Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

25 883

Arbeidsomstandigheden

Nr. 151

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 juni 2009
Op 31 maart ontving ik het advies van de Commissie Arbeidsomstandigheden van de SER over «Veilig omgaan met nanodeeltjes op de werkplek». Ik had de Commissie om dit advies gevraagd, om van de meest
betrokken en primair verantwoordelijke partijen te horen, hoe er in hun
ogen omgegaan moest worden met de onzekere risico’s van met name
vrije synthetische nanodeeltjes op de werkplek. Het gaat hier om zeer
kleine deeltjes van stoffen, die bijzondere eigenschappen kunnen hebben
die verschillen van «normale» materialen. Over deze deeltjes is nog veel
onbekend, al wordt er wereldwijd hard gewerkt aan het in kaart brengen
van de eigenschappen en de mogelijke risico’s die eraan verbonden zijn.
Ik wilde weten hoe voorzorg bij werken met nanodeeltjes volgens de SER
moet worden ingevuld, hoe sociale partners hun verantwoordelijkheden
zouden moeten vormgeven, en of er extra inzet nodig is wat betreft kennis
en kennisverspreiding.
In dit schrijven geef ik u mijn reactie op het advies. Daarbij zal ik vooral
ingaan op de zaken die voor arbeidsbescherming het meest relevant zijn.
De SER adresseert in haar advies ook kwesties die gelegen zijn op het
terrein van het beleid voor chemische stoffen in brede zin, en ook of
vooral consequenties hebben voor wat betreft milieu- en consumentenbescherming en economie. Deze kwesties zullen worden geadresseerd in
een strategiebrief van de Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening, en Milieu, die u een dezer dagen mede namens mij zult ontvangen.
Uitgangspunt SER advies
De SER kiest als uitgangspunt voor de wijze van omgang met stoffen op
de werkplek dat stoffen met onzekere of onbekende risico’s, waartoe ook
nanodeeltjes behoren, behandeld moeten worden als (zeer) gevaarlijke
stoffen. In deze aanpak staat het beperken van de gezondheidschade door
het voorkomen van blootstelling centraal. De SER gaat daarbij uit van de
huidige verplichtingen in de Arbowet en het Arbobesluit. Volgens de SER

KST132002
0809tkkst25883-151
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 25 883, nr. 151

1

impliceert het voorzorgbeginsel bij het werken met nanodeeltjes dat de
inspanning van de werkgever, die op grond van zijn zorgplicht primair de
verantwoordelijkheid draagt, erop is gericht de blootstelling te minimaliseren (blootstelling geheel voorkomen of wanneer dat onmogelijk is, zo
beperkt mogelijk houden).
Dit uitgangspunt is volgens de SER in principe van tijdelijke aard, tot het
moment waarop de implementatie van de risicobeheersing van nanodeeltjes in REACH (de Europese Stoffenverordening) voldoende is afgedekt en
de toename van kennis en informatie over nanodeeltjes voldoende is. Dit
is het geval als vaststaat dat aan een bepaald nanodeeltje geen risico’s
verbonden zijn of dat deze risico’s kunnen worden beheerst met behulp
van een grenswaarde of een onderbouwd doelvoorschrift.

Voorzorg algemeen
Alvorens in te gaan op het specifieke geval van nanodeeltjes, wil ik eerst
kort ingaan op hoe het algemene begrip voorzorg onderdeel uitmaakt van
de Arbowet. Ik ga daarbij uit van de recent naar de Tweede Kamer gezonden Kabinetsreactie op de adviezen van de Gezondheidsraad en de WRR1,
waarbij ik aangeef wat op het arbeidsomstandighedenterrein de rol van
werkgever en overheid zou kunnen zijn.
De Arbowet schrijft voor dat werkgever dient te zorgen voor de veiligheid
en gezondheid van de werknemer inzake alle met de arbeid verbonden
aspecten. Daartoe moet hij onder meer de risico’s in kaart brengen (in de
RI&E) en beheersen (door middel van het PvA en het treffen van maatregelen). De stand van de wetenschap en de professionele dienstverlening
is richtinggevend voor de vraag of in redelijkheid maatregelen kunnen
worden verlangd om de kans op gezondheidschade te voorkomen of
beperken. Belangrijke vragen hierbij zijn dan ook:
• Wat zijn de recente inzichten uit de wetenschap over gezondheidseffecten en risico’s?
• In hoeverre is er sprake van een gemeenschappelijk aanvaarde mening
onder deskundigen wat betreft aanwijzingen over risico’s? Een nieuw
risico in de arbeidssituatie wordt meestal gesignaleerd aan de hand
van een of enkele concrete casussen, of aan de hand van inzicht van
een of enkele individuele wetenschappers. Dit is daarmee nog niet
direct «de stand van de wetenschap». Idealiter zijn deze signalen wel
een waarschuwing en aanleiding tot het verder uitzoeken en analyseren van mogelijke problematiek. Er zal een korte of lange periode
ontstaan waarin de kennisverzameling, maar vaak ook debat tussen
wetenschappers gaande is. Dit is bij uitstek de periode dat voorzorg
aan de orde is. Er kan hierbij ook sprake zijn van een gemeenschappelijke mening onder deskundigen die erop neerkomt dat risico’s
vermoed worden, en dat het nodig is om uit voorzorg beheersmaatregelen te nemen. Uiteindelijk zal meestal een gemeenschappelijke mening ontstaan over wat en hoe hoog de risico’s zijn. Het treffen
van maatregelen is in dat laatste geval onderdeel van het «normale»
risicopreventiebeleid.
• Is de kennis over risico’s, en over vermoede risico’s, voor de werkgever
beschikbaar of had hij met een in redelijkheid te verlangen inspanning
van de werkgever beschikbaar kunnen zijn?
Indien de stand van de wetenschap inhoudt dat er gegronde vermoedens
van risico’s zijn (ook al is nog niet bekend hoe groot en welke precies), is
de werkgever dus al gehouden om daarmee rekening te houden bij het
vormgeven van zijn beleid.

1

TK, vergaderjaar 2008–2009, 28 089, nr. 23.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 25 883, nr. 151

2

De rol voor de overheid zal conform het kabinetstandpunt vooral te maken
hebben met het managen van de onzekerheid. Dat kan onder meer tot
uitdrukking komen in:
• Bijdragen aan het verder helpen van de stand van de wetenschap
(bijvoorbeeld het laten doen van onderzoek)
• Bijdragen aan helderheid over wat de stand van de wetenschap is
• Bij te dragen aan signalering (stimuleren dat signalen en kennis in een
vroeg stadium beschikbaar komen)
• Wanneer er sprake is van vermoede risico’s met voldoende plausibiliteit, maar primair verantwoordelijke partijen geen actie ondernemen
om deze vermoede risico’s aan te pakken, kan de overheid partijen
daartoe aanzetten
• Organiseren van de dialoog tussen belanghebbenden.
Of er noodzaak is tot een actieve inzet van de overheid om het in acht
nemen van voorzorg te bevorderen, en of dat dan vooral een
ondersteunende/stimulerende of (bijvoorbeeld via handhaving)
dwingendere rol is, zal van geval tot geval bekeken worden en is uiteindelijk een beleidsmatige keuze. Criteria die daarbij in ieder geval een rol
spelen zijn het bestaan van kennislacunes, de hardheid van de aanwijzingen voor gezondheidsschade of bedreiging van de veiligheid, de ernst
van het verwachte effect, de omvang van de risicogroep, de mate van
maatschappelijke ongerustheid, de mate waarin al dan niet door partijen
hun verantwoordelijkheid genomen wordt, en de mogelijkheid om
beheersmaatregelen te nemen.
In het geval van het werken met nanodeeltjes heeft de afweging geleid tot
de keuze om als overheid actief in te zetten op het bevorderen van het in
acht nemen van voorzorg.
Algemene reactie en context
Ik ben blij met de duidelijkheid die het advies schept, en met de proactieve
opstelling van de sociale partners. Zij laten daarmee zien hun primaire
verantwoordelijkheid voor goede arbeidsomstandigheden waar te willen
maken. Ik heb er vertrouwen in dat de handschoen nu ook door de sociale
partners wordt opgepakt.
Ik ga in de volgende paragrafen in op onderdelen van het advies vanuit
het oogpunt van arbeidsbescherming.
Wat niet uit het oog verloren moet worden, is dat het Kabinet een breed
Actieplan heeft op het onderwerp Nanotechnologie, waarin het aspect
arbeidsbescherming een van de onderdelen is. In dat Actieplan komt ook
het beleid over risico-aspecten op andere beleidsterreinen aan de orde,
evenals de maatschappelijke en economische kansen van nanotechnologie en de maatschappelijke dialoog rondom dit onderwerp.
In dat kader is het bijvoorbeeld belangrijk dat het kabinet heeft besloten
dat minimaal 15 % van de door het kabinet (mede) geïnvesteerde
middelen ten behoeve van nano- onderzoek bestemd zal zijn voor onderzoek naar risico’s. Dit onderzoek zal ook kennis opleveren die voor de
risicobeoordeling van blootstelling op de werkplek van belang is.
Verder is van belang de actieve inzet die Nederland heeft om het proces
van verankering in de Europese REACH-verordening van de beoordeling
van de risico’s van nanodeeltjes te realiseren. REACH vormt het belangrijkste kader voor het Europese stoffenbeleid en daarmee ook voor de
verzameling van informatie over en risicobeoordeling van nanodeeltjes.
Het advies van de SER onderstreept dit ook. De brief van de minister van
VROM, waarnaar ik verwees, zal verder ingaan op de inzet van het kabinet
in de «Subgroep Nano onder de Competente Autoriteiten van REACH».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 25 883, nr. 151

3

Minimaliseren van de blootstelling

Algemeen uitgangspunt
Ik onderschrijf het standpunt van de SER dat de Arbowet- en regelgeving
van toepassing is op het werken met nanodeeltjes1 en deel de conclusies
die de SER daaraan verbindt: namelijk dat het nodig is dat de werkgever
in zijn bedrijfsbeleid, en dus ook in de Risico Inventarisatie en – Evaluatie
en het bijbehorende Plan van Aanpak, maatregelen opneemt waarmee de
blootstelling wordt geminimaliseerd.
Hoe dit algemene basisprincipe voor de omgang met nanodeeltjes op de
werkplek kan worden vormgegeven is inmiddels in een aantal (nationale
en internationale) veilig- werken handreikingen en publicaties (waaronder
een ISO- publicatie) geconcretiseerd. Deze richtlijnen kunnen de basis zijn
voor een verdere maatwerk- aanpak. Daarover verderop in deze brief
meer.

Inzet van de sociale partners
De sociale partners in de SER hebben elkaar gevonden in een aantal
unanieme aanbevelingen. Zij geven in het advies aan dat zij zich zullen
inzetten voor het opstellen van een landelijke aanpak (bijvoorbeeld het
ontwikkelen en implementeren van een algemene richtlijn) om de kwaliteit van goede praktijken te waarborgen. Ook het verzorgen van algemene
voorlichting aan werknemers over risico’s van nanodeeltjes en goede
praktijken is volgens hen van belang. Deze beide activiteiten zullen door
sociale partners worden opgepakt en de SER adviseert mij om hen daarbij
te ondersteunen.
Daarnaast adviseert de SER ook inzet op «decentraal» niveau. Hij vindt het
de verantwoordelijkheid van werkgevers en werknemers om op sectorniveau afspraken te maken over de inhoud van de goede praktijken,
bijvoorbeeld in de vorm van een Arbocatalogus. Op bedrijfsniveau is het
de werkgever die verantwoordelijk is voor de veiligheid van de werkplek.
Hij of zij zal in het bedrijfsbeleid aandacht voor beheersing van de risico’s
van nanodeeltjes moeten opnemen, en het «minimaliseren van de blootstelling» uitgangspunt moeten laten zijn bij het invullen van de Risico
Inventarisatie en Evaluatie en het bijbehorende Plan van Aanpak.

Ondersteuning door de overheid

1

Overigens laat het Kabinet momenteel een
nadere externe juridische analyse uitvoeren
naar de mogelijkheden van de bestaande
regelgeving (waaronder de Arbowet) voor
nanodeeltjes, waarvan de resultaten nog niet
bekend zijn. Mogelijk levert deze analyse
nieuwe inzichten op. In de Voortgangsrapportage van het Actieplan Nanotechnologie,
die u in het najaar zult ontvangen, zal ook op
deze analyse kunnen worden ingegaan.

De inzet zoals de SER die schetst sluit goed aan bij de uitgangspunten van
de Arbowet. Ik ben bereid waar nodig die inzet (financieel of anderszins)
te ondersteunen, vanuit het uitgangspunt dat ook de sociale partners als
primair verantwoordelijken, zelf bijdragen. Vanzelfsprekend is dit wel
afhankelijk van de te verwachten kwaliteit van de inzet. Ik nodig sociale
partners dan ook uit om snel met een concreet Plan van Aanpak te komen
voor de door hen beschreven benodigde algemene aanpak gericht op een
landelijke richtlijn voor goede praktijken en algemene voorlichting. Ik
hoop dat in ieder geval voor het einde van het jaar te ontvangen.
Ook nodig ik sociale partners uit mij op de hoogte te houden van
afspraken over goede praktijken op sectorniveau. Ik hoop ook daar
concrete resultaten van te zien in de relevante sectoren, bijvoorbeeld in de
vorm van afspraken in Arbocatalogi.
Zoals gezegd koester ik op basis van het SER advies een positieve
verwachting over de inzet van werkgevers en werknemers op het
beheersen van de blootstelling aan nanodeeltjes. Mocht de inzet onverhoopt achterblijven bij deze verwachting, dan zal ik kiezen voor een
actieve benadering en partijen op de noodzaak van inzet op goede prak-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 25 883, nr. 151

4

tijken om de blootstelling te minimaliseren aanspreken. Het onderwerp
kan dan een meer prominente plaats krijgen in het handhavingsbeleid.
Kennis- en informatie uitwisseling
De SER doet veel aanbevelingen op het gebied van kennis- en informatieuitwisseling over de mogelijke risico’s van het werken met nanodeeltjes
en het beheersen daarvan. Volgens de SER is extra inspanning op dit
gebied nodig en hij geeft ook aan waar die extra inspanning uit zou
kunnen bestaan. Belangrijk is dat de SER mijn opvatting deelt dat ook
werkgevers en werknemers hier hun verantwoordelijkheid hebben. Het
bedrijfsleven heeft immers de verantwoordelijkheid om te zorgen dat
informatie over de risico’s en de te nemen maatregelen beschikbaar
komen voor afnemers/downstreamusers en werknemers. Vakbonden
kunnen zorg dragen voor de informatievoorziening aan hun achterban.
Reeds beschreven in deze brief is de benodigde algemene voorlichting
aan werknemers en de kennisverspreiding rondom goede praktijken. Op
een aantal andere concrete aspecten zal ik hierna ingaan.

Kennis- en informatie- uitwisseling: pilotprojecten bedrijfsleven
Het bedrijfsleven heeft een aantal pilotprojecten op het gebied van kennis
delen en informatie uitwisselen opgestart of in voorbereiding. Kennis over
arbeidsomstandigheden maakt daar onderdeel van uit, met name in een
project in de keten van verfindustrie – afnemers, en in een project over
een vraagbaak voor MKB bedrijven. Het project in de verfketen is reeds
gestart en gericht op het delen van informatie over aanwezigheid van en
blootstelling aan nanodeeltjes in de keten en de te nemen beheersmaatregelen. Het project voor een MKB vraagbaak is momenteel in voorbereiding en gericht op een ontwerp en plan van aanpak voor een in te
richten Vraagbaak voor MKB- werkgevers over beheersing van risico’s van
nanodeeltjes. Betrokken partijen zijn in ieder geval Nanohouse en het
RIVM. Ik ben bereid een dergelijk project, bij voldoende kwaliteit, te ondersteunen. Ik ga daarbij wel uit van afstemming met werkgevers- en met
name ook met werknemerspartijen, zodat het past in de gezamenlijke
aanpak die sociale partners in de SER voorstaan.

Kennis en informatie-uitwisseling: inzet van de vakbond.
Ook de vakcentrale FNV heeft, in samenwerking met een aantal (aangesloten) bonden, een project voorgenomen gericht op kennis- en informatie uitwisseling. Het gaat hier om het ontwikkelen en aanbieden van
informatie aan werknemers die met nanodeeltjes of producten met nanodeeltjes werken, aan werknemers in OR, en aan kaderleden in een aantal
relevante sectoren. Het doel is het aanreiken van handvatten om een rol te
spelen in een verantwoorde omgang met nanodeeltjes in bedrijven. Dit
project zal bovendien de vraag aan werkgevers om informatie over veilig
werken met nanodeeltjes stimuleren en zou daarmee een goede aanvulling zijn op de hiervoor beschreven inzet. Ook een dergelijk project ben ik,
bij voldoende kwaliteit, bereid te ondersteunen. Ook hierbij vind ik het wel
belangrijk dat er afstemming plaatsvindt met overige werknemers- en met
name ook met werkgeverspartijen, passend bij de gezamenlijke aanpak
die sociale partners in de SER voorstaan.

Informatie- uitwisseling in de keten
De SER heeft in zijn advies veel aandacht voor de noodzaak tot informatieuitwisseling in de keten (van producent aan afnemer). Het doorgeven van
informatie door producenten over nanodeeltjes in de keten is nodig opdat
de afnemer/werkgever weet wanneer hij zijn werknemers laat werken met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 25 883, nr. 151

5

producten met nanodeeltjes, zodat hij daarbij voorzorgsmaatregelen kan
nemen. Concreet beveelt de SER aan om in de bestaande Veiligheidsinformatiebladen (VIB’S) informatie op te nemen over de deeltjesgrootte, de
mogelijke gevaren van de stof en de te nemen beheersmaatregelen.
Mijns inziens is dit een goed instrument om de ketencommunicatie
rondom nanodeeltjes vorm te geven. Het reeds beschreven ketenproject
in de verfindustrie kan leerpunten opleveren over hoe dit gestimuleerd
kan worden en wat de knelpunten zijn. Het Nederlandse bedrijfsleven
heeft bovendien aangegeven bereid te zijn de informatie-uitwisseling in
de keten op vrijwillige basis tot stand te brengen en ervoor te zorgen dat
de benodigde informatie in VIB’s wordt opgenomen. Voor wat betreft de
VIB’s die in het buitenland worden gemaakt kan ingezet worden op een
dergelijke afspraak op Europees niveau, bijvoorbeeld door deze op te
nemen bij de operationalisering van REACH voor nanodeeltjes (waarover
u meer leest in de risicostrategiebrief van de minister van VROM).
Op deze manier kan invulling worden gegeven aan informatievoorziening
in de keten, zoals de SER adviseert, zonder het apart instellen van een
«meldingsplicht in de keten». Ook voor de andere vorm van meldingsplicht die de SER noemt, melding van gebruik door importeurs/producenten aan een autoriteit, zijn alternatieven denkbaar. Daarover meer in de
reeds genoemde strategiebrief.

Kennisverspreiding: de rol van KIR- Nano
Het KIR-Nano (Kennis- en Informatiepunt Risico’s Nanotechnologie bij het
RIVM) heeft ondermeer als taak het signaleren van ontwikkelingen in de
kennis over de risico’s van nanotechnologie, het adviseren van de overheid, en het informeren aan overheid en professionals over de mogelijke
risico’s. Het KIR- Nano heeft op in september 2008 het rapport «Nanotechnologie in perspectief» uitgebracht, met daarin een actueel overzicht van
de huidige kennis en kennislacunes met betrekking tot de risico’s van
nanodeeltjes. Per 1 september 2009 zal bij het KIR-Nano een deskundigenplatform arbeidsomstandigheden worden ingericht dat zal bevorderen dat
de kennis die in binnen- en buitenland ontwikkeld is of wordt, in een
vroeg stadium bij het RIVM bekend is en gebruikt kan worden. Ik zal het
RIVM vragen dit deskundigenplatform ook de stand van de wetenschap,
maar zeker ook de stand van zaken wat betreft implementatie van
beheersmaatregelen op de werkvloer te laten bezien en hier zonodig
signalen over af te geven.
Ook zal ik KIR-Nano en TNO verzoeken een workshop over meten en
meetmethoden te organiseren om de kennisuitwisseling over dit voor de
arbeidspraktijk belangrijke onderwerp op gang te brengen.
Tot de taak van KIR-Nano, als onderdeel van het RIVM, hoort uitdrukkelijk
niet het adviseren aan individuele bedrijven over hun bedrijfsvoering of
arbeidsomstandigheden. Ik realiseer mij wel dat de beschikbare informatie waardevol kan zijn voor het bedrijfsleven. Zoals gezegd wordt er
een project voorbereid gericht op informatievoorziening aan MKB
bedrijven, waarin KIR- Nano een meer met hun taak overeenkomende rol
toebedeeld zou krijgen.
Kennisopbouw
Een ander belangrijk element in de advisering van de SER is de noodzaak
tot kennisopbouw over nanodeeltjes: het bijdragen aan het vullen van de
kennislacunes. De SER ziet daarin een belangrijke rol voor de overheid.
Ik erken die rol, maar ik vind het ook in het belang van het bedrijfsleven
dat zij aan kennisopbouw over risico’ s doen. Dat hoort een-op-een bij het
technisch en commercieel belang dat zij hebben bij de ontwikkeling van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 25 883, nr. 151

6

deze nieuwe deeltjes. Van het bedrijfsleven wordt dus een aanzienlijke
bijdrage verwacht aan het doen van risico-onderzoek. Naast het
«normale» risicobeoordelingsonderzoek dat zij moeten doen in het kader
van REACH, zou dit zich bijvoorbeeld ook moeten vertalen in voldoende
aandacht van het bedrijfsleven voor potentiële risico’s van nanodeeltjes
binnen de ingediende FES- claim voor financiering van onderzoek naar
nanotechnologie.

Grenswaarden
Naast de inzet op het minimaliseren van de blootstelling, is een belangrijk
element in het advies de behoefte aan grenswaarden om de blootstelling
op een werkplek mee te kunnen vergelijken. De SER adviseert om de
Gezondheidsraad te verzoeken met voorrang grenswaarden af te leiden
voor een aantal veelgebruikte nanodeeltjes.
Het Arbobesluit gaat uit van grenswaarden op gezondheidskundig veilig
niveau. Deze dient de werkgever zelf vast te stellen, uitgaande van de
beschikbare kennis. Voor bepaalde stoffen (bijvoorbeeld carcinogenen)
zijn er publieke grenswaarden vastgesteld. Het is, met de kennis die er op
dit moment is, nog niet mogelijk om gezondheidskundig onderbouwde
grenswaarden voor nanodeeltjes vast te stellen. Dit is recent bevestigd in
contact met de Gezondheidsraad.
Wel is er veel onderzoek gaande dat mogelijk op relatief korte termijn (ca.
anderhalf jaar) meer kennis op zal leveren over de effecten van blootstelling aan nanodeeltjes.
De bestaande Commissie Signalering Grenswaarden van Arbeidsrisico’s
van de Gezondheidsraad heeft als taak te adviseren over of grenswaarden
voor arbeidsrisico’s mogelijk zijn, uitgaande van actuele kennis. Welke
arbeidsrisico’s daarbij bekeken worden is onderwerp van overleg. De
Commissie heeft aangegeven dat het onderwerp nanodeeltjes in de nabije
toekomst geagendeerd kan worden als een van de onderwerpen waarover
zij advies zou kunnen uitbrengen. De agenda van deze Commissie wordt
in overleg tussen de Gezondheidsraad en het ministerie van SZW vastgesteld. Ik wil eind 2010 bezien of het op dat moment opportuun is om het
onderwerp nanodeeltjes (en daarmee de vraag of het mogelijk is om op
basis van de dan actuele kennis grenswaarden voor nanodeeltjes af te
leiden) te agenderen voor het werkplan van deze Commissie in 2011.

Referentiewaarden; instrument voor bepalen van beheersmaatregelen
Volgens de SER moeten er, indien het niet mogelijk is grenswaarden voor
nanodeeltjes af te leiden, zogenaamde « Nanoreferentiewaarden» worden
ontwikkeld. Hiermee wordt bedoeld een in de praktijk bruikbare waarde
voor blootstelling, die niet wetenschappelijk afgeleid is en ook niet als
zodanig mag worden gehanteerd.
Het is mij duidelijk dat inmiddels de eerste publicaties verschijnen over
referentiewaarden, op basis van «best guesses» door experts. Het gaat
hier om schattingen, roeiend met de riemen die er zijn. Veelal gaat het om
het inbouwen van (beredeneerde) extra veiligheidsfactoren bij bepalen
van een aanvaarde blootstelling aan nanodeeltjes. De kennis uit deze
publicaties kunnen werkgevers in principe ook nu al gebruiken bij het
bepalen van hun bedrijfsbeleid.
Ik kies er om twee redenen voor deze «referentiewaarden» niet op wettelijk niveau vast te stellen. Ten eerste zou dit de verantwoordelijkheid voor
de veiligheid van de werkplek wegtrekken van waar die hoort: namelijk bij
de werkgever die kiest voor het werken met (producten met) nanodeeltjes,
vanuit technisch of commercieel belang. En verder zou het ook tot verwar-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 25 883, nr. 151

7

ring kunnen leiden omdat het dan de eerste wettelijke grenswaarden
zouden zijn die niet gezondheidskundig zijn onderbouwd.
Wel wil ik ervoor zorgen dat deze bestaande (en toekomstige) kennis zo
optimaal mogelijk ter beschikking komt voor bedrijven. Ik wil daartoe een
digitale praktische tool laten ontwikkelen die, uitgaande van de gevaren
van de nanodeeltjes, en de mogelijke blootstelling, aangeeft welke maatregelen aangewezen zijn om de risico’s te beheersen. De kennis en
aannames achter de nanoreferentiewaarden kunnen een van de bouwstenen zijn voor een dergelijk instrument. Het instrument zou gezien
kunnen worden als een «nano» aanvulling op het reeds bestaande instrument « Stoffenmanager», dat met SZW financiering ontwikkeld is en nu
een succesvolle rol speelt bij de beheersing van de risico’s van gevaarlijke
stoffen op de werkvloer. Gezien de kennislacunes gaat het bij de ontwikkeling van zo’n tool nog om een eerste grove risicoschatting, maar deze kan
met het beschikbaar komen van meer kennis verder worden verfijnd. Ik
wil dit instrument laten ontwikkelen met betrokkenheid van internationale
partners (om het internationale draagvlak voor zo’n aanpak te vergroten)
en met een klankbordgroep van werkgevers en werknemers van relevante
bedrijven (om te zorgen dat het zoveel mogelijk bruikbaar wordt in de
praktijk).
Een dergelijk instrument kan uiteindelijk ook een rol gaan spelen in de
handhaving, als referentiekader voor de Arbeidsinspectie (bijvoorbeeld als
sociale partners hierover afspraken maken in Arbocatalogi).

Onderzoek
Onderzoek gericht op het opbouwen van kennis die relevant is voor de
risicobeoordeling van nanodeeltjes is nadrukkelijk onderdeel van de
ontwikkelde strategische research agenda (waarover in het Actieplan is
gerapporteerd).
Ik heb echter ook behoefte aan meer inzicht in de stand van zaken op de
werkplek. Ik wil die verkrijgen uit contacten met werkgevers- en werknemers (-vertegenwoordiging), uit eventuele signaleringen van het
beschreven deskundigenplatform, en uit een in 2009 te starten vervolgonderzoek op het door Prof. Borm van de Hogeschool Zuyd verrichte
onderzoek. Het onderzoek van Prof. Borm (wat de basis was voor de SER
adviesvraag) richtte zich met name op bedrijven waar werknemers het
eerst en het meest in aanraking zouden kunnen komen met nanodeeltjes:
de bedrijven die zelf nanodeeltjes produceerden of verwerkten. Het
vervolgonderzoek zal zich moeten richten op mogelijke beroepsmatige
blootstelling aan nanodeeltjes door het gebruik van producten met nanodeeltjes. Dit gaat dus met name om de professionele eindgebruikers.

Adviesaanvraag over «early warning»
De SER pleit voor een «early warning» systeem in het kader van gezondheidsbewaking, omdat niet uitgesloten is dat gezondheidsschade bij werknemers zich geruime tijd na blootstelling kan openbaren. Met het oog op
de onzekerheden die er bestaan over de te verwachten gezondheidseffecten adviseert de SER om de Gezondheidsraad om advies te vragen
over de mogelijkheden van een «early warning» systeem.
Ik wil dit advies opvolgen en de Gezondheidsraad verzoeken om aan te
geven of een gezondheidsbewakingsyssteem mogelijk is, en welke
gezondheidseffecten en welke kenmerken van de blootstelling daarvoor
geregistreerd zouden moeten worden, en hoe ervoor gezorgd zou kunnen
worden dat eventuele vroege signalen uit dit systeem opgepikt worden.
Deze adviesvraag heb ik voorgenomen voor het eind van 2009.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 25 883, nr. 151

8

Blootstellingsregistratie
De SER stelt een uitbreiding van de reeds bestaande verplichtingen ten
aanzien van blootstellingsregistratie binnen bedrijven voor, voor (een
beperkt deel van) de als meest risicovol beschouwde nanodeeltjes.
Op dit moment is overigens al vanuit de verplichtingen in de Arbowet
voor alle gevaarlijke stoffen registratie van aard, mate en duur van de
blootstelling verplicht; voor nanodeeltjes van kankerverwekkende, mutagene en reprotoxische stoffen gelden bovendien al de aanvullende
verplichtingen uit het Arbobesluit.
Zo’n uitgebreidere blootstellingsregistratie (o.a aantal werknemers, wie,
waaraan) kan voordelen hebben bijvoorbeeld om in de toekomst snel
verbanden vast te kunnen stellen tussen de blootstelling en eventuele
gezondheidsklachten. In het onderzoek van Prof. Borm wordt ook geadviseerd dat in de bestpractices richtlijn op te nemen. De wijze waarop deze
aanvullende registratie het best kan worden ingericht, dient wel eerst
verder te worden uitgezocht. Zo is op dit moment niet duidelijk welke
eigenschappen van het nanodeeltje nuttig kunnen zijn om te registreren.
Ik wil dit idee meenemen bij mijn voorgenomen adviesaanvraag aan de
Gezondheidsraad. Voorafgaand hieraan wil ik de wijze waarop hier invulling aan gegeven wordt verder uitwerken in een workshop met deskundigen en mensen uit het bedrijfsleven en vakbeweging.
Handhaving
De SER wijst op het belang van een adequate, alerte en efficiënte handhaving, en van expertise-opbouw op het gebied van nanodeeltjes door de
Arbeidsinspectie.
Ik ben het er mee eens dat het belangrijk is om de handhaving van de
stoffenregelgeving uit het Arbobesluit op orde te hebben, ook in bedrijven
waar met nanodeeltjes gewerkt wordt. Het bestaan van (wereldwijde)
kennislacunes en het ontbreken van ervaring met dit nieuwe onderwerp
zorgt daarbij wel voor flinke uitdagingen. Overigens bereiken mij geen
signalen dat er misstanden zouden zijn in bedrijven waar met nanodeeltjes gewerkt wordt.
Ik ben het met de SER eens dat het goed is om de expertise op dit nieuwe
onderwerp verder uit te breiden. Het afgelopen jaar heeft de Arbeidinspectie zich reeds verdiept in dit onderwerp en dit zal verder worden
uitgebouwd. De Arbeidsinspectie zal flink investeren in het verstevigen
van haar kennispositie rond nanotechnologie. Momenteel wordt onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om samen met de VWA en het RIVM
(KIR- Nano) een overheidskennisnetwerk voor de handhaving rondom
nanotechnologie op te gaan bouwen. Ook zal door mijn ministerie worden
nagegaan welke mogelijkheden er zijn om, in samenwerking met het
relevante veld, het door de SER geadviseerde informatie-uitwisselingsplatform in te richten. Van belang is daarbij wel het vermijden van overlap
in overleggremia, in het bijzonder het bestaande Klankbord Risico’s Nanotechnologie.
De Arbeidsinspectie zal verder kennis opdoen uit branchecontacten, en uit
het te verrichten onderzoek naar blootstelling op arbeidsplaatsen waar
producten met nanodeeltjes gebruikt worden.
De Arbeidsinspectie gaat in de loop van 2010 inspecteren in een nog
nader te selecteren branche of sector waarvan duidelijk is dat er met
risicovolle nanodeeltjes wordt gewerkt. Daarbij zal (uitgaande van de
mogelijkheden van de huidige Arbowet- en regelgeving) gehandhaafd
worden op de algemene principes met betrekking tot beheersing van
blootstelling aan nanodeeltjes zoals die inmiddels in verschillende (inter-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 25 883, nr. 151

9

nationale) publicaties zijn neergelegd. Die inzet kan specifieker zijn en dus
meer ruimte geven voor maatwerk, als betreffende branches en sectoren
de in het advies van de SER opgenomen voornemens over het in kaart
brengen van de stand der techniek inzake beheersmaatregelen en goede
praktijken, op korte termijn ook daadwerkelijk ten uitvoer gaan leggen.
Internationaal
Ik ben in mijn reactie tot nu toe vooral ingegaan op acties die zich
afspelen op nationaal niveau. De bedrijven die hier actief zijn hebben
echter veelal ook te maken met Europese regels en Europese organisatieonderdelen of concurrentie. Het internationale aspect is dus erg belangrijk. REACH vormt het belangrijkste kader voor het Europese stoffenbeleid
en daarmee ook voor de verzameling van informatie over en risicobeoordeling van nanodeeltjes, en Nederland (via het ministerie van
VROM) heeft actieve inzet op het operationaliseren van REACH voor nanodeeltjes.
Voor wat betreft de Europese regelgeving op het gebied van arbeidsomstandigheden, heeft de Europese Commissie op basis van een juridische
analyse van de Commissie aangegeven dat zij deze van toepassing acht
op nanodeeltjes.
Eventuele aanpassing van de regelgeving specifiek voor nanodeeltjes (die
de SER adviseert op het gebied van blootstellingsregistratie binnen
bedrijven) zou zoals u weet wat mij betreft primair op Europees niveau
moeten plaatsvinden omdat de Nederlandse Arbowet- en regelgeving in
belangrijke mate op de Europese wet- en regelgeving is gebaseerd. Ik zal
het advies van de SER ter attentie van de Europese Commissie brengen
(DG Employment). Ik zal de Commissie daarbij ook aandacht vragen voor
de Nederlandse aanpak.
Afhankelijk van de inhoud van het Gezondheidsraadadvies over early
warning en blootstellingsregistratie zal ik ook hierop initiatieven richting
de Commissie ondernemen.
Tot slot
Het advies van de SER geeft een waardevolle bijdrage aan duidelijkheid
over hoe er op de werkplek met nanodeeltjes om moet worden gegaan.
Ook draagt het advies op zich al bij aan bekendheid over de mogelijke
risico’s en de noodzaak tot het treffen van beheersmaatregelen. Ik heb u in
dit schrijven mijn reactie gegeven op het advies, en op specifieke onderdelen van het advies. Hoewel ik op enkele specifieke onderdelen andere
keuzes maak dan de SER adviseert, volg ik op de belangrijkste punten de
door de SER geadviseerde lijn. Maar nu komt het aan op de snelle implementatie van de voornemens en de adviezen. Ik heb u een aantal lopende
en voorgenomen activiteiten beschreven, zowel van de zijde van andere
partijen (met name de sociale partners) als van die van mij. Ik zal u op de
hoogte houden van deze activiteiten via de reguliere voortgangsrapportages over de uitvoer van het Actieplan Nanotechnologie.
De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
J. P. H. Donner

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 25 883, nr. 151

10