp,
5.
de organisatie van de toegang tot de jeugdbescherming.

1.3

Onderzoeksaanpak

Het nader onderzoek is uitgevoerd in de periode juli tot en met oktober 2015 en kende de volgende
stappen:
1. Selectie van de vier gemeenten
Selectie van vier gemeentenop basis van cijfers van CBS over inwonersaantallen, cijfers van het
ministerie van VWS over voor jeugdhulp relevante sociaaleconomische factoren, opvallende
zaken in de eerste kwartaalcijfers beleidsinformatie jeugdhulp (zie ook paragraaf 1.4).
2. Documentanalyse
Het lokale beleidsplan jeugdhulp, beschikbaar cijfermateriaal en relevante aanvullende
documentatie is bij de vier deelnemende gemeenten opgevraagd en geanalyseerd. Daarnaast zijn
relevante landelijke onderzoeken en beleidsdocumenten bestudeerd (zie literatuurlijst).
3. Interviews
De ambtenaren die verantwoordelijk zijn voor de jeugdhulp binnen de vier gemeenten en
sleutelfiguren uit de praktijk van de toegang zijn uitgebreid geïnterviewd. Dit betrof
semigestructureerde interviews, de vragen werden ter voorbereiding tevoren toegezonden. Voor
een analyse van de cijfers zijn controlers uit de gemeente of de jeugdzorgregio geraadpleegd.
4. Input vanuit zorgaanbieders
Via de gemeenten zijn contactgegevens verkregen van verschillende zorgaanbieders: voormalige
provinciale jeugdzorg, jeugd-ggz, zorg voor mensen met een beperking, maatschappelijk werk,
gecertificeerde instelling, jeugdgezondheidszorg, huisartsen. Zij hebben, telefonisch of per mail,
gereageerd op een eerste conceptrapportage. En hebben daarnaast vragen beantwoord die
tijdens de interviews en de documentanalyse waren gerezen.
5. Input van professionals in de toegang tot jeugdhulp
In de deelnemende gemeenten zijn professionals uit de toegang gevraagd om in eigen woorden
te beschrijven wat voor hun cliënten de meest belangrijke verandering is door de wijze waarop
de toegang sinds 1 januari 2015 is ingericht.
6. Opstellen rapportage
Per gemeente is een deelrapportage opgesteld en voorgelegd aan de betrokkenen. Deze
deelrapportages treft u aan in hoofdstuk 3 tot en met 6. De analyse en integratie van deze
bevindingen, en de daaruit voortvloeiende aanbevelingen, staan opgetekend in hoofdstuk 2.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

4

Partners in Jeugdbeleid

1.4

De selectie van vier gelijksoortige gemeenten

Ten behoeve van dit eerste nader onderzoek is gezocht naar 4 gelijksoortige gemeenten.
Nederland kent 393 gemeenten. Veel onderzoek op het gebied van jeugdhulp concentreert zich op
de grotere gemeenten, terwijl gemeenten met een inwoneraantal van rond de 26.000 inwoners het
vaakst voorkomen in Nederland (mediaan). Totaal heeft 80% van de gemeenten een inwoneraantal
dat lager ligt dan 50.000, daar woont 46% van alle Nederlanders. Het gemiddeld aantal inwoners per
gemeente is 43.000.
Als eerste stap zijn de gemeenten geselecteerd met een gemiddeld inwoneraantal: tussen de 35.000
en 50.000. Uit die groep zijn gemeenten geselecteerd die geen grote afwijkingen vertonen ten
opzichte van landelijke gemiddelden op demografische en sociaaleconomische factoren die relevant
zijn voor de jeugdhulp. Dit leverde een groep van 27 “doorsnee” gemeenten op.
Op 31 juli publiceerde CBS de beleidsinformatie jeugdhulp over het eerste kwartaal. Binnen de groep
van 27 gemeenten is gezocht naar opvallend hoge of opvallend lage cijfers in vergelijking met
landelijke gemiddelden. Dit leverde 10 gemeenten op. Binnen die groep is gezocht naar gemeenten
die hun toegang verschillend hebben georganiseerd en verspreid liggen over het gehele land. Dit
leverde uiteindelijk de 4 onderzochte gemeenten op:
Gemeente A viel binnen de groep “doorsnee” gemeenten op vanwege de hoge cijfers in
jeugdhulpgebruik, jeugdbescherming en jeugdhulp geboden door het wijkteam. Het percentage
verwijzingen vanuit de (huis)artsen ligt in gemeente A juist opvallend lager dan gemiddeld.
Gemeente B viel op door het grotere aandeel rechtstreekse verwijzingen vanuit de gecertificeerde
instellingen en de hoge instroom in de jeugdbescherming in het eerste kwartaal.
Gemeente C werd geselecteerd vanwege het relatief hoge percentage verwijzingen door
jeugdartsen. En verder viel de lage instroom in de jeugdhulp in het eerste kwartaal daar op.
Gemeente D viel juist op door de hoge instroom in de jeugdhulp, maar ook door een erg hoog
percentage rechtstreekse verwijzingen vanuit de gecertificeerde instellingen.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

5

Partners in Jeugdbeleid

2.

Bevindingen en aanbevelingen

2.1

Samenvatting

De beleidsinformatie jeugdhulp, zoals te vinden in de online tabellen van CBS, biedt een schat aan
informatie. Meer dan 93% van de bekende jeugdhulpaanbieders heeft de voor de benchmark
gevraagde gegevens geleverd. Dit is voor een eerste uitvraag een uitzonderlijk hoog percentage.
De benchmark is vooral van waarde om op hoofdlijnen zicht te houden op landelijke en lokale trends
in het gebruik van jeugdhulp en de toepassing van kinderbeschermingsmaatregelen. Inzicht in de
werkelijkheid achter die cijfers kan alleen verkregen worden door nader onderzoek, waarbij de
verschillen tussen gemeenten voor ogen worden gehouden.
Dit eerste nader onderzoek beleidsinformatie jeugdhulp is exploratief van aard en heeft betrekking
op het eerste kwartaal 2015: de eerste drie maanden na de decentralisatie van de jeugdhulp. Het
onderzoek leverde beschrijvingen op van de lokale werkelijkheid achter de benchmarkcijfers.
Beschrijvingen van de organisatie van de jeugdhulp in vier gemeenten: de wijze van inkoop en het
organiseren van de toegang in vier heel verschillende gedaanten (zie hoofdstuk 3 tot en met 6).
Vanwege de korte werking van het nieuwe jeugdstelsel en het beperkte aantal onderzochte
gemeenten kunnen daar nog geen algemene conclusies voor beleid aan worden verbonden.
Het onderzoek leverde wel algemene aandachtspunten op die belangrijk zijn bij de interpretatie van
de landelijke cijfers. Met name de cijfers met betrekking tot de wijkteams, de verwijzers en de
instroom in het eerste kwartaal (zie paragraaf 2.2).
Daarnaast was het nader onderzoek ook een eerste vingeroefening in het gebruik van de nieuwe
beleidsinformatie jeugdhulp. Dat leverde inzichten op die kunnen bijdragen aan de verdere
ontwikkeling, en vergroting van de praktische bruikbaarheid, van de beleidsinformatie jeugdhulp. Op
basis van deze inzichten worden in paragraaf 2.7 aanbevelingen gedaan. Aanbevelingen voor de
wijze waarop de beleidsinformatie de komende jaren kan worden ingezet om te leren van lokale
verschillen. En aanbevelingen met betrekking tot het optimaliseren van de volledigheid en
betrouwbaarheid.
Hieronder volgt een samenvatting van de bevindingen per onderzoeksvraag, in de rest van dit
hoofdstuk wordt op deze bevindingen nader ingegaan. Een beschrijving per gemeente treft u aan in
de hoofdstukken 3 tot en met 6.
Onderzoeksvraag 1: volledigheid en betrouwbaarheid
Zoals op grond van het bovenstaande verwacht mag worden, is het niet mogelijk om op basis van dit
exploratieve onderzoek harde uitspraken te doen over de volledigheid en de betrouwbaarheid van
de landelijke beleidsinformatie over het eerste kwartaal.
De betrouwbaarheid van de cijfers in de vier onderzochte gemeenten is op een aantal specifieke
punten nog zwak: met name de cijfers met betrekking tot de instroom in de jeugdhulp en de
verwijzers moeten met terughoudendheid worden geïnterpreteerd. Hetzelfde geldt voor de cijfers
die betrekking hebben op de wijkteams van gemeente B en C.
Onderzoeksvraag 2: bevolkingssamenstelling en sociaaleconomische omstandigheden
De vraag naar bevolkingssamenstelling en sociaaleconomische omstandigheden maakt vast
onderdeel uit van het analysekader beleidsinformatie jeugdhulp. In dit eerste nader onderzoek zijn
bewust gemeenten geselecteerd die op dit punt geen grote afwijkingen vertonen ten opzichte van
landelijke gemiddelden. Dit is tijdens de interviews met deze gemeenten door hen nog eens
bevestigd. Daarmee is uitgesloten dat verschillen met landelijke cijfers over jeugdhulpgebruik bij

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

6

Partners in Jeugdbeleid

deze vier gemeenten voortkomen uit factoren op het gebied van bevolkingssamenstelling en
sociaaleconomische omstandigheden.
Onderzoeksvraag 3: invloed van de inkoop van jeugdhulp
Als gevolg van de afspraken over zorgcontinuïteit is de jeugdhulp die is ingekocht voor 2015 voor een
belangrijk deel een afspiegeling van het historisch zorggebruik. Het jeugdhulpgebruik in het eerste
kwartaal van 2015 wordt volgens de vier onderzochte gemeenten dan ook in grote mate bepaald
door jeugd die reeds in zorg was of op een wachtlijst stond eind 2014.
Naast het waarborgen van de continuïteit van zorg hebben de vier gemeenten ruimte weten te
creëren voor eigen keuzes. De door hen beoogde transformatiedoelen waren daarbij richtinggevend.
Dit wordt in deze eerste cijfers met name zichtbaar bij gemeente A. Een doelstelling van deze
gemeente was om meer jeugdhulp vrij toegankelijk te maken. In de beleidsinformatie wordt deze
verschuiving zichtbaar: ruim 24% van de jeugdhulp-zonder-verblijf wordt geboden door hun (vrij
toegankelijke) wijkteam.
Onderzoeksvraag 4: invloed van de organisatie van de toegang tot de jeugdhulp
De organisatie van de toegang in de vier onderzochte gemeenten is zeer divers: zowel het proces dat
cliënten doorlopen, de samenstelling en de opdracht van de wijkteams, als de gekozen
organisatievorm verschillen onderling sterk. De meest in het oog springende verschillen:
- Twee gemeenten (A en D) hebben wijkteams die zich specifiek richten op jeugd en gezin, terwijl
gemeente B en C integrale wijkteams voor alle inwoners hebben ingericht.
- Alleen het wijkteam in gemeente A biedt vrij toegankelijke jeugdhulp. Voor jeugdhulp die het
wijkteam in gemeente B biedt melden inwoners zich eerst bij het gemeentelijke loket. De
wijkteams in gemeente C en D bieden voorliggende hulp, maar in principe geen jeugdhulp.
- De wijkteams in gemeente A en B hebben, naast de jeugdhulp die ze zelf bieden, mandaat om
beschikkingen voor jeugdhulp af te geven. Het wijkteam in gemeente C heeft dat mandaat ook.
In gemeente D wordt de beschikking niet door het team maar door de gemeente afgegeven.
- Het wijkteam in gemeente A is ondergebracht in een regionaal werkende nieuwe stichting.
Wijkteam B werkt voor 2 gemeenten en valt onder een gemeenschappelijke regeling van deze
gemeenten. De medewerkers van team C zijn in dienst van de gemeente en de medewerkers van
team D zijn in dienst van verschillende zorginstanties.
De vier gemeenten, en de daar werkzame jeugdhulpaanbieders, geven aan dat het nog te vroeg is
om op basis van cijfers over het eerste kwartaal conclusies te trekken over de relatie tussen de wijze
waarop de toegang is ingericht en cijfers over jeugdhulpgebruik. Zorgcontinuïteit bepaalt voor een
belangrijk deel het jeugdhulpgebruik in het eerste kwartaal. Ook waren de wijkteams, en hun
samenwerkingsrelaties met betrokken partijen, in die eerste maanden na de decentralisatie nog
volop in ontwikkeling.
Onderzoeksvraag 5: invloed van de organisatie van de toegang tot de jeugdbescherming
Ook de toegang tot de jeugdbescherming is met ingang van 2015 gewijzigd. Wijkteams, en de wijze
waarop zij samenwerken met de raad voor de kinderbescherming en gecertificeerde instellingen,
spelen een cruciale rol. De vier gemeenten maakten met deze partijen afspraken over de
samenwerking. In het eerste kwartaal 2015 werden deze afspraken voor het eerst in de praktijk
gebracht en de ontwikkeling is in de praktijk nog steeds gaande.
Deze nieuwe vormen van samenwerking kunnen echter nog niet of nauwelijks van invloed zijn
geweest op de instroom in de jeugdbescherming in het eerste kwartaal. Hieraan gaan namelijk
weken tot maanden vooraf: een verzoek tot onderzoek aan de raad, het onderzoek van de raad, en
de uitspraak van de kinderrechter. Conclusies verbinden op grond van de cijfers van de vier
gemeenten over dit eerste kwartaal is dan ook niet mogelijk.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

7

Partners in Jeugdbeleid

2.2

Volledigheid en betrouwbaarheid

Onderzoeksvraag 1:
In hoeverre zijn de eerste kwartaalcijfers uit de beleidsinformatie jeugdhulp, over de vier gemeenten,
volledig en betrouwbaar?
Op basis van dit exploratieve onderzoek zijn geen harde uitspraken te doen over de volledigheid en de
betrouwbaarheid van de beleidsinformatie over het eerste kwartaal. Voor de vier onderzochte
gemeenten is wel vastgesteld dat met name de cijfers met betrekking tot de instroom en de
verwijzers met terughoudendheid moeten worden geïnterpreteerd. Hetzelfde geldt voor de cijfers die
betrekking hebben op de wijkteams van gemeente B en C.
Volledigheid
Landelijk gezien heeft 93% van de ruim tweeduizend aanbieders van jeugdhulp gegevens aan CBS
verstrekt over het eerste kwartaal van 2015. Dit is voor een eerste uitvraag een uitzonderlijk hoog
percentage. Het huidige jeugdhulpaanbod is een samenvoeging van aanbod uit de
Zorgverzekeringswet, de voormalige AWBZ en de voormalige provinciale jeugdzorg. Doordat nu voor
het eerst op deze uniforme wijze gegevens worden verstrekt zijn de cijfers niet een op een te
vergelijken met voorafgaande jaren.
De gecertificeerde instellingen (jeugdbescherming en jeugdreclassering) hebben allen geleverd. Deze
cijfers zijn wel te vergelijken met voorafgaande jaren. Uit een analyse die door het ministerie van V&J
is uitgevoerd blijkt dat deze cijfers compleet en betrouwbaar zijn.
De vier gemeenten geven aan dat de plicht tot gegevenslevering ten behoeve van de landelijke
beleidsinformatie in hun inkoopcontracten is vastgelegd. Of daadwerkelijk door alle
jeugdhulpaanbieders volledig is geleverd is door deze gemeenten niet gecontroleerd. Een van de
gemeenten zegt daarover: “onze prioriteit ligt op dit moment nog niet bij de beleidsinformatie, het is
van ons nu van groter belang om complete informatie te verkrijgen over de uitputting van het
budget”. Er is bij de onderzochte gemeenten dus geen zicht op de volledigheid van de aangeleverde
gegevens. Ook is hen niet bekend in hoeverre er verschillen zijn in de levering tussen de verschillende
soorten jeugdhulpaanbieders.
Betrouwbaarheid van de cijfers over de vier gemeenten
De vier gemeenten houden, zowel lokaal als in regionaal verband, zicht op het jeugdhulpgebruik. Op
basis van de huidige gegevens zijn er bij hen geen voortekenen dat budgetplafonds overschreden
worden. Ze ervaren echter nog wel behoorlijke knelpunten bij het volledig krijgen van hun
informatie. Het is daarom in deze fase niet goed mogelijk om lokale gegevens te vergelijken met de
beleidsinformatie jeugdhulp en op basis daarvan uitspraken te doen over de volledigheid of
betrouwbaarheid:
- In gemeente A zijn de eigen kwartaalcijfers over het gebruik van jeugdhulp naast de
beleidsinformatie jeugdhulp gelegd. De cijfers komen globaal overeen. Dit is echter een globale
inschatting omdat de uitvraag van de gemeente verschilt van de uitvraag ten behoeve van de
landelijke beleidsinformatie. De uitvraag van de gemeente beperkt zich tot de bewaking van het
budget. De items, ordening en definities komen voort uit de wijze van financiering die met de
diverse aanbieders is afgesproken. Daarbij is (nog) rekening gehouden met de oude wijze van
financiering (declaraties, subsidies, producten, DBC1’s etc.).
- Gemeente B geeft aan dat de eigen gegevens over het eerste kwartaal nog onvoldoende
betrouwbaar zijn om er analyses op los te laten of conclusies aan te verbinden.
Opstartproblemen in het kader van de transitie zijn hiervoor de belangrijkste reden. De
1

Diagnose Behandel Combinaties zoals gehanteerd binnen de zorgverzekeringswet.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

8

Partners in Jeugdbeleid

-

-

beleidsinformatie jeugdhulp is door gemeente B geanalyseerd en daarbij is ook een voorzichtige
vergelijking gemaakt met omliggende gemeenten. Dit wel met enige terughoudendheid vanwege
vragen over de betrouwbaarheid en volledigheid van de cijfers over dit eerste kwartaal. Maar
volgens de coördinator van het wijkteam ook “omdat je de werkwijze en situatie in een
gemeente wel goed moet kennen om je eigen gemeente er mee te kunnen vergelijken.
Toegangsmodellen kunnen oppervlakkig op elkaar lijken. Maar de werkelijkheid is zeer divers,
omdat lokale omstandigheden, historie en de organische manier van ontwikkelen leidt tot veel
onderlinge verschillen. Het blijft wel interessant om van elkaar te leren, maar het is nooit een op
een over te nemen”.
Omdat de cijfers over het eerste kwartaal op het eerste gezicht niet compleet leken is er door
gemeente C nog geen gebruik van gemaakt. Over de betrouwbaarheid kan de gemeente daarom
geen uitspraken doen.
Gemeente D heeft grote aarzelingen bij de betrouwbaarheid van de beleidsinformatie jeugdhulp
over het eerste kwartaal, mede gezien de eigen ervaringen met het verzamelen van gegevens. De
gemeente heeft daarom zelf nog geen gebruik gemaakt van de beleidsinformatie jeugdhulp.
Gemeente D hoopt dat dit nader onderzoek bijdraagt aan een vergroting van (inzicht in) de
volledigheid en betrouwbaarheid. Alsmede een vergroting van inzicht in de complexiteit en
lokale diversiteit die achter dergelijke landelijke cijfers schuil gaan.

Aandachtspunten bij de interpretatie van de landelijke cijfers
Tijdens de analyse van de cijfers en de interviews zijn de onderzoeker een aantal specifieke zaken
opgevallen met betrekking tot de volledigheid en betrouwbaarheid van de beleidsinformatie
jeugdhulp. Bij interpretatie van de landelijke cijfers moet rekening gehouden worden met het
volgende:
Cijfers over wijkteams
- Uit enquêtes van de VNG blijkt dat 88% van de gemeenten met een wijkteam werkt. Onbekend is
echter hoeveel van deze teams zelf ook ambulante jeugdhulp bieden. In de CBS-tabellen staat
dat in 95 gemeenten ambulante hulp door een wijkteam is geboden. Gezien het grote aantal
gemeenten dat een wijkteam heeft lijkt dit een onderrapportage.
- In de tabellen staan ook cijfers over ambulante hulp die door wijkteams in gemeente B en C zou
zijn geboden. Uit dit nader onderzoek blijkt echter dat de wijkteams in gemeente B en C deze
gegevens niet hebben verstrekt, en de aantallen ook niet kloppen met hun gegevens. Onduidelijk
is hoe dit komt. Het zou een foutieve registratie bij andere jeugdhulpaanbieders kunnen zijn. Of
het gevolg van de toepassing van het woonplaatsbeginsel: een jeugdige is in een andere
gemeente door een wijkteam geholpen terwijl de gezaghebbende ouder formeel in de
onderzochte gemeente woont. Hoewel dit slechts 2 gemeenten betreft roept dit wel de vraag op
of dit ook voor andere cijfers in de betreffende tabel geldt.
- 1Gezin1Plan: De coördinator van het wijkteam in gemeente B merkt op dat een belangrijk nadeel
van het eigen registratiesysteem én de verplichte gegevensaanlevering voor de landelijke
beleidsinformatie is dat professionals gedwongen worden om op individueel cliëntniveau te
registreren. Dit staat haaks op de werkwijze 1Gezin1Plan: het team werkt (met toestemming van
ouders en jongeren) met gezinsplannen die betrekking hebben op meerdere gezinsleden tegelijk.
Gevolg is dat de ene keer op basis van een gezinsplan meerdere leden van het gezin alsnog apart
worden geregistreerd, terwijl er in een andere situatie voor wordt gekozen alle informatie op
naam van één gezinslid te registreren.
- Grijze gebieden: een andere – niet te vermijden - onzuiverheid in de beleidsinformatie over de
wijkteams ontstaat door het grijze gebied tussen preventie en jeugdhulp. Preventieve activiteiten
vanuit voorliggende voorzieningen hoeven niet landelijk te worden aangeleverd,
jeugdhulpactiviteiten wel. Binnen de onderzochte wijkteams worden beide activiteiten
uitgevoerd. Hetzelfde geldt binnen de teams die ook WMO-taken uitvoeren voor het grijze
gebied tussen WMO en jeugdhulp.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

9

Partners in Jeugdbeleid

Verwijzingen
Gemeenten en wijkteams waren verbaasd over het hoge percentage rechtstreekse verwijzingen naar
jeugdhulp vanuit de gecertificeerde instellingen. Uit de beleidsinformatie blijkt dat dit 10% van alle
jeugdhulp betreft, in de deelnemende gemeenten (soms flink) hoger. Niet het percentage jongeren
met jeugdbescherming en jeugdhulp verbaast deze gemeenten, maar het feit dat deze allemaal
rechtstreeks via de gecertificeerde instelling (zonder tussenkomst van de gemeente) in zorg zouden
komen. Deze gemeenten hebben juist afspraken gemaakt over het inschakelen van, en samen
optrekken met, het wijkteam door de gecertificeerde instellingen. In de praktijk werkt dat in deze
gemeenten ook zo, en in hun beleving zou dan de gemeente als verwijzer moeten worden
geregistreerd en niet de gecertificeerde instelling.
Navraag bij jeugdhulpaanbieders die hulp bieden in de betreffende vier gemeenten leerde dat de
meeste van hen de gecertificeerde instelling als verwijzende instantie registreert op het moment dat
er sprake is van een kinderbeschermingsmaatregel. Ook wanneer er een toewijzingsbesluit is
afgegeven vanuit de gemeente of het wijkteam (en er dus feitelijk geen sprake is van een
rechtstreekse verwijzing). Andere zorgaanbieders geven aan in die situaties wel de gemeente als
verwijzer te registreren. De cijfers kunnen daardoor niet eenduidig worden geïnterpreteerd. Het
informatieprotocol beleidsinformatie biedt hier blijkbaar nog onvoldoende houvast voor een
eenduidige registratie.
Instroom
De instroomcijfers in gemeente D bleken opvallend hoog (72% nieuwe cliënten, tegenover 52%
landelijk). Navraag bij zorgaanbieders leerde dat een van hen om financieel-technische redenen alle
bestaande cliënten op 1 januari opnieuw heeft ingeschreven. CBS heeft dit bij meerdere aanbieders
in den lande gesignaleerd en om die reden haar rapportages gebaseerd op de instroom vanaf 2
januari 2015. De Statline tabellen gaan echter standaard uit van 1 januari. In die tabellen kan
daardoor ook in andere gemeenten een vertekend beeld ontstaan met een hoger aandeel nieuwe
instroom dan in werkelijkheid het geval was.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

10

Partners in Jeugdbeleid

2.3

Invloed van bevolkingsamenstelling en sociaaleconomische omstandigheden

Onderzoeksvraag 2:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik in deze gemeenten, en opvallende verschillen ten opzichte
van andere gemeenten, toe te wijzen aan de bevolkingsamenstelling en sociaaleconomische
omstandigheden?
De onderzoeksvraag naar bevolkingssamenstelling en sociaaleconomische omstandigheden maakt
vast onderdeel uit van het analysekader beleidsinformatie jeugdhulp. In dit eerste nader onderzoek
zijn echter bewust gemeenten geselecteerd die op dit punt geen grote afwijkingen vertonen ten
opzichte van landelijke gemiddelden. Bij de interpretatie van opvallende zaken in hun cijfers hoefde
met dergelijke factoren dan ook geen rekening te worden gehouden.
De cijfers hieronder betreffen de wegingsfactoren uit het verdeelmodel jeugdhulp en zijn door het
ministerie van VWS gebruikt als basis voor de budgetverdeling 2016.

Basis
%
Jeugdigen
tot 18 jaar
Gemeente A
19,7%
Gemeente B
20,6%
Gemeente C
22,3%
Gemeente D
21,5%
Nederland
20,8%
Groep gemeenten*
21,2%

Psychische
gezondheid
ouders

Eenoudergezinnen / armoede
eenouderhuishoudens
4,8%
6,4%
5,5%
5,6%
6,8%
6,1%

eenouderhuishoudens
twee of meer kinderen
1,9%
2,4%
2,2%
2,3%
2,6%
2,4%

eenouder
huishoudens
in de bijstand
0,4%
0,8%
0,5%
0,9%
1,0%
0,7%

psychisch
medicijnengebruik
3,5%
5,3%
3,9%
5,3%
5,8%
5,5%

* gemeenten in Nederland met 35.000 tot 50.000 inwoners

Uitkeringssituatie

jeugdigen met
armoederisico
Gemeente A
7,8%
Gemeente B
10,9%
Gemeente C
9,2%
Gemeente D
10,6%
Nederland
12,3%
Groep gemeenten*
9,9%

gezinnen
in de
Uitkeringbijstand ontvangers
0,5%
5,7%
1,1%
5,2%
0,8%
5,4%
1,2%
5,9%
1,4%
5,6%
1,0%
5,6%

Leerlingen met
achterstandsgewicht
0,3%
1,0%
0,8%
0,9%
1,0%
0,8%

Zelfoplossend vermogen
gemiddeld
inkomen
gemiddeld
inkomen
huishoudens met
huishoudens
kinderen
102,8%
103,7%
103,7%
99,2%
101,5%
99,9%
96,7%
95,0%
100%
100%
103%
101%

* gemeenten in Nederland met 35.000 tot 50.000 inwoners

De vier gemeenten geven aan dat er geen andere demografische of sociaaleconomische factoren zijn
die van invloed zijn op het jeugdhulpgebruik in hun gemeente. Door gemeente B wordt opgemerkt
dat de factoren over de totale bevolking van de gemeente inderdaad gemiddeld zijn in vergelijking
met de rest van het land. De verschillen tussen wijken zijn daar echter zeer groot: wijken met veel
meer problematiek dan gemiddeld, en wijken met veel minder problematiek dan gemiddeld. Ook de
andere gemeenten geven aan dat er verschillen zijn tussen wijken of dorpskernen binnen hun
gemeente.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

11

Partners in Jeugdbeleid

2.4

Invloed van de inkoop van jeugdhulp

Onderzoeksvraag 3:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik, en opvallende verschillen ten opzichte van andere
gemeenten, toe te wijzen aan de inkoop van jeugdhulp?
Als gevolg van de afspraken over zorgcontinuïteit is de jeugdhulp die is ingekocht voor 2015 voor een
belangrijk deel een afspiegeling van het historisch zorggebruik. Het jeugdhulpgebruik in het eerste
kwartaal van 2015 wordt volgens de vier onderzochte gemeenten dan ook in grote mate bepaald
door jeugd die reeds in zorg was of op een wachtlijst stond eind 2014. Naast het waarborgen van de
continuïteit van zorg hebben de vier gemeenten echter ook ruimte weten te creëren voor eigen
keuzes. De door hen beoogde transformatiedoelen waren daarbij richtinggevend. Inde
beleidsinformatie wordt dit in het eerste kwartaal al zichtbaar bij gemeente A.
Inkoop 2015

Gemeente A
Gemeente B
Gemeente C
Gemeente D

Inkoop op niveau van
de jeugdzorgregio
georganiseerd
Alle jeugdhulp
Gedwongen kader
Jeugdhulp met verblijf
Gedwongen kader
Alle jeugdhulp

Inkoop subregionaal
georganiseerd (met enkele
andere gemeenten)
Jeugdhulp zonder verblijf
Jeugdhulp met en zonder verblijf
-

Gemeente A en D kochten alle jeugdhulp regionaal in, gemeente B en C kochten een deel van de
jeugdhulp lokaal in, maar deden dit wel samen met enkele naburige gemeenten.
Bij de regionale inkoop 2015 hebben gemeente A en gemeente D de wijze van contracteren van de
voormalige financiers (zorgverzekeraars, zorgkantoor en provincie) min of meer gevolgd.
In de regio van gemeente A is 25% bezuinigd op de specialistische jeugdhulp. Een deel daarvan is
gebruikt om het jeugd en gezinsteam te bekostigen. Professionals van bestaande
jeugdhulpaanbieders konden solliciteren op een plek in een team.
Het verandertraject binnen gemeente D kenmerkt zich door “eerst transitie, dan transformatie”.
Voor 2015 is de ambitie op de eerste plaats de overheveling verantwoord te laten verlopen. Daarna
verschuift de focus naar innovatie en transformatie. Van het budget is 15% benut voor het inrichten
van de toegang, de regionale bedrijfsvoeringorganisatie en voor innovatieve projecten.
Gemeente B en gemeente C hebben, beide samen met enkele naburige gemeenten, het proces van
(bestuurlijke) aanbesteding doorlopen.
Gemeente B heeft het budget, dat na borging van de zorgcontinuïteit resteerde, samengevoegd met
de WMO-middelen. Een deel van de middelen is gebruikt voor vormgeven van het gemeentelijke
loket en het wijkteam. Het samenvoegen van de middelen geeft ruimte voor maatwerkoplossingen,
zonder discussie of het nou jeugdhulp is of WMO. Gemeente B heeft met de jeugdhulpaanbieders
raamcontracten afgesloten zonder budgetgaranties. De cliënt bepaalt waar hij heen gaat. Het kan
daardoor voorkomen dat een gecontracteerde jeugdhulpaanbieder geen cliënten krijgt en dus ook
niet kan factureren.
Gemeente C heeft met de gecontracteerde jeugdhulpaanbieders de afspraak gemaakt dat zij 2% van
hun budget inzetten voor innovatieve vormen van zorg. De gezamenlijke aanbieders hebben daartoe,
in afstemming met de gemeenten, een innovatieagenda opgesteld. Ook binnen deze gemeente is
een deel van het budget 2015 ingezet in de wijkteams en de inrichting van een gemeenschappelijke
bedrijfsvoeringorganisatie.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

12

Partners in Jeugdbeleid

Beschikbaarheid vrij toegankelijke en niet-vrij toegankelijke jeugdhulp

Gemeente A
Gemeente B

Vrij toegankelijke jeugdhulp
(algemene voorziening)
Wijkteam
-

Gemeente C
Gemeente D

-

Niet vrij toegankelijke jeugdhulp
(maatwerk voorziening)
Alle overige jeugdhulp
Alle jeugdhulp
inclusief wijkteam
Alle jeugdhulp
Alle jeugdhulp

In gemeente A is de jeugdhulp die wordt geboden vanuit het jeugd en gezinsteam vrij toegankelijk,
uit de cijfers blijkt dat ruim 24% van de ambulante jeugdhulp in het eerste kwartaal door het
wijkteam werd geboden. Voor de overige jeugdhulp is een beschikking nodig.
Gemeente B heeft een loket voor WMO, werk en inkomen en jeugdhulp. De jeugdhulp die het
wijkteam biedt loopt via dit loket en is niet vrij toegankelijk.
Ook gemeente C en D kennen, naast hun voorliggende voorzieningen, geen vrij toegankelijke
jeugdhulp. De wijkteams daar bieden voorliggende hulp, maar geen jeugdhulp. Wijkteam C biedt wel
incidenteel jeugdhulp, bijvoorbeeld als er een wachttijd moet worden overbrugd of crisisinterventie
noodzakelijk is.
Het wijkteam van gemeente A kent geen wachtlijst. In de regio stonden aan het eind van het tweede
kwartaal totaal 55 kinderen op een wachtlijst voor gespecialiseerde jeugdhulp. De wachtlijsten
bestonden met name bij 2 aanbieders van jeugd-ggz, hier is in de contractbesprekingen aandacht aan
besteed.
Ook het wijkteam in gemeente B kent geen wachtlijsten. Wachtlijsten bij jeugdhulpaanbieders
worden door het wijkteam niet geaccepteerd: “als een aanbieder zegt dat er een wachtlijst is gaan
we voor de betreffende cliënt op zoek naar een andere oplossing”.
Binnen gemeenten C is op dit moment voldoende jeugdhulp beschikbaar. Veilig Thuis kent echter wel
een wachtlijst. Onderzocht wordt wat hiervan de oorzaak is en hoe dit op te lossen. Als er bij een
jeugdhulpaanbieder sprake is van een wachtlijst dan gaat de gemeente in gesprek om te
onderzoeken wat mogelijk is. Indien nodig biedt het wijkteam tijdelijk lichte hulp om de wachttijd te
overbruggen.
Gemeente D kent geen wachtlijsten voor hun Centrum jeugd en gezin, regionaal bezien ook niet voor
andere vormen van jeugdhulp. Het enige knelpunt is dat de jeugd-ggz het aantal bedden de
afgelopen jaren (dus al voor 2015) fors heeft teruggebracht. De gemeente vindt dit een goede
ontwikkeling, maar er is nu wel sprake van krapte. Dit zou verholpen kunnen worden door een meer
flexibele inzet. Bijvoorbeeld het invliegen van psychiatrische expertise voor een jeugdige die bij een
andere jeugdhulpaanbieder is opgenomen. Helaas lukt dat in de praktijk nog niet altijd,
jeugdhulpaanbieders zouden hier meer flexibiliteit in kunnen tonen.
Integrale jeugdhulp op maat ontstaat in de praktijk niet vanzelf zo geeft ook gemeente A aan, een
aanjagende rol vanuit de gemeente blijkt hier (nog) noodzakelijk. Dat geldt ook voor het omgaan met
wachtlijsten. Op het moment dat een jeugdhulpaanbieder signaleert dat er een wachtlijst dreigt te
ontstaan dan verwachten gemeenten dat jeugdhulpaanbieders (ook) zelf op zoek gaan naar
geschikte plekken bij andere aanbieders of zoeken naar een andere creatieve oplossing. Dit gebeurt
volgens deze gemeenten in de praktijk nog onvoldoende.
Inkoop 2016
De vier gemeenten geven aan dat zij in de loop van 2015 goed zicht hebben gekregen op de vraag
naar jeugdhulp. Door het contact met de aanbieders en de gecertificeerde instellingen, maar vooral
ook door de nauwe banden met hun wijkteams.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

13

Partners in Jeugdbeleid

De inkoop voor 2016 is bij gemeente A en gemeente D niet fundamenteel anders dan voor 2015:
gemeenten in deze regio’s hebben voor twee jaar afspraken gemaakt. Vanaf 2017 verwachten deze
gemeenten wel veranderingen. Gemeente B is de bestuurlijke aanbesteding goed bevallen en zet dit
ook voor 2016 in.
Gemeente C hanteert bij de inkoop 2016 wel een nieuwe werkwijze. Er vindt een maatschappelijke
aanbesteding plaats met als doelstelling meer onderlinge samenwerking, ontschotting en een andere
manier van werken bij aanbieders. De gemeente zal met één partner een contract afsluiten voor alle
WMO en jeugdhulp. In de uitvoering kan deze aanbieder zelf bepalen met welke andere aanbieders
wordt samengewerkt en op welke wijze, bijvoorbeeld middels onderaannemerschap.
Gemeente C wil op deze wijze de inhoud en organisatie van de zorg beleggen bij een marktpartij die
daarin deskundig is, de gemeente kan zich dan concentreren op haar regierol.

2.5

Invloed van de organisatie van de toegang tot de jeugdhulp

Onderzoeksvraag 4:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik in deze gemeenten, en opvallende verschillen ten opzichte
van andere gemeenten, toe te wijzen aan de organisatie van de toegang tot de jeugdhulp
De organisatie van de toegang in de vier onderzochte gemeenten is opvallend divers: zowel het
proces dat cliënten doorlopen, de samenstelling en de opdracht van de team, als de gekozen
organisatievorm verschillen onderling sterk.
De vier gemeenten en de daar werkzame jeugdhulpaanbieders geven echter aan dat het nog veel te
vroeg is om op basis van de cijfers over dit eerste kwartaal na de decentralisatie, conclusies te trekken
over de invloed van de toegang op het jeugdhulpgebruik.
2.5.1 Organisatievormen
De stappen die ouders en jongeren moeten zetten om de benodigde jeugdhulp te ontvangen zijn in
de vier onderzochte gemeenten heel verschillend:

Gemeente A
Gemeente B

Wijkteam jeugd
Gemeentelijke loket

Direct vrij
toegankelijke
jeugdhulp
mogelijk
Wijkteam jeugd
-

Gemeente C
Gemeente D

Sociaal telefoonteam
Wijkteam jeugd

-

Eerste
contact

Beschikking niet
vrij toegankelijke
jeugdhulp

Niet vrij
toegankelijke
Jeugdhulp

Wijkteam jeugd
Gemeentelijk loket
en Wijkteam 0-100
Wijkteam 0-100
Gemeente

Jeugdhulpaanbieder
Wijkteam 0-100 en
Jeugdhulpaanbieder
Jeugdhulpaanbieder
Jeugdhulpaanbieder

De toegang tot jeugdhulp in gemeente A wordt, net als in de rest van de regio, verzorgd door een
jeugd en gezinsteam. Het team heeft mandaat om specialistische jeugdhulp in te schakelen en pgb’s
af te geven, maar verleent zelf ook ambulante jeugdhulp. De medewerkers zijn in dienst van een
nieuwe, regionaal werkende, stichting Centrum Jeugd en Gezin (CJG). Het Algemeen maatschappelijk
werk (AMW) kreeg de regionale opdracht om deze stichting vorm te geven. Het team werkt samen
met het lokale WMO-loket dat als toegang tot het sociale domein fungeert. Door de kleine schaal
kennen deze mensen elkaar en werken zij samen rond een gezin wanneer dat nodig is.
In gemeente B wordt de toegang tot de jeugdhulp verzorgd door een integraal gemeentelijke loket
voor jeugdhulp, WMO en werk en inkomen. Bij de meeste vragen op het gebied van jeugdhulp en bij
complexe hulpvragen schakelt het loket met het wijkteam. Het wijkteam biedt zelf jeugdhulp en
WMO-ondersteuning, maar heeft ook mandaat om zo nodig specialistische jeugdhulp in te schakelen

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

14

Partners in Jeugdbeleid

of een pgb in te zetten. De medewerkers van het loket zijn in dienst van de gemeente. Het wijkteam
is ondergebracht in een gemeenschappelijke regeling met een naburige gemeente. Deze wijze van
organiseren van de toegang is uniek binnen de betreffende jeugdzorgregio.
Gemeente C heeft haar toegang ingericht volgens het “click-call-face” principe. Als inwoners een
vraag hebben kunnen zij eerst terecht op de website van de wijkteams. Indien nodig kan men bellen
met het sociaal telefoonteam. Dit team vangt veel vragen af, waarnodig schakelt het telefoonteam
het wijkteam in. Het wijkteam bestrijkt een breed gebied: WMO, werk en inkomen en jeugdhulp. De
professionals uit dit team zijn in dienst van de gemeente en geven waarnodig zelf beschikkingen voor
jeugdhulp af. Het wijkteam biedt voorliggende hulp en alleen incidenteel jeugdhulp (bijvoorbeeld als
wachtlijstoverbrugging of een crisis).
In gemeente D loopt de toegang tot de jeugdhulp via het Centrum voor jeugd en gezin, een
samenwerkingsverband tussen drie zorgpartners. De gemeente geeft zelf de benodigde
beschikkingen af op basis van het gezinsplan dat het CJG met ouders opstelt. Vanuit het CJG wordt
samengewerkt met de gebiedsgerichte WMO-teams in de gemeente.
2.5.2

Beschikbare deskundigheid

Professionals in de toegang*
(voorheen) werkzaam bij
Jeugdgezondheidszorg
Maatschappelijk werk
MEE
(voormalig) Bureau jeugdzorg
Jeugd en opvoedhulp
Geestelijke gezondheidszorg
Zorg voor mensen met een beperking
WMO loket
Sociale zaken / schuldhulp
CIZ
Anders

A:
Wijkteam
jeugd
X
X
X
X
X
X

B:
Gemeentelijk
loket 0-100
X
X
X

X
X
X

C:
Wijkteam
0-100
X
X
X

D:
Wijkteam
jeugd
X
X
X
X

X
X
X
X
X
X

* naast deze professionals is ook expertise op consultatiebasis beschikbaar – zie beschrijvingen hieronder

Het jeugd en gezinsteam in gemeente A is samengesteld uit professionals die voorheen werkzaam
waren bij het algemeen en schoolmaatschappelijk werk, MEE, de jeugd en opvoedhulp, jeugd-ggz,
zorg voor mensen met een beperking en voormalig bureau jeugdzorg. Voor alle teams in de regio is
er een ondersteuningsteam bestaande uit twee gedragswetenschappers en drie werkbegeleiders.
Twee teamleiders sturen de in totaal acht teams aan. Naast de jeugd en gezinsteams is er een
regionaal consulententeam met professionals uit de jeugdgezondheidszorg, maatschappelijk werk en
jongerenwerk. Zij verzorgen inloopspreekuren, workshops, informatie en advies.
In het loket van gemeente B werken professionals die voorheen werkzaam waren in het Centrum
voor jeugd en gezin, het zorgloket WMO, als consulent sociale zaken, inkomensondersteuning,
schuldhulpverlening, mantelzorg, maatschappelijkwerk, schoolmaatschappelijkwerk en MEE.
Belangrijk uitgangspunt is dat de professionals in het loket specialist blijven in hun vakgebied.
Binnen het loket wordt gewerkt vanuit themateams: als een vraag binnenkomt wordt bekeken waar
het zwaartepunt ligt (bijvoorbeeld bij opvoedingsproblemen, schulden, of juist
ouderenproblematiek). Bij de meeste jeugdhulpvragen schakelt het loket met het wijkteam.
Het wijkteam van gemeente B werkt ook voor een naburige gemeente. Het team bestaat uit
professionals die voorheen werkzaam waren bij bureau jeugdzorg, jeugd en opvoedhulp,
maatschappelijk werk, bewindvoering, ggz, zorg voor mensen met een verstandelijke beperking,

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

15

Partners in Jeugdbeleid

Steunpunt huiselijk geweld, Centrum jeugd en gezin, ouderenzorg, verslavingszorg, zorg voor mensen
met een zintuiglijke handicap en het CIZ. In het team werken twee orthopedagogen.
Bij de werktoedeling is de vraag leidend: op basis van de vraag die via het loket binnenkomt wordt
het teamlid met de best passende expertise ingezet.
De professionals in de wijkteams van gemeente C werkten eerder bij bureau jeugdzorg, de sociale
dienst, schuldhulpverlening, zorg voor mensen met een beperking of psychiatrische problematiek,
MEE, WMO-loket en het CIZ. Om de blik van het team te verruimen zijn er ook medewerkers uit heel
andere sectoren aangesteld. De professionals zijn generalisten, met de opdracht om hun eigen
specialisme te behouden. De teamleden worden gestimuleerd om, ook bij een enkelvoudige
hulpvraag, integraal te kijken. Juist ook naar de kinderen in het gezin.
Het CJG in gemeente D is een samenwerkingsverband van kernpartners (Bureau jeugdzorg, MEE,
Maatschappelijkwerk, Jeugdgezondheidszorg 0-4 jaar) en samenwerkingspartners
(Jeugdgezondheidszorg 4-12 jaar en welzijnsorganisatie). Binnen het CJG voeren de professionals van
bureau jeugdzorg, MEE, maatschappelijk werk en jeugdverpleegkundigen het onderzoek uit in het
kader van de Jeugdwet. Zij zijn verdeeld over drie teams die ieder een deel van de gemeente als
werkgebied hebben. Twee medewerkers werken zowel in het CJG als in een gebiedsteam dat WMOtaken uitvoert. Het blijkt voor het team van grote meerwaarde dat deze mensen thuis zijn in beide
wetten en de bijbehorende regelingen. De professionals in het CJG werken ieder vanuit hun eigen
achtergrond en expertise. Het ligt wel in de bedoeling dat zij op termijn meer generalist, “social
worker”, worden.
Expertise die niet in het team zelf beschikbaar is wordt op consultatiebasis ingevlogen, bijvoorbeeld
vanuit de ggz. Vanaf volgend jaar zal er een vast iemand met ggz-expertise aan het CJG worden
toegevoegd.
2.5.3

Ambulante jeugdhulp door het wijkteam

Ambulante jeugdhulp op 31.03.2015
Aantal jeugdhulptrajecten zonder verblijf
Uitgevoerd door het wijk- of buurtteam
% van totaal jeugdhulp zonder verblijf

Nederland Gemeente A
202005
555
7560
135
3,7%
24,3%

Gemeente B

Gemeente C

Gemeente D

500
10
2,0%

600
20
3,3%

515
*
0%

* waarde kleiner dan 7
Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82968NED (versie 31 juli 2015)

In de beleidsinformatie valt op dat er in gemeente A in vergelijking met andere gemeenten veel
ambulante hulp door het wijkteam zelf wordt geboden (ruim 24% van alle ambulante jeugdhulp). Dit
is conform de beleidsdoelstellingen van deze gemeente.
Gemeente B, C, en D plaatsen kanttekeningen bij bovenstaande tabel:
- In gemeente B zou slechts 10 jeugdhulptrajecten vanuit het wijkteam zijn geboden. Navraag bij
de gemeente leerde echter dat vanuit het wijkteam geen gegevens zijn aangeleverd bij CBS.
Onduidelijk is waar deze 10 trajecten vandaan komen. Uit de eigen cijfers van het wijkteam blijkt
dat van het totaal aantal begeleidingen er 110 huishoudens zijn begeleid waarin sprake was van
jeugdhulpproblematiek bij een of meer jeugdigen.
- Het wijkteam in gemeente C biedt lichte ondersteuning, tot het niveau van maatschappelijk
werk. Het wijkteam heeft daarom geen gegevens aangeleverd aan CBS. Toch staan ook hier 20
trajecten vermeld. Onduidelijk is hoe deze trajecten in de landelijke bestanden terecht zijn
gekomen (een registratiefout bij een jeugdhulpaanbieder? Gevolg van toepassing van het
woonplaatsbeginsel door een wijkteam in een andere gemeente?).
- Het wijkteam in gemeente D biedt opvoedondersteuning, algemeen maatschappelijk werk,
sociale vaardigheidstrainingen en cliëntondersteuning aan jeugdigen. Dit zijn vrij toegankelijke

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

16

Partners in Jeugdbeleid

voorliggende voorzieningen. Gemeente D vindt de gehanteerde definities in het kader van de
beleidsinformatie jeugd onvoldoende duidelijk: is deze vorm van ondersteuning preventie (en
hoeven er geen gegevens te worden verstrekt) of is het jeugdhulp en zou het CJG hierover wel
beleidsinformatie moeten verstrekken?
Uit enquêtes van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) blijkt dat zo’n 88% van de
gemeenten werkt met een wijkteam voor jeugd en gezin, of voor inwoners van 0-100. Onbekend is
hoeveel van deze wijkteams zelf jeugdhulp bieden. Uit de landelijke beleidsinformatie blijkt dat uit 95
gemeenten gegevens zijn aangeleverd over ambulante hulp door het wijkteam in het eerste
kwartaal. Gezien de kanttekeningen die gemeente B, C en D plaatsen is het de vraag hoe volledig en
betrouwbaar deze eerste gegevens over de wijkteams zijn.
2.5.4 Jeugdhulpgebruik in vergelijking met andere gemeenten
De beleidsinformatie over het gebruik van jeugdhulp betreft alle jongeren die in het eerste kwartaal
jeugdhulp ontvingen: de hulp die bij de start van het jaar reeds werd geboden (zorgcontinuïteit) plus
de instroom over het eerste kwartaal. Omdat een groot aandeel nog wordt bepaald door jongeren
die reeds in 2014 in zorg waren is niet mogelijk om op basis van deze cijfers al iets te zeggen over de
werking van de toegang.
Gebruik jeugdhulp
Jongeren met jeugdhulp

Nederland
6,2%

Gemeente A

% van alle jongeren tot 18 jaar

Jongeren met jeugdhulp met verblijf

0,9 %

% van alle jongeren tot 18 jaar

Gemeente B

Gemeente C

Gemeente D

8,9 %

6,6 %

6,7 %

6,4 %

(N = 635)

(N = 528)

(N = 710)

(N = 595)

1,5 %

1,1 %

1%

1,2 %

(N = 107)

(N = 88)

(N = 106)

(N = 112)

Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82972NED (versie 31 juli 2015)

Het jeugdhulpgebruik en gebruik van jeugdhulp-met-verblijf ligt in gemeente A in het eerste kwartaal
hoger dan het landelijke gemiddelde, maar ook hoger dan de omliggende gemeenten in de
jeugdzorgregio. Het lijkt dan ook niet waarschijnlijk dat de toegang, die in de hele regio hetzelfde is
georganiseerd, hieraan debet is. Een belangrijke factor voor het verhoogde percentage jeugdhulpmet-verblijf is het feit dat in gemeente A residentiële voorzieningen van twee jeugdhulpaanbieders
gevestigd zijn, van oudsher deels ook met een bovenregionale functie. Jongeren die daar wonen, en
een voogdijmaatregel hebben of ouder zijn dan 18 jaar, vallen volgens het woonplaatsbeginsel onder
gemeente A (en niet onder de gemeente waar ze oorspronkelijk vandaan komen). Gemeente A
ontvangt hiervoor compensatie van het Rijk.
Het jeugdhulpgebruik in gemeenten B, C en D ligt in het eerste kwartaal rond het landelijk
gemiddelde.
2.5.5 Instroom in het eerste kwartaal
Omdat het gebruik van jeugdhulp in het eerste kwartaal in grote mate wordt bepaald door afspraken
over zorgcontinuïteit zijn hieronder gegevens weergegeven over de nieuwe instroom in het eerste
kwartaal. Ook aan deze cijfers kunnen echter geen conclusies worden verbonden met betrekking tot
de werking van de toegang:
- het betreft ook jeugdigen met een geldige indicatie uit 2014 die nog op een wachtlijst stonden,
- de wijkteams in gemeente B en C gingen in januari van start: in geheel nieuwe samenstelling met
een geheel nieuwe opdracht in een nieuwe werkomgeving. De teams in gemeente A en C
draaiden wel al sinds 2013/2014. Maar ook daar veranderde de opdracht en de samenstelling.
Gemeente C en D, en de daar actieve jeugdhulpaanbieders zijn gevraagd te reageren op
onderstaande cijfers omdat er opvallende afwijkingen zijn ten opzichte van het landelijk gemiddelde.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

17

Partners in Jeugdbeleid

Instroom eerste kwartaal 2015
Totaal aantal jeugdhulptrajecten
ste
Aantal trajecten dat op enig moment in 1
kwartaal liep
begonnen trajecten 1ste kwartaal
% van totaal jeugdhulptrajecten
beëindigde trajecten 1ste kwartaal
% van totaal jeugdhulptrajecten

Nederland Gemeente A Gemeente B Gemeente C

Gemeente D

257735

700

625

800

705

52,3%

43,6 %

61,6 %

35,6 %

72,3 %

11,0 %

10,0 %

8,8 %

15,0 %

14,2 %

Totaal jeugdhulp zonder verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten
begonnen trajecten Jeugdhulp zonder verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten
beëindigde trajecten Jeugdhulp zonder verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten
begonnen trajecten Wijkteam
% van totaal jeugdhulptrajecten
begonnen trajecten niet Wijkteam
% van totaal jeugdhulptrajecten

87,4 %

87,9 %

87,2 %

87,5 %

84,4 %

48,9 %

41,4 %

58,4 %

31,9 %

59,6 %

9,4 %

8,6 %

7,2 %

12,5 %

12,1 %

2,3 %

11,4 %

*1,6 %

*1,9 %

*0,7 %

46,6 %

29,3 %

56,8 %

30,6 %

58,9 %

Totaal jeugdhulp met verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten
begonnen trajecten met verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten
beëindigde trajecten met verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

12,6 %

12,1 %

12,8 %

12,5 %

15,6 %

3,5 %

2,1 %

3,2 %

3,1 %

12,8 %

1,6 %

1,4 %

1,6 %

2,5 %

2,1 %

* De wijkteams in de gemeenten B, C en D hebben geen cijfers over ambulante hulp aangeleverd
Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82971NED (versie 31 juli 2015)

Bij gemeente C valt op dat de instroom in jeugdhulp zonder verblijf in het eerste kwartaal ruim 15%
lager ligt dan het landelijke gemiddelde. De jeugdhulpaanbieders herkennen de lagere instroom: er is
ook minder jeugdhulp bij hen ingekocht dan vorig jaar. Maar het is volgens deze aanbieders veel te
vroeg om aan deze, mogelijk nog incomplete, cijfers conclusies te verbinden over de werking van het
wijkteam.
In gemeente D zou sprake zijn van een veel hogere instroom in de jeugdhulp dan elders in het land:
72% van de jeugdhulptrajecten gestart in het eerste kwartaal, tegen 52% landelijk. Extreem zijn de
cijfers betreffende de begonnen jeugdhulptrajecten-met-verblijf: bijna 13% van alle gestarte
jeugdhulp trajecten, tegen 3,5% landelijk. Deze cijfers sporen niet met de indrukken van het
toegangsteam, de gemeente en jeugdhulpaanbieders. Een van de jeugdhulpaanbieders geeft echter
wel een administratieve verklaring: in verband met de nieuwe tarieven zijn daar eind 2014 alle
zorgtrajecten afgesloten, en op 1 januari 2015 als nieuw traject opgestart. Navraag bij CBS leert dat
meer zorgaanbieders in den lande dit zo hebben gedaan.
2.5.6 Overige verwijzers
Jongeren en hun ouders komen niet alleen via de toegang van de gemeente bij de
jeugdhulpaanbieders. Ook huisartsen, jeugdartsen en medisch specialisten mogen naar de jeugdhulp
verwijzen. Daarnaast stromen jongeren in die door de kinderrechter een maatregel opgelegd hebben
gekregen. Jeugdhulpaanbieders zijn verplicht om de verwijzer te registreren en hierover te
rapporteren ten behoeve van de beleidsinformatie.
Gemeenten en wijkteams waren verbaasd over het hoge percentage rechtstreekse verwijzingen naar
jeugdhulp vanuit de gecertificeerde instellingen. Uit de beleidsinformatie blijkt dat dit 10% van alle
jeugdhulp betreft, in de deelnemende gemeenten (soms flink) hoger. Niet het percentage jongeren
met jeugdbescherming en jeugdhulp verbaast deze gemeenten, maar het feit dat deze allemaal

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

18

Partners in Jeugdbeleid

rechtstreeks via de gecertificeerde instelling (zonder tussenkomst van de gemeente) in zorg zouden
komen. Deze gemeenten hebben juist afspraken gemaakt over het inschakelen van, en samen
optrekken met, het wijkteam door de gecertificeerde instellingen. In de praktijk werkt dat in de vier
gemeenten ook zo, en in hun beleving zou dan de gemeente als verwijzer moeten worden
geregistreerd en niet de gecertificeerde instelling.
Navraag bij jeugdhulpaanbieders die hulp bieden in de betreffende vier gemeenten leerde dat de
meeste van hen de gecertificeerde instelling als verwijzende instantie registreert op het moment dat
er sprake is van een kinderbeschermingsmaatregel. Ook wanneer er een toewijzingsbesluit is
afgegeven vanuit de gemeente of het wijkteam (en er dus feitelijk geen sprake is van een
rechtstreekse verwijzing). Andere zorgaanbieders geven aan in die situaties wel de gemeente als
verwijzer te registreren. De cijfers kunnen daarom niet eenduidig worden geïnterpreteerd. Het
informatieprotocol beleidsinformatie biedt hier blijkbaar nog onvoldoende houvast voor een
eenduidige registratie.

Verwijzers
Nederland
Gemeente A
Gemeente B
Gemeente C
Gemeente D

Instroom
Jeugdhulp
(trajecten)
134830
305
385
285
510

gemeente
8,3%
18,0%
11,7%
12,3%
10,8%

huisarts
60,9%
34,4%
50,6%
54,4%
46,1%

jeugdarts
1,4%
1,6%
1,3%
10,5%
0,0%

gecertificeerde
instelling
10,1%
13,1%
18,2%
12,3%
32,4%

medisch
specialist
6,2%
0,0%
3,9%
3,5%
2,9%

geen
verwijzer
13%
34,4%
14,3%
7,0%
7,8%

Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82971NED (versie 31 juli 2015)

Het wijkteam in gemeente A heeft al langer goede relaties met kinderartsen, huisartsen en de ADHDpoli in de gemeente doordat het team reeds in 2013 van start ging. Huisartsen schakelen regelmatig
het team in. Het percentage rechtstreekse verwijzingen naar specialistische jeugdhulp is mogelijk
daardoor opvallend lager dan landelijk (bijna de helft). Ook met kinderartsen uit de naburige
ziekenhuizen bestaan goede samenwerkingsrelaties. Deze verwezen in het eerste kwartaal volgens
de beleidsinformatie jeugdhulp niet één keer rechtstreeks naar de specialistische jeugdhulp, hun
verwijzingen liepen via het wijkteam.
Ook in gemeente B liggen de rechtstreekse verwijzing via huisartsen (51% tegen 61% landelijk) en
medisch specialisten (4% tegen 6% landelijk) lager dan landelijk. Twee jaar geleden zijn er al
samenwerkingafspraken met de huisartsen gemaakt. In de gemeente is een zeer innovatieve
huisartsengroep werkzaam. De insteek van gemeente B is dat huisartsen voordelen van de werkwijze
van de gemeente moeten ervaren en dat de samenwerking dan goed op gang kan komen. Dit pakt
volgens het wijkteam in de praktijk goed uit. Gemeente en huisartsen hebben de intentie om van
elkaar te leren en aansluiting te zoeken op elkaars zorgpaden. Er is een goede samenwerking met de
praktijkondersteuners van de huisartsen. In de gemeente ligt een ziekenhuis, er bestaan korte lijnen
met de daar werkzame kinderartsen. Het loket en het wijkteam kunnen, als de cliënt
daarvoor toestemming verleent, aansluiten op Zorgmail zodat beveiligd berichtenverkeer met artsen
kan plaatsvinden.
Gemeente C heeft met huisartsen en jeugdartsen een samenwerkingsconvenant afgesloten, de
implementatie daarvan is in volle gang. De praktijkondersteuners van de huisartsen vormen vaak de
schakel met het wijkteam. Het aantal verwijzingen dat via de huisartsen komt zou volgens de
beleidsinformatie jeugdhulp iets lager liggen dan landelijk. Opvallend is het aandeel van de
jeugdartsen: zij zouden in gemeente C veel vaker de verwijzer naar jeugdhulp zijn dan elders in het
land. De jeugdartsen daar herkennen dit beeld echter niet en vragen zich af of jeugdhulpaanbieders
de juiste verwijzer hebben geregistreerd.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

19

Partners in Jeugdbeleid

Op de contacten met medisch specialisten wil de gemeente de komende tijd meer gaan investeren.
Dit is nog complex: binnen de gemeente zelf ligt geen ziekenhuis. De inwoners maken gebruik van 3
ziekenhuizen die zowel binnen als buiten de jeugdzorgregio liggen.
Gemeente D heeft in 2014 contact gezocht met de huisartsen en hen geïnformeerd over de
veranderingen in de jeugdhulp. Binnen de gemeente werken zo’n 15 huisartsen, waarvan de
meesten eenpitter zijn, er zijn weinig duo- of groepspraktijken. Het bleek niet goed mogelijk om op
korte termijn tot gezamenlijke afspraken te komen. De focus binnen gemeente D ligt daarom op het
contact tussen het CJG en de huisarts en het maken van afspraken met individuele huisartsen op
uitvoerend niveau, in plaats van beleidsafspraken. In de samenwerking kan het CJG laten zien wat
hun mogelijkheden zijn en welke voordelen dat voor de huisartsen kan hebben (bijvoorbeeld: naar
het CJG verwijzen en niet zelf hoeven te onderzoeken of er sprake is van ggz-problematiek of dat
juist maatschappelijk werk geïndiceerd is). Het CJG zou graag samenwerken met
praktijkondersteuners van huisartsen maar er zijn er in die regio (nog) niet zoveel.
Met de medisch specialisten heeft gemeente D geen afspraken gemaakt omtrent de verwijzingen.
Dat vanuit de jeugdgezondheidszorg geen verwijzingen zijn gedaan is in lijn met afspraak die met hen
is gemaakt. Jeugdartsen schakelen met de verpleegkundigen in het CJG-team op het moment dat
specialistische jeugdhulp aan de orde is.

2.6

Invloed van de organisatie van de toegang tot het de jeugdbescherming

Onderzoeksvraag 5:
In welke mate is het jeugdzorggebruik in deze gemeenten, en opvallende verschillen ten opzichte van
andere gemeenten, toe te wijzen aan de organisatie van de toegang tot het de jeugdbescherming
Ook de toegang tot de jeugdbescherming is met ingang van 2015 gewijzigd. De wijkteams, en de
wijze waarop zij samenwerken met de Raad voor de kinderbescherming, spelen een cruciale rol. In het
eerste kwartaal 2015 werden de gemaakte afspraken voor het eerst in de praktijk gebracht en de
ontwikkeling in de praktijk is nog steeds gaande.
Deze nieuwe samenwerking kan echter nog niet of nauwelijks van invloed zijn geweest op de
instroom in de jeugdbescherming in het eerste kwartaal. Hieraan gaan namelijk weken tot maanden
vooraf: een verzoek tot onderzoek aan de raad, het onderzoek van de raad, en de uitspraak van de
kinderrechter. Conclusies trekken op grond van de cijfers van de vier gemeenten over dit eerste
kwartaal is dan ook niet mogelijk.
De vier gemeenten hebben allen samenwerkingsafspraken gemaakt met de Raad voor de
kinderbescherming, Veilig Thuis en de gecertificeerde instellingen. In gemeente A en gemeente C
wordt gewerkt met een jeugdbeschermingstafel (of jeugdbeschermingsplein). Op het moment dat de
wijkteams zich zorgen maken over kinderen en de vrijwillige hulp onvoldoende op gang komt dan
bespreken zij dit met de ouders en de partners van de beschermingstafel: de Raad, gecertificeerde
instellingen, VeiligThuis en de medewerker van het wijkteam. In beide gemeenten zijn betrokkenen
erg positief over deze werkwijze. De gecertificeerde instellingen gebruiken het overleg ook voor de
afschaling van hun begeleiding.
Ook het wijkteam in gemeente B wil graag dat het overleg met de Raad direct al samen met ouders
en jongeren wordt gevoerd. Dat gebeurt op dit moment nog niet, met de Raad is wel een plan
gemaakt om te komen tot een dergelijke werkwijze. Een Verzoek Tot Onderzoek (VTO) aan de Raad
wordt in gemeente B verzorgd door professionals uit het wijkteam, altijd in samenspraak met hun
orthopedagoog.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

20

Partners in Jeugdbeleid

Met de gecertificeerde instellingen is afgesproken dat jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders
altijd een duo vormen met een medewerker van het wijkteam. In de praktijk is al ervaren dat dit kan
leiden tot een eerdere afbouw van de OTS.
Gemeente D geeft aan dat de afspraken over de samenwerking met de Raad voor de
kinderbescherming regionaal zijn gemaakt. Op uitvoeringsniveau worden de afspraken met de Raad
per individuele gemeente ingevuld. Het CJG werkt in gemeente D met een Multidisciplinair Overleg
(MDO) dat wordt georganiseerd met ouders en andere relevante betrokkenen op het moment dat de
hulp stagneert. Indien nodig wordt daar de Raad voor de kinderbescherming bij uitgenodigd. Dit
MDO functioneert naar tevredenheid van de betrokkenen. Ook hier is het streven van de gemeente
dat gezinsvoogd en CJG samen optrekken rond een gezin, juist om de verbinding met het gewone
dagelijks leven goed te leggen en daarmee afschaling (eerder) mogelijk te maken.
Er is nog wel wat ruis in de uitvoering. Dit betreft met name de onderlinge taakafbakening tussen
gecertificeerde instelling en CJG.

% gedwongen kader
Jongeren met jeugdbescherming

Nederland Gemeente A Gemeente B Gemeente C Gemeente D
1,1 %
1,9 %
1%
1,1 %
1,4 %

% van alle jongeren tot 18 jaar

Jeugdbescherming + jeugdhulp met verblijf

43,2 %

% van alle jongeren met een JB maatregel

Jongeren met jeugdreclassering

O,4 %

(N = 105)

( N = 85)

(N = 90)

(N = 125)

63,3 %

45,7 %

55,5 %

48,4 %

(N = 66)

(N = 39)

(N = 50)

(N= 61)

0,5 %

0,2 %

0,1 %

0,5 %

% van alle jongeren van 12 tot 23 jaar
Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82972NED (versie 31 juli 2015)

Landelijk heeft 1,1% van de jongeren tot 18 jaar een ondertoezichtstelling of een voogdijmaatregel.
Gemeente A valt (ook regionaal) op met 1,9% jongeren met een kinderbeschermingsmaatregel. Ook
het percentage jongeren met een maatregel dat uithuis is geplaatst is opvallend hoog. De reden is
dat er residentiële voorzieningen (behandelgroepen en gezinshuizen) van twee jeugdhulpaanbieders
in gemeente A gevestigd zijn. Vanwege het woonplaatsbeginsel worden de voogdijpupillen die daar
zijn geplaatst geteld als inwoner van gemeente A. Gemeente A ontvangt hiervoor compensatie van
het Rijk.
Gemeente B heeft met 1% naar verhouding net iets minder kinderbeschermingsmaatregelen.
Het percentage kinderbeschermingsmaatregelen in gemeente C ligt gelijk met het landelijk
gemiddelde. Naar verhouding is er minder jeugdreclassering: 0,1% van de 12 tot 23 jarigen terwijl dit
landelijk 0,4% is. Vanuit de jeugdreclassering wordt aangegeven dat landelijke gebieden vaak onder
het landelijk gemiddelde zitten en de meer stedelijke gebieden erboven. Maar, wordt daarbij terecht
ook opgemerkt: door de kleine aantallen is de invloed van enkele mutaties op de percentages erg
groot: “Met de verhuizing van één gezin kun je bij wijze van spreken ook weer boven het gemiddelde
uitkomen”.
De toegang tot de jeugdreclassering is door de jeugdwet overigens niet gewijzigd en loopt niet via
gemeenten maar via politie en de Raad voor de kinderbescherming.
In gemeente D ligt het percentage kinderbeschermingsmaatregelen iets hoger (1,4%) dan landelijk,
ook is een iets groter percentage van deze jongeren uithuis geplaatst (ruim 48% tegen 43% landelijk).
Dit correspondeert met de historische gegevens en is de gemeente bekend. Het percentage jongeren
met jeugdreclassering komt min of meer overeen met de landelijke cijfers

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

21

Partners in Jeugdbeleid

2.7

Aanbevelingen

De beleidsinformatie jeugdhulp werkt volgens een drietrapsmodel:
Eerste trap:

Tweede trap:
Derde trap:

Een benchmark die zicht geeft op het gebruik van jeugdhulp, jeugdbescherming en
jeugdreclassering op landelijk en gemeentelijk niveau, gebaseerd op gegevens uit de
landelijke dataset;
Verdiepend nader onderzoek naar opvallende verschillen tussen gemeenten en de
achtergrond daarvan;
Leren van de inzichten uit onder andere het nader onderzoek en waar nodig het
bijstellen van beleid en uitvoering.

De benchmark is sinds juli 2015 te vinden in de online tabellen van CBS en biedt een schat aan
informatie. Meer dan 93% van de bekende jeugdhulpaanbieders heeft de voor de benchmark
gevraagde gegevens geleverd. Dit is voor een eerste uitvraag een uitzonderlijk hoog percentage.
Dit eerste nader onderzoek beleidsinformatie jeugdhulp vormt de tweede trap. Het onderzoek was
exploratief van aard en heeft betrekking op het eerste kwartaal 2015: de eerste drie maanden na de
decentralisatie van de jeugdhulp. Het onderzoek leverde beschrijvingen op van de lokale
werkelijkheid achter de cijfers. Beschrijvingen van de organisatie van de jeugdhulp in vier
gemeenten: de wijze van inkoop en organiseren van de toegang in vier heel verschillende gedaanten.
Vanwege de korte werking van het nieuwe jeugdstelsel en het beperkte aantal onderzochte
gemeenten kunnen daar nog geen algemene conclusies voor beleid aan worden verbonden.
Het onderzoek was echter ook een eerste vingeroefening in het gebruik van de nieuwe
beleidsinformatie jeugdhulp. Dat leverde inzichten op die kunnen bijdragen aan de verdere
ontwikkeling, en vergroten van de praktische bruikbaarheid, van de beleidsinformatie jeugdhulp. Dit
is in feite de derde trap en leidt tot de volgende aanbevelingen:
1. Leer van lokale diversiteit
De verschillen tussen de vier onderzochte gemeente blijken groot. Terwijl juist gemeenten waren
geselecteerd die qua inwoneraantal en demografische en sociaaleconomische factoren gelijksoortig
en, in vergelijking met andere gemeenten, nogal “doorsnee” zijn.
Niet alleen de organisatie van de toegang tot jeugdhulp en de wijze van inkoop vertoont grote
verschillen. Ook lokale verschillen waarop gemeenten minder invloed hebben springen in het oog:
innovatieve huisartsen die samenwerken binnen gezondheidscentra en graag integrale afspraken
maken versus huisartsen die eenpersoonspraktijken hebben en minder geneigd zijn tot
samenwerken, verschillen in de aan- of afwezigheid van praktijkondersteuners van huisartsen, de
aanwezigheid van regionaal of landelijk werkende jeugdhulpaanbieders met verblijfsfuncties binnen
de gemeentegrenzen, verschillen in afspraken over de voorwaarden voor rechtstreekse verwijzingen.
En dan betrof dit slechts een onderzoek onder vier “doorsnee” gemeenten.
Dit bevestigt nog eens de meerwaarde van het drietrapsmodel van de beleidsinformatie jeugdhulp:
inzicht in de werkelijkheid achter de beleidsinformatie door nader onderzoek, waarbij de verschillen
tussen gemeenten voor ogen worden gehouden. De benchmark kan, zeker op de wat langere
termijn, helpend zijn om van die verschillen te leren: want wat zijn nu eigenlijk de voor- en nadelen
van de verschillende toegangsmodellen? Wordt in de loop van de tijd een effect van deze modellen
zichtbaar op het gebruik van jeugdhulp of op de toe- of afname van jeugdbeschermingsmaatregelen?
Tijdens het onderzoek kwamen een aantal dilemma’s terugkerend aan de orde. Dilemma’s waarop
de vier gemeenten ieder hun eigen antwoord geven. Het zijn thema’s die mogelijk interessant zijn

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

22

Partners in Jeugdbeleid

om de komende tijd nader te onderzoeken, en te relateren aan de cijfers van de beleidsinformatie
over het gebruik van jeugdhulp en jeugdbescherming:
- Wijkteams voor jeugd en gezin versus integrale wijkteams voor alle inwoners: wat zijn de
belangrijkste voor- en nadelen van deze modellen? En hoe zijn eventuele nadelen te
ondervangen? En wat zeggen de cijfers hier de komende jaren over?
- Uitbreiden vrij toegankelijke jeugdhulp versus alle jeugdhulp als maatwerkvoorziening: wat zijn
de voor- en nadelen van wijkteams die vrij toegankelijke jeugdhulp bieden? Wat zijn de voor- en
nadelen van wijkteams die de toegang tot de jeugdhulp vormen zonder zelf jeugdhulp te bieden?
En wat zeggen de cijfers de komende jaren?
- Focus op laagdrempelig versus focus op eigen kracht. Kies je als gemeente voor een
laagdrempelige toegang, vanuit de gedachte dat ook mensen die geneigd zijn zorg te mijden
over de drempel stappen? Of probeer je juist bij de toegang de instroom in te perken door
mensen te wijzen op hun eigen verantwoordelijkheid om eerst zelf oplossingen te zoeken
alvorens aan te kloppen? Wat zijn in de praktijk de voor- en nadelen, en wat zeggen de cijfers de
komende jaren?

2. Investeer op de volledigheid en betrouwbaarheid van de beleidsinformatie jeugdhulp
In paragraaf 2.2 is aangegeven dat de betrouwbaarheid van de cijfers in de onderzochte gemeenten
op een aantal specifieke punten zwak is. Met name de cijfers met betrekking tot de instroom in de
jeugdhulp en de verwijzers moeten met terughoudendheid worden geïnterpreteerd. Hetzelfde geldt
voor de cijfers die betrekking hebben op de wijkteams van gemeente B en C.
De kans lijkt reëel dat dit voor meer gemeenten geldt. Enkele aanbevelingen om de volledigheid en
betrouwbaarheid te verbeteren:
Registratie van jeugdhulptrajecten geboden vanuit de wijkteams:
Attendeer gemeenten nogmaals op de plicht tot gegevensverstrekking over jeugdhulp die wordt
geboden vanuit de wijkteams. Voeg daarbij een wat uitgebreidere instructie over wanneer hulp die
door het wijkteam geboden wordt wel of niet jeugdhulp is.
De realiteit blijft echter dat er een grijs gebied tussen preventie en jeugdhulp en tussen jeugdhulp en
WMO is, en zal blijven bestaan. Ook blijft het een knelpunt dat een belangrijke beleidsdoelstelling is
dat wordt gewerkt met gezinsplannen. Terwijl de registratie voor de beleidsinformatie verplicht tot
registratie van jeugdhulptrajecten op het niveau van een individuele jeugdige. Het is belangrijk dit
voor ogen te blijven houden bij toekomstige publicaties over de jeugdhulp die wordt geboden door
wijkteams.
Registratie verwijzers:
Verhelder de instructie voor jeugdhulpaanbieders: wie moeten zij als verwijzer noteren ingeval er
een kinderbeschermingsmaatregel is én een beschikking vanuit de gemeente. In de praktijk blijkt het
informatieprotocol op dit punt verschillend te worden geïnterpreteerd. Zowel door
jeugdhulpaanbieders als door gemeenten.
Stimuleer het gebruik van de beleidsinformatie
In het algemeen geldt dat de volledigheid en betrouwbaarheid van beleidsinformatie wordt vergroot
wanneer degenen die het moeten aanleveren de informatie zelf ook gebruiken, of direct feedback
krijgen op de door hen aangeleverde informatie. Op dit moment is de beleidsinformatie tot op
gemeentelijk niveau online in te zien en te gebruiken. Gemeenten hebben daarmee echter nog geen
zicht op welke aanbieders wel of niet hebben aangeleverd. Ook zijn opvallende cijfers niet te
herleiden tot een aanbieder. Of er dan sprake is van registratie fouten of essentiële ontwikkelingen is
daarmee niet te achterhalen. Fouten kunnen daardoor niet worden hersteld.
Aanbeveling is om te onderzoeken of dergelijk actief gebruik van de beleidsinformatie (tot op niveau
van de jeugdhulpaanbieder), wel mogelijk gemaakt kan worden en kan worden gestimuleerd.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

23

Partners in Jeugdbeleid

3.

De toegang en de cijfers in gemeente A

Impressie van gemeente A
Gemeente A is een plattelandsgemeente die bestaat uit meerdere dorpskernen. De toegang tot de
jeugdhulp wordt verzorgd door een team dat onderdeel uitmaakt van het Centrum voor jeugd- en ge
zin. Het team is ondergebracht in een aparte stichting en is door de gemeente gemandateerd om
beschikkingen jeugdhulp af te geven. Het team biedt zelf ook ambulante jeugdhulp. Het team werkt
samen met het WMO-loket, er is geen sociaal wijkteam.
Gemeente A werkt op het gebied van jeugdhulp nauw samen met de andere gemeenten in de regio,
de toegang tot de jeugdhulp is in de hele regio hetzelfde opgezet.
Twee professionals uit het CJG is gevraagd op eigen wijze te beschrijven wat vanaf januari 2015 de
belangrijkste verandering is in de toegang tot de jeugdhulp voor hun cliënten:
“Ouders en Jeugdigen die in het verleden tussen wal en schip vielen, worden nu geholpen. De ouders en
jeugdigen staan centraal in de hulpverlening.
Ouders en jeugdigen voeren zelf de regie in de hulpverlening. Zij maken zelf een plan. Het Centrum voor jeugd
en gezin helpt ouders en jeugdigen bij het vinden van hun eigen antwoorden op hun eigen vragen. Intensiteit
en duur van de hulpverlening worden samen met ouders en jeugdigen bepaald. Indien nodig wordt vanuit het
Centrum voor jeugd en gezin de toegang tot specialistische zorg geregeld.”
“Voor mij als cliënt is het fijn dat er een plek is in mijn eigen gemeente waar ik naartoe kan met al mijn vragen
over opvoeding. De mensen daar nemen de tijd voor me om uit te zoeken welk advies, ondersteuning, of hulp
het best bij ons past.
Ook is het mogelijk om bij de consulenten van het CJG een aantal gesprekken te hebben waarin we handige
tips krijgen aangereikt. Zij hebben veel informatie op papier zodat ik het nog eens na kan lezen. Zij hebben
handige cursussen over opvoeden.
Het fijne is dat bij het CJG mensen werken die alle benodigde kennis samen hebben, over thuisbegeleiding, over
wat er met ons kind aan de hand kan zijn, maar ook regelen zij onze pgb aanvraag en helpen ze ons met
vervoersvragen bij de gemeente. Zij zoeken het uit, zodat we niet van het kastje naar de muur worden
gestuurd.
De werkers van het CJG kennen veel mensen uit andere werkgebieden en helpen ons met hen contact te
krijgen. Bijvoorbeeld als er sprake is van financiële problemen leggen ze contact met maatschappelijk werk, als
ons kind extra ondersteuning nodig heeft of er onderzoek nodig is, zoeken we dat samen uit.
Ook kijken we samen hoe de familie- en kennissenkring eruitziet en hoe zij erbij betrokken kunnen worden, om
samen creatieve oplossingen te vinden.
De werkers nemen de tijd voor ons en komen zo vaak als nodig is. Ook zijn ze open over wat ze kunnen doen en
over de afspraken die we samen maken. Zo vinden we samen de oplossingen voor onze vragen en/of
problemen.”

Leeswijzer
In de navolgende paragrafen komen eerst de volledigheid en betrouwbaarheid van de
beleidsinformatie jeugdhulp met betrekking tot gemeente A aan de orde. Vervolgens wordt
beschreven in hoeverre niet beïnvloedbare factoren (paragraaf 2) en de inkoop van jeugdhulp
(paragraaf 3) van invloed zijn op het jeugdhulpgebruik in deze gemeente. In de laatste twee
paragrafen staat beschreven hoe de toegang tot de jeugdhulp en de toegang tot de
jeugdbescherming in gemeente A zijn georganiseerd. In die beschrijving wordt de relatie gelegd met
de landelijke beleidsinformatie jeugdhulp over het eerste kwartaal 2015.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

24

Partners in Jeugdbeleid

3.1.

De beleidsinformatie jeugdhulp nader beschouwd

Onderzoeksvraag 1:
In hoeverre is de beleidsinformatie jeugdhulp, over het eerste kwartaal met betrekking tot gemeente
A, volledig en betrouwbaar?
Volledigheid beleidsinformatie jeugdhulp
In de inkoopcontracten is de plicht tot gegevenslevering van beleidsinformatie vastgelegd. Of
daadwerkelijk door alle jeugdhulpaanbieders en gecertificeerde instellingen is geleverd is door
gemeente A niet gecontroleerd. Gezien de beleidsinformatie jeugd die over het eerste kwartaal is
gepubliceerd, lijkt dit voor de diverse aanbieders wel op orde te zijn. Het onderzoek vormde voor de
gemeente aanleiding om de gegevenslevering voortaan in de (regionale) contractbesprekingen met
de jeugdhulpaanbieders aan de orde te stellen.
Zicht op gebruik jeugdzorg
Door de gemeenten in de regio zijn business-controlers aangesteld die het gebruik van jeugdhulp en
kinderbeschermingsmaatregelen monitoren. Zij rapporteren ieder kwartaal. De cijfers van het Jeugden gezinsteam maken onderdeel uit van deze kwartaalrapportages. Alleen de gesloten jeugdzorg
heeft geen informatie aangeleverd, hernieuwde afspraken moeten er voor zorgen dat dit in de
tweede helft van 2015 wel gebeurt.
De kwartaalrapportages geven inzicht in het verloop van de budgetten en een verwachte prognose
voor het jaar. Op basis van de huidige gegevens zijn er geen voortekenen dat budgetplafonds
overschreden worden.
Door de landelijke problematiek bij de Sociale Verzekeringsbank is er nog geen zicht in werkelijke
facturatie pgb’s.
De beleidsinformatie jeugdhulp zal opgenomen worden in de 3e kwartaalrapportage. De gemeente is,
met het oog op administratieve lastendruk, terughoudend met het uitvragen van andere
beleidsinformatie: “eerst maar eens kijken wat de landelijke beleidsinformatie jeugdhulp oplevert”.
Overeenkomsten en verschillen met gemeentelijke cijfers
De cijfers over het gebruik van jeugdhulp die aan de gemeenten zijn aangeleverd komen globaal
gezien overeen met de beleidsinformatie jeugdhulp. Dit is een globale inschatting omdat de wijze
van uitvragen ten behoeve van de landelijke beleidsinformatie en de uitvraag van de gemeente
verschillend is. De uitvraag van de gemeente beperkt zich tot de bewaking van het budget. De items,
ordening en definities komen voort uit de wijze van financiering die met de diverse aanbieders is
afgesproken. Daarbij is (nog) rekening gehouden met de oude wijze van financiering (declaraties,
subsidies, producten, DBC’s etc.).
Een opvallend verschil wordt echter wel zichtbaar bij het aantal kinderbeschermingsmaatregelen:
volgens de beleidsinformatie jeugdhulp zouden 136 jeugdigen op enig moment in het eerste
kwartaal een kinderbeschermingsmaatregel hebben. Volgens opgaaf van de twee gecontracteerde
Gecertificeerde Instellingen zouden dit er op peildatum 1 april echter 81 zijn. Een verschil van 55
jeugdigen, bijna 70%. (Zie voor een mogelijke verklaring verderop in deze rapportage , onder het
kopje Toegang tot de jeugdbescherming).
Gebruik van de beleidsinformatie jeugdhulp
Ter voorbereiding op het interview is er door de gemeente naar gekeken. Dit heeft bij de
ambtenaren de interesse gewekt om zelf via de site van CBS in de cijfers te duiken en de gemeenten
in de regio onderling te gaan vergelijken.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

25

Partners in Jeugdbeleid

3.2.

Bevolkingsamenstelling en sociaal economische omstandigheden

Onderzoeksvraag 2:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik in deze gemeente, en opvallende verschillen ten opzichte
van andere gemeenten, toe te wijzen aan de bevolkingsamenstelling en sociaaleconomische
omstandigheden?
Gemeente A scoort, net als de andere gemeenten in dit onderzoek, min of meer gemiddeld op de
demografische en sociaaleconomische factoren die relevant zijn voor de jeugdhulp (zie paragraaf
2.2). Uit de landelijke cijfers blijkt echter dat het jeugdhulpgebruik en het aantal
kinderbeschermingsmaatregelen wel opvallend hoger ligt dan landelijke gemiddelden (zie paragraaf
3.4 en 3.5). Dit was de gemeente al bekend. Maar er is wat hen betreft geen goede verklaring voor te
geven vanuit (andere) sociaal economische factoren. Het baart de gemeente zorgen dat zij op basis
van het verdeelmodel in 2016 stevig gekort worden op hun budget: een bezuiniging van ruim 9% in
plaats van de landelijke bezuiniging van 5 %.

Gemeente A
Gemeente B
Gemeente C
Gemeente D
Nederland

3.3

herverdeeleffect
2016
90,62%
88,68%
100,25%
96,06%
95,00%

Inkoop van jeugdhulp

Onderzoeksvraag 3:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik, en opvallende verschillen ten opzichte van andere
gemeenten, toe te wijzen aan de inkoop van jeugdhulp voor 2015?
Historisch zorggebruik en afspraken over zorgcontinuïteit in 2015
De inkoop van 2015 is ten dele gebaseerd op historisch zorggebruik. Het bleek voor de gemeenten in
deze regio echter geen sinecure om hier een goed beeld van te krijgen. Dit kwam door het in 2014
veranderende beleid ten aanzien van jeugd die wel/niet in de Wet Langdurige Zorg (WLZ) of de
Zorgverzekeringswet (ZVW) zou blijven. Maar ook door onvolledigheid van de cijfers van de
voormalige financiers, gedateerde cijfers, verschillen tussen opgaaf vanuit financiering en vanuit
betreffende jeugdhulpaanbieders. Factoren overigens waar ook de andere gemeenten in Nederland
tegen aanliepen. Het jeugdhulpgebruik begin 2015 wordt volgens gemeente A in grote mate bepaald
door jeugd die reeds in zorg was of op een wachtlijst stond eind 2014.
Keuzes bij de inkoop 2015
Bij de inkoop 2015 is regionaal 25% bezuinigd op de specialistische jeugdhulp. Eén aanbieder meldt
een bezuiniging van 32%. Doordat de inzet van eigen middelen uit de provincie per 2015 werd
gestopt pakte de bezuiniging bij deze provinciale zorgaanbieders hoger uit. Jeugdhulpaanbieders is
door de gemeenten in de regio gevraagd om zelf met voorstellen voor de invulling van deze
bezuinigingen te komen. Vooral vanuit de (voormalige) AWBZ-aanbieders is daar proactief op
gereageerd. Andere jeugdhulpaanbieders kostte dit meer moeite.
Het Jeugd- en gezinsteam is bekostigd uit een deel van de genoemde 25%. Professionals van
bestaande jeugdhulpaanbieders konden solliciteren op een plek in een team, daar bestond en
bestaat veel belangstelling voor. Mede hierdoor zijn er bij de jeugdhulpaanbieders toen geen
gedwongen ontslagen gevallen.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

26

Partners in Jeugdbeleid

Beschikbaarheid vrij toegankelijke en niet-vrij toegankelijke jeugdhulp
De hulp die wordt geboden vanuit het Jeugd- en gezinsteam is vrij toegankelijk, voor de overige
jeugdhulp is een beschikking nodig.
Het Jeugd- en gezinsteam kent geen wachtlijst. Na een aanmelding wordt direct een afspraak
ingepland. Deze afspraak vindt meestal binnen 3 weken plaats (81%). Als het langer duurt is dat om
agendatechnische redenen of op verzoek van de cliënt.
In de gehele regio stonden aan het eind van het tweede kwartaal 55 kinderen op een wachtlijst voor
gespecialiseerde jeugdhulp. De wachtlijsten bestonden met name bij 2 aanbieders van jeugd-ggz,
hier is in de contractbesprekingen aandacht aan besteed.
Inkoop 2016
Gemeente A heeft in de loop van 2015 goed zicht gekregen op de vraag naar jeugdhulp. Dit komt
door de door de nauwe banden met het jeugd en gezinsteam en de bekendheid met de vragen die
daar binnenkomen. Daarnaast is vanuit de regio een rondje langs gecertificeerde instellingen
gemaakt met de vraag welk jeugdhulpaanbod zij nodig hebben. Wat daarbij opvalt is dat er met
name meer vraag is naar kleinschalige voorzieningen en kortdurend verblijf (hulp die voorheen
vooral vanuit pgb’s werd bekostigd). Ook in 2016 vindt de contractering regionaal plaats. De regio
ervaart de aanbestedingsregels daarbij als een belemmering om daadwerkelijk te kunnen sturen via
de inkoop: als een aanbieder zegt te voldoen aan de in de aanbesteding geformuleerde eisen dan
moet je die toelaten, ook al is het een aanbieder waar je liever geen zaken mee zou willen doen.
Naast de inkoop van zorg in natura voor 2016 is in de regio ook onderzocht of de afgesproken
tarieven voor pgb’s aangepast zouden moeten worden.
Binnen de AWBZ was het mogelijk om er als pgb-houder voor te kiezen om, binnen het toegewezen
budget, minder uren tegen een hoger tarief in te kopen. In de regio zijn voor dit jaar echter vaste
tarieven afgesproken. Het Jeugd- en gezinsteam bepaalt samen met ouders het benodigd aantal
uren. Dit leverde problemen op met pgb-zorgaanbieders die het vastgestelde tarief niet
accepteerden. Uit nader onderzoek vanuit de gemeenten in de regio bleek echter dat sommige van
deze aanbieders oneigenlijke kosten opvoerden en zo tot hun hogere tarieven kwamen. Het
afgesproken vaste tarief wordt daarom ook voor 2016 gehandhaafd. In geval van nood kan het
Jeugd- en gezinsteam overigens gebruikmaken van de hardheidsclausule en voor een andere tarief
kiezen, zodat kinderen niet in de kou komen te staan.
Tot slot wordt opgemerkt dat het opvalt dat gezinnen die niet eerder een pgb hadden daar niet zo
snel om vragen en openstaan voor maatwerk in natura. Voor ouders die al langer een pgb hebben
voor hun kind blijkt de omslag van “het recht hebben op een pgb” naar “samen kijken wat nodig is
voor dit kind”, en wat dan in natura de mogelijkheden zijn, erg groot.
Transformatie
In 2015 ligt de focus van de transformatie op de jeugd en gezinsteams en het werken volgens
1Gezin1Plan door alle (jeugd)hulpaanbieders. Centraal daarin staat de emancipatie van de cliënt en
het realiseren van ketenkwaliteit.
Een punt van aandacht in dat kader is het werkelijk realiseren van integrale zorg op maat. Naar het
idee van de gemeente wordt nog teveel gedacht en gewerkt vanuit verkokering, het eigen bestaande
aanbod en de oude financieringsstromen. Het waarnodig op maat en flexibel met elkaar tot een
passend aanbod komen (1Gezin1Plan) blijkt in de praktijk nog steeds lastig. Er zijn slechts enkele
jeugdhulpaanbieders die daarin wel flexibiliteit, ruimte en creativiteit tonen.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

27

Partners in Jeugdbeleid

3.4.

Toegang tot jeugdhulp

Onderzoeksvraag 4:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik in gemeente A, en opvallende verschillen ten opzichte van
andere gemeenten, reeds toe te wijzen aan de organisatie van de toegang tot de jeugdhulp?

Organisatie van de gemeentelijke toegang
In de gemeente is een jeugd- en gezinsteam actief, de medewerkers daarvan zijn in dienst van een
nieuwe, regionaal werkende, stichting Centrum Jeugd en Gezin (CJG). Het Algemeen maatschappelijk
werk (AMW) kreeg de opdracht om die stichting vorm te geven. Zo is een brede, laagdrempelige
basisvoorziening ontstaan, van waaruit hulp geboden wordt bij eenvoudige en complexere vragen
rondom zelfstandig functioneren, opvoeden en opgroeien.
Het team werkt samen met het lokale WMO-loket dat als toegang tot het sociale domein fungeert.
Door de kleine schaal kennen deze mensen elkaar en werken zij samen rond een gezin wanneer dat
nodig is. Momenteel wordt er een gezamenlijk blauwdruk ontwikkeld voor de ondersteuning van 18plussers.
Regionaal zijn afspraken gemaakt over de samenstelling van de teams. Elk van de gemeenten heeft
een eigen team. Het team is samengesteld uit professionals die voorheen werkzaam waren bij het
algemeen- en schoolmaatschappelijk werk, MEE, de jeugd en opvoedhulp, jeugd-ggz, lvb, en bureau
jeugdzorg. Daarmee is de, in de jeugdwet vastgelegde, expertise binnen het team geborgd. Voor alle
teams in de regio is er een ondersteuningsteam bestaande uit twee gedragswetenschappers en drie
werkbegeleiders. Twee teamleiders sturen de in totaal acht teams aan.
De opdracht aan het team is om laagdrempelig aanwezig te zijn in de gemeente, de ouders als
deskundige in hun kracht te zetten en het netwerk in te schakelen bij het zoeken naar
maatwerkoplossingen. De werkwijze 1gezin1plan vormt de basis.
Naast de jeugd en gezinsteams is er een regionaal consulententeam met professionals uit de
jeugdgezondheidszorg, maatschappelijk werk en jongerenwerk. Zij verzorgen inloopspreekuren,
workshops, informatie en advies. De preventie top10 vormt daarbij hun uitgangspunt. De
afstemming tussen de instroom richting het consulententeam enerzijds en de instroom bij het Jeugden gezinsteam anderzijds heeft momenteel de aandacht.
Het Jeugd en gezinsteam heeft van de gemeente het mandaat gekregen om specialistische jeugdhulp
in te schakelen en pgb’s af te geven. Ook kunnen zij een verzoek tot onderzoek indienen bij de Raad
voor de Kinderbescherming. Een van de ggz-aanbieders geeft aan nog te weinig verbinding te
ervaren tussen de specialistische zorg en de toegangsteams in de provincie, dit geldt niet specifiek
voor gemeente A.
De stip op de horizon is dat er een team van gemiddeld 10 fte per 20.000 inwoners komt, in 2015
was dat nog wat minder ( 10 FTE per 30.000). Momenteel vindt een evaluatie plaats of de beoogde
doorgroei van de teams in de regio inderdaad gewenst is.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

28

Partners in Jeugdbeleid

Ambulante hulp door het Jeugd- en gezinsteam
Het team biedt waarnodig zelf ambulante jeugdhulp. In de landelijke cijfers valt op dat er in
vergelijking met andere gemeenten veel ambulante hulp door het jeugd en gezinsteam zelf wordt
geboden (ruim 24% van de ambulante jeugdhulp). Dit is conform de beleidsdoelstellingen van de
gemeente.
Ambulante jeugdhulp op 31.03.2015
Nederland Gemeente A
Aantal jeugdhulptrajecten zonder verblijf
202005
555
Uitgevoerd door het wijk- of buurtteam
7560
135
% van totaal jeugdhulp zonder verblijf
3,7%
24,3%
Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82968NED

Spoedeisende hulp en crisis
De bereikbaarheid en beschikbaarheid van de jeugdhulp buiten kantooruren is bij Sensoor belegd
(landelijk werkende telefonische en digitale hulpdienst). Zij leggen waar nodig contact met volwassen
hulpverlening, ggz-crisisdienst of spoeddienst van de gecertificeerde instellingen. Regionaal wordt er
aan gewerkt om de verschillende crisisvoorzieningen tot een meer samenhangend aanbod om te
vormen.
Uit de eigen regionale cijfers blijkt dat het aantal meldingen bij de spoedeisende hulp van bureau
jeugdzorg vanuit gemeente A opvallend hoog is in vergelijking met de rest van de regio (23 van de
totaal 75 meldingen in de regio in het eerste kwartaal). Bij het algemeen maatschappelijk werk wordt
dit herkend: “Dit is ook te zien bij de hulpverlening aan volwassenen in de gemeente. Inwoners van
deze gemeente stellen hun hulpvraag langer uit, zoeken eerst zelf oplossingen. Als er dan een beroep
gedaan wordt op hulpverlening is de situatie al dusdanig geëscaleerd dat er opgeschaald moet
worden naar tweede lijn of gedwongen kader”. Vanuit de ggz wordt dit bevestigd, verwijzingen die
via de spoedeisende hulp bij hun binnen komen zijn altijd terechte verwijzingen (dus niet te licht).
Professionals uit het CJG team en de ambtenaren herkennen “het uitstellen van de hulpvraag” als
iets dat al langer speelt, en eigen is aan de cultuur binnen de dorpskernen. Zij zien geen toename van
het aantal crises in het eerste kwartaal. Uit landelijke cijfers van de Raad voor de Kinderbescherming
blijkt ook geen toename van het aantal Voorlopige Onder Toezichtstellingen (VOTS) in deze regio.
Jeugdhulpgebruik eerste kwartaal 2015 in vergelijking met andere gemeenten
Het jeugdhulp gebruik en gebruik van jeugdhulp-met-verblijf ligt in gemeente A hoger dan het
landelijke gemiddelde, maar ook wat hoger dan in de andere gemeenten in de regio. Het lijkt dan ook
niet waarschijnlijk dat de toegang, die in de hele regio hetzelfde is georganiseerd, hieraan debet is.
Gebruik jeugdhulp
Jongeren met jeugdhulp

Nederland
Gemeente A
6,2%
8,9 %

% van alle jongeren tot 18 jaar

(N = 635)

Jongeren met jeugdhulp met verblijf

0,9 %

% van alle jongeren tot 18 jaar

1,5 %
(N = 107)

Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82972NED

Een belangrijke factor hier is het feit dat in gemeente A residentiële voorzieningen van twee
jeugdhulpaanbieders gevestigd zijn, deels ook met een bovenregionale functie.
Jongeren die daar wonen en een voogdijmaatregel hebben of ouder zijn dan 18 jaar, vallen volgens
het woonplaatsbeginsel onder gemeente A (en niet langer onder de gemeente waar ze
oorspronkelijk vandaan komen). Gemeente A heeft hiervoor compensatie van het Rijk ontvangen.
Andere factoren die mogelijk van invloed zijn op het verhoogde gebruik van jeugdhulp:
- Er speelt in gemeente A enige plattelandsproblematiek, waaronder een verhoogd drugsgebruik
onder jongeren. Ook kenmerkt de cultuur in de dorpen zich door een neiging om problemen zelf
op te lossen: “als de mensen zich melden voor hulp dan is het eigenlijk al vijf over twaalf”.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

29

Partners in Jeugdbeleid

-

-

-

Bureau jeugdzorg meldt dat veel zorgmeldingen uit gemeente A tot een raadsmelding leiden. Dit
ondersteunt bovenstaande hypothese dat er lang gewacht wordt met het inschakelen van hulp.
Het kan echter ook een gevolg zijn van het feit dat er veel jeugdhulpaanbieders in de gemeente
aanwezig zijn, wat maakt dat er ook meer kinderen met een verhoogd risico verblijven dan in
andere gemeenten. Dit laatste kan tevens een verklaring zijn voor de problematische
jeugdgroepen.
In gemeente A zijn veel kleinere (voormalige) AWBZ-aanbieders gevestigd. Mogelijk creëert het
aanbod hier ook de vraag? Mensen zijn ook tevreden over dit aanbod, hetgeen de mond tot
mond reclame wellicht versterkt.
Binnen de gemeente is ook een Cluster 4 school gevestigd voor Primair en Voortgezet onderwijs.
Mogelijk dat gezinnen uit de regio met een kind op die school zich vaker in gemeente A vestigen.
Er is in het verleden weinig aan Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) gedaan. Ook is er een
groep overlastgevende jongeren. Voor beide doelgroepen is nu wel veel aandacht, maar de
geïnterviewden betwijfelen of dat de hoge jeugdhulpcijfers kan verklaren.

Instroom eerste kwartaal 2015
Totaal aantal jeugdhulptrajecten
Aantal trajecten dat op enig moment in 1ste kwartaal liep

Nederland Gemeente A
257735

700

52,3%

43,6 %

11,0 %

10,0 %

87,4 %

87,9 %

48,9 %

41,4 %

9,4 %

8,6 %

2,3 %

11,4 %

46,6 %

29,3 %

12,6 %

12,1 %

3,5 %

2,1 %

1,6 %

1,4 %

begonnen trajecten 1ste kwartaal
% van totaal jeugdhulptrajecten

beëindigde trajecten 1ste kwartaal
% van totaal jeugdhulptrajecten

Totaal jeugdhulp zonder verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

begonnen trajecten Jeugdhulp zonder verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

beëindigde trajecten Jeugdhulp zonder verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

begonnen trajecten Wijkteam
% van totaal jeugdhulptrajecten

begonnen trajecten niet Wijkteam
% van totaal jeugdhulptrajecten

Totaal jeugdhulp met verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

begonnen trajecten met verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

beëindigde trajecten met verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82971NED

De instroom in de jeugdhulp in het eerste kwartaal komt min of meer overeen met het landelijke
beeld. Alleen het aantal begonnen trajecten binnen het wijkteam ligt hoger (11,4% tegen ruim 2,3%
landelijk). En, daarmee samenhangend, is het aandeel begonnen trajecten (zonder verblijf) dat niet
wordt geboden door het wijkteam lager dan het landelijk gemiddeld (29,3% tegen 46,6%)
Overige verwijzers naar specialistische jeugdhulp
Met kinderartsen, huisartsen en de ADHD-poli in de gemeente zijn al wat langer goede relaties
omdat het team reeds in 2013 van start ging. Huisartsen schakelen regelmatig het team in. Het
percentage rechtstreekse verwijzingen naar specialistische jeugdhulp is mogelijk daardoor opvallend
lager dan landelijk (bijna de helft).

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

30

Partners in Jeugdbeleid

Ook met kinderartsen uit de naburige ziekenhuizen bestaan goede samenwerkingsrelaties. Deze
verwezen in het eerste kwartaal volgens de beleidsinformatie jeugdhulp niet één keer rechtstreeks
naar de specialistische jeugdhulp maar schakelde wel het jeugd en gezinsteam in.

Verwijzers
Nederland
Gemeente A

Instroom
Jeugdhulp
(trajecten)
134830
305

via
gemeente
8,3%
18,0%

via
huisarts
60,9%
34,4%

via
jeugdarts
1,4%
1,6%

via
gecertificeerde
instelling
10,1%
13,1%

via
medisch
specialist
6,2%
0,0%

geen
verwijzer
13%
34,4%

Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82971NED

Het hoge percentage “geen verwijzer” wijst er op dat veel hulp door het team zelf wordt geboden:
vrij-toegankelijke jeugdhulp.
Dat ruim 13% van de instroom op verwijzing van de gecertificeerde instellingen binnenkomt verbaast
de gemeente, het jeugd- en gezinsteam en ook de grootste gecertificeerde instelling voor deze
gemeente. In de eerste helft van 2015 was de afspraak dat de gecertificeerde instellingen niet zelf
rechtstreeks verwijzen maar altijd in samenspraak met het jeugd en gezinsteam. Zo is volgens de
betrokkenen ook gewerkt. Omdat deze tussenstap tot onnodige bureaucratische rompslomp leidde
is deze inmiddels afgeschaft en kan de gecertificeerde instelling de gespecialiseerde jeugdhulp
voortaan rechtstreeks inschakelen.
Navraag bij jeugdhulpaanbieders leert dat zij de gecertificeerde instelling als verwijzende instantie
registreren op het moment dat er sprake is van een kinderbeschermingsmaatregel, ook al ligt er een
toewijzingsbesluit vanuit het CJG. Dit is waarschijnlijk de verklaring voor het onverwacht hoge
percentage.
3.5

Toegang tot de jeugdbescherming

Onderzoeksvraag 4:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik in gemeente A, en opvallende verschillen ten opzichte van
andere gemeenten, reeds toe te wijzen aan de organisatie van de toegang tot de jeugdbescherming?
Met de Raad voor de kinderbescherming en de gecertificeerde instellingen zijn afspraken gemaakt
over de samenwerking. Twee keer in de week vindt in de regio overleg plaats, voorgezeten door een
gedragswetenschapper van het jeugd en gezinsteam. In dit overleg wordt casuïstiek ingebracht door
het team, de gecertificeerde instelling en de Raad voor de kinderbescherming. Ouders zijn bij deze
bespreking aanwezig.
De deelnemers aan dit overleg geven in een eerste evaluatie aan dat de samenwerking prettig is. Dat
ieder vanuit zijn eigen visie en verantwoordelijkheid stelling durft te nemen en dat er gedegen
gezamenlijke besluiten genomen worden. Het aansluiten van ouders wordt als positief ervaren.
De gecertificeerde instellingen gebruiken het overleg ook voor de afschaling van hun begeleiding.
In eerste instantie vroeg de afstemming met Veilig Thuis de nodige aandacht. Dit is intussen
verbeterd. Sinds april nemen medewerkers van de jeugd en gezinsteams deel aan het overleg in het
Veiligheidshuis (dagelijks mutatieoverleg en de wekelijks triage).
% gedwongen kader
Jongeren met jeugdbescherming

Nederland Gemeente A
1,1 %
1,9 %

% van alle jongeren tot 18 jaar

(N = 105)

Jeugdbescherming + jeugdhulp met verblijf

43,2 %

% van alle jongeren met een JB maatregel

63,3 %
(N = 66)

Jongeren met jeugdreclassering

O,4 %

0,5 %

% van alle jongeren van 12 tot 23 jaar
Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82972NED

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

31

Partners in Jeugdbeleid

Gemeente A springt er (ook regionaal) uit bij het percentage jongeren met een
kinderbeschermingsmaatregel. Ook het percentage jongeren met een maatregel dat uithuis is
geplaatst is opvallend hoog.
De vermoedelijke reden is dat er residentiële voorzieningen (behandelgroepen en gezinshuizen) van
twee jeugdhulpaanbieders in gemeente A gevestigd zijn. Vanwege het woonplaatsbeginsel worden
de voogdij pupillen die daar geplaatst zijn geteld als inwoner van gemeente A. De gemeente ontvangt
hiervoor compensatie van het Rijk.
Dit vermoeden wordt bevestigd door bureau jeugdzorg, de grootste gecertificeerde instelling voor
deze gemeente: zij hadden in het eerste kwartaal veel minder JB-pupillen binnen gemeente A onder
hun hoede dan hier staat vermeldt. En van hun pupillen met een ondertoezichtstelling (OTS) is geen
63% uithuis geplaatst, maar circa 35% (bij de voogdijpupillen ligt dat percentage hoger, maar dat
betreft een kleiner aantal).
Relatief veel jeugdigen met een jeugdbeschermingsmaatregel die in gemeente A wonen worden dus
door andere gecertificeerde instellingen begeleid. Een mogelijke verklaring: in de gemeente staat
een residentiële voorziening die van oudsher onder de naburige provincie viel. Er wonen daar nog
relatief veel jeugdigen die door de gecertificeerde instelling uit die andere provincie worden
begeleid.
Overigens zijn de cijfers over het gebruik van jeugdbescherming ook bij de omliggende gemeenten
hoog in vergelijking met de rest van het land, zo blijkt uit de beleidsinformatie jeugd over het eerste
kwartaal. Navraag bij het ministerie van V&J leerde dat dit reeds jaren het geval is en dus geen
gevolg is van de transitie.
De grootste gecertificeerde instelling ziet echter in de loop van 2015 in de regio een dalende tendens
van het aantal nieuwe ondertoezichtstellingen. Alleen in gemeente A zou er sprake zijn van een
stijging. Omdat de toegang in de hele regio hetzelfde is georganiseerd kan deze stijging daar niet aan
te wijten zijn.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

32

Partners in Jeugdbeleid

4.

De toegang en de cijfers in gemeente B

Impressie van gemeente B
Gemeente B is al langer geleden ontstaan uit een fusie van 2 gemeenten. De toegang tot de
jeugdhulp wordt verzorgd door een integraal gemeentelijke loket dat bij meervoudige en complexe
hulpvragen het integrale wijkteam inschakelt . De medewerkers van het loket zijn in dienst van de
gemeente. Het wijkteam is ondergebracht in een gemeenschappelijke regeling met een naburige
gemeente, twee wethouders van elke gemeente vormen het bestuur. Deze wijze van organiseren
van de toegang is uniek binnen de betreffende jeugdzorgregio.
Twee professionals uit het wijkteam zijn gevraagd op eigen wijze te beschrijven wat vanaf januari
2015 de belangrijkste verandering is in de toegang tot de jeugdhulp voor hun cliënten:
“Ik heb je vraag aan mijn team voorgelegd: we waren het er snel over eens dat het werken volgens
1gezin1plan echt het verschil maakt voor onze cliënten. We kijken gezinsbreed wat nodig is. Soms bieden we
zelf ondersteuning, soms een ander. Maar wij blijven betrokken. We merken echt al dat het werkt. We maken
een eerste inschatting van de levensgebieden en schakelen netwerk of hulp in. Als het niet loopt dan weten ze
ons weer te vinden. Omdat we gemakkelijk bereikbaar zijn. Ik werkte voorheen in de LVB-sector: als dan de
indicatie afliep was je weg. Nu kun je zelf bepalen of je veel of weinig tijd investeert, langer of korter: als het nu
nodig is dan ben je er. En als het juist goed gaat dan laat je weer los.
Meestal werk ik met gezinnen met LVB-problematiek, maar ik heb ook een bejaarde vrouw van 97 geholpen
die een herindicatie nodig had. Soms moet je eerst eens frieten eten om een band op te bouwen. Of als moeder
in tranen is een knuffel geven. Een bak koffie gaan doen en de tijd nemen dan zie je meer. Bijvoorbeeld in een
gezin dat eerst afhoudend was, maar na een paar bezoekjes steeds meer liet zien. Ter plekke ontstond een
ruzie tussen de man en de vrouw en toen pas kwam boven tafel wat er allemaal speelde:
opvoedingsproblemen, schulden en de muizen liepen rond in het huis.
Werken vanuit vertrouwen, dat maakt echt het verschil. Zo kwam ik bij een moeder, met vermoedelijk flinke
psychiatrische problematiek, die problemen had met haar puberdochter. Moeder begon bij binnenkomst direct
te schreeuwen. Ik heb de tijd genomen. We zijn samen de tuin ingelopen, moeder liet me toen trots haar
zonnebloemen en pompoenen zien. Daar in de tuin hebben we zitten te praten. Toen kwam haar verhaal er uit.
Over haar eigen zeer traumatische jeugd.
Ik ben onlangs in de vergadering van de gemeenteraad geweest om over ons werk te vertellen. Wat wel heel
leuk was was dat de raadsleden ons teruggaven dat ook zij heel positieve geluiden over ons hadden gehoord
bij hun achterban. Dat we een gedreven en enthousiast team zijn. Dat geeft me wel vertrouwen dat we dit
werk kunnen blijven doen.”
“Wij staan als wijkteam dichter bij de burger en ervaren dat er laagdrempeliger en sneller ingestoken kan
worden op de hulpvraag van de klant. Ook de klant ervaart dit, aangezien dit geluiden zijn die met regelmaat
vanuit hen gegeven worden. Door de laagdrempelige benadering is er sprake van meer persoonlijke contact en
kan, in samenspraak met de burger, maatwerk geleverd worden. Elke burger en hulpvraag is anders en dit
houdt in dat ook de insteek en/of benadering vanuit het wijkteam anders kan zijn. De kracht ligt ook in de
brede expertise binnen ons team. Een belangrijk en zeker ook voor de burger onmisbaar gegeven is dat we in
duo's werken. Hierin wordt gekeken naar de expertise die past bij de hulpvraag, zodat de hulpverlening
datgene kan bieden wat op dat moment nodig is. Het snel en adequaat reageren op hulpvragen wordt hiermee
ondervangen, waardoor de burger sneller geholpen wordt en zich ook geholpen voelt.
Een kritische blik en het stellen van kritische vragen behoort tevens tot onze taak. Om ervoor te zorgen dat de
burger de hulp krijgt die nodig is, en ook de toegekende budgetten niet te overschrijden. Het vermijden van
lange wachtlijsten wordt door burgers op prijs gesteld.
In vergelijking tot de periode voor de transitie staan we dichter bij de burger en slaan we bruggen naar het
netwerk en eventuele zorgaanbieders in de regio.
Inmiddels zijn we tien maanden onderweg en horen we vanuit o.a. de burgers, de politiek en zorgaanbieders
dat de samenwerking met ons team voorspoedig verloopt. Dit motiveert ons om nog beter ons best te doen om
verder te kunnen optimaliseren en vernieuwend te blijven.”

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

33

Partners in Jeugdbeleid

Leeswijzer
In de navolgende paragrafen komt eerst de volledigheid en betrouwbaarheid van de
beleidsinformatie jeugdhulp met betrekking tot gemeente B aan de orde. Vervolgens wordt
beschreven in hoeverre niet beïnvloedbare factoren (paragraaf 2) en de inkoop van jeugdhulp
(paragraaf 3) van invloed zijn op het jeugdhulpgebruik in deze gemeente. In de laatste twee
paragrafen staat beschreven hoe de toegang tot de jeugdhulp en de toegang tot de
jeugdbescherming in gemeente B zijn georganiseerd. In die beschrijving wordt de relatie gelegd met
de beleidsinformatie jeugd over het eerste kwartaal 2015.
4.1

De beleidsinformatie jeugdhulp nader beschouwd

Onderzoeksvraag 1:
In hoeverre is de beleidsinformatie jeugdhul, over het eerste kwartaal met betrekking tot gemeente
B, volledig en betrouwbaar?
Volledigheid beleidsinformatie jeugdhulp
In de inkoopcontracten van gemeente B is de plicht tot de verstrekking van beleidsinformatie
vastgelegd. Of daadwerkelijk door alle jeugdhulpaanbieders en gecertificeerde instellingen is
geleverd is door de gemeente niet gecontroleerd. Er is dus geen zicht op de volledigheid, ook is niet
bekend in hoeverre er verschillen zijn in de levering tussen de verschillende soorten
jeugdhulpaanbieders.
Het wijkteam maakt gebruik van het gemeentelijke registratiesysteem GWS. Als belangrijk nadeel
van dit systeem (en overigens ook van de verplichte gegevensaanlevering ten behoeve van de
landelijke beleidsinformatie jeugd) wordt genoemd dat professionals gedwongen worden om op
individueel cliëntniveau te registreren, terwijl er wordt gewerkt met gezinsplannen die betrekking
hebben op meerdere gezinsleden tegelijk.
Hoewel het team (gedeeltelijk) ook een jeugdhulpaanbieder is, is in het eerste kwartaal geen
beleidsinformatie over dit team aangeleverd. Desondanks staan er wel 10 jeugdhulptrajecten
geregistreerd in de tabellen van CBS, onduidelijk is hoe dat komt.
Zicht op gebruik jeugdzorg
Afspraak is dat jeugdhulpaanbieders maandelijks hun facturen indienen, 75% van de gecontracteerde
aanbieders heeft dit ook daadwerkelijk gedaan. Het gebruik van jeugdhulp verliep in de eerste helft
van 2015 volgens plan.
De gemeente hecht er veel belang aan om gemeenteraadsleden mee te nemen in alle
ontwikkelingen binnen het sociale domein. Niet alleen door cijfers te presenteren, maar juist ook
door het verhaal dat er bij hoort. De coördinator en professionals uit het wijkteam verzorgden
presentaties tijdens raadsvergaderingen.
Overeenkomsten en verschillen met gemeentelijke cijfers
Zoals vermeld is over het wijkteam geen beleidsinformatie verstrekt aan CBS, terwijl vanuit dat team
wel jeugdhulp is geboden (zie ook paragraaf 3.4). De cijfers over jeugdhulpgebruik zijn daarom niet
goed vergelijkbaar. Daarbij komt dat de gegevens waarover de gemeente zelf beschikt nog
onvoldoende betrouwbaar om er analyses op los te laten of conclusies aan te verbinden.
Opstartproblemen in het kader van de transitie zijn hiervoor de belangrijkste reden:
- Het registratiesysteem van het gemeentelijk loket en het wijkteam werkte in de eerste helft van
2015 nog niet optimaal. De data over de WMO zijn inmiddels voldoende betrouwbaar, maar dit
geldt in mindere mate voor de cijfers over de jeugdhulp.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

34

Partners in Jeugdbeleid

-

De gegevens van de cliënten die vanuit de gegevensoverdracht via het Rijk in het systeem zijn
ingevoerd bevatten onjuistheden, onder andere cliënten die niet (meer) in de gemeente
woonden.
- Grote delen van de aan de gemeente geleverde bestanden met jeugdhulpcliënten bleken niet
volledig, waardoor ze konden worden opgenomen in het gemeentelijke registratiesysteem. Zo is
van veel jeugdzorgcliënten alleen het BSN-nummer en de zorgverlener bekend, en niet welke
zorg ze ontvangen. De gemeente heeft een gegevensuitvraag gedaan bij jeugdhulpaanbieders
om deze informatie aan te vullen. Over een groot deel van de jeugdige cliënten zijn van de
jeugdhulpaanbieders nog geen gegevens ontvangen aangezien zorgverleners zich beriepen op de
privacywetgeving. (Vanaf 7 augustus 2015 gaat de tijdelijke ministeriële regeling
persoonsgegevens op facturen jeugdhulp - met terugwerkende kracht – vanaf 1 januari 2015 in.
Met de tijdelijke regeling mogen jeugdhulpaanbieders bij de declaratie de gegevens verstrekken
die zij met de gemeente zijn overeengekomen. Dit zonder in strijd te komen met het
beroepsgeheim).
- Jeugdhulp die in 2015 is toegekend door huisartsen en de toegekende regionale jeugdzorg wordt
nog niet geregistreerd in het gemeentelijke registratiesysteem. Deze gegevens worden elders
geregistreerd en komen voor een deel pas later beschikbaar, onder andere via de landelijke
beleidsinformatie jeugdhulp.
- Door drukte, onduidelijkheid en automatiseringproblemen is er, voor jeugdhulp en WMO
tezamen, een administratieve achterstand in de registratie van ongeveer 400 nieuw toegekende
voorzieningen.
De gemeente verwacht dat de kwaliteit van gegevens de komende tijd zal toenemen en de
informatie dan wel gebruikt kan worden om van te leren en te verbeteren.

Gebruik van de beleidsinformatie jeugdhulp
De beleidsinformatie jeugdhulp is door gemeente B geanalyseerd, daarbij is een voorzichtige
vergelijking gemaakt met omliggende gemeenten. Dit wel met enige terughoudendheid. Enerzijds
wegens vragen over de betrouwbaarheid en volledigheid van de cijfers over dit eerste kwartaal.
Anderzijds omdat je de werkwijze en (historische en actuele) situatie in een gemeente wel goed
moet kennen om je eigen gemeente er mee te kunnen vergelijken.
“Toegangsmodellen kunnen oppervlakkig op elkaar lijken. Maar de werkelijkheid is zeer divers,
omdat lokale omstandigheden, historie en organische manier van ontwikkelen leidt tot veel
onderlinge verschillen. Het blijft wel interessant om van elkaar te leren, maar het is nooit een op een
over te nemen”.
4.2

Bevolkingsamenstelling en sociaal economische omstandigheden

Onderzoeksvraag 2:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik in deze gemeente, en opvallende verschillen ten opzichte
van andere gemeenten, toe te wijzen aan de bevolkingsamenstelling en sociaal economische
omstandigheden?
Gemeente B scoort, net als de andere gemeenten in het onderzoek, in vergelijking met Nederland
gemiddeld op de wegingsfactoren van het verdeelmodel. Het herverdeeleffect in 2016 (88% in plaats
van 95% van het budget) wordt verklaard door een historisch hoger zorggebruik. De flinke korting op
het jeugdbudget door het herverdeeleffect kwam niet onverwacht, er is door de gemeente op
geanticipeerd.

Gemeente A
Gemeente B
Gemeente C
Gemeente D
Nederland

herverdeeleffect
2016
90,62%
88,68%
100,25%
96,06%
95,00%

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

35

Partners in Jeugdbeleid

Kenmerkend voor gemeente B is het contrast tussen enerzijds wijken met een dorps karakter (met
weinig problematiek en flinke vergrijzing) enerzijds. En enkele sociaaleconomisch zwakke wijken met
een flinke, meer stedelijke, problematiek anderzijds. Door de nabijheid van twee steden kennen deze
wijken, met kleinere en goedkopere woningen, een relatief hoge instroom van gebroken gezinnen en
vluchtelingen. Er zijn straten waar 40 tot 45 verschillende nationaliteiten wonen.
Afgelopen jaren is door de gemeente sterk geïnvesteerd in deze kwetsbare wijken. Onder andere
door de ontwikkeling van buurtnetwerken en het uitvoeren van preventief jeugdbeleid. Mede
daardoor is de afgelopen jaren veel problematiek gesignaleerd en was het zorggebruik wellicht
verhoogd. De investeringen hebben hun vruchten afgeworpen: het gaat nu heel goed in deze wijken.
4.3

Inkoop van jeugdhulp

Onderzoeksvraag 3:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik, en opvallende verschillen ten opzichte van andere
gemeenten, toe te wijzen aan de inkoop van jeugdhulp voor 2015?
Historisch zorggebruik en afspraken over zorgcontinuïteit in 2015
Als gevolg van de afspraken over zorgcontinuïteit is de inkoop van 2015 voor een belangrijk deel een
afspiegeling van het historisch zorggebruik.
Keuzes bij de inkoop 2015
Voor 2015 zijn alleen verblijf en het gedwongen kader regionaal ingekocht, de rest subregionaal. In
2015 is bij de inkoop bestuurlijk aanbesteed, dat is de gemeente goed bevallen dus voor 2016 wordt
op dezelfde wijze ingekocht.
Het budget dat na borging zorgcontinuïteit resteerde is samengevoegd met de WMO-middelen. Een
deel van de middelen is gebruikt voor vormgeven van het gemeentelijke loket en het wijkteam, zodat
daar nu de juiste deskundigen werkzaam zijn. Het samenvoegen van de middelen geeft ruimte voor
maatwerkoplossingen, zonder discussie of het nou Jeugdhulp is of WMO.
De verschuiving in het jeugdhulpgebruik, van specialisten richting het wijkteam, wordt niet zichtbaar
in de beleidsinformatie jeugdhulp omdat de cijfers van het wijkteam daarin nog ontbreken.
In de contracten met de jeugdhulpaanbieders zijn geen budgetten vastgelegd. De cliënt bepaalt waar
hij heen gaat. Het kan dus zijn dat een gecontracteerde jeugdhulpaanbieder geen zorg levert en niet
kan factureren. Deze werkwijze steunt het gemeentelijk loket en het wijkteam bij het realiseren van
maatwerkoplossingen die passen bij de cliënt. Zorgaanbieders die flexibel meedenken met de vraag
van cliënten worden vaker ingeschakeld dan aanbieders die vasthouden aan hun eigen aanbod. Een
van de jeugdhulpaanbieders merkt hierbij op dat cliënten dan wel goed geïnformeerd moeten
worden over het beschikbare aanbod in de regio, en is van mening dat dit nu nog onvoldoende
gebeurt.
Beschikbaarheid vrij toegankelijke en niet-vrij toegankelijke jeugdhulp
De (preventieve) hulp die vanuit het gemeentelijke loket zelf geboden wordt is vrij toegankelijk. Het
wijkteam niet, het team wordt ingeschakeld door het loket. Het wijkteam kent geen wachtlijsten.
Wachtlijsten bij jeugdhulpaanbieders worden door het wijkteam niet geaccepteerd: “als een
aanbieder zegt dat er een wachtlijst is gaan we met de betreffende cliënt op zoek naar een andere
oplossing”.
Inkoop 2016
Ook voor 2016 wordt bestuurlijk aanbesteed.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

36

Partners in Jeugdbeleid

4.4

Toegang tot jeugdhulp

Onderzoeksvraag 4:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik in gemeente B, en opvallende verschillen ten opzichte van
andere gemeenten, reeds toe te wijzen aan de organisatie van de toegang tot de jeugdhulp?
Organisatie van de gemeentelijke toegang
Gemeentelijk loket
- Mensen met een vraag op het domein van jeugdhulp kunnen terecht bij het gemeentelijk loket.
Dit loket is ontstaan door een samenvoeging van de taken, en de professionals, van het Centrum
voor Jeugd en gezin, het zorgloket WMO, de consulenten sociale zaken, inkomensondersteuning,
schuldhulpverlening, mantelzorg, maatschapplijkwerk, schoolmaatschappelijkwerk en MEE.
- Met uitzondering van de jeugdgezondheidszorg zijn deze medewerkers in dienst gekomen van de
gemeente. Gezamenlijk verzorgen zij preventieve activiteiten, coaching, korte begeleiding (5 tot
6 gesprekken) en de toegang tot jeugdhulp en WMO. Zij werken voor alle inwoners: van -9 mnd
tot 100 jaar. Belangrijk uitgangspunt is dat de professionals in het loket specialist blijven in hun
vakgebied.
- Binnen het loket wordt gewerkt vanuit themateams: als een vraag binnenkomt wordt bekeken
waar het zwaartepunt ligt (bijvoorbeeld bij opvoedingsproblemen, schulden, of juist
ouderenproblematiek). Tegelijkertijd wordt ook nagegaan of het enkelvoudige problematiek
betreft of dat er sprake is van meervoudige of complexe problemen. Enkelvoudig problematiek
handelt het loket zelf af, als het complexer is wordt het wijkteam ingezet.
- Toen de gemeente koos voor deze opzet kregen ze vaak als kritiek te horen dat een gemeentelijk
loket een te hoge drempel zou zijn voor zorgvragers. Dit blijkt in de praktijk helemaal niet het
geval: mensen wenden zich gemakkelijk tot het loket. Daarnaast zijn de medewerkers ook
aanwezig op scholen voor primair en voortgezet onderwijs en in de wijken, bijvoorbeeld in wijken buurtcentra. Daardoor krijgen de medewerkers van het loket signalen snel binnen. Vanuit het
loket zijn er ook korte lijnen met de beleidsmedewerkers van de gemeente. De signalen die
binnenkomen bij het loket en het wijkteam worden gebundeld. Hierdoor is het mogelijk om
preventieve activiteiten op wijkniveau in te zetten: integraal en wijkgericht, of juist specifiek
waarnodig.
- Het loket wordt bemenst door 32 FTE, waarvan 2/3 als dienstverlener werkzaam is en 1/3
administratieve en personele ondersteuning biedt. De administratieve en personele
ondersteuners werken ook voor het wijkteam.
Wijkteam
- Het wijkteam werkt ook voor een naburige gemeente en is organisatorisch ondergebracht in een
gemeenschappelijke regeling. Het team bestaat uit twintig professionals en een
coördinator/manager, zij vallen onder de CAO Maatschappelijke dienstverlening en welzijn. Twee
wethouders van elke gemeente vormen samen het bestuur.
- Het team bestaat uit professionals die voorheen werkzaam waren bij bureau jeugdzorg, jeugd en
opvoedhulp, maatschappelijk werk, bewindvoering, GGZ, zorg voor mensen met een
verstandelijke beperking, Steunpunt huiselijk geweld, Centrum Jeugd en gezin, ouderenzorg,
verslavingszorg, zorg voor mensen met een zintuiglijke handicap en het CIZ. In het team werken
twee orthopedagogen.
- Bij de werktoedeling is de vraag leidend: op basis van de vraag die via het loket binnenkomt
wordt het teamlid met de best passende expertise ingezet. Naast dit teamlid wordt ook een
duopartner uit het team ingezet, waarbij ook de vraag leidend is. Dit werken in duo’s was
aanvankelijk vrijblijvend. De individuele verantwoordelijkheid werd door de professionals uit het
team als behoorlijk zwaar ervaren. Daarom is het werken in duo’s nu vast in de werkwijze

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

37

Partners in Jeugdbeleid

opgenomen. Zo nodig wordt een derde collega ingevlogen, op het moment dat die
deskundigheid ook nodig is binnen een gezin.
- Het team werkt volgens de principes van 1Gezin1Plan1Coach. Zij zoeken telkens naar
maatwerkoplossingen. Een voorbeeld: bij het team werden vrij snel na elkaar drie meiden van 17
jaar aangemeld die door de problematiek van hun ouders niet thuis konden wonen.
Zorgaanbieders konden alleen behandelplekken bieden, wat voor deze meiden niet nodig was.
Het team heeft toen zelf gezamenlijke woonruimte voor deze drie jongeren gerealiseerd, plus
enige begeleiding. Dit is zowel beter voor deze meiden (in hun eigen omgeving en netwerk) als
een enorme koste besparing.
- Bij het zoeken naar passende oplossingen loopt het team soms tegen jeugdhulpaanbieders aan
die nog sterk vanuit hun gangbare aanbod denken. Maar vaker nog blijkt de gemeentelijke
regelgeving weerbarstig: “de regelgeving van gemeenten is er op gericht om iedere burger gelijk
te behandelen. Maar voor deze relatief kleine groep (circa 3% burgers met complexe
problematiek) werken deze regels averechts. Pas als je anders met die regels om kunt gaan kun
je hen helpen. Terwijl een strikte toepassing van regels de problemen juist verergert en de
kosten opdrijft.”
- Doordat het team gericht op zoek gaat naar maatwerkoplossingen is het aantal nieuwe pgb’s
relatief laag.
De gemeente is tevreden over de gekozen opzet voor de toegang tot jeugdhulp en gaat zeker verder
op de ingeslagen weg. Vanuit een van de jeugdhulpaanbieders worden wel kanttekeningen geplaatst
bij de gekozen opzet. Deze aanbieder heeft moeite met het feit dat gemeente B afwijkt van
afspraken die regionaal zijn gemaakt over wie welk zorgaanbod levert. Het wijkteam biedt in de ogen
van deze jeugdhulpaanbieder meer dan is afgesproken. Ook heeft deze jeugdhulpaanbieder moeite
met het feit dat professionals in dienst zijn van de gemeente, of onder een gemeenschappelijke
regeling vallen: dit is anders dan in de rest van de regio en zou een onafhankelijke
cliëntondersteuning in de weg kunnen staan.
Ambulante hulp door het Jeugd- en gezinsteam
In de beleidsinformatie jeugdhulp valt op dat er in gemeente B slechts 10 jeugdhulptrajecten vanuit
het wijkteam zouden zijn geboden. Navraag leerde dat de cijfers over de inzet van jeugdhulp vanuit
het wijkteam niet zijn aangeleverd, onduidelijk is hoe deze 10 trajecten in de tabellen van CBS
terecht zijn gekomen. Uit de eigen cijfers van het wijkteam blijkt dat van het totaal aantal
begeleidingen 110 huishoudens zijn begeleid waarin sprake was van jeugdhulpproblematiek bij een
of meer jeugdigen.
Ambulante jeugdhulp op 31.03.2015
Nederland Gemeente B
Aantal jeugdhulptrajecten zonder verblijf
Uitgevoerd door het wijk- of buurtteam
% van totaal jeugdhulp zonder verblijf

202005
7560
3,7%

500
10
2,0%

Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82968NED

Spoedeisende hulp en crisis
De spoedeisende zorg voor nul tot drieëntwintigjarigen wordt verzorgd door een
samenwerkingsverband van bureaujeugdzorg en aanbieders van jeugd-GGZ, zorg voor jeugd met een
verstandelijke beperking en de jeugd en opvoedhulp. Er is één gezamenlijk telefoonnummer. Het
wijkteam werkt hier nauw mee samen. Op het moment dat zij een crisis voorzien doet het wijkteam
een vooraanmelding. Het crisisteam weet dan wat er speelt, en kan zo nodig aansluiten op de hulp
die vanuit het wijkteam reeds is ingezet.
Vanuit een landelijke brancheorganisatie kwam het signaal dat er landelijk een opvallende toename
van crisisplaatsingen zou zijn, en ook de duur van deze opnamen langer zou zijn. Vertegenwoordigers
van gemeente en wijkteam, maar ook meelezende jeugdhulpaanbieders, herkennen deze landelijke
signalen niet.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

38

Partners in Jeugdbeleid

Jeugdhulpgebruik eerste kwartaal 2015 in vergelijking met andere gemeenten
De cijfers over het gebruik van jeugdhulp betreft alle jongeren die in het eerste kwartaal jeugdhulp
ontvingen: de hulp die bij de start van het jaar reeds werd geboden (zorgcontinuïteit) plus de
instroom over het eerste kwartaal. Omdat een groot aandeel nog wordt bepaald door jongeren die
reeds in 2014 in zorg waren is niet mogelijk om op basis van deze cijfers al iets te zeggen over de
werking van de toegang.
Gebruik jeugdhulp
Jongeren met jeugdhulp

Nederland
Gemeente B
6,2%
6,6

% van alle jongeren tot 18 jaar

(N = 528)

Jongeren met jeugdhulp met verblijf

0,9 %

% van alle jongeren tot 18 jaar

1,1
(N = 88)

Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82972NED

Het werkelijk aantal jeugdhulp gebruik ligt in gemeente B hoger, jeugdhulp geboden uit het wijkteam
is nog niet aangeleverd. Het wijkteam leverde zelf jeugdhulp aan 110 huishoudens.
In een huishouden dat jeugdhulp ontvangt kunnen zich echter meerdere jongeren bevinden, ook kan
het zijn dat zo’n jongere elders nog specialistische jeugdhulp ontvangt. De cijfers kunnen derhalve
niet bij elkaar op worden geteld.
Overige verwijzers naar specialistische jeugdhulp
De rechtstreekse verwijzing via huisartsen (51% tegen 61% landelijk) en medisch specialisten (4%
tegen 6% landelijk) liggen in gemeente B lager dan landelijk. Twee jaar geleden zijn er al
samenwerkingafspraken met de huisartsen gemaakt. In de gemeente is een zeer innovatieve
huisartsengroep werkzaam. De insteek van gemeente B is dat huisartsen voordelen van de werkwijze
van de gemeente moeten hebben en dat de samenwerking dan goed op gang kan komen. Dit blijkt in
de praktijk goed uit te pakken. Gemeente en huisartsen hebben de intentie om van elkaar te leren en
aansluiting te zoeken op elkaars zorgpaden. Er is een goede samenwerking met
praktijkondersteuners van de huisartsen (POH). In de gemeente ligt een ziekenhuis, er bestaan korte
lijnen met de daar werkzame kinderartsen. Het loket en het wijkteam kunnnen, als de client daarvoor
toestemming verleent, aansluiten op zorgmail zodat beveiligd berichtenverkeer met artsen kan
plaatsvinden.

Verwijzers
Nederland
Gemeente B

Instroom
Jeugdhulp
(trajecten)
134830
385

via
gemeente
8,3%
11,7%

via
huisarts
60,9%
50,6%

via
jeugdarts
1,4%
1,3%

via
gecertificeerde
instelling
10,1%
18,2%

via
medisch
specialist
6,2%
3,9%

geen
verwijzer
13%
14,3%

Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82971NED

Dat ruim 18% van de instroom op verwijzing van de gecertificeerde instellingen binnenkomt verbaast
de gemeente en het wijkteam. Navraag bij jeugdhulpaanbieders leert dat zij de gecertificeerde
instelling als verwijzende instantie registreren op het moment dat er sprake is van een
kinderbeschermingsmaatregel, ook al ligt er een toewijzingsbesluit vanuit het wijkteam.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

39

Partners in Jeugdbeleid

4.5

Toegang tot de jeugdbescherming

Onderzoeksvraag 4:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik in gemeente B, en opvallende verschillen ten opzichte van
andere gemeenten, reeds toe te wijzen aan de organisatie van de toegang tot de jeugdbescherming?
Er zijn samenwerkingsafspraken met de Raad voor de kinderbescherming gemaakt. Het wijkteam wil
graag dat in het overleg met de Raad ook het gezin aanschuift. Met de Raad is een gezamenlijk plan
gemaakt om naar een dergelijke werkwijze toe te groeien. Een Verzoek Tot Onderzoek (VTO) aan de
raad wordt in gemeente B verzorgt door professionals uit het wijkteam, altijd in samenspraak met
hun orthopedagoog.
Met de gecertificeerde instellingen is afgesproken dat jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders
altijd een duo vormen met een medewerker van het wijkteam. In de praktijk is al ervaren dat dit kan
leiden tot een eerdere afbouw van de onder toezichtstelling.
Veilig Thuis is gevormd door een samenvoeging van de voormalige taken van maatschappelijkwerk
en bureau jeugdzorg. Dit is nog volop in ontwikkeling. Met name op het werken volgens de principes
1Gezin1Plan1Coach en het samenspel met de spoedeisende zorg en het wijkteam behoeft nog
verbetering.
% gedwongen kader
Jongeren met jeugdbescherming

Nederland Gemeente B
1,1 %
1%

% van alle jongeren tot 18 jaar

( N = 85)

Jeugdbescherming + jeugdhulp met verblijf

43,2 %

% van alle jongeren met een JB maatregel

45,7 %
(N = 39)

Jongeren met jeugdreclassering

O,4 %

0,2 %

% van alle jongeren van 12 tot 23 jaar
Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82972NED

Landelijk heeft 1,1% van de jongeren tot 18 jaar een ondertoezichtstelling of een voogdijmaatregel.
Gemeente B heeft met 1% naar verhouding net iets minder kinderbeschermingsmaatregelen.
Kijken we echter naar de instroom: het aantal nieuwe maatregelen in het eerste kwartaal, dan zien
we een ander beeld:
Instroom
2
jeugdbescherming
Totaal JB trajecten

Nederland

Gemeente B

1ste kwartaal

36655

85

Begonnen JB trajecten

2385
(7%)

20
(24%)

1ste kwartaal

Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82975ned&D1=a&D2=0&D3=l&HDR=G1,G2&STB=T&VW=T

In gemeente B wordt een opvallend hoge instroom (24%) zichtbaar. Flink hoger dan het landelijk
percentage (7%) en ook hoger dan de instroom in de regio van gemeente B (10%).
Tijdnes het onderzoek is niet duidelijk geworden wat hiervan de oorzaak is: een reële stijging of een
administratieve oorzaak. Aan de instroom in de jeugdbescherming gaan echter weken tot maanden
vooraf: een verzoek tot onderzoek aan de raad, het onderzoek van de raad, en de uitspraak van de
kinderrechter. Het is daarom onwaarschijnlijk dat deze hoge instroom in het eerste kwartaal iets te
maken heeft met de wijze waarop de toegang vanaf januari is georganiseerd.

2

Alle cijfers van CBS zijn afgerond op vijftallen. Om het risico op onthulling van individuen te voorkomen zijn de waarden 0 tot en met 7
weergegeven als geheim.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

40

Partners in Jeugdbeleid

5.

De toegang en de cijfers in gemeente C

Impressie van gemeente C
Gemeente C is een plattelandsgemeente met veel dorpskernen, verspreid over een groot gebied. In
de gemeente speelt geen opvallende sociaal economische problematiek. Er zijn echter wel
verschillen tussen de diverse dorpskernen, het is daarom niet goed mogelijk om één beeld te
schetsen.
De toegang tot de jeugdhulp wordt verzorgd door een integraal werkend wijkteam voor WMO, werk
en inkomen en jeugdhulp. Het wijkteam is opgesplitst in vier teams die ieder een deel van de
gemeente als werkgebied hebben. De professionals uit dit team zijn in dienst van de gemeente. Het
wijkteam biedt zelf geen jeugdhulp, wel lichte ondersteuning.
Twee professionals uit het wijkteam zijs gevraagd op eigen wijze te beschrijven wat vanaf januari
2015 de belangrijkste verandering is in de toegang tot de jeugdhulp voor hun cliënten:
“Voorheen werkte ik bij bureau jeugdzorg. Het grote verschil voor mijn cliënten is dat ik nu veel
minder afhankelijk ben van andere instanties op het gebied van participatie, schuldhulp en werk en
inkomen. Want een probleem komt meestal niet alleen. We hebben hele korte lijntjes, letterlijk: ik
loop even naar het bureau van mijn collega om hem in te schakelen. Ik ben en blijf wel het
aanspreekpunt voor het gezin, en dat weten mijn cliënten.
Zo was er bijvoorbeeld een gezin dat via de reclassering bij ons kwam. Er was sprake van huiselijk
geweld en de reclassering maakte zich zorgen om de kinderen. Al snel bleek dat de financiële
problemen de grootste frustratie waren voor dit gezin. Dan kan ik mijn collega van de
schuldhulpverlening inschakelen. Zij heeft met de ouders de financiën op orde gebracht. Maar ze
heeft ook bemiddeld met de woningbouw, want door de schulden kwamen deze mensen niet in
aanmerking voor een meer passende woning. Ik behoud bij zo’n gezin de helikopterview, ben de
regisseur. Dat was ik bij bureaujeugdzorg ook wel, maar toen liep ik vast in de bureaucratie van al
die instanties. Doordat we nu vanuit een team werken gaat dat veel efficiënter.
En het gebeurt natuurlijk ook andersom: dat een collega in verband met schulden in een gezin komt
en ziet dat er ook problemen met de opvoeding zijn. Dan word ik ingeschakeld, dat is mijn
specialisme. Ik houd me bezig met jeugd, maar in ons team kijken we wel allemaal met een brede
blik.”
“Bij mij komen direct twee dingen op: de toegankelijkheid en de korte lijnen. Voorheen bij bureau
jeugdzorg vonden de gesprekken meestal plaats op kantoor. Nu gaan we altijd op huisbezoek. Dat is
veel laagdrempeliger voor mensen. En het levert direct veel informatie op die je anders niet of pas
veel later krijgt. Zo kwam ik in een gezin waar me tijdens huisbezoek het gevoel bekroop dat het
huishouden niet goed liep. Het is dan ook gemakkelijker dat ter plekke ter sprake te brengen. De
tweede belangrijke verandering is dat ik nu zulke korte lijnen heb met mijn collega’s uit de
schuldhulp, werk en inkomen, sociale activering en WMO. Voorheen moest ik dan instanties afbellen
en maar hopen dat ik de juiste persoon trof. Nu kunnen we samen op huisbezoek, of vraag ik mijn
collega zelf even langs te gaan. Van de 30 zaken die ik nu heb, voer ik zeker de helft in samenwerking
met een collega uit. Bij bureau jeugdzorg deden we ook een brede screning, dat is niet echt
veranderd. Maar vervolgens verwees je door naar deze instanties want dat hoorde niet bij jeugdzorg.
Ik had daar dan verder helemaal geen zicht op of bemoeienis mee, die schotten stonden er echt
stevig tussen. Cliënten staan echt versteld dat ik dit nu zo snel kan regelen.”

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

41

Partners in Jeugdbeleid

Leeswijzer
In de navolgende paragrafen komen eerst de volledigheid en betrouwbaarheid van de
beleidsinformatie jeugdhulp met betrekking tot gemeente C aan de orde. Vervolgens wordt
beschreven in hoeverre niet beïnvloedbare factoren (paragraaf 2) en de inkoop van jeugdhulp
(paragraaf 3) van invloed zijn op het jeugdhulpgebruik in deze gemeente. In de laatste twee
paragrafen staat beschreven hoe de toegang tot de jeugdhulp en de toegang tot de
jeugdbescherming in gemeente C zijn georganiseerd. In die beschrijving wordt de relatie gelegd met
de beleidsinformatie jeugdhulp over het eerste kwartaal 2015.
5.1

De beleidsinformatie jeugdhulp nader beschouwd

Onderzoeksvraag 1:
In hoeverre is de beleidsinformatie jeugdhulp, over het eerste kwartaal met betrekking tot gemeente
C, volledig en betrouwbaar?
Volledigheid beleidsinformatie jeugdhulp
In de inkoopcontracten van gemeente C is de plicht tot gegevenslevering ten behoeve van de
beleidsinformatie jeugdhulp vastgelegd. Gemeente C vermoedt dat deze cijfers over het eerste
kwartaal niet compleet zijn.
Zicht op gebruik jeugdzorg
Gemeente C houdt zelf zicht op het gebruik van jeugdzorg door middel van kwartaalrapportages en
regelmatige gesprekken met de aanbieders. Daarnaast krijgt de gemeente rechtstreekse signalen
vanuit het wijkteam.
De cijfers die de gemeente zelf heeft over het eerste kwartaal zijn niet compleet. Met name de
facturering vanuit de jeugd-ggz ontbreekt nog: doordat daar met DBC’s wordt gewerkt die pas na
afloop worden gedeclareerd. Omdat veel van deze zorg wordt geboden op verwijzing van de huisarts
is deze informatie ook bij het wijkteam niet bekend. Inmiddels heeft de gemeente deze aanbieders
verzocht om een tussentijdse rapportage.
Overeenkomsten en verschillen tussen de landelijke beleidsinformatie jeugdhulp en gemeentelijke
cijfers zijn gezien het bovenstaande niet te geven. En dat is tevens de reden dat de gemeente (nog)
geen gebruik heeft gemaakt van de beleidsinformatie jeugdhulp.
5.2

Bevolkingsamenstelling en sociaal economische omstandigheden

Onderzoeksvraag 2:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik in deze gemeente, en opvallende verschillen ten opzichte
van andere gemeenten, toe te wijzen aan de bevolkingsamenstelling en sociaal economische
omstandigheden?
Gemeente C scoort, net als de andere gemeenten in het onderzoek, in vergelijking met Nederland
gemiddeld op de wegingsfactoren van het verdeelmodel. Het herverdeeleffect valt voor gemeente C
gunstig uit: het budget voor 2016 blijft min of meer gelijk. Het was gemeente C op grond van de
provinciale monitor al langer duidelijk dat het jeugdhulpgebruik relatief laag ligt.
De gemeente herkent het beeld dat er geen opvallende sociaal economische problemen spelen. Er
zijn echter wel verschillen tussen de diverse dorpskernen, het is daarom niet goed mogelijk om één
beeld te schetsen. In sommige kernen speelt forse problematiek rond (v)echtscheidingen in
combinatie met schulden. Ook blijken er relatief veel tienermoeders in de gemeente te zijn.

Gemeente A
Gemeente B
Gemeente C
Gemeente D
Nederland

herverdeeleffect
2016
90,62%
88,68%
100,25%
96,06%
95,00%

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

42

Partners in Jeugdbeleid

5.3

Inkoop van jeugdhulp

Onderzoeksvraag 3:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik, en opvallende verschillen ten opzichte van andere
gemeenten, toe te wijzen aan de inkoop van jeugdhulp voor 2015?
Historisch zorggebruik en afspraken over zorgcontinuïteit in 2015
Bij de inkoop voor 2015 zijn alleen contracten gesloten met aanbieders die al hulp boden binnen de
gemeente. Met hen zijn afspraken gemaakt over zorgcontinuïteit en voortzetting in 2015.
Keuzes bij de inkoop 2015
De jeugdhulp is samen met andere gemeenten uit de regio ingekocht maar los van de grootste
gemeente in de regio. Er vond een openbare aanbesteding plaats, op productniveau.
Met de gecontracteerde jeugdhulpaanbieders jeugd is de afspraak gemaakt dat zij 2% van hun
budget inzetten voor innovatieve vormen van zorg. De gezamenlijke aanbieders hebben daartoe, in
afstemming met de gemeenten, een innovatieagenda opgesteld.
Voor gemeente C zijn in 2015 de vier belangrijkste regionale innovatie thema’s: Formele hulp naast
informele hulp; integraliteit van de ondersteuning, jeugdhulp-onderwijs-arbeidstoeleiding en een
afname van gedongen hulp door een meer vloeiende lijn tussen drang en dwang.
Beschikbaarheid vrij toegankelijke en niet-vrij toegankelijke jeugdhulp
Naast voorliggende voorzieningen als (school-)maatschappelijk werk, opvoedspreekuur,
opvoedcursussen etc., kent gemeente C geen vrij toegankelijke jeugdhulp. Het wijkteam biedt zelf
geen jeugdhulp, wel is in overleg met cliënt lichte ondersteuning mogelijk.
Op dit moment is er voldoende jeugdhulp beschikbaar binnen gemeente C. Veilig Thuis kent echter
wel een wachtlijst. Onderzocht wordt wat hiervan de oorzaak is en hoe dit op te lossen. Als er bij een
jeugdhulpaanbieder sprake is van een wachtlijst dan gaat de gemeente in gesprek om te
onderzoeken wat mogelijk is. Als het nodig is biedt het wijkteam tijdelijk lichte hulp om de wachttijd
te overbruggen.
Inkoop 2016
Bij de inkoop 2016 wordt een nieuwe werkwijze gehanteerd. Er vindt een aanbesteding plaat waarbij
gezocht wordt naar meer samenwerking, ontschotting en een andere manier van werken. Gemeente
C zal met een zorgaanbieder een contract afsluiten.
De gesprekken in het kader van dit aanbestedingsproces zijn in het voorjaar van 2015 gestart, later
dit jaar valt het definitieve besluit. Het contract met de preferred partner gaat in medio 2016 in. Dit
betekent dat huidige contracten doorlopen tot medio 2016. In de gesprekken wordt meegenomen of
toegang in de loop van 2016 ook onder de verantwoordelijkheid van de preferente marktpartij gaat
vallen of bij de gemeente ondergebracht blijft. Aandachtspunt daarbij is hoe dan als gemeente goed
verbinding te houden. Op dit moment wordt het als een groot voordeel ervaren dat
beleidsmedewerkers en wijkteam nauw samenwerken en snel kunnen schakelen.
Gemeente C ziet als belangrijk voordeel van de keuze voor één contractpartner dat de inhoud en
organisatie van de zorg wordt belegd bij een marktpartij die juist daarin deskundig is, en niet bij de
gemeente. Belangrijk voordeel is ook dat deze partner verantwoordelijk wordt voor de uitvoering
van zorgtaken in het kader van zowel de jeugdhulp als de WMO. Dit moet een meer integraal aanbod
aan huishoudens bevorderen. De gemeente kiest voor deze vorm van aanbesteden vanuit de ambitie
om regiegemeente te zijn en op basis van goede afspraken en vanuit vertrouwen de juiste
deskundigen hun werk te laten doen.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

43

Partners in Jeugdbeleid

5.4

Toegang tot jeugdhulp

Onderzoeksvraag 4:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik in gemeente C, en opvallende verschillen ten opzichte van
andere gemeenten, reeds toe te wijzen aan de organisatie van de toegang tot de jeugdhulp?
Organisatie van de gemeentelijke toegang
De wijkteams denken met de inwoners mee en zoeken samen naar oplossingen. Ze zijn er om de
inwoner te helpen bij vragen, of de behoefte aan ondersteuning te verhelderen en samen met de
inwoner een oplossing te zoeken. De wijkteams bestrijken een breed aandachtsgebied. Van sociale
activering tot schuldhulp dienstverlening, van ouderenzorg tot GGZ en jeugdhulp.
Gemeente C heeft haar toegang ingericht volgens het “click-call-face” principe. Als inwoners een
vraag hebben kunnen zij eerst terecht op de website van de wijkteams. Lukt dit niet dan kan men
bellen met het wijkteam. Dit team vangt veel vragen af: verwijst naar de website en de eigen
mogelijkheden binnen het gezin of netwerk. Waarnodig schakelt het telefoonteam het wijkteam in.
Als dit leidt tot een afspraak, dan komt een lid van de wijkteams langs en zoekt samen met de
inwoner naar een oplossing.
De wijkteams in gemeente C bestrijken de drie decentralisaties: WMO, werk en inkomen en
jeugdhulp. Het team bestaat uit 24 professionals, verdeeld over 4 teams. Deze mensen zijn
generalisten, met een eigen specialisme. De professionals werkten eerder bij bureau jeugdzorg, de
sociale dienst, schuldhulpverlening, zorg voor mensen met een beperking of psychiatrische
problematiek, MEE, WMO-loket en het CIZ. Om de blik van het team te verruimen zijn er ook
medewerkers uit andere sectoren aangesteld.
Het wijkteam heeft vier hoofdtaken: het geven van advies en bieden van lichte ondersteuning, het
stimuleren van de eigen kracht en het netwerk, de procescoördinatie van hulp en het op maat
realiseren van een integrale toegang tot zorg. Het team biedt lichte ondersteuning en verleent zelf
geen jeugdhulp. De opdracht aan het team is te focussen op de eigen kracht en de inzet van
voorliggende voorzieningen, informele zorg en bijvoorbeeld sportverenigingen.
Preventieve activiteiten, die in opdracht van de gemeente voorheen ook al werden uitgevoerd door
onder andere de GGD, het maatschappelijk werk en Humanitas, worden vanuit deze organisaties
voortgezet. Denk daarbij aan opvoedcursussen, opvoedspreekuur, homestart, het maatjesproject en
themabijeenkomsten.
Het motto van het wijkteam is één gezin, één plan, één regisseur. Waarnodig consulteert deze
regisseur een van de collega’s uit het team. Alleen in uitzonderlijke situaties krijgen mensen te
maken met meerdere consulenten uit het team. Een voorbeeld: een moeder heeft meerdere
problemen en het wijkteam schakelt specialistische hulp voor haar in, deze hulp zal over twee weken
van start gaan. Moeder maakt echter een flink overspannen indruk en haar jonge kind vertoont
gedragsproblemen. Het teamlid dat de regie heeft maakt zich zorgen: is de veiligheid de komende 2
weken voldoende gewaarborgd. Hij vraagt zijn collega uit het wijkteam die gespecialiseerd is op het
gebied van jeugd om advies, en deze besluit om een extra huisbezoek te doen.
Het integrale en gebiedsgerichte werken wordt door het team als belangrijk winstpunt ervaren. Zo
gebeurde het dat het team betrokken raakte bij zeven gezinnen uit een straat. Vroeger werden dit
als losse individuele vraagstukken beschouwd. Nu was dit aanleiding om een bijeenkomst te
organiseren voor de bewoners in deze straat, samen met de voetbalvereniging, het wijkcentrum en
andere betrokkenen. Samen is onderzocht welke problemen er in de straat spelen en welke
gezamenlijke structurele oplossingen daarvoor te bedenken zijn.
De benodigde deskundigheid in het wijkteam is geborgd door de multidisciplinaire samenstelling. De
teamleden worden gestimuleerd om, ook bij een enkelvoudige hulpvraag, integraal te kijken. Juist
ook naar de kinderen in het gezin.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

44

Partners in Jeugdbeleid

Ambulante hulp door het Jeugd- en gezinsteam
Het wijkteam in gemeente C biedt lichte ondersteuning, tot het niveau van maatschappelijk werk.
Het wijkteam heeft daarom geen gegevens ten behoeve van de beleidsinformatie jeugdhulp
aangeleverd. Toch staan hier 20 trajecten vermeld. Onduidelijk is hoe deze trajecten in de tabellen
van CBS terecht zijn gekomen
Ambulante jeugdhulp op 31.03.2015

Gemeente

Nederland

C

202005
7560
3,7%

600
20
3,3%

Aantal jeugdhulptrajecten zonder verblijf
Uitgevoerd door het wijk- of buurtteam
% van totaal jeugdhulp zonder verblijf

Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82968NED

Spoedeisende hulp en crisis
Voor crisis en spoedeisende zorg is er binnen de gemeente 24/7 één gezamenlijk telefoonnummer,
met daarachter meerdere crisisdiensten: waaronder die van de gecertificeerde instelling, Meldpunt
Acute Zorg, Veilig Thuis en de jeugd-ggz. Er zijn met hen afspraken gemaakt over noodnummers en
werkprocessen bij crisis en calamiteiten.
Jeugdhulpgebruik eerste kwartaal 2015 in vergelijking met andere gemeenten
De cijfers over het gebruik van jeugdhulp betreft alle jongeren die in het eerste kwartaal jeugdhulp
ontvingen: de hulp die bij de start van het jaar reeds werd geboden (zorgcontinuïteit) plus de
instroom over het eerste kwartaal. Omdat een groot aandeel nog wordt bepaald door jongeren die
reeds in 2014 in zorg waren is niet mogelijk om op basis van deze cijfers al iets te zeggen over de
werking van de toegang.
Het jeugdhulpgebruik in gemeente C ligt over het eerste kwartaal rond het landelijk gemiddelde.
Gebruik jeugdhulp
Jongeren met jeugdhulp

Nederland
6,2 %

Gemeente C
6,7 %

% van alle jongeren tot 18 jaar

(N = 214.000)

(N = 710)

Jongeren met jeugdhulp met verblijf

0,9 %

% van alle jongeren tot 18 jaar

1%
(N = 106)

Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82972NED

De nieuwe instroom in jeugdhulp zonder verblijf lijkt in het eerste kwartaal ruim 15% lager dan
landelijke gemiddelden (zie tabel hieronder). Jeugdhulpaanbieders herkennen de lagere instroom: er
is ook minder jeugdhulp bij hen ingekocht als vorig jaar. Maar het is volgens deze aanbieders veel te
vroeg om aan deze, mogelijk incomplete cijfers, al conclusies te verbinden over de werking van het
wijkteam.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

45

Partners in Jeugdbeleid

Instroom eerste kwartaal 2015
Totaal aantal jeugdhulptrajecten
Aantal trajecten dat op enig moment in 1ste kwartaal liep

Nederland

Gemeente C

257735

800

52,3%

35,6 %

11,0 %

15,0 %

87,4 %

87,5 %

48,9 %

31,9 %

9,4 %

12,5 %

2,3 %

1,9 %

46,6 %

30,6 %

12,6 %

12,5 %

3,5 %

3,1 %

1,6 %

2,5 %

begonnen trajecten 1ste kwartaal
% van totaal jeugdhulptrajecten

beëindigde trajecten 1ste kwartaal
% van totaal jeugdhulptrajecten

Totaal jeugdhulp zonder verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

begonnen trajecten Jeugdhulp zonder verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

beëindigde trajecten Jeugdhulp zonder verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

begonnen trajecten Wijkteam
% van totaal jeugdhulptrajecten

begonnen trajecten niet Wijkteam
% van totaal jeugdhulptrajecten

Totaal jeugdhulp met verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

begonnen trajecten met verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

beëindigde trajecten met verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82971NED

Omdat het wijkteam zelf geen jeugdhulp biedt zijn er door het team, of de gemeente, terecht geen
gegevens aangeleverd ten behoeve van de beleidsinformatie jeugd. Onduidelijk is hoe er dan toch
1,9% begonnen trajecten wijkteam in de tabel van CBS terecht is gekomen.
Overige verwijzers naar specialistische jeugdhulp
De regiogemeenten hebben met huisartsenorganisaties en jeugdartsenorganisaties een
samenwerkingsconvenant ontwikkeld. Men is tevreden over de samenwerking. De
praktijkondersteuners van de huisartsen (POH-ers) vormen voor huisartsen vaak de schakel met het
wijkteam. De Jeugdgezondheidszorg neemt zo nodig direct contact op met het wijkteam.

Verwijzers
Nederland
Gemeente C

Instroom
Jeugdhulp
(trajecten)
134830
285

via
gemeente
8,3%
12,3%

via
huisarts
60,9%
54,4%

via
jeugdarts
1,4%
10,5%

via
gecertificeerde
instelling
10,1%
12,3%

via
medisch
specialist
6,2%
3,5%

geen
verwijzer
13%
7,0%

Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82971NED

Vanuit de regionaalwerkende huisartsenorganisatie wordt aangetekend dat de implementatie van de
transitie in volle gang is, en dat het tijd kost om op een nieuwe manier met elkaar samen te gaan
werken. “Samen met de gemeenten werken we hard aan goede samenwerking tussen wijkteams en
huisartsen/jeugdartsen, maar dit proces is nog in volle gang en kan zeker nog beter”.
Het aantal verwijzingen dat via de huisartsen loopt zou volgens beleidsinformatie jeugd iets lager
liggen dan landelijk. Een huisarts uit de gemeente geeft aan dat zijn verwijsgedrag niet veranderd is
ten op zichte van vorig jaar.
Opvallend is het aandeel van de jeugdartsen: zij zouden volgens de beleidsinformatie veel vaker de
verwijzer naar jeugdhulp zijn dan elders in het land. De jeugdartsen werkzaam in gemeente C

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

46

Partners in Jeugdbeleid

herkennen dit beeld niet, zij vragen zich af of deze cijfers kloppen. Hebben de zorgverleners hierbij
wel de juiste verwijzer geregistreerd?
Op de contacten met medisch specialisten wil de gemeente de komende tijd meer gaan investeren.
Dit is nog complex: binnen de gemeente zelf ligt geen ziekenhuis. De inwoners maken gebruik van 3
ziekenhuizen die zowel binnen als buiten de jeugdzorgregio liggen.

5.5

Toegang tot de jeugdbescherming

Onderzoeksvraag 4:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik in gemeente C, en opvallende verschillen ten opzichte van
andere gemeenten, reeds toe te wijzen aan de organisatie van de toegang tot de jeugdbescherming?
Het streven van gemeente C is dat ouders - waar mogelijk – met ondersteuning van hun sociale
netwerk en van professionals, zelf de regie houden over de gang van zaken in het gezin. Als het echt
niet anders kan, dan is de inzet van de jeugdbescherming aan de orde.
De regiogemeenten hebben met de Raad voor de kinderbescherming en de gecertificeerde
instellingen een samenwerkingsprotocol opgesteld. Hierin zijn afspraken gemaakt over de
procedures die gevolgd worden en de rollen, taken en verantwoordelijkheden van de verschillende
partijen.
In de afspraken is een voor deze regio nieuwe manier van werken vastgelegd: de beschermingstafel.
Hier bespreken de casusregisseur van het wijkteam, de raad voor de kinderbescherming, de
gecertificeerde instelling en Veilig thuis samen met de ouders en jeugdige vanaf 12 jaar de
(veiligheid)situatie. De ouder krijgt hier een laatste kans om met ondersteuning in het vrijwillige
kader zelf de problemen op te lossen. Is dit niet mogelijk, dan wordt de kinderrechter om een
gedwongen maatregel verzocht. In crisissituaties en bij ernstige bedreiging wordt uiteraard direct
ingegrepen. De ervaringen worden in de loop van 2015 geëvalueerd. Ook wordt onderzocht of
verdere samenwerking met de omliggende regio’s mogelijk is.
% gedwongen kader
Jongeren met jeugdbescherming

Nederland
1,1 %

Gemeente C
1,1 %

43,2 %

55,5 %

% van alle jongeren tot 18 jaar

(N = 90)

Jeugdbescherming + jeugdhulp met verblijf
% van alle jongeren met een JB maatregel

(N = 50)

Jongeren met jeugdreclassering

O,4 %

0,1 %

% van alle jongeren van 12 tot 23 jaar
Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82972NED

Landelijk heeft 1,1% van de jongeren tot 18 jaar een ondertoezichtstelling of een voogdijmaatregel.
Het percentage kinderbeschermingsmaatregelen ligt in gemeente C gelijk.
De toegang tot de jeugdreclassering is met de komst van de jeugdwet niet gewijzigd. Omdat er in
gemeente C naar verhouding veel minder maatregelen jeugdreclassering zijn dan landelijk (0,1% van
de 12 tot 23 jarigen tegen 0,4% landelijk) is hier wel navraag naar gedaan. Vanuit de
jeugdreclassering wordt aangegeven dat landelijke gebieden vaak onder het gemiddelde landelijke
percentages liggen en de meer stedelijke gebieden erboven. Maar, wordt daarbij terecht ook
opgemerkt: door de kleine aantallen is de invloed van enkele mutaties op de percentages erg groot.
“Met de verhuizing van één gezin kun je bij wijze van spreke ook weer boven het gemiddelde
uitkomen”.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

47

Partners in Jeugdbeleid

6.

De toegang en de cijfers in gemeente D

Impressie van gemeente D
Gemeente D is ontstaan uit fusie van drie gemeenten waarvan de inwoners ieder op een andere
grotere stedelijke kern georiënteerd zijn. De gemeente telt een veelvoud aan dorpskernen en
buurtschappen en is gelegen op het grensvlak van drie provincies. Inwoners maken gebruik van
voorzieningen in die drie provincies, dit compliceert het maken van samenwerkingsafspraken. De
toegang tot de jeugdhulp verloopt via het Centrum voor Jeugd en Gezin, een samenwerkingsverband
tussen drie zorgpartners. De gemeente geeft benodigde beschikkingen af op basis van het gezinsplan
dat het CJG met ouders opstelt. Vanuit het CJG wordt samengewerkt met de gebiedsgerichte WMOteams in de gemeente.
Leeswijzer
In de navolgende paragrafen komen eerst de volledigheid en betrouwbaarheid van de
beleidsinformatie jeugdhulp met betrekking tot gemeente D aan de orde. Vervolgens wordt
beschreven in hoeverre niet beïnvloedbare factoren (paragraaf 2) en de inkoop van jeugdhulp
(paragraaf 3) van invloed zijn op het jeugdhulpgebruik in deze gemeente. In de laatste twee
paragrafen staat beschreven hoe de toegang tot de jeugdhulp en de toegang tot de
jeugdbescherming in gemeente B zijn georganiseerd. In die beschrijving wordt de relatie gelegd met
de beleidsinformatie jeugd over het eerste kwartaal 2015.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

48

Partners in Jeugdbeleid

6.1

De beleidsinformatie jeugdhulp nader beschouwd

Onderzoeksvraag 1:
In hoeverre is de beleidsinformatie jeugdhulp, over het eerste kwartaal met betrekking tot gemeente
D, volledig en betrouwbaar?
Volledigheid beleidsinformatie jeugdhulp
De gemeente heeft zelf geen aansporingen gedaan met betrekking tot de verplichte aanlevering ten
behoeve van de beleidsinformatie jeugd en heeft dit ook niet gecontroleerd. De prioriteit van de
gemeente ligt op dit moment niet bij deze beleidsinformatie maar bij het verkrijgen van informatie
over uitputting van het budget. Dit gebeurt in regionaal verband.
Zicht op gebruik jeugdzorg
Inkoop, contractbeheer, facturering en het monitoren van de uitputting van de budgetten zijn
regionaal georganiseerd. De taken zijn belegd bij een bedrijfsvoeringorganisatie, ondergebracht in
een gemeenschappelijke regeling. De uitputting van de budgetten blijkt moeilijk in beeld te krijgen.
Een oorzaak was dat het lang duurde voordat alle jeugdhulpaanbieders de opgevraagde informatie
aanleverden. Maar het heeft ook met de wijze van financieren te maken:
De ggz factureert op basis van afgesloten DBC’s, dus altijd achteraf. Een extra uitvraag over het
onderhanden zijnde werk bij deze aanbieders levert inmiddels wel zicht op de budgetuitputting, met
een geschatte foutenmarge van 5%. Hoeveel kinderen jeugd-ggz ontvangen is bij de gemeente niet
bekend omdat de meeste van deze zorg wordt geleverd na verwijzing van een (huis)arts en niet via
het CJG. De ggz-aanbieders geven verwijzingen vanuit (huis)artsen wel door aan het CJG. Die
informatie is echter summier en voo het CJG is niet duidelijk of de informatie compleet is.
Bij de voormalig AWBZ-aanbieders is het precies andersom: de gemeente heeft hier beter zicht op de
cliënten doordat deze zich veelal bij het CJG melden. De facturatie vanuit deze aanbieders komt
echter maar traag op gang, het is daardoor niet geheel duidelijk welk deel van de kosten nu in beeld
is.
Gebruik van de beleidsinformatie jeugdhulp
Gemeente D heeft aarzelingen bij de betrouwbaarheid van de landelijke beleidsinformatie jeugdhulp
over het eerste kwartaal, mede gezien de eigen ervaringen met het verzamelen van gegevens (op
regionaal niveau, maar ook eerdere ervaringen ter voorbereiding op de transitie): zijn ze volledig,
hebben de aanbieders de gegevens gelijkluidend ingevuld en is het woonplaatsbeginsel door de
aanbieder goed toegepast? Gemeente D vindt het woonplaatsbeginsel nogal complex, in een aantal
gevallen is overleg tussen gemeenten noodzakelijk om te bepalen welke gemeente verantwoordelijk
is. Daarbij komt dat het eerste kwartaal juist de periode is waarin alles veranderde, dit zal ook zijn
weerslag hebben gehad op de betrouwbaarheid en volledigheid van de registraties van
jeugdhulpaanbieders in den lande.
Een van de grotere jeugdhulpaanbieders geeft aan zeer zorgvuldig om te gaan met het
woonplaatsbeginsel: medewerkers hebben hiervoor extra scholing gehad en bij twijfel is er onderling
contact met de gemeenten.
Vanwege de twijfels over de betrouwbaarheid heeft de gemeente nog geen gebruik gemaakt van de
beleidsinformatie jeugdhulp. Gemeente D hoopt dat dit Nader Onderzoek bijdraagt aan een
vergroting van (inzicht in) de volledigheid en betrouwbaarheid. Alsmede een vergroting van inzicht in
de complexiteit en lokale diversiteit die achter dergelijke landelijke beleidsinformatie jeugdhulp
schuil gaat.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

49

Partners in Jeugdbeleid

6.2

Bevolkingsamenstelling en sociaal economische omstandigheden

Onderzoeksvraag 2:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik in deze gemeente, en opvallende verschillen ten opzichte
van andere gemeenten, toe te wijzen aan de bevolkingsamenstelling en sociaal economische
omstandigheden?
Gemeente D scoort, net als de andere gemeenten in het onderzoek, in vergelijking met Nederland
gemiddeld op de wegingsfactoren van het verdeelmodel. Dit wordt door de gemeente herkend, zij
heeft geen bijzondere factoren toe te voegen. Behalve dat ook in deze gemeente ervaren wordt dat
een groeiend aantal echtscheidingen tot problematische vechtscheidingen leidt.
Het herverdeeleffect valt voor gemeente D enigszins positief uit: gemiddeld moeten gemeenten 5%
bezuinigen in 2015, gemeente D komt op 4% uit.

Gemeente A
Gemeente B
Gemeente C
Gemeente D
Nederland

6.3

herverdeeleffect
2016
90,62%
88,68%
100,25%
96,06%
95,00%

Inkoop van jeugdhulp

Onderzoeksvraag 3:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik, en opvallende verschillen ten opzichte van andere
gemeenten, toe te wijzen aan de inkoop van jeugdhulp voor 2015?
Historisch zorggebruik en afspraken over zorgcontinuïteit in 2015
Het jeugdhulpgebruik in het eerste kwartaal is volgens gemeente D volledig toe te wijzen aan
historische zorggebruik en zorgcontinuïteit. Vrijwel alle cliënten in het eerste kwartaal vielen onder
het overgangsrecht. Cliënten van wie de indicatie in het eerste kwartaal van 2015 afliep, zijn
ambtshalve verlengd, om zo voldoende tijd te creëren voor een zorgvuldig onderzoek. In de regio zijn
alleen de reeds bestaande jeugdhulpaanbieders gecontracteerd. Daarbij is, op enkele aanpassingen
na, de wijze van contracteren van de voormalige financiers (zorgverzekeraars, zorgkantoor en
provincie) gevolgd. Van het budget is 15% benut voor het inrichten van de toegang en de regionale
bedrijfsvoeringorganisatie en voor innovatieve projecten.
Keuzes bij de inkoop 2015
Alle jeugdhulp is regionaal ingekocht. Het verandertraject van het sociale domein binnen gemeente
D kenmerkt zich door “eerst transitie, dan transformatie”. In 2015 is de ambitie er vooral op gericht
om de overheveling verantwoord te laten verlopen. Daarna verschuift de focus naar innovatie en
transformatie.
Beschikbaarheid vrij toegankelijke en niet-vrij toegankelijke jeugdhulp
Jeugdhulpvoorzieningen waar ook vóór 2015 een indicatie voor nodig was van bureau jeugdzorg of
het CIZ, danwel een verwijzing van de huisarts, worden door gemeente D aangemerkt als individuele
voorziening en dus niet vrij toegankelijk.
Er zijn geen wachtlijsten voor het CJG en regionaal bezien ook niet voor andere vormen van
jeugdhulp. Er is voor de diverse zorgvormen voldoende aanbod in de regio beschikbaar. Wel is er bij
enkele individuele aanbieders sprake van een wachtlijst.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

50

Partners in Jeugdbeleid

Een van de grotere ggz-aanbieders in de regio geeft aan dat hun wachttijd inmiddels is teruggebracht
naar 5 weken, waarbij nieuwe aanmeldingen direct uitgenodigd kunnen worden. Het budget wat
deze aanbieder gegund is voor 2015 wordt nu echter overschreden. Tegelijkertijd hebben andere
aanbieders nog wel budget over. Maar ouders kiezen volgens deze aanbieder ook bewust, soms uit
onvrede met die andere jeugdhulpaanbieders, voor verwijzing naar hen.
Een ander knelpunt is dat de jeugd-ggz het aantal bedden de afgelopen jaren (dus al voor 2015) fors
heeft teruggebracht. De gemeente vindt dit een goede ontwikkeling, maar er is nu wel sprake van
krapte. Dit zou verholpen kunnen worden door een meer flexibele inzet vanuit de ggz. Bijvoorbeeld
het invliegen van psychiatrische expertise voor een jeugdige die bij een andere jeugdhulpaanbieder is
opgenomen. Helaas lukt dat in de praktijk nog niet altijd, jeugdhulpaanbieders zouden hier meer
flexibiliteit in kunnen tonen. De eerder geciteerde ggz-aanbieder bevestigt dat hier inderdaad een
grote kans ligt: ”onder de zorgverzekeraars waren er allerlei drempels opgeworpen waardoor dit
onmogelijk was (bijv. niet gezamenlijk behandelen bij een zelfde psychiatrische diagnose en het
uitsluiten van bepaalde diagnoses voor de GGZ). Binnen de Jeugdwet liggen die drempels er niet of
minder”.
Ook andere creatieve oplossingen zijn wat betreft de gemeente denkbaar en gewenst. Maar dit soort
maatwerkoplossingen ontstaan in de praktijk niet vanzelf zo blijkt, een aanjagende rol vanuit de
gemeente blijkt hier (nog) noodzakelijk.
Dat geldt ook voor het omgaan met wachtlijsten. Op het moment dat een jeugdhulpaanbieder
signaleert dat er een wachtlijst dreigt te ontstaan dan verwacht de gemeente dat deze contact
opneemt met de gemeente, zodat gezocht kan worden naar een geschikte plek bij een andere
aanbieder of een andere creatieve oplossing. Dit gebeurt nog niet automatisch.
Inkoop 2016
De keuzes die voor 2015 zijn gemaakt rond de inkoop worden voor 2016 grotendeels gecontinueerd.
Wel overwegen de gemeenten in de regio om beperkt budget vrij te maken om vernieuwend aanbod
vanuit nieuwe aanbieders te stimuleren.
De gemeente ervaart dat ze steeds beter voeling krijgt met wat er speelt en wat nodig is. Deze kennis
en ervaring zal worden benut bij de inkoop voor 2017.
Transformatie
Gemeente D richt zich met de transformatie de komende tijd op vier terreinen: het versterken van de
eigen kracht van de inwoners, de integratie binnen het sociale domein, aansluiting met voorliggende
voorzieningen (onderwijs, kinderopvang) en een flexibilisering van het jeugdhulpaanbod.
Ten aanzien van aansluiting met voorliggende voorzieningen ontstaan vanuit de praktijk (en vaak op
casusniveau) mooie voorbeelden. Een voorbeeld hiervan is de jongen die, vanwege een
psychiatrische aandoening, een indicatie zou krijgen voor individuele begeleiding. Deze jongen
bezocht twee middagen per week de reguliere buitenschoolse opvang. De ouders verzoeken de
gemeente om, in plaats van individuele begeleiding, het kind een extra dagdeel naar de reguliere
buitenschoolse opvang te mogen sturen, omdat de jongen zich daar kan spiegelen aan “normaal”
gedrag. Besloten is om een extra middag BSO voor dit gezin te financieren en de ontwikkeling van het
kind goed te blijven monitoren. De oplossing bevalt alle partijen goed
Deze “normaliserende omslag” vraagt om een omslag bij alle betrokkenen: professionals in de zorg
en in de voorliggende voorzieningen, maar ook bij ouders en andere inwoners. Dit vraagt tijd en
energie van hen allen en vergt investeringen in het voorliggend veld. De omvang van de
bezuinigingen in het sociaal domein maken het onmogelijk om in het voorliggend veld voldoende te
investeren.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

51

Partners in Jeugdbeleid

De komende tijd wordt onderzocht hoe de kern-gebiedteams (WMO), de toegang tot ondersteuning
op grond van de participatiewet en het CJG meer op elkaar kunnen gaan aansluiten. Mogelijk leidt dit
tot integrale teams, maar de vorm is op dit moment nog niet duidelijk.
Het derde speerpunt op het gebied van jeugdhulp is de flexibilisering. Verkokering en gerichtheid op
bestaand aanbod staat slim maatwerk voor individuele hulpvragers en innovatieve combinaties met
andersoortige voorzieningen in de weg. De gemeente zoekt nog naar de juiste prikkels om deze
ontwikkeling meer te gaan stimuleren.
De jeugd-ggz ziet hier kansen door het ambulante aanbod uit te breiden ten opzichte van het
klinische: “meer behandeling in de thuis- en schoolsituatie en minder in een woonsituatie
daarbuiten. Dit is én effectiever én dringt de kosten terug”.

6.4

Toegang tot jeugdhulp

Onderzoeksvraag 4:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik in gemeente D, en opvallende verschillen ten opzichte van
andere gemeenten, reeds toe te wijzen aan de organisatie van de toegang tot de jeugdhulp?
Organisatie van de gemeentelijke toegang
Ouders en jongeren met vragen over opgroeien, opvoeden en ondersteuning kunnen terecht in het
Centrum voor Jeugd en Gezin. Het CJG biedt voorlichting, advies, algemeen maatschappelijk werk,
cliëntondersteuning, opvoedondersteuning en collectief preventief aanbod zoals sova-trainingen. Als
er meer ondersteuning nodig is, stelt het CJG samen met gezinsleden een ondersteuningsplan op. Dit
plan kan betrekking hebben op alle leefdomeinen van een gezin.
Op het moment dat een individuele jeugdhulpvoorziening nodig blijkt vormt het gezinsplan de basis
voor de aanvraag bij de gemeente. De gemeente toetst het plan op onderbouwing en formele
gronden en geeft de beschikking af.
De wijze waarop de toegang is vormgegeven is een lokale aangelegenheid. Deze is in de diverse
gemeenten binnen de jeugdzorgregio dan ook anders vormgegeven.
Het CJG is een samenwerkingsverband van kernpartners (Bureau jeugdzorg, MEE,
Maatschappelijkwerk, Jeugdgezondheidszorg 0-4 jaar) en samenwerkingspartners
(Jeugdgezondheidszorg 4-12 jaar en welzijnsorganisatie). Binnen het CJG voeren de professionals van
bureau jeugdzorg, MEE, maatschappelijk werk en jeugdverpleegkundigen het onderzoek uit in het
kader van de Jeugdwet. De professionals zijn in dienst van de kernpartners.
Totaal werken 25 professionals vanuit het CJG. Zij zijn verdeeld over drie teams die ieder een deel
van de gemeente als werkgebied hebben.
Twee medewerkers werken zowel in het CJG als in een gebiedsteam dat WMO-taken uitvoert. Dat
pakt erg goed uit voor gezinnen waarbij ook op dat terrein ondersteuning nodig is. Het is van grote
meerwaarde dat deze mensen thuis zijn in beide wetten en de bijbehorende regelingen. Op termijn
is het de bedoeling dat de teams voor WMO, jeugdhulp en participatie verder integreren. Hoe dat er
precies uit komt te zien wordt de komende tijd onderzocht.
De professionals in het CJG werken ieder vanuit hun eigen achtergrond en expertise. Het ligt wel in
de bedoeling dat zij op termijn meer generalist, social worker, worden.
Expertise die niet in het team zelf beschikbaar is wordt op consultatiebasis ingevlogen, bijvoorbeeld
vanuit de ggz. Vanaf volgend jaar zal er een vast iemand met ggz-expertise aan het CJG worden
toegevoegd.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

52

Partners in Jeugdbeleid

Alle scholen in de gemeente hebben hun eigen contactpersoon bij het CJG. Zodra de school zich
zorgen begint te maken over de ontwikkeling van een kind en het overstijgt het schoolse, dan wordt
een driegesprek georganiseerd tussen school, ouders en de contactpersoon van het CJG. De
jeugdverpleegkundigen zijn contactpersoon van de kinderdagverblijven en de peuterspeelzalen.
Doordat deze jeugdverpleegkundigen in de teams zitten zijn alle jonge gezinnen goed in beeld van de
teams.
Het CJG zelf biedt opvoedondersteuning, algemeen maatschappelijk werk, Sova-trainingen en
cliëntondersteuning aan jeugdigen. Deze zijn vrij toegankelijk. Het is de gemeente D. onbekend of de
vormen van ondersteuning door het rijk gezien worden als jeugdhulp (of als preventie). Deze hulp
wordt geboden door medewerkers van het maatschappelijk werk, MEE, jeugdgezondheidszorg en
medewerkers van bureau jeugdzorg die deel uitmaken van het CJG-team. Dit jaar hebben de
heronderzoeken (met name de pgb-heronderzoeken) veel tijd gekost, waardoor er weinig tijd
overbleef om zelf met een gezin aan de slag te gaan.
De heronderzoeken met betrekking tot de pgb’s zijn soms complex van aard. Met name als ouders al
langer een pgb hebben en gewend zijn aan recht op zorg voor hun kind volgens de AWBZ-regels.
Daarbij staat het begrip ‘bovengebruikelijke zorg’ centraal. De Jeugwet is op een andere leest
geschoeid en stelt eigen kracht als voorliggend voor jeugdhulp. Hierdoor komt bovengebruikelijke
zorg niet meer automatisch in aanmerking voor jeugdhulp (al dan niet in de vorm van een pgb).
Het CJG heeft de opdracht om vanuit een breder perspectief naar de ondersteuningsbehoefte van
het kind en het gezin te kijken: wat is er nodig voor dit kind? Dit betekent dat er nu andere keuzes
worden gemaakt dan destijds onder de AWBZ. Er zijn gezinnen waarbij alle jeugdhulp door ouders
zelf wordt geleverd, bekostigd met een pgb. Onder de AWBZ-regels was dit mogelijk, dergelijke
informele zorg wordt door de gemeente echter alleen onder voorwaarden vergoed. Voor ouders is
een dergelijke omslag ontzettend groot. Dat proces begeleiden, en samen met ouders andere
vormen van ondersteuning realiseren, vraagt veel van de teamleden.
De teamleiders prikkelen de medewerkers om anders te denken. Om oplossingen niet alleen binnen
de zorg te zoeken maar uit te gaan van het gezonde en normale, en daarmee breder te kijken. De
teamleden leren ook veel van elkaar. Met instemming van ouders kan een casus in het team worden
ingebracht, dit leidt vaak tot nieuwe inzichten voor teamleden en nieuwe oplossingsrichtingen voor
het gezin.
De verankering van het CJG binnen de dorpskernen en wijken levert regelmatig al mooie
verbindingen op. Er blijken zoveel lokale initiatieven, groot en klein, die op heel natuurlijke wijze
benut en versterkt kunnen worden. Een voorbeeld is de vereniging “Ouders aan het woord”. Een
groepje ouders dat de afgelopen jaren op verzoek van de gemeente heeft nagedacht over de rol die
ouders kunnen en willen spelen na de transitie. Deze ouders hebben besloten zelf deze vereniging op
te richten. In dat kader bouwden zij hun eigen website. Geheel toevallig kwam de teamleider van het
CJG ter ore dat het ontwikkeling van die website stagneerde. De preventiemedewerker heeft
vervolgens contact gezocht om te kijken of er ondersteuning nodig was.
Een ander voorbeeld betreft een groepje moeders dat samen op zwangerschapsgym is geweest en
nog steeds contact met elkaar onderhoudt, onder andere via een facebookpagina. De
jeugdverpleegkundige is aangesloten op die digitale groep en kan waar nodig vragen beantwoorden
en tips geven.
Het contact tussen de gemeenteambtenaren en de teamleiders en professionals in het CJG wordt als
waardevol ervaren. De gemeente heeft hierdoor goed voeling met wat er speelt.
Ambulante hulp door het Jeugd- en gezinsteam
Het CJG zelf biedt opvoedondersteuning, algemeen maatschappelijk werk, Sova-trainingen en
cliëntondersteuning aan jeugdigen. Dit zijn vrij toegankelijke, algemene voorzieningen. Gemeente D
vindt de gehanteerde definities in het kader van de beleidsinformatie jeugd onvoldoende duidelijk: is

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

53

Partners in Jeugdbeleid

deze vorm van ondersteuning preventie of is het jeugdhulp en zou vanuit het CJG hierover wel
beleidsinformatie aan CBS moeten worden verstrekt?
Ambulante jeugdhulp op 31.03.2015
Aantal jeugdhulptrajecten zonder verblijf
Uitgevoerd door het wijk- of buurtteam
% van totaal jeugdhulp zonder verblijf

Nederland
202005
7560
3,7%

Gemeente D
515
0
0%

Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82968NED

Spoedeisende hulp en crisis
Het CJG is tijdens kantooruren bereikbaar, ook voor crisissituaties. Buiten de kantooruren kan Veilig
Thuis gebeld worden. Zij zorgen in crisissituaties voor de benodigde overbrugging, voor een nacht of
een weekend. Daarna koppelen zijn terug richting het CJG of gaan, afhankelijk van wat er speelt, zelf
verder met het gezin.
In januari en in augustus kreeg het team flink wat crisismeldingen, dat waren twee piekmomenten.
Toch is de indruk dat er geen sprake is van meer crises dan voorheen, en ook destijds waren er af en
toe van die pieken. De meeste crises ontstonden het afgelopen half jaar in gezinnen die al langer
bekend zijn bij jeugdzorg. Het is overigens niet altijd noodzakelijk om een jeugdhulpspecialist in te
schakelen. Ook hier zijn andere oplossingen mogelijk. Zo wordt momenteel onderzocht of een meisje
dat niet langer thuis kan verblijven, ondergebracht kan worden in een eigen goedkope wooneenheid,
met ambulante begeleiding vanuit een jeugdhulpaanbieder.
Het signaal van een landelijke brancheorganisatie dat wijkteams te lang zouden aankijken en er
daardoor meer crises zouden ontstaan wordt door gemeente en CJG niet herkend. Veilig Thuis heeft
juist onlangs als feedback gegeven dat de meldingen vanuit het CJG tijdig zijn en inhoudelijk
adequaat.
Jeugdhulpgebruik eerste kwartaal 2015 in vergelijking met andere gemeenten
De cijfers over het gebruik van jeugdhulp betreft alle jongeren die in het eerste kwartaal jeugdhulp
ontvingen: de hulp die bij de start van het jaar reeds werd geboden (zorgcontinuïteit) plus de
instroom over het eerste kwartaal. Omdat een zeer groot aandeel nog wordt bepaald door jongeren
die reeds in 2014 in zorg waren is niet mogelijk om op basis van deze cijfers al iets te zeggen over de
werking van de toegang.
Ook gemeente D bevestigt dat de cijfers de historische situatie weergeven, de gemeente heeft hier
(nog) geen invloed op gehad. Want naast de zorgcontinuïteit voor jongeren met een geldige indicatie
zijn in het eerste kwartaal ook verlopen indicaties allemaal ambtshalve verlengd. De werking van de
nieuwe toegang tot de jeugdhulp zal pas op zijn vroegst in de jaarcijfers zichtbaar kunnen worden.
Gebruik jeugdhulp

Nederland

Jongeren met jeugdhulp

6,2 %

% van alle jongeren tot 18 jaar

Gemeente D
6,4 %
(N = 595)

Jongeren met jeugdhulp met verblijf

0,9 %

% van alle jongeren tot 18 jaar

1,2 %
(N = 112)

Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82972NED

Ten aanzien van de betrouwbaarheid van de gegevens geldt, zoals eerder vermeldt in paragraaf 6.1,
dat de gemeente D deze niet goed kan controleren. Volgens de eigen administratie van de gemeente
D ligt het aantal unieke cliënten met een jeugdhulptraject lager, namelijk rond de 500 (waarvan 400
Zorg in Natura). Aangezien de cliënten die door een arts zijn verwezen niet allemaal bekend zijn, zijn
de gemeentelijke gegevens op dit punt niet volledig.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

54

Partners in Jeugdbeleid

Gemeente

Instroom eerste kwartaal 2015
Totaal aantal jeugdhulptrajecten
Aantal trajecten dat op enig moment in 1ste kwartaal liep

Nederland

D

257735

705

52,3%

72,3 %

11,0 %

14,2 %

87,4 %

84,4 %

48,9 %

59,6 %

9,4 %

12,1 %

2,3 %

0,7 %

46,6 %

58,9 %

12,6 %

15,6 %

3,5 %

12,8 %

1,6 %

2,1 %

begonnen trajecten 1ste kwartaal
% van totaal jeugdhulptrajecten

beëindigde trajecten 1ste kwartaal
% van totaal jeugdhulptrajecten

Totaal jeugdhulp zonder verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

begonnen trajecten Jeugdhulp zonder verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

beëindigde trajecten Jeugdhulp zonder verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

begonnen trajecten Wijkteam
% van totaal jeugdhulptrajecten

begonnen trajecten niet Wijkteam
% van totaal jeugdhulptrajecten

Totaal jeugdhulp met verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

begonnen trajecten met verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

beëindigde trajecten met verblijf
% van totaal jeugdhulptrajecten

Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82971NED

In gemeente D zou sprake zijn van een veel hogere instroom in de jeugdhulp dan elders in het land:
72% van de jeugdhulptrajecten gestart in het eerste kwartaal, tegen 52% landelijk. Extreem zijn de
cijfers betreffende de begonnen jeugdhulptrajecten-met-verblijf: bijna 13% van alle gestarte
jeugdhulp trajecten, tegen 3,5% landelijk. Deze cijfers sporen niet met de indrukken van het
toegangsteam, de gemeente en jeugdhulpaanbieders. Een van de jeugdhulpaanbieders geeft echter
wel een administratieve verklaring: in verband met de nieuwe tarieven zijn daar eind 2014 alle
zorgtrajecten afgesloten, en op 1 januari 2015 als nieuw traject opgestart. Navraag bij CBS leert dat
meer zorgaanbieders in den landen dit zo hebben gedaan.
Overige verwijzers naar specialistische jeugdhulp
Jongeren en hun ouders komen niet alleen via het CJG bij de jeugdhulpaanbieders. Ook huisartsen,
jeugdartsen en medisch specialisten mogen naar de jeugdhulp verwijzen. Daarnaast stromen
jongeren in die door de kinderrechter een maatregel opgelegd hebben gekregen.
Verwijzers
Nederland
Gemeente D

Instroom
Jeugdhulp
(trajecten)
134830
510

via
gemeente
8,3%
10,8%

via
huisarts
60,9%
46,1%

via
jeugdarts
1,4%
0,0%

via
gecertificeerde
instelling
10,1%
32,4%

via
medisch
specialist
6,2%
2,9%

geen
verwijzer
13%
7,8%

Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82971NED

Hier valt een extreem hoog percentage op: bij ruim 32% van de jeugdhulptrajecten zou de
gecertificeerde instelling de verwijzer zijn. Een gezinsvoogd kan in gemeente D wel rechtstreeks
verwijzen naar jeugdhulp (in natura) maar dit hoge percentage kan niet kloppen. Het wordt niet
herkend door de gemeente, het CJG, de gecertificeerde instelling en jeugdhulpaanbieders binnen de
gemeente. Twee grotere jeugdhulpaanbieders registreren de gemeente als verwijzer op het moment
dat de jeugdige met een beschikking van het CJG binnenkomt, ook indien er sprake is van een
kinderbeschermingsmaatregel. Een andere aanbieder registreert de gecertificeerde instelling dan als

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

55

Partners in Jeugdbeleid

verwijzer. Dit is dezelfde instelling die alle lopende zorgtrajecten op 1 januari opnieuw registreerde.
Dit zou een deel van de verklaring voor dit hoge percentage kunnen zijn.
De gemeente heeft in 2014 contact gezocht met de huisartsen en hen geïnformeerd over de
veranderingen in de jeugdhulp. Binnen de gemeente werken zo’n 15 huisartsen, waarvan de
meesten eenpitter zijn, er zijn weinig duo-/groepspraktijken. Het bleek niet goed mogelijk om op
korte termijn tot gezamenlijke afspraken te komen. De focus ligt daarom op het contact tussen het
CJG en de huisarts en het maken van afspraken met individuele huisartsen op uitvoerend niveau, in
plaats van beleidsafspraken. In de samenwerking kan het CJG laten zien wat hun mogelijkheden zijn
en welke voordelen dat voor de huisartsen kan hebben (bijvoorbeeld: naar het CJG verwijzen en niet
zelf hoeven te onderzoeken of er sprake is van ggz-problematiek of dat juist maatschappelijk werk
geïndiceerd is. Het CJG zou graag samenwerken met praktijkondersteuners van huisartsen (POH-ers).
De eerste aanzetten zijn hiervoor gemaakt. Met de medisch specialisten heeft de gemeente geen
afpraken gemaakt omtrent verwijzingen. Dat vanuit de Jeugd gezondheidszorg geen verwijzingen zijn
gedaan is in lijn met afspraak die met hen is gemaakt. Jeugdartsen schakelen met de
verpleegkundigen in het CJG-team op het moment dat specialistische jeugdhulp aan de orde is.
6.5

Toegang tot de jeugdbescherming

Onderzoeksvraag 4:
In welke mate zijn het jeugdhulpgebruik in gemeente D, en opvallende verschillen ten opzichte van
andere gemeenten, reeds toe te wijzen aan de organisatie van de toegang tot de jeugdbescherming?
Landelijk gezien heeft 1,1% van de jongeren tot 18 jaar een ondertoezichtstelling of een
voogdijmaatregel. In gemeente D ligt dit percentage iets hoger (1,4%), ook is een iets groter
percentage van deze jongeren uithuis geplaatst (ruim 48% tegen 43% landelijk).
Dit correspondeert met de historische gegevens, de gemeente heeft geen verklaring.
Het percentage jongeren met jeugdreclassering komt min of meer overeen met de landelijke cijfers.
% gedwongen kader

Nederland gemeente D

Jongeren met jeugdbescherming

1,1 %

% van alle jongeren tot 18 jaar

1,4 %
(N = 125)

Jeugdbescherming + jeugdhulp met verblijf

43,2 %

% van alle jongeren met een JB maatregel

48,4 %
(N= 61)

Jongeren met jeugdreclassering

O,4 %

0,5 %

% van alle jongeren van 12 tot 23 jaar
Bron: http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82972NED

De protocolafspraken over de samenwerking met de Raad voor de Kinderbescherming zijn regionaal
gemaakt. Op uitvoeringsniveau worden de afspraken met de raad per individuele gemeente
ingevuld. Het CJG in gemeente D werkt met een Multidisciplinair Overleg (MDO) dat wordt
georganiseerd met ouders en andere relevante betrokkenen op het moment dat de hulp stagneert.
Indien nodig wordt daar de raad voor de kinderbescherming bij uitgenodigd. Dit MDO functioneert
naar tevredenheid van de betrokkenen.
Het streven van de gemeente is dat gezinsvoogd en CJG samen optrekken rond een gezin, juist om
de verbinding met het gewone dagelijks leven goed te leggen en daarmee afschaling (eerder)
mogelijk te maken. In de uitvoering is dat volgens het CJG soms nog wel wat zoeken. Dit betreft met
name de onderlinge taakafbakening. De grote gecertificeerde instelling in de regio geeft aan dat het
CJG en de jeugdbescherming elkaar goed weten te vinden. Mede doordat er in de gemeente
voorafgaand aan de transitie al een goede pilot liep, waar samenwerking met de jeugdbescherming
onderdeel van was. “Op het moment dat het rond een gezin inhoudelijk niet goed loopt weten we
elkaar te vinden en maken daarbij gebruik van het leren van en met elkaar. Ook over wie welke rol of
taak op zich neemt en wie wanneer de regie heeft”.

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

56

Partners in Jeugdbeleid

Geraadpleegde bronnen
Cebeon (2014), Verdeelsystematiek middelen Jeugdhulp; Naar een objectieve verdeling van
gemeentelijke budgetten.
Centraal bureau voor statistiek (2015), Jeugdhulp 1ste kwartaal 2015
Centraal bureau voor statistiek (2015), Jeugdbescherming en jeugdreclassering 1ste kwartaal 2015
Centraal bureau voor statistiek (2015), CBS Statline: http://statline.cbs.nl
Jeugdmonitor: jeugdhulpindicatoren
http://jeugdmonitor.cbs.nl/nl-nl/indicatoren/jeugdhulpindicatoren/
Kinderombudsman (2015), De zorg waar ze recht op hebben; Onderzoek naar de toegang tot en de
kwaliteit van de jeugdhulp na decentralisatie (deelrapport 1 van 3).
King (2014), Archetypen in het sociaal domein; dominantie inrichtingsmodellen in relatie tot het
programma van eisen.
Nederlands Instituut voor Psychologen (2015); Onderzoeksrapport werken als vrijgevestigde in de
ggz: resultaten over de jeugdwet.
Samenwerkend toezicht jeugd (2015), Toegang tot de jeugdhulp vanuit de wijkteams.
Sociaal Cultureel Planbureau (2014), Kostenverschillen in de jeugdzorg; een verklaring van verschillen
in kosten tussen gemeenten.
VNG onderzoek naar jeugd en toegang in het sociale domein
https://vng.nl/onderwerpenindex/jeugd/jeugdhulp/publicaties/vng-onderzoek-naar-jeugd-entoegang-in-het-sociaal-domein
VWS (2015), Kamerbrief 28 april 2015: stand van zaken verdeling en budgetten WMO 2015 en
jeugdwet
VWS (2015), Informatieprotocol Beleidsinformatie jeugd (versie 2.1 - 1 juni 2015)

In verband met de afgesproken anonimiteit ontbreken op deze lijst de beleidsplannen jeugdhulp en
de diverse andere beleidsstukken van de vier onderzochte gemeenten

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

57

Partners in Jeugdbeleid

Met dank aan
Deze rapportage is geanonimiseerd. Dat gaf gemeenten, jeugdhulpaanbieders en professionals de
gelegenheid vrijuit te spreken. Helaas is het daardoor niet mogelijk hen op deze plek te noemen. Ik
wil hen echter wel bedanken voor hun inzet:
De ambtenaren die, in de drukke periode van de inkoop voor 2016, tijd vrijmaakten om
documentatie te verzamelen, interviews af te geven en de conceptrapportages van commentaar te
voorzien.
Managers van de betrokken jeugdhulpaanbieders, gecertificeerde instellingen en organisaties voor
maatschappelijk werk en jeugdgezondheidzorg die de conceptrapportages lazen,
becommentarieerden, maar ook aanvullende informatie en cijfermateriaal aandroegen.
De professionals uit de wijkteams die deelnamen aan de interviews en die beschreven wat voor hun
cliënten de belangrijkste verandering is geweest in de toegang tot de jeugdhulp.
Quirien van der Zijden
Hoogmade, oktober 2015

Nader Onderzoek Toegang Jeugdhulp

58

Partners in Jeugdbeleid