In het bedrijfsleven gaat veel geld om. Een goede business draaiende houden en
een goede reputatie genieten, is het streven. Deze aspecten maken echter dat het
bedrijfsleven een kwetsbare prooi is voor afpersing, een vorm van criminaliteit waar
ondernemers zich vaak niet bewust van zijn dat zij daarmee geconfronteerd kunnen worden. Dat komt onder andere omdat afpersing wat betreft omvang niet in
verhouding staat tot de vele fraudegevallen, diefstallen en overvallen waarmee het
bedrijfsleven kampt. Afpersing kan echter een minstens zo grote impact hebben op
een bedrijf en de betrokkenen als andere vormen van criminaliteit. Slachtoffers van
afpersing leven met gevoelens van angst en onveiligheid en zijn soms niet meer in
staat hun werk uit te voeren. In voorkomende gevallen gaan bedrijven zelfs failliet.

Ondergaan of ondernemen		

Zowel grote multinationals als kleine ondernemers kunnen met afpersing geconfronteerd worden. Het bijzondere aan afpersing is dat het een crime in action is. Het
lot wordt in feite in handen gelegd van het slachtoffer. Als hij voldoet aan de eis
gebeurt er niets, is de boodschap. De sfeer die op deze manier bij afpersing wordt
gecreëerd, maakt dat het een delict is dat als een zwaard van Damocles boven het
hoofd van het slachtoffer hangt.

Ilse van Leiden, Tjaza Appelman, Tom van Ham en Henk Ferwerda

In dit boek wordt het fenomeen afpersing van het bedrijfsleven geschetst. Behalve
dat wordt beschreven welke verschijningsvormen er actueel bestaan en welke
slachtoffer- en dadertypologieën er zijn, wordt ingegaan op het proces dat volgt op
afpersing. Dat is het proces van signalering, melding en aangifte van slachtofferschap
tot aan de opsporing en vervolging van de daders. Daarnaast wordt er uitgebreid
stilgestaan bij de aanpak van afpersing. Beschreven wordt wat er in preventieve en
repressieve sfeer tegen afpersing wordt gedaan en welke mogelijkheden er zijn om
(potentiële) slachtoffers in het bedrijfsleven te ondersteunen en het probleem van
afpersing verder te bestrijden.
Ondergaan of ondernemen biedt een beeldend inzicht in de situatie waarmee
bedrijven in het geval van afpersing te maken krijgen. Gezien de ernst en impact
van deze vorm van criminaliteit is het belangrijk dat slachtoffers ermee naar buiten
treden: ondernemen is beter dan ondergaan.

Ontwikkelingen in de aard en aanpak van afpersing
van het bedrijfsleven

ISBN 978-90-75116-92-2

Ilse van Leiden
Tjaza Appelman
Tom van Ham
Henk Ferwerda
www.beke.nl

Ondergaan of ondernemen

Ontwikkelingen in de aard en aanpak van afpersing
van het bedrijfsleven

Ilse van Leiden
Tjaza Appelman
Tom van Ham
Henk Ferwerda

In opdracht van
Ministerie van Veiligheid en Justitie, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC)
Met medewerking van
Karin Tijhof
Ilona van Kampen
Omslag en opmaak
Marcel Grotens
Drukwerk
GVO Drukkers & Vormgevers B.V.

Ilse van Leiden, Tjaza Appelman, Tom van Ham en Henk Ferwerda

Ondergaan of ondernemen
Ontwikkelingen in de aard en aanpak van afpersing van het bedrijfsleven
ISBN/EAN
978-90-75116-92-2

© 2014 WODC, Ministerie van Veiligheid en Justitie. Auteursrecht voorbehouden.
Voor deze publicatie is licentie verleend aan Bureau Beke.

“Zo van de een op de andere dag komt er iemand in je leven
die alles op zijn kop zet”

Inhoud
		Voorwoord																			
11
1		Inleiding																			
17

1.1		Onderzoeksvragen																	
19
1.2		Onderzoeksmethoden																
20
		1.2.1 Deskresearch 																	
20
		1.2.2 Data-analyse																	
21
		1.2.3 Zaakanalyse																	
25
		1.2.4 Survey																		
26
		1.2.5 Interviews																	
29
		1.2.6 Internationale scan															
30
		1.2.7 Internetsearch																
31
		1.2.8 Intervisiebijeenkomst														
31
1.3		Leeswijzer																			
32

2		Het fenomeen																		
35

2.1		Afpersing van het bedrijfsleven in de media									
36
		2.1.1 Trends																		
36
		2.1.2 Casuïstiek 																	
38
2.2 Afpersing van het bedrijfsleven in de literatuur 								39
		2.2.1 Verschijningsvormen														
39
		2.2.2 Cyberafpersing																
42
		2.2.3 Protectieafpersing															
44
		2.2.4 Aanpak																		
46
2.3 Afpersing van het bedrijfsleven in de praktijk								48
2.3.1 Het fenomeen																
48
		2.3.2 Ontwikkelingen																
52
		2.3.3 Impact en gevolgen															
59
2.4		Beschouwing																		
62

3		Afpersing in beeld 																
67

3.1		Politieregistraties																	
67
		3.1.1 Slachtofferprofiel																
68
		3.1.2 Verdachtenprofiel															
70
		3.1.3 Modus Operandi															
73

3.2		Zelfrapportage																		
78
		3.2.1 Slachtofferprofiel																
79
		3.2.2 Verdachten en modus operandi												
81
3.3		Rechtspraak																			
83
3.3.1 Spreiding																		
83
		3.3.2 Slachtofferprofiel																
84
		3.3.3 Verdachten																	
85
		3.3.4 Modus Operandi															
86
		3.3.5 Afloop																			
89
3.4		Internationaal																		
90
3.5		Beschouwing																		
91

4		Signalering, melding en aangifte											
95

4.1		Signalering van afpersing															
95
		4.1.1 Private partijen																
96
		4.1.2 Publieke partijen															
99
		4.1.3 Overige partijen																
102
103
4.2		Melding en aangifte van afpersing												
		4.2.1 Meldings- en aangiftebereidheid 											
104
		4.2.2 Het meldings- en aangifteproces											
109
4.3		Beschouwing																		
118

5		Opsporing en vervolging														
123
5.1		Tussen melding en opsporing													
123
		5.1.1 Advisering																	
123
		5.1.2 Prioritering																	
125
		5.1.3 Afweging																		
127
5.2		De opsporing in de praktijk														
128
		5.2.1 Kennis en niveau															
128
		5.2.2 Rol van het slachtoffer														
130
		5.2.3 Handelingen en strategie													
132
		5.2.4 Expertise																		
139
		5.2.5 Nazorg en terugkoppeling													
144
5.3		Vervolging																			
146
		5.3.1 Veroordelingen																
146
		5.3.2 Bewijslast																	
147
		5.3.3 Strafoplegging																
149
		5.3.4 Succesfactoren																
150
5.4		Beschouwing																		
150

6		De aanpak																			
155
6.1		Programmatische aanpak 														
155
		6.1.1 Vergroten kennis en weerbaarheid in het bedrijfsleven					156
		6.1.2 Verbeteren vertrouwensrelatie (potentiële) slachtoffers					
160
		6.1.3 Stimuleren (anonieme) meldingsbereidheid								
165
		6.1.4 Professionalisering aanpak politie											
167
		6.1.5 Proeftuin 																		
172
		6.1.6 Stuurgroep Afpersing														
175
6.2 Overige vormen van aanpak														
175
6.3 Kansen voor de aanpak															
178
		6.3.1 Thema 1: Vergroten van kennis en awareness							
178
		 6.3.2 Thema 2: Verbeteren signalering en vertrouwensrelatie					183
		6.3.3 Thema 3: Professionalisering politie										
186
		6.3.4 Thema 4: Proactieve aanpak												
192
6.4		Beschouwing																		
194

7		Conclusies en slotbeschouwing												
199
7.1		Afpersing van het bedrijfsleven in beeld										
199
7.2		Van signalering tot opsporing en vervolging									
204
7.3		De aanpak van afpersing															
211

		Geraadpleegde literatuur														
219
		Samenvatting																		
225
		Summary																			
235
		Bijlagen

		1		Zoektermen Lexis Nexis													
247
		2		Topiclijst casestudies afpersing											
248
		3		Zaakoverzicht																
249
		4		Zoektermen rechtspraak.nl												
254
		5		Vragenlijst afpersing van het bedrijfsleven							
255
		6		Overzicht deelnemende organisaties									
264
		7		Topiclijst interviews deskundigen										
265
		8		Overzicht respondenten interviews										
270
		9		Topiclijst interviews slachtoffers										
272
		10		Vragenlijst internationale survey										
273
		11		Overzicht internationale respondenten								
277
		12		Deelnemers intervisiebijeenkomst										
278

Voorwoord

“Zo van de een op de andere dag komt er iemand in je leven die alles op zijn kop zet.”
Dit is een citaat uit een interview met een ondernemer die is afgeperst. Deze zinsnede geeft de beleving van slachtoffers van afpersing goed weer. Afpersing is een
bijzonder type misdrijf omdat het een crime in action is waarbij sprake is van eensluimerend proces. Slachtoffers van afpersing ontvangen op een dag een brief, een
telefoontje of een bezoekje van een of meerdere personen die een eis aan hen stellen.
Deze eis wordt kracht bijgezet door bedreigingen richting het slachtoffer. De afloop
van het misdrijf wordt daarmee min of meer in handen van het slachtoffer gelegd.
Voldoet het slachtoffer aan de eis die de dader stelt, dan houden de bedreigingen op
en vindt er geen escalatie van de situatie plaats. Althans, dat is het scenario dat door
afpersers wordt geschetst. Een belangrijke les uit de praktijk is dat toegeven aan
afpersing geen oplossing biedt omdat het de kwetsbaarheid van slachtoffers voor de
toekomst alleen maar vergroot. Bijzonder kwetsbaar voor afpersing is het bedrijfsleven. Hierin gaat veel geld om en ondernemingen zijn afhankelijk van een goedlopende business en een smetteloze reputatie.
In dit boek wordt het fenomeen afpersing van het bedrijfsleven uitgebreid
beschreven. Aan bod komen de verschijningsvormen, daders en slachtoffers en de
modus operandi. Het boek kan gezien worden als een update van een eerdere publicatie over dit onderwerp onder de titel ‘Je bedrijf of je leven’ dat in 2007 verscheen.
Behalve dat in dit boek de ontwikkelingen in het fenomeen worden geschetst,
wordt ingegaan op het proces van signalering, melding en aangifte tot de opsporing
en vervolging van afpersing. Naar aanleiding van de bevindingen uit ‘Je bedrijf of je
leven’ is enkele jaren geleden door de overheid en private partijen een aantal initiatieven ontplooid om afpersing beter in beeld te krijgen en de meldings- en aangiftebereid te verhogen. De status en resultaten van deze initiatieven worden in dit boek
beschreven alsook nieuwe kansen voor de aanpak in relatie tot de ontwikkelingen
in het fenomeen.

Voorwoord 11

Het onderzoek dat aan dit boek ten grondslag ligt, is uitgevoerd in opdracht van
het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het
Ministerie van Veiligheid en Justitie. Voor de uitvoering van het onderzoek zijn wij
velen dank verschuldigd. Allereerst gaat een woord van dank uit naar de Nationale
Politie die ons de gelegenheid heeft gegeven onderzoek in de regionale eenheden te
doen. Speciale dank gaat daarbij uit naar Theo Jochoms (Nationale Politie) voor de
bemiddeling en coördinatie van de toestemming en medewerking door de diverse diensten en regionale eenheden van de Nationale Politie. Voor het leveren van
de politiegegevens bedanken we het Business Intelligence Competence Center (BICC
Centraal), in het bijzonder Frank Keurentjes en Jan Simpelaar van de Nationale
Politie voor de uitvoering van de extractie van de data. Daarnaast gaat onze dank
uit naar de politiefunctionarissen die hun medewerking hebben verleend aan interviews, casestudies en bemiddeling naar slachtoffers. Hun namen zijn opgenomen
in de respondentenlijst in bijlage 8. Naast de politie zijn wij voor een effectieve uitvoering van het onderzoek afhankelijk geweest van vele andere publieke en private
organisaties die met ons in gesprek zijn gegaan, ons gegevens hebben geleverd en
voor ons hebben bemiddeld naar andere respondenten. Deze organisaties staan vermeld in bijlage 6 en de namen van respondenten van de interviews staan genoemd
in bijlage 8. De internationale contacten uit diverse Europese landen zijn wij dankbaar voor hun input over de aard en aanpak van afpersing in het buitenland. De
landen en contactpersonen staan opgenomen in bijlage 11. Wij bedanken Kees de
Rijk van de Nationale Politie voor zijn bemiddeling naar deze contacten.
In het kader van het onderzoek is een website ontwikkeld waar ondernemers
een vragenlijst over afpersing konden invullen. We bedanken Sjors Ferwerda voor
het bouwen en beheren van deze website en we danken de respondenten die de
moeite hebben genomen de vragenlijst in te vullen. Een speciaal woord van dank
gaat uit naar de personen uit het bedrijfsleven die ons in vertrouwen hebben genomen en in een gesprek met ons openhartig hebben verteld over hun ervaring als
slachtoffer van afpersing. Deze gesprekken hebben ons goed inzicht gegeven in de
impact van afpersing op slachtoffers en in lijn daarmee in de noodzaak van een
effectieve aanpak. In bijlage 12 staan de deelnemers van de intervisiebijeenkomst
genoemd die wij bedanken voor hun reflectie op de resultaten en voor hun input
voor nieuwe kansen voor de aanpak van afpersing.
De uitdaging in deze publicatie was om het fenomeen en de aanpak van afpersing zo beeldend en uitvoerig mogelijk te beschrijven en er tegelijkertijd voor te zorgen dat (potentiële) afpersers niet wijzer worden gemaakt dan ze zijn. Marcel Sterk
(Nationale Politie) en Henk Walles (Politieacademie) hebben ons hierbij geholpen door de inhoud kritisch ‘met een politiebril’ na te lezen, veel dank daarvoor.
Tenslotte willen wij de voorzitter en leden van de begeleidingscommissie heel hartelijk danken voor hun ondersteuning en begeleiding in de diverse onderzoeksfasen.
12 Ondergaan of ondernemen

Wij zijn Edward Kleemans (Vrije Universiteit Amsterdam) zeer erkentelijk voor
zijn voorzitterschap van de commissie. Daarnaast danken wij de leden van de commissie: Olivier Hendriks (Ministerie van Veiligheid en Justitie, WODC), Marit
Janssen (Ministerie van Veiligheid en Justitie, directie Sanctie- en Preventiebeleid),
Els Prins (MKB-Nederland, VNO-NCW) en Jaap Knotter (Universiteit van
Amsterdam).
Arnhem, 2014
Ilse van Leiden, Tjaza Appelman, Tom van Ham en Henk Ferwerda

Voorwoord 13

Afpersing van een winkelier
Een ondernemer verkoopt exclusieve lederwaren. Op een dag
worden twee tassen uit zijn zaak gestolen. De daaropvolgende
dag komen twee jongens in zijn winkel. De jongens maken deel
uit van een beruchte, asociale familie in de regio. De winkelier vertelt de jongens van de diefstal en vraagt of ze hem willen
bellen wanneer zij de tassen ergens zien. Een paar dagen later
raken de twee jongens betrokken bij een schietpartij. De familie van deze jongens verdenkt de winkelier van deze beschieting
omdat ze denken dat hij de jongeren verdenkt van de diefstal
van de tassen. De winkelier wordt op straat met zijn auto klemgereden en hij wordt in elkaar geslagen. Vervolgens moet hij in
de auto van de daders stappen en wordt hij meegenomen naar
zijn winkel. Daar eisen de daders €5.000 van de winkelier en
wordt hem medegedeeld dat ze de volgende dag terugkomen
voor nog eens €10.000. Het slachtoffer durft uit angst voor de
daders geen contact op te nemen met de politie en vertelt het
relaas aan een vriend. Nadat de politie via deze vriend op de
hoogte wordt gesteld, komt er een rechercheur bij het slachtoffer
langs. Daarna doet het slachtoffer aangifte. De politie brengt
het slachtoffer op een ander adres in veiligheid en formeert
een Team Grootschalige Opsporing. Het onderzoek levert na
enkele maanden onvoldoende bewijs op tegen de verdachten om
ze te kunnen vervolgen voor de afpersing. De winkelier sluit na
afronding van het onderzoek zijn zaak.

1 Inleiding
BEREN EETCAFES DEZE ZOMER DOELWIT BOM ONTPLOFFING
Bovenstaande tekst is met uitgeknipte krantenletters op een witte envelop geplakt
en in de zomer van 2008 verstuurd naar de redactie van het Algemeen Dagblad.
Een dergelijke dreigbrief veroorzaakt angst en commotie en kan gevolgen hebben
op persoonlijk, maatschappelijk en economisch vlak. Middels deze brief wordt in
feite gedreigd de bedrijfsvoering van de horecagelegenheden plat te leggen. Deze
vorm van afpersing is een van de vele gezichten van afpersing van het bedrijfsleven.
Uit ‘Je bedrijf of je leven’ (Van Leiden, De Vries Robbé & Ferwerda, 2007) wordt
duidelijk dat afpersing een ernstig probleem is. Het bedrijfsleven is kwetsbaar voor
verschillende vormen van afpersing maar er is beperkt zicht op slachtofferschap.
Naar aanleiding van dit onderzoek is afpersing van het bedrijfsleven een vorm van
criminaliteit waarvoor de laatste jaren meer aandacht is. De ernst van afpersing
en de impact en consequenties die afpersing kan hebben, worden onderkend en de
bestrijding van afpersing krijgt in de vorm van een programmatische aanpak structurele aandacht van het Ministerie van Veiligheid en Justitie (V&J). Deze programmatische aanpak van afpersing van het bedrijfsleven moet leiden tot een verkleining
van de kwetsbaarheid van bedrijven en het terugdringen van het aantal afpersingen
in Nederland. De kern van deze aanpak behelst een samenwerking tussen bedrijfsleven en overheid en omvat maatregelen op landelijk, regionaal en lokaal niveau.
Een belangrijke eerste stap in de aanpak ligt in de erkenning en bewustwording
van afpersing als substantieel probleem door zowel politie, justitie en brancheorganisaties als het bedrijfsleven zelf. De problematiek moet uit de taboesfeer worden
gehaald, serieus worden genomen en bespreekbaar worden gemaakt. Een kansrijke
aanpak hangt volledig samen met het bestaan van een vertrouwensband tussen het
bedrijfsleven, brancheorganisaties en de overheid. Ondernemers moeten het vertrouwen hebben dat ze over afpersingspraktijken naar buiten kunnen treden en
erop kunnen rekenen dat er een adequate aanpak volgt. Kennisverruiming over het
Inleiding 17

delicttype onder alle partijen en professionalisering van organisaties en processen
zijn daarvoor belangrijke actiepunten. Een concrete maatregel binnen de aanpak
betreft de oprichting van de Vertrouwenslijn Afpersing. Een telefonische meldlijn
waar slachtoffers anoniem hun verhaal kunnen doen en advies krijgen van professionals. In onderhavige publicatie wordt verslag gedaan van een onderzoek naar het
verloop van de programmatische aanpak van afpersing van het bedrijfsleven en van
de actuele verschijningsvormen van het fenomeen. Het belang van deze evaluatie
is dat nieuwe vormen van afpersing een andere focus in de aanpak kunnen vragen. Illustratief hiervoor zijn de berichtgevingen omtrent afpersing door Outlaw
Motorcycle Gangs (OMG’s), een dadertype dat in eerder onderzoek met betrekking
tot afpersing van het bedrijfsleven niet naar voren is gekomen.
Tegen drie leden van de motorclub Satudarah is tot 2,5 jaar gevangenisstraf geëist
voor het afpersen en bedreigen van een ondernemer. Ze zouden de man twee keer
in wisselende samenstelling onder bedreiging van geweld om betaling van €10.000
hebben gevraagd. De eerste keer kwamen ze bij de ondernemer aan de deur. Een
van de verdachten droeg een jasje van Satudarah. Als de ondernemer niet wilde
betalen, dreigden ze terug te komen met 30 man van de motorclub. Het slachtoffer
heeft toen €500 betaald. Een paar weken later stonden de mannen weer aan de
deur. Ze dreigden meerdere malen om de vingers van de ondernemer af te knippen.
Uiteindelijk stapte de ondernemer naar de politie en werden de verdachten voor
de afpersing veroordeeld tot tien en achttien maanden cel. Bron: Dagblad van het
Noorden, 27 mei 2014.
Een andere vorm van afpersing die steeds vaker voor lijkt te komen, is cyberafpersing.
Telefoonfabrikant Nokia is eind 2007 voor miljoenen euro’s afgeperst. De afperser
had een belangrijk onderdeel van Nokia’s softwarebeveiliging in handen en dreigde
dat openbaar te maken als Nokia geen geld betaalde. Met de encryptiesleutel die de
daders in handen hadden, konden zij relatief eenvoudig virussoftware op Nokiasmartphones installeren. Nokia heeft miljoenen euro’s betaald aan de afpersers om
te voorkomen dat de sleutel zou uitlekken. De geldoverdracht vond plaats via een
tas in een parkeergarage. De politie hield de tas met geld in de gaten, maar is de
afperser(s) uit het oog verloren na de overdracht. De zaak is nog niet opgelost. Bron:
NOS, 17 juni 2014.
Alvorens in te gaan op de bevindingen over de aard en aanpak van afpersing van het
bedrijfsleven, beschrijven we in de hiernavolgende paragrafen de concrete onderzoeksvragen en de methoden van onderzoek.

18 Ondergaan of ondernemen

1.1 Onderzoeksvragen
De programmatische aanpak van afpersing van het bedrijfsleven is in 2010 op
papier vastgesteld. In onderhavig onderzoek wordt geëvalueerd of de ingezette aanpak volgens plan verloopt en of de maatregelen (nog) doelmatig zijn om de actuele
afpersingsproblematiek te kunnen bestrijden. Daarbij staat de volgende probleemstelling centraal:
Welke ontwikkelingen in de aard, kenmerken en (geregistreerde en gerapporteerde) omvang van afpersing van het bedrijfsleven hebben zich sinds 2007 voorgedaan? Welke mogelijkheden zijn er om deze vorm van criminaliteit te bestrijden,
welke maatregelen zijn reeds ingezet, in hoeverre zijn (potentiële) slachtoffers daar
bekend mee en wat is de gepercipieerde doelmatigheid van de aanpak?
Deze probleemstelling bestaat uit twee onderdelen: 1) Het fenomeen en 2) De aanpak. Voor beide onderdelen worden hierna de onderzoeksvragen apart geformuleerd.

1 Het fenomeen

Welke ontwikkelingen zijn er sinds 2007 vast te stellen met betrekking tot:
1a)		 de verschijningsvormen van afpersing?
1b)		 de modus operandi (werkwijzen)?
1c)		 de dadertypen?
1d) de slachtoffertypen (kwetsbare branches of bedrijfstypen)?
1e)		 de politieregistraties met betrekking tot afpersing van bedrijven?
1f)		 het (zelf)gerapporteerde en geregistreerde slachtofferschap (omvang)?
1g) de bekendheid met en de kennis over het fenomeen (bedrijfsleven, politie)?
1h) de bekendheid met de routing voor melding/aangifte bij het bedrijfsleven?
1i)		 (het bouwen van) de vertrouwensrelatie tussen bedrijfsleven en politie?
1j)		 de aangiftebereidheid van (potentiële) slachtoffers?
1k) de werkwijze van de politie bij afpersing (intake, opvang, inzet, opsporing)?
1l)		 de pakkans (ophelderingspercentage) en de afdoeningen door het Openbaar
		Ministerie (OM)?

2 De aanpak
2a)		

Op welke wijze is invulling gegeven aan de maatregelen van het programma
‘Afpersing’ (betrokken partijen, wijze van uitvoering, reikwijdte)?
2b)		 Wat is de stand van zaken van de aanpak en welke knelpunten doen zich voor?
2c)		 Hoe verloopt de samenwerking tussen partijen die betrokken zijn bij de
		verschillende maatregelen?

Inleiding 19

2d) Wat is de beleidslogica van de maatregelen? In hoeverre is van de maat		 regelen te verwachten dat deze leiden tot een betekenisvolle verbetering van
		 de vertrouwensrelatie tussen politie en bedrijfsleven, een betere signalering
		 van afpersingspraktijken, een verhoogde aangiftebereidheid en een hogere
		pakkans?
2e)		 Hoe bekend zijn (potentiële) slachtoffers met de maatregelen om afpersing te
		 voorkomen of te beëindigen?
2f)		 Wat is de gepercipieerde doelmatigheid van de genomen maatregelen?
2g) Welke voorlopige opbrengsten van de genomen maatregelen zijn er op te
		 tekenen en wat is daarvan de reikwijdte?
2h) Hoe verloopt de samenwerking binnen de stuurgroep ‘Afpersing’ en zijn er
		 redenen voor verandering?
2i)		 Welke aanvullende of alternatieve maatregelen zijn interessant en welke veel		 belovende preventieve en repressieve maatregelen worden in het buitenland
		 gebruikt om afpersing van het bedrijfsleven te bestrijden?
2j)		 Hoe verhouden de maatregelen uit het programma ‘Afpersing’ zich tot de
		 actuele bevindingen over het fenomeen en is er aanleiding tot een verande		 ring van de aanpak?

1.2 Onderzoeksmethoden
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden, zijn diverse onderzoeksactiviteiten verricht. De onderzoeksmethoden zijn zowel gericht op het in kaart brengen van het
fenomeen als het evalueren van de aanpak. De onderzoeksactiviteiten omvatten een
deskresearch, data-analyse, zaakanalyse, survey, interviews, internationale scan,
internetsearch en een intervisiebijeenkomst. Hierna lichten we het doel en de wijze
van uitvoering van elke van de onderzoeksactiviteiten toe.

1.2.1 Deskresearch

De deskresearch bestaat uit een mediascan, een literatuurstudie en een documentstudie. De deskresearch is gericht op zowel het fenomeen als de aanpak. Door
middel van LexisNexis1 is een mediascan uitgevoerd om de berichtgeving over
afpersing van bedrijven in Nederland te verzamelen. Aan de hand van de verzamelde info is een analyse gemaakt van welk type afpersingszaken bekend zijn

1

LexisNexis is een systeem dat toegang geeft tot meer dan 35.000 gerenommeerde informatiebronnen, waaronder dagbladen, vakbladen, naslagwerken, persbureaus, week- en opiniebladen, jaarverslagen, bedrijfsrapportages, landenrapporten, juridische informatie en transcripts van radio- en televisieprogramma’s.

20 Ondergaan of ondernemen

geworden en welk type slachtofferbedrijven en daders daarbij horen. Uit een analyse
van mediaberichtgeving van 2010 tot en met oktober 2013 komen 1.272 artikelen
naar voren, waarbij het in 189 artikelen gaat om afpersing van het bedrijfsleven.2
Deze artikelen beschrijven 37 unieke Nederlandse casus en diverse trends in het
binnen- en buitenland.3
De literatuurstudie levert belangrijke input met betrekking tot de actuele
wetenschappelijke kennis en aandacht voor afpersing van het bedrijfsleven. Hierbij
is zowel naar literatuur in het binnen- als buitenland gekeken. De resultaten uit de
literatuurstudie bieden daarnaast inzicht in recente ontwikkelingen ten aanzien van
verschijningsvormen, modus operandi, daders en slachtoffers. Daarnaast zijn enkele
vormen van aanpak van afpersing in het buitenland beschreven.

1.2.2 Data-analyse

Om zicht te krijgen op (de ontwikkelingen in) het geregistreerde en gerapporteerde slachtofferschap van afpersing van het bedrijfsleven zijn diverse databronnen
gebruikt. De bronnen die zijn gebruikt voor de data-analyse zijn: het politieregistratiesysteem, de Vertrouwenslijn Afpersing en Meld Misdaad Anoniem (M.). Deze
verschillende databronnen zullen we kort toelichten.

Politieregistraties

In het onderzoek ‘Je bedrijf of je leven’ in 2007 is een analyse uitgevoerd binnen de
Basisvoorziening Handhaving (BVH) van de Nationale Politie. Om een vergelijkbare analyse uit te voeren, is ervoor gekozen om in dit onderzoek wederom voor een
analyse van registraties in dit systeem te kiezen. In BVH kan afpersing worden weggeschreven onder de maatschappelijke classificatie (delictcategorie) ‘A82 chantage/
afpersing’. De specificatie van afpersing van het bedrijfsleven kent echter geen eigen
code, zodat een automatische extractie van meldingen en aangiften door bedrijven niet mogelijk is. De maatschappelijke klasse bevat namelijk voor het merendeel
andere vermogensmisdrijven, zoals overvallen en straatroven. Oorspronkelijk zou
per regionale eenheid een uitvraag worden gedaan voor het genereren van informatie over afpersingszaken uit 2011 en 2012. Tijdens het onderzoek bleek echter
dat dit centraal kon worden gedaan via het Business Intelligence Competence Center
(BICC Centraal) van de Nationale Politie. Deze dienst is verzocht om uit de maatschappelijke klasse A82 alle mutaties van meldingen en aangiften die van toepassing zijn op afpersing van het bedrijfsleven te filteren. In totaal leverde een selectie

2
3

Alle artikelen zijn gelezen om de relevantie voor onderhavig onderzoek in te kunnen schatten. Brede zoektermen als ‘zaak’ zorgen voor veel ruis, bijvoorbeeld wanneer een geval van afpersing tot een rechtszaak leidt.
De gebruikte zoektermen zijn terug te vinden in bijlage 1.
Inleiding 21

op de maatschappelijke klasse A82 3.342 mutaties op. Hierbinnen gaat het over
de jaren 2011 en 2012 tezamen in 110 zaken om afpersing van het bedrijfsleven.4
Deze 110 zaken zijn geanalyseerd op basis van diverse onderwerpen waaronder:
 Aard mutatie (melding, aangifte, vrije mutatie)
 Kenmerken slachtoffer (type ondernemer, etniciteit)
 Kenmerken dader (groep, solo, crimineel, etniciteit)
 Aard afpersing (incidenteel, structureel, beschrijving)
 Modus operandi (contactwijze, geweld, wapens)
 Opsporing en resultaat (onderzoek, verdachte)
Voor een goede interpretatie van de data is het van belang vooraf een aantal kanttekeningen te plaatsen bij de informatie uit de politieregistratiesystemen. Een eerste
opmerking die bij de resultaten moet worden gemaakt, is dat het aantal meldingen en aangiften dat naar voren komt in de BVH-analyse niet evenredig is verdeeld over de politie-eenheden. In de eenheid Rotterdam zijn in de jaren 2011 en
2012 de meeste afpersingszaken geregistreerd, bijna het driedubbele van het aantal zaken in de andere eenheden. Dit verschil kan ertoe leiden dat de resultaten
van de BVH-analyse worden vertekend. Uit een verdiepende analyse blijken de
zaken in Rotterdam echter niet te verschillen van de zaken in andere eenheden.
Mogelijke verklaringen voor het verschil zijn dat er meer afpersingszaken voorkomen in Rotterdam, de politie daar anders registreert of ondernemers meer bereid
zijn afpersing te melden. Op deze laatste twee factoren gaan we kort verder in.
Met betrekking tot de registratiewijze in politieregistratiesystemen zijn er twee
omissies te benoemen. De eerste is het gebruik van diverse registratiesystemen door
de politie en de tweede hangt samen met het bestaan van verschillende maatschappelijke klassen waarin de politie een afpersingszaak kan wegschrijven. In principe
registreert de politie alle meldingen en aangiften in BVH. Het kan echter in de
praktijk voorkomen dat de politie een zaak niet in BVH registreert maar alleen
in BVO (Basis Voorziening Opsporing). BVO en BVH zijn systemen die niet aan
elkaar gekoppeld zijn. Informatie wordt dus niet automatisch uitgewisseld tussen
de twee systemen. Daardoor is bepaalde informatie slechts beschikbaar in één van
de systemen, tenzij een politiefunctionaris bewust besluit informatie van het ene
systeem over te zetten in het andere systeem. Afpersingszaken die bijvoorbeeld bij
de Team Criminele Inlichtingen binnenkomen, en dus niet via de reguliere wijze bij
het basisteam, kunnen direct in BVO worden ingevoerd en zijn dan niet automatisch ook in BVH te zien. Het is echter binnen de politieorganisatie wel de regel dat
zodra een verdachte wordt aangehouden, deze verdachte wordt ingevoerd in BVH.
4

Een zaak kan meerdere mutaties omvatten.

22 Ondergaan of ondernemen

Deze invoering is nodig voor de collega’s van de arrestantenverzorging aangezien
arrestanten enkel in BVH kunnen worden ingevoerd. Wanneer er dus aanhoudingen plaatsvinden, moet een zaak in BVH worden geregistreerd. Tijdens het onderzoek hebben we deze processen bij diverse politiefunctionarissen getoetst. Hun
inschatting is dat er in feite vrijwel geen afpersingszaken in BVO staan die niet
(ook) in BVH staan. Als het zo zou zijn, dan kan het gaan om grote afpersingszaken die vanuit opsporingsbelang afgeschermd zijn. De beperking aan de politieregistraties in BVH is dus dat we wellicht een aantal afgeschermde zaken missen,
omdat deze enkel in BVO geregistreerd staan.
Naast het registratiesysteem waarin de melding of aangifte van zaken wordt
geregistreerd, is ook de manier waarop deze wordt geregistreerd van belang. Binnen
BVH dient een melding of aangifte weggeschreven te worden onder de bepaalde
maatschappelijke klasse waarbinnen het delict valt. Voor afpersing is dit de maatschappelijke klasse A82: chantage/afpersing. Niet alle afpersingszaken worden naar
mening van verschillende politiefunctionarissen die zijn bevraagd in deze maatschappelijke klasse geregistreerd. De politiebeambte die de aangifte of melding
opneemt, bepaalt in welke maatschappelijke klasse hij het delict wegschrijft. Deze
inschatting is soms niet direct juist, omdat het voor de politiebeambte, op basis van
ervaring of de verklaring van het slachtoffer, niet altijd direct duidelijk is dat het
om afpersing gaat. In sommige gevallen wordt de ware aard van de melding of aangifte pas later in het opsporingsonderzoek duidelijk. Hierdoor kan het zo zijn dat
afpersing in een andere maatschappelijke klasse dan afpersing wordt geregistreerd,
bijvoorbeeld de maatschappelijke klassen met betrekking tot bedreiging of overval.
Ook is er een klasse voor overige zaken beschikbaar. Deze categorie is volgens politiefunctionarissen een vergaarbak van delicttypen. Van meerdere politiefunctionarissen hebben we begrepen dat een foutief toebedeelde maatschappelijke klasse vaak
niet meer gewijzigd wordt, aangezien dit verder geen belang heeft voor de opsporing. Het kan echter wel van invloed zijn op prioritering van de melding of aangifte
in eerste instantie. De kans dat een afpersingszaak in een foutieve maatschappelijke
klasse wordt geplaatst, schatten politiefunctionarissen bij een reguliere afpersingszaak echter klein is. Een vorm van afpersing waarover met name het vermoeden
is dat deze niet altijd in de juiste maatschappelijke klasse wordt geregistreerd, is
cybercrime. Een mogelijke maatschappelijke klasse waarin digitale afpersingszaken
eveneens geregistreerd kunnen worden, betreft de klasse computercriminaliteit.
Een deel van de criminaliteit in Nederland komt niet ter kennis van de politie.
Dit wordt ook wel het dark number genoemd. Voor afpersing van het bedrijfsleven geldt dit eveneens. Er zijn meerdere oorzaken aan te wijzen voor het bestaan
van het dark number. Zo durven niet alle ondernemers aangifte te doen uit angst
voor de daders, imagoschade of omzetverlies. Daarnaast is de aangiftebereidheid onder ondernemers sowieso lager dan onder burgers. Dit komt onder andere
Inleiding 23

vanwege het gebrek aan vertrouwen in de politie om zaken effectief en vertrouwelijk
op te pakken. Politiefunctionarissen en andere respondenten benoemen bovendien
dat de aangiftebereidheid van afpersing van het bedrijfsleven laag is, omdat getracht
wordt de zaak binnen de eigen gelederen op te lossen. De aangiftebereidheid van
het bedrijfsleven zal verder worden behandeld in paragraaf 4.2. Voor dit onderzoek
betekent het dark number dat we enkel een beeld kunnen schetsen van de zaken die
bekend zijn geworden bij de politie of die in interviews naar voren zijn gekomen.
Tot slot een opmerking met betrekking tot de vergelijkbaarheid van de politieregistraties met de resultaten uit het onderzoek in 2007. In 2007 is door de toenmalige politieregio’s zelf een inventarisatieformulier over diverse onderwerpen van de
afpersingszaken ingevuld. In onderhavig onderzoek is centraal een uitvraag gedaan
naar alle registraties van afpersing en vervolgens is door de onderzoekers een analyse van de zaken uitgevoerd. Door deze verschillende analysemethoden is het niet
mogelijk om zuiver de verschillen in aantallen tussen de twee onderzoeken te vergelijken. Kleine verschillen kunnen wellicht verklaard worden door interpretatieverschillen tussen de onderzoekers en politiefunctionarissen. De grotere verschillen
die naar voren komen in de analyse kunnen echter wel wijzen op een werkelijke
ontwikkeling binnen het fenomeen afpersing.

Vertrouwenslijn Afpersing

De Vertrouwenslijn Afpersing is een telefonische meldlijn waar slachtoffers van
afpersing anoniem advies en hulp kunnen vragen. Deze lijn is op 1 juli 2011 in
werking gesteld en tot eind 2013 250 keer gebeld. Hierbij gaat het in een kwart van
de gevallen om afpersingszaken. De resultaten van de Vertrouwenslijn Afpersing
bieden zicht op de mate waarin ondernemers geconfronteerd worden met afpersing
en zich daarom wenden tot de vertrouwenslijn. Naast de cijfers zijn de verslagen van
de Vertrouwenslijn Afpersing geraadpleegd om meer zicht te krijgen op de aard van
de afpersingen die gemeld worden, wie de melders zijn en wat hen ertoe beweegt
om melding te maken bij de Vertrouwenslijn Afpersing.

Meld Misdaad Anoniem

NL Confidential (voorheen Stichting Meld Misdaad Anoniem) exploiteert een
anonieme meldlijn, waar mensen anonieme meldingen kunnen maken over misdrijven. Bij NL Confidential zijn ten behoeve van de data-analyse cijfers opgevraagd
over de meldingen over chantage/afpersing over de jaren 2006-2013. Hoewel deze
cijfers geen inhoudelijke informatie geven over de melding of melder, omdat deze
gegevens niet worden geregistreerd door M., schetsen ze wel een beeld van de ontwikkeling van het aantal meldingen voor en tijdens de programmatische aanpak.
Een kanttekening die bij deze cijfers geplaatst moet worden, is dat er geen onderscheid te maken is tussen meldingen van particulieren en het bedrijfsleven.
24 Ondergaan of ondernemen

1.2.3 Zaakanalyse
Met de zaakanalyse is beoogd aan de hand van concrete casuïstiek en de analyse van
rechtszaken meer zicht te krijgen op (nieuwe) verschijningsvormen van afpersing,
het verloop, de aard en de kenmerken van afpersing van het bedrijfsleven en de
resultaten van de opsporing ervan. De zaakanalyse is uitgevoerd op basis van informatie van de politie en de rechterlijke macht.

Politieonderzoek

Er is een analyse uitgevoerd op acht afpersingszaken die door de politie zijn opgepakt. Hierbij gaat het om zaken die in vijf verschillende eenheden zijn gedraaid
op verschillende niveaus binnen de politieorganisatie. De zaken zijn geselecteerd
op basis van de bevindingen uit de BVH-analyse (3), rechtspraakanalyse (1) en
via gesprekken met eenheden of interviews (4).5 Hierbij is rekening gehouden met
diversiteit op het gebied van modus operandi, type slachtoffer en type dader. In bijlage 3 staat een beschrijving van de bestudeerde zaken.
De casusanalyse betreft de bestudering van het dossier en het houden van
interviews met betrokken personen (recherche, zaaksofficier) en waar dat mogelijk
was ook met de slachtoffers van de betreffende zaken. In totaal waren vijf slachtoffers binnen de politieonderzoeken bereid met ons in gesprek te gaan over de zaak.
In de interviews is ingegaan op het delict (aanleiding, ontwikkeling, afloop),
dader- en slachtofferkenmerken, modus operandi, de opsporing en resultaten ervan
en determinanten van aangiftebereidheid.6

Rechtspraak

Om inzicht te krijgen in de afpersingszaken die zijn vervolgd, is een analyse uitgevoerd op uitspraken gepubliceerd op rechtspraak.nl. Een analyse van afpersingszaken binnen de categorie strafrecht over de jaren 2010 tot en met 2013 levert
2.556 zoekresultaten op.7 Hierbij gaat het in 45 unieke zaken om afpersing van
het bedrijfsleven. De ruis wordt met name veroorzaakt doordat overvallen ook
als afpersing worden weggeschreven in het strafrecht. De analyse biedt zicht op
het voorkomen van afpersingszaken en de wijze van afdoening. De 45 zaken zijn
onder meer geanalyseerd op aard, dader- en slachtofferkenmerken, modus operandi,
opsporingsmiddelen en afdoening.

5
6
7

De selectie van casussen is voorgelegd aan de begeleidingscommissie.
De complete topiclijst is te vinden in bijlage 2.
De gebruikte zoektermen zijn terug te vinden in bijlage 4.
Inleiding 25

Een kanttekening die bij rechtspraak.nl moet worden geplaatst, is dat niet alle
uitspraken worden gepubliceerd. In de database van rechtspraak.nl staan alle uitspraken waarvan de zaak voor, tijdens of na behandeling ter zitting aandacht heeft
gehad van de publieke media in de ruimste zin des woords. Ook staan er uitspraken
wanneer deze in een op de juridische beroepsgroep gericht medium zijn gepubliceerd of besproken of de uitspraken die van bijzonder belang zijn voor bepaalde
beroepsgroepen of belangengroeperingen. Tot slot worden uitspraken gepubliceerd
wanneer deze mede de belangen raken van natuurlijke of rechtspersonen die geen
partij waren in het geding, de uitspraken een jurisprudentievormend karakter hebben, of doordat een bepaalde casuïstiek of wettelijke bepaling voor het eerst aan het
oordeel van de rechter is onderworpen.

1.2.4 Survey

Een belangrijk onderdeel van dit onderzoek is nagaan of de ingezette aanpak van
afpersing van het bedrijfsleven de goede koers vaart, ook in relatie tot de actuele
afpersingsproblematiek. Om meer zicht te krijgen op de verwachtingen en doeltreffendheid van de genomen maatregelen, is een digitale survey gehouden binnen het
bedrijfsleven. Met het oog op slachtofferinterviews is in de survey tevens gevraagd
naar de bereidheid tot een (anoniem) interview indien er sprake is (geweest) van
afpersing. De vragen in de survey omvatten onder meer de volgende onderwerpen:8
 Kennis over afpersing
 Bekendheid met de aanpak
 Aangiftebereidheid
 Vertrouwensrelatie met politie
 Relatienetwerk (gemeente, wijkagent, ondernemers)
 Slachtofferschap
 Zelfgenomen maatregelen (bv. portiers, camera’s)
 Behoefte ten aanzien van de aanpak en preventie van afpersing
Voor het onderzoek is de website www.aanpakafpersing.nl ontwikkeld waarop de
survey is geplaatst. Om bekendheid voor de survey te genereren, zijn diverse middelen ingezet. Allereerst hebben we koepel-, branche- en ondernemersorganisaties
telefonisch benaderd. Hierbij is hen gevraagd of zij bekend zijn met het fenomeen
afpersing en of (voor zover bekend) leden van hen slachtoffer zijn geworden van
afpersing. Daarnaast is hen gevraagd de link naar de survey onder hun leden te
verspreiden. Diverse koepel-, branche- en ondernemersorganisaties hebben aan dit
verzoek gehoor gegeven. Dit deden zij door een artikel over afpersing in een leden8

De gehele vragenlijst staat in bijlage 5.

26 Ondergaan of ondernemen

magazine te plaatsen, een stukje op hun website te plaatsen of een mail met de link
onder hun leden te verspreiden.9
Ten tweede hebben de organisaties die betrokken zijn bij de programmatische aanpak aan hun leden aandacht gevraagd voor de survey. Koninklijke Horeca
Nederland (KHN), MKB-Nederland en VNO-NCW hebben de survey diverse
malen en via diverse kanalen verspreid onder hun leden.
Ten derde is op ons verzoek een aparte sectie over afpersing aangemaakt op
de website ‘Veilig Ondernemen’ van het Centrum voor Criminaliteitspreventie en
Veiligheid (CCV). Op deze website heeft het CCV naast enige informatie over het
fenomeen een knop geplaatst met een link naar de survey.
Verder hebben diverse respondenten, organisaties, het Ministerie van VenJ en
Bureau Beke zelf een oproep voor de survey verspreid via Twitter. Deze oproepen
zijn door verschillende organisaties ‘geretweet’.
Tot slot is drie keer een oproep voor deelname aan de survey geplaatst in de
Telegraaf. Twee oproepen in de rubriek ‘Speurder’ bij Zaken en Transacties en een
oproep op de pagina ‘Mijn bedrijf ’. De geplaatste advertentie staat in het tekstkader
weergegeven.
OPROEP AAN ONDERNEMERS

Onderzoek naar (aanpak) afpersing van het
bedrijfsleven.
Ervaringen van ondernemers zijn belangrijk!
Vul de vragenlijst in op www.aanpakafpersing.nl

Naast het verzoek aan relevante organisaties om medewerking te verlenen aan
bemiddeling van leden naar de survey, is hen ook gevraagd een oproep aan ondernemers op hun website of in de nieuwsbrief te plaatsen voor medewerking aan
interviews over slachtofferschap van afpersing. In de survey wordt ook om deze
medewerking gevraagd, maar om de respons te verhogen, is specifiek voor de interviews een aparte oproep geplaatst. Diverse koepel-, branche- en ondernemersorganisaties hebben aan dit verzoek gehoor gegeven.
Een speciale focus is gelegd op kwetsbare branches die mogelijk niet worden bereikt
met de survey. Het betreft dan vooral de etnische ondernemers. Van hen is bekend
dat zij niet altijd zijn aangesloten bij een brancheorganisatie. Om voldoende respons
uit deze groep te ontvangen, is op deze groep extra geïnvesteerd.
9

In bijlage 6 staat een overzicht van de organisaties die medewerking hebben verleend aan het onderzoek.
Inleiding 27

Vrijwel alle ondernemersorganisaties voor Turkse en Chinese ondernemers in
Nederland zijn benaderd om hen te vragen naar bekendheid met het fenomeen
afpersing, verspreiding van de survey en eventueel een interview. Vier ondernemersorganisaties (twee Turkse en twee Chinese) zijn bereid gevonden een link naar
de survey te verspreiden onder hun leden. Twee organisaties gaven aan liever met de
onderzoekers in gesprek te gaan in plaats van hun leden te bevragen. Geen van deze
organisaties wil echter vermeld worden in de respondentenlijst omdat dit, in hun
ogen, de privacy van hun leden schaadt.
De survey is gedurende drie maanden online geweest en heeft 394 volledig
ingevulde vragenlijsten opgeleverd. Analyse van de resultaten leert dat de helft van
de ondernemers die aan de survey hebben deelgenomen afkomstig is uit de provincie Limburg. Een mogelijke verklaring is dat afpersing in Limburg al vele jaren
een onderwerp is en de aanpak daar al langer bestaat dan in andere delen van het
land. Daarnaast is de survey door het Regionaal Platform Criminaliteitsbestrijding
(RPC) en de accountmanager bedrijfsleven in Limburg actief via ondernemersorganisaties verspreid. Omdat afpersing al een aantal jaren een topic is, kan de bereidwilligheid van het bedrijfsleven om de survey in te vullen groter zijn, met name
omdat het voor hen een bekend onderwerp is. Een verdere analyse laat zien dat de
antwoorden van ondernemers uit Limburg niet afwijken van de antwoorden van
ondernemers uit andere provincies. Daarnaast zijn de slachtoffers die uit de survey
naar voren zijn gekomen gelijkelijk verspreid over diverse provincies.
Het feit dat niet nauwkeurig te analyseren is op welke wijze welke personen
binnen het bedrijfsleven zijn geattendeerd op de survey vormt een kanttekening bij
de resultaten. De survey is via diverse kanalen verspreid in het kader van het onderzoek naar afpersing. Ondernemers die niet bekend zijn met het fenomeen afpersing
of hun eigen situatie niet zo duiden, zullen mogelijk minder geneigd zijn de vragenlijst in te vullen. Andersom kan het zijn dat ondernemers die wel met afpersing te
maken hebben (gehad), meer gemotiveerd zijn tot het verlenen van medewerking.
Daarnaast kunnen ondernemers de vragenlijst invullen omdat zij zich afgeperst
voelen terwijl het feitelijk niet om een afpersing gaat. Bij de interpretatie van de
bevindingen van de survey moet er daarom rekening mee worden gehouden dat
deze geen volledig representatief beeld geven. Gezien voornoemde kanttekeningen
moet ten aanzien van de omvang rekening worden gehouden met een overschatting
van het slachtofferschap op basis van de survey. Toch biedt de survey ondanks deze
kanttekeningen een mogelijkheid om van een grote groep ondernemers de bekendheid met het fenomeen afpersing in kaart te brengen.

28 Ondergaan of ondernemen

1.2.5 Interviews
Om meer zicht te krijgen op enerzijds het fenomeen en anderzijds de inhoud en status van de programmatische aanpak van afpersing en de verwachtingen en doelmatigheid ervan zijn interviews met diverse publieke en private partijen gehouden. In
de interviews is aandacht besteed aan onder meer de aard, de ontwikkeling, de verschijningsvormen en de daders en slachtoffers van afpersing van het bedrijfsleven.
Daarnaast is ingegaan op de bestaande aanpak van afpersing van het bedrijfsleven
en kansen voor de aanpak.10 Om het fenomeen vanuit verschillende invalshoeken
en expertises te bekijken, is een brede diversiteit aan partijen en personen benaderd voor een interview. Benaderde partijen zijn onder andere het OM, MKBNederland, RPC’s, de Kamer van Koophandel (KvK), KHN, Nationale Politie
(onderhandelaars, recherche, THTC, expertisepunt), Vertrouwenslijn Afpersing,
NL Confidential, Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) en particuliere recherche- en beveiligingsbureaus.
Daarnaast zijn interviews gehouden met vijf respondenten uit de Turkse en Chinese
gemeenschap om meer zicht te krijgen op afpersing van ondernemers uit deze
gemeenschap. In totaal zijn met 55 deskundigen interviews gehouden. Dit is inclusief de respondenten van de politie die zijn gesproken tijdens de casestudies (n=14)
en respondenten die anoniem wensen te blijven (n=5). De volledige lijst van geïnterviewden (exclusief anonieme respondenten) is opgenomen in bijlage 8.

Slachtofferinterviews

Om meer informatie te krijgen over slachtoffers van afpersing in het bedrijfsleven
zijn via drie wegen slachtoffers bereid gevonden om deel te nemen aan het onderzoek. Allereerst stond in de survey een oproep om met de onderzoekers in gesprek
te gaan. Daarnaast hebben diverse branche-, koepel- en ondernemersorganisaties in
hun netwerk een oproep geplaatst. Ook hebben sommige organisaties naar aanleiding van een interview met de onderzoekers actief bemiddeld naar slachtoffers van
afpersing. Verder zijn slachtoffers vanuit het casuïstiekonderzoek benaderd door de
politie om hen te vragen of zij willen meewerken aan een interview. De slachtoffers zijn vervolgens in vrijwel alle gevallen eerst telefonisch door de onderzoekers
benaderd om het onderzoek te introduceren en uit te leggen wat het doel is van de
interviews. In deze gesprekken is aangegeven dat het doel is om anoniem en onherleidbaar het verhaal van slachtoffers op te tekenen om het fenomeen in kaart te

10

In bijlage 7 staat de topiclijst die gebruikt is bij de interviews met deskundigen. Per persoon is, afhankelijk van
zijn/haar deskundigheid, bepaald welke onderdelen van de topiclijst besproken werden.
Inleiding 29

brengen en (eventueel) de aanpak van afpersing te verbeteren.11 De interviews vormen een verdieping van de vragen uit de casusanalyse en survey onder ondernemers
en hebben betrekking op het slachtofferschap en de maatregelen die zijn ingezet om
afpersing te bestrijden. In de interviews zijn vragen gesteld over onder andere:12
 De bekendheid en ervaringen met afpersing (aard, verloop, daders)
 De maatregelen uit de programmatische aanpak (verwachtingen, doelmatigheid)
 De eventuele eigen maatregelen
 Het vertrouwen in en ervaringen met politie en justitie
 De aangiftebereidheid
In totaal zijn dertien slachtoffers geïnterviewd. De oorspronkelijke opzet van
groepsinterviews bleek niet mogelijk, omdat het onderwerp bij de meeste ondernemers te gevoelig ligt om hier in een groep over te praten. Daarom is gekozen alle
interviews individueel te voeren. De interviews zijn gevoerd bij slachtoffers thuis, in
horecagelegenheden of in het bedrijf van het slachtoffer. De interviews leren dat de
angst om te praten bij slachtoffers groot is. Behalve dat hen volledige anonimiteit
en onherleidbaarheid van de informatie is gegarandeerd, wensen sommige slachtoffers daar bevestiging van door inzage te krijgen in passages uit de rapportage en/
of het ondertekenen van een geheimhoudingsverklaring door de onderzoekers.
Vanzelfsprekend hebben we aan dergelijke verzoeken meegewerkt. Daarnaast zijn
de slachtoffers bij afronding van de interviews gewezen op de mogelijkheid om de
Vertrouwenslijn Afpersing in te schakelen mochten zij nog verdere behoefte hebben
aan advies of toeleiding naar de politie.

1.2.6 Internationale scan

Met behulp van een (Engelstalige) vragenlijst is geïnventariseerd welke ontwikkelingen buitenlandse deskundigen signaleren in hun land als het gaat om afpersing van het bedrijfsleven.13 Zij zijn bevraagd over het fenomeen en de aanpak. Op
deze manier komen eveneens interessante aanpakken uit het buitenland naar voren.
De respondentenlijst van een Europese studie naar afpersing (Transcrime, 2010)
vormde de basis voor de selectie van deskundigen. Aanvullend is de vragenlijst verspreid in het European Network of Advisory Teams (EuNAT) door de voorzitter van

11

12
13

Bij twee slachtoffers was dit niet mogelijk via deze weg omdat de interviews direct na het gesprek bij de politieeenheid plaatsvonden. De bemiddelende agent heeft hierbij de introductie verzorgd en de onderzoekers hebben
aan het begin van het interview een nadere toelichting gegeven.
In bijlage 9 staat de topiclijst die gebruikt is bij de slachtofferinterviews.
De vragenlijst die is voorgelegd aan de internationale deskundigen staat in bijlage 10.

30 Ondergaan of ondernemen

dit netwerk.14 Na meerdere keren rappelleren, hebben acht landen op de vragenlijst
gereageerd. Het gaat achtereenvolgens om België (2x), Denemarken, Duitsland,
Engeland, Finland (2x), Oostenrijk, Spanje en Zweden (2x).15

1.2.7 Internetsearch

Als extra onderzoeksactiviteit is op diverse sites naar informatie gezocht over
afpersing en de aanpak van afpersing. Op deze manier is geprobeerd in kaart te
brengen op welke manier organisaties hun leden en medewerkers informeren over
het fenomeen. Daarnaast geeft dit een beeld van welke informatie slachtoffers
kunnen vinden, mochten zij op zoek gaan naar informatie over afpersing.
De sites die zijn bekeken, zijn onder andere die van Politiekennisnet, KHN,
MKB-Nederland, VNO-NCW, NL Confidential, Veilig Ondernemen en de
Rijksoverheid. Daarnaast zijn gedurende de onderzoeksperiode nieuwsberichten
over afpersing van het bedrijfsleven gemonitord.

1.2.8 Intervisiebijeenkomst

De onderzoeksbevindingen zijn ter reflectie in een intervisiebijeenkomst voorgelegd aan de leden van de Stuurgroep Afpersing die verantwoordelijk is voor de uitvoering van de programmatische aanpak en een relevante andere organisatie.16 In
de bijeenkomst zijn de (voorlopige) bevindingen van het onderzoek geschetst en
getoetst aan de kennis en ervaringen van de deelnemers. Daarbij is gesproken over
de status van de aanpak, knelpunten binnen de aanpak en wat eventueel wenselijke of noodzakelijke aanpassingen in de aanpak in relatie tot het actuele beeld van
afpersing van het bedrijfsleven kunnen inhouden. Onderwerpen die aan de orde
zijn gekomen, zijn onder meer:
 Ontwikkelingen in het fenomeen (verschijningsvormen, daders, slachtoffers, omvang)
 Meldingsbereidheid en signalering
 Opsporing en vervolging
 Status, verwachtingen en doelmatigheid van de programmatische aanpak
 Veelbelovende alternatieve maatregelen (o.a. buitenland en uit interviews)
 Toekomst

14
15
16

In 2007 is EuNAT opgericht als een instituut voor samenwerking tussen politie-eenheden in diverse landen
met permanente koppeling aan Europol.
De lijst met deelnemers per land staat weergegeven in bijlage 11.
De lijst met deelnemers aan de intervisiebijeenkomst staat in bijlage 12.
Inleiding 31

1.3 Leeswijzer
In de hoofdstukken die volgen, worden de bevindingen van het onderzoek naar
afpersing van het bedrijfsleven uitgebreid beschreven. In hoofdstuk 2 schetsen
we de aard van het fenomeen. Hierbij wordt ingegaan op verschijningsvormen,
daders, slachtoffers en impact, zoals naar voren komt in de media, literatuur en
uit interviews en opsporingsonderzoeken. Vervolgens worden in hoofdstuk 3 de
aard en omvang van afpersing geschetst op basis van politieregistraties, zelfrapportage, rechtspraakanalyse en de internationale survey. Hierbij gaan we eveneens in
op de verschijningsvormen, daders, slachtoffers en modus operandi van afpersers.
In hoofdstuk 4 ligt de focus op de signalering, melding en aangifte van afpersing.
Hierbij gaan we in op de factoren die van invloed zijn op de signalering en aangiftebereidheid van afpersing. Vervolgens volgen in hoofdstuk 5 de bevindingen ten
aanzien van opsporing en vervolging. In dit hoofdstuk schetsen we het proces na
melding of aangifte en benoemen we welke opsporingsmiddelen worden ingezet in
afpersingszaken en in hoeverre deze leiden tot een daadwerkelijke vervolging van
afpersers. In hoofdstuk 6 bespreken we de aanpak. De hoofdmoot van dit hoofdstuk is op welke wijze er invulling en uitvoering aan de programmatische aanpak is
gegeven. Daarnaast worden overige vormen van aanpak van afpersing door private
partijen kort geschetst en gaan we op basis van de onderzoeksbevindingen in op de
kansen voor (een vervolg van) de aanpak. Tot slot volgen in hoofdstuk 7 de conclusie en slotbeschouwing. Hierin worden de bevindingen in samenhang beschouwd.
In de diverse hoofdstukken worden citaten en voorbeelden uit interviews,
politieregistraties, gerechtelijke uitspraken en nieuwsberichten in de tekst gebruikt
om de onderzoeksresultaten te illustreren. Om de anonimiteit van respondenten te
garanderen en rekeninghoudend met de geheimhoudingsplicht met betrekking tot
politieregistraties wordt wel aangegeven uit welk type bron een citaat afkomstig is,
maar wordt geen specifiekere bronvermelding gebruikt.
Wanneer in dit rapport wordt gesproken over ondernemers omvat dit (vertegenwoordigers van) ondernemers van grote en kleine bedrijven ofwel het gehele
bedrijfsleven.

32 Ondergaan of ondernemen

Afpersing in de privésituatie
De bedrijfsbus van een ondernemer vliegt bij zijn privéwoning in
brand. Door brandstichting, zo blijkt later. Daarna ontvangt de
vrouw van de winkelier een telefoontje waarin wordt gerefereerd
aan de brand en bedreigingen worden geuit richting haar en haar
gezin met verwijzingen naar de PKK. De dader eist €60.000
beschermingsgeld anders zal het slecht aflopen met de winkelier en zijn gezin. In een periode van een maand volgen meerdere contacten met de dader via de telefoon, door een nachtelijk
bezoek aan de privéwoning en door het binnentreden van de
winkel van de slachtoffers. Ondanks dat de afperser waarschuwt
dat de politie niet ingelicht mag worden, doen de slachtoffers
aangifte waarna de zaak vrijwel direct door een rechercheteam
wordt opgepakt. Onderzoek wijst uit dat verwijzingen naar de
PKK loze bedreigingen zijn. Door middel van het uitvoeren
van een strategie waarin er contact is tussen het slachtoffer en
de afperser kunnen drie verdachten worden aangehouden. De
hoofdverdachte wordt voor de afpersing veroordeeld.

2 Het fenomeen
In dit hoofdstuk gaan we in op de wijze waarop bedrijven met afpersing te maken
krijgen zoals naar voren komt in mediaberichtgeving, de wetenschappelijke literatuur en de praktijk. Op basis van een screening van media- en literatuurbronnen schetsen we het actuele beeld van afpersing van het bedrijfsleven in Nederland
in internationaal perspectief (§2.1 en §2.2). Vervolgens beschrijven we de wijzen
waarop de problematiek zich manifesteert aan de hand van gesprekken met deskundigen, organisaties en slachtoffers (§2.3). Daarin besteden we tevens aandacht aan
de impact die afpersing op ondernemers kan hebben. Het hoofdstuk besluit met een
beschouwing van de bevindingen (§2.4).
Alvorens in te gaan op een beschrijving van het fenomeen is het van belang het
begrip te duiden. Als we spreken over afpersing hebben we het over:
Het met (dreiging met) geweld, sabotage, smaad of openbaarmaking van gegevens
direct of indirect dwingen van een (vertegenwoordiger van een) bedrijf tot afgifte
van geld, goederen of gegevens dan wel tot het aangaan of kwijtschelden van een
schuld of het (niet) verrichten van bepaalde diensten of handelingen om zichzelf of
een ander wederrechtelijk te bevoordelen (Van Leiden e.a., 2007).
Deze definitie betreft een criminologische afbakening van het fenomeen. De definitie kent zijn grondslag in de juridische bestanddelen van de wetsartikelen over
afpersing (artikel 317 Wetboek van Strafrecht) en afdreiging (artikel 318 Wetboek
van Strafrecht). Juridisch gezien, zijn deze twee delicten verschillend, waarbij het
onderscheid met name zit in de modus operandi. In het geval van afpersing wordt
dwang uitgeoefend door het toepassen van (dreiging met) geweld of het dreigen
met het onbruikbaar maken van gegevens (sabotage). Dit heeft ook betrekking op
geautomatiseerd werk. Bij afdreiging wordt dwang uitgeoefend door middel van
(dreiging met) smaad of openbaring van geheime informatie. Omdat beide vormen
van dwang – afpersing en afdreiging – kunnen worden toegepast om een bedrijf te
Het fenomeen 35

dwingen iets te doen of laten, worden beide vormen criminologisch gezien tot het
fenomeen afpersing gerekend. Dat houdt in dat waar we gebruik maken van de
term afpersing in bepaalde gevallen ook de term afdreiging kan worden gelezen.
Juridisch onderscheid tussen beide delictvormen wordt benoemd indien relevant.

2.1 Afpersing van het bedrijfsleven in de media
Berichtgeving in de landelijke media geeft een beeld van de mate waarin bepaalde
vormen van criminaliteit actueel voorkomen. Op basis van de berichtgeving in de
afgelopen jaren (2010 t/m 2013) benoemen we de trends die er in binnen- en buitenland waar te nemen zijn en gaan we in de volgende subparagrafen in op 37 unieke Nederlandse casus die in de media zijn besproken.

2.1.1 Trends

Uit verschillende berichten blijkt dat afpersing van het bedrijfsleven in het buitenland niet ongewoon is. Het gaat dan niet alleen om landen op een ander continent
(Amerika, Guatemala, Honduras, Mexico), ook in landen als Italië, Rusland en
Spanje lijkt afpersing van kleine- en middelgrote bedrijven en soms ook grote multinationals structureel voor te komen. In een aantal landen hangt deze structurele
afpersing samen met een beperkte handhavende rol en een zwakke positie van de
overheid: zo worden bedrijven in Mexico en Guatemala afgeperst door georganiseerde criminele groeperingen die door de overheid niet beteugeld kunnen worden,
en gebeurt ditzelfde in Indonesië door een moslimactivistische groepering. Ook in
Europa zien we dat middenstanders worden afgeperst door georganiseerde verbanden waar de overheid geen of onvoldoende grip op heeft. Zo is de Italiaanse maffia
in het arme zuiden, maar tegenwoordig ook in het rijkere noorden van het land
actief als het gaat om afpersing van ondernemers. In Spanje werden ondernemers in
het recente verleden door de terreurbeweging ETA ‘verzocht’ periodiek een bedrag
te voldoen.
Bovendien had de ETA nauwelijks nog inkomsten, sinds de groepering eerder dit
jaar stopte met het afpersen van ondernemers in Baskenland en Navarra. Zelf
noemden de ETA-leden het geld dat ze ondernemers afhandig maakten, een revolutionaire belasting. Bron: Reformatorisch Dagblad, 21 oktober 2011.
Naast betrokkenheid van de georganiseerde criminaliteit en terreur- en extremistische groepen bij afpersing blijken soms medewerkers van buitenlandse overheden betrokken te zijn bij afpersing in de vorm van corruptie. Ook deze afpersing
is gericht op het verkrijgen van financiële middelen. Waar door de georganiseer36 Ondergaan of ondernemen

de criminaliteit en terreur- en extremistische groepen echter met name gedreigd
wordt met fysiek geweld, vernieling en beschadiging van eigendommen, wordt door
corrupte ambtenaren druk gezet in de vorm van inspecties en het opwerpen van
bureaucratische barricades om op deze wijze het bedrijfsproces te verstoren.
In de berichtgeving over Nederland wordt geen melding gemaakt van afpersing door terreur- en extremistische groepen en de overheid. Wel richt de mediaaandacht zich op veronderstelde afpersing van horeca-eigenaren door leden van
Outlaw Motorcycle Gangs (OMG’s). Hoewel deze motorclubs tot op heden niet zijn
aangemerkt als criminele organisatie, blijkt uit de berichtgeving dat er wel een
verband met de georganiseerde criminaliteit c.q. de onderwereld wordt verondersteld. Door het dreigen met of toepassen van geweld wordt onder andere beoogd
het deurbeleid van de betreffende horeca te (kunnen) bepalen of wordt getracht via
een tussenpersoon (‘stroman’) horeca in bezit te krijgen. Uit mediaberichtgeving
blijkt dat deze trend landelijk de aandacht heeft van betrokken partijen, waaronder
gemeente, Openbaar Ministerie (OM) en politie.
Criminelen gebruiken kroegen en restaurants in binnensteden volgens justitie
vooral voor het witwassen van crimineel geld. Inkomsten uit drugshandel worden
gewit door ze op te voeren als caféomzet. In Arnhem zijn in oktober drie Hells
Angels opgepakt omdat ze een kroegeigenaar met geweld dwongen zijn zaak te verkopen. Bron: NRC Handelsblad, 28 december 2011.
In zijn algemeenheid wordt daarnaast gewezen op de mogelijkheid dat banken worden afgeperst door cybercriminelen, die dreigen de bedrijfsvoering (online) plat te
leggen. Daarbij wordt onder andere verwezen naar de verschillende cyberaanvallen waarvan enkele Nederlandse banken begin 2013 het slachtoffer werden. Een
trend die ook uit de mediaberichtgeving naar voren komt, is die van afpersing van
het bedrijfsleven door ex-werknemers. De economische crisis wordt met deze vorm
van afpersing in verband gebracht. Oud-werknemers dreigen onder andere met het
openbaar maken van (gevoelige) informatie over het bedrijf. Vitale branches als
energie en telecom worden als kwetsbaar voor deze vorm van afpersing beschouwd.
De gevolgen van de crisis, waardoor bedrijven mensen met veel kennis van en over
het bedrijf hebben moeten ontslaan, speelt daarbij een rol.
De trends in Nederland en het buitenland onderscheiden zich op basis
van de berichtgeving duidelijk van elkaar. Een mogelijke verklaring daarvoor
is dat Nederlandse media niet berichten over ‘kleinere’ zaken in het buitenland.
Nederlandse trends (cyberafpersing, ex-werknemers, motorbendes) kunnen derhalve ook wel degelijk spelen in het buitenland.

Het fenomeen 37

2.1.2 Casuïstiek
De 37 Nederlandse casus waarover de media berichten, hebben voor een belangrijk
deel (13 casus) betrekking op bedrijven in de dienstverlening. Met zeven en zes
vermeldingen completeren respectievelijk de detailhandel (winkeliers en winkelketens) en de horeca de top-3 van branches waarover op casusniveau het meest over
afpersing wordt bericht. Berichtgeving over afpersingszaken in de financiële branche (waaronder banken) en vervoersbedrijven komen respectievelijk drie en twee
keer voor. In de categorie overig vinden we tot slot een sportclub, drie bekende
ZZP’ers (darter, voormalig model en voetballer) en een coffeeshop die (mogelijk)
zijn afgeperst. Eenmaal blijft de zakelijke achtergrond van het slachtoffer onbekend.
Twee Polen zijn opgepakt vanwege afpersing van IKEA. Zij worden verantwoordelijk gehouden voor aanslagen bij acht IKEA-vestigingen in heel Europa,
waaronder ook in Nederland. De afpersers zetten IKEA maandenlang onder druk
door niets van zich te laten horen. Pas na een aanslag in de Tsjechische hoofdstad
Praag begin september eisten ze zes miljoen euro op bij het management van het
Zweedse concern. Ze kondigden daarbij aan dat als er niet zou worden betaald,
de explosieven krachtiger zouden worden en het losgeld per dag met tienduizenden
euro’s zou worden verhoogd. Bron: Algemeen Dagblad, 10 oktober 2011.
Binnen de 37 genoemde casus komt in 32 gevallen een verdachte in beeld. In driekwart van de gevallen gaat het om een individuele verdachte; voor het overige deel is
sprake van meerdere verdachten. In dertig casus is er meer informatie over de relatie
tussen de afperser en het bedrijf dat afgeperst wordt. In een derde van deze gevallen bestaat of bestond er een directe zakelijke relatie. De afperser is bijvoorbeeld te
typeren als (voormalig) klant, werknemer of zakelijke relatie. In dertig procent van
de gevallen bestaat er voor zover bekend geen band tussen het afgeperste bedrijf en
de afperser. Meestal gaat het om voor het bedrijf onbekende eenlingen, die vanuit
financiële nood overgaan tot (een poging tot) afpersing. In een op de vijf casus in
de media is sprake van afpersing door of met inmenging van onder andere de Hells
Angels of Satudarah. Over afpersingen gepleegd vanuit de privésfeer wordt slechts
vijf keer bericht over de periode van drie jaar. Een (buitenechtelijke) relatie of de
beëindiging daarvan ligt dan meestal ten grondslag aan de betreffende afpersing.
Een Limburgse advocaat heeft een seksuele relatie met een cliënt, maar als de relatie
na een tijdje bekoelt, dreigt de vrouw de verhouding bekend te maken. De advocaat
vreest voor zijn reputatie en betaalt de vrouw zwijggeld. Het gaat om forse bedragen: het eerste jaar €112.500 en twee jaar later nog eens €53.280. Bron: NRC
Handelsblad, 12 maart 2013.

38 Ondergaan of ondernemen

In 25 casus wordt duidelijk met welk type dreiging ondernemers te maken krijgen.
In negen casus is sprake van een structurele c.q. langdurige vorm van afpersing. In
één geval dienen ondernemers protectiegeld te betalen. Bij de winkels van diegenen
die dat niet doen, wordt ingebroken en worden vernielingen gepleegd. In bijna de
helft van de gevonden casus (11 casus) betreft de afpersing het dreigen met smaad
of het openbaar maken van informatie. Tevens bedienen afpersers zich in acht casus
van fysiek geweld of dreigen zij daarmee en is in zes gevallen sprake van beschadiging, vernieling of inbraak.
Directeur Danny Klomp en de verkoopmanager van het failliete investeringsfonds
Palm Invest werden in juli van het vorig jaar in de val gelokt. Klomp liet zich
samen met zijn verkoopmanager naar een appartement in Antwerpen rijden.
Daar werden zij onderworpen aan martelmethoden die volgens het OM ‘ruim
voorbij middeleeuws’ waren. Pas nadat Klomp beloofde voor geld te zullen zorgen,
lieten de folteraars hun slachtoffers gaan. Bron: Telegraaf, 7 juli 2010.
In 33 casus wordt uit de berichtgeving duidelijk wat het doel van de afpersing is. In
driekwart van de gevallen is deze gericht op het verkrijgen van financiële middelen.
Een overname van het bedrijf of het verkrijgen van diensten komen met respectievelijk vijf en één casus veel minder voor. Uit de berichtgeving kan in 27 gevallen
worden opgemaakt of ondernemers op de afpersing zijn ingegaan: daaruit blijkt dat
dit in twee derde van de gevallen niet het geval is geweest. In negen gevallen hebben bedrijven toegegeven aan de eisen van de afperser(s). Uiteindelijk zijn in meer
dan de helft van de casus (21) aanhoudingen verricht; in ieder geval in negen zaken
heeft dit blijkens de gevonden berichtgeving, ook in een veroordeling van de verdachten geresulteerd.

2.2 Afpersing van het bedrijfsleven in de literatuur
Afpersing van het bedrijfsleven kent vele gezichten. Op basis van de internationale
literatuur presenteren we hierna het actuele beeld van het fenomeen vanaf 2007. Na
een algemeen beeld te schetsen over aard en omvang, gaan we in op de belangrijkste
ontwikkelingen in de verschijningsvormen van afpersing van het bedrijfsleven.

2.2.1 Verschijningsvormen

Afpersing is een verborgen delict en dat geldt in het bijzonder voor afpersing van
het bedrijfsleven. Ondernemers zijn terughoudend in het doen van aangifte wanneer zij slachtoffer zijn van afpersing (Van Leiden, e.a., 2007; Stenström, Skinnari
& Wallin, 2012).
Het fenomeen 39

Het vertrouwen van het bedrijfsleven in politie en justitie is – zeker in specifieke
branches – onvoldoende. Het aangifteproces kost (te) veel tijd en er is angst voor
imagoschade, omzetverlies en represailles van de afperser. Tenslotte kan onbekendheid van ondernemers met de mogelijkheden voor het doen van melding of aangifte
een verklaring zijn voor een lage meldingsbereidheid. Maar ook cultuurspecifieke
aspecten kunnen een rol spelen. Allochtone ondernemers treden onder andere vanwege schaamte- en eergevoelens en taalproblemen minder snel naar buiten wanneer
zij het slachtoffer van afpersing zijn (Van Leiden e.a., 2007). Vanwege voornoemde
redenen zijn betrouwbare cijfers over de mate van slachtofferschap in de internationale literatuur vrijwel niet te vinden. Wel laten de meest recente cijfers van de
Monitor Criminaliteit Bedrijfsleven 2010 zien dat twee procent van de Nederlandse
horecaondernemers die slachtoffer zijn geweest van geweld feitelijk slachtoffer van
afpersing waren (WODC, 2011). In recent Europees onderzoek waarin de problematiek per land geschetst wordt, is er aandacht voor de kwetsbaarheid van landen
als het gaat om afpersing van het bedrijfsleven en wordt afpersing in Nederland als
actueel probleem, maar niet als concrete dreiging, aangemerkt (Transcrime, 2010;
Boerman, Grapendaal, Nieuwenhuis & Stoffers, 2012). Daarbij is van belang op te
merken dat vanwege de aandacht voor dit fenomeen in Nederland er meer informatie aanwezig is op basis waarvan een dergelijke conclusie kan worden getrokken.
Figuur 2.1 – Kwetsbaarheid voor afpersing (bron: Transcrime, 2010)

Zweden
Finland

Estland
Litouwen
Letland

Denemarken
Ierland
Verenigd Koninkrijk

Gemiddeld
Laag

Polen
Duitsland
België
Tsjechië
Luxemburg
Frankrijk

Oostenrijk
Slovenië

Italië

Portugal

Hoog

Nederland

Slowakije
Hongarije

Roemenië

Bulgarije

Spanje
Griekenland
Malta

40 Ondergaan of ondernemen

Cyprus

Afpersing van het bedrijfsleven kent op basis van de literatuur vijf verschijningsvormen. Het gaat achtereenvolgens om productafpersing, persoonsgerichte afpersing,
faciliteringsafpersing, protectieafpersing en cyberafpersing (Van Leiden e.a., 2007).
Hieronder volgt per afpersingsvorm een korte omschrijving.
 Productafpersing. In het geval van productafpersing saboteren afpersers
de bedrijfsvoering of dreigen zij daarmee. Bij afpersing van grotere concerns en multinationals spelen afpersers in op de angst voor imagoschade
en omzetverlies (Van Leiden e.a., 2007; Van der Leest & Moerenhout,
2012);
 Persoonsgerichte afpersing. Bij persoonsgerichte afpersing zijn bedreigingen
meer dan bij andere vormen van afpersing gericht op de privésituatie van
individuele werknemers (bv. zelfstandige ondernemers of hoge functionarissen binnen bedrijven). Slachtoffers worden onder dreiging van het
openbaar maken van gevoelige informatie onder druk gezet om financiële
middelen, goederen of diensten af te staan (Van Leiden e.a., 2007);
 Faciliteringsafpersing. Er is sprake van faciliteringsafpersing wanneer van
zakelijk dienstverleners (bv. juristen, notarissen) het leveren van een dienst
wordt afgedwongen. Afpersers kunnen hun bedreigingen uiten richting
de zakelijk dienstverlener zelf, maar ook naar zijn of haar familie (Van
Leiden e.a., 2007; Kruisbergen, Van de Bunt & Kleemans, 2012).
 Protectieafpersing. Met name kleinere ondernemers kunnen te maken krijgen met deze vorm van afpersing. Afpersers dreigen met geweld en eisen
geld in ruil voor ‘bescherming’. Vaak gaat het om bescherming tegen het
geweld door de afperser(s) zelf. Het komt voor dat het geweld daadwerkelijk wordt toegepast om te laten zien dat het de daders menens is. Deze
vorm van afpersing kan in vergelijking met persoonsgerichte en productafpersing langere tijd voortduren (Van Leiden e.a., 2007; Van der Leest &
Moerenhout, 2012).
 Cyberafpersing. In het geval van cyberafpersing worden bestanden ontoegankelijk gemaakt of gestolen of worden websites of netwerken platgelegd en weer vrijgegeven als er wordt betaald. Vooral bedrijven die voor
de bedrijfsvoering in sterke mate afhankelijk zijn van het internet kunnen
doelwit worden van cyberafpersing. Cyberafpersing is een relatief recente, maar steeds meer voorkomende vorm van afpersing (Van Leiden e.a.,
2007; Bridges, 2008; Malecki, 2012; Walker-Osborn & McGrath, 2012).
Voor cruciale infrastructuren die afhankelijk zijn van informatietechnologie, zoals elektriciteitsnetten en industriële regelsystemen, vormt cyberafpersing een grote bedreiging (Baker, Filipiak & Timlin, 2011).

Het fenomeen 41

Europees onderzoek waarin geen gegevens over Nederland zijn opgenomen, laat
zien dat 0,6 procent van de bedrijven aangeeft slachtoffer te zijn geweest van
afpersing, daarnaast geeft 0,4 procent van de bedrijven aan protectiegeld te hebben betaald (Dugato, Favarin, Hideg & Illyes, 2013). Sinds 2007 is in de internationale literatuur overwegend gepubliceerd over de twee laatstgenoemde vormen:
cyberafpersing en protectieafpersing. Deze ontwikkeling sluit echter niet uit dat
de andere verschijningsvormen van afpersing van het bedrijfsleven voorkomen. Zo
is ook productafpersing nog steeds een actueel onderwerp in de literatuur (Van der
Leest & Moerenhout, 2012). Omdat de meeste ontwikkelingen worden geconstateerd met betrekking tot cyberafpersing en protectieafpersing zoomen we in op
deze verschijningsvormen.

2.2.2 Cyberafpersing
Bij het inbreken op computersystemen (hacking) ligt de nadruk steeds meer op
afpersing in plaats van op het verkrijgen van gevoelige (bedrijfs)informatie an sich
(Lee, Lee & Lee, 2012). Wanneer afpersers zich schuldig maken aan cyberafpersing kunnen ze gebruikmaken van verschillende manieren om hun slachtoffer onder
druk te zetten. Eén daarvan is het uitvoeren van een zogenaamde Distributed Denial
of Service Attack ((D)Dos-aanval). De server raakt in dit geval overbelast doordat
deze enorme hoeveelheden data te verwerken krijgt. Daarbij wordt gebruikgemaakt van ‘botnets’, een netwerk van soms miljoenen (particuliere) computers die
– na besmet te zijn met kwaadaardige software zoals virussen – data naar deze servers versturen (zie o.a. Bridges, 2008; Ministerie van Veiligheid en Justitie, 2011a;
Malecki, 2012; NCSC, 2013). Een vorm van cyberafpersing, waarvan getuige de
literatuur overwegend particulieren en in mindere mate bedrijven het slachtoffer worden, is zogenaamde ransomware. Het gaat in dit geval om een code die het
besturingssysteem afsluit of bestanden enkel toegankelijk maakt met een voor het
slachtoffer onbekend wachtwoord. De gebruiker van de computer krijgt een scherm
in beeld waarop instructies – zoals het doen van een elektronische betaling of het
invoeren van creditcardgegevens – staan weergegeven voordat deze code vrijgegeven wordt (Bridges, 2008; O’Gorman & McDonald, 2013). Bovendien wordt
ransomware steeds geavanceerder: zo kan niet alleen de toegang tot bestanden op de
lokale harde schijf, maar ook tot bestanden op aangesloten usb-sticks en gekoppelde
netwerken worden geblokkeerd (Mustaca, 2014). Minder voorkomende vormen van
cyberafpersing zijn tot slot het stelen van databestanden en het online ‘zwartmaken’
van bedrijven door het verspreiden van onjuiste informatie op weblogs (Workman,
2010).
De literatuur over cyberafpersing laat zien dat daders vaak op (grote) afstand
van het slachtoffer actief zijn en afpersingshandelingen niet vanuit de omgeving
42 Ondergaan of ondernemen

van het slachtoffer worden gepleegd (McMullan & Rege, 2007). De dader is vaak
anoniem, terwijl tegelijkertijd van de afperser wel een heel tastbare en reële dreiging uitgaat. Contact tussen dader en slachtoffer lijkt veelal op basis van e-mail te
geschieden. Zo ontvangt een bedrijf dat voor zijn dienstverlening afhankelijk is van
internet, het volgende bericht: “If you choose not to pay for our help, then you will probably not be in business much longer, as you will be under attack each weekend for the next
20 weeks, or until you close your doors” (McMullan & Rege, 2007).

Slachtoffers

Hoewel niet onderbouwd met cijfers, stelt Woods Fidelie (2009) dat er sprake is van
een stijging van cyberafpersing. In het bijzonder bedrijven die voor hun dienstverlening (ten dele) afhankelijk zijn van het internet, zijn gevoelig voor cyberafpersing.
Het online gokken is met meer dan 2.000 in deze branche actieve bedrijven in
Amerika een grote en daarmee aantrekkelijke bedrijfstak voor afpersers (Woods
Fidelie, 2009). In de literatuur worden meerdere voorbeelden genoemd van goken pokersites die rondom grote evenementen zijn of dreigden te worden aangevallen. Doorgaans lag het gevraagde bedrag vele malen lager dan het omzetverlies was
geweest wanneer daadwerkelijk een (D)Dos-aanval zou zijn uitgevoerd (McMullan
& Rege, 2007; The British Computer Society, 2007; Woods Fidelie, 2009). Uit
Amerikaans onderzoek blijkt dat tien tot vijftien procent van de afgeperste bedrijven in deze branche (uiteindelijk) ingaat op de afpersing en aan de eis voldoet om
geld over te maken (McMullan & Rege, 2007). De betaling – vaak een bedrag
tussen de 20.000 en 60.000 dollar – verloopt digitaal en het geld blijkt in de regel
niet meer te traceren. De cyberafpersing stopt na betaling. Doorgaans is dit echter slechts voor een periode van maximaal zes maanden het geval. Daarna wordt
hetzelfde bedrijf opnieuw afgeperst (‘pay or play’) (o.a. McMullan & Rege, 2007;
Bridges, 2008).
Ook voor cruciale infrastructuren die afhankelijk zijn van informatietechnologie, zoals elektriciteitsnetten en industriële regelsystemen, vormt cyberafpersing een
bedreiging (Davies, 2011; McAfee, 2012; Wueest, 2014). De mate waarin dit type
bedrijven slachtoffer wordt, varieert sterk per land. Zo zou in India 60 procent van
de bedrijven in deze branche te maken krijgen met cyberafpersing en bedraagt dit
percentage in Mexico naar schatting 80 procent; gemiddeld krijgt 25 procent van
de bedrijven die opereren rondom cruciale infrastructuren in de wereld te maken
met afpersing (McAfee, 2012).1

1

Het onderzoek is uitgevoerd in veertien landen: Australië, Brazilië, China, Duitsland, Frankrijk, India, Italië,
Japan, Mexico, Rusland, Spanje, de Verenigde Arabische Emiraten/Dubai, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten.
Het fenomeen 43

Naar schatting betalen afgeperste bedrijven in deze branches hun afpersers honderden miljoenen dollars (Baker e.a., 2011; McAfee, 2012).

Daders

Doorgaans zijn afpersers die zich schuldig maken aan cyberafpersing georganiseerde groepen of personen die een (tijdelijk) samenwerkingsverband met elkaar
aangaan (The British Computer Society, 2007). Deze groepen bestaan naar schatting meestal uit zes tot acht personen. De kracht van de afpersers zit niet in de
omvang van de groep, maar in de software die zij ontwikkelen om bedrijven en personen geld of gegevens afhandig te maken (McMullan & Rege, 2007). Sommige
vormen van cyberafpersing (bijvoorbeeld ransomware) vinden hun oorsprong in
Oost-Europa, maar komen tegenwoordig steeds meer voor in West-Europa en
de Verenigde Staten. Van een relatie tussen de afpersers en slachtofferbedrijven is
doorgaans geen sprake (zie o.a. Bridges, 2008; O’Gorman & McDonald, 2013).
In sommige gevallen kunnen dadergroepen gerelateerd worden aan activiteiten binnen de georganiseerde criminaliteit. Zo worden gestolen persoonsgegevens
online aangeboden om identiteitsfraude te faciliteren en worden creditcardgegevens
via internet verkocht aan de hoogste bieder. Interessant is nog dat soms een ‘wapenwedloop’ plaatsvindt tussen verschillende groepen die bij cyberafpersing betrokken
zijn. Zo bieden vertegenwoordigers van deze groepen online bescherming tegen
aanvallen van andere groepen aan. In die zin proberen concurrerende groepen net
als in de fysieke wereld het geval is, niet voor elkaar onder te doen (McMullan &
Rege, 2007).

2.2.3 Protectieafpersing

Verschillende onderzoeken laten zien dat protectieafpersing een actueel onderwerp
is in binnen- en buitenland. Protectieafpersing gaat (met name) uit van criminele
groeperingen die ‘beschermingsgeld’ innen door te dreigen met geweld. Dit fenomeen wordt met name geassocieerd met landen als Amerika, Italië en Rusland, maar
komt ook steeds vaker voor in andere landen, waaronder de Scandinavische landen
(zie o.a. Stenström e.a., 2012; Campana, 2013). Ook in Nederland komt het innen
van beschermingsgeld voor (Van Leiden e.a., 2007; Van der Leest & Moerenhout,
2012; Landelijke Eenheid, 2014). Daarnaast zijn in Nederland verschillende zaken
voorgevallen waarin afpersers formeel een belang in een bedrijf nemen om vervolgens eventuele andere aandeelhouders met behulp van (dreiging met) geweld te
bewegen het eigen aandeel op te geven. Een voorbeeld betreft de verkoop van een
horecagelegenheid ver onder de marktwaarde. De uitbaatster van deze kroeg werd
te verstaan gegeven dat zij mee moest werken en zo niet, dat zij ‘bezoek’ kon verwachten. Daarbij werd haar duidelijk gemaakt dat de afpersers wisten waar zij en
haar gezin woonden. Een andere werkwijze betreft het overnemen van de horecabe44 Ondergaan of ondernemen

veiliging door door afpersers zelf opgerichte beveiligingsbedrijven. Op deze wijze
verliest de uitbater feitelijk de controle over zijn of haar horecagelegenheid (Bureau
Beke, 2012a; Van der Leest & Moerenhout, 2012). Protectieafpersing van etnische
ondernemers lijkt overigens anders te verlopen. Knotter, Korf en Ying Lau (2009)
beschrijven dat afpersers zich vaak als klanten voordoen en Chinese ondernemers –
in het bijzijn van andere klanten – om ‘sponsorgeld’ vragen. Ondernemers worden
derhalve subtiel onder druk gezet. Dit betekent overigens niet dat nooit tot geweld
wordt overgegaan. Mishandelingen en bedreigingen van familieleden in Nederland
of in het land van herkomst worden ook toegepast om ondernemers onder druk te
zetten. In tegenstelling tot cyberafpersing is het voor protectieafpersing kenmerkend dat de afpersers zelf – of personen die behoren tot de groepering die betrokken is bij de afpersing – in direct contact treden met het slachtoffer (Knotter e.a.,
2009; Stenström e.a., 2009; Van der Leest & Moerenhout, 2012).

Slachtoffers

Met name de detailhandel en de horeca zijn kwetsbaar voor protectieafpersing.
Deze bedrijven zijn publiek toegankelijk c.q. hebben een open karakter en zijn
sterk afhankelijk van hun reputatie. Bovendien gaat het vaak om relatief kleine
bedrijven die over onvoldoende middelen beschikken om zelf beveiliging te regelen (Van Leiden e.a., 2007; Transcrime, 2010; Van der Leest & Moerenhout,
2012). Allochtone ondernemers – waaronder Chinese en Turkse ondernemers (Van
Leiden e.a., 2007; Knotter e.a., 2009) – zijn extra kwetsbaar, omdat zij binnen
hun eigen etnische gemeenschap functioneren en niet of weinig naar buiten treden
(Projectgroep Emergo, 2011). Europees onderzoek laat zien dat in andere Europese
landen de bouw, detailhandel, horeca en financiële instellingen bovengemiddeld
geconfronteerd worden met protectieafpersing (Dugato e.a., 2013).

Daders

In Nederland zijn er aanwijzingen dat criminele groepen pogingen doen om de
beveiliging van horecagelegenheden onder controle te krijgen en/of zij (mede)eigenaar zijn van het bedrijf dat wordt afgeperst. Afpersers en slachtoffers kunnen derhalve een – vanuit het slachtoffer bezien niet per definitie vrijwillige – zakelijke of
sociale relatie hebben (Van der Leest & Moerenhout, 2012; Landelijke Eenheid,
2014). Betrokken groepen worden in verband gebracht met georganiseerde criminaliteit (Ministerie van VenJ, 2012a; Ministerie van VenJ, 2012d). Ook in het buitenland is de betrokkenheid van criminele groeperingen geen uitzondering. In Zweden
bleek in een derde van de gemelde afpersingsgevallen met zekerheid sprake te zijn
van een relatie tussen de afperser en de georganiseerde criminaliteit (Brä, 2012).
Europees onderzoek laat zien dat bedrijven in andere Europese landen schatten dat
in 22 procent van de gevallen sprake is van afpersing door een groepering en het
Het fenomeen 45

in 64 procent van de gevallen om individuele acties gaat. Specifiek ten aanzien van
protectieafpersing wordt aangegeven dat een groepering in 30 procent van de gevallen verantwoordelijk is voor de afpersing. In iets minder dan de helft van de gevallen betreft het afpersing door een individu en in een kwart is dit onbekend (Dugato
e.a., 2013).

2.2.4 Aanpak

Het rapport van Transcrime (2010) biedt handvatten voor de beleidsmatige aanpak
van afpersing. Op basis van deze Europese analyse worden acht aanbevelingen voor
de aanpak gedaan. Deze hebben enerzijds betrekking op het meer zichtbaar maken
van afpersing en anderzijds op preventie en repressie.

Zichtbaarheid verhogen

Een eerste aanbeveling in het rapport van Transcrime (2010) is het vormgeven
van een proactieve aanpak. De achterliggende gedachte bij deze aanbeveling is
dat bewijs voor het plaatsvinden van afpersing lastig te vergaren is. Hierbij speelt
mee dat slachtoffers lang niet altijd aangifte doen. Een proactieve benadering van
het fenomeen kenmerkt zich door intelligence-led policing, het stimuleren van het
doen van aangifte (bv. door anonieme aangifte te faciliteren) en het ontwikkelen
van standaarden als het gaat om strafrechtelijk onderzoek naar concrete casus. Een
tweede aanbeveling is het versterken van de bescherming van slachtoffers en getuigen van afpersing, mede omdat een succesvolle aanpak van afpersing sterk samenhangt met een adequaat beschermingsprogramma voor slachtoffers en getuigen. De
derde aanbeveling, het zorg dragen voor financiële ondersteuning van slachtoffers
die aangifte (willen) doen, volgt uit eenzelfde logica. Een vierde aanbeveling is het
versterken van (de verbondenheid tussen) de strafrechtelijke en maatschappelijke
keten. Concreet kan hieraan vormgegeven worden door ondernemers op lokaal
niveau te stimuleren zich te verenigen in een belangengroepering. Deze kan een
gesprekspartner of klankbord vormen voor overheidspartijen en van daaruit kan
afpersing gezamenlijk worden voorkomen en aangepakt. Tot slot dient meer te worden geïnvesteerd in de relatie met etnische ondernemers, omdat afpersing onder
deze groep veelvoorkomend maar weinig zichtbaar is. Investeren in wijkgebonden
politiezorg en diversiteit in het personeelsbeleid (o.a. waar het gaat om nationaliteit)
worden genoemd als concrete maatregelen om invulling te geven aan deze aanbeveling (Transcrime, 2010).

Preventie en repressie van afpersing

Een algemene aanbeveling die in het rapport van Transcrime (2010) wordt gedaan,
is het vaststellen van een eenduidige definitie van afpersing binnen EU-verband.
Geconstateerd wordt dat EU-landen op dit moment nog verschillende definities van
46 Ondergaan of ondernemen

afpersing hanteren, waarmee ook de reikwijdte van de strafbaarheid van afpersing
beperkt is en per land verschilt. Om meer zicht te krijgen op afpersing (bv. modus
operandi, kenmerken en achtergronden van daders en slachtoffers) wordt aanbevolen om een gemeenschappelijke, internationale database op te zetten waarin deze
en andere gegevens worden verwerkt en raadpleegbaar zijn voor wetshandhavinginstanties. Een nevenopbrengst van deze werkwijze is bovendien dat de internationale
samenwerking op dit gebied een impuls kan krijgen. Overige aanbevelingen hebben
betrekking op het meer investeren in het opsporen van via afpersing verkregen gelden en het bevriezen en in beslag nemen daarvan. Een verruiming van bevoegdheden hiertoe kan internationaal worden vormgegeven (Transcrime, 2010).

Concrete aanbevelingen

Het European Network of Advisory Teams (EuNAT) doet een aantal concrete aanbevelingen aan personen/bedrijven over de wijze waarop afpersing kan worden voorkomen en hoe hiermee kan worden omgegaan (EuNAT, 2012). Achtereenvolgens
stellen zij:
 Op voorhand elke bedreiging serieus te nemen en de politie te allen tijde
op de hoogte te stellen. Deze kan een inschatting maken van de ernst van
de situatie, (heimelijk) hulp en ondersteuning bieden en advies geven;
 Bewijsmateriaal (bijvoorbeeld een brief of e-mail) veilig te stellen en het
aantal mensen dat van de afpersing op de hoogte is, zoveel mogelijk te
beperken;
 Vervolgstappen, waaronder eventueel contact met de afpersers, met de
politie af te stemmen.

Cyberafpersing

Enkele jaren geleden werd in onderzoek gesteld dat cyberafpersing moeilijker vervolgbaar blijkt. Dit komt mede doordat het plegen van cybercrime niet gebonden is
aan landsgrenzen, het bij cybercrime kan gaan om goederen die in juridische termen (nog) lastig te vatten zijn en de bewijsbaarheid van cyberafpersing lastig is. In
de praktijk blijken bedrijven in een voor cyberafpersing kwetsbare sector dan ook
continu geld en middelen in commerciële technieken te investeren om cyberaanvallen c.q. cyberafpersing te voorkomen. De kosten hiervan zijn hoog en in sommige
gevallen soms hoger dan – in het geval van afpersing – aan financiële middelen
zou moeten worden betaald (zie onder andere Heron, 2007; McMullan & Rege,
2007; Woods Fidelie, 2009). Met de voortdurende technische ontwikkelingen kan
verondersteld worden dat ook cyberafpersing meer grijpbaar is geworden. Nieuw
onderzoek zal daar licht op moeten werpen.

Het fenomeen 47

2.3 Afpersing van het bedrijfsleven in de praktijk
De wijze waarop het bedrijfsleven in de praktijk te maken krijgt met afpersing is in
aanvulling op de media en literatuur opgetekend in interviews met deskundigen en
slachtoffers en in opsporingsonderzoeken. Daarbij vormen ook bedrijven die daadwerkelijk slachtoffer zijn (geweest) van afpersingspraktijken een belangrijke informatiebron. In deze paragraaf wordt het fenomeen geschetst op basis van de praktijk
waarbij de focus ligt op de ontwikkelingen in de verschijningsvormen van afpersing. Daarnaast schetsen we op basis van interviews met slachtoffers welke gevolgen
afpersing voor hen kan hebben.

2.3.1 Het fenomeen

De aanleiding voor een afpersing kan divers zijn. Afpersers kunnen zich op een
onderneming richten omdat ze bijvoorbeeld weten dat er veel geld in het bedrijf
omgaat of omdat het financieel juist slechter gaat, omdat ze over vertrouwelijke
informatie over de onderneming of ondernemer beschikken of een zakelijk geschil
hebben. Alle typen ondernemers zijn dan ook potentiële slachtoffers van afpersing
en afpersing kent actueel vele verschijningsvormen.

Verschijningsvormen

De actuele verschijningsvormen zijn zeer gevarieerd. Slachtoffers en daders zijn zeer
divers alsook de modus operandi. We schetsen hier een aantal voorbeelden die uit
de interviews naar voren komen. Het dreigen met openbaarmaking van gevoelige
informatie blijkt nog steeds een actuele vorm van afpersing. In de praktijk gebeurt
dit bijvoorbeeld door het afpersen van zakenmannen na prostitutiebezoek.
Een prostituee en haar souteneur voeren gezamenlijk afpersingen van zakenmannen uit door alles in scène te zetten. De prostituee zorgt dat er compromitterende
camerabeelden van de zakenman worden gemaakt terwijl hij haar bezoekt in een
hotel, auto of woning. De zakenman wordt vervolgens afgeperst door de souteneur
door te dreigen deze opname openbaar te maken als hij niet voldoet aan de eis van
geld en sieraden.
Andersom komt het ook voor dat bedrijven bedreigd worden om bepaalde informatie niet openbaar te maken. Dat gebeurt bijvoorbeeld binnen de energiebranche.
Er zijn gevallen bekend waarin controleurs en inspecteurs van energiemaatschappijen met de dood bedreigd worden of geld toegeschoven krijgen om gegevens na
controle niet beschikbaar te stellen aan politie en justitie. Dit gaat dan vrijwel altijd
om controles waarbij illegaal aftappen van energie wordt vastgesteld, vaak in relatie
tot de productie van softdrugs. Bedrijven kunnen onder bedreiging met geweld ook
48 Ondergaan of ondernemen

worden gedwongen om een bepaalde dienst juist wel te leveren. Een voorbeeld is
dat een klant dreigt met een bijl langs te komen op een vestiging om af te dwingen
dat zijn elektriciteitstoevoer weer wordt aangesloten.
Dat afpersing in allerlei vormen en door allerlei dadertypen plaatsvindt, leert
ook een zaak waarin een bedrijf wordt afgeperst door zijn verhuurder. Nadat de
horecaondernemer te maken krijgt met een nieuwe verhuurder van zijn pand worden
er onder bedreiging met geweld exorbitante verhogingen van de huurprijs gevraagd.
Overige actuele voorbeelden van afpersing hebben betrekking op protectieafpersing
waar beschermingsgeld van ondernemers wordt geëist, vormen van digitale afpersing door het stelen van bedrijfsgegevens of het dreigen met platleggen van websites
en afpersing van winkeliers door te dreigen producten te vergiftigen.

Daders

Afpersing is in principe een makkelijk delict om te plegen en kan een impulsdelict
zijn. Daders kunnen vanuit de anonimiteit handelen en er zijn weinig voorbereidingshandelingen nodig. Dat maakt ook dat de dadertypologieën gevarieerd zijn.
Bij afpersing moet niet altijd direct gedacht worden aan zware, georganiseerde criminelen. De praktijk leert dat het ook verwarde personen of eenlingen kunnen zijn
die simpelweg snel geld nodig hebben en dat door middel van afpersing proberen
te bereiken. (Ex-)zakenrelaties, (oud-)medewerkers en klanten behoren van oudsher
tot daders van afpersing. In de praktijk komen daarbij samenwerkingsverbanden
voor. Dat is het geval in een van de bestudeerde zaken waarin een werknemer die in
het verleden is ontslagen twee mannen inhuurt om zijn oud-werkgever te bedreigen
voor een geldbedrag van 25.000 euro.
Ook minderjarigen kunnen als daders van afpersingspraktijken worden aangemerkt. Neem het voorbeeld van een jongen die op een feest ruzie krijgt met de
zoon van een vermogend zakenman. De jongen krijgt klappen van de zoon van de
zakenman, maar doet geen aangifte. Op een later moment dreigt hij wel aangifte
te doen en daarmee de familienaam te schaden als hij geen 30.000 euro ontvangt.
Of bijvoorbeeld een stagiair die na afronding van zijn stage bij een bedrijf wekelijks
terugkomt om een bedrag van 50 euro te eisen. De dreiging in deze situatie zit erin
dat de jongen connecties heeft met criminelen. Deze casus illustreren dat afpersing
een ogenschijnlijk gemakkelijk delict is om tot over te gaan.

Het fenomeen 49

Een aparte categorie daders is het dadertype dat afpersingen pleegt vanuit een ideologisch of activistisch oogmerk. Afpersing van ondernemers door aanhangers van
de Koerdisch-separatische organisatie PKK is hier een voorbeeld van.2
Een vermogende Turkse familie schakelt een particulier recherchebureau in omdat
er bij een van hun zonen grote geldbedragen verdwijnen. Onderzoek wijst uit dat
de zoon een jaar lang elk kwartaal een contant bedrag van €250.000 overdraagt
aan twee personen die hem afpersen. De daders dreigen met de PKK. Deze dreiging wordt versterkt door de liquidatie van de vader van het gezin een aantal jaar
hiervoor.
Overigens blijkt in de praktijk dat er bij afpersingen verwijzingen worden gemaakt
naar organisaties als de PKK, Al Qaida of naar ‘Hollandse netwerken’ (zoals
Holleeder) enkel om de dreiging kracht bij te zetten. Zo valt er in een opgenomen tapgesprek in een zaak te lezen: “Je staat op een lijst. Je bent al heel lang in de
kijker, heb je al een kogelbrief gehad? Je woont in ons gebied”. Hiermee wordt door de
dader blijkens eerdere gesprekken de suggestie gecreëerd dat hij werkt in opdracht
van de PKK. Er wordt dan door de daders ingespeeld op de heersende angst voor
beruchte groeperingen, terwijl er achteraf geen sprake van banden tussen de dader
en die organisaties blijken te bestaan. Dit blijkt in voornoemde zaak ook uit het feit
dat de dader niet meer terugkomt op de PKK nadat het slachtoffer aangeeft deze
organisatie niet te kennen; de dreiging is daarmee niet effectief. In een zaak waarin
een dadergroep meerdere ondernemers tegelijkertijd voor beschermingsgeld afperst,
wordt in de communicatie met de slachtoffers gesproken over een coöperatie en
syndicaat. Juist deze verwijzingen maken dat de slachtoffers de dreigingen serieus
nemen en deze hen angst inboezemen.
Een passage uit de contacten tussen de daders en ondernemers: “Vanwege de toenemende criminaliteit attenderen wij u erop dat er een dienst beschikbaar wordt
gesteld vanuit ons consortium. Deze dienst bestaat uit de protectie van uw pand
en uw werknemers voor een bedrag van €150 per maand. Dit bedrag wordt elke
maand persoonlijk geïnd door een van onze werknemers. ...gaat u niet akkoord dan
zal dit worden gerapporteerd aan ons syndicaat en laten we u inzien hoe noodzakelijk deze dienst is”.

2

De Koerdisch-separatistische organisatie PKK (Partiya Karkarên Kurdistan) ontplooit in Nederland op heimelijke wijze activiteiten die gericht zijn op het verkrijgen van financiële, materiële en fysieke steun voor de
(gewapende) strijd van de organisatie in Turkije. De PKK is sinds 2007 in Nederland verboden.

50 Ondergaan of ondernemen

De dadergroep in voornoemde zaak bestaat uit een aantal jonge mannen die op
deze manier denken snel geld te verdienen. Een van de verdachten verklaart bij de
politie: “Tijdens het praten kwamen we er samen op bedrijven te gaan afpersen omdat het
wel makkelijk was om extra geld te hebben. We hadden nooit het plan om de eigenaren te
beschermen, maar we dachten dat als de eigenaar betaalt dan stoppen wij met het ingooien
van de ruiten. Op die manier zou de eigenaar het gevoel krijgen dat wij hem beschermen”.
Afpersingen door criminele groepen die langere tijd ondernemers in de tang
hebben, komen actueel ook voor. Het dreigen met vernielen van de zaak of fysieke
mishandeling van de eigenaar, personeel of familie is een vorm van protectieafpersing die nog steeds plaatsvindt. Met name dadergroepen zijn hier verantwoordelijk
voor. Antisociale families, criminele groeperingen, OMG’s of woonwagenbewoners
zijn dadergroepen die in beeld komen. Omdat er met name ontwikkelingen worden
geconstateerd met betrekking tot afpersing door OMG’s en cyberafpersing gaan we
daar verderop in dit hoofdstuk uitgebreid op in.

Modus operandi

De modus operandi variëren naar het type afpersing en de betrokken daders. Daders
bellen hun slachtoffer op, sturen een brief of e-mail of brengen hen een fysiek
bezoek. Met name de face-to-face contacten zien we terug als het om dadergroepen
gaat. Maar evenwel zijn er daders die alleen werken en er niet voor terugdeinzen
zich bekend te maken door bij het slachtoffer langs te gaan om de bedreigingen
kracht bij te zetten. Dreigingen die geuit worden, hebben altijd betrekking op het
veroorzaken van schade bij het slachtoffer. De inhoud van de dreigementen varieert
van het openbaar maken van informatie en het platgooien van een website tot het
in brand steken van een pand of het mishandelen of vermoorden van het slachtoffer.
Daarbij kunnen bij de bedreigingen voorwerpen worden getoond, zoals (compromitterende) foto’s van het slachtoffer of familie, wapens, een kogel of kopieën van
gevoelige informatie. In de praktijk worden door de daders soms eerst spierballen
getoond om de bedreigingen kracht bij te zetten. Zo wordt de bedrijfsbus van een
ondernemer in brand gestoken voordat de afpersing wordt gepleegd en worden bij
een ander slachtoffer eerst de ruiten van de winkel ingegooid. In een andere zaak
wordt een ondernemer mishandeld voordat de daders hun eis uitspreken.
Een winkelier wordt op straat in zijn auto klemgereden door een aantal mannen.
Vervolgens wordt hij in elkaar geslagen en meegenomen naar zijn winkel. Daar
eisen de mannen €5.000 van het slachtoffer en delen hem mee de volgende dag
terug te komen voor nog eens €10.000.
De ernst van de bedreigingen die door afpersers worden geuit, kan in schril contrast
staan met de eis van de afperser. Enerzijds worden soms zware bedreigingen geuit
Het fenomeen 51

voor relatief kleine bedragen. Dit zien we met name terug bij anonieme afpersingen.
Anderzijds kunnen exorbitante bedragen worden geëist door middel van subtiele
bedreigingen. Deze situatie doet zich vaak voor bij de confronterende afpersingen
waarbij het slachtoffer thuis of op het werk bezocht wordt door de dader(s). Met
machtsvertoon en subtiele uitingen van dreigementen wordt geprobeerd het slachtoffer te overreden aan de eis te voldoen. Het kort tonen van een wapen of in een
gesprek een verwijzing maken naar de kinderen van het slachtoffer zijn daar voorbeelden van.
In lijn met de variëteit aan dadertypen worden afpersingen niet altijd heel professioneel uitgevoerd. “Soms kun je denken met een ‘professional’ te maken te hebben terwijl er een ‘ loser’ achter zit”, zo benadrukt een deskundige. Dat gaat op in het geval
van een afpersing waarbij de dader een ogenschijnlijk professioneel plan in elkaar
had gezet voor de geldoverdrachten. De dader wordt echter snel gepakt omdat zijn
woning vlakbij de diverse afdrachtlocaties staat.

2.3.2 Ontwikkelingen

Een algemene ontwikkeling die door deskundigen wordt geconstateerd, is dat er
meer en meer gebruik wordt gemaakt van moderne communicatiemiddelen bij
afpersing. “De eerste vorm van contact is veranderd ten opzichte van vijf jaar geleden,
het gaat nu vaker via de nieuwe media”, aldus een respondent. De handgeschreven
of getypte brieven komen nog steeds voor maar communicatie vindt nu meer plaats
via e-mail, tekstberichten via mobiele telefonie (sms) en media als Twitter. In de
toekomst zullen deze manieren van communiceren alleen maar toenemen, meent
een respondent.
Ten aanzien van de verschijningsvormen van afpersing is eveneens een aantal ontwikkelingen vast te stellen. Deze stroken met de ontwikkelingen zoals
opgetekend in de media en literatuur. Het bedrijfsleven wordt namelijk ook volgens deskundigen de laatste jaren in toenemende mate geconfronteerd met protectieafpersing en cyberafpersing. Aan beide vormen besteden we hierna aandacht.
Daarnaast besteden we aandacht aan culturele afpersing binnen het bedrijfsleven
omdat dat een bijzonder onderwerp van aandacht is in de aanpak van afpersing.

Protectieafpersing door OMG’s

Een ontwikkeling die door meerdere respondenten in het bijzonder binnen de horecabranche in de afgelopen jaren wordt geconstateerd, is een toename van intimidatie en bedreiging van ondernemers en de betrokkenheid van OMG’s daarbij. De
OMG’s kunnen worden bestempeld als een nieuw dadertype op het gebied van protectieafpersing. Bij andere vormen van criminaliteit is hun betrokkenheid al langer
bekend bij de politie en overheid. Daarbij wordt door een respondent opgemerkt dat
motorclubs vroeger niet als dadergroep in beeld waren, maar “dat de afpersers van
52 Ondergaan of ondernemen

toen nu best een jasje aangetrokken kunnen hebben”. Daarmee verwijst hij naar het dragen van de groepskenmerkende kleding door leden van OMG’s. De hiernavolgende
politie-informatie geeft zicht op de drijfveren van OMG’s.
Er is net een nieuwe chapter van de OMG opgericht. Deze groep is op zoek naar
een clubhuis en bezig zich nadrukkelijk te manifesteren in de binnenstad en in de
horeca. Ook is de groep bezig met het overnemen van de lokale drugsscene die in
handen is van andere partijen.
Het doel kan volgens respondenten zijn dat de OMG’s zich enkel willen profileren
of op zoek zijn naar een clubhuis, maar ook dat zij afzetmarkten proberen te creëren
voor illegale (drugs)handel en zwart geld door gelegenheden in handen te krijgen,
in de praktijk, maar soms ook op papier. En deze doelen worden bereikt via het
plegen van afpersing. Deze vorm van afpersing komt overeen met de meest klassieke vorm van afpersing waarbij daders een fysiek bezoek brengen aan een bedrijf
om bedreigingen te uiten. Door face-to-face contact met het slachtoffer gaat een
intimiderende werking uit van de daders. Leden van OMG’s bezoeken in herkenbare kleding (full color) de horeca en maken zich schuldig aan protectieafpersing of
ondernemen daar pogingen toe.
Het gegeven dat een horecaonderneming een open onderneming is waar in
principe iedereen naar binnen kan lopen, vormt in de basis een kwetsbaarheid van
horecaondernemers. Daarnaast kunnen financiële problemen van de horecaondernemer een zwakke plek vormen waarop ingespeeld wordt. In een van de bestudeerde zaken staat een café op de rand van een faillissement als het bezocht wordt
door een OMG. De eigenaar krijgt onder dreiging met geweld aangeboden zijn
zaak voor een buitengewoon laag bedrag aan de OMG over te dragen. Hij gaat
daar niet op in en behoudt zijn zaak, maar in de periode die daarop volgt, draagt hij
periodiek protectiegeld af aan de OMG. Een ander voorbeeld is een restauranthouder die problemen heeft om de huur te betalen. Twee leden van een OMG lopen in
full color de restaurantkeuken binnen en geven bij de ondernemer aan te weten wat
er speelt en bieden financiële steun aan. Zonder dat er feitelijk gedreigd wordt, geeft
de uitstraling van de mannen voldoende dreiging. De restauranthouder heeft echter
zijn rug recht gehouden en zijn personeel als versterking erbij gehaald.
Ook andere vormen van problematiek binnen een horecagelegenheid kunnen een kwetsbaarheid vormen waarin OMG’s aanleiding zien voor pogingen tot
afpersing. “Ze zoeken een kroeg die druk bezocht wordt en waar regelmatig trammelant
is, daar spelen zij op in door een oplossing aan te dragen”, aldus een respondent. De
‘oplossing’ die dan wordt aangedragen, behelst vaak het bijstaan van de portiers of
het leveren van portiers. In die zin kan de beveiliging als een zwakke plek binnen
de horeca worden beschouwd, omdat leden van OMG’s daarin proberen te infilHet fenomeen 53

treren of afpersingen plegen om een horecagelegenheid in handen te krijgen. “Als
je deur in handen hebt, heb je de kroeg”, aldus een respondent. Horecaondernemers
worden onder bedreiging met geweld verplicht tot het aannemen van bepaalde portiers. Behalve dat respondenten uit de horecabranche deze ontwikkeling benoemen,
getuigen verhalen van slachtoffers en bestudeerde opsporingsonderzoeken van het
voorkomen van afpersingen aan de deur. Voor de (opgedrongen) protectie wordt
door de daders geld geëist. Wat de bedragen zijn, willen slachtoffers liever niet
kwijt, maar bekend is dat het soms om ‘schappelijke’ bedragen gaat zodat een horecaondernemer in de tang kan worden gehouden. Een respondent vertelt dat het in
een horecagelegenheid om een bedrag van een paar honderd euro in de maand gaat,
“dit is een bedrag dat de ondernemer kan blijven betalen zonder failliet te raken”.
Uit de onderzoeksbronnen komt naar voren dat er aan afpersing in de horeca
door OMG’s een soms langdurig proces voorafgaat. Er wordt doorgaans eerst een
verkenning in de horeca uitgevoerd om vast te stellen of een ondernemer gevoelig
is voor afpersing. Een of meerdere leden of relaties van een OMG brengen als ‘normale’ klant gedurende een periode een reeks bezoeken aan de horecagelegenheid.
Vervolgens vindt een vorm van infiltratie in de gelegenheid plaats. Dit kan de vorm
aannemen dat er bemoeienis met het personeel plaatsvindt of dat de portiers worden
verdrongen. Soms verloopt dit proces heel geleidelijk zoals in een van de bestudeerde zaken waarin een familielid van een OMG de gelegenheid eerst als klant
bezoekt en op een gegeven moment uit zichzelf glazen gaat ophalen. Vervolgens
neemt hij een positie in achter de bar en later naast de portier voor de deur. In een
politieregistratie over deze zaak valt te lezen dat ook het innemen van de plaats van
de portiers in de praktijk soms subtiel wordt uitgevoerd door de suggestie te wekken
dat het gecertificeerde beveiligers zijn: “De man (lid OMG) staat aan de deur geheel
in het zwart gekleed, vrijwel niet te onderscheiden van de kleding van de portier”. De
gebruikelijke portiers van een horecagelegenheid worden soms ook helemaal vervangen door nieuwe portiers. In een van de bestudeerde zaken verklaart de ondernemer aan de politie dat zijn vaste portier ziek is en dat de groepering (OMG) hem
had aangegeven wel iemand te kunnen regelen om hem te vervangen. Daarop volgt
een bezoek van de eigenaar van een beveiligingsbedrijf aan de horecaondernemer.
De ondernemer vertelt de politie dat hem de portiersdiensten door dit beveiligingsbedrijf zijn opgedrongen, “De eigenaar van het beveiligingsbedrijf is met mij in gesprek
gegaan en heeft mij nadrukkelijk gepusht om zijn beveiligers aan de deur te zetten”. In
eerste instantie proberen de leden van de OMG de portiers die reeds in dienst zijn
aan zich te binden. Op camerabeelden van uitgaansgebieden is te zien dat OMGleden investeren in de relaties met de portiers die aan deur van bepaalde gelegenheden staan. En ook horecaondernemers en politie op straat nemen dit waar. Er
worden door OMG-leden praatjes met portiers gemaakt en schouderklopjes en
high fives uitgedeeld. Soms is er ook sprake van bestaande relaties tussen portiers
54 Ondergaan of ondernemen

en leden van OMG’s. Zo is de sportschool een bindende factor. Wat de OMG’s
bereiken met het bestendigen van de relaties met portiers is dat zij het daarmee voor
portiers lastig maken hen in full color aan de deur te weigeren.
Parallel aan, voorafgaand aan of na de investering in de relatie met de portiers
vinden in het infiltratieproces een of meerdere bezoeken door een groep leden van
de OMG in full color aan de horecagelegenheid plaats om de horecaondernemer te
intimideren. Een slachtoffer vertelt dat er op een avond gefaseerd een groep van
ruim twintig OMG-leden in full color zijn café betraden. Tot deze groep behoorden
ook de personen die in de periode daarvoor zijn zaak in gewone kleding hebben
bezocht. Zoals een slachtoffer vertelt, bevindt een ondernemer zich op zo’n moment
in een machteloze positie, “Ik stond er in shock bij, kon er werkelijk niets tegen beginnen”. Dat intimidatie door de manifestatie van OMG-leden soms heftige vormen
kan aannemen, zien we in de zaak waarin na een geleidelijke infiltratie in het café
een schietincident plaatsvindt nadat leden van een OMG de horecagelegenheid
binnentreden. Andere voorbeelden zijn bekend van horecaondernemers of portiers
die in elkaar worden geslagen of in hun persoonlijke situatie worden bedreigd.
Het verdere verloop van het proces is afhankelijk van de situatie en de reactie
van de horecaondernemer. Het primaire doel van slachtoffers is het weren van de
OMG’s in hun zaak. Daarbij benadrukt een respondent dat het voor een kastelein moeilijk is om zulke mannen buiten te houden, “De daders stellen wetten in de
horeca en bepalen wat er gebeurt, als je je daar tegen verzet, krijg je klappen”. Sommige
slachtoffers weten zich dan ook geen raad en zijn dermate geïntimideerd dat zij zich
terugtrekken. Geleid door angstgevoelens laten zij zich door de OMG overrulen,
raken de zeggenschap over hun gelegenheid kwijt en komen volledig in de tang van
de OMG. Soms leidt dit uiteindelijk tot het bewust sluiten van de zaak of tot een
faillissement of overname. Andere slachtoffers gaan het ‘gevecht’ aan voor zover dat
in hun mogelijkheden ligt. Er zijn meerdere voorbeelden van horecaondernemers
die na ongewenste bezoeken van leden van OMG’s in full color de huisregels aanpassen om hen op juridische gronden in het vervolg te kunnen weigeren. In de praktijk
kan dat uiteindelijk werken, maar in meerdere gevallen is bekend dat OMG’s deze
maatregel niet zonder slag of stoot accepteren. Verhalen over prominente leden van
OMG’s die persoonlijk verhaal komen halen bij de ondernemers getuigen daarvan.
In de gesprekken die OMG’s met de horecaondernemers aangaan, eisen zij onder
dreiging met geweld dat de portiers worden geïnstrueerd het deurbeleid te negeren.
Ook komt het voor dat hen het aannemen van bepaalde portiers wordt opgedrongen, zoals we eerder beschreven. In meerdere zaken escaleert de situatie niet verder als de politie daarna wordt ingeschakeld. Er zijn ons echter ook zaken bekend
waarin de horecagelegenheid niet durft te reageren op de OMG en vervolgens de
regie over zijn café kwijtraakt. Een slachtoffer vertelt: “Ik was allang geen baas meer
in mijn eigen zaak”.
Het fenomeen 55

Cyberafpersing
Een tweede verschijningsvorm van afpersing waarmee het bedrijfsleven in toenemende mate wordt geconfronteerd, is cyberafpersing. Een logische ontwikkeling zo
schetst ook een respondent: “Het ondernemerschap en de handel verplaatst zich meer en
meer naar het internet, dan is het logisch dat de criminelen volgen”. Cyberafpersing is
een vorm van cybercriminaliteit. Daarnaast groeit deze vorm van afpersing volgens
respondenten snel, omdat het in de afgelopen jaren steeds gemakkelijker is geworden om in de ondergrondse economie de kennis, tools of zelfs kant-en-klare pakketten voor een (D)Dos-aanval of vormen van malware te kopen.
Een van de vormen van cybercrime die gepaard kan gaan met afpersing, is het
hacken van bedrijfsgegevens. Dit is voor afpersers een relatief gemakkelijke manier
om gevoelige informatie te verkrijgen. Een zaak waarin een jongen 1.800 computers hackt en toegang verkrijgt tot geluid, webcambeelden en alle computerbestanden laat zien hoe makkelijk het hacken van computers kan zijn. Het bedrijf kan na
een hack afgeperst worden met dreiging met het openbaar maken van de gestolen
gegevens. Dit zien we terug in een bestudeerde zaak waarin het klantenbestand van
een postorderbedrijf wordt gehackt. Omdat het gaat om een bedrijf dat handelt in
erotica-artikelen betreft het extra gevoelige informatie. De afperser eist 5.000 euro
om de gegevens niet openbaar te maken.
Het komt volgens respondenten steeds meer voor dat gegevens van bedrijven
via hacking of een virusvorm worden gegijzeld. Deze gegevens zijn alleen terug te
krijgen door betaling. Hierbij is een onderscheid te maken tussen ransomware en
cryptoware. Bij ransomware wordt een deel van de documenten van een onderneming
gegijzeld. De toegang tot de documenten wordt weer vrijgegeven als het slachtofferbedrijf betaald. Bij cryptoware gaat de gijzeling een stap verder. Daarbij worden
de documenten versleuteld. Wanneer een bedrijf betaalt, worden de bestanden weer
teruggezet in hun oude vorm. Een slachtoffer vertelt dat zich via een pdf-bestand
van een klant cryptoware op de computers van het bedrijf heeft kunnen nestelen.
Dat heeft tot gevolg dat de data niet meer via de server beschikbaar zijn. Bij ransomware kan een goede virusscanner soms een optie zijn, bij cryptoware is dit geen optie
omdat de bestanden zijn versleuteld. Respondenten geven in relatie tot afpersing
via cryptoware aan dat het, gezien de geavanceerde technieken en middelen die de
daders gebruiken, om georganiseerde, professionele dadergroeperingen moet gaan.
Daarnaast is het bekend dat hierbij crimineel geld betrokken is.
Omdat bij beide vormen sprake is van het eisen van een geldbedrag via een
online betalingssysteem, zijn zowel ransomware als cryptoware vormen van cyberafpersing. Sinds enkele jaren zijn deze vormen van cyberafpersing sterk in opkomst.
Een schatting van een van de respondenten is dat er inmiddels ruim 400 verschillende vormen van ransomware bestaan.

56 Ondergaan of ondernemen

Cyberafpersing kan ook plaatsvinden door dreiging met zogenaamde (D)Dosaanvallen. Met dergelijke massale aanvallen worden complete netwerken platgelegd. De platlegging van het betalingsverkeer bij banken door (D)Dos-aanvallen
is echter op basis van geen enkele bron te koppelen aan (een poging tot) afpersing.
Onduidelijk is namelijk of daarbij geld wordt geëist. Zoals een respondent aangeeft: “De achterliggende motivatie bij (D)Dos-aanvallen is eigenlijk nooit bekend ”. In
de praktijk worden (D)Dos-aanvallen vrijwel nooit geclaimd en is het onduidelijk
wat het doel ervan is. In de praktijk blijkt cyberafpersing op deze manier echter wel
degelijk voor te komen. Op basis van politie-informatie en interviews zijn recente
voorbeelden bekend van zowel grote als kleinere webwinkels die met dreiging van
een (D)Dos-aanval zijn afgeperst. Via een e-mail werd gedreigd met een massale
aanval op de website die te voorkomen was door betaling van een bepaald bedrag
uitgekeerd in Bitcoins. Een van de slachtofferbedrijven is daadwerkelijk tijdelijk uit
de lucht geweest. Een respondent spreekt de verwachting uit dat het vaker gebeurt
en dat er webwinkels zullen zijn die aan de eis voldoen. Dit vooral in verband met
de angst voor schade en imagoverlies. Daarnaast benoemen diverse respondenten
dat (D)Dos-aanvallen momenteel het meest worden ingezet met betrekking tot
cyberafpersing.
Cyberafpersing wordt vaak op meerdere targets tegelijkertijd uitgevoerd. Ook
in een van de bestudeerde opsporingsonderzoeken blijkt dit. Hierin worden meerdere webwinkels met eenzelfde e-mail bedreigd met een massale (D)Dos-aanval als
zij niet betalen. Hetzelfde geldt voor afpersingen via cryptoware of ransomware. Uit
diverse bronnen is bekend dat meerdere bedrijven op eenzelfde moment het slachtoffer worden. Als slachtoffers niet over een back-up van hun gegevens beschikken,
kan de versleuteling van hun informatie desastreuze gevolgen hebben. Betaling aan
de afpersers wordt als optie aangeboden om de gegevens terug te krijgen en in de
praktijk zijn er bedrijven die deze optie aangrijpen om de schade zoveel mogelijk
te beperken. Slechts bij een enkel geval is bekend dat betaling ook daadwerkelijk
resulteert in het terugkrijgen van de bestanden. Daders van deze ingenieuze vormen van afpersing zijn vaak afkomstig uit andere delen van de wereld waardoor de
opsporing bemoeilijkt wordt.
In principe kan elk bedrijf dat met computers werkt slachtoffer worden van
cyberafpersing, maar webwinkels en banken zijn de meest kwetsbare branches, stelt
een respondent. De mate waarin de beveiliging op orde is en er voorzorgsmaatregelen worden getroffen – zoals het beschikken over een goede back-up van alle
bedrijfsgegevens – bepaalt de mate van kwetsbaarheid. Grotere bedrijven vrezen
volgens respondenten niet voor cyberafpersing, “ze zijn daar goed tegen bewapend
omdat ze veel investeren in beveiliging”. Uit interviews met slachtofferbedrijven komt
echter naar voren dat ze niet allemaal geheel zorgeloos zijn over de ontwikkelingen
op het gebied van cybercrime. Zo geeft een respondent van een multinational aan
Het fenomeen 57

voor een dilemma te staan als het gaat om de digitale beveiliging van het bedrijf:
“Met de maximale investeringen die we doen in de beveiliging kan het nog steeds zijn dat
onze bedrijfsvoering door een massale aanval wordt platgelegd ”. Daarmee doelt de respondent op de schijnbare onmogelijkheid om zich tegen massale (D)Dos-aanvallen
te wapenen. In een van de bestudeerde zaken wordt met een dermate grote (D)
Dos-aanval gedreigd dat daar geen maatregelen tegen te nemen zijn. “De kracht van
de (D)Dos-aanval waarmee gedreigd wordt, is slechts een keer eerder in de wereld uitgevoerd ”, aldus een respondent. Vanwege die constatering neemt het realisme van het
dreigement af, maar kan niet worden uitgesloten dat het niet uitgevoerd zal worden.
Kleine en middelgrote bedrijven zijn volgens respondenten met name gevoelig voor
ransomware en cryptoware. Dit omdat ze vaak een minder goede online beveiliging
hebben en niet over een goede back-up van hun (klant)gegevens beschikken. Door
de grote schade die kan ontstaan bij verlies van gegevens zijn kleinere ondernemers
volgens deze respondent dan ook snel geneigd te betalen. Voorbeelden uit de praktijk getuigen daarvan.

Culturele afpersing

Culturele afpersing is afpersing van etnische ondernemers. Vanwege de geslotenheid van etnische gemeenschappen, zoals de Turkse en de Chinese gemeenschap, is
het lastig om zicht te krijgen op slachtofferschap. Maar dat afpersing binnen deze
culturen voorkomt, lijdt geen twijfel. De culturele afpersingen zijn te typeren als
protectieafpersing. We gaan hierna in op de actuele status van de problematiek
onder Turkse en Chinese ondernemers.
Respondenten benoemden dat afpersing in het Turkse bedrijfsleven is afgenomen doordat de politieke strijd tussen diverse groeperingen in Turkije is verminderd. De onderlinge strijd is er nog steeds, maar organisaties hebben geen extra geld
meer nodig nu er vredesonderhandelingen plaatsvinden. Afpersing door politieke of
ideologische bewegingen, met name de PKK, was een aantal jaren geleden een veel
groter probleem. De voortdurende ontwikkelingen in de strijd van de PKK kunnen
de situatie rondom afpersingen in Nederland echter beïnvloeden. In Nederland zijn
er nog steeds ondernemers die geld geven aan moskeeën en politieke of ideologische
bewegingen. Dit gebeurt deels op vrijwillige basis en deels zijn dit personen die
zich al jarenlang verplicht voelen geld te geven. Deze laatste groep zal zichzelf niet
snel melden, zij hebben het inmiddels geaccepteerd.
Binnen de Turkse gemeenschap vinden afpersingen met name plaats bij
Koerden of mensen van Turkse origine die tegen de Koerdische gemeenschap aanleunen. De politieke of ideologische bewegingen zullen nu niet snel meer een willekeurige ondernemer afpersen, stelt een respondent. Daarmee zegt hij feitelijk dat
het om structurele afpersingen gaat. Afpersing van jongere generaties is volgens
een respondent moeilijker omdat deze meer verwesterd zijn en daardoor afpersing
58 Ondergaan of ondernemen

minder accepteren. Daarnaast wordt gesteld dat dadergroepen als de PKK nu met
andere vormen van criminaliteit, zoals drugshandel, geld verdienen.
Afpersing onder Chinese ondernemers komt volgens respondenten nog steeds
voor, maar eveneens minder dan in het verleden. Ook binnen de Chinese gemeenschap bestaat het vermoeden dat criminelen nu op andere manieren aan hun geld
komen dan via afpersing, bijvoorbeeld via drugshandel en massagesalons. Daarbij
lijkt er sprake van een ontwikkeling in de dadergroepen en in de modus operandi
van de daders. “Binnen de Chinese gemeenschap vervagen de grenzen. Waar voorheen
mensen van misdaad een beroep maakten, is dat nu minder”, aldus een respondent.
Daarmee bedoelt hij dat het niet meer gaat om een grote georganiseerde dadergroep, maar om kleinere groepjes van drie à vier personen. Deze kleinere dadergroepen hanteren een andere werkwijze dan een aantal jaar geleden. Zij zorgen dat
zij eerst bevriend raken met een ondernemer en vragen vervolgens om bepaalde
diensten of dwingen zakelijke transacties af. Op deze manier wordt de suggestie
gewekt van een zakelijk conflict of ruzie tussen vrienden. Hierbij wordt gebruikgemaakt van het Chinese gebruik dat er sprake moet zijn van wederkerigheid: als
je iets voor iemand doet, krijg je daar iets voor terug. In de bedreigingen die worden geuit, wordt gedreigd met fysiek geweld of vernielingen. De eisen die worden
gesteld, worden volgens een respondent afgestemd op wat realistisch is in relatie
tot de omzet van de ondernemer. Een respondent: “Deze vormen van afpersing zijn
heel ernstig, maar het gebeurt niet iedere dag, dan zouden ondernemers hun zaak sluiten”. Voor afpersers blijkt het echter lonend. Een Chinees gezegde stelt dat niemand
in een verliesgevende business wil zitten, “Zolang je met criminaliteit geld verdient,
blijft het aantrekkelijk”. Dat maakt dat afpersing een voortdurend probleem is onder
Chinese ondernemers.

2.3.3 Impact en gevolgen

De impact van afpersing op slachtoffers is doorgaans groot, zo leren de interviews.
Deze impact blijkt met name uit de gevolgen die concrete zaken hebben en uit
gesprekken met slachtoffers. De politie stelt soms een afzonderlijk proces-verbaal
op over de impact die een afpersing op het slachtoffer heeft om dit mee te laten
wegen in de rechtszaak.

Veiligheidsgevoelens

Ten tijde van de afpersing voelen slachtoffers zich vaak geïntimideerd, onzeker en
onveilig door de bedreigingen die richting hen geuit worden.
Een winkeleigenaar ontvangt een brief met daarin een eis van €500 anders zal de
winkel in brand worden gestoken en zullen de eigenaar en zijn gezin worden vermoord. Het slachtoffer doet aangifte en verklaart: “Ik en mijn gezin voelen ons door
Het fenomeen 59

de inhoud van de brief bedreigd. Ik merk aan mijn vrouw dat zij zich erg ongerust
maakt. Ik heb extra brandmelders opgehangen en let nu beter op mijn omgeving, je
weet maar nooit”.
In de praktijk kan face-to-face contact met de daders een even grote impact op de
slachtoffers hebben als een anonieme brief, telefoontje of tekstbericht. Zoals een
slachtoffer verwoordt, maakt het feit dat je niet weet met wie je te maken hebt de
dreiging groot. Slachtoffers van afpersing voelen zich vaak geïntimideerd, onzeker en onveilig door de bedreigingen, getuige uitspraken als “Mijn maag draaide
zich om van angst toen ik de brief las”. Een ander slachtoffer: “Ik heb het gevoel dat hij
zijn bedreigingen uit zal voeren. Ik voel mij niet veilig meer en slaap er slecht door. Ook
mijn vrouw en dochter voelen zich niet meer veilig”. Een respondent vult aan dat de
impact groter is als het een specifieke dreiging is naar de vrouw of kinderen van een
ondernemer.
De verhalen van slachtoffers leren dat het privéleven van slachtoffers ernstig
kan worden aangetast door een afpersingssituatie. Dat is bijvoorbeeld zo in een
zaak waarin bedreigingen worden geuit aan het adres van een ondernemer en zijn
gezin. De kinderen worden ten gevolge van de dreigende situatie ruim op tijd van
school opgehaald en mogen niet meer alleen in de woning verblijven. In de aangifte
van het slachtoffer staat: “Mijn hele privéleven wordt hierdoor beheerst. De angst is zo
groot dat mijn vrouw en ik slecht slapen, ons niet meer vrijelijk over straat durven te
begeven en alle sloten van de woning hebben laten vervangen. We vrezen voor ons leven
en dat van onze kinderen”.
De gevolgen van een afpersing kunnen lange tijd doorwerken, zeker wanneer
de bedreigingen betrekking hebben op de persoonlijke levenssfeer van slachtoffers.
Dat is het geval in een zaak waarin de afperser een bezoek brengt aan het huisadres
van het slachtoffer. De angst bij de ouders wordt gevoeld door de kinderen. Een van
de slachtoffers: “Onze dochter heeft onze paniek gevoeld, dat heeft ze nooit eerder ervaren. Hiervoor heeft ze achteraf ook bij een psycholoog gelopen”.

Maatregelen

Uit een aantal zaken blijkt dat slachtoffers hun gevoel van veiligheid proberen te
herstellen door voorbereidingen te treffen. Dat kan betrekking hebben op gebruikelijke veiligheidsmaatregelen zoals het plaatsen van brandblussers, dubbele sloten
en extra verlichting om het huis. Maar ook komt het blijkens de gesprekken met
slachtoffers voor dat ze zich proberen te wapenen tegen een mogelijk bezoek van de
daders. “Mijn man heeft in zijn omgeving geïnformeerd waar hij een wapen vandaan
kan halen”, aldus een slachtoffer. Andere slachtoffers bekennen met een ijzeren staaf
onder het bed te slapen of honkbalknuppels achter de balie in de zaak te hebben
staan. Ook nadat de afpersing stopt en de daders zijn opgepakt, blijven slachtoffers
60 Ondergaan of ondernemen

zich soms onveilig voelen. Behalve dat het algemene veiligheidsgevoel is aangetast,
heerst er soms angst voor represailles van de daders. Nadat de daders van een afpersing van een winkelier zijn opgepakt, waant het slachtoffer zich nog steeds niet veilig tijdens zijn werk. “Ik weet dat de daders zijn aangehouden maar ik weet niet wie er
nog meer achter kunnen zitten. De daders kunnen wel loopjongens geweest zijn van een
organisatie”, zo valt te lezen in zijn verklaring. Een ander slachtoffer vertelt dat de
waakzaamheid ook nog lange tijd na de afpersing bij alle medewerkers aanwezig is,
“Achter de balie staan nu twee gummiknuppels en er staat nooit meer iemand alleen in de
zaak”. Een ander slachtoffer geeft aan dat zijn vrouw sinds de gebeurtenis altijd een
alarmknop bij zich draagt. Bedrijven die zich dat kunnen veroorloven, blijken soms
ook na slachtofferschap te investeren in extra digitale beveiliging, bewakingsmateriaal of beveiligingsdiensten. Duidelijk is dat de angst en daarmee de behoefte aan
veiligheid bij slachtoffers tijdens en na een afpersingssituatie groot zijn.

Bedrijfsschade

Behalve dat het veiligheidsgevoel van slachtoffers en hun betrokkenen wordt aangetast, kan afpersing gevolgen hebben voor de bedrijfsvoering. Slachtoffers spreken
soms uit dat ze bang zijn dat de afpersing ten koste gaat van hun klandizie en hun
reputatie. Meer feitelijke gevolgen voor de bedrijfsvoering blijken uit andere verhalen van slachtoffers. Ondernemers vertellen dat ze zich ten gevolge van de dreigementen niet meer veilig voelen in hun zaak en er niet meer alleen te durven staan
en daarom extra personeel moeten inzetten. Een ander slachtoffer verklaart bij de
politie dat hij de toegangsdeur tot zijn winkel niet meer open durft te laten staan,
omdat hij bang is dat de afpersers binnenkomen en hem wat aandoen. Daarnaast
zijn er situaties waarin slachtoffers uit angst überhaupt niet meer naar hun bedrijf
gaan en zich ook thuis niet meer veilig te voelen.
Een accountant krijgt een zakelijk conflict met een klant en wordt per telefoon door
hem afgeperst. Hij verklaart: “Ik heb de telefoon uitgezet omdat ik zenuwachtig
wordt van de bedreigingen. Ik durf uit angst mijn huis niet meer uit te komen en
heb nu een geheim onderduikadres”.
Bij sommige slachtoffers zijn de gevolgen van de afpersing zo ernstig dat ze failliet
gaan of besluiten met de zaak te stoppen. Voorbeelden zijn bekend uit de detailhandel, de horeca en de zakelijke dienstverlening. De slachtoffers zijn door de daders
dermate geïntimideerd dat zij liever hun zaak sluiten. Het komt ook voor dat daders
zoveel schade aangerichten dat het onmogelijk is om de onderneming draaiende te
houden. De gemene deler van deze slachtofferbedrijven is dat ze langere tijd in de
tang van een dadergroep hebben gezeten of te maken hadden met dubieuze zakelijke contacten.
Het fenomeen 61

Met betrekking tot cyberafpersing kunnen de gevolgen voor de bedrijfscontinuïteit
eveneens groot zijn. Dat geldt in het bijzonder voor bedrijven die afhankelijk zijn
van computersystemen. Een slachtoffer van cyberafpersing geeft aan dat de afpersing het bedrijf aan de afgrond van een faillissement had kunnen brengen als de
bedreiging zou zijn uitgevoerd. Hij vergelijkt de impact van een geslaagde cyberafpersing met het uitbranden van een bedrijf.

2.4 Beschouwing
Afpersing is een verborgen delict omdat ondernemers zowel in Nederland als in het
buitenland terughoudend zijn in het maken van melding van slachtofferschap. Dat
maakt een betrouwbare omvangschatting en een vergelijking tussen landen niet
mogelijk. Zowel de media, literatuur als deskundigen leren dat het bedrijfsleven
kwetsbaar is voor afpersing. Hoewel dat feitelijk voor alle typen branches geldt,
springen de horeca, detailhandel en dienstverlening eruit.
Het gaat de afpersers meestal om het verkrijgen van financiële middelen en uit
de diverse bronnen is bekend dat een minderheid van de slachtoffers daadwerkelijk
overgaat tot het (deels) betalen van de eis van de daders. Moderne communicatiemiddelen worden door de daders steeds meer gebruikt om de dreiging te uiten en de
eis te stellen. Afpersing kan in het algemeen een impulsdelict zijn en er is niet altijd
sprake van een professionele uitvoering van het delict. Een trend die in de mediaberichtgeving naar voren komt, is afpersing van bedrijven door ex-werknemers.
Wraakacties vanwege zakelijke conflicten komen voor, maar ook kunnen bedrijven
worden afgeperst vanuit een ideologisch of activistisch oogmerk of wekken afpersers de suggestie dat zij vanuit die visie handelen.
De media, literatuur en kennis van deskundigen wijzen in de richting van
dezelfde ontwikkelingen ten aanzien van afpersing van het bedrijfsleven. Hoewel
afpersing van het bedrijfsleven nog steeds vele gezichten kent, zijn protectieafpersing en cyberafpersing vormen die actueel in opkomst zijn.
In navolging van het buitenland wordt nu ook in Nederland protectieafpersing
door criminele groepen gesignaleerd. Een nieuw dadertype hierbij wordt ingevuld
door de OMG’s. Leden van OMG’s proberen horecagelegenheden in de praktijk
of op papier in handen te krijgen via afpersing. Via een geleidelijk proces wordt
door middel van intimidatie en bedreiging getracht een voet tussen de deur te krijgen. Drijfveren kunnen zijn dat zij zich willen profileren, een clubhuis willen en/
of een afzetmarkt willen creëren voor zwart geld of drugs. Een kanttekening die
hierbij moet worden geplaatst, is dat OMG’s binnen de criminaliteit geen noviteit
zijn. Hun betrokkenheid bij andere vormen van criminaliteit (o.a. drugshandel en

62 Ondergaan of ondernemen

bedreiging) zijn al een aantal jaren bekend en hier zijn vanuit de overheid al diverse
activiteiten op ingezet.
Een vorm van protectieafpersing komt ook voor onder etnische ondernemers.
Onderzoek naar dit fenomeen is lastig omdat Chinese en Turkse gemeenschappen
erg gesloten zijn en problemen liever niet met de buitenwereld delen. De literatuur en interviews met deskundigen en slachtoffers leren dat de afpersingsproblematiek nog steeds plaatsvindt maar mogelijk wel in mindere mate. Als het gaat om
de Chinese en Turkse gemeenschap wordt gesteld dat de dadergroepen die zich
voorheen bezighielden met afpersing nu hun geld verkrijgen via andere criminele
activiteiten. De kwetsbaarheid van Turkse ondernemers ligt met name bij de ondernemers die al langere tijd in de tang van de afpersers zitten. Jongere generaties zijn
er beter tegen bestand. De werkwijze van afpersers binnen de Chinese gemeenschap
is veranderd. De afpersingen vinden op meer subtiele wijze en in kleinere groepjes
dan voorheen plaats. Daders gaan eerst een ‘normaal’ contact met de ondernemer
aan door zich als klant of vriend voor te doen en eisen vervolgens een geldbedrag of
bepaalde diensten.
Cyberafpersing vertoont in sommige gevallen overlap met protectieafpersing
doordat ook hierbij wordt gedreigd met de verstoring van de bedrijfsvoering. De
omgeving waarin het delict plaatsvindt, heeft zich in dit geval van de fysieke naar
de online wereld verplaatst. Hacking wordt steeds vaker ingezet voor afpersing en
andere modus operandi die de kop opsteken, zijn cryptoware en ransomware of het
dreigen met massale (D)Dos-aanvallen. In samenhang met de toenemende dreiging
van cyberafpersing worden sectoren die afhankelijk zijn van informatietechnologie
als kwetsbaar aangemerkt. Een kenmerk van cyberafpersing is dat een poging bij
meerdere bedrijven tegelijkertijd wordt uitgevoerd. De investeringen om cyberaanvallen te voorkomen, zijn hoog. Daders van cyberafpersing zijn vaak anoniem en
kunnen op grote afstand van het slachtoffer opereren, terwijl daders van protectieafpersing de fysieke confrontatie met het slachtoffer aangaan om hun bedreigingen te
uiten. Waar het bij afpersing in het algemeen vaker om individuele daders dan om
dadergroepen gaat, is er bij protectieafpersing en cyberafpersing meestal sprake van
georganiseerde groepen.
De impact en gevolgen van afpersing zijn naar de ervaringen van slachtoffers
groot. Slachtoffers zijn bang vanwege de bedreigingen die worden geuit. Die angstgevoelens leiden ertoe dat slachtoffers zich proberen te wapenen tegen de daders
door preventieve maatregelen te treffen in de vorm van beveiligingsmateriaal of
wapens. Behalve dat het veiligheidsgevoel wordt aangetast, ondervinden bedrijven
die worden afgeperst bedrijfsschade. En de gevolgen zijn soms nog lange tijd voelbaar. Slachtoffers durven niet meer alleen of in het geheel niet meer in de zaak te
staan of gaan failliet.

Het fenomeen 63

De aanpak van afpersing moet volgens een Europese studie liggen op het vlak
van het verhogen van de zichtbaarheid van afpersing en preventieve en repressieve
maatregelen. Wat in het buitenland opvalt, is dat een zwakke positie van de overheid maakt dat er in bepaalde landen geen grip op de afpersingsproblematiek door
georganiseerde criminele groepen bestaat.

64 Ondergaan of ondernemen

Afpersing in de horeca
In een café komt een man zo nu en dan wat drinken. Zijn
cafébezoeken worden steeds regelmatiger en op een gegeven
moment gaat de man uit zichzelf helpen met het ophalen van
glazen. Hij dringt zich steeds verder op aan de eigenaar als hij
vervolgens uit eigen beweging achter de bar gaat staan en een
positie inneemt voor de deur van het café naast de officiële portiers. De man is formeel niet in dienst van het café en heeft ook
geen beschikking over een portierspas. De man blijkt een broer
van een prominent lid van een Outlaw Motorcycle Gang (OMG).
Kort daarna staat een lid van deze motorclub eveneens als portier aan de deur van het café. Een week later komt er op een
nacht bij de politie een melding van een schietincident in het
café binnen. Eenmaal ter plaatse ontkennen de eigenaar en de
portiers dat er iets is gebeurd. Op de bewakingsbeelden is te
zien hoe een aantal leden van een OMG kort voor het gemelde
schietincident de handen schudden met de portiers, naar binnen gaan, enkele minuten later weer naar buiten komen en in
verschillende richtingen weglopen. In de weekenden die volgen, houdt de eigenaar het café gesloten. In een gesprek dat op
initiatief van de politie volgt, geeft de eigenaar toe te worden
afgeperst door een grote, georganiseerde en gevaarlijke groep.
Deze dadergroep heeft hem aangeboden het café voor een klein
bedrag over te nemen. Volgens het slachtoffer worden meerdere
horecaondernemingen door deze groep afgeperst.
Na het schietincident durft de ondernemer zijn café niet meer
in en zijn woning niet meer uit. Ook na enkele vervolggesprekken wenst de eigenaar geen aangifte te doen en evenmin wil hij
meewerken aan een beschermingsprogramma. Hij maakt duidelijk geen enkel contact meer met de politie te willen. Enige tijd
later is de zaak failliet. In overleg met het Openbaar Ministerie
wordt afgesproken dat de politie voorlopig niets onderneemt.

3 Afpersing in beeld
Dit hoofdstuk handelt over de mate waarin er zicht is op slachtofferschap van afpersing van het bedrijfsleven. Om dit goed in kaart te brengen, maken we gebruik van
drie bronnen: de politie, het bedrijfsleven en de rechterlijke macht. Op basis van
deze bronnen wordt een indicatie gegeven van hoe vaak afpersing in Nederland
voorkomt, in welke vormen en wat de profielen zijn van slachtoffers en daders. In
de eerste paragraaf (§3.1) geven we de omvang en aard van afpersingen die door
de politie worden geregistreerd weer. Daaropvolgend schetsen we de bevindingen
over afpersing van het bedrijfsleven op basis van zelfrapportage door ondernemers
(§3.2). Hoe vaak en welk type afpersingszaken voor de rechter worden gebracht,
komt aan bod in §3.3. Om de bevindingen over de aard en omvang van afpersing
van het bedrijfsleven in perspectief te plaatsen, wordt vervolgens beschreven hoe
de situatie er in de ons omringende landen uitziet (§3.4). Daarna besluiten we het
hoofdstuk met een beschouwing van de geschetste bevindingen (§3.5).
Vooraf willen we opmerken dat er bij de interpretatie van de cijfers omtrent
slachtofferschap van afpersing voorzichtigheid moet worden betracht. Doordat de
verschillende gegevensbronnen van elkaar verschillen in inhoud, kwaliteit, representativiteit en analyseperiode is er geen directe vergelijking mogelijk tussen de cijfers uit de diverse bronnen.

3.1 Politieregistraties
In deze paragraaf gaan we in op de gegevens over afpersing van het bedrijfsleven
zoals deze geregistreerd staan in het politieregistratiesysteem Basis Voorziening
Handhaving (BVH).

Afpersing in beeld 67

Hiertoe is een analyse gemaakt van alle BVH-mutaties binnen de delictcategorie
afpersing.1
Een kanttekening die bij de bevindingen uit de analyse vooraf geplaatst moet
worden, is dat het beeld dat op basis van de politieregistraties wordt geschetst een
benadering is van de werkelijkheid. Het betreft enkel die zaken die ter kennis zijn
gekomen van de politie én die geregistreerd staan in de delictcategorie afpersing.
Voor de jaren 2011 en 2012 gaat het in totaal om 110 meldingen en aangiften
van afpersing van het bedrijfsleven. Van de 110 registraties zijn er in 2011 48 ter
kennis van de politie gekomen. In 2012 zijn dit er 62. Het merendeel van de 110
zaken betreft een aangifte (78%), in de overige zaken (22%) is door het slachtofferbedrijf enkel een melding gemaakt van de afpersing.
Op basis van de processen-verbaal behorende bij de meldingen en aangiften
van afpersing van het bedrijfsleven geven we een nadere typering van de aard en
omvang van slachtofferbedrijven, verdachten en modus operandi. De cijfers uit
BVH worden in deze paragraaf op verschillende plekken geïllustreerd met citaten
uit processen-verbaal betreffende afpersingszaken. Daarbij is zorg gedragen voor
anonimisering van de informatie.

3.1.1 Slachtofferprofiel

Afpersing komt in verscheidene branches voor. Vier typen branches springen er in
de politieregistraties uit. Bijna een derde van de geregistreerde meldingen en aangiften is afkomstig van slachtoffers uit de detailhandel (31%). Dit cluster kent een
brede variatie. Het gaat daarbij met name om winkeliers in de non-foodsector, de
supermarktbranche en de autobranche. Op de tweede plaats staat de zakelijke en
persoonlijke dienstverlening (25%) als branche die bij de politie aangifte doet of
melding maakt van afpersing. Binnen deze branche gaat het met name om uitzendbureaus, adviesbureaus, videotheken en bedrijven voor persoonlijke verzorging. Op
de derde plaats staat de horecabranche (17%). Binnen de horeca doen met name
restaurants en cafés melding en aangifte van afpersing. Tot slot volgt op de vierde
plaats de industriebranche (12%). In deze branche betreft het met name productiebedrijven die zich bij de politie melden wegens afpersing. Zie tabel 3.1 voor een
overzicht. Bij deze resultaten moet worden opgemerkt dat de zichtbaarheid van het
slachtofferschap niet direct indicaties geeft voor de kwetsbaarheid van de branche,
aangezien de detailhandel bijvoorbeeld vele malen meer ondernemingen omvat dan

1

Formeel betreft dit de maatschappelijke klasse A82: chantage/afpersing. In de praktijk vallen daarmee afpersingszaken die mogelijk in andere delictcategorieën (bijvoorbeeld bedreiging) staan weggeschreven buiten de
analyse. Zie paragraaf 1.3 voor een uitgebreide beschrijving van de dataverzameling en kanttekeningen bij de
analyse.

68 Ondergaan of ondernemen

de agrosector. De bevindingen geven enkel een indicatie van het type branche dat
bij de politie melding en aangifte doet van afpersing.
Tabel 3.1 – Slachtofferbedrijven ingedeeld naar branche (absoluut en procentueel)2

Type branche

aantal zaken

%

Detailhandel

34

31

Zakelijke en persoonlijke dienstverlening

28

25

Horeca

17

15

Industrie

13

12

Bouwnijverheid

7

6

Vervoer

4

4

Kunst, cultuur en media

1

1

Agrosector

1

1

Maatschappelijke dienstverlening

1

1

Anders

4

4

Totaal

110

100

Uit iets meer dan de helft van de politieregistraties (59%) is de grootte van het
bedrijf te achterhalen. Van deze bedrijven staan kleine ondernemingen (55%) het
vaakst geregistreerd voor een melding of aangifte van afpersing bij de politie.
Hierna volgen grote bedrijven (31%). De meldingen en aangiften van afpersing zijn
het minst vaak afkomstig van middelgrote ondernemingen (14%).3
Meestal is door de eigenaar van het slachtofferbedrijf melding of aangifte
gedaan (68%). Daarnaast is melding of aangifte gedaan door een medewerker van
het bedrijf (25%), de advocaat (1%), de bedrijfsleider (3%) of een familielid (1%). In
twee zaken (2%) blijkt niet uit de mutatie wie de melding of aangifte heeft gedaan.
In veruit de meeste gevallen gaat het om Nederlandse bedrijven (68%)
die zich melden bij de politie omtrent een afpersing. In ruim een kwart van de
gevallen (28%) gaat het om etnische ondernemers. Binnen de etnische ondernemers die zich melden, gaat het met name om Surinaamse en Turkse ondernemers.

2
3

De indeling is gebaseerd op de Standaard Bedrijfsindeling van de Kamer van Koophandel.
Bedrijfsgrootte is hierbij als volgt gedefinieerd. Een klein bedrijf heeft minder dan 10 medewerkers, een middelgrote onderneming heeft 11-99 medewerkers en een groot bedrijf heeft meer dan 100 medewerkers.
Afpersing in beeld 69

Tot de categorie overig behoren zowel ondernemingen uit Europa en het MiddenOosten als uit Azië en Afrika (zie tabel 3.2).
Tabel 3.2 – Slachtofferbedrijven ingedeeld naar etniciteit (absoluut en procentueel)

Etniciteit bedrijf

aantal bedrijven

%

Nederlands

75

68

Surinaams

8

7

Turks

5

5

Oost-Europees

3

3

Chinees

2

2

Marokkaans

1

1

Overig

12

10

Onbekend

4

4

Totaal

110

100

Het aandeel etnische ondernemers in de politieregistraties is relatief gezien hoog
aangezien uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat
ongeveer 14% van de bedrijven in Nederland in handen is van etnische ondernemers (CBS, 2014).4 Bij deze vergelijking moet wel rekening gehouden worden met
een andere definitie van etniciteit. In de politieregistraties is de etnische origine
gebruikt zoals door de politie vermeld in de processen-verbaal. Onbekend is of dit
de formele etniciteit is volgens de definitie dat het slachtoffer zelf of een van zijn
ouders in het buitenland is geboren, de definitie zoals gehanteerd door het CBS.

3.1.2 Verdachtenprofiel

Uit de politieregistraties kan worden gedestilleerd uit welke kringen de verdachte
afkomstig is. Dit is soms vast te stellen aan de hand van de verklaring van het
slachtoffer en soms komt de achtergrond van de verdachte naar voren tijdens het
opsporingsonderzoek. De typering heeft betrekking op de achtergrond van de vermoedelijke verdachte, maar ook op de eventuele connectie met het slachtoffer. In 95
zaken (86%) is een typering aan de verdachte te geven zoals vermeld in tabel 3.3.

4

Dit is het percentage allochtone ondernemers in 2008. Latere gegevens zijn niet beschikbaar.

70 Ondergaan of ondernemen

Tabel 3.3 – Typering van verdachte (absoluut en procentueel)

Typering verdachte

aantal zaken

%

(Ex-)zakenrelatie

23

20

(Ex-)klant

13

12

(Ex-)werknemer

12

11

Criminele sfeer

5

5

Privésfeer

5

5

Overig/anders

20

18

Onbekend

32

29

Totaal

110

100

In een vijfde van de afpersingszaken is een (ex-)zakenrelatie aangewezen als mogelijke verdachte van de afpersing. Vervolgens worden (ex-)klanten en (ex-)werknemers het vaakst aangeduid als mogelijke verdachten. Bij deze drie typeringen is
vaak sprake van een zakelijk conflict met het slachtofferbedrijf dat uitmondt in een
afpersing. Bij (ex-)zakenrelaties gaat het hierbij vaak om het niet-nakomen van
gemaakte afspraken of misgelopen winsten.
Het slachtoffer is eigenaar van een projectontwikkelingsbureau. De bank trekt
vanwege de crisis de financiering van het bedrijf in. Hierdoor gaat het bedrijf failliet. Drie oorspronkelijke geldschieters die samen goed zijn voor een bedrag van
€275.000 eisen dat de ondernemer alle aandelen aan hen overdoet. Tekent hij het
contract niet, dan wordt hun schuld overgedragen aan ‘een minder frisse partij’.
Conflicten met (ex-)klanten gaan vaak over de prijs of kwaliteit van een geleverd
product of geleverde dienst. Bij (ex-)werknemers houdt het conflict vaak verband
met onenigheid over (de reden van) ontslag of de ontslagvergoeding. In sommige
gevallen betrekken de afpersers personen met een intimiderend voorkomen bij de
afpersing om hun dreigement kracht bij te zetten. Een dergelijke samenwerking
kan uiteindelijk ook voor de hoofdverdachte verkeerd uitpakken, zoals blijkt uit de
navolgende zaak.
De afpersing wordt uitgevoerd in opdracht van een vrouw die in het verleden voor
het bedrijf heeft gewerkt. Zij is ontslagen omdat ze niet functioneerde. Nu heeft ze
twee gespierde mannen ingehuurd om geld bij haar voormalig werkgever te claimen. Deze mannen gaan langs bij het bedrijf en geven aan dat een oud werkneemster nog €24.000 tegoed heeft. De eigenaar moet het geld regelen en de volgende dag
tussen 10.00 uur en 10.30 uur bellen met een telefoonnummer dat op een briefje
Afpersing in beeld 71

staat dat de mannen aan het slachtoffer geven. De vrouw zelf durft, eenmaal aangehouden door de politie, de namen van de medeplichtige verdachten niet te noemen
uit angst vermoord te worden.
Zoals uit voorgaande zaak blijkt, kunnen afpersers alleen of in groepsverband opereren. In de meeste zaken (85%) is op basis van de politie-informatie bekend hoeveel vermoedelijke verdachten bij de individuele zaken betrokken zijn. Het aantal
afpersingen dat door meer dan een verdachte gepleegd wordt (46%), is iets groter dan het aantal afpersingen dat door een soloverdachte (39%) wordt uitgevoerd.
Hierbij wordt eveneens gesproken van meerdere afpersers wanneer een van de twee
mogelijke verdachten niet fysiek bij de afpersing betrokken is, maar er wel een aandeel in heeft, bijvoorbeeld als voorbereider of als opdrachtgever.
Naast de etniciteit van de slachtoffers is op basis van de registraties ook iets
te zeggen over de etniciteit van de verdachten (zie tabel 3.4). In driekwart van de
zaken (75%) is de etnische achtergrond van de (vermoedelijke) verdachten bekend.
Als het om meerdere verdachten gaat, wordt de meest voorkomende etniciteit binnen de verdachtengroep genoemd.
Tabel 3.4 – Verdachten ingedeeld naar (vermoedelijke) etniciteit (absoluut en procentueel)

Etniciteit verdachte

aantal zaken

%

Nederlands

33

30

Turks

13

12

Marokkaans

13

12

Oost-Europees

6

5

Surinaams

4

4

Overig niet-Nederlands

13

12

Onbekend

28

25

Totaal

110

100

Bijna een derde van de verdachten is van Nederlandse origine. Iets minder dan de
helft van de verdachten (45%) is van niet-Nederlandse afkomst. Hierbij zijn met
name Turkse en Marokkaanse verdachten oververtegenwoordigd. Binnen de verdachten van niet-Nederlandse afkomst heeft één op de vier verdachten een Turkse
of Marokkaanse etniciteit.
In bijna een kwart van de zaken (22%) is sprake van eenzelfde etniciteit bij
de vermoedelijke verdachte en het slachtofferbedrijf (intra-etnische afpersing).
Dit is met name bij Nederlandse en Turkse verdachten en slachtoffers het geval.
72 Ondergaan of ondernemen

In een groter percentage zaken (43%) is de etniciteit tussen de mogelijke verdachte
en het slachtoffer verschillend (inter-etnische afpersing).

3.1.3 Modus Operandi
Verdachten treden op verschillende manieren in contact met de slachtofferbedrijven, zo blijkt uit de politieregistraties. Uit deze gegevens blijkt dat de afperser in
het merendeel van de afpersingen (55%) bij het slachtoffer bekend is. De verdachte
is in die gevallen al een bekende van het slachtoffer of maakt zich tijdens de afpersing bekend. Daarnaast vindt een kwart van de afpersingen (24%) vanuit volledige
anonimiteit plaats. Hierbij maakt de afperser zich niet bekend en is zijn identiteit
niet direct herleidbaar. Ten slotte vindt een op de vijf afpersingen (19%) grotendeels anoniem plaats. Hierbij perst de verdachte het slachtoffer bijvoorbeeld af via
de telefoon, maar wel met zijn eigen nummer of perst hij het slachtoffer face-to-face
af zonder zichzelf verder te introduceren. De eerder beschreven zaak van de exwerkneemster die twee mannen inhuurt om haar voormalig werkgever af te persen,
is hier een voorbeeld van. De vrouw maakt zichzelf niet bekend, maar doordat het
bedrag overeenkomt met het bedrag genoemd in het arbeidsconflict en de fysieke
afpersers aangeven in naam van een ex-werkneemster te komen, is de verdachte
wel herleidbaar. In drie zaken is niets bekend over de mate van anonimiteit van de
afpersers.
Tabel 3.5 – Contactwijze (absoluut en procentueel)

Contactwijze

aantal zaken

%

Face-to-face

37

34

Combinatie

27

24

E-mail

17

15

Telefonisch

10

9

Brief

9

8

Sms

3

3

Overig/anders

5

5

Onbekend

2

2

Totaal

110

100

Bij de meeste afpersingen die bekend zijn bij de politie vindt het contact tussen de
afperser en het slachtofferbedrijf face-to-face plaats. De afperser komt langs bij het
bedrijf of zoekt de ondernemer thuis op. In een kwart van de situaties benaderen
Afpersing in beeld 73

de afpersers slachtofferbedrijven op meerdere manieren. Vaak heeft een afperser
een slachtofferbedrijf daarbij zowel telefonisch of per sms als face-to-face benaderd.
Hierbij wordt de face-to-face-contactwijze het meest gecombineerd met andere contactvormen. In ongeveer de helft van de zaken gebruiken afpersers dus een confronterende benaderingswijze. In plaats van gebruik te maken van de techniek, kiezen
ze ervoor om het slachtoffer direct te benaderen. Daarnaast is het versturen van een
e-mail met daarin een bedreiging en het opvoeren van de druk via vervolgmails
een geregeld voorkomende methode. Hierbij wordt de eerste e-mail in driekwart
van de gevallen naar het algemene e-mailadres van het bedrijf gestuurd. In een
klein aantal gevallen wordt de e-mail direct aan de directeur of een medewerker van
het bedrijf gestuurd. Opvallend is dat voor de ondernemer bekende afpersers ook
vaak het algemene e-mailadres van het bedrijf gebruiken om hun afpersing te uiten.
Dit terwijl zij ook vaak beschikken over persoonlijke e-mailadressen van medewerkers. Minder voorkomend zijn afpersingen enkel via de telefoon, brief of sms of een
andere berichtenservice zoals whatsapp. Onder andere contactwijzen vallen eveneens contact via een chatroom, facebook en een tussenpersoon.
De eigenaar van een horecagelegenheid moet €600 protectiegeld betalen aan een
overlastpleger die voor het pand dealt en ook klanten van de horecagelegenheid lastig valt. Wanneer de eigenaar niet op het verzoek van betaling ingaat, nemen de
bedreigingen ernstiger vormen aan. De afperser uit verbale bedreiging richting het
personeel. Daarnaast gooit hij een baksteen door de ruit van het pand en intimideert hij meermaals de eigenaar met zinsneden als “Ik maak jullie kapot als jullie
niet betalen” en “Ik zal iedere dag de ramen laten ingooien. Hiervoor heb ik professionals ingehuurd”.
In de meeste gevallen (63%) ontvangt de ondernemer de bedreiging op de locatie
van het bedrijf zelf. Slechts in een klein aantal gemelde zaken vindt de bedreiging
ook bij een ondernemer thuis plaats (6%) of in de openbare ruimte (9%). Daarnaast
vindt een deel van de bedreigingen (19%) op andere locaties plaats (zoals in een
kroeg) of zowel op kantoor als thuis. De intensiteit van de bedreigingen wordt vanzelfsprekend versterkt wanneer een ondernemer ook thuis of op andere locaties dan
het bedrijf wordt benaderd. Dit maakt de afpersing directer en persoonlijker.
Een slachtoffer geeft in zijn aangifte aan: “Ik heb in eerste instantie de telefoontjes
en de bedreigingen genegeerd. Ik ben niet zo bang uitgevallen. Echter, de personen
begonnen hierna mijn personeel en mijn gezin te bedreigen. Er wordt telefonisch
gezegd dat zij weten waar mijn kinderen op school zitten en dat zij mijn kinderen
zullen vermoorden. Hier ben ik echt niet van gediend en ik wil dan ook dat dit
wordt opgelost”.
74 Ondergaan of ondernemen

Wat betreft de frequentie van contact kan een afpersingsdreiging een enkele keer
plaatsvinden, maar een afperser kan ook meerdere keren en – zoals uit de vorige
alinea’s blijkt – op verschillende manieren contact zoeken met het slachtofferbedrijf.
In tabel 3.6 wordt de contactfrequentie per zaak weergegeven.
Tabel 3.6 – Contactfrequentie (absoluut en procentueel)

Aantal keer benaderd

aantal zaken

%

1 keer

37

34

2 keer

26

23

3 keer

6

5

4 keer

2

2

5 keer

5

5

Meer dan 5 keer

21

19

Onbekend

13

12

Totaal

110

100

In ruim een derde van de zaken (34%) wordt een slachtofferbedrijf – voor zover
de politie daar zicht op heeft – eenmalig benaderd door een afperser. Uit de politie-informatie blijkt in die gevallen niet of er nog een vervolg aan de afpersing is
gegeven, maar mogelijke verklaringen kunnen zijn dat een afperser afziet van de
afpersing uit angst voor ontdekking of de politie de zaak heeft ‘stukgemaakt’ door
te interveniëren. In ruim de helft van de zaken (54%) zoeken afpersers meerdere
malen contact met het slachtofferbedrijf. Hierbij gaat het in een vijfde van de zaken
zelfs om meer dan vijf keer.
Bij een bouwbedrijf komt een man langs die aangeeft het gereedschap te willen slijpen. De man geeft aan dat dit een gratis dienst is. De ondernemer geeft de man
een aantal spullen mee, maar later blijkt dat de man voor elk geslepen stuk gereedschap €50 wil ontvangen. De ondernemer gaat hier maar mee akkoord om van
het gezeur af te zijn. De dag erna krijgt de ondernemer een telefoontje van de man
dat hij de geslepen spullen en de factuur bij het bedrijf heeft afgeleverd. De ondernemer ziet dat de rekening €1.000 bedraagt. Deze wil hij niet betalen, omdat er
geen sprake is van een formele overeenkomst. Vanaf dat moment uit de man allerlei
bedreigingen naar de ondernemer om het geld te krijgen. Zo wil hij langskomen en
belt hij minimaal 600 keer naar het bedrijf. Daarnaast spreekt de man een voicemailbericht in waarin hij zegt dat de ondernemer geen spelletjes met de man moet
spelen, maar gewoon moet betalen, ‘anders komt hij er nog wel achter’.
Afpersing in beeld 75

In relatie tot de contactfrequentie en duur kan de afpersing in het overgrote deel
van de zaken die bekend zijn bij de politie (84%) getypeerd worden als incidenteel.
In een klein aantal gevallen is de afpersing structureel (13%). In die gevallen wordt
een bedrijf over een langere periode meermaals bedreigd. In het overige deel van de
afpersingen is op basis van de politieregistraties niet te bepalen hoe lang de afpersing duurt (3%). De langste afpersingssituatie duurt vierenhalf jaar, maar bij het
merendeel van de structurele afpersingen gaat het over een periode van een aantal
maanden. Incidentele vormen van afpersing kunnen echter ook intensief zijn, zoals
blijkt uit de volgende zaak.
Een ondernemer heeft een financieel conflict met een voormalig werknemer. Deze
medewerker heeft in het verleden geld in het bedrijf geïnvesteerd. De werknemer maakt, buiten zijn werk om, schulden die hij overdraagt aan een Outlaw
Motorcycle Gang (OMG). Dit bedrag betreft €100.000. Wanneer de ex-medewerker het geld niet betaalt, komt de OMG het geld bij de (voormalige) werkgever
innen. Deze zit inmiddels zelf ook in de schuldhulpverlening en belt de politie angstig en huilend op. De afpersers geven aan dat ze weten waar de vader en vriendin
van de ondernemer wonen en dat hij sowieso moet gaan betalen.
Zoals in voornoemde zaak is geld of het vereffenen van openstaande rekeningen een
veelvoorkomend motief voor afpersing. Maar met de afpersing kunnen verdachten verschillende doelen willen bereiken. Bij een deel van de afpersingen gaat het
puur om financieel gewin, maar bij andere zaken gaat het om het ‘oplossen’ van
een arbeids- of zakelijk conflict. Daarbij kan genoegdoening in de vorm van geld
voldoende zijn, maar richt de afpersing zich soms ook op het herstellen van het
arbeidscontract of het overdragen van bepaalde goederen.
Wanneer we kijken naar de politie-informatie is het doel van de afpersing in
veruit de meeste gevallen geld (84%). De bedragen die worden geëist, variëren tussen de veertig euro en twee miljoen euro, met een gemiddelde van 98.000 euro.
Daarnaast worden soms meerdere geldbedragen over een langere periode geëist of
wordt uitbetaling in aandelen geëist. Ook zijn goederen (4%), diensten (3%) (hulp
bij frauderen of het omwisselen van geld) of de overname van het bedrijf (3%) een
aantal keer het doel van de afpersers. Andere motieven voor afpersing die blijken
uit de politieregistraties zijn het terugkrijgen van een baan of acties richting personeel. In twee zaken is de eis niet bekend.
Afpersers proberen hun doel te bereiken door het slachtofferbedrijf onder druk
te zetten. Dit gebeurt door de inzet van diverse pressiemiddelen. In onderstaande
tabel (3.7) staan de gebruikte pressiemiddelen, zoals deze te destilleren zijn uit de
politieregistraties.

76 Ondergaan of ondernemen

Tabel 3.7 – Gebruikte pressiemiddelen (absoluut en procentueel)

Pressiemiddelen

aantal zaken

%

Geweld

40

37

Smaad en openbaarmaking informatie

25

22

Combinatie

14

13

Beschadiging/vernieling

9

8

Sabotage (internetverkeer)

6

5

Overig/anders

11

13

Onbekend

5

5

Totaal

110

100

Uit de registraties blijkt dat in ruim een derde van de zaken het pressiemiddel
bestaat uit dreiging met geweld. Dit kan inhouden dat er gedreigd wordt met een
wapen, maar ook dat er gedreigd wordt iemand te mishandelen of medewerkers of
familieleden iets aan te doen. In ruim een op de vijf zaken wordt gedreigd met het
openbaar maken van informatie of negatieve informatie over het slachtofferbedrijf
te verspreiden. Dit kan gaan om informatie waardoor het bedrijf extra kwetsbaar
wordt (bijvoorbeeld hoe je kunt frauderen in het bestelproces bij een webwinkel) of
waardoor het imago of de betrouwbaarheid van het bedrijf (ernstig) wordt geschaad.
In een deel van de zaken wordt een combinatie van pressiemiddelen gebruikt. Vaak
gaat het hierbij om een combinatie van geweld en beschadiging van goederen. Bij
overige pressiemiddelen betreft het met name dreigementen waarin de afpersers
niet duidelijk stellen wat er gebeurt wanneer een ondernemer hun eis niet inwilligt,
maar wel een dreiging insinueren. Voorbeelden hiervan zijn opmerkingen als: “Jij
moet geen spelletjes met mij spelen, betaal je het geld niet? Dan weet jij wel wat er gaat
gebeuren”. En “Wanneer je niet ingaat op onze eisen, wordt de schuld overgedragen aan
een minder frisse partij”.
In de meeste zaken (70%) is het slachtofferbedrijf, voor zover bekend op basis
van de politie-informatie, niet ingegaan op de eis van de afperser. In een klein deel
van de zaken (19%) is het slachtofferbedrijf wel (deels) ingegaan op de eis. In veruit de meeste gevallen (76%) gaat het hierbij om geld, variërend van 275 euro tot
60.000 euro. Daarnaast betreft het onder andere aandelen en goederen. In een aantal zaken (11%) is niet bekend of het slachtofferbedrijf op de eis van de afperser is
ingegaan.

Afpersing in beeld 77

3.2 Zelfrapportage
In deze paragraaf bespreken we de resultaten omtrent aard en omvang van afpersing van het bedrijfsleven, zoals deze naar voren komen in de antwoorden op de
digitale (anonieme) survey die is gehouden binnen het Nederlandse bedrijfsleven. In
totaal hebben 394 personen uit het bedrijfsleven de volledige vragenlijst ingevuld.
Alvorens in te gaan op het zelfgerapporteerde slachtofferschap van afpersing schetsen we het profiel van de respondenten die aan de survey hebben deelgenomen. In
deze paragraaf wordt de informatie hier en daar geïllustreerd met quotes van ondernemers uit de survey.
Het merendeel van de respondenten van de survey is afkomstig uit de detailhandel of de zakelijke en persoonlijke dienstverlening. Binnen de detailhandel gaat
het om een verscheidenheid aan ondernemingen, zoals tabakswinkels, slagerijen,
herenmodezaken, autobedrijven, woonwinkels en dierenwinkels. Er springt geen
specifiek type onderneming uit. Bij zakelijke en persoonlijke dienstverlening gaat
het om beveiligingsbedrijven, financiële instellingen, advocatuur, ICT-bedrijven
en uitzendbureaus. Aangezien deze deelnemende branches de grotere branches in
Nederland zijn, is het verklaarbaar dat meer bedrijven uit deze branches aan de survey hebben deelgenomen dan uit andere branches.
Kijken we naar de geografische verdeling van de respondenten van de survey dan blijkt dat zij met name afkomstig zijn uit de provincies Limburg (50%),
Zuid-Holland (19%) en Gelderland (10%).5 Meer dan de helft van de respondenten
werkt in ondernemingen met minder dan tien werknemers (52%) of tussen de tien
en vijftig werknemers (26%). Een kleiner deel komt uit ondernemingen van vijftig tot honderd werknemers (8,1%) of meer dan honderd werknemers (14%). Van
de respondenten is meer dan driekwart (78,2%) al meer dan tien jaar actief in het
bedrijfsleven. Slechts een aantal respondenten is korter dan vijf jaar (9%) of vijf tot
tien jaar (13%) actief in het bedrijfsleven. De verdeling van de respondenten over de
branches en sectoren staat weergegeven in tabel 3.8.
Zoals geldt voor de andere hoofdstukken heeft de term ondernemers betrekking op vertegenwoordigers van het bedrijfsleven.

5

Op de oververtegenwoordiging van het aantal respondenten uit Limburg wordt in paragraaf 1.3 onder de onderzoeksmethoden nader ingegaan.

78 Ondergaan of ondernemen

Tabel 3.8 – Aantal ondernemers per branche (absoluut en procentueel)

Branche

aantal ondernemers

%

Detailhandel, groothandel en ambachten

109

28

Zakelijke en persoonlijke dienstverlening

94

24

Horeca, recreatie en catering

44

11

Bouwnijverheid

41

10

Industrie

40

10

Anders

30

8

Vervoer

16

4

Zorg

7

2

Agrosector

6

1

Kunst, cultuur en media

4

1

Particulier onderwijs

2

1

Maatschappelijke dienstverlening

1

0

Totaal

394

100

3.2.1 Slachtofferprofiel

De meerderheid (79%) van de ondernemers geeft aan niet te verwachten slachtoffer
van afpersing te worden. Evenwel ziet een vijfde (21%) van de ondernemers zichzelf
wel als potentieel slachtoffer van afpersing. Eveneens een vijfde van de ondernemers
zegt maatregelen te nemen om afpersing te voorkomen of tegen te gaan. Opvallend
is dat bijna de helft (46%) van de ondernemers die zichzelf als potentieel slachtoffer ziet, geen voorzorgsmaatregelen neemt. Voorzorgsmaatregelen die bedrijven
nemen, zijn in te delen in fysieke, digitale en procedurele maatregelen. Onder fysieke maatregelen vallen bijvoorbeeld de inzet van cameratoezicht of honden. Goede
softwarebeveiliging en controle op verdachte e-mails zijn maatregelen op het digitale vlak. Daarnaast noemen ondernemers het opstellen van een code of conduct, een
transparante bedrijfscultuur en eerlijk zaken doen als maatregelen. Redenen die
ondernemers geven om geen maatregelen te nemen, zijn dat ze niet weten wat ze
kunnen doen of er nog nooit over hebben nagedacht.

Afpersing in beeld 79

Tabel 3.9 – Mate waarin ondernemers maatregelen nemen om afpersing te voorkomen (absoluut en procentueel)

Maatregelen

aantal ondernemers

%

Ja

79

20

Nee

315

80

Totaal

394

100

Een op de tien (10%) ondernemers geeft aan in de afgelopen vijf jaar daadwerkelijk
slachtoffer van afpersing te zijn geworden. Bij meer dan de helft van deze ondernemers gaat het om eenmalig slachtofferschap, de overige slachtoffers geven aan vaker
met afpersing te zijn geconfronteerd.
Tabel 3.10 – Slachtofferschap van afpersing (absoluut en procentueel)

Slachtoffer

aantal ondernemers

%

Ja, eenmalig

24

6

Ja, vaker

17

4

Nee

353

90

Totaal

394

100

Gevraagd naar het jaar van (het laatste) slachtofferschap ontstaat het volgende
beeld: vóór het jaar 2009: 20 procent, in 2009: 2 procent, in 2010: 5 procent, in
2011: 10 procent, in 2012: 7 procent en tenslotte vonden de meeste afpersingen
plaats in 2013: 39 procent. Het overige deel van de afpersingen (17%) speelt nog op
het moment dat de respondenten de survey invullen.
De ondernemers die aangeven met afpersing te maken hebben (gehad), zijn
werkzaam in diverse branches. De meeste respondenten die slachtofferschap rapporteren, zijn afkomstig uit de (zakelijke en persoonlijke) dienstverlening, de horeca
en de detailhandel. Zie tabel 3.11 voor een overzicht.

80 Ondergaan of ondernemen

Tabel 3.11 – Slachtofferschap per branche (absoluut en procentueel)

Branche

aantal ondernemers

%

Zakelijke en persoonlijke dienstverlening

11

27

Horeca, recreatie en catering

8

20

Detailhandel, groothandel en ambachten

7

17

Industrie

5

12

Bouwnijverheid

3

7

Vervoer

3

7

Anders

2

5

Zorg

2

5

Totaal

41

100

De slachtofferbedrijven blijken met name afkomstig uit Zuid-Holland (37%) en
Limburg (27%). Dit zijn ook de provincies waaruit de meeste respondenten van
de survey afkomstig zijn. Relatief gezien valt het aantal slachtofferbedrijven uit
Zuid-Holland op. De andere provincies waaruit slachtofferbedrijven afkomstig
zijn, zijn Noord-Brabant (10%), Utrecht (7%), Gelderland (5%), Noord-Holland
(5%), Drenthe (2%), Flevoland (2%), Friesland (2%) en Overijssel (2%). Geen van
de slachtofferbedrijven is afkomstig uit Zeeland of Groningen. Deze aantallen zijn
niet representatief voor de provincies omdat de verschillen tussen provincies deels
zijn terug te leiden naar de verspreiding van de survey.
De ondernemers die slachtoffer zijn geworden van afpersing zeggen diverse
vormen van schade te hebben geleden. Vaak betreft het schade op financieel gebied
(56%), gevolgd door psychische (32%) en materiële schade (20%). Bijna een derde
van de slachtofferbedrijven (29%) geeft aan geen schade ten gevolge van de afpersing te hebben geleden.

3.2.2 Verdachten en modus operandi

Volgens het merendeel van de ondernemers dat aangeeft slachtoffer van afpersing
te zijn (geweest), zijn de verdachten afkomstig uit het criminele circuit. Daarnaast
benoemen slachtoffers zakelijke relaties in een vijfde van de gevallen als verdachte.

Afpersing in beeld 81

Tabel 3.12 – Typering van de verdachten volgens ondernemer (absoluut en procentueel)6

typering verdachte

aantal ondernemers

%

Crimineel

17

41

Zakelijke relatie

9

22

Onbekend

9

22

Persoonlijke relationeel

2

5

Anders

9

22

De duur van de afpersing varieert van een enkel moment tot een aantal maanden.
Bij de meerderheid is de periode waarin zij worden afgeperst in elk geval langer dan
een enkel moment. Bij een aantal ondernemers duurt de afpersing nog voort. Vijf
slachtoffers geven aan dat de afpersing jaren heeft geduurd.
Tabel 3.13 – Duur afpersing volgens ondernemer (absoluut en procentueel)

Duur

aantal ondernemers

%

Een enkel moment

5

12

Een aantal dagen

8

20

Een aantal weken

7

17

Een aantal maanden

9

22

Anders

10

24

Onbekend

2

5

Totaal

41

100

In veruit de meeste gevallen eisen de afpersers geld (71%), gevolgd door goederen
(12%) en informatie (7%). Ook eisen de daders bij een aantal ondernemers (20%)
andere zaken, zoals het aanpassen van de bedrijfsvoering. Enkele ondernemers
geven aan dat de eis op meerdere zaken betrekking heeft. Ruim een derde van de
ondernemers (37%) geeft aan (deels) te zijn ingegaan op de eis van de daders.
De bedreigingen die bij de (laatste) afpersing zijn geuit, zijn met name gericht
op lichamelijk geweld en/of het vernielen van spullen. Daarnaast zijn ook andere
bedreigingen geuit, zoals dreiging met een vuurwapen of het publiceren van slechte
recensies over het bedrijf.
6

Bij deze vraag zijn meerdere antwoorden mogelijk.

82 Ondergaan of ondernemen

Tabel 3.14 – Gebruikte pressiemiddelen (absoluut en procentueel)7

Pressiemiddel

aantal ondernemers

%

Lichamelijk geweld

13

32

Vernielen van spullen

13

32

Platleggen bedrijfsvoering

12

29

Openbaar maken informatie

8

20

Anders

18

44

3.3 Rechtspraak
Om een beeld te krijgen van welke zaken van afpersing van het bedrijfsleven in
de afgelopen vier jaar vervolgd zijn, is een analyse uitgevoerd van gepubliceerde
uitspraken van de rechterlijke macht op Rechtspraak.nl. Over de periode van 1
januari 2010 tot en met 31 december 2013 zijn ten minste 45 afpersingszaken voor
de rechter gekomen. In deze paragraaf behandelen we de belangrijkste resultaten
van deze 45 zaken uit de rechtspraakanalyse wat betreft de aard en omvang van de
afpersingszaken. De citaten in deze paragraaf zijn afkomstig uit uitspraken in de
rechtspraakanalyse en worden geanonimiseerd gebruikt om meer duiding te geven
aan de gepresenteerde informatie over vervolging van afpersing.

3.3.1 Spreiding

De analyse leert dat er jaarlijks gemiddeld elf afpersingszaken worden gepubliceerd.
In de hiernavolgende tabel staat een verdeling van het aantal zaken per analysejaar.
Tabel 3.15 – Aantal gepubliceerde rechtszaken inzake afpersing per jaar (absoluut en procentueel)

7

Jaar

aantal zaken

%

2010

13

29

2011

13

29

2012

7

16

2013

12

26

Bij deze vraag zijn meerdere antwoorden mogelijk.
Afpersing in beeld 83

Ten tijde van de analyse (begin 2014) bevinden de zaken zich in verschillende
fasen in het strafproces. De meeste vonnissen (29; 64%) zijn uitgesproken door een
Rechtbank, negen zaken (20%) door het Gerechtshof en zeven zaken (16%) door
de Hoge Raad. In de hiernavolgende tabel is de verdeling over de verschillende
arrondissementen te zien. Hieruit blijkt dat in het arrondissement Zeeland-WestBrabant geen enkele afpersingszaak naar voren is gekomen.
Tabel 3.16 – Rechtszaken per arrondissement (absoluut en procentueel)

Arrondissement

aantal zaken

%

Den Haag

10

22

Noord-Nederland

9

20

Amsterdam

8

18

Noord-Holland

5

11

Oost-Nederland

5

11

Midden-Nederland

3

8

Limburg

2

4

Rotterdam

2

4

Oost-Brabant

1

2

3.3.2 Slachtofferprofiel8

In tabel 3.17 staat weergegeven binnen welke branches de afpersingszaken hebben
gespeeld. Zo is te zien dat de meeste ondernemingen die slachtoffer zijn geworden
van afpersing behoren tot de branches detailhandel, groothandel en ambachten.
Daarnaast spelen de zaken voor een belangrijk deel binnen de horeca-, recreatie- en
cateringbranche en de dienstverleningsbranche. Bij acht zaken (18%) is niet bekend
om welke branche het gaat, in deze gevallen is in de gepubliceerde uitspraak het
type onderneming geanonimiseerd.

8

Hoewel niet in alle zaken bewezen is dat het om een afpersing of ander strafbaar feit gaat, wordt in deze paragraaf de term slachtoffer aangehouden in alle zaken.

84 Ondergaan of ondernemen

Tabel 3.17 – Aantal rechtszaken naar branche (absoluut en procentueel)

Type branche

aantal zaken

%

Detailhandel, groothandel en ambachten

10

22

Horeca, recreatie en catering

7

16

Zakelijke en persoonlijke dienstverlening

7

16

Kunst, cultuur en media

4

9

Bouwnijverheid

4

9

Divers

3

6

Agrosector

1

2

Kinderopvang

1

2

Onbekend

8

18

In veertig rechtszaken (89%) betreft het een enkelvoudige zaak; het gaat dan om
één onderneming die wordt afgeperst. Voor de overige zaken geldt dat de verdachten meerdere afpersingen hebben gepleegd bij verschillende ondernemingen. In drie
zaken (7%) gaat het om drie ondernemingen. Bij twee zaken zijn eveneens meerdere ondernemingen het slachtoffer van dezelfde verdachte(n), maar is het onduidelijk
hoeveel dat er zijn.
Bij 33 zaken (73%) is het de eigenaar of bestuurder van de onderneming die
wordt benaderd door de verdachte(n). In de andere zaken (27%) is het een van de
medewerkers of is de afpersing gericht aan het bedrijf in het algemeen. In het laatste geval komt een afpersingsbrief binnen op het postadres van het bedrijf.
Bij twintig zaken (44%) is de etniciteit van het slachtofferbedrijf bekend.
Hierbij gaat het om de etniciteit van de contactpersoon van de organisatie waarmee
een verdachte contact zoekt. Het gaat in de meeste gevallen om Nederlandse slachtoffers (36%). In de overige zaken betreft het in twee zaken (4%) Turkse slachtoffers,
in een zaak een Chinees slachtoffer (2%) en in een zaak een Pools slachtoffer (2%).

3.3.3 Verdachten

In het merendeel van de zaken (62%) is de afpersing in groepsverband gepleegd
door twee tot vijf verdachten. In ruim een derde van de zaken (38%) gaat het om
een enkele verdachte. Zie tabel 3.18.

Afpersing in beeld 85

Tabel 3.18 – Aantal verdachten per zaak (absoluut en procentueel)

Aantal verdachten

aantal zaken

%

1

17

38

2

11

24

3 of meer

17

38

Bij 21 van de 45 zaken (47%) is de verdachte9 een bekende van de ondernemer in
de zin van (ex-)zakenrelaties, klanten of bekenden uit de privésfeer. Bij dertien
zaken (29%) blijkt uit de uitspraak niet dat er een verband tussen de verdachte en de
ondernemer bestaat. Bij zes zaken (13%) gaat het om een relatie in criminele sferen.
Hierbij betreft het onder andere een onderneming die zich (ook) schuldig maakt
aan criminele praktijken of een slachtoffer waarvan een familielid een schuld heeft
binnen het criminele circuit.
De etniciteit van de verdachten is bij 26 van de 45 zaken (58%) onbekend. Bij
de 19 verdachten (42%) waarvan de etniciteit bekend is, gaat het in acht gevallen
(18%) om Nederlandse verdachten, in zes gevallen (13%) om Turkse verdachten,
in drie gevallen (13%) om Marokkaanse verdachten, in een geval om Chinese verdachten (2%) en in een geval om Poolse verdachten (2%). De Turkse, Marokkaanse
en Poolse verdachten plegen de afpersing in groepsverband met verdachten van
dezelfde etniciteit. Wanneer het gaat om meer dan één verdachte dan is de hoofdverdachte in acht van de 45 zaken (18%) slechts opdrachtgever, hij opereert op de
achtergrond en laat de medeverdachte(n) de daadwerkelijke afpersing uitvoeren.

3.3.4 Modus Operandi

In 31 van de 45 zaken (69%) maakt de verdachte zich bekend aan het slachtofferbedrijf. Dit is met name het geval bij afpersing door (ex-)zakenrelaties of binnen
privé- of criminele sferen. In acht zaken (18%) is de verdachte volledig anoniem en
in zes zaken (13%) grotendeels anoniem. Bij deze zaken is in de meeste gevallen
geen sprake van een verband tussen de verdachte en het slachtofferbedrijf.
In 34 zaken (76%) wordt door de verdachte meer dan vijf keer contact gezocht
met de onderneming. Een verdachte heeft twee tot vijf keer contact gezocht met de
onderneming in zes zaken (13%). In vijf zaken (11%) blijft de contactfrequentie bij
een of twee keer.

9

Hoewel het bij de meerderheid van de zaken gaat om meerdere verdachten, zal ten behoeve van de leesbaarheid
worden gesproken over de verdachte. Hetzelfde geldt voor het slachtoffer.

86 Ondergaan of ondernemen

Het slachtoffer werd opgebeld met de melding dat er €25 miljoen betaald moest
worden, omdat zijn broer (manager in hetzelfde bedrijf) met verkeerde zaken
bezig was. Dit kon volgens de afperser geregeld worden, maar dan moest er wel
worden betaald. Daarbij gaf de afperser de personalia en woonplaats op van het
slachtoffer, zijn broer en enkele familieleden. Twee dagen later waren de voordeur
van de woning en de ruit van de auto van het slachtoffer besmeurd met rode verf.
Nog een aantal dagen later ontving het slachtoffer een brief dat er voor donderdag
betaald moest zijn, omdat hij anders ook wel snapte dat het niet bij rode verf zou
blijven. Weer een week later ontving het slachtoffer een kogelbrief waarin stond dat
er nu echt betaald moest worden. Deze brieven werden ook ter attentie van diverse
medewerkers van het bedrijf gestuurd.
Tabel 3.19 – Type dreiging (absoluut en procentueel)

Type dreiging

aantal zaken

%

Combinatie van typen

11

24

Fysiek geweld

24

54

Openbaarmaking informatie

6

13

Vernieling

1

2

Overig

3

7

De contacten met de ondernemer vinden in de helft van de zaken (51%) op verschillende manieren plaats. In zestien zaken (36%) zoekt de verdachte zowel telefonisch
als face-to-face contact met de ondernemer. In een kwart van de zaken (27%) zoekt
de verdachte enkel face-to-face contact met de ondernemer door deze een bezoek te
brengen. In een kleiner aantal zaken neemt de verdachte contact op met de ondernemer via brief/e-mail (13%) of telefonisch (9%).
De inhoudelijke boodschap van de afpersing komt naar voren in de uitspraken.
De dreigingen die worden geuit in de diverse afpersingen zijn in te delen in vier
categorieën: fysiek geweld, openbaarmaking van informatie, beschadiging/vernieling of overig.
In ruim de helft van de zaken (54%) wordt de afpersing gepleegd door dreiging
met fysiek geweld. Hierbij kan het gaan om fysiek geweld gericht op het slachtoffer
of op zijn medewerkers of familie. De inhoud van de dreigementen kan zeer intimiderend zijn.

Afpersing in beeld 87

“Twee ton binnen een week met 1 procent rente per dag, en het interesseert me niet
of je een bank moet beroven, anders ben je er over zeven dagen geweest.”
In elf zaken wordt gedreigd met een combinatie van vormen. Hierbij gaat het voornamelijk om een dreiging van fysiek geweld in combinatie met vernieling of openbaarmaking van informatie.
“Betaal desnoods een deel. Negeer je mij dan komen (…) en ik achter jou aan. Ik
begin bij je ouders en je zaak. Als je gewoon wat regelt, is er niets aan de hand.
Maar als ik voor drie uur niets hoor, dan stuur ik (…) naar je.”
“Het gaat om de toekomst van jou, je bedrijf en je fysieke zelfbehoud. Als je geen
contact met me opneemt, dan ben ik genoodzaakt maatregelen te treffen en de stekker eruit te trekken.”
In één zaak gaat het om bedreiging van vernieling van het slachtofferbedrijf en in
zes zaken wordt gedreigd met openbaarmaking van informatie.
“U kunt mijn voorstel ook weigeren. Maar dan moet ik helaas mijn informatie
doorgeven aan verschillende instanties/mensen. Ik laat de beslissing in uw handen
en hoop dat het niet zover komt.”
Tot slot wordt er in drie zaken door de verdachte gedreigd met andere acties; tweemaal het platleggen van een website en een keer het ontoegankelijk maken van een
horecaonderneming (sloten vervangen) van het slachtoffer.
In de bedreigingen laat de verdachte in verschillende zaken duidelijk merken dat hij over informatie over de situatie van de ondernemer beschikt. Daarnaast
wordt in de meeste boodschappen duidelijk weergegeven wat de verwachting c.q.
eis is van de verdachte.
“Dit is een eenmalige actie van ons. Als u doet wat wij vragen, hoeft u zich nergens
zorgen om te maken. Ik ken uw situatie: gescheiden, twee kindjes. U wilt vast niet
dat ze iets overkomt. Rij nu direct naar het dichtstbijzijnde bankfiliaal en neemt
dan €15.000 op van uw eigen rekening of van uw werk. Stop dit in een plastic
tas. In deze tas moeten al wat tijdschriften zitten als extra gewicht. U ontvangt
straks een telefoontje met verdere instructies. Licht geen een van uw werknemers
in, behalve de financieel verantwoordelijke als dit nodig is om het geld te regelen.
Volgt u deze instructies niet op, of als wij vermoeden dat de politie is ingelicht,
dan kunnen wij niet garanderen dat u, uw kinderen of misschien wel een van uw
medewerkers niets overkomt.”
88 Ondergaan of ondernemen

In 39 zaken (87%) is het doel van de afpersing het verkrijgen van geld. In sommige
gevallen vindt de verdachte dat hij hier recht op heeft, bijvoorbeeld vanwege een
misgelopen zakendeal of een conflictueus ontslag. In andere zaken stelt de verdachte informatie tegenover een geldbedrag. De geldbedragen die in de afpersingszaken
worden geëist, variëren tussen de 1.000 euro en 435.000 euro. Gemiddeld gaat het
om 60.000 euro.
In vijf zaken (11%) gaat het met name om rectificatie van foutieve informatie
die zou zijn verspreid door het slachtofferbedrijf over de afperser of om bemiddeling
bij criminele praktijken. En tenslotte is het oogmerk van de verdachte in één zaak
(2%) het verkrijgen van bepaalde goederen van het slachtofferbedrijf.

3.3.5 Afloop

In de meeste zaken (29; 64%) is de onderneming niet ingegaan op de eisen van de
verdachte. Hierbij is geen onderscheid te maken tussen type dreiging, eis of relatie tussen de verdachte en het slachtofferbedrijf. In negen zaken (20%) is door het
slachtofferbedrijf wel op de eis van de afpersers ingegaan. In het merendeel van
deze zaken (67%) werd gedurende persoonlijk contact gedreigd met fysiek geweld.
In zeven zaken (16%) is deels aan de eis van de afpersers voldaan. Hierbij gaat het
meestal om langdurige afpersingen, waarbij het slachtofferbedrijf aanvankelijk de
geëiste bedragen afstaat onder bedreiging van fysiek geweld of openbaarmaking
van informatie. Op een gegeven moment kan of wil het slachtofferbedrijf de afperser niet meer betalen en schakelt de politie in wanneer de bedreigingen aanhouden.
De afpersingszaken die voor de rechter komen, betreffen over het algemeen langlopende zaken met een gemiddelde duur van zes maanden. Bij bijna twee derde van
de zaken (64%) duurde de afpersing korter dan drie maanden en in drie zaken (7%)
duurden de afpersingen drie tot vier jaar. Bij langdurige afpersingen kan meestal geen relatie met de onderneming worden aangetoond. Daarnaast vinden deze
afpersingen (grotendeels) anoniem plaats.
De bedrijfsbus van slachtoffer brandt uit op het pad voor zijn huis, terwijl hij en
zijn vrouw liggen te slapen. Een dag na de brand wordt het slachtoffer gebeld door
afperser. Deze geeft bij het slachtoffer aan dat dit het begin is van alles en dat zijn
bedrijf, vrouw, huis en hijzelf niet veilig zijn. Om weer veilig te worden, dient hij
€20.000 te betalen. Een paar dagen later komt dezelfde afperser aan de deur. Hij
geeft aan dat hij het slachtoffer kan helpen als hij betaalt, anders komt de PKK bij
hem langs. Het slachtoffer heeft na de brandstichting contact gehad met de politie.
Na een aantal telefonische en face-to-face dreigingen heeft het slachtoffer wederom
contact met de politie. Zij plaatsen een tap op het toestel van het slachtoffer en de
afperser. Hieruit blijkt dat de afperser het slachtoffer telefonisch blijft bedreigen en
geld blijft eisen.
Afpersing in beeld 89

Ook heeft de afperser een aantal maal contact met een medeverdachte. Tijdens de
telefoongesprekken vraagt de medeverdachte aan de afperser of het al gelukt is en of
hij al iets heeft gekregen. Uiteindelijk duurt de afpersing vier maanden voort.

3.4 Internationaal
Om de Nederlandse bevindingen in internationaal perspectief te kunnen plaatsen,
is aan diverse Europese landen gevraagd in hoeverre afpersing van het bedrijfsleven daar een probleem vormt. De informatie die zij geven is niet representatief of
altijd wetenschappelijk onderbouwd, maar geeft een indruk van de aard en omvang
van afpersing zoals deze ervaren wordt door buitenlandse deskundigen. Van de
acht landen die gereageerd hebben, geeft één land aan dat afpersing geen probleem
vormt. De overige zeven Europese landen ervaren afpersing van het bedrijfsleven
actueel als een probleem.
In drie landen is deze problematiek de afgelopen vijf jaar gelijk gebleven, in
vier landen is deze in dezelfde periode toegenomen. Het land dat afpersing niet als
probleem ziet, doet geen uitspraken over de ontwikkeling. Wat betreft de omvang
van de problematiek kunnen vijf landen een indicatie geven. In twee landen is op
basis van (wetenschappelijk) onderzoek enige informatie beschikbaar over de prevalentie van afpersing van het bedrijfsleven en/of het aantal concrete zaken. Uit
onderzoek door de Finse Kamer van Koophandel blijkt bijvoorbeeld dat twee tot
drie procent van de bedrijven aangeeft slachtoffer te zijn (geweest) van afpersing. In
Zweden heeft tussen de zes en acht procent van de bedrijven aangegeven hiermee
te maken te hebben. Daarnaast worden in drie landen cijfers over concrete zaken
geregistreerd. In Engeland houdt de Anti Kidnap and Extortion Unit cijfers bij over
afpersingen, daarmee gepaard gaande bedreigingen, eisen, deadlines en afhandeling door de politie. In Duitsland gaat het jaarlijks om 50 ‘gewone’ en 25 ‘bijzondere’ (bv. qua omvang) afpersingszaken. Oostenrijk geeft aan jaarlijks ongeveer vijf
zaken per jaar in behandeling te nemen.

Slachtoffers en daders van afpersing

Op basis van de antwoorden blijkt dat in vijf van de acht landen de horeca, de
detailhandel en de bouw het slachtoffer zijn van afpersing. Details over trends in
slachtofferschap zijn niet bekend, hoewel in Spanje wel geconstateerd wordt dat
bouwbedrijven ten gevolge van de economische crisis in vergelijking met het verleden vaker slachtoffer zijn van afpersing. Schuldeisers van bouwbedrijven die failliet zijn gegaan, proberen hun uitgeleende geld niet langer via gerechtelijke stappen
terug te krijgen, maar eisen dit via afpersing terug. Andere bedrijven waarbinnen in

90 Ondergaan of ondernemen

relatief veel landen afpersing plaatsvindt, zijn multinationals (waaronder voedselproducerende bedrijven), internet- en consultancybedrijven.
In zes van de acht landen zijn criminele groepen verantwoordelijk voor afpersing, in vier landen wordt afpersing vanuit de privésfeer (bv. door een voormalig
partner) genoemd. In twee landen vindt afpersing vooral plaats door zakelijke relaties en in drie landen wordt ook afpersing door klanten of personen waarmee het
bedrijf geen enkele relatie heeft genoemd. In Zweden wordt daarbij een toename
van zogenaamde territoriale afpersing geconstateerd, waarbij criminele groepen
afpersing gebruiken om een gebied onder controle te krijgen. In het verlengde daarvan ziet men in Zweden ook een toename van afpersing waar het gaat om het innen
van schulden.

Modus operandi

Twee landen geven aan dat afpersing enkel via face-to-face contact plaatsvindt. In
de overige zes landen kent afpersing van het bedrijfsleven meerdere modus operandi. Afpersing via brieven of e-mails en cyberafpersing komen in de meeste landen
voor. Afpersing via de telefoon (gesprek of bericht) is in de helft van de landen een
bekende modus operandi.
Drie landen geven aan geen ontwikkeling te zien in de modus operandi van
afpersers. In vijf landen wordt daarentegen gesignaleerd dat slachtofferbedrijven
vaker digitaal benaderd worden (België), de communicatie meer via het internet
verloopt (Oostenrijk) en het gevraagde bedrag in virtuele valuta zoals Bitcoins,
wordt geeist (Engeland). In Zweden valt op dat het belang van intimidation capital
– het feit dat een bedreiging daadwerkelijk kan worden uitgevoerd – is toegenomen.

3.5 Beschouwing
Politieregistraties, zelfrapportage en rechtszaken geven een indicatie van de aard
en omvang van afpersing. Op basis van de politieregistraties komen gemiddeld (ten
minste) 55 zaken ter kennis van de politie en jaarlijks komen minstens 11 zaken
voor de rechter. Het bedrijfsleven zelf rapporteert een grotere omvang van de problematiek. Van bijna 400 ondernemers geeft tien procent aan slachtoffer te zijn
(geweest) van afpersing. Harde conclusies over de omvang van afpersing zijn niet te
trekken door de verschillen tussen de registraties en kanttekeningen die te plaatsen
zijn bij de bronnen. Met betrekking tot de omvang is het moeilijk een vergelijking
te maken met het buitenland. Wel is duidelijk dat Nederland niet het enige land is
waar bedrijven slachtoffer worden van afpersing.
De detailhandel, de dienstverlening en de horeca lijken de meest kwetsbare
branches als het gaat om afpersing. Zowel in de gegevens van de politie, de rechterAfpersing in beeld 91

lijke macht als het bedrijfsleven zelf springen deze branches er wat betreft omvang
uit. Hierbij moet echter worden opgemerkt dat de detailhandel ook de grootste
branche is voor wat betreft het aantal ondernemers. De detailhandel en horeca worden ook in het buitenland als kwetsbare branches benoemd.
Niet meer dan een vijfde van de bedrijven geeft aan maatregelen te nemen
om afpersing te voorkomen. Eenzelfde deel ziet zichzelf als potentieel slachtoffer.
Wat betreft de etniciteit van de slachtofferbedrijven die melding of aangifte doen
bij de politie blijkt driekwart Nederlands. Afpersingen die in de politieregistraties
naar voren komen, houden vaak verband met zakelijke conflicten. Bij de verdachten van de afpersing gaat het relatief vaak om oude zakenrelaties, ex-klanten en
ex-werknemers. De politieregistraties laten zien dat van afpersing door criminele
dadergroepen niet vaak melding of aangifte wordt gedaan. In de zelfrapportage
daarentegen wordt door ondernemers met name het criminele circuit benoemd als
dader. Het lijkt dat ondernemers van afpersing door criminele groeperingen minder
snel aangifte doen, terwijl het volgens ondernemers wel degelijk plaatsvindt. Deze
bevinding strookt met de beleving van andere Europese landen, waar men naar
eigen zeggen inzake afpersing vooral met criminele dadergroepen te maken heeft.
De meest gebruikte contactwijze om de bedreiging te uiten, is face-to-face of
een combinatie van contactwijzen. In dit laatste geval belt een verdachte het slachtofferbedrijf eerst (een paar keer) en komt dan langs bij het bedrijf of de woning van
iemand van het management. Om de afpersing kracht bij te zetten, dreigen afpersers het vaakst met geweld, gevolgd door smaad en openbaarmaking van informatie en vernieling. Hierbij maakt een verdachte zichzelf in een meerderheid van de
gevallen bekend aan de ondernemer. In eveneens een meerderheid van de afpersingen is een slachtofferbedrijf meermaals benaderd door de afpersers. Een afpersing duurt gemiddeld een paar maanden. Geld is veruit het meest geëiste goed door
de afpersers. Geld kan puur het doel dienen van financieel gewin, maar ook het
‘oplossen’ van een lopend zakelijk conflict. Positief is dat het slachtofferbedrijf in de
meeste gevallen niet ingaat op de eis van de dader. Alhoewel hierbij de kanttekening moet worden geplaatst dat slachtofferbedrijven zelf rapporteren vaker op de eis
van de dader in te gaan dan dat bekend wordt op basis van de politieregistraties en
gerechtelijke uitspraken. De schade die bedrijven of ondernemers lijden, ligt naar
eigen zeggen met name op het financiële en psychische vlak.

92 Ondergaan of ondernemen

Afpersing van webwinkels
Een webwinkel ontvangt op het algemene adres een e-mail
waarin gedreigd wordt met het platleggen van de website van
het bedrijf door middel van een (D)Dos-aanval. De afzender eist
€10.000 in Bitcoins. De Bitcoins moeten binnen zes dagen overgemaakt worden op een speciale Bitcoin-rekening. Als er niet
aan de betalingsverplichting voldaan wordt, dreigt de afzender
een massale (D)Dos-aanval op het netwerk van het bedrijf uit
te voeren met een kracht van 250 GB per seconde. In de e-mail
wijst de dader op de grote inkomstenderving die het ontoegankelijk zijn van de website voor het bedrijf kan betekenen omdat
de decembermaand een belangrijke maand is voor webwinkels.
De webwinkel maakt melding van de afpersing bij de politie en
schakelt daarnaast een particulier digitaal recherchebureau in.
De politie en het recherchebureau maken een risicoanalyse. Een
van de conclusies is dat de kracht van de (D)Dos-aanval waarmee gedreigd wordt dermate groot is dat de dreiging onwaarschijnlijk is. Het bedrijf wordt desondanks geadviseerd de
beveiliging van de website te verhogen. Het bedrijf gaat niet op
de e-mail in en betaalt niet. De deadline voor betaling verstrijkt
en er gebeurt verder niets. In dezelfde periode worden ten minste vier soortgelijke afpersingen van webwinkels bij de politie
bekend. Onbekend is wat er met deze zaken is gebeurd en of er
nog actie wordt ondernomen om de afperser op te sporen.

4 Signalering, melding en aangifte
Als er sprake is van een (poging tot) afpersing van een ondernemer is het zaak dat
dit aan het licht komt om het te kunnen beteugelen. Omdat afpersing een bijzonder delict is, dat een ontwikkeling in de tijd kent en vaak gepaard gaat met een
deadline, is tijdig ingrijpen van belang. Met de wetenschap dat niet alle afpersingszaken bij de politie bekend worden, is signalering van afpersingspraktijken cruciaal. Daarbij kunnen diverse partijen een rol spelen. In dit hoofdstuk besteden we
allereerst aandacht aan dit onderdeel (§4.1). Een vervolgstap is het doen van melding of aangifte van afpersing bij de politie, zodat de dader opgespoord kan worden. Signaleerders kunnen hier een begeleidende of sturende rol in spelen. Hoe dit
meldings- en aangifteproces in de praktijk verloopt, schetsen we in paragraaf 4.2.
In deze paragraaf zal ook worden stilgestaan bij factoren die samenhangen met de
meldingsbereidheid van slachtoffers. Het hoofdstuk besluiten we met een beschouwing van de geschetste bevindingen (§4.3).

4.1 Signalering van afpersing
Tijdige signalering van afpersingspraktijken is belangrijk, omdat het een vorm
van criminaliteit is die langere tijd kan voortduren. Hoe langer een slachtoffer in
het proces zit, hoe groter de impact kan zijn. Dat neemt overigens niet weg dat
ook kortdurende afpersingen grote gevolgen voor het slachtoffer kunnen hebben.
Gegeven de kennis dat afpersing een feit is waarvoor ondernemers niet altijd direct
durven uit te komen, is signalering door anderen van belang. Private en publieke
partijen, maar ook andere partijen, kunnen hier een rol in spelen, mits zij een goede
kennispositie hebben over het onderwerp én een vertrouwensrelatie hebben met
ondernemers.

Signalering, melding en aangifte 95

4.1.1 Private partijen

Van de private partijen die een rol kunnen spelen bij signalering van afpersing noemen we de Kamer van Koophandel (KvK) en de branche-, koepel- en ondernemersorganisaties. Deze organisaties hebben contacten met ondernemers, informeren hen
en bieden advies en steun bij vragen en problemen van ondernemers. Vanuit die
positie kunnen deze organisaties een belangrijke informerende en signalerende rol
spelen bij de aanpak van veiligheidsvraagstukken.

Kamer van Koophandel

Een portaal waar alle ondernemers komen, is de KvK. Jaarlijks ontvangt de KvK
130.000 inschrijvingen in het Handelsregister. Zoals ook een respondent bevestigt,
kan de KvK een belangrijke rol hebben bij het signaleren van criminaliteit, waaronder afpersing. Ondernemers moeten fysiek een bezoek brengen aan de KvK om zich
in te schrijven. Dit zou een moment kunnen zijn om bepaalde vormen van afpersing te signaleren, mits de baliemedewerkers de awareness hebben dat afpersing van
ondernemers voorkomt en kennis hebben over hoe het in zijn werk kan gaan. Het
voorval zoals hierna op basis van een interview beschreven, illustreert een vermoedelijke afpersing.
Een ondernemer komt met twee andere mannen bij de balie om zijn bedrijf te laten
overschrijven. Dit lukt niet goed, omdat de ondernemer weigert zijn handtekening
te zetten. De mannen gaan naar buiten. Medewerkers zien dat de ondernemer
buiten in elkaar geschopt wordt. Als de mannen even later weer opnieuw aan de
balie komen, zet de ondernemer wel zijn handtekening onder de overdracht.
Volgens een respondent is er op deze gebeurtenis niet door de medewerkers van de
KvK gehandeld. Ten eerste omdat de medewerkers niet uitgerust zijn om nadere
actie te ondernemen en ten tweede omdat de organisatie op dat moment formeel
geen rol heeft als poortwachter met betrekking tot preventie van afpersingspraktijken. Gezien het genoemde voorval kan de KvK een belangrijke signaleringsfunctie
hebben, maar is de organisatie hier in de praktijk niet op ingericht en niet voor
uitgerust. Wanneer er mogelijke afpersingpraktijken worden gesignaleerd dan is er
vooralsnog landelijk slechts één aangewezen contactpersoon binnen de organisatie
waar medewerkers deze signalen kunnen melden.

Koepel-, branche- en ondernemersorganisaties

Koepel-, branche- en ondernemersorganisaties komen op voor de belangen van
ondernemers die bij hen zijn aangesloten en ondersteunen hun leden met advies
over ondernemerschap. Omdat afpersing doorgaans geen onderwerp van aandacht
is, ontbreken de signalering en het zicht op slachtofferschap binnen de diverse
96 Ondergaan of ondernemen

sectoren bij de meeste organisaties. Respondenten geven aan dat het vrijwel nooit
voorkomt dat leden bij de organisatie aangeven afgeperst te worden. Een van de
respondenten met betrekking tot een zakelijke dienstverleningsbranche zegt dat de
kans klein is dat zakelijk dienstverleners worden afgeperst gezien de wetgeving op
dat betreffende vakgebied. Een respondent van een andere brancheorganisatie is
minder stellig: “Hoewel wij niet uitsluiten dat ook onze leden de dupe zijn van afpersing,
zijn er geen gevallen bij ons bekend”.
Het onderwerp afpersing is voor de meeste organisaties een relatief onbekende problematiek die geen speerpunt is op beleidsniveau en waarover geen expertise
bestaat binnen de organisaties. Ook niet binnen het thema veilig ondernemen dat
vrijwel elke koepel-, branche- en ondernemersorganisatie uitdraagt. Afpersing is
nog onbekend terrein. Zoals een respondent aangeeft, is de awareness over criminaliteit, behalve fraude, nog niet goed aanwezig. Illustratief hiervoor is dat afpersing
ook in speciale veiligheidsoverleggen, waarin de veiligheidsmanagers van verschillende brancheorganisaties zitting hebben, nooit een onderwerp op de agenda is
geweest. Een uitzondering hierop vormen de organisaties die direct betrokken zijn
bij de landelijke aanpak afpersing vanuit de overheid: Koninklijke Horeca Nederland
(KHN), Midden- en Kleinbedrijf Nederland (MKB) en VNO-NCW. Door deze
organisaties is op meerdere momenten en via meerdere kanalen aandacht besteed
aan het fenomeen. Zo zijn de regioadviseurs van KHN in speciale bijeenkomsten
geïnformeerd over de verschijningsvormen van afpersing om de signaleringskansen
te vergroten. Regioadviseurs zijn professionele krachten van de brancheorganisatie
binnen een afgebakend gebied en vormen intermediairs tussen de ondernemers en
de brancheorganisaties. Zij zijn direct aanspreekbaar voor leden en hebben onder
andere als taak de relaties met ondernemers te onderhouden en hen te ondersteunen
bij regionale en plaatselijke problematiek. Van feitelijke signaleringen door regioadviseurs van deze organisaties is echter nog niet in groten getale sprake. De gemene
deler in de verklaringen die door de respondenten worden gegeven voor het gebrek
aan zicht op de problematiek is dat ondernemers dit type incidenten niet willen
delen met collega-ondernemers en ook niet met de brancheorganisatie: “We worden hier simpelweg door ondernemers niet over gebeld ”, is het eensluidende antwoord.
Interviews met slachtoffers en de antwoorden in de survey die is gehouden onder
bijna 400 ondernemers bevestigen dit. Een minderheid (12%) van de ondernemers
die aangeeft slachtoffer te zijn van afpersing zegt het verhaal te delen met collegaondernemers. Een derde van de ondernemers (34%) geeft aan dat zij de belangenorganisatie zouden inschakelen als zij worden afgeperst. De praktijk blijkt echter
weerbarstiger - wat aansluit bij de visie en ervaring van de belangenorganisaties want slechts een klein deel van de slachtoffers (10%) doet dit ook daadwerkelijk, zo
blijkt uit de zelfrapportage door ondernemers.

Signalering, melding en aangifte 97

Behalve dat ondernemers niet makkelijk praten over hun slachtofferschap, is een
verklaring voor het uitblijven van het signaleren van afpersingspraktijken dat regioadviseurs door hun vele taken niet voldoende toekomen aan relatiebeheer. Daarbij
komt volgens een respondent dat regioadviseurs niet altijd de mindset en kennis
hebben om misstanden te signaleren. “Regioadviseurs gaan niet bij ondernemers op
bezoek met de focus op criminaliteit en afpersing, maar vanuit de visie van relatiebeheer.”
Tenslotte worden afpersingen door ondernemers volgens een respondent vermoedelijk niet gemeld, omdat het door sommige ondernemers als een geaccepteerd risico
wordt gezien: “Het blijft daardoor onder de radar”. Ook een brancheorganisatie voor
etnische ondernemers benoemt dat zij er geen aandacht aan besteedt en er niet naar
vraagt, omdat het geen issue meer lijkt te zijn onder leden. De leden lijken zich
meer zorgen te maken over inbraken en overvallen, dus daar speelt de brancheorganisatie op in.
Actieve navraag door brancheorganisaties naar slachtofferschap onder leden in
het kader van onderhavig onderzoek biedt bij de meeste brancheorganisaties evenmin zicht op concrete afpersingszaken. Een belangenorganisatie voor internetwinkels wordt tijdens het onderzoek wel benaderd door slachtofferbedrijven. Een aantal
webwinkels meldt bij de brancheorganisatie bedreigd te zijn met een (D)Dos-aanval
op de website. Later blijkt het om afpersing te gaan. Dit is de eerste keer dat de
belangenorganisatie dergelijke incidenten ter ore komt. Het feit dat de organisatie
hiervan op de hoogte wordt gesteld, lijkt voor een deel gelegen in de warme contacten en korte lijnen die er tussen de slachtofferbedrijven en de brancheorganisatie
bestaan. Uit een van de bestudeerde zaken blijkt de politie het slachtofferbedrijf te
hebben geadviseerd contact op te nemen met de brancheorganisatie. Niet alleen om
de melding te maken, maar ook om te informeren of de belangenorganisatie meer
meldingen van webwinkels heeft ontvangen, wat overigens het geval blijkt.
Een aantal andere organisaties kent weliswaar geen concrete meldingen van
afpersing, maar bevestigt soms wel geluiden te vernemen over slachtofferschap van
afpersing. Binnen de horecabranche komen de brancheorganisatie verhalen ter ore
over afpersing van horecaondernemers door Outlaw Motorcycle Gangs (OMG). Het
blijft meestal echter bij geluiden, omdat vermeende slachtoffers, op enkele uitzonderingen na, er niet verder over wensen te spreken met de brancheorganisatie. Naar
aanleiding van mediaberichtgeving over een incident met een OMG is een regioadviseur van de brancheorganisatie in contact getreden met de betreffende ondernemer om erover te praten, overigens tot tevredenheid van de ondernemer.
Ook binnen een andere sector komen na actieve bevraging van leden door een
belangenvereniging geluiden over afpersing van medewerkers naar boven. Dit wordt
voor de organisatie echter niet iets concreets. “Het betreft enkel incidentele voorvallen van vermoedelijke afpersingspraktijken die geen concrete aanknopingspunten bieden”, aldus een respondent. Hoewel de informatie als summier en ‘niet hard’ wordt
98 Ondergaan of ondernemen

getypeerd, kan deze informatie wel als een vorm van signalering worden gezien.
Een respondent geeft aan dat het bij de brancheorganisaties ontbreekt aan een heldere routing voor het melden van dergelijke problemen en dat deze daardoor mogelijk buiten beeld blijven.

4.1.2 Publieke partijen

Als het gaat om publieke partijen dan komen de gemeenten, de politie en het
Ministerie van Veiligheid en Justitie (V&J) in beeld als potentiële signaleerders van
slachtofferschap van afpersing onder ondernemers.

Gemeenten

Zoals een respondent aangeeft, is het vrij nieuw dat gemeenten actiever meekijken naar lokale criminaliteit. Maar gemeenten kunnen een belangrijke waarde bij
het signaleren van afpersing hebben. Bij plotselinge wijzigingen in eigenaarschap
van ondernemingen kan bijvoorbeeld sprake zijn van onvrijwillige overnames door
afpersing van de ondernemer. Maar ook een analyse van huurprijzen van panden
in relatie tot de omvang van de klandizie van ondernemingen kan wijzen op misstanden. De dienst Vergunningverlening en de dienst Economische Zaken van
gemeenten kunnen daarom - door met een juiste blik te kijken naar veranderingen
in ondernemerschap - mogelijke afpersingen en andere misstanden signaleren.
In het bijzonder ten aanzien van horecaondernemingen komt het in de praktijk voor dat exploitanten afgeperst worden voor overname van de zaak. In dit verband komen we de OMG’s tegen. Een ondernemer die van deze vorm van afpersing
slachtoffer is, zegt zich in de steek gelaten te voelen door de gemeente: “Als er in
mijn kroeg iets gebeurt, sluiten ze mijn zaak, maar als ik een probleem heb, kan ik nergens
terecht”.
Signalen van afpersing kunnen, behalve op papier, ook in het veld worden
gesignaleerd door gemeentelijke handhavers en toezichthouders. Ook winkelstraatmanagers of wijkmanagers kunnen potentiële signaleerders van afpersingspraktijken zijn. Zij onderhouden contacten met de ondernemers in de gemeente en kunnen
op basis daarvan signalen registreren. Volgens een respondent is het wel moeilijk
om signalen van afpersing waar te nemen vanuit deze positie, in het bijzonder bij
etnische ondernemers. De ervaring in een gemeente leert dat het zelfs een winkelstraatmanager die de Turkse taal machtig is, niet lukt in goed contact te komen met
Turkse ondernemers.

Politie

Binnen de politie speelt de wijkagent een belangrijke rol bij signalering van afpersing
van ondernemers, omdat hij vanuit de politieorganisatie het dichtst bij de ondernemers staat. Uit de interviews komt echter naar voren dat deze rol in de praktijk
Signalering, melding en aangifte 99

onvoldoende ingevuld wordt, omdat het veel wijkagenten ontbreekt aan kennis over
het fenomeen afpersing. Een respondent verwoordt dat actief signaleren van problemen bij ondernemers geen vanzelfsprekendheid voor politiefunctionarissen is: “Als
ondernemers het niet melden, zal het wel meevallen”. Daarop vervolgt de respondent
dat er door veel politiemensen wordt geredeneerd dat als het probleem niet wordt
gemeld, er geen probleem is en er dus geen actie hoeft te worden ondernomen. Een
andere respondent bevestigt de afwachtende houding van wijkagenten en verklaart
dit vanuit een doelbewuste insteek: “Er zijn en open staan voor het verhaal dat iemand
wil vertellen, is in feite alles wat je kunt doen. Het is niet verstandig iemand daarop actief
te bevragen, dan klapt hij dicht”. Wijkagenten lijken vooralsnog onvoldoende kennis
te hebben van het onderwerp afpersing om het probleem goed te kunnen signaleren. In opleidingen, trainingen en op PolitieKennisNet (PKN) is afpersing geen
apart aandachtspunt, waardoor de kennis van wijkagenten (en andere politiefunctionarissen) over deze vorm van criminaliteit niet groter wordt.1 Een respondent
maakt in dit verband de vergelijking met andere vormen van criminaliteit waarover
wel voldoende kennis en awareness bestaan bij politiefunctionarissen: “Overvallen
zitten als fenomeen bij de gemiddelde diender wel tussen de oren, voor afpersing geldt dat
niet, omdat er ook niet op geïnvesteerd is”. Naast een goede kennispositie is een goede
vertrouwensband tussen wijkagenten en ondernemers van belang om problemen te
signaleren. Ook hier valt blijkens de interviews nog een wereld te winnen. Een van
de respondenten heeft in een van de politie-eenheden de ervaring dat wijkagenten
wel trainingen krijgen over gebiedsgebonden werken, maar dat daarin geen aandacht wordt besteed aan het samenwerken met ondernemers. Terwijl dat volgens
hem een andere aanpak vraagt dan het onderhouden met contacten met burgers.
Zoals een andere deskundige stelt, moet gezocht worden naar indicaties van afpersing omdat slachtoffers er niet snel mee naar buiten treden. Ook hij ziet hierin een
rol weggelegd voor de wijkagent. Wisselingen van portiers bij horecagelegenheden,
leveranciers of eigenaren en tussentijdse sluiting van gelegenheden zijn waarneembaar en kunnen indicaties zijn dat iemand wordt afgeperst. Hierin kunnen ook
leden van de openbareordeteams en horecateams van de politie een signalerende rol
vervullen. Dat signalen van afpersing soms ook heel direct zijn, illustreert een van
de bestudeerde zaken. Daarin spreekt een horecaondernemer de politie er meerdere
keren op aan dat er kroegen worden afgeperst door personen die banden hebben
met OMG’s. Uiteindelijk blijkt deze horecaondernemer zelf slachtoffer te zijn van
afpersing. Tijdens hun diensten staan openbareordeteams en horecateams van de
politie in contact met portiers en ondernemers en kunnen op basis van een goede

1

PolitieKennisNet (PKN) biedt toegang tot enkele (kennis)bronnen die bij het politiewerk belangrijk zijn en is
voor de Nederlandse politie hét portaal om gevalideerde kennis te delen.

100 Ondergaan of ondernemen

informatiepositie en vertrouwensband belangrijke ogen en oren zijn als het gaat om
het signaleren van misstanden. Ervaringen met gebiedsgerichte aanpakken leren
dat leden van openbareorde- en horecateams over een schat aan zachte informatie
(kunnen) beschikken die waardevol is om een beeld te vormen van wat er speelt in
een ondernemersgebied (Bureau Beke, 2013).
Tenslotte moeten de accountmanagers Veiligheid & Bedrijfsleven van de politie als potentiële signaleerders genoemd worden. Deze politiefunctionarissen vormen in de regionale eenheden een aanspreekpunt voor ondernemers als het gaat
om veiligheid en criminaliteit. Navraag bij een aantal accountmanagers leert dat zij
in de praktijk vooralsnog weinig ervaring hebben met afpersingsincidenten, omdat
deze hen niet ter ore komen. Volgens de accountmanagers is afpersing geen onderwerp waar zij zich op richten. Een van hen zegt hierover: “In hoofdzaak richten wij
ons op meer zichtbare delicten zoals diefstal, inbraak en overvallen”. Een andere respondent antwoordt op de vraag of hij als accountmanager wel eens geconfronteerd
wordt met afpersingspraktijken “dat er wat betreft kennis over het fenomeen meer te
brengen valt dan te halen”.

Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC)

Het NCSC is onderdeel van het Ministerie van VenJ en richt zich op alles wat de veiligheid in het cyberdomein bevordert. Dit doen zij met name voor de Rijksoverheid
en vitale sectoren in Nederland. Het NCSC heeft een coördinerende rol op het
gebied van cyber security voor de overheid en vervult een taak op het gebied van
respons. Het is 24/7 bereikbaar en monitoren gebeurtenissen op de digitale snelweg. Het NCSC vergelijkt zichzelf met de brandweer: “we zijn als de brandweer die
komt blussen, zonder dat direct duidelijk is of het nu een brandstichter is of een ongeluk”.
Wanneer het blijkt te gaan om criminele activiteiten, spionage of cyberwarfare, dan
sturen zij de zaak door naar de politie, het leger of de Algemene Inlichtingen- en
Veiligheidsdienst (AIVD). Het eerste aanspreekpunt voor het NCSC binnen de
politie is het Team High Tech Crime (THTC). De rol van het NCSC is het verminderen van de schade, ook als er geen aangifte gedaan wordt. Ze komen vaak niet
tot ‘wie zit erachter’ maar proberen het probleem wel te stoppen. De stappen die
het NCSC neemt, worden altijd met de politie afgestemd om geen schade aan te
richten in het opsporingsproces. Verder vindt er wekelijks overleg plaats met politie,
OM, AIVD en Internet Service Providers (ISP’s). Dit zorgt ervoor dat partijen
snel kunnen schakelen, weten wat er speelt en elkaar snel kunnen vinden wanneer
er iets speelt. Het idealistische streven van het NCSC is een schoon internet. Om
dit te bereiken, spreken zij een ISP erop aan als er sprake is van geïnfecteerde computers, zodat zij hun geïnfecteerde klanten hiervan op de hoogte kunnen brengen.
Doordat het NCSC continu nieuwe dreigingen in de gaten houdt en meldpunt voor

Signalering, melding en aangifte 101

incidenten is kan het een signalerende rol vervullen op het gebied van cybercrime.
Bedrijven melden met name de laatste jaren vaker incidenten met ICT en internet
bij het NCSC. Dit komt vermoedelijk doordat het NCSC meer naamsbekendheid
heeft verworven en bij diverse voorlichtingscampagnes betrokken is geweest.

4.1.3 Overige partijen

Bij het signaleren van misstanden kunnen ook andere partijen een rol spelen.
Daarbij moet in relatie tot het bedrijfsleven in het bijzonder gedacht worden aan
zakelijk dienstverleners. Uit de survey onder bijna 400 ondernemers komt naar
voren dat ruim een derde (37%) van de ondernemers die slachtoffer zijn van afpersing dat delen met zakelijke contacten zoals accountants en advocaten. Maar ook in
een eerder stadium kunnen accountants een rol spelen bij het signaleren van afpersingen. Zo kunnen grote fluctuaties in de omzet of het uitgavenpatroon van een
bedrijf en het constateren van ongebruikelijke banktransacties wijzen op slachtofferschap van afpersing van een bedrijf. Een accountant of advocatenkantoor kan
deze ongebruikelijke transacties aankaarten bij het bedrijf en in overleg gaan over
de mogelijkheden indien er sprake lijkt te zijn van afpersing. Hetzelfde geldt voor
notarissen bij ongebruikelijke overdrachten.
Ook banken kunnen een rol spelen bij de signalering. Ondernemers onderhouden vaak nauwe relaties met hun bank en het beschikken over een eigen accountmanager bij een bank is vaak gebruikelijk. De bank kan een signalerende functie
vervullen vanuit de wet Melding Ongebruikelijke Transacties (MOT). Dat de bank
deze rol kan spelen, laat de casus zien van een zakenman die wordt afgeperst, zoals
opgetekend in een interview.
Een zakenman ontmoet een man op een sportschool. Na een aantal keer samen
gesport te hebben, belt de man de zakenman op en vertelt hem dat de Holleedergroep interesse in hem heeft. Daarop biedt hij de zakenman aan hem uit het zicht
te houden, omdat hij een relatie van Holleeder is. Dat kost hem €280.000. De
zakenman neemt de bedreigingen serieus en om zijn afperser te betalen, wil de
zakenman bij de bank het geëiste geldbedrag opnemen. De accountmanager van de
zakenman vertrouwt het niet. Ten eerste betreft het een ongebruikelijk hoog bedrag
van €280.000 en ten tweede wil de zakenman niet toelichten waarvoor hij het
bedrag nodig heeft. Omdat de accountmanager de zakenman zakelijk goed kent en
het een vreemde situatie vindt, wil hij niet voldoen aan de transactie en schakelt
een particulier recherchebureau in. De dader wordt opgespoord en later blijkt dat
hij vaker zakenmensen op deze manier afperst.

102 Ondergaan of ondernemen

Indicaties voor afpersing kunnen tenslotte ook waarneembaar zijn door anderen die
zich in de omgeving van de ondernemer begeven. Uitgaanspubliek kan bijvoorbeeld
tijdens het uitgaan bezoeken van OMG’s waarnemen of opvallende wisselingen van
portiers.
Uit diverse zaken komt naar voren dat het ter kennis komen van de politie
van een afpersing te danken is aan de bemoeienis van een derde partij. Dat kunnen
klanten van het bedrijf zijn, collega-ondernemers en vrienden, familie en kennissen
van het slachtoffer. In een van de bestudeerde zaken durft een Turkse ondernemer
niet direct de stap naar de politie te maken, maar wordt daartoe overgehaald door
een vriend. In de hiernavolgende zaak uit de politieregistraties belt een klant van
het bedrijf de politie.
Op een doordeweekse avond komen twee mannen een bar binnen. Ze vallen klanten in de zaak lastig. Vervolgens gaat een van de mannen op de uitkijk staan,
terwijl de andere in gesprek gaat met de eigenaar. De man eist van de eigenaar
twintig procent van zijn jaaromzet. Dit moet de eigenaar de volgende dag in een
envelop klaarleggen dan komen ze het ophalen. Als er niet op de eis wordt ingegaan, zal er wat gebeuren met de eigenaar of met de zaak. Er wordt gedreigd de
zaak in de fik te steken. Dan verlaten de mannen de zaak. Een klant die op dat
moment in de zaak is, licht de politie over de afpersing in. De politie komt en neemt
een verklaring op. De eigenaar van het bedrijf durft in eerste instantie geen aangifte te doen. Hij zegt in zijn verklaring: “Ik was erg bang, ik dacht echt dat ze
het zouden uitvoeren en ben bang dat ik een keer aan de beurt ben, omdat ik nu
aangifte heb gedaan”.
In een ander geval komt de zaak aan het rollen wanneer een ondernemer aan een
vriend vertelt dat hij wordt afgeperst. Deze vriend vertelt dit aan zijn buurman die
werkzaam is bij de politie. Vervolgens zet deze politiefunctionaris het door naar een
collega en kort daarna wordt de ondernemer bezocht door een rechercheur om het
verhaal aan te horen.

4.2 Melding en aangifte van afpersing
Als een (poging tot) afpersing plaatsvindt, heeft een ondernemer diverse handelingsmogelijkheden. Hij kan besluiten het zelf af te handelen, door al dan niet op
de eis van de dader in te gaan. Een optie die niet wordt toegejuicht door deskundigen. “Ingaan op de eis betekent dat je je overgeeft en het probleem alleen maar erger
maakt”, aldus een respondent. Door afpersers tegemoet te komen, bestaat het risico
dat een ondernemer herhaald slachtoffer wordt en afpersing structurele vormen
Signalering, melding en aangifte 103

aanneemt. Nooit betalen en melding maken van de afpersing, is het devies van de
experts. De beste optie is volgens hen melding en aangifte te doen van de afpersing,
zodat er strafrechtelijk tegen de daders opgetreden kan worden. Uit diverse bronnen
is bekend dat bedrijven die worden afgeperst zeker niet altijd melding of aangifte
doen bij de politie. In deze paragraaf schetsen we factoren die bepalend zijn voor de
meldings- en aangiftebereidheid van slachtoffers en het verloop van het meldingsen aangifteproces bij de politie.

4.2.1 Meldings- en aangiftebereidheid

Ondernemers die geconfronteerd worden met afpersing zien niet altijd het belang in
van het betrekken van de politie bij de zaak, omdat zij niet per se behoefte hebben
aan een strafrechtelijk traject. Bedrijven kunnen ook kiezen voor het inschakelen
van een particulier recherchebureau. Dat kan inhouden dat er uiteindelijk wel wordt
samengewerkt met de politie, maar dat is niet altijd het geval. Omdat afpersing een
voortdurend delict is, kan het voor een bedrijf voldoende zijn de afpersing te stoppen. Zoals een respondent verwoordt: “Soms willen bedrijven enkel dat de dreiging
ophoudt en zien ze verder geen heil in het maken van een melding bij de politie”. Dat is
voornamelijk van toepassing op afpersingen die voortkomen uit een zakelijk conflict. Ondernemers hebben dan niet altijd de behoefte tot een strafrechtelijke vervolging te komen. Dit kan samenhangen met dubieuze praktijken waar zij met deze
persoon bij betrokken zijn (geweest), maar ook omdat zij de rust in het bedrijf terug
willen brengen. Daarnaast spelen factoren als vertouwen in de politie en emoties,
zoals angst en schaamte ten gevolge van de afpersing, een rol in de meldingsbereidheid van slachtoffers. Bovendien kunnen zij de schade soms verhalen via een civiele
procedure en is dat voor sommige bedrijven voldoende.

Vertrouwen

Het vertrouwen in de politie is een belangrijke factor in de meldings- en aangiftebereidheid van ondernemers. Uit de survey onder bijna 400 ondernemers komt naar
voren dat de meeste ondernemers (90%) vertrouwen hebben in de politie. Als het
specifiek om afpersing gaat, gaat het vertrouwen bij alle ondernemers iets omlaag
(80%). Daarbij springt de horeca er negatief uit: bijna de helft van de horecaondernemers (46%) zegt geen vertrouwen te hebben in de politie als het gaat om de
aanpak van afpersing. Het vertrouwen dat de politie een zaak goed oplost, neemt bij
alle typen ondernemers verder af wanneer ondernemers daadwerkelijk slachtoffer
zijn van afpersing (70%).
Terwijl de overgrote meerderheid van de ondernemers (87%) aangeeft de politie te zullen inschakelen in het geval zij worden afgeperst, blijkt een veel lager percentage van de ondernemers die slachtoffer zijn van afpersing (44%) daadwerkelijk
over te gaan tot het doen van aangifte. Gebrek aan vertrouwen in de politie is voor
104 Ondergaan of ondernemen

ruim een derde van deze slachtoffers (38%) een reden om geen aangifte te doen.
Uit interviews en politie-informatie komt een sterker beeld naar voren dat er over
het algemeen een gebrek aan vertrouwen is dat zaken goed door de politie worden
opgepakt. Dit kan slachtoffers ervan weerhouden de politie in te schakelen als zij
worden afgeperst. Zoals een slachtoffer verwoordt: “Ik ben niet meteen naar de politie
gestapt, omdat je wel eens hoort dat de politie soms niets doet met een aangifte”. Specifiek
ten aanzien van cyberafpersing merkt een slachtoffer op geen melding te doen,
omdat hij geen vertrouwen heeft in de politie als het gaat om digitale opsporing:
“Het is een relatief nieuw terrein waarop de politie nog geen expertise heeft”. Daar voegt
hij aan toe dat als hij het gevoel heeft dat het zin heeft om aangifte te doen, hij het
wel zou doen.
Bij ondernemers uit andere culturen, zoals de Turkse en Chinese, is de meldingsbereidheid nog lager dan bij autochtone Nederlandse ondernemers. De
strekking van wat deskundigen hierover zeggen, is dat er vanwege een algemeen
wantrouwen in de overheid geen bereidheid bestaat bij Turkse en Chinese ondernemers om de politie in te schakelen als zij problemen hebben. “Zij betrekken de
overheid niet bij hun problemen vanwege onder andere wantrouwen in de overheid; problemen lost men liever zelf op.” Dit wantrouwen komt voort uit ervaringen met corruptie binnen de overheid in het land van herkomst. De geslotenheid van met name
de Chinese en Turkse gemeenschap maakt dat het lastig is contacten te leggen en
vertrouwen te winnen. Beide gemeenschappen lossen problemen liever zelf op. “De
lelijke dingen hou je binnenshuis.” Daarbij zijn met name de Chinese ondernemers
vrij pragmatisch, ook wanneer het gaat om het melden van signalen van afpersing
binnen de gemeenschap, zowel bij de politie als bij Meld Misdaad Anoniem (M.).
“Ik geef informatie, maar word er niet beter van en als de informatie uitlekt dan heb ik
een probleem. Waarom zou ik de moeite doen als ik daardoor de kans loop problemen te
krijgen?” Wanneer Chinese ondernemers een andere oplossing voor een probleem
kunnen vinden, dan doen ze dat. Daarbij spelen ook gezichtsverlies en trots een rol;
wanneer de politie wordt ingeschakeld, laat een ondernemer zien dat hij het niet
alleen kan. De politie is daardoor echt de allerlaatste strohalm. Deze ervaring hebben zowel publieke als private partijen. Zoals een respondent verwoordt: “Cultuur is
niet te veranderen, het vergt een lange adem”.
Een andere respondent vult aan dat het wantrouwen van etnische ondernemers ook blijkt uit het gegeven dat zelfs tolken worden gezien als een verlengstuk
van de politie: “Dat geeft wel aan hoe wankel het vertrouwen is”. De basis voor een
goed vertrouwen is gelegen in positieve ervaringen. Ondernemers die wel besluiten
melding of aangifte van afpersing te doen, zullen dit bij een volgend slachtofferschap opnieuw doen als zij tevreden zijn over de afhandeling van de zaak, zo leren
de interviews. Bij negatieve ervaringen zal het vertrouwen niet groeien. In een zaak
waarin een Turkse ondernemer na veel moeite tot een aangifte komt, blijken er derSignalering, melding en aangifte 105

mate weinig handvatten voor de opsporing en vervolging van de verdachten te zijn
dat zij worden heengezonden. Het slachtoffer reageert met de woorden: “Zie je wel,
jullie doen helemaal niets. Ik ben ongerust en ze zijn alweer op vrije voeten”. Meerdere
etnische respondenten benoemen dat het Duitse systeem beter is, omdat daar bij
een aangifte altijd onderzoek wordt gedaan. Dat geeft de ondernemer al aan de
voorkant meer vertrouwen. Tot slot vormt de taalbarrière voor eerste generatie
Chinese ondernemers nog steeds een reden waarom ze geen aangifte doen. Voor
Turkse ondernemers is dit minder het geval.

Schaamte en angst

Emoties als angst en schaamte kunnen belangrijke factoren zijn waarom ondernemers niet (snel) de stap naar de politie maken. Deze schaamte kan zo ver gaan dat
een slachtoffer de situatie voor zichzelf houdt en er niemand over inlicht. Schaamte
kan bestaan over het toegeven aan de eis van de afperser. Dat is bijvoorbeeld het
geval in een zaak waarin een zakenman langere tijd wordt afgeperst. Hij is meerdere keren op de eis ingegaan, waardoor de situatie verergert. Naar eigen zeggen,
heeft de eigenaar zijn compagnon en zijn familie lange tijd niets verteld, omdat hij
zich schaamde en bang was. Datzelfde geldt voor een ondernemer die gedurende
veertig weken op een vaste dag 1.000 euro afdraagt aan zijn afperser. Een andere oorzaak van schaamte kan zijn dat ondernemers zichzelf niet aan strafrechtelijke of bestuursrechtelijke regels hebben gehouden en daardoor het idee hebben de
afpersing over zichzelf te hebben afgeroepen (bijvoorbeeld illegale prijsafspraken).
Ondernemers kunnen zich ook in een chantabele positie hebben gebracht door
gedragingen in de privésfeer (bijvoorbeeld vreemd gaan).
Slachtoffers kunnen zich ook schamen over het feit dat het hen überhaupt
overkomt. Een respondent geeft aan zich voor te kunnen stellen dat internetbedrijven huiverig zijn om aangifte van cyberafpersing te doen, omdat dan verondersteld wordt dat ze hun beveiliging niet op orde hebben. Illustratief hiervoor is
dat een webwinkel die is afgeperst de gebeurtenis in eerste instantie omschrijft als
bedreiging met een (D)Dos-aanval en de afpersing verzwijgt. Een ander voorbeeld
is dat van een bedrijf waarover pas na jaren in de openbaarheid komt dat het is afgeperst voor miljoenen euro’s om een lek in hun beveiligingsgegevens niet openbaar
te maken. Schaamtegevoelens kunnen volgens respondenten ook samenhangen met
de onterechte gedachte die mensen kunnen hebben dat afpersing alleen mensen
overkomt die zich inlaten met malafide zaken.
Naast schaamte speelt angst voor reputatieschade in het bedrijfsleven een rol
in de meldingsbereidheid. Een bedrijf kan besluiten niet met de politie in contact te
treden, omdat het bekend worden van de afpersing negatieve publiciteit kan genereren. Anderzijds zijn er ook gevallen bekend waarin bedrijven vanwege de angst voor
reputatieschade juist wel een melding of aangifte bij de politie doen. In een zaak
106 Ondergaan of ondernemen

waarin een ex-werknemer een bedrijf afperst, stelt het slachtoffer in de aangifte:
“Wij willen met deze aangifte duidelijk stellen dat wij niet op zijn intimidatie ingaan en
niet willen dat de goede naam van ons bedrijf wordt aangetast”.
Dat bedrijven ook af kunnen zien van melding of aangifte van afpersing vanwege
angst voor represailles van de dader, blijkt uit verschillende bronnen. Deze angst
wordt versterkt als de afperser daarbij benadrukt dat het niet verstandig is de politie
er bij te halen, zoals vaak het geval is. Een slachtoffer: “Ik ben bang om aangifte te
doen, er is gezegd dat als ik de politie erbij haal ik het niet zal overleven”. In een zaak
waarin een horecaondernemer wordt afgeperst, wordt door de daders gesteld dat:
“Als zij door het slachtoffer de bak in draaien, de eis wordt verdubbeld”.
Een andere zaak die de angst voor represailles illustreert, is die van een winkelier die is afgeperst voor 10.000 euro, dat ook heeft betaald maar geen aangifte
wil doen. Zoals het slachtoffer geëmotioneerd aangeeft: “Ik ben bang dat mij of mijn
gezin iets ergs zal overkomen als ik met de politie praat”. Een ander slachtoffer zegt
een aangifte als laatste redmiddel te willen gebruiken, omdat hij verwacht dat hij
het probleem er alleen maar erger mee maakt. Dat afpersing angst kan inboezemen bij slachtoffers blijkt ook uit voorbeelden waarin getuigen geen verklaring durven afleggen over hetgeen zij gezien of gehoord hebben. Angst blijkt ook een grote
reden om geen aangifte te doen onder Turkse en Chinese ondernemers. “Wanneer je
aangifte doet, gebeurt er vrijwel zeker iets met jezelf, je bedrijf of je kinderen”.
Het type dader of dadergroep kan ook sterke invloed hebben op de meldingsbereidheid van het slachtoffer. “Wanneer er sprake is van afpersing door georganiseerde
criminele groeperingen, is de meldingsbereidheid dermate laag dat de politie meestal geen
kennis heeft van dergelijke zaken”, stelt een deskundige. De politieregistraties bevestigen dit beeld. De afpersingen waarvan door ondernemers melding of aangifte is
gedaan, zijn meestal gepleegd door ex-zakenrelaties, ex-klanten of ex-werknemers
en veel minder vaak door criminele groeperingen. Daarbij kan het evenwel zo zijn
dat een ondernemer de zaak eerst een tijdje laat lopen alvorens naar de politie te
stappen, juist omdat het om een voor hem bekend persoon gaat. Dit is bijvoorbeeld
het geval bij een ondernemer die in zee is gegaan met zijn zwager. Omdat het toch
familie is, duurt het vrij lang voordat de maat vol is en de man besluit dat het waarschijnlijk toch beter is om aangifte te doen.
Terwijl angstgevoelens slachtoffers ervan kunnen weerhouden om de stap naar
de politie te maken, kunnen diezelfde emoties in combinatie met de impact van
de afpersing soms juist een duwtje in de rug betekenen. Als de dreiging dichterbij
komt en ernstiger of explicieter wordt, kan een slachtoffer besluiten alsnog melding
of aangifte te doen. Een horecaondernemer die in eerste instantie via sms-berichten
wordt afgeperst, luidt de noodklok pas wanneer de afpersers bij hem voor de deur
staan. In een andere zaak verwoordt een slachtoffer: “Ik ben wel wat gewend, maar ik
voelde me echt bedreigd toen de dader mijn kinderen iets dreigde iets aan te doen. Dat was
Signalering, melding en aangifte 107

het moment dat ik besloot toch aangifte te doen”. Een ander voorbeeld is de zaak waarin
een bedrijf een zakelijk geschil heeft met een leverancier. Er worden door de leverancier bedreigingen geuit naar de eigenaar van het bedrijf, zijn werknemers en zijn
gezin. Er moet een bedrag betaald worden anders weet de dader het slachtoffer en
zijn kinderen wel te vinden, waarbij wordt gedreigd hen te vermoorden. Deze persoonlijke bedreigingen bewegen de ondernemer ertoe toch naar de politie te gaan.
De angst voor represailles van de dader wordt versterkt wanneer het slachtoffer
er weet van heeft dat de dader in staat is zijn bedreigingen uit te voeren. Dat leert
een zaak waarin de bedrijfsauto van een ondernemer bij zijn woning in brand wordt
gestoken alvorens er dreigtelefoontjes worden gepleegd. Uit een uitwerking van een
tapgesprek tussen de afperser en het slachtoffer in deze zaak blijkt hoe sterk de dreiging kan zijn:
“Je loopt een enorm risico. Je weet van dat brandje. Je loopt veel meer gevaar dan
dat. Jijzelf, je gezin, je huis en je bedrijf, alles loopt gevaar. Hetgeen wat wij willen
is geld. Je moet geld betalen net zolang tot dat wij zeggen dat het genoeg is. Heb je
alles begrepen. Voor de rest hoef je niets te doen. Zorg dat je bereikbaar bent op dit
telefoonnummer. Wij nemen contact met je op. Geen politie, anders heb je een groot
probleem.”
De angst is ook groot in een zaak waarin een ondernemer wordt gedwongen een
akte te tekenen, en er wordt gedreigd dat er “een paar mannetjes op hem worden afgestuurd als hij niet tekent”. Volgens het slachtoffer heeft de dader dit in het verleden bij
andere zakenrelaties ook gedaan. Herhaald slachtofferschap van afpersing kan de
stap naar de politie verkleinen. Dat is ook het geval in een zaak waarin een eigenaar
van een bar met dreiging met geweld wordt afgeperst voor geld. Het slachtoffer:
“Ik ben door dezelfde man al eerder afgeperst toen ik een eetcafé runde. Ik weet niet meer
hoeveel ik toen betaald heb, maar ik ben toen niet naar de politie gegaan omdat ik bang
voor hem was”.
Tenslotte maken sommige bedrijven de stap naar de politie pas wanneer zij de
afpersers simpelweg niet (meer) kunnen of willen betalen, zoals in de zaak hierna
die is verkregen uit de politieregistraties.
De eigenaar van een schoonheidssalon wordt structureel afgeperst door een exwerknemer. Het slachtoffer voelt zich geïntimideerd en bedreigd door de afperser
en geeft hem uit angst tientallen keren een bedrag van enkele duizenden euro’s. De
bedreigingen worden erger als het slachtoffer zegt geen geld meer te willen betalen.
Het slachtoffer doet aangifte, omdat het in zijn woorden van kwaad tot erger gaat
en hij het geld niet meer kan betalen.

108 Ondergaan of ondernemen

Een respondent: “Zolang ze nog kunnen schipperen, zullen slachtoffers dat vermoedelijk doen. Als het water hoog staat en ze niet anders kunnen, bellen ze wel”.

4.2.2 Het meldings- en aangifteproces

Zoals hiervoor beschreven, worden de meldings- en aangiftebereidheid van slachtoffers van afpersing beïnvloed door subjectieve factoren als vertrouwen in de politie
en emoties ten gevolge van het slachtofferschap. In het meldings- en aangifteproces
bij de politie zijn eveneens factoren van invloed op het bekend worden van afpersingszaken. Deze factoren hangen in hoofdzaak samen met kwaliteit en professionaliteit van de politieorganisatie. De ontvangst in een politiebureau en de bejegening
van het slachtoffer vormen de basis voor het verdere verloop van de situatie. Hierna
gaan we in op enkele beïnvloedende aspecten van de melding en intake.

Kwalificatie van strafbare feiten

Een respondent legt uit dat bij ingewikkelde meldingen altijd moet worden overlegd met de teamchef wat er met een zaak gebeurt en dat de baliemedewerker dit
niet beslist. De praktijk lijkt echter weerbarstiger. Uit de interviews komt unaniem
naar voren dat afpersing bij de intakebalie van de politie niet altijd als zodanig herkend wordt. Daarnaast wordt de impact van afpersing op slachtoffers vaak onderschat. Volgens respondenten is dit voor een deel te wijten aan de kwaliteit van de
medewerkers bij de balie en intake. Zoals eerder beschreven, ontbreekt het aan kennis en awareness over het fenomeen bij wijkagenten, maar dat geldt zeker ook voor
het baliepersoneel bij de politie, stellen meerdere respondenten. Een van hen deelt
zijn ervaring dat ondernemers nog steeds worden weggestuurd bij de balie, omdat
de politiemedewerker inschat dat het een civiele kwestie is: “Ze denken vaak dat het
om een zakelijke strijd gaat in plaats van afpersing”. De politieregistraties bevestigen
dit beeld. Zoals in de zaak waarin een horecaondernemer vanuit zijn café naar de
meldkamer van de politie belt. Hij meldt te worden afgeperst door een man die op
dat moment voor de deur staat. De meldkamer doet het af als een zakelijk conflict
en raadt aan dat ze beiden een advocaat zoeken om het op te lossen. Een afpersing
van een bedrijf waarbij wordt gedreigd de telefonie plat te leggen indien er niet
betaald wordt, wordt eveneens afgedaan als een civiele zaak. “Dit soort zaken loopt
stuk op het gebrek aan inlevingsvermogen bij de politie”, aldus een respondent.
Er is tevens sprake van een onjuiste kwalificatie van de situatie als er voorbij
wordt gegaan aan het strafbare karakter van het feit dat een slachtoffer aandraagt.
Zoals een respondent verwoordt, is er soms in de ogen van de politie nog geen
sprake van een strafbaar feit als het slachtoffer nog niet daadwerkelijk is afgeperst.
Aan de poging tot afpersing als feitelijk strafbaar feit en aan de urgentie en de
consequenties van het uitvoeren van het dreigement wordt dan voorbijgegaan. De
hiernavolgende zaak uit de politieregistraties getuigt hiervan.
Signalering, melding en aangifte 109

Bij een notariskantoor wordt een brief gevonden. Daarin wordt €15.000 geëist,
anders wordt er aangifte gedaan van seksuele intimidatie van een medewerker en
wordt de pers opgezocht. De notaris doet melding bij de politie, maar er wordt geen
aangifte opgenomen. De notaris krijgt van de politie het advies af te wachten of er
iets gebeurt en in dat geval pas aangifte te komen doen. De zaak wordt afgerond als
blijkt dat er geen acties volgen en er worden geen opsporingshandelingen verricht
om de dader van de poging tot afpersing te achterhalen.
De volgende zaak uit de politieregistraties getuigt eveneens van een afwachtende
houding na een melding bij de politie. In feite wordt de melder door de politie te
kennen gegeven dat er pas actie wordt ondernomen als de situatie serieuzer wordt.
Een slachtoffer geeft aan dat de politie hem mededeelde in het voorstadium van
de afpersing niets te kunnen ondernemen totdat er geweld door de afpersers wordt
gebruikt. En ook zijn er meerdere voorbeelden bekend dat er na bedreigingen geadviseerd wordt te wachten op vervolgacties van de dader.
Er komt een e-mail binnen bij een entertainmentbedrijf dat goochelshows geeft.
De afzender dreigt de geheimen van de show te onthullen en vraagt €2 miljoen om
die onthullingen niet te doen. Het bedrijf wordt geadviseerd om bij nieuwe e-mails
van de afperser aangifte te doen bij de politie.
Het volgende voorbeeld uit de politieregistraties laat eveneens zien dat er voorbij wordt gegaan aan een poging afpersing als strafbaar feit, maar dat ook andere
strafbare feiten, zoals in dit geval de diefstal van goederen, niet altijd als zodanig
gekwalificeerd worden.
Een bedrijf raakt in conflict met een klant vanwege een schuld van het bedrijf van
€50.000 aan de klant. Om betaling af te dwingen, verduistert de klant aanhangwagens van het bedrijf. Het bedrijf zal deze terugkrijgen als het geld betaald wordt.
In deze zaak wordt door de politie geconcludeerd dat het een civiele zaak betreft en
er wordt ook geen actie ondernomen op de verduistering van de goederen.
Met betrekking tot cybercrime benoemen diverse respondenten eveneens moeilijkheden rondom het verkrijgen van de juiste kwalificatie van de politie. Daarom adviseren diensten zoals het THTC van de Nationale Politie en het NCSC van het
Ministerie van VenJ bedrijven ook altijd vooraf te bellen naar de politie voor het
maken van een afspraak om aangifte te doen en daarbij te verzoeken om de aanwezigheid van een digitaal rechercheur. Digitaal rechercheurs zijn volgens respondenten beter in het kwalificeren van de (status van de) problematiek op het gebied van
cyberafpersing. Om het herkennen van cybercrime en doen van een melding of aan110 Ondergaan of ondernemen

gifte te verbeteren, heeft het NCSC een handleiding cybercrime geschreven (NCSC,
2012). Hierin worden bijvoorbeeld de diverse vormen van cybercrime beschreven en
welke opsporingshandelingen kunnen worden ingezet door de politie.
Los van de diskwalificatie van het strafbare feit door de politie waarvan in
voornoemde voorbeelden bij de melding sprake lijkt te zijn, blijkt uit diverse politieregistraties dat de politie duidelijk initiatief neemt. Slachtoffers worden dan na
een eerste melding (meermaals) door de politie nagebeld om te informeren hoe de
situatie ervoor staat.

Het zakelijk belang van een bedrijf

Respondenten geven aan dat het gebrek aan ‘zakelijk denken’ bij de politie ondernemers ervan kan weerhouden naar de politie te gaan: “Het zakelijke belang van een
dreiging in een afpersingszaak wordt niet altijd goed ingeschat, omdat de politie daar geen
feeling mee heeft”. En dat geldt niet alleen voor de kleinere bedrijven, maar ook voor
grote bedrijven: “Iedere keer moet je het zakelijke belang ook als multinational wel heel
erg duidelijk maken”, aldus een slachtoffer. In het hiernavolgende voorbeeld verkregen uit een interview maakt de politie in eerste instantie de inschatting dat het een
civiele zaak betreft en er geen sprake is van afpersing.
Een ondernemer wordt in de nacht van zaterdag op zondag bedreigd via een
e-mail met de boodschap: “Als je geen €200.000 betaalt, publiceren we een artikel
waarin staat dat jullie producten niet uit de Dode Zee komen maar uit China”. Het
openbaar maken van deze informatie zou heel schadelijk zijn, omdat het bedrijf
de volgende dag een beursgang zal maken. Dergelijke informatie zou het aandeel
direct ernstig in waarde laten dalen, wat zou kunnen leiden tot het faillissement
van het bedrijf.
Via het netwerk van een particulier recherchebureau is het slachtofferbedrijf nog op
tijd op de goede plek bij de politie terechtgekomen, is aangifte opgenomen en is de
afperser opgespoord. Om tot een aangifte te komen, was het in deze zaak noodzakelijk de politie uit te leggen wat het voor een bedrijf inhoudt om een beursgang te
genereren en welke (mogelijke) consequenties de uitvoering van de dreigementen
voor het bedrijf zou hebben. Ook het belang van een snelle actie wordt door de
politie in deze zaak volgens een respondent niet direct ingezien: “Het belang van de
beursgang is voor het bedrijf groter dan het belang van strafrechtelijke vervolging, maar
vanuit de politie werd aan de urgentie om snel in te grijpen in eerste instantie weinig aandacht besteed ”. In een zaak waarin een webwinkel wordt afgeperst, wordt het zakelijke belang van het bedrijf door de recherche direct goed ingeschat. “De geplande
(D)Dos-aanval zou grote schade veroorzaken voor het bedrijf, zeker in de decembermaand die een belangrijke periode is voor de webwinkel.”
Signalering, melding en aangifte 111

Om een indicatie van de schade te geven, meldt het slachtofferbedrijf in een interview dat het platleggen van de website een inkomstenderving van circa 200.000
euro per dag zou betekenen, naast de reputatieschade die de afpersing mogelijk tot
gevolg zou hebben.
Een verschil tussen burgers en het bedrijfsleven is dat het bedrijfsleven in
de aanpak behoefte heeft aan een zakelijke benadering van de situatie in de vorm
van crisismanagement. Een respondent vult hierbij aan dat het voor burgers vooral belangrijk is dat hun veiligheid niet in gevaar komt, maar dat bedrijven daarnaast behoefte hebben aan risicoreductie ten aanzien van hun bedrijfsreputatie
en bedrijfscontinuïteit. Met het oog op de twee laatstgenoemde aspecten kan een
bedrijf - indien de financiën dat toelaten - besluiten bij een particulier recherchebureau aan te kloppen in plaats van bij de politie. “Een particulier recherchebureau werkt
in opdracht van het bedrijf, terwijl de politie in haar eigen tempo werkt en geen garantie
kan bieden de zaak direct op te pakken”, aldus een respondent. Het in zee gaan met een
particulier recherchebureau kan slachtoffers een groter gevoel van controle over de
zaak geven, menen enkele respondenten. “Een bedrijf wacht vaak ook met het buitenhangen van de vuile was door nog niet naar de politie te gaan”, waarmee de respondent
bedoelt dat soms wordt gewacht met het doen van aangifte bij de politie, omdat het
bekend worden van de afpersing imagoschade kan veroorzaken. Overigens komt
het ook voor dat bedrijven meerdere lijnen tegelijk uitzetten, door zowel de politie
als een private partij bij de zaak te betrekken. Illustratief hiervoor is een zaak waarin een webwinkel wordt afgeperst met dreiging van het platleggen van de website
indien er niet aan de eis van een geldbedrag wordt voldaan. Het slachtofferbedrijf
besluit na intern overleg aangifte te doen bij de politie en tegelijkertijd een opdracht
te geven aan een privaat bureau om digitaal sporenonderzoek uit te voeren op de
gegevens. Het slachtofferbedrijf geeft aan deze keuze te hebben gemaakt vanwege
de tijdsdruk die met de afpersing gepaard gaat. Hun ervaring is dat particuliere
bureaus in een dergelijke situatie sneller kunnen handelen dan de politie.
Overigens wijzen meerdere respondenten erop dat de alternatieve optie van
het inschakelen van een particulier recherchebureau niet bestaat voor de kleinere
ondernemers. Omdat zij niet over de financiële middelen beschikken om particuliere recherche in te schakelen, zijn zij aangewezen op de politie. Meerdere slachtoffers geven aan zich niet serieus genomen te voelen genomen op het moment dat zij
melding maken bij de politie. Een van hen zegt behoefte te hebben aan een apart
loket voor het bedrijfsleven, ‘een loket voor het MKB’, zoals hij het noemt.

Een kritische houding

Baliemedewerkers voelen volgens deskundigen en slachtoffers niet altijd goed aan
dat er iets ernstigs aan de hand is en dat de stap naar de politie voor sommige
slachtoffers groot is. “Als ze bij de politie binnenkomen, moet je ze omarmen en binnen112 Ondergaan of ondernemen

houden”, aldus een respondent. Hij vervolgt dat het niveauverschil tussen baliemedewerkers erg groot kan zijn, alsook het inschattingsvermogen en de wijze waarop
zij burgers bejegenen. De veronderstelling dat politiemedewerkers afpersing niet
altijd als zodanig herkennen, heeft echter tevens te maken met de aard van het
delict. Zoals een respondent verwoordt, is afpersing een vorm van criminaliteit die
schimmig begint en waarover het slachtoffer niet direct alles durft te vertellen. Dit
kan ertoe leiden dat het verhaal van het slachtoffer niet duidelijk wordt voor de
baliemedewerkers en er geen juiste inschatting van de situatie wordt gemaakt. “Het
niet-herkennen van de afpersing ligt dan meer aan de mensen die melden dan aan het
baliepersoneel ”, aldus een respondent. Een slachtoffer wijst in dit kader op de ontvangst op het politiebureau. Hij ervaart het als vervelend om in een grote publieke
hal zijn verhaal te moeten doen: “Het zou beter zijn als er bijvoorbeeld een hokje voor de
balie zou zijn, zodat je vertrouwelijk kunt vertellen wat er is gebeurd ”.
Bij de balie komt het volgens respondenten ook voor dat er juist bij afpersing
een vooringenomenheid bestaat over het bestaan van diffuus slachtofferschap die
de ernst van de situatie overschaduwt. De gedachte van een baliemedewerker kan
simpelweg zijn “Hoe ben je hierin verzeild geraakt?”. Ten aanzien van afpersing wordt
vaak gedacht dat het iemand niet zomaar overkomt, maar dat hij zich dan wel met
verkeerde zaken zal bezighouden, aldus een respondent. Een ander vult daarop aan
dat het een collectieve gedachte is die in de cultuur van de politie zit. Het is van
belang, zo menen meerdere respondenten, dat mensen bij de balie zonder vooringenomenheid worden bejegend en objectief worden behandeld: “Een kritische houding
is goed, maar in de fase van aangifte moet de politie meer klantgericht zijn en het verhaal
van de aangever objectief benaderen, bij de balie is dit besef onderbedeeld ”. Daarop wordt
aangevuld dat een kritische houding niet ongewenst is, maar dat de aangifte niet
het moment is om kritisch te zijn. Tijdens het opsporingsonderzoek is een kritische
beschouwing van de situatie daarentegen wel van belang. Een verklaring voor de
veronderstelde beeldvorming over afpersing is dat het fenomeen complex is omdat
er, zo blijkt uit interviews en casestudies, “vrijwel altijd een verhaal achter zit”.
Behalve een vooringenomenheid over diffuus slachtofferschap blijkt de soms
kritische houding van de politie zich te richten op de geloofwaardigheid van het
verhaal van het slachtoffer. Uit interviews met slachtoffers en politie-informatie
blijkt dat deze houding ertoe kan leiden dat slachtoffers niet direct tot aangifte kunnen overgaan, omdat zij niet worden geloofd. Daar sluit de reactie van een slachtoffer goed op aan: “Een ondernemer heeft wel iets beters te doen dan aangifte doen, dus als
hij bij de politie aanklopt, verzint hij het verhaal echt niet”.

Signalering, melding en aangifte 113

De urgentie van de situatie
Zoals uit eerdere voorbeelden en beschrijvingen blijkt, worden slachtoffers die de
stap naar de politie maken soms, vanwege een onjuiste inschatting van de urgentie
en ernst van de situatie, onterecht weggestuurd. Zoals in het geval van een winkelier die wordt afgeperst door een dadergroep. Hij neemt direct contact op met de
politie, maar krijgt te horen dat het niet te voorkomen is en dat hij maar weer moet
bellen wanneer er opnieuw contact wordt gezocht. Het slachtoffer: “Omdat ik geen
respons kreeg aan de telefoon ben ik naar het bureau gegaan, maar ook daar kreeg ik te
horen dat ze er niets mee konden. Het valt dan vies tegen als ze je niet helpen”.
Ook komt het voor dat aan slachtoffers wordt voorgesteld om een of enkele
dagen later een afspraak te maken voor het doen van aangifte. Het maken van een
afspraak voor het doen van aangifte is een normale gang van zaken bij de politie,
maar in het geval van afpersing - waarbij doorgaans deadlines door de afperser worden gesteld - staat het slachtoffer onder tijdsdruk en kan het moment van aangifte
te laat komen. Het feit dat je als slachtoffer naar het bureau moet komen om aangifte te doen, wordt bovendien niet altijd als prettig ervaren. Nadat een slachtoffer
uit een van de bestudeerde zaken met de politie heeft gebeld vanwege een afpersing,
wordt hem verzocht naar het bureau te komen om zijn verhaal te doen. Hij vertelt
het heel vervelend te hebben gevonden om naar het bureau te gaan, omdat de dader
aangaf dat hij de politie niet mocht inschakelen. “Onderweg naar het bureau heb ik
constant om me heen gekeken of ik de dader niet zag”, aldus het slachtoffer.
Zoals een deskundige stelt, gaan er bij de politie over het algemeen niet direct
alarmbellen rinkelen wanneer er een melding van afpersing van een ondernemer
binnenkomt, omdat de urgentie niet altijd goed wordt gevoeld of kan worden
gevoeld. “De urgentie bij afpersingen is lastig in te schatten, omdat afpersing heel subtiel
plaatsvindt en de dreiging subjectief is en lastig tastbaar te maken voor anderen”, stelt
een andere respondent. Zodra een ondernemer besluit de politie erbij te betrekken,
mag echter verondersteld worden dat de situatie serieus, ernstig en urgent is, blijkt
uit interviews en politie-informatie. “Als ondernemer wil je niet zitten afwachten wat
er gebeurt als je niet betaalt”, aldus een slachtoffer. Een ander slachtoffer dat zich niet
serieus genomen voelt, reageert als volgt: “Bij afpersers sta je als ondernemer standaard
op nummer 1, bij de politie niet”.
Drukte bij de balie kan ook een factor zijn die bepalend is of een aangifte al
dan niet (direct) wordt opgenomen, zo blijkt ook uit de politieregistraties. Het hebben van een netwerk binnen de politieorganisatie kan daarbij helpen. Zoals bij een
zaak waarin de politie in eerste instantie niet bereid is tot het opnemen van een
aangifte van afpersing wegens drukte. Omdat later blijkt dat het slachtoffer een
relatie heeft binnen de politie wordt er van hogerhand druk gezet om alsnog een
aangifte op te nemen. Dat brengt ons op een volgende factor die een rol speelt in

114 Ondergaan of ondernemen

het meldings- en aangifteproces: het weten te vinden van de juiste personen binnen
de politieorganisatie.

Een netwerk binnen de politieorganisatie

In aanvulling op het veronderstelde gebrek aan kwaliteit en kennis bij baliemedewerkers stelt een respondent dat het, gezien de complexiteit van de materie, ook niet
van de gemiddelde baliemedewerker verwacht mag worden een juiste inschatting
van de situatie te kunnen maken: “Je kunt niet voor alle delicten waarvan aangifte
wordt gedaan de expertise aan de balie hebben”. Met de erkenning dat de baliemedewerkers niet altijd de juiste mensen zijn om tot een goede aangifte van afpersing te
komen, is het van belang dat slachtoffers op tijd terecht kunnen bij de juiste personen binnen de organisatie om tot een goede aangifte en een adequaat vervolg te
komen. De rode draad in de interviews is dat slachtoffers, maar ook deskundigen,
het vinden van de juiste personen binnen de politie als een succesfactor ervaren om
tot een goede aanpak van de zaak te komen. Het niet (tijdig) op het juiste niveau
binnen de politieorganisatie komen, is naar ervaring van respondenten omgekeerd
een kwetsbaarheid in het proces. Illustratief zijn meerdere verhalen van respondenten over het feit dat zij pas na dagen of zelfs weken in contact zijn gekomen met
politiefunctionarissen die de kennis en kunde hebben om de zaak op te pakken.
Respondenten geven aan dat het veel tijd, moeite en inzicht kost om bij de juiste
persoon binnen de politieorganisatie te komen.
Een respondent geeft aan dat het met name in geval van cyberafpersing
belangrijk is dat iemand met verstand van zaken de aangifte opneemt: “Dit soort
aangiften kun je niet door de baliemedewerkers laten opnemen omdat het zo specifiek is”.
In een zaak waarin een webwinkel wordt afgeperst, wordt direct contact gelegd
met een digitaal rechercheur. Met het oog op de efficiëntie en de tijdsdruk in de
zaak adviseert deze het slachtoffer de webbeheerder van het bedrijf mee te nemen,
omdat deze over de beveiliging gaat en sommige vragen wellicht beter kan beantwoorden en direct gegevens kan leveren. Dit leidde direct tot het efficiënt oppakken
van de zaak, zowel in de ogen van het slachtoffer als naar ervaring van de politie.
Een van de webwinkels die is afgeperst, is via een vast contact binnen de politie op
het gebied van digitaal rechercheren direct op de juiste plek terechtgekomen. Voor
andere, kleinere webwinkels die hetzelfde overkwam maar niet over vaste politiecontacten beschikken, was de route omslachtiger.
Bij het vinden van de juiste contacten binnen de politie kan de wijkagent een
belangrijke rol spelen. De wijkagent weet de weg binnen de eigen organisatie en
kan de koppeling maken tussen de ondernemer en de juiste politiefunctionaris die
met kennis van zaken de ondernemer te woord kan staan. Hierbij moet onderkend
worden dat de wijkagent een lastige positie heeft als het gaat om signalering en
melding van strafbare feiten. Uit interviews komt naar voren dat de wijkagent wel
Signalering, melding en aangifte 115

kan signaleren, maar dat hem in de praktijk door ondernemers gevraagd kan worden de informatie niet vast te leggen. Met die wetenschap ligt de rol van de wijkagent vooral bij het doorverwijzen van slachtoffers binnen de politieorganisatie en
niet bij het zelf oppakken of registreren van misstanden. Ook het Team Criminele
Inlichtingen (TCI) kan na melding van een afpersing slachtoffers stimuleren om
formeel melding te maken en hen daarvoor naar de juiste plek verwijzen. De ervaring is volgens een respondent dat sommige slachtoffers via het TCI daadwerkelijk
bereid worden gevonden tot het doen van aangifte.
Ondernemers schakelen soms eerst een particulier recherchebureau in alvorens
zij contact met de politie zoeken of krijgen. Particuliere recherchebureaus hebben
vanuit hun samenwerking met de politie vaak een netwerk binnen de politieorganisatie waarop zij een beroep kunnen doen om het slachtoffer snel naar de juiste
personen binnen de politie te begeleiden en tot een aangifte te komen. In een afpersingszaak waarin een zakelijk dienstverlener wordt afgeperst, is in de aangifteverklaring van het slachtoffer te lezen: “Ik heb een particulier recherchebureau ingeschakeld,
omdat ik geen vertrouwen had in de politie. Het recherchebureau heeft me aangeraden toch
aangifte te doen”.
Belangenorganisaties voor het bedrijfsleven kunnen eveneens een belangrijke
rol spelen in het doorverwijzen van slachtoffers naar de juiste personen binnen de
politie. Dat wil zeggen, als zij over een netwerk beschikken. Bij sommige organisaties zijn deze wegen al langere tijd geplaveid op basis van bestaande samenwerkingsverbanden. Dat is bijvoorbeeld het geval bij energiebedrijven die gezamenlijk
optreden met de politie en daardoor over een netwerk beschikken. Binnen andere
sectoren en branches is een voortdurende zoektocht gaande naar contactpersonen
binnen de politie. Naar aanleiding van een aantal gevallen van cyberafpersing van
webwinkels, is het de belangenorganisatie duidelijk geworden dat het ontbreekt aan
een duidelijke routing en netwerk binnen de politieorganisatie. Met name bij kleine
en middelgrote ondernemingen kunnen belangenorganisaties een belangrijke functie hebben in het leggen van snelle contacten binnen de politie. Grotere bedrijven
(multinationals) beschikken via de juridische afdeling of via de security managers
veelal over vaste contactpunten bij de politie. Jarenlange samenwerking met of binnen de politie, zoals in het geval van particuliere recherchebureaus, vertrouwenspersonen of security managers van multinationals, biedt gezien de reorganisaties en
wisselingen binnen de politieorganisatie overigens geen garantie op vaste contactpersonen. Zoals een security manager van een multinational ervaart, is een loket
binnen de Nationale Politie ook voor hem lastig te vinden en wordt er redelijk snel
terugverwezen naar het wijkbureau. Respondenten ervaren het “als een blijvende
zoektocht om de juiste persoon binnen de politieorganisatie te vinden”.

116 Ondergaan of ondernemen

Vasthoudendheid bij de politie

Als tegenhanger van de factoren die eraan bijdragen dat slachtoffers de stap naar de
politie niet willen maken en die een goed meldings- en aangifteproces in de weg
staan, zijn er ook positieve ervaringen te noemen. Uit diverse bronnen komt naar
voren dat afpersing weliswaar niet altijd (direct) in een aangifte uitmondt, maar dat
er na het verkrijgen van een signaal of melding van afpersing via andere kanalen
door de politie inzet wordt gepleegd om het slachtoffer wel tot een aangifte te bewegen. Dat is bijvoorbeeld het geval in een zaak waarin de politie geluiden opvangt
over een vermeende afpersing van een café. Zonder dat er een melding of aangifte
ligt, is de politie proactief en low profile meermalen in gesprek gegaan met de horecaondernemer om het verhaal boven tafel te krijgen en hem te overtuigen van het
belang van het doen van aangifte. Overigens vanwege de angst voor represailles
bij het slachtoffer zonder resultaat. Ook in andere zaken is op basis van interviews
bekend dat de politie moeite heeft gedaan een aangifte van ondernemers te krijgen
naar aanleiding van een poging tot afpersing door leden van OMG’s. Wederom
echter zonder resultaat. Dat is ook het geval in een zaak waarin een eigenaar van
een videotheek wordt afgeperst. Naar aanleiding van een getuigenverklaring van
een collega-ondernemer over een vermeende afpersing van een eigenaar van een
videotheek brengt de politie de videotheek een bezoek. De eigenaar erkent te zijn
afgeperst en duizenden euro’s te hebben betaald, maar durft uit angst dat zijn gezin
iets wordt aangedaan geen aangifte te doen. In de politieregistraties valt te lezen
dat de politie ruim een week later teruggaat om de eigenaar opnieuw te bewegen tot
een aangifte, maar weer zonder resultaat. Op basis van de politieregistraties is ook
een voorbeeld bekend waarbij de vasthoudendheid van de politie wel leidt tot een
aangifte. Dat is het geval bij de al eerder genoemde afpersing van een eetgelegenheid. In deze zaak belt een klant die op dat moment de zaak binnenkomt de politie
die direct naar de zaak komt. In de verklaringen van de politiefunctionarissen valt
te lezen: “Meerdere malen gevraagd of hij aangifte wilde doen, maar dit wilde hij (nog)
niet. Afgesproken met het slachtoffer dat er morgen door collega’s nog even met hem gebeld
wordt om te horen of hij van gedachten is veranderd”. De aanpak van de politie loont
in deze zaak: ondanks de angst voor de daders doet de snackbarhouder twee dagen
later alsnog aangifte van afpersing en de daders worden opgepakt.
Eenzelfde vasthoudendheid van de politie blijkt ook uit een zaak waarin een
ondernemer wordt afgeperst voor beschermingsgeld. In de bedreigingen wordt verwezen naar een eerdere brandstichting en naar betrokkenheid van een grote criminele organisatie. Na melding van het slachtoffer bij de politie is er direct een
politieonderhandelaar bij betrokken. Deze heeft de rust kunnen brengen bij het
slachtoffer en hem kunnen overreden tot het doen van aangifte. Het rechercheteam
dat deze zaak heeft gedraaid, betwijfelt of de zaak ook zonder aangifte van het
slachtoffer zou zijn opgepakt.
Signalering, melding en aangifte 117

De rode draad bij de zaken waarin de politie zich op deze manier inzet voor het
verkrijgen van een aangifte is dat het zaken betreft waarbij het vermoeden bestaat
van meerdere daders, criminele groeperingen of OMG’s; dadergroepen waarvan
blijkens de politieregistraties vrijwel nooit aangifte wordt gedaan, maar die wel problemen en angst veroorzaken.

4.3 Beschouwing
Er bestaat op basis van geen enkele bron een goed beeld van de omvang van slachtofferschap van afpersing. Afpersing van het bedrijfsleven is een ‘verborgen’ delict,
waarvan relatief weinig melding en aangifte wordt gedaan. Als het gaat om signalering van afpersingspraktijken is er een rol weggelegd voor publieke en private
partijen. Omdat het fenomeen niet sterk de aandacht heeft van organisaties zoals
de KvK en belangenverenigingen is er vooralsnog nauwelijks sprake van signalering door deze partijen. Een rol die wel voor hen weggelegd is, mits er voldoende
kennis en awareness over het fenomeen bestaat. Brancheorganisaties en hun leden
en ondernemers onderling bespreken het onderwerp simpelweg niet. En als het op
tafel komt, blijft het vaak bij geluiden en worden deze niet verder geconcretiseerd.
Ondernemers zelf geven aan er wel voor open te staan om slachtofferschap van
afpersing met de brancheorganisatie te delen. Echter, slechts een klein aantal doet
dit daadwerkelijk. Investeren in meer kennis en het bespreekbaar maken van het
onderwerp zou een positieve impuls kunnen geven.
Potentiële signaleerders van afpersing van ondernemers zijn ook gemeenten
en politie. Maar ook voor deze partijen geldt dat afpersing een fenomeen is dat niet
op het netvlies staat. Gebrek aan kennis en binding met ondernemers spelen hierbij
tevens een rol. Verder kunnen afpersingen aan het licht komen door signalering
door anderen, zoals collega-ondernemers en zakelijk dienstverleners. Ook hier geldt
dat alertheid op het voorkomen van afpersingen aan de basis ligt.
Ondanks dat er onder ondernemers wel een basisvertrouwen in de politie
bestaat, betekent dat niet dat slachtoffers ook de stap naar de politie maken als
zij worden afgeperst. Minder dan de helft van de slachtoffers neemt namelijk die
stap. Afpersing is omgeven met dreiging, wat angst veroorzaakt bij het slachtoffer.
Angst voor represailles van de dader of angst voor imagoschade maar ook schaamtegevoelens, over dat een bedrijf slachtoffer is of schaamte over het over zichzelf
afroepen van de afpersing, weerhouden ondernemers ervan om melding of aangifte
te doen. Bij etnische ondernemers is het vertrouwen in de politie een stuk minder aanwezig door een algemeen wantrouwen tegen de politie en culturele factoren. Zij lossen hun problemen liever zelf op dan dat zij naar de politie stappen.

118 Ondergaan of ondernemen

Daarnaast hebben zij niet het vertrouwen dat de politie hun zaak daadwerkelijk
oppakt en hen kan helpen de dreiging te verminderen.
Aan de zijde van de politie zijn er daarnaast factoren te onderscheiden die
evenmin bevorderlijk zijn voor de meldings- en aangiftebereidheid. Deze factoren
hangen met name samen met een gebrek aan kwaliteit en kennis ten aanzien van
afpersing en de wijze van bejegening van slachtoffers. Deze factoren komen er in
het kort op neer dat het feit waarvan een slachtoffer melding maakt soms onjuist
wordt gekwalificeerd en de urgentie niet altijd wordt onderkend. Een te kritische,
niet-objectieve houding van de politie ten aanzien van het verhaal van het slachtoffer en het ontbreken van ‘zakelijk denken’ zijn andere factoren die remmend kunnen
werken in het meldings- en aangifteproces. Het beschikken over contactpersonen
op het juiste niveau binnen de politieorganisatie kan juist bevorderlijk werken om
een goede aangifte op papier te krijgen. Maar ook hier ligt een kwetsbaarheid,
omdat contactpersonen van functies wisselen. Voor de meeste ondernemers geldt
bovendien dat zij de gebruikelijke weg langs de balie en intake moeten bewandelen.
Terwijl er bij de politie over het algemeen een passieve of reactieve reactie ten
aanzien van afpersing wordt gezien, zijn er ook voorbeelden waarin zij proactief
optreedt door een bezoek aan het slachtoffer te brengen en hem te overreden tot het
doen van aangifte. Dat lijkt met name te gelden voor zaken waarin criminele groeperingen actief zijn en er melding wordt gemaakt door derden.
Naast de politie kan een slachtofferbedrijf, indien de financiële middelen
dat toelaten, een particulier recherchebureau inschakelen. Aangezien particuliere
recherchebureaus in opdracht van het bedrijf werken geeft dit slachtoffers vaak
een groter gevoel van controle. Daarnaast hebben particuliere recherchebureaus
een meer zakelijke insteek en kunnen zij 24 uur per dag, zeven dagen in de week
klaar staan voor bedrijven. Deze optie is lastiger voor kleine ondernemers, omdat
zij vaak niet over de financiën beschikken om een particulier recherchebureau in te
schakelen.

Signalering, melding en aangifte 119

Seriematige afpersing
Bij drie panden in een klein winkelcentrum worden de ruiten
ingegooid. Van deze vernieling doen de ondernemers aangifte.
Daarna ontvangen zij meerdere anonieme telefoontjes. De beller doet zich voor als een medewerker van een coöperatie die
protectiediensten aanbiedt. In de gesprekken wordt door de beller protectiegeld van een bedrag van €150 per maand gevraagd.
Hij geeft aan dat een van de medewerkers langs zal komen om
het geld in contanten in de winkel op te halen. De slachtoffers
maken alle drie melding bij de politie van de dreigtelefoontjes
en het aangekondigde bezoek om het geld te komen halen. De
politie bij het wijkbureau reageert op een van de meldingen door
in de buurt van de locatie van de melder in burger te gaan posten tot de dader het geld komt collecteren. Een van de afpersers
verschijnt op het afgesproken tijdstip. Echter niet bij het pand
waar de politie staat opgesteld maar in de zaak van een van de
andere slachtoffers. Deze ondernemer werkt de dader zijn zaak
uit en na een achtervolging kan de politie de verdachte uiteindelijk aanhouden. Later worden drie medeverdachten gearresteerd.
Het blijken vier jonge mannen te zijn, van een coöperatie of syndicaat is geen sprake. De verdachten worden voor de afpersing
veroordeeld.

5 Opsporing en vervolging
Zodra de politie in kennis wordt gesteld van een (poging tot) afpersing wordt in
overweging genomen de zaak al dan niet op te pakken. In het traject tussen melding en opsporing spelen diverse factoren een rol die deze keuze bepalen. In de
eerste paragraaf (§5.1) bespreken we de stappen advisering, prioritering en afweging van zaken in deze tussenfase. In de daaropvolgende paragraaf (§5.2) schetsen
we hoe de opsporing van afpersingszaken in de praktijk verloopt aan de hand van
interviews en bestudeerde opsporingsonderzoeken. Daarbij wordt aandacht besteed
aan kennis en niveau van de politie, de rol van het slachtoffer, opsporingshandelingen en strategieën, expertise en terugkoppeling en nazorg. Na de beschrijving van
de opsporing wordt aan de hand van een analyse van behandelde rechtszaken de
vervolging van afpersingszaken beschreven (§5.3). Tot slot volgt een beschouwing
van de bevindingen (§5.4).

5.1 Tussen melding en opsporing
Slachtoffers doen melding of aangifte van een afpersing met het doel de afpersing
te stoppen en de daders strafrechtelijk te laten vervolgen. Tussen de melding en
opsporing van afpersingszaken zit een fase waarin de situatie goed ingeschat moet
worden om adequate vervolgstappen te kunnen zetten.

5.1.1 Advisering

Een eerste belangrijk aandachtspunt dat deskundigen benoemen, is het bijstaan van
het slachtoffer met advies na een melding of aangifte. Er wordt iets van een bedrijf
geëist binnen een bepaald tijdsbestek onder dreiging het bedrijf of betrokken personen iets aan te doen. Volgens respondenten is het allereerst van belang slachtoffers
ervan te weerhouden op de eis of op een deel van de eis in te gaan. “Veel slachtoffers
durven geen harde lijn te trekken en denken dat als ze iets toegeven de afpersing wel zal
Opsporing en vervolging 123

ophouden”, aldus een respondent. De realiteit is dat de afpersers bij een betaling juist
doorzetten en het probleem alleen maar groter wordt. Dat de neiging bestaat bij
bedrijven om te betalen aan de afpersers, blijkt uit verschillende bronnen. Zoals in
een zaak waarin een bedrijf wordt afgeperst met bedreiging met geweld: “Door deze
bedreigingen ben ik eigenlijk wel van plan het geld te betalen, omdat ik bang ben voor
mijn eigen leven en dat van mijn gezin”, aldus het slachtoffer. Een slachtoffer in een
andere zaak zegt stellig dat hij zou hebben betaald als de mannen die hem beschermingsgeld vroegen ‘potige kerels’ zouden zijn geweest. In de praktijk wordt er door
slachtoffers soms daadwerkelijk (een deel) betaald. Dit blijkt bijvoorbeeld uit een
zaak waarin de mede-eigenaar van een bedrijf erachter komt dat zijn compagnon
meerdere keren duizenden euro’s van de bedrijfsrekening heeft gebruikt om zijn
afpersers te betalen. Ook als het gaat om cyberafpersing waarbij computerbestanden van bedrijven worden gegijzeld via cryptoware is op basis van bronnen bekend
dat er bedrijven zijn die betalen om de bestanden terug te krijgen. Bij deze gevallen
van cyberafpersing calculeert een bedrijf het betalen van het afpersingsgeld vermoedelijk in als een kleinere schadepost dan het verlies van de kostbare gegevens
waardoor de bedrijfscontinuïteit zal worden aangetast. Een respondent: “Vaak moeten we alles op alles zetten om te zorgen dat een ondernemer niet betaalt”. Een aantal van
de bestudeerde zaken leert overigens ook dat sommige slachtoffers zelf heel goed
weten dat betalen niet verstandig is. Een bedrijf dat wordt bedreigd met een massale (D)Dos-aanval op het netwerk zegt uit zichzelf nooit te hebben overwogen te
betalen: “Er is geen garantie dat de aanval niet wordt uitgevoerd als we betalen”.
Naast advisering over handelwijzen ten aanzien van de reactie op de afpersing
worden slachtoffers idealiter geïnformeerd over mogelijkheden tot bewijsvergaring.
Hoewel op basis van politieregistraties advisering niet gangbaar lijkt te zijn, is op
basis van de bestudeerde opsporingsonderzoeken bekend dat het soms wel gebeurt,
zeker als een zaak op het niveau van de recherche ligt. Zo wordt blijkens enkele
bestudeerde zaken en politieregistraties het slachtoffer na melding van afpersing
geadviseerd opnamen te maken van de telefoongesprekken met de dader.
Wat blijkens enkele zaken ook voorkomt, is dat slachtoffers een direct telefoonnummer van de wijkagent of van een andere politiefunctionaris krijgen.
Slachtoffers voelen zich daar in eerste instantie door gesteund, maar de ervaringen
zijn niet altijd positief als blijkt dat het nummer niet bereikbaar is op het moment
dat het slachtoffer er gebruik van wil maken.
Een slachtoffer: “Na de eerste melding kregen we het nummer van de wijkagent,
maar daar werd niet opgenomen toen ik belde omdat de dader bij ons aan de deur
stond. Vervolgens heb ik gebeld met het algemene politienummer, maar daar was
niemand op de hoogte van de situatie dus het duurde even voordat de politie langskwam. Toen was de dader alweer weg”.
124 Ondergaan of ondernemen

5.1.2 Prioritering
Naast advisering van slachtoffers over handelwijzen in het geval van afpersing moet
binnen de politieorganisatie worden overwogen of er een opsporingsonderzoek
wordt opgestart. Een aangifte is belangrijk om een zaak op te kunnen pakken, maar
niet noodzakelijk. Bij zaken die de politie via een melding door het slachtoffer of
andere kanalen ter ore komen, kan besloten worden ambtshalve met de zaak aan
de slag te gaan. Een kanttekening die hierbij moet worden geplaatst, is dat ambtshalve vervolgen enkel mogelijk is voor het juridische delict afpersing en niet voor
afdreiging. Afdreiging is namelijk een klachtdelict waarvoor een melding of aangifte nodig is om tot vervolging over te gaan. Als degene op wie het feit betrekking
heeft geen vervolging wil, dan kan niet ambtshalve worden vervolgd.
Uit de politieregistraties is achterhaald in hoeverre een melding of aangifte
leidt tot een opsporingsonderzoek. Dat blijkt over alle registraties bij ten minste vier
op de tien zaken (39%) het geval. Dit betreft een ondergrens, omdat we op basis
van de politieregistraties uit BVH niet altijd over het gehele verhaal beschikken.
Soms is daarom moeilijk te bepalen of een zaak is opgepakt door de politie. Het kan
bijvoorbeeld zijn dat een deel van de opsporingsonderzoeken verder in het registratiesysteem voor de opsporing (BVO) staat gemuteerd.
Als we meldingen en aangiften uitsplitsen, blijkt dat er naar aanleiding van
enkel een melding slechts sporadisch (14%) opsporingshandelingen worden verricht. Aangiften leiden in ruim vier op de tien gevallen (43%) tot het opstarten van
een opsporingsonderzoek. Op basis van de inhoud van de registraties zijn voor deze
bevindingen enkele verklaringen te geven. In een aantal zaken staat vermeld dat het
slachtoffer zich na een melding of aangifte heeft teruggetrokken, of na de melding
niet meer terugkomt bij de politie ondanks verschillende toenaderingspogingen.
Daarnaast staat in een aantal zaken geregistreerd dat de politie wel een aangifte
heeft opgenomen, maar op basis van deze aangifte geen verdere opsporingshandelingen verricht, omdat er geen opsporingsindicatie is of de zaak ‘te dun’ is. Een
standaardregel in de opsporing is dat er opsporingsindicatie moet zijn om een kansrijk onderzoek te draaien. In het geval van afpersing spreken we over een crime in
action, een delict dat nog gaande is, het slachtoffer is nog niet van de dader af. Soms
kan bemoeienis van de politie al voldoende zijn om de dreiging weg te nemen of de
afpersing in het geheel te doen stoppen.
De interviews leren dat de workload van de recherche mede bepalend is voor
wat er wel en niet wordt opgepakt. “Zaken met bloed en spoed gaan altijd voor in de
afweging”, aldus een respondent.
Zaken worden soms simpelweg niet opgepakt omdat er binnen de recherche
geen ruimte voor is. Het gebrek aan capaciteit en kwaliteit maakt dat de opsporing
niet alle zaken kan verwerken en niet alle zaken met voldoende kwaliteit behandelt, zo stellen respondenten. Daarbij worden de keuzes in de opsporing gestuurd
Opsporing en vervolging 125

door de speerpunten in het beleid. Afpersingszaken zijn gevoelige en kwetsbare
zaken, daar is een ieder het over eens. Afpersing vormt echter geen speerpunt in
het beleid, waardoor het ook niet de aandacht krijgt die het nodig heeft. Daarnaast
is het afhankelijk van de prioriteit die een zaak krijgt. Wanneer een afpersingszaak
wordt gekwalificeerd als bedreiging of smaad krijgt deze een lagere prioriteit dan
wanneer de kwalificatie afpersing aan de zaak wordt gegeven. Dit kan ervoor zorgen dat bepaalde afpersingszaken wel worden opgepakt en andere niet. Volgens een
respondent wordt hierbij veel te weinig gekeken naar de impact van zaken op het
slachtoffer.
Slachtoffers geven aan verschil in niveau binnen de politieorganisatie te ervaren. Verschillende slachtoffers delen hun ervaringen ten aanzien van een traag
startproces waarin zij professionaliteit missen. Deze negatieve ervaringen zijn terug
te leiden naar onvoldoende begrip of inlevingsvermogen in de situatie van slachtoffers in geval van afpersing. Een van de slachtoffers meldt het als vervelend en
onprofessioneel te hebben ervaren dat de politie een huisbezoek aan het slachtoffer
brengt met een herkenbare politieauto en in uniform. Het slachtoffer: “Als je van
de dader niet naar de politie mag gaan, zou er iemand van de politie in burger moeten
langskomen”.
Naast capaciteit vormt competentie een beslissende factor om een zaak al dan
niet op te pakken. Bij de afweging van zaken wordt niet alleen meegenomen of er
opsporingsindicatie is, maar ook of de competenties aanwezig zijn om de opsporing
uit te voeren, stelt een respondent. Als voorbeeld geeft hij dat een politieteam een
heel ander competentieprofiel nodig heeft voor een digitaal onderzoek dan voor een
opsporingsonderzoek naar een zedenzaak.
Tot slot is de aard van de afpersing van belang voor de prioriteitstelling.
Wanneer de volksgezondheid of de algemene veiligheid in gevaar komt, is er geen
twijfel over mogelijk dat de zaak wordt opgepakt. Afpersing van vitale sectoren,
zoals energiemaatschappijen, en productafpersing door vergiftiging van voedselproducten zijn daar voorbeelden van. In de regel zal de politie in dergelijke gevallen altijd ingrijpen. Bij afpersingszaken waar alleen de ondernemer schade van kan
ondervinden, is de keuze voor de inzet van een rechercheteam minder evident en
afhankelijk van de op dat moment geldende prioriteiten voor de politieorganisatie.
Zaken worden soms ook opgepakt als leercasus, zo leren de interviews. Dat
zien we terug in een zaak waarin sprake is van cyberafpersing. De dreiging wordt al
snel weggenomen, maar een digitaal rechercheur krijgt de opdracht de zaak verder
uit te rechercheren. Een respondent: “De aard van de zaak zorgt er niet voor dat deze
geprioriteerd wordt, maar hij wordt gebruikt als leercasus om op het gebied van cybercrime
meer expertise op te doen”.
Een respondent wijst in relatie tot prioritering van zaken op zijn ervaring dat
iedereen binnen de politieorganisatie direct een beeld heeft van de ernst van gijze126 Ondergaan of ondernemen

lingen en ontvoeringen. Bij dit type zaken vindt altijd direct een opschaling plaats
naar de recherche. Bij afpersing ligt dat anders, omdat het een feit betreft waarin
de dreiging en impact minder evident zijn. Hoewel eenheden de urgentie van een
afpersing verschillend kunnen inschatten, zijn er volgens deskundigen enkele factoren die de kans vergroten dat een zaak zal worden opgepakt. De urgentie wordt
meestal als hoger beschouwd als er wapens in het spel zijn, mensen met de dood
worden bedreigd en de afpersing zich uiteindelijk richt op de privésfeer van het
slachtoffer.

5.1.3 Afweging

De houding van de politie ten aanzien van het oppakken van een afpersingszaak
varieert blijkens de politieregistraties en casestudies van afwachtend tot proactief.
In bepaalde zaken probeert de politie meermaals met de melder in contact te treden
om hem van het belang van aangifte te overtuigen of om meer informatie over de
zaak te verkrijgen. Dat zien we ook terug in enkele bestudeerde zaken.
De politie krijgt een melding dat er is geschoten in een café. De politie gaat direct
ter plaatse, maar de eigenaar stelt dat er niets aan de hand is. Op de camerabeelden is te zien dat de kroeg kort voor het gemelde schietincident bezocht wordt door
enkele leden van een Outlaw Motorcycle Gang (OMG). De weekenden erna houdt
de eigenaar zijn zaak gesloten. Dat vindt de politie verontrustend, waarop een
rechercheur het gesprek aangaat met de eigenaar over wat er speelt. Na in eerste
instantie te ontkennen, geeft hij toe dat hij wordt afgeperst. Hij moet geldbedragen
betalen en hij heeft het aanbod gekregen om zijn zaak voor een klein bedrag van
de hand te doen. De rechercheur probeert hem tot een aangifte te bewegen, echter
zonder resultaat.
In voornoemde zaak onderneemt de politie wel actie op de melding, maar omdat
het niet lukt een aangifte van de ondernemer op papier te krijgen, worden er geen
verdere opsporingshandelingen verricht. Een respondent: “Wanneer de eigenaar geen
aangifte wil doen, is het restinformatie en houdt het voor de recherche op”. In andere
zaken is de houding van de politie ook na aangifte meer afwachtend. Na een aangifte van een poging tot afpersing geeft de politie aan dat het slachtoffer opnieuw
contact moet opnemen als de afperser hem nogmaals benadert. Dit wordt geïllustreerd in de hiernavolgende zaak die naar voren komt in de politieregistraties.
Begin april komt via het algemene e-mailadres van een bedrijf de melding binnen
dat het bedrijf informatie lekt. Welke informatie dit is, wordt summier duidelijk
gemaakt. De afperser geeft in een latere mail aan zich af te vragen hoeveel het het

Opsporing en vervolging 127

bedrijf waard is wanneer hij geen contact opneemt met de media over het lek. De
politie neemt de aangifte op, maar verricht verder nog geen opsporingshandelingen.
Wel belt de politie meermaals na om te vragen of de afperser nog contact heeft opgenomen. Een maand later blijkt dit nog steeds niet het geval te zijn en wordt het
dossier gesloten.
Tussen de politie-eenheden blijken verschillen te bestaan ten aanzien van het al
dan niet oppakken van afpersingszaken. Daarvan getuigen meerdere, landelijk spelende zaken, zoals bij cyberafpersing waarbij het voorkomt dat meerdere bedrijven
tegelijkertijd worden afgeperst. Via hacking of cryptoware worden gegevens van de
computers van bedrijven gegijzeld die zij kunnen terugkrijgen door betaling van
een bepaald bedrag. Van een dergelijke poging tot afpersing komt er in twee politie-eenheden op eenzelfde moment een aangifte binnen. In de ene regionale eenheid wordt de aangifte die daar binnenkomt niet gewaardeerd als een urgente zaak
en wordt geen opsporing naar de dader verricht. In de andere regionale eenheid
wordt na de aangifte wel besloten een rechercheonderzoek te starten. Dit traject
heeft overigens succes: er worden twee verdachten aangehouden. Een ander voorbeeld waaruit blijkt dat de prioritering van zaken over eenheden verschilt, is die van
een serie afpersingen van zakenmensen na een prostitueebezoek. In verschillende
politie-eenheden wordt aangifte door slachtoffers gedaan. Terwijl er in de ene eenheid een rechercheonderzoek volgt op de aangifte, gebeurt er in de andere eenheid
niets met de aangifte, ondanks dat er in deze gelijkwaardige zaken sprake is van
eenzelfde opsporingsindicatie, urgentie en impact.

5.2 De opsporing in de praktijk
Als er wordt besloten actie te ondernemen op een melding of aangifte van afpersing
zijn er verschillende handelingsmogelijkheden die in de praktijk op verschillende
niveaus binnen de politieorganisatie worden uitgevoerd. De politieregistraties en de
casestudies bieden inzicht in de uitvoeringspraktijk van de opsporing.

5.2.1 Kennis en niveau

Er blijkt geen eenduidige visie te zijn over op welk niveau een afpersingszaak
binnen de politieorganisatie opgepakt moet worden. Dit hangt vanzelfsprekend
ook samen met de aard en ernst van de afpersing. Afpersingen van multinationals komen doorgaans op een hoger niveau bij de politie binnen en worden dan
door een Team Grootschalige Opsporing (TGO) of Staf Grootschalig Bijzonder
Optreden (SGBO) gedraaid. Dit is zeker het geval wanneer de volksgezondheid
of de algemene veiligheid in het geding is. Denk daarbij aan afpersing door drei128 Ondergaan of ondernemen

ging met bommen bij een of meerdere filialen van een bedrijf of het dreigen met
vergiftiging van een product in een supermarkt. Bij meer individuele afpersingszaken is het afhankelijk van de keuzes die aan de voorkant (na melding en aangifte)
worden gemaakt op welk niveau er actie wordt ondernomen. In de bestudeerde
zaken zien we dat sommige opsporingsonderzoeken door een enkele rechercheur
worden gedraaid, terwijl andere onderzoeken door een TGO worden opgepakt.
Daartussenin zitten zaken die worden gedraaid door ‘blauwe’ wijkteams, of door de
districtsrecherche. Respondenten geven aan dat het niveau niet zozeer uitmaakt, als
de juiste expertise er maar bij wordt betrokken. Een andere respondent noemt dat
het met name belangrijk is dat een zaak door de recherche wordt gedraaid: “Zorg
ervoor dat de zaak wordt gedraaid door de afdeling die daar geschikt voor is”. Volgens
respondenten verschilt het sterk per regionale eenheid of er direct gekozen wordt
voor een opschaling van het team of dat het door een wijkteam kan worden afgehandeld. Een respondent: “Sommige eenheden schalen liever af dan dat ze opschalen
vanuit een wijkteam”.
De inschatting van de ernst en risico’s van de zaak is leidend voor of er in de
aanpak al dan niet wordt opgeschaald binnen de politieorganisatie. In een van de
bestudeerde zaken waarin meerdere ondernemers tegelijkertijd melding maken van
een afpersing door een dadergroep is sprake van een ad-hocreactie door de politie.
Naar aanleiding van een concrete melding van de slachtoffers dat de dadergroep
aankondigt diezelfde dag langs te komen om geld op te halen, wordt er actie ondernomen door de politiefunctionarissen die op dat moment op het bureau aanwezig
zijn. Een risicoanalyse wordt niet gemaakt en de inzet van een observatieteam of
aanhoudingseenheid wordt niet georganiseerd. “Wanneer iets te ingewikkeld, groot of
zwaar is, wordt er wel doorgeschakeld naar de recherche, maar in deze zaak heeft niemand
eraan gedacht om op te schalen”, aldus een respondent. In deze zaak gaan twee dienstdoende politiefunctionarissen in burger op de melding af, wordt back-up georganiseerd bij de basispolitiezorg en worden enkele vrijwilligers van politie ingezet. Een
respondent verklaart de keuze voor deze inzet als volgt: “Soms is het afwachten wat
je aan personeel ter beschikking hebt voor een dergelijke acute zaak. Als er zoiets is, vliegen
we er gewoon op af ”.
In voornoemde zaak blijken het ontbreken van een risicoanalyse en het gebrek
aan kennis en expertise met betrekking tot afpersingszaken een adequate aanpak
in de weg te staan. Het beeld dat de politie in die zaak van de daders heeft, strookt
niet met de wijze waarop er wordt opgetreden. Een respondent: “Bij afpersing denk
je aan grote gespierde mannen, zeker als ze aankondigen langs te komen”. De enige politieactie die volgt, is echter dat een koppel in een burgerauto post vlakbij het pand
van een van de slachtoffers. Er worden geen voorzorgsmaatregelen genomen om de
slachtoffers te beschermen. Daarnaast worden de slachtoffers niet ingelicht over het
feit dat politieagenten posten op het tijdstip van de overdracht. Overigens blijkt de
Opsporing en vervolging 129

afperser een net geklede jongeman met een aktetas te zijn. Omdat zijn uiterlijk niet
overeenkomt met het beeld dat de politie heeft, wordt er door de politiefunctionarissen ter plaatse niet op zijn aanwezigheid gereageerd.
Voornoemde zaak illustreert dat kennis over het fenomeen afpersing bij de
verschillende geledingen binnen de politieorganisatie van belang is voor een juiste
aanpak van het delict. Op basis van voldoende kennis en expertise kunnen de juiste beslissingen worden genomen ten aanzien van het ingrijpen bij afpersing. Drie
bestudeerde zaken waarbij de recherche wordt betrokken, illustreren dat het goed
kan gaan als de juiste inschatting wordt gemaakt. In deze zaken wordt bijzondere
aandacht besteed aan de veiligheid van politiemensen en slachtoffers ten tijde van
het politieoptreden. In de ene zaak wordt het slachtoffer voorzien van een kogelwerend vest en wordt gezorgd voor de aanwezigheid van een politieteam ten tijde van
de geplande confrontatie met de dader. In de andere zaak gaat de basispolitiezorg
naar aanleiding van een melding dat er een afpersing plaatsvindt in een horecagelegenheid goed voorbereid ter plaatse. “Al rijdend kregen de agenten van het regionaal
meld- en adviescentrum het verzoek de kogelwerende vesten aan te trekken, omdat afpersing over het algemeen gepaard gaat met wapens”, staat in het proces-verbaal te lezen.
In de derde zaak zorgt de politie voor 24 uursbewaking rondom het pand van het
slachtofferbedrijf op het moment dat de bedreiging uitgevoerd zou worden. Hierbij
krijgen de agenten het signalement van de daders mee en krijgen zij als aanwijzing
op verdachte situaties te letten.
De rode draad door de bestudeerde zaken is dat slachtoffers vooral positieve
ervaringen met de politie hebben als de zaak door de recherche wordt opgepakt.
“Zodra het door de politie serieus werd opgepakt, kwamen we bij een hele andere groep
mensen terecht die empathie en kwaliteit hadden”, aldus een van de slachtoffers. Een
ander: “Door de recherche hebben we heel erg het gevoel gekregen dat het serieus wordt
opgepakt. Als het niet wordt opgepakt en je je niet gesteund voelt, verlies je vertrouwen en
sta je niet zo sterk”.

5.2.2 Rol van het slachtoffer

Een coöperatief slachtoffer kan als een succesfactor in de aanpak worden beschouwd.
Respondenten geven aan dat de kans van slagen groter is als slachtoffers volledige
medewerking verlenen, omdat dan sneller ingegrepen kan worden. Daarbij is het
van belang dat de politie zo snel mogelijk op de hoogte is van de ins en outs van de
situatie. “Als niet het hele verhaal door het slachtoffer wordt verteld en er geen volledige
medewerking wordt verleend, stelt dat grenzen aan wat de politie weet en kan”, licht een
respondent toe. Door een incompleet beeld van de situatie kan het zijn dat er onvoldoende aanknopingspunten zijn om überhaupt opsporing te verrichten na aangifte
of kan er tijdens de opsporingsfase in de verkeerde richting worden gezocht. Er
zijn situaties bekend waarin ondernemers terughoudend zijn om alles wat verband
130 Ondergaan of ondernemen

houdt met de afpersing te vertellen. Dit kan te maken hebben met angst voor represailles, met schaamte of angst voor imagoschade vanwege de situatie. In een zaak
waarin een horecaondernemer wordt afgeperst door leden van een OMG kan de
politie niet verder omdat de ondernemer zijn verhaal niet op papier wil laten zetten.
In een vertrouwelijk gesprek met een rechercheur geeft hij toe te worden afgeperst,
maar hij is zo ernstig geïntimideerd door de dadergroep dat hij verder geen enkel
contact met de politie wil. Ambtshalve vervolgen, is volgens een respondent in dit
geval de beste manier. “Je moet echter wel een slachtoffer hebben dat openheid van zaken
geeft en dat is in deze zaak niet het geval ”, vult hij aan. In de desbetreffende zaak deelt
de politie het slachtoffer mede dat de rol van de politie is uitgespeeld als er geen
aangifte kan worden opgenomen. In theorie, en dat geeft de respondent in eerste
instantie zelf ook aan, is ambtshalve vervolging in deze zaak echter wel mogelijk
omdat het een juridische vorm van afpersing lijkt te betreffen.1
Het komt voor dat slachtoffers niet coöperatief zijn, omdat zij zelf verkeerde
stappen hebben genomen waardoor zij in de problemen zijn geraakt. Een voorbeeld
hiervan betreft een zaak waarin een ondernemer onder dreiging van een vuurwapen wordt afgeperst. Hij vertelt in zijn aangifte de daders niet te kennen en niet te
begrijpen waarom zij geld van hem eisen. Later in het opsporingsproces blijkt het
slachtoffer een van de daders wel te kennen en nog een schuld bij hem te hebben.
In dit geval is overgegaan tot aanhouding van de verdachten, maar kan de afpersing
niet hard gemaakt worden vanwege de gewijzigde verklaring van de aangever en
gebrek aan bewijs. Een ander voorbeeld is het geval van afpersing door een exwerknemer. De nieuwe eigenaar van het bedrijf wordt door deze ex-medewerker
afgeperst. De nieuwe eigenaar was in het verleden de rechterhand van de vorige
eigenaar en is bekend met de ex-werknemer. Desondanks geeft hij aan niet te weten
waar het conflict over gaat. Doordat de afperser hier vrij open met de politie over
spreekt, vormt dit in dit geval geen belemmering in de opsporing.
Een andere zaak leert dat een coöperatief slachtoffer de kansen voor de opsporing juist kan vergroten. In deze zaak worden een winkelier en zijn vrouw per telefoon en face-to-face bedreigd en wordt beschermingsgeld geëist. Het rechercheteam
dat de zaak draait, voert uitvoerige gesprekken met de slachtoffers en onderhoudt
nauwe contacten. Het team schat in dat de winkelier voldoende in staat is om onder
begeleiding en instructie van het rechercheteam te onderhandelen met de afperser. De slachtoffers stemmen hiermee in en door het gezamenlijke optreden kan
de afperser worden aangehouden. Voornoemde zaak leert ook dat de professionaliteit waarmee de politie een zaak oppakt, bepalend kan zijn voor de medewerking
van het slachtoffer. In laatstgenoemde zaak is geïnvesteerd in de contacten met de
1

Ambtshalve vervolging is niet mogelijk voor afdreiging omdat dat een klachtdelict betreft.
Opsporing en vervolging 131

slachtoffers onder andere door middel van een vast contactpersoon vanuit de politie.
Het slachtoffer hierover: “Ik heb nooit het idee gehad dat ik groot gevaar liep, omdat de
regie door de politie zo sterk is gevoerd en ik een vast contactpersoon had ”.

5.2.3 Handelingen en strategie

“Afpersing is onmiddellijk actie ondernemen”, zo stelt een respondent. Het strafbare
feit is al gepleegd als er een poging tot afpersing wordt gedaan en de consequenties
voor een bedrijf kunnen ernstig zijn. Maar feitelijke actie blijkt in de praktijk niet
altijd direct te kunnen of worden ondernomen. Welke strategie gekozen wordt, lijkt
afhankelijk van het niveau binnen de politieorganisatie waar de zaak wordt opgepakt, de kennis en ervaring van de betrokken politiemensen met het fenomeen en
niet in de laatste plaats de urgentie van de zaak en de mogelijkheden die de zaak
biedt om daders op te sporen en in te grijpen.

Passief of offensief

Als besloten wordt tot het oppakken van de zaak wordt er doorgaans een afweging
gemaakt tussen een passieve of een offensieve strategie. Bij een passieve strategie
wordt een meer afwachtende houding aangenomen, waarbij de ontwikkelingen in
de situatie worden gevolgd. Het varieert in hoeverre daarbij middelen worden ingezet zoals observatieteams en afluister- en opnameapparatuur. Bij een offensieve strategie wordt er naar twee mogelijkheden gehandeld. De eerste mogelijkheid is dat de
zaak wordt ‘stukgemaakt’, waardoor de dreiging en het gevaar voor het slachtoffer
zoveel mogelijk worden weggenomen. In een zaak waarin de klantgegevens van een
postorderbedrijf worden gehackt, is een eerste actie de beveiliging van de website
upgraden en de klanten informeren. Hiermee wordt voorkomen dat de dader ook bij
andere gegevens kan komen. En door het informeren van de klanten over de gegevensdiefstal wordt de dader zijn troef uit handen genomen. Soms is enkel het aangeven dat de politie bij een zaak betrokken is voldoende om een afpersing te doen
stoppen. Met deze actie is het de verwachting dat de afperser zich zal terugtrekken. In een zaak waarin eveneens gevoelige informatie is gestolen, neemt de politie
direct contact op met de verdachte om deze te waarschuwen. Daarna stoppen de
bedreigingen. Stukmaken van een zaak is echter niet altijd voldoende. In een zaak
waarin een ex-werknemer dreigt bij een bedrijf brand te stichten vanwege geld dat
hij nog tegoed heeft, besluit de politie alsnog, naast het aanwezige cameratoezicht,
fysieke beveiliging in te zetten rondom het bedrijf. Dit met name vanwege de koele
reactie van de afperser tijdens het politiecontact. Daarnaast staat het bedrijf in een
straat vol oude huizen en zou een eventuele brand veel schade kunnen veroorzaken.
Indien er voldoende aanknopingspunten zijn, kan de politie als offensieve strategie ook kiezen om actief te gaan opsporen om zo de verdachte in beeld te krijgen.
Afhankelijk van het type zaak kan dat inhouden dat er wordt toegewerkt naar een
132 Ondergaan of ondernemen

aanhouding door een overdrachtsmoment te creëren. “Afpersing is een delict waarbij
de dader op een gegeven moment in de openbaarheid moet treden, omdat het gaat om een
overdracht, dat is het moment dat kansen biedt om tot een aanhouding te komen”, aldus
een respondent. Deze strategie is met name kansrijk bij incidentele afpersingen
waarbij ingezet kan worden op onderhandelingen met de afperser. De afdracht van
het geld of de goederen is het uiteindelijke doel van de dader en daar kan op worden
ingespeeld. Dat zien we terug in de zaak waarin een ondernemer in onderhandeling
treedt met zijn afperser over de afdracht van een geldbedrag. Het verder op gang
brengen van de onderhandelingen en het realiseren van de afdracht is de strategie
die door de politie wordt gekozen, en met succes. In deze zaak volstaan de opnamen
van de gesprekken over de afdracht tussen dader en slachtoffer om de afpersing te
bewijzen. Ook in andere zaken zien we dat er ten tijde van het opsporingsonderzoek vaak wordt getracht bewijs te vergaren via opnameapparatuur, door bijvoorbeeld het plaatsen van camera’s en geluidsopnamerecorders in of om het pand van
het slachtoffer. Daarnaast wordt vaak gebruikgemaakt van de inzet van een observatieteam om het pand in de gaten te houden en – indien de verdachte in beeld is
– de verdachte te volgen.

Handelingen en middelen

Uit de politieregistraties komt naar voren dat ingezette opsporingshandelingen in
hoofdzaak bestaan uit het natrekken van de mogelijke verdachte, sporenonderzoek,
observatieonderzoek, analyse van telefoongegevens, tappen, onderzoek aan camerabeelden en het verhoren van aangever en/of verdachte. De analyse van telefoongegevens heeft er in een zaak van afpersing door een ex-werknemer toe geleid dat
twee ingehuurde mannen die de fysieke bedreiging uiten bij de ondernemers kunnen worden gekoppeld aan de ex-werknemer als opdrachtgever.
Het verschilt per zaak in hoeverre de politie middelen toepast om bewijs te
vergaren. In een zaak waarin een dadergroep een ondernemer in zijn zaak afperst,
worden in eerste instantie geen maatregelen genomen om de verdachten in beeld te
krijgen. Daarentegen laat het rechercheteam in een andere zaak waarin een ondernemer bij zijn huis wordt bedreigd vrijwel direct na de aangifte camera’s bij de voordeur van de woning plaatsen. Het slachtoffer zegt daarover dat het hem het gevoel
geeft serieus te worden genomen. Een leerpunt uit deze zaak is dat ervoor gezorgd
moet worden dat er geen schijnveiligheid wordt gecreëerd door slechte kwaliteit van
het middel dat wordt ingezet. Nadat de dader inderdaad bij het slachtoffer voor
de deur staat, blijkt het resultaat van de camera’s namelijk teleurstellend; de beeldkwaliteit is dermate slecht dat de verdachte niet geïdentificeerd kan worden. In een
andere zaak geven de camerabeelden vanuit de onderneming concrete handvatten
voor de noodhulp die het pand bewaakt. Hierdoor is een goed signalement van

Opsporing en vervolging 133

de afpersers beschikbaar. De bewaking wordt ingezet om de angstgevoelens en
dreiging te verminderen, maar ook om het slachtoffer de gelegenheid te geven zelf
bewaking te regelen. Deze aanpak ervaart het slachtoffer als zeer positief.
Social media en nieuwe technische middelen worden steeds belangrijker in de
modus operandi van afpersing. Dat betekent dat er in de opsporing van de dader
ook steeds meer gebruik moet worden gemaakt van deze media. Zeker in afpersingzaken waarin wordt gedreigd met openbaarmaking van gevoelige informatie
over of van een bedrijf is het van belang de social media te volgen. Zo verwoordt
een respondent dat de opsporing de laatste vijf jaar meer gericht is op het achterhalen van informatie via social media in plaats van het in gesprek gaan met allerlei
betrokkenen. “Vanwege allerlei openbare informatie kan de situatie goed in kaart worden
gebracht met een netwerkanalyse en een tijdlijn”, aldus een respondent.

Digitaal rechercheren

Met betrekking tot cyberafpersing volgt de opsporing een heel ander traject en is
de inzet van digitale opsporing onmisbaar. In de zaken waarin bedrijven per e-mail
worden bedreigd met een (D)Dos-aanval of het openbaar maken van gestolen gegevens richt de politie haar pijlen op het digitaal traceren van de herkomst van de
dreiging. Omdat afpersing via internet wereldwijd kan spelen, vraagt dit om meer
tijd en expertise. Een respondent licht toe hoe ingewikkeld het traceren van gegevens kan zijn: “De opsporing is verlopen via Rusland, Canada, Amerika en Ierland ”.
Met name de communicatie met andere landen en het verkrijgen van informatie
nemen veel tijd in beslag. Zo duurt het in een van de zaken een jaar voordat de digitaal rechercheur beschikt over de gegevens van een Canadese internetbank. Behalve
tijd is het verwerken van de grote hoeveelheid data die met cyberafpersing gepaard
gaat een lastige factor in de opsporing. Denk aan grote hoeveelheden IP-adressen
en informatie van betaaldiensten zoals PayPal. De opsporing van cybercrime kost
door deze aspecten doorgaans heel veel tijd. Omdat in het geval van cyberafpersing
de opsporing van de dader lange tijd in beslag neemt, is dit blijkens de bestudeerde
zaken niet het primaire doel. “Je krijgt de benodigde informatie nooit voordat de deadline die de dader stelt, verstreken is”, licht een respondent toe. Een eerste doel is het
wegnemen van de dreiging en het risico op schade beperken door maatregelen te
nemen zoals het verhogen van de beveiliging. Verder kun je op dat moment niet
veel meer dan afwachten en zorgen dat je klaar bent voor het traceren van sporen
als de aanval werkelijk wordt uitgevoerd, zo geven respondenten aan. In de zaak
waarin meerdere webwinkels worden afgeperst, komt het uiteindelijk niet tot een
aanval. Een respondent: “Toen bleek dat het niet gebeurde, ging het kaarsje heel snel uit”,
waarmee hij verwijst naar het gegeven dat de opsporing dan in principe stil komt te
liggen, omdat de urgentie van de zaak af is.

134 Ondergaan of ondernemen

Veiligheid en risico’s

Dat bewijsvergaring rondom afpersing in de praktijk lastig is, laten diverse zaken
zien. Soms is het simpelweg vanuit veiligheidsoverwegingen niet mogelijk het
slachtoffer bloot te stellen aan de verdachten en moet de zaak worden stukgemaakt,
waardoor de verdachten mogelijk niet meer in beeld komen. Dit illustreert een zaak
die naar voren is gekomen in een interview.
In de avond zullen de afpersers het geld komen ophalen. De politie installeert camera’s en geluidsapparatuur in de winkel van het slachtoffer. Er wordt een observatieteam ingesteld om het pand in de gaten te houden. De afpersers laten zich die avond
echter niet in de buurt van de winkel zien en de operatie wordt afgeblazen. Later
worden de verdachten nog wel bij de woning van het slachtoffer gesignaleerd, maar
deze is uit veiligheidsoverwegingen elders ondergebracht.
In andere zaken wordt een zaak stukgemaakt en komen de daders wel in beeld,
maar is de bedreiging niet bewijsbaar vanwege het ontbreken van getuigen of
geluidsopnamen.
Bij de keuzes die in de opsporing worden gemaakt, moet constant worden
afgewogen welke veiligheidsrisico’s er zijn en welke maatregelen moeten worden
getroffen. Respondenten wijzen er in het bijzonder op dat er bij een overdrachtsmoment rekening moet worden gehouden met ethische grenzen. “Blootstelling van
het slachtoffer aan de dader kan grote impact hebben en moet zoveel mogelijk voorkomen
worden”, aldus een respondent. In een van de bestudeerde zaken heeft het slachtoffer meegewerkt aan bewijsvergaring door het opnemen van vertrouwelijke communicatie met de dader. Daarbij wordt zorg gedragen voor de veiligheid van het
slachtoffer door hem te voorzien van een kogelwerend vest en een goede back-up
door politie. Deze actie verloopt goed en levert waardevolle informatie op. Met het
oog op de veiligheid van het slachtoffer kiezen het rechercheteam en de zaaksofficier er in overleg met het slachtoffer voor een nieuwe confrontatie met de dader
te vermijden. De veiligheid van het slachtoffer laat het rechercheteam prevaleren
boven het streven naar een veroordeling voor een voltooide afpersing. Deze ethische
grens wordt in goede afstemming met het slachtoffer gemaakt. “Het slachtoffer geeft
zelf ook aan niet nog eens oog in oog met de dader te willen staan”, aldus een respondent.
In een andere zaak wordt een dergelijke risicoanalyse niet gemaakt en wordt
geen overleg met de slachtoffers gepleegd over de politieactie met het oog op aanhouding van de verdachten bij de aangekondigde overdracht. Nadat de politie in
deze zaak informatie krijgt van een slachtoffer dat de afperser een afspraak heeft
met het slachtoffer voor een geldoverdracht blijft een politieactie richting het slachtoffer uit, waardoor het slachtoffer onvermijdelijk geconfronteerd wordt met de
dader. Dit heeft tot gevolg dat het slachtoffer zichzelf met mensen, middelen en
Opsporing en vervolging 135

een strategie voorbereidt op de komst van de dader, wat uiteindelijk uitmondt in een
achtervolging op straat. Het slachtoffer is nooit op de hoogte gebracht dat de politie
op dat moment staat te posten bij een andere ondernemer en zegt hierover: “Dat
heeft ook geen zin, zo blijkt maar weer. Het was beter geweest als er een politieman in
burger in de winkel was gekomen om daadwerkelijk bescherming te bieden”. In de verklaring van het slachtoffer valt te lezen: “De man kwam face-to-face zeer dreigend over.
Hij had zijn rechterhand in zijn rechterjaszak. Als ik hem wegstuurde, zou dat ernstige
gevolgen voor me hebben”.

Communicatie

Afpersing is een crime in action. De slachtoffers zitten een situatie waarin hen een
dreiging en vaak ook een deadline boven het hoofd hangen en hebben naar eigen
zeggen op dat moment veel behoefte aan communicatie door de politie over wat er
met de melding of aangifte gebeurt en welke opsporingshandelingen worden verricht. Deze behoefte aan zicht op het traject blijkt uit het politiedossier van een
ondernemer die wordt afgeperst door een criminele groep.
Wederom een gesprek gehad met de eigenaar. Hij wenst niets op papier te hebben.
Hem duidelijk gemaakt dat de rol van opsporingsinstantie dan niet gestart kan
worden. Toch gesprek gestart en eigenaar bevestigt noch ontkent dat hij afgeperst
wordt. Bleek dat hij niet alles wilde en kon vertellen in verband met het gevoel dat
hij dan niet meer veilig was. Op de vraag van de ondernemer wat er ging gebeuren
als hij zou vertellen wat er aan de hand was, werd hem medegedeeld dat er dan een
onderzoek gestart zou worden. Het resultaat kan dan zijn dat er mensen aangehouden worden. Hij vroeg wat er daarna kan gebeuren. Daarop geantwoord dat
de veroordeling een zaak van de rechter is en daar geen garantie over kan worden
gegeven.
Uit de interviews met slachtoffers en de bestudeerde zaken blijken wisselende ervaringen over de behandeling en afhandeling van de zaak door de politie. Negatieve
ervaringen houden verband met het gevoel slecht geïnformeerd te zijn door de politie over het verloop en de afloop van de zaak. In meerdere zaken is de communicatie
door de politie volgens de slachtoffers in gebreke gebleven.
Dit veroorzaakt een onveiligheidsgevoel bij de slachtoffers en ze voelen zich
niet gesteund, zo geven sommigen aan. Een van de slachtoffers in deze zaak maakt
melding bij de politie dat de afperser hem zojuist heeft gebeld en diezelfde middag langskomt om geld te halen. Hij krijgt bij de balie te horen dat het zal worden
opgenomen in het proces-verbaal. Terugkoppeling over een actie naar aanleiding
van de melding blijft uit. In diezelfde zaak worden nog twee andere ondernemers
afgeperst. Naar aanleiding van hun melding over de aankondiging van de komst
136 Ondergaan of ondernemen

van de afperser in de zaak van een ander slachtoffer is de politie gaan posten in de
buurt van die winkel. Blijkens het verloop van de situatie worden de politiefunctionarissen ter plaatse niet op de hoogte gesteld van de nieuwe melding door een ander
slachtoffer. Dit pakt verkeerd uit wanneer de afperser niet bij de zaak binnengaat
waar de politie staat te posten, maar bij het andere slachtoffer. De politie ziet de
man wel lopen, maar omdat hij een andere winkel binnengaat – naar later blijkt de
zaak van een ander slachtoffer – wordt daar niet op gereageerd. De slachtoffers voelen zich door deze ervaring ernstig in de steek gelaten door de politie. Een van hen
zegt: “De conclusie is dat je toch je eigen boontjes moet doppen”.
Het probleem dat in deze zaak speelt, is dat er geen overzicht op de gebeurtenissen wordt gehouden, omdat informatie niet naast elkaar wordt gelegd en er
niet wordt teruggekoppeld, noch intern bij de politie, noch extern naar de slachtoffers. Hadden de bedreigde ondernemers in deze zaak geweten dat de politie stond
te posten op het moment dat de afpersers zouden langskomen, dan zouden zij
zich minder onveilig en meer gesteund hebben gevoeld. Dat goede communicatie
richting de slachtoffers deze effecten kan bewerkstelligen, leert een zaak waarbij
de afperser bedreigingen aan het privéadres van de ondernemer uit en een zaak
waarbij de afpersers dreigen het pand van de ondernemer in brand te steken. Door
het rechercheteam en de politieonderhandelaar wordt nauw contact met de slachtoffers gehouden. De slachtoffers worden voorzien van adviezen over hoe te handelen en met hen worden de te ondernemen stappen in het opsporingsonderzoek
doorgesproken. Deze actieve en warme communicatie wordt door de slachtoffers
erg gewaardeerd en geeft hen het gevoel serieus genomen te worden en te worden
beschermd. Hierbij noemt een rechercheur dat het belangrijk is om vooral eerlijke
informatie te verstrekken. In een zaak waarin al snel duidelijk is dat het moeilijk
wordt de bedreiging bewijsbaar te maken, omdat deze face-to-face plaatsvond zonder de aanwezigheid van getuigen, geeft de rechercheur dit ook vrij snel aan bij
het slachtoffer om geen valse verwachtingen te wekken. “Dat is heel vervelend om te
horen voor het slachtoffer, maar wel duidelijk. Desondanks was hij bereid tot medewerking”, aldus een respondent. De focus in deze zaak ligt dan ook met name op het
verminderen van de dreiging en het geruststellen van de ondernemer. Dat laatste is
moeilijk volgens de respondent: “Maar als politie kun je wel laten zien dat je alles hebt
geprobeerd wat juridisch mogelijk is”.

Afloop

De situatie, de acties van de daders en slachtoffers en de sturing van het onderzoek
door de politie kunnen allemaal van invloed zijn op het verloop van de afpersing.
Een afpersing kan uiteindelijk twee kanten opgaan: de zaak bloedt dood of ontwikkelt zich verder. Naar ervaring van deskundigen is het eerste scenario het meest
voorkomend. Als het slachtoffer niet reageert op de afperser kan het zijn dat de
Opsporing en vervolging 137

afperser afhaakt omdat hij zich kansloos acht. Daarnaast kunnen afpersers afzien
van verdere acties als zij zich realiseren dat er andere partijen, zoals de politie of een
particulier recherchebureau, bij de zaak betrokken zijn. Volgens respondenten is de
pakkans bij afpersing groot in het geval het een voltooide afpersing betreft waarbij
het tot een overdracht van het geld of de informatie komt. Als de daders afhaken,
wordt het een stuk moeilijker: “Het achterhalen van de dader van de poging van afpersing is lastig als deze zich terugtrekt”, aldus een respondent.
Uit de politieregistraties is op te maken dat mede naar aanleiding van de verklaring van de aangever en opsporingshandelingen in twee derde van alle zaken
(65%) een mogelijke verdachte in beeld komt. In het overige deel (35%) is geen verdachte in beeld of is dit niet bekend. Opsporingsonderzoek leidt volgens de informatie uit de politieregistraties in een vijfde van de zaken (21%) tot een daadwerkelijke
aanhouding van een verdachte. In een deel van de zaken (16%) is niet bekend of
een verdachte is aangehouden. In het overige deel van de zaken (79%) is dit niet het
geval of is dit niet te destilleren uit de gegevens. In een deel van deze zaken is wel
een mogelijke verdachte gehoord, maar leidde dit niet tot verdere opsporings- of
aanhoudingsmogelijkheden. Daarnaast staat in een aantal zaken dat het tappen,
observeren of het uitlezen van de camerabeelden niet tot verdere opsporingsindicaties leidt. Als we kijken naar de afloop van de bestudeerde zaken dan is deze
wisselend. In enkele zaken leidt de opsporing tot een aanhouding van de verdachten. Zoals bij de zaak waarin meerdere ondernemers tegelijkertijd worden afgeperst
en die waarin een ondernemer in zijn privésituatie wordt bedreigd. De verdachten
maken zich in beide zaken bekend en het moment van de geldoverdracht is het
moment om de afpersing hard te maken en de verdachten daarvoor aan te houden.
Bij vier andere zaken waarin ondernemers face-to-face door een dadergroep worden
afgeperst, komen de verdachten wel in beeld, maar zijn zij om verschillende redenen voor de politie ongrijpbaar, omdat de bewijsvergaring voor de afpersing niet
lukt of tekortschiet. Het ontbreken van een formele slachtofferverklaring speelt in
een zaak een rol en in een andere zaak ligt er wel een aangifte, maar is het verhaal
van het slachtoffer wankel en ontbreekt er ander bewijs. Dat het niet door kunnen
pakken op de verdachten niet altijd te maken heeft met de medewerking van het
slachtoffer, bewijst de zaak waarin het slachtoffer wel aangifte heeft gedaan maar
de daders niet gepakt kunnen worden, omdat zij letterlijk ‘buiten beeld’ blijven als
ze merken dat de politie maatregelen neemt. In een andere zaak krijgt de politie
ondanks de medewerking van het slachtoffer en diverse opsporingshandelingen de
bedreiging niet bewezen. In twee andere zaken ten slotte opereren de daders vanuit
volledige anonimiteit en krijgt de politie geen zicht op hen. In beide zaken betreft
het cyberafpersing.

138 Ondergaan of ondernemen

5.2.4 Expertise
Een respondent benadrukt dat, ongeacht of een zaak op wijkteamniveau, districtsniveau of eenheidsniveau wordt gedraaid, het van belang is zo snel mogelijk
expertise in te winnen: “Wij denken als politiemensen vaak dat we het wel weten, maar
onderkennen niet altijd dat we te weinig expertise hebben om de zaak te draaien”. Daarop
vult hij aan dat het naast erkenning van de eigen grenzen aan de kennis belangrijk is te weten waar de expertise vandaan gehaald kan/moet worden. De gemiddelde politiefunctionaris krijgt relatief weinig met afpersingszaken te maken, dus
snel kunnen schakelen naar de juiste kennis is van belang, zo stellen respondenten.
Expertise kan binnen een regionale eenheid aanwezig zijn, zoals bij de recherche,
maar ook landelijk zijn er specifiek ten aanzien van afpersingszaken deskundigen
beschikbaar. We noemen hier het centrale expertisepunt ontvoering, gijzeling en
afpersing van de Landelijke Eenheid, het team politieonderhandelaars en specifiek ten aanzien van cyberafpersing de digitaal rechercheurs en het Team High Tech
Crime (THTC) van de Landelijke Eenheid.

Politieonderhandelaars

Zoals een respondent verduidelijkt, is afpersing in feite een vorm van onderhandelen: de een wil wat van de ander voor een bepaalde prijs. In een afpersingssituatie is onderhandelen dan ook een strategie die bij de opsporing ingezet kan
worden. De Nationale Politie beschikt over een team van onderhandelaars die
bij onder andere afpersingszaken ingezet kunnen worden als opsporingsmiddel.
Politieonderhandelaars kunnen kennis leveren en sturing geven aan een zaak.
Of een politieonderhandelaar in een onderzoek wordt betrokken, hangt af van
de keuze die er door het rechercheteam ten aanzien van tactiek gemaakt wordt. In
de praktijk worden politieonderhandelaars niet altijd ingezet. Uit een inventarisatie
in twee regionale eenheden en de ervaring van een derde regionale eenheid blijkt dat
er per eenheid vier à vijf keer per jaar in afpersingszaken een beroep wordt gedaan
op politieonderhandelaars. Respondenten verklaren dit lage aantal met de ervaring
dat het bestaan van politieonderhandelaars niet voldoende bekend is binnen alle
geledingen in de politieorganisatie. “Het is geen standaard binnen de organisatie om
politieonderhandelaars in te schakelen”, aldus een respondent. Meerdere respondenten
noemen eveneens dat zij niet bekend zijn met het feit dat dit een mogelijkheid is bij
afpersingszaken. Dat is alleen zo bij zaken van grote omvang, omdat in een protocol beschreven wordt dat er een politieonderhandelaar bij betrokken moet worden.
Dan moet gedacht worden aan omvangrijke afpersingszaken, ontvoeringen en gijzelingen. Omdat het bij kleinere afpersingszaken geen stelregel is dat er een politieonderhandelaar wordt ingeschakeld, bestaat het risico dat deze helemaal niet wordt
betrokken of in een te late fase. “Een onderhandelaar wil graag meegroeien met de ontwikkelingen in een zaak om op deze manier een optimaal beeld van de situatie te creëren,
Opsporing en vervolging 139

een te late inschakeling maakt dit onmogelijk”, aldus een respondent. De praktijk leert
dat bij tijdige inschakeling onderhandelaars een positieve bijdrage kunnen leveren.
Een respondent vult daarop aan dat de recherche de strategie van politieonderhandelaars beter moet kennen en onderkennen.

Landelijk expertisepunt ontvoering, gijzeling en afpersing

Behalve dat politieonderhandelaars als middel kunnen worden ingezet in een
opsporingsonderzoek vormen zij een belangrijke brug naar de landelijke adviseur
bij de Nationale Politie op het gebied van ontvoeringen, gijzelingen en afpersing.
Het landelijke expertisepunt kan rechercheteams adviseren bij afpersingszaken en
risico-inschattingen. Ook op deze vorm van expertise wordt volgens respondenten
nog te weinig een beroep gedaan. De landelijke adviseur die bij het expertisepunt
werkzaam is, beaamt dat hij relatief weinig geraadpleegd wordt door rechercheteams. Het zijn met name de grote zaken waarbij hij betrokken wordt, waardoor het
zicht op andere zaken ontbreekt. Een respondent: “Het landelijk expertisepunt is bij
het Team Politieonderhandelaars goed bekend, maar niet binnen de recherche, terwijl het
waardevolle ondersteuning kan bieden bij de opsporing in afpersingzaken”. Een andere
respondent benoemt binnen de regionale eenheid met name te maken te hebben
met kleine afpersingszaken en daarbij de hulp van het expertisepunt niet nodig te
vinden.

Digitale expertise

Digitale expertise is van belang bij alle zaken waarin een digitale component zit.
Digitale componenten die bij afpersingszaken kunnen voorkomen, zijn onder
andere e-mails, betalingen via internet, (D)Dos-aanvallen, cryptoware en Bitcoins.
Zo heeft een dreiging via een e-mail dat er een product vergiftigd zal worden niet
zozeer iets met cyberafpersing te maken, maar middels digitale sporen kan misschien wel de verzender van de e-mail worden achterhaald. Hoe meer digitale componenten een afpersing heeft, des te meer expertise is er op dat gebied nodig. “Van
een generiek rechercheteam mag je niet verwachten dat het een cyberzaak met hetzelfde
gemak oppakt als een moordzaak”, zo stelt een respondent. Dat vergt specifieke expertise. Daarbij ontwikkelt de digitale wereld zich in rap tempo en de politie is daar
in elk geval op regionaal eenheidsniveau nog niet in alle gevallen optimaal op ingericht, menen respondenten. De politie probeert aan deze ontwikkelingen het hoofd
te bieden door het aantal digitaal specialisten te vergroten. In de politieopleiding is
er volgens een respondent echter nog te weinig aandacht voor digitaal rechercheren. De regionale eenheden beschikken over een beperkt aantal digitaal specialisten. Dit is volgens respondenten een kwetsbaar punt: “Door hun beperkte capaciteit
kunnen ze op dit moment vooral ondersteunende diensten uitvoeren en geen zelfstandig
cyberonderzoek draaien”. Omdat de digitale expertise binnen de eenheden beperkt
140 Ondergaan of ondernemen

is, is het belangrijk dat er opgeschaald kan worden naar een landelijk team, menen
respondenten. En die mogelijkheid bestaat er ook in theorie. In technisch complexe
en maatschappelijk ingrijpende zaken kan overgeschakeld worden naar het THTC
van de Landelijke Eenheid. Het THTC heeft een flinke groei doorgemaakt: van
30 medewerkers in 2011 naar 119 medewerkers eind 2014. Deze ontwikkeling is
gekoppeld aan de toename van het aantal zaken: vijf zaken in 2011 en nu twintig grote zaken per jaar. De capaciteit is verdeeld over zes opsporingsteams en een
informatieteam. Ruwweg de helft van de medewerkers komt uit de opsporing, de
andere helft bestaat uit vooral ICT-professionals. Beide groepen hebben kennis over
de ontwikkelingen op het gebied van cybercrime. Daarnaast is kennis over internationale samenwerking van politie, politiesystemen en strafvordering belangrijk.
De kennis binnen het team wordt up-to-date gehouden door interne opleidingen,
nieuwe instroom, (gast)presentaties of presentaties van collega’s. Daarnaast werkt
het team veelal vanaf de start van een onderzoek samen met bedrijven en andere
organisaties, daarbij leren zij van nieuwe of specifieke systemen en procedures in het
cyberdomein. Het THTC voert ook rechtshulpverzoeken uit en is een 24/7 contactpunt voor de internationale opsporing met een cybercomponent.
Cybercrime vraagt om creatieve manieren van opsporen. Daarbij is het belangrijk alert te zijn op waar informatie vandaan komt. Een server kan bijvoorbeeld in
Amerika staan en dan moet rekening worden gehouden met Amerikaanse rechtsregels. Het THTC onderscheidt drie typen cybercriminaliteit. Gedigitaliseerde
criminaliteit (bijvoorbeeld fraude met valse marktplaatsaccounts), cybercrime (misdrijven tegen ICT met gebruikmaking van ICT, zoals het hacken van de ov-chipkaart) en high tech crime. Dit laatste is het type misdrijven waar het THTC zich
mee bezighoudt: cybercrime met een ondermijnend karakter, een hoge impact op de
samenleving en van complexe en innovatieve aard. Het THTC werkt nauw samen
met publieke en private partijen. Veel van deze operationele samenwerking verloopt
via het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC). Het THTC werkt waar mogelijk samen met de regionale politie-eenheden om wederzijds ervaringen uit te wisselen met betrekking tot cybercriminaliteit. Voor specifieke zaken huurt het team
weleens externe specialisten (bijvoorbeeld hackers) in die onder direct toezicht van
medewerkers en het OM doelgerichte activiteiten uitvoeren. In voorkomende gevallen ontvangt het THTC informatie van particuliere organisaties, zoals bijvoorbeeld
een cyber securitybedrijf dat ergens strafbare feiten aantreft. Het THTC houdt een
vinger aan de pols op het gebied van gemelde cybercrime, door bijvoorbeeld binnen
de politiesystemen (BlueView) de registraties met woorden als ransomware of cryptoware uit te lichten. Met een actieve communicatiestrategie hoopt het THTC ook
een preventief effect te bewerkstelligen; cybercriminelen weten dat het team bestaat
en dat het steeds actiever en groter wordt.

Opsporing en vervolging 141

Door meerdere respondenten wordt genoemd dat cyberafpersing moeilijker op te
sporen is dan andere afpersingsvormen. Dit komt onder andere doordat met de
kennis van nu Bitcoin-adressen en (D)Dos-aanvallen nauwelijks te traceren zijn.
Wanneer bijvoorbeeld geld op een bankrekening moet worden overgemaakt, zijn
de geldstromen vrij gemakkelijk te volgen. Bij het overmaken van Bitcoins naar een
andere Bitcoin Wallet zijn meer gegevens nodig om deze stroom te kunnen traceren. En een (D)Dos-aanval is vrijwel alleen op te sporen op het moment dat de
aanval plaatsvindt. Doordat er veel verschillende computers en servers bij een
aanval betrokken zijn, kan belangrijke informatie verloren gaan op het moment
dat de aanval stopt. De servers ‘vergeten’ de connectie met de andere computers
die zijn gebruikt in de (D)Dos-aanval doordat andere processen deze informatie
verdrukken.
Een aantal respondenten benoemt de meldplicht ‘datalek’ als een belangrijke
ontwikkeling om cybercriminaliteit beter in kaart kunnen gaan brengen. Met deze
nieuwe wet zijn bedrijven verplicht een melding te maken wanneer er sprake is van
een lek in hun datasystemen. Op deze manier wordt vermoedelijk ook vaker duidelijk hoe dit lek is ontstaan en welke consequenties dit heeft voor het bedrijf en zijn
klanten. Een knelpunt waar het THTC (vanzelfsprekend) mee te maken heeft, is
dat het in sommige opzichten minder flexibel is dan cybercriminelen, omdat het
zich aan de wet moet houden. Daarnaast kan het THTC gespecialiseerde professionals niet het salaris bieden dat ze binnen het bedrijfsleven zouden kunnen krijgen. Personen die bij het THTC komen werken, doen dit vanuit een intrinsieke
motivatie; zij willen de politie helpen bij de opsporing en bestrijding van zware
cybercriminaliteit.
Het THTC investeert in Europees en wereldwijd verband al enkele jaren
in de strijd tegen ransomware en cryptoware, twee hardnekkige vormen van massale cyberafpersing. Eind 2013 kreeg het THTC voor het eerst te maken met
twee individuele cyberafpersingszaken, waarbij organisaties werden bedreigd met
cybercriminaliteit. Destijds kreeg het THTC niet de toestemming van het OM
om een onderzoek op te starten bij deze zaken; er waren te weinig sporen, te weinig slachtoffers en de deadline van betaling was al verlopen toen de zaak bij het
team terechtkwam. De afgelopen jaren heeft het THTC echter meerdere malen
cyberonderzoeken opgepakt samen met regionale eenheden. Respondenten uit de
regionale eenheden spreken (desondanks) de behoefte uit in cyberafpersingszaken
snel te kunnen schakelen met experts van de Landelijke Eenheid. Een respondent
zegt het THTC als een ‘ver-van-mijn-bedshow’ te ervaren en geeft aan dat het een
meerwaarde zou zijn als leden van het landelijke team op zaaksniveau tijdelijk mee
zouden draaien met een onderzoek. In de praktijk fungeert het THTC volgens
deze respondent nu meer als een vraagbaak en wordt er geen operationele koppeling met rechercheteams gemaakt. Een andere respondent geeft aan dat het belang142 Ondergaan of ondernemen

rijk is dat er vanuit de regionale eenheden heel gerichte vragen worden gesteld aan
de Landelijke Eenheid: “Je hebt als rechercheur een bepaalde digitale basis nodig om de
goede vragen te kunnen stellen”. In 2013 en 2014 is door de regionale eenheden en het
THTC geïnvesteerd in het uitwisselen van kennis. Digitale kennis veroudert snel
en de rechercheafdelingen binnen de regionale eenheden moeten dus moeite doen
om deze expertise te onderhouden. Het is echter de vraag in hoeverre dit kan worden gerealiseerd door de beperkte continuïteit van cyberafpersingszaken in regionale eenheden. In een van de bestudeerde zaken waarin sprake is van cyberafpersing,
vragen rechercheurs zich af of zij met de beperkte digitale expertise die er toen in
hun regio beschikbaar was, wel in staat waren tot het maken van de optimale keuzes. Door het OM zijn in 2014 voor het eerst prestatieafspraken gemaakt voor het
aantal regionaal te draaien cyberzaken. Het is daarom wel van belang dat regionale
eenheden zelf cybercapaciteiten ontwikkelen. In tegenstelling tot de Landelijke
Eenheid beschikken de regionale eenheden niet over een tactisch cybercrime team.
Het THTC beschouwt het bestaan van een tactisch team waarin digitaal experts
en tactisch rechercheurs samenwerken als succesformule. Een thematisch team doet
volgens hen snel kennis en ervaring op in het werkveld en vormt een garantie dat
cyberzaken gedraaid worden.
Met name met betrekking tot cyberafpersing zou de Landelijke Eenheid een
rol kunnen spelen in het monitoren en opsporen van seriematige afpersingen. Het
THTC stelt echter dat regionale eenheden in staat moeten zijn onderling contacten
te leggen, en dat zij daarom geen coördinerende rol hoeven te vervullen. In de praktijk blijkt dit echter nog niet zo te werken. De regionale eenheden ontbreekt het
aan overzicht op zaken die in andere eenheden spelen omdat de politie, zoals een
respondent het verwoordt, nog steeds heel geografisch is georganiseerd. In een van
de bestudeerde zaken blijken de daders van cyberafpersing hun pijlen op meerdere
bedrijven tegelijk te richten. In deze zaak komen in de loop van een week vijf meldingen van soortgelijke cyberafpersingen van verschillende bedrijven bij het THTC
van de Landelijke Eenheid binnen. Deze bedrijven zijn gehuisvest in verschillende
delen van het land en bestrijken dus verschillende regionale eenheden. Bekend is
dat in elk geval in twee eenheden een aangifte wordt gedaan. Van een van deze
zaken is bekend dat deze door de recherche wordt opgepakt. Onbekend is wat er
met de overige gevallen is gedaan. “Theoretisch gezien, loop je de kans dat vijf eenheden
met dezelfde zaak aan de slag gaan”, aldus een respondent. Hij is van mening dat de
Landelijke Eenheid de verantwoordelijkheid voor alle zaken zou moeten nemen,
“Bij zo’n spreiding moet je op landelijk niveau actie ondernemen”. Een respondent verduidelijkt dat het daarbij niet zozeer gaat om het draaien van de zaak, maar wel om
het geven van sturing en coördinatie van de opsporing. Het THTC zet zich in om

Opsporing en vervolging 143

dergelijke dubbelingen te voorkomen. Daarnaast zal een recent, landelijk ingevoerd
opsporingsregistratiesysteem dubbelingen moeten helpen voorkomen.

5.2.5 Nazorg en terugkoppeling

In principe bestaat de nazorg door de politie uit een telefoontje naar het slachtoffer over de afloop van de zaak en of de verdachte al dan niet is aangehouden. Voor
zover op te maken uit de politieregistraties wordt er in verschillende zaken met
het slachtoffer gebeld over de afhandeling van de zaak. In die registraties waarin
dat niet duidelijk wordt, wil dat niet zeggen dat het niet is gebeurd, dus het is niet
duidelijk hoe vaak het wel of niet gebeurt. Op basis van de interviews is wel bekend
dat slachtoffers in de praktijk lang niet altijd worden geïnformeerd. “Soms gaat het
niet goed, dan sluit je een zaak en vergeet je het slachtoffer nog verder in te lichten, terwijl
iedereen wel weet dat deze nazorg heel belangrijk is”, aldus een respondent. In een zaak
waarin een bedrijf digitaal wordt afgeperst, zegt het slachtoffer terugkoppeling over
het verloop van de zaak te missen. In deze zaak is het dreigement niet uitgevoerd,
maar is er ook geen zicht op de dader. “Ik wil graag weten of er nog muziek in zit of dat
het een heilloze weg is”, aldus het slachtoffer. Een ander voorbeeld van een gemis aan
terugkoppeling komt van andere slachtoffers. Meerdere slachtoffers vertellen via de
krant te hebben moeten vernemen hoe de zaak verder is verlopen. Een slachtoffer:
“Het heeft lang moeten duren voordat de daders berecht zijn en ik heb daarover al die tijd
niets te horen gekregen”. Uit een van de zaken blijkt dat het overigens om onbedoelde
miscommunicatie kan gaan. Terwijl een slachtoffer aangeeft dat de politie haar best
niet heeft gedaan hem over de zaak te informeren, valt in de politieregistraties te
lezen dat de politie het slachtoffer heeft proberen te bellen om hem mede te delen
dat de verdachten gearresteerd zijn. Daarbij staat in het dossier aangegeven dat de
politie contact opneemt omdat bekend is dat het slachtoffer bang is voor represailles
van de dader.
Dat de nazorg soms ook intensiever is dan een telefoontje, blijkt uit enkele
bestudeerde zaken waarin de politie na afhandeling van de zaak nog een of meerdere bezoeken brengt aan het slachtoffer. In de bestudeerde zaken zien we dat de
behandelend rechercheurs nog eens langsgaan voor een gesprek of dat de wijkagent
wordt aangestuurd in gesprek te gaan met het slachtoffer.
Het slachtoffer geeft bij de politie aan ongerust te zijn over het feit dat de daders
weer op vrije voeten worden gesteld en niet worden vervolgd. Daarop heeft de
recherche de wijkagent gevraagd contact te leggen met het slachtoffer en een aantal
keer langs te gaan. De behandelend rechercheur gaat zelf ook langs om aan te geven
dat de politie verdere opsporingshandelingen uitvoert en brengt later opnieuw een
bezoek aan het slachtoffer om te melden dat de verdachten definitief niet meer worden vervolgd.
144 Ondergaan of ondernemen

Naast een gesprek met het slachtoffer worden er soms andere (tijdelijke) acties
ondernomen om de veiligheid van het slachtoffer te vergroten. Denk daarbij aan
het plaatsen van een camera, het extra surveilleren bij de woning of het bedrijfspand
van het slachtoffer en het geven van een direct telefoonnummer van een politiefunctionaris in geval van nood. Dergelijke vormen van nazorg zien we terug in zaken
waarin de dreiging niet met zekerheid is weggenomen. Dat is het geval in zaken
waarin de verdachten direct weer op vrije voeten worden gesteld, omdat er te weinig aanknopingspunten zijn voor een veroordeling en zaken waarbij de mogelijkheid bestaat dat de verdachten deel uitmaken van een crimineel netwerk. Het intern
communiceren binnen de politieorganisatie over de situatie en de afloop gebeurt
eveneens. Na de poging tot afpersing van een horecaondernemer wordt de hiernavolgende melding in het politiesysteem aangemaakt.
Verdachten zijn aangehouden, maar het is niet ondenkbaar dat ze teruggaan om
wraak te nemen. Bij een van de verdachten werd een geladen 9mm vuurwapen
aangetroffen. Alert reageren bij een melding. Vesten aan!
Terugkoppeling vindt politie-intern echter niet altijd plaats. In een zaak waarin
een horecaondernemer wordt afgeperst met verwijzing naar de PKK gaan bij de
Nationale Recherche alle alarmbellen af. Een team van de Nationale Recherche
bezoekt, nadat het de term PKK in het politieregistratiesysteem ziet oplichten,
direct de regionale eenheid waar de zaak speelt. Alle dossiers in de zaak en inbeslagnamen worden door het team meegenomen voor nader onderzoek. In overleg met het behandelend politieteam in de regionale eenheid zegt de Nationale
Recherche toe de bevindingen op basis van een telefoonanalyse van de telefoons van
de verdachten terug te koppelen. Van enige vorm van terugkoppeling is echter geen
sprake en onbekend is of de Nationale Recherche verder is gegaan met het onderzoek. Hetzelfde geldt voor een cyberafpersing waarbij door het THTC aan een
regionale eenheid wordt toegezegd dat het er nog verder naar gaat kijken. Vanuit
het THTC hebben we begrepen dat het er verder niets meer aan doet/kan doen,
maar bij de eenheid is hier niets over bekend. Dit heeft eveneens tot gevolg dat de
eenheid geen terugkoppeling kan geven aan het slachtoffer.
Terugkoppeling naar slachtoffers kan ook in de vorm van advies, zoals een van
de zaken laat zien. In een zaak waarin een webwinkel wordt afgeperst, ontvangt het
slachtofferbedrijf nadat het gevaar is geweken een e-mail van de betrokken officier
van justitie met tips voor de toekomst. Deze omvat onder andere tips over beveiliging en het verzoek om de volgende keer weer contact op te nemen met de politie.
Een laatste vorm van terugkoppeling die niet altijd plaatsvindt, maar wel
belangrijk is, is die tussen het OM en de politie. Wanneer de politie een zaak heeft
afgerond, draagt ze deze over aan het OM. Hoe de zaak vervolgens verloopt en of
Opsporing en vervolging 145

het bewijs voldoende is om (poging tot) afpersing bewijsbaar te maken, blijft vaak
voor de recherche onbekend. Meerdere respondenten noemen dat een terugkoppeling vanuit het OM goed zou zijn, omdat de politie hiervan kan leren. Wanneer
bijvoorbeeld blijkt dat een bepaald opsporingsmiddel vaak bijdraagt aan een veroordeling zou dit vaker kunnen worden ingezet. Hetzelfde geldt voor het inzicht
dat geld van het slachtoffer aanwezig moet zijn bij de overdracht aan de afperser
om afpersing in plaats van poging tot afpersing bewijsbaar te krijgen. Wanneer de
politie niet op de hoogte is van dergelijke inzichten, kan dit leiden tot zaken waarbij
naar een succesvolle overdracht wordt toegewerkt en de afperser toch voor enkel
een poging tot afpersing wordt veroordeeld. Door de introductie van zaaksofficieren
vindt de laatste jaren al vaker een terugkoppeling plaats, maar door de wisselingen
binnen het OM en werkdruk is dit nog geen gemeengoed.

5.3 Vervolging
In de periode 2010 tot en met 2013 zijn 45 afpersingszaken voor de rechter gekomen. In deze paragraaf behandelen we welk van deze 45 zaken ook daadwerkelijk leiden tot een veroordeling en welke bewijsmiddelen daarbij een rol spelen. De
informatie in deze paragraaf wordt geïllustreerd met citaten uit de rechterlijke uitspraken. Met betrekking tot de vervolging is het relevant een verschil te benoemen tussen de wetsartikelen afpersing en afdreiging aangezien de strafdreiging die
op beide delicten staat, verschilt. De maximale straf voor afpersing is negen jaar
gevangenisstraf of een geldboete van de vijfde categorie, terwijl de maximale straf
voor afdreiging vier jaar gevangenisstraf is of een geldboete van de vijfde categorie.

5.3.1 Veroordelingen

In 36 zaken (80%) volgt een veroordeling van de verdachte en/of een of meerdere
medeverdachten. In zestien van deze 36 zaken (44%) is een poging tot afpersing of
afdreiging ten laste gelegd en in vijftien zaken (42%) een voltooide afpersing. In vijf
zaken van de 36 zaken (4%) is niet de afpersing zelf ten laste gelegd, maar de daarmee samenhangende gedragingen, zoals smaad, chantage, belaging of een opzettelijke stoornis in de werking van enig geautomatiseerd werk veroorzaken. In 31 van
de 36 zaken (86%) is naast afpersing nog een ander delict ten laste gelegd. Hierbij
gaat het onder andere om witwassen, diefstal, oplichting, valsheid in geschriften en
(zware) mishandeling. In negen van de 45 zaken (20%) volgt geen veroordeling van
de verdachte of medeverdachten.
Slachtoffer ontvangt van afperser een brief waarin staat dat de afperser in het bezit
is van ordners met voor het slachtoffer gevoelige en geheime informatie betrekking
146 Ondergaan of ondernemen

hebbend op fraude en wijzend op kartelvorming, illegale prijsafspraken, steekpenningen en/of bonussen. De afperser dreigt in de brief met openbaarmaking van
deze stukken als niet zal worden betaald. Om in contact te komen met de afperser
moet het slachtoffer op Marktplaats een advertentie plaatsen in de groep tuin en
terras onder de rubriek sierstenen en rotsen. Het slachtoffer moet een advertentie
plaatsen met een telefoonnummer en een door de afperser genoemd verkoopproduct. Naar aanleiding van de advertentie neemt de afperser dan contact op met
het slachtoffer. De afperser geeft telefonisch aan dat hij €125.000 wil ontvangen
op plaats X. Zodra de brief is ontvangen, neemt het slachtoffer contact op met de
politie. De politie heeft een team van de Landelijke Eenheid op de zaak gezet. Het
team adviseert het slachtoffer op de eis van het plaatsen van de advertentie in te
gaan, zodat het meer aanwijzingen heeft om de afperser op te sporen. De politie
neemt het telefoontje van afperser aan en gaat met het geëiste geld in een tas naar de
afgesproken plek. De afperser is op de afgesproken plaats en na overdracht van het
geld wordt hij gearresteerd. Aangezien het geld afkomstig is van de politie en niet
van het slachtoffer is volgens de rechter sprake van poging tot afdreiging en niet van
voltooide afpersing.
Voorgaande zaak leert dat de categorie zaken die zijn afgedaan als een poging tot
afpersing ook afpersingen omvat die als voltooide afpersingen kunnen worden
beschouwd, omdat daarbij ingegaan is op de eis van de daders. Juridisch gezien,
is er echter geen sprake van een voltooide afpersing als er bij de overdracht geen
eigendommen van het slachtoffer zijn betrokken. Hierbij lijkt het niet relevant of
afpersing en poging afpersing subsidiair of primair ten laste zijn gelegd. Daarnaast
is een belangrijke constatering dat het per arrondissement lijkt te verschillen of
eigendommen van het slachtoffer nodig zijn om afpersing bewezen te krijgen. Een
officier van justitie uit het ene arrondissement geeft aan dit niet te herkennen, terwijl een officier van justitie uit een ander arrondissement deze bevinding beaamt.
Een leerpunt voor de politie in deze is volgens respondenten dat er bij een geldoverdracht voor wordt gezorgd dat er minstens een geldbiljet van het slachtoffer bij
wordt gedaan. In de interviews wordt aangegeven dat de impact voor het slachtoffer
groter is bij een voltooide afpersing en respondenten pleiten ervoor dat een voltooide
afpersing ook als zodanig wordt bestraft.

5.3.2 Bewijslast

In een van de casestudies kan de zaak voor de rechter worden gebracht op basis van
een breed scala aan bewijsstukken vergaard via camerabeelden, telefoontaps, observaties, opnamen van vertrouwelijke communicatie, analyse van telefoonverkeer en
tenslotte de verklaring van het slachtoffer. De verdachte ontkent elke betrokkenheid
bij de afpersing, maar omdat het bewijs tegen hem spreekt, wordt hij veroordeeld tot
Opsporing en vervolging 147

24 maanden cel. Uit tabel 5.1 blijkt dat in bijna de helft van alle zaken ‘schriftelijke
bewijsstukken’ als bewijs in de rechtszaak worden gebruikt. Onder deze noemer
vallen kopieën van door de verdachte verstuurde brieven en e-mails. Daarnaast valt
hieronder bewijs dat wordt gevonden tijdens de huiszoeking (geldbundelstroken,
usb met informatie over de onderneming, compromitterende foto’s) of aanhouding
(geldtas, vuurwapen). Getuigen spelen eveneens een belangrijke rol in het strafproces. Dit geldt met name voor medewerkers of familieleden van het slachtoffer die bij
de afpersing aanwezig of betrokken waren.
Tabel 5.1 - Aantal zaken per type bewijs2

Type bewijs

Aantal zaken

%

Schriftelijke bewijsstukken

22

49

Getuigen

21

47

Telefoontap

20

44

Bekentenis verdachte

18

40

Analyse betalingsverkeer

7

16

Observatie

7

16

TCI-informatie

5

11

Verklaring medeverdachte

5

11

Camerabeelden

4

9

Track&trace gegevens huurauto

2

4

Het moment waarop de politie door het slachtoffer ingeschakeld wordt, is bepalend
voor de bewijslast. In zeventien zaken (38%) is de politie in kennis gesteld nadat
de afpersing is geëindigd. De politie is in ruim de helft van de zaken (25; 56%)
ingeschakeld terwijl de afpersing nog gaande is. Laatstgenoemde zaken bieden de
politie de gelegenheid om in het proces in te grijpen. In die zaken blijkt dat door de
politie dan ook meermaals een (spoed) telefoontap is ingezet. Een telefoontap levert
in vrijwel alle zaken waarin deze is ingezet geldig en bruikbaar bewijs op. Enkel
wanneer het gaat om face-to-face afpersing is het gebruik van een telefoontap niet
nuttig en wordt vaker een politieobservatie uitgevoerd. Wanneer de afpersing via
het elektronische betalingsverkeer verloopt, kunnen betalingsafschriften in enke-

2

Er is sprake van meerdere bewijsmiddelen per zaak. In tabel 5.1. zijn de bewijsmiddelen individueel gescoord,
waarbij geen onderzoek is gedaan naar een combinatie van bewijsmiddelen.

148 Ondergaan of ondernemen

le gevallen als bewijs worden gebruikt in de rechtszaak. Hierbij is wel aanvullend
bewijs nodig om aan te kunnen tonen dat deze betalingen door het bedrijf niet zijn
gedaan als betaling voor afgenomen diensten.
In ruim een derde van de 45 zaken is er een bekentenis van de verdachte van
de afpersing en in een tiende van de 45 zaken kan een verdachte mede worden
veroordeeld aan de hand van de verklaring van een medeverdachte. In vijf zaken
heeft het Team Criminele Inlichtingen (TCI) de verdachte al gerund. Hierdoor is
TCI-informatie beschikbaar en loopt er in deze zaken al een telefoontap. In deze
gevallen wordt de afpersingszaak vaak gevoegd bij de andere feiten waarvoor de
verdachten voor moeten komen.

5.3.3 Strafoplegging

Het type veroordeling dat een verdachte opgelegd krijgt, kent een brede verscheidenheid. Het varieert van 80 uur taakstraf tot 10,5 jaar gevangenisstraf. Wanneer
het gaat om enkelvoudige afpersing bedraagt de celstraf gemiddeld twee jaar.
Wanneer een verdachte echter ook is veroordeeld voor zaken die relatie houden met
het criminele milieu is een gevangenisstraf van gemiddeld zes jaar opgelegd.
Uitgesplitst naar het type dreiging variëren de opgelegde straffen. Bij dreiging met fysiek geweld is in achttien van de negentien zaken een celstraf opgelegd.
Wanneer een verdachte dreigde met het openbaar maken van informatie kreeg deze
een werkstraf opgelegd met een maximale hoogte van 240 uur, soms in combinatie
met een contactverbod en voorwaardelijke gevangenisstraf. In twee zaken was de
informatie al openbaar gemaakt en is een boetebeding opgelegd; voor iedere dag dat
de informatie langer online staat, krijgt een verdachte een boetebedrag opgelegd.
Bij dreiging met beschadiging volgt een gevangenisstraf van gemiddeld anderhalf
jaar. Bij een combinatie van gebruikte dreigingen hangt de straf af van of de dreiging is uitgevoerd en de duur van de afpersing. De hiervoor opgelegde straffen variëren van een werkstraf tot vier jaar gevangenisstraf.
Tenslotte is in acht van de 36 zaken (22%) een schadevergoeding of ontneming van
wederrechtelijk verkregen voordeel opgelegd, terwijl in zestien zaken geld is afgestaan aan een verdachte.
Allereerst is de rechtbank van oordeel dat er geen reden is om te twijfelen aan de
verklaringen van het slachtoffer, zeker gelet op het feit dat zijn verklaringen ook
op meerdere punten worden bevestigd door getuigenverklaringen. Verder heeft de
rechtbank kennis genomen van de camerabeelden van de winkel. De rechtbank stelt
op basis van de camerabeelden vast dat de lichaamshouding van medeverdachten
terwijl zij samen met het slachtoffer in de winkel aanwezig zijn, kracht bijzet aan
de door het slachtoffer genoemde bedreigingen. Uiteindelijk ontstaat er sms-contact
tussen de telefoon van het slachtoffer, gebruikt door de politie, en verdachte.
Opsporing en vervolging 149

Medeverdachte heeft gezegd dat hij die avond €2.000 van het slachtoffer wil
hebben en ze maken een afspraak bij een hotel in Houten. Verdachte en een medeverdachte gaan naar die afspraak, waar zij vervolgens worden aangehouden door
de politie. Verdachte heeft zich met drie medeverdachten schuldig gemaakt aan
poging tot afpersing. Daarbij zijn ernstige bedreigingen geuit naar het slachtoffer
en zijn familie. Dit heeft zelfs geleid tot de plaatsing van het slachtoffer en zijn
familie in een safe house. Dit heeft grote invloed (gehad) op de veiligheidsgevoelens
van het slachtoffer en zijn familie.

5.3.4 Succesfactoren

Wanneer het gaat om het type branche of de relatie tussen het slachtoffer en de
verdachte lijken er geen doorslaggevende factoren te zijn die maken dat een veroordeling van de verdachte wel of niet plaatsvindt. Zaken lijken echter moeilijker te
bewijzen wanneer er meerdere verdachten betrokken zijn bij de afpersing.
Bij de modus operandi van afpersing is opvallend dat zwart-op-wit afpersing of afpersing via de telefoon vaker tot een veroordeling leidt dan face-to-face
afpersing. Dit kan verklaard worden door de moeilijkheden rondom het bewijs van
deze laatste vorm van afpersing. Getuigen of camerabeelden zijn in een deel van de
face-to-face afpersing effectieve bewijsmiddelen. Met name wanneer gedreigd wordt
met meerdere vormen van dreiging of met openbaarmaking van informatie leiden
zaken vaker tot een veroordeling, dan wanneer wordt gedreigd met fysiek geweld.
Of hierbij is ingegaan op de eis van de verdachte is vrijwel niet relevant. De zaken
waarin deels is ingegaan op de eis van de verdachte lijken vaker te worden opgelost.
Dit hangt vermoedelijk samen met inschakeling van de politie. Inschakeling van de
politie gedurende de afpersingsperiode lijkt vaker te leiden tot een veroordeling dan
wanneer de politie pas naderhand in kennis wordt gesteld. Dit kan verband houden
met het feit dat de politie dan nog actief kan optreden tijdens het afpersingsproces
door het slachtoffer te begeleiden en bewijslast te vergaren door middel van bijvoorbeeld de inzet van observatie of een telefoontap.

5.4 Beschouwing
Nadat de politie ter kennis komt dat een bedrijf het slachtoffer is van afpersing kunnen verschillende reacties volgen. Een eerste stap is die tussen melding en opsporing. Niet alle slachtoffers wensen direct aangifte van afpersing te doen. De politie
kan in deze fase een belangrijke rol spelen in het adviseren van het slachtoffer om
niet op de eis van de dader in te gaan en zelfstandig aan bewijsvergaring te doen.
Daarnaast kan de politie in deze fase het slachtoffer proberen te overtuigen van het

150 Ondergaan of ondernemen

doen van aangifte. De mate waarin de politie hierin investeert, lijkt onder andere
afhankelijk van de betrokken politiefunctionarissen en de aard van de melding.
In de praktijk komt het opsporingsapparaat na enkel een melding vaak niet
in actie. Terwijl het ambtshalve opsporen van afpersing niet vaak voorkomt, vormt
het doen van aangifte ook geen garantie voor het opstarten van een opsporingsonderzoek. Een zaak kan te weinig indicaties voor de opsporing bevatten of er volgen
geen nieuwe contacten tussen de dader en het slachtoffer, waardoor de urgentie van
het instellen van een opsporingsonderzoek weg is. Als er geen opsporingsonderzoek wordt gedraaid, als slachtoffers afhaken of de afpersing stopt, betekent dat dat
er dus niet altijd opsporing wordt verricht naar pogingen tot afpersing. Daarnaast
kunnen zaken blijven liggen omdat afpersing geen speerpunt vormt voor de politie
of door gebrek aan capaciteit of competentie om zaken op te pakken. Afwegingen
om al dan niet een zaak op te pakken, kunnen over eenheden en individuele politiefunctionarissen verschillen.
Opsporing naar aanleiding van een melding of aangifte van afpersing blijkt
op verschillende niveaus binnen de politie plaats te vinden, variërend van wijkteams
of individuele rechercheurs tot TGO’s, afhankelijk van de inschatting en keuzes
die er aan de voorkant worden gemaakt. Tussen die niveaus kan sprake zijn van
kwaliteitsverschillen. De professionaliteit in de opsporing van afpersing lijkt vooral
op het niveau van de recherche ervaren te worden waar doorgaans aandacht wordt
besteed aan het slachtoffer en de risico’s die de afpersing met zich mee kan brengen.
Ongeacht op welk niveau een zaak wordt opgepakt, is het van belang dat het
team zo snel mogelijk kennis en ervaring ten aanzien van afpersing bij de opsporing
betrekt. Binnen de Nationale Politie is voldoende expertise beschikbaar op adviserend en operationeel niveau en met betrekking tot operaties en digitale expertise.
De kennis wordt echter nog onvoldoende betrokken vanwege onbekendheid van
diensten binnen de politieorganisatie.
Slachtoffers verwachten serieus te worden genomen door de politie, maar het
is voor een succesvolle opsporing ook van belang dat zij zich coöperatief opstellen.
De strategie die in de opsporing gekozen wordt, is van vele factoren afhankelijk
zoals het niveau waarop de zaak wordt gedraaid, de kennis en ervaring ten aanzien
van afpersing, de urgentie van de zaak en de mogelijkheden die de zaak biedt om
in te grijpen. De politie kan besluiten tot een passieve strategie, waarin een meer
afwachtende houding wordt aangenomen, of voor een offensieve strategie waarin
verschillende niveaus van actie ondernomen worden. Het realiseren van een fysieke
afdracht van hetgeen wordt geëist, vormt de meest uitgebreide strategie waarbij de
pakkans hoog ligt. In de aanpak is het belangrijk de veiligheid van het slachtoffer
te laten prevaleren boven de opsporing van de daders. Omdat slachtoffers zich in
een dreigende situatie begeven, hebben zij behoefte aan directe en open communicatie over het verloop en de afloop van de zaak. Ook nazorg wordt door slachtoffers
Opsporing en vervolging 151

gewaardeerd. Het is sterk wisselend in hoeverre de politie aandacht besteedt aan
terugkoppeling en nazorg.
Opsporing leidt in een belangrijk deel van de gevallen tot het in beeld brengen van de verdachten, maar dit mondt in slechts een beperkt aantal zaken uit in
een aanhouding. De afpersing is dan vaak wel gestopt, maar bij gebrek aan bewijs
kan er niet worden doorgepakt. De lastige zaken om tot een goed einde te brengen,
lijken die waarin een dadergroep actief is en er sprake is van face-to-face contact.
Jaarlijks worden gemiddeld minstens elf afpersingen van het bedrijfsleven voor de
rechter gebracht. In het merendeel van deze zaken volgt een veroordeling van de
verdachten variërend van taakstraffen tot jarenlange gevangenisstraffen. Een factor
die bijdraagt aan een succesvol vervolgingsproces is dat de politie zo snel mogelijk
wordt ingeschakeld. Op die manier is er de mogelijkheid om bewijs te vergaren tijdens de afpersingssituatie.

152 Ondergaan of ondernemen

Culturele afpersing
Een Turks eethuis wordt bezocht door vier mannen. De eigenaar verklaart dat de mannen hem mededelen dat hij over tien
dagen €10.000 moet betalen anders zal er worden geschoten.
Daarbij maken zij een verwijzing naar de Koerdische organisatie
PKK en waarschuwen de eigenaar dat hij het niet zal overleven
als hij de politie erbij haalt. Volgens het slachtoffer zijn de mannen vermoedelijk Koerden. De mannen vertrekken en de eigenaar van het eethuis belt met een vriend over het voorval. Zijn
vriend adviseert de horecaondernemer weer met hem te bellen
als de mannen opnieuw in zijn zaak verschijnen. Enkele dagen
daarna komen de mannen weer langs. De ondernemer is bang
en verlaat met een smoes via de achterdeur zijn zaak. Hij belt
zoals afgesproken weer met zijn vriend om hulp. De vriend alarmeert vervolgens de politie. De politie gaat na de melding direct
ter plaatse en treft in het eethuis vijf mannen aan. Een van de
mannen blijkt bij fouillering een geladen vuurwapen bij zich te
dragen. De verdachten worden aangehouden en meegenomen
naar het bureau. Het slachtoffer wordt door zijn vriend en de
politie overtuigd van het belang van het doen van aangifte. De
zaak wordt geseponeerd vanwege onvoldoende bewijs. Een van
de verdachten wordt wel veroordeeld voor verboden wapenbezit.

6 De aanpak
Voor de aanpak en preventie van afpersing zijn de afgelopen jaren in Nederland
verschillende plannen gemaakt. Een deel van deze plannen is geïnitieerd door de
overheid, onder andere in de ontwikkelde programmatische aanpak, en een deel is
geïnitieerd door andere (private) partijen. In dit hoofdstuk bespreken we allereerst
de programmatische aanpak, hoe deze op papier is opgesteld en uiteindelijk in de
praktijk wordt uitgevoerd (§6.1). Vervolgens besteden we aandacht aan het bestaan
van alternatieve initiatieven met betrekking tot de aanpak van afpersing in binnen- en buitenland (§6.2). Tenslotte benoemen we welke kansen we op basis van de
onderzoeksbevindingen zien voor (een vervolg van) de aanpak (§6.3). Het hoofdstuk besluiten we met een beschouwing over de aanpak van afpersing (§6.4).

6.1 Programmatische aanpak
In deze paragraaf bespreken we de programmatische aanpak van afpersing zoals
deze onder auspiciën van het Nationaal Platform Criminaliteitsbeheersing (NPC)
is opgesteld. Naar aanleiding van eerder onderzoek naar afpersing van het bedrijfsleven (Van Leiden e.a., 2007) besluit het NPC in 2008 dat er gezien de ernst van
afpersing een aanpak op moet worden ontwikkeld. Het NPC geeft in datzelfde jaar
opdracht tot de oprichting van de Stuurgroep Afpersing om vorm, inhoud en uitvoering aan een aanpak van afpersing van het bedrijfsleven te geven. In deze stuurgroep hebben zowel publieke als private partijen zitting onder voorzitterschap van
de landelijk programmamanager publiekprivate samenwerking van de Nationale
Politie. Naast vertegenwoordigers van het Ministerie van Veiligheid en Justitie
(VenJ), de Nationale Politie en het Openbaar Ministerie (OM) zijn Midden- en
Kleinbedrijf (MKB) Nederland, VNO-NCW, Koninklijke Horeca Nederland
(KHN) en NL Confidential in de stuurgroep vertegenwoordigd. De stuurgroep
ontwikkelt gezamenlijk een voorstel voor een aanpak welke in 2009 door het NPC
De aanpak 155

wordt goedgekeurd. Dit plan krijgt in 2010 definitief vorm in de programmatische
aanpak waarbinnen vijf projecten worden benoemd met daarbinnen diverse actiepunten. In het kort omvatten de projecten en actiepunten uit de programmatische
aanpak de hiernavolgende elementen (Stuurgroep Aanpak Afpersing, 2010):
1. Vergroten kennis en weerbaarheid in het bedrijfsleven
 Actieve voorlichting
 Special in ledenbladen branche- en koepelorganisaties
 Doelgroep gerichte communicatiecampagne
2. Verbeteren vertrouwensrelatie (potentiële) slachtoffers
 Vertrouwenslijn Afpersing
3. Stimuleren (anonieme) meldingsbereidheid
 Meld Misdaad Anoniem (M.) helpt
4. Professionalisering aanpak politie
 Expertisepunt
 Accountmanager Intelligence
 Verbeteren aangifteproces
 Inzet brede expertise bij tegenhouden van afpersing
 Structuur Staf Grootschalig en Bijzonder Optreden (SGBO)
5. Proeftuin
In de subparagrafen die volgen, beschrijven we wat de afzonderlijke projecten en
actiepunten inhouden en in hoeverre er in de praktijk uitvoering aan is gegeven.
Vooraf is het van belang op te merken dat sommige projecten binnen de programmatische aanpak met elkaar samenhangen.

6.1.1 Vergroten kennis en weerbaarheid in het bedrijfsleven

Het eerste project in de programmatische aanpak is er primair op gericht dat slachtoffers van afpersing naar buiten durven te treden. Het achterliggende idee is dat
het bieden van voorlichting over risico’s van afpersing, verschijningsvormen en de
diverse handelingsmogelijkheden die slachtoffers hebben, de drempel om naar buiten te treden kan verlagen. De projectleiding van dit project valt onder de verantwoordelijkheid van MKB-Nederland, VNO-NCW en KHN. Daarnaast wordt in
het plan benoemd dat ook de Expertisecentra Aanpak Georganiseerde Criminaliteit
en de Regionale Platforms Criminaliteitsbeheersing (RPC) een rol kunnen spelen
bij de voorlichting. De genoemde organisaties hebben allen via diverse kanalen een
156 Ondergaan of ondernemen

natuurlijke band met ondernemers en kunnen contact maken met specifieke doelgroepen (Politie Nederland, 2008; Stuurgroep Aanpak Afpersing, 2010; NPC,
2011).

Actieve voorlichting

Het eerste actiepunt binnen dit project is het verzorgen van actieve voorlichting aan
het bedrijfsleven over het fenomeen afpersing met daarbij aandacht voor de risico’s
en verschijningsvormen. Het doel is de kwetsbaarheid van bedrijven duidelijk te
maken en daarnaast mogelijkheden aan te geven om hen weerbaarder te maken
en inzichtelijk te maken welke mogelijkheden zij hebben als ze daadwerkelijk te
maken krijgen met afpersing. Om dit te bereiken, dient er volgens de programmatische aanpak door een samenwerking tussen de betrokken private partijen een
factsheet te worden ontwikkeld op basis van de kennis over het fenomeen uit eerder
onderzoek. De bedoeling is deze factsheet via verschillende kanalen te verspreiden
onder ondernemers. Behalve dat er in de handelingsmogelijkheden voor de slachtoffers naar de politie verwezen wordt, moet volgens de programmatische aanpak de
Vertrouwenslijn Afpersing nadrukkelijker onder de aandacht van ondernemers worden gebracht (Stuurgroep Aanpak Afpersing, 2010). De Vertrouwenslijn Afpersing
is een anonieme advies- en meldlijn die in het kader van de programmatische aanpak in het leven is geroepen voor ondernemers die slachtoffer zijn van afpersing. De
Vertrouwenslijn Afpersing vormt een apart project in de aanpak en wordt uitgebreider beschreven in de volgende subparagraaf (§6.1.2).
De onderzoeksbevindingen leren dat het verschaffen van voorlichting over
afpersing aan het bedrijfsleven te wensen overlaat. Er is er geen uitvoering gegeven
aan de ontwikkeling van een factsheet. Het niet-beschikken over een overzichtelijk
document over afpersing lijkt er in de praktijk toe te leiden dat de voorlichting aan
ondernemers door private partijen vervolgens ad hoc en niet gestructureerd verloopt.
Alle respondenten die betrokken zijn bij de aanpak erkennen het uitblijven van
structurele communicatie richting ondernemers. De brancheorganisaties geven aan
dat wat zij aan communicatie doen een druppel is op de gloeiende plaat. Het gebrek
aan budget voor gerichte communicatie wordt genoemd als een reden voor het
tekortschieten van acties op het gebied van voorlichting aan ondernemers. Het nut
van communicatie over afpersing wordt evenwel door alle respondenten wel degelijk
ingezien. Zoals een van hen verwoordt: “Bewustzijn creëren onder ondernemers, hen er
alert op maken dat je erin zit voor je het weet, is belangrijk”.
De bevindingen uit de digitale survey ondersteunen de bevinding dat er niet
effectief richting de doelgroep is gecommuniceerd. Het merendeel (69%) van de
bijna 400 bevraagde ondernemers geeft aan niet geïnformeerd te zijn over de risico’s
en verschijningsvormen van afpersing. Degenen die aangeven wel geïnformeerd te
zijn (31%), zijn dit naar eigen zeggen met name door branche- of koepelorganisaties.
De aanpak 157

Daarnaast noemt een aantal als bron collega-ondernemers en de politie. Bij andere
kanalen worden onder andere het RPC en de media genoemd. Zie tabel 6.1 voor
een overzicht.
Tabel 6.1 – Wijzen waarop ondernemers zijn geïnformeerd (absoluut en procentueel)1

Bron

aantal ondernemers

%

Branche- of koepelorganisaties

89

23

Andere ondernemers

26

7

Politie

17

4

Andere kanalen

23

6

Niet geïnformeerd

272

69

De communicatie die richting ondernemers is gevoerd, heeft voornamelijk betrekking op het informeren van het bedrijfsleven over de Vertrouwenslijn Afpersing.
Sinds de start van de Vertrouwenslijn Afpersing hebben KHN, MKB-Nederland
en VNO-NCW hier diverse malen aandacht aan besteed. Dit hebben zij onder
andere gedaan door er over te schrijven in hun ledenmagazines, nieuwsbrieven en
informatie op de website beschikbaar te maken. Daarnaast heeft MKB-Nederland
een logo en visitekaartjes voor de Vertrouwenslijn Afpersing ontwikkeld. Deze visitekaartjes zijn tijdens ledenbijeenkomsten door de verschillende brancheorganisaties verspreid (Werkgroep Afpersing, 2012). Een kanttekening die geplaatst dient
te worden bij de communicatie is dat er met name aandacht aan de Vertrouwenslijn
Afpersing is besteed naar aanleiding van de oprichting van de meldlijn. In 2013 en
begin 2014 is met een online search op de websites van koepel- en brancheorganisaties aanzienlijk minder communicatie te vinden over de Vertrouwenslijn Afpersing
of over het fenomeen afpersing in het algemeen. Op de websites staat nog wel een
kort informatiestukje over de Vertrouwenslijn Afpersing vermeld.
Terwijl we kunnen concluderen dat aan het omschreven actiepunt van voorlichting aan ondernemers onvoldoende wordt voldaan, wordt er in de praktijk uitvoering gegeven aan noemenswaardige, alternatieve communicatievormen waarin
afpersing aandacht krijgt. Zo heeft KHN in 2012 een webapplicatie (app) Veilige
Horeca gelanceerd. In deze app staan tips en vragen om het bewustzijn van ondernemers over veiligheid te vergroten. Afpersing en de Vertrouwenslijn Afpersing
zijn als apart onderwerp in deze app opgenomen.2 De app is begin 2014 3.000

1
2

Bij deze vraag zijn meerdere antwoorden mogelijk.
De andere onderwerpen binnen de app zijn overvallen, inbraak, interne fraude, agressie en mensenhandel.

158 Ondergaan of ondernemen

keer gedownload sinds de lancering in oktober 2012. Daarnaast heeft KHN een
Veiligheidskaart Afpersing3 ontwikkeld en is er tijdens een van de vierjaarlijkse
kennisdagen voor de regioadviseurs eind 2013 specifieke aandacht besteed aan
afpersing.
Een ander initiatief dat vermeldenswaardig is, is de ontwikkeling van de Veilig
Ondernemen Scan door het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid
(CCV). Deze scan is ontwikkeld in opdracht van de Taskforce Criminaliteit tegen
Bedrijven in het kader van het actieplan criminaliteit tegen het bedrijfsleven en in
samenwerking met de Nationale Politie, MKB-Nederland, VNO-NCW, Transport
en Logistiek Nederland (TLN), KHN, Detailhandel Nederland en het Verbond
van Verzekeraars. De doelgroep van dit instrument betreft ondernemers in het
MKB, de zakelijke dienstverlening, horeca, bouw, zorg en transport en logistiek.
Het instrument richt zich vooral op ondernemers die te maken hebben gehad met
een incident, startende ondernemers en ondernemers die willen controleren of ze
voldoende veiligheidsmaatregelen hebben getroffen. In deze scan kan een ondernemer door een aantal vragen te beantwoorden een inschatting krijgen van de kwetsbaarheid van zijn onderneming voor bepaalde vormen van criminaliteit. Vervolgens
krijgt de ondernemer per type criminaliteit een advies hoe de risico’s zoveel mogelijk
beperkt kunnen worden. De criminaliteitsvormen die in de scan worden benoemd
zijn inbraak, diefstal, overval, overlast en vernieling, geweld, ICT-criminaliteit en
afpersing. Op het gebied van afpersing krijgt een ondernemer in de scan de vraag
of hij er weleens mee geconfronteerd is. Adviezen die onder andere worden gegeven
ten aanzien van afpersing zijn het bellen met de Vertrouwenslijn Afpersing en het
opstellen van een procedure voor afpersing. In deze procedure kan een ondernemer
benoemen wat een werknemer moet doen wanneer er sprake is van afpersing en aan
wie (politie, particuliere alarmcentrale, bedrijfsleider) op welke manier de afpersing kan worden gemeld. In relatie tot cyberafpersing is advisering op het gebied
van ICT-criminaliteit van toepassing. Ondernemers krijgen bijvoorbeeld het advies
regelmatig een back-up te maken en een goede beveiliging van computers, het netwerk en verbindingen te verzorgen.

3

Op de veiligheidskaart staan vier stappen benoemd die ondernemers kunnen nemen wanneer zij worden afgeperst. 1) Doe altijd aangifte. 2) Bel de Vertrouwenslijn Afpersing. 3) Als u echt anoniem wilt blijven, gebruik
dan een prepaid telefoon. 4) Geef in ieder geval altijd de gegevens van de afperser en geografische omgeving
door.
De aanpak 159

Special in ledenbladen van aangesloten branche- en koepelorganisaties

De tweede actie binnen het project met betrekking tot het vergroten van de kennis en weerbaarheid van ondernemers omvat dat in ledenbladen van aangesloten
branche- en koepelorganisaties in een special aandacht wordt besteed aan afpersing (Stuurgroep Aanpak Afpersing, 2010; Werkgroep Afpersing, 2012). Zowel
KHN als MKB-Nederland en VNO-NCW hebben in 2011 in een special aandacht
besteed aan het fenomeen afpersing en de Vertrouwenslijn Afpersing. Zoals bij het
vorige actiepunt al is benoemd, genereert een dergelijke publiciteitsboost enkel tijdelijke aandacht voor het fenomeen.

Doelgroep gerichte communicatiecampagne

Het derde en laatste vastgestelde actiepunt met het oog op het vergroten van de
kennis en weerbaarheid van het bedrijfsleven is een doelgroepgerichte communicatiecampagne. Dit actiepunt is ontwikkeld omdat uit het eerdere onderzoek (Van
Leiden e.a., 2007) naar voren komt dat bepaalde doelgroepen extra kwetsbaar zijn
voor afpersing. Dit actiepunt heeft tot doel speciale aandacht te besteden aan kwetsbare groepen ondernemers. In het plan staat omschreven dat hieraan uitvoering kan
worden gegeven door directe communicatie via media naar ondernemers van Turkse
of Chinese afkomst. De achterliggende gedachte is dat door het gebruik van andere
media ook ondernemers die niet zijn aangesloten bij de koepel- en brancheorganisaties geïnformeerd worden over afpersing (Stuurgroep Aanpak Afpersing, 2010).
In de praktijk is door de verantwoordelijke private partijen geen uitvoering gegeven
aan een aparte campagne gericht op etnische ondernemers. Wel zijn er door andere
betrokken partijen factsheets en communicatievormen voor de doelgroep ontwikkeld
in het kader van twee andere projecten binnen de programmatische aanpak. Deze
betreffen het stimuleren van de meldingsbereidheid (§6.1.3) en de ontwikkeling
van de proeftuin (§6.1.5).

6.1.2 Verbeteren vertrouwensrelatie (potentiële) slachtoffers

Om de drempel voor het doen van melding of aangifte van afpersing te verlagen,
richt het tweede project van de programmatische aanpak zich op het verbeteren
van de vertrouwensrelatie met potentiële slachtoffers. Dit wordt beoogd door middel van het instellen van een Vertrouwenslijn Afpersing. De oprichting van de
Vertrouwenslijn Afpersing is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van MKBNederland, VNO-NCW, KHN en het Ministerie van VenJ. De Vertrouwenslijn
Afpersing is een anonieme meld- en advieslijn voor bedrijven die (ondernemers
kennen die) te maken hebben met afpersing. De Vertrouwenslijn Afpersing is onafhankelijk van de politie, maar moet binnen de politie wel de juiste contacten kunnen vinden. Daarnaast kunnen slachtoffers door de vertrouwenspersonen achter de
lijn naar andere handelingsopties, zoals de advocatuur of het notariaat worden toe160 Ondergaan of ondernemen

geleid. De vertrouwenspersonen dienen volgens het plan voldoende kennis te hebben van de Turkse en Chinese cultuur om ondernemers met deze achtergrond te
kunnen bijstaan. In Limburg bestond al langere tijd een vertrouwenspersoon voor
het bedrijfsleven. Dit portaal was goed bekend bij ondernemers en vormde een
voorbeeld voor de landelijke Vertrouwenslijn Afpersing.
In juni 2010 is tijdens een overleg van het NPC benoemd dat het moeilijk is
om financiering vanuit private partijen voor dit project op gang te brengen. In eerste instantie bestaat het idee om de Vertrouwenslijn Afpersing bij NL Confidential
onder te brengen. Dit blijkt echter een te kostbare optie. Daarop besluit het
Ministerie van VenJ twee vertrouwenspersonen ter beschikking te stellen als
bemanning van de vertrouwenslijn en de bezoldiging van de vertrouwenspersonen voor haar rekening te nemen. Daarmee is de Vertrouwenslijn Afpersing op 1
juli 2011 een feit (Politie Nederland, 2008; Stuurgroep Aanpak Afpersing, 2010;
NPC, 2011; Werkgroep Afpersing, 2012; Ministerie van VenJ, 2013a; 2013b). De
Vertrouwenslijn Afpersing wordt in eerste instantie bij wijze van proef voor een
half jaar ingesteld. Als na een half jaar blijkt dat de lijn naar tevredenheid verloopt, wordt op 1 januari 2012 besloten de proef te verlengen tot 2015 (NPC, 2010;
Werkgroep Afpersing, 2012).

Communicatie

Een voorwaarde die door het Ministerie van VenJ wordt gesteld voor de verlenging
van de Vertrouwenslijn Afpersing, is dat private partijen een communicatieplan
opstellen. In dit communicatieplan moet worden weergegeven hoe de partijen meer
bekendheid gaan geven aan de Vertrouwenslijn Afpersing (Ministerie van VenJ,
2012b).
Ten aanzien van de ontwikkeling van het communicatieplan wordt gesteld dat
een aantal punten de communicatie met betrekking tot de vertrouwenslijn bemoeilijken. Zo is het telefoonnummer dat aan de lijn is toegewezen een lastig te onthouden nummer, is de doelgroep niet goed bekend en daarom moeilijk te bereiken, is
er geen budget voor een mediacampagne en is de definitie van afpersing niet geheel
duidelijk bij bellers. Daarnaast is er geen aparte website voor de Vertrouwenslijn
Afpersing en is er geen logo ontwikkeld. Aan deze laatste twee punten is overigens
uiteindelijk uitvoering gegeven door MKB-Nederland en VNO-NCW.
Het communicatieplan voor de Vertrouwenslijn Afpersing wordt in februari 2012 opgesteld. Dit is bijna een jaar na oprichting van de Vertrouwenslijn
Afpersing. In het communicatieplan worden communicatie via eigen media
(website, ledenbladen, nieuwsbrieven), landelijke media en ondernemersbladen
benoemd als belangrijke middelen om publiciteit te genereren. Daarnaast moet het
Ministerie van VenJ ervoor zorgen dat de politie en RPC’s op de hoogte zijn van de
Vertrouwenslijn Afpersing en slachtoffers hiernaar verwijzen (Ministerie van VenJ,
De aanpak 161

2011b; Ministerie van VenJ, 2012b). In hoeverre dit laatste punt daadwerkelijk is
uitgevoerd, is niet bekend. Hoe de communicatie vanuit de brancheorganisaties is
verlopen, hebben we al benoemd bij de beschrijving van het eerste project (§6.1.1).
Uit interviews blijkt aanvullend dat het te kostbaar is om een website over afpersing en de Vertrouwenslijn Afpersing op een zelfstandige website te hosten, daarom
blijft de informatie beschikbaar binnen de website van MKB-Nederland. Hoewel
het vertrouwenwekkender zou kunnen zijn om een aparte site te hebben, is afpersing zo wel benoemd en vindbaar op het internet, menen de respondenten.
In 2012 en 2013 zoeken de vertrouwenspersonen zelf publiciteit voor de
Vertrouwenslijn Afpersing door in gesprek te gaan met overheidsinstanties, de pers
en bijeenkomsten bij te wonen bij de politie om voorlichting te geven over de meldlijn. Daarnaast sluiten zij sinds eind 2013 aan bij de zogeheten roadshows die het
CCV in opdracht van het Ministerie van VenJ voor het bedrijfsleven organiseert
op het gebied van veilig ondernemen. Deze vormen van communicatie zijn effectief
maar niet structureel en duurzaam. Zoals de vertrouwenspersonen zelf ook zeggen blijft frapper toujours een belangrijk gegeven om bekendheid van de meldlijn te
vergroten (Werkgroep Afpersing, 2012; Ministerie van VenJ, 2012a; Ministerie van
VenJ, 2012b; Ministerie van VenJ, 2013b).

Werkwijze

Het protocol van de vertrouwenslijn verloopt als volgt. Allereerst luistert de vertrouwenspersoon aandachtig naar het verhaal van het slachtoffer. Tijdens het gesprek
probeert de vertrouwenspersoon te bepalen of er sprake is van strafrechtelijke afpersing of afdreiging. Vervolgens maakt de vertrouwenspersoon, wanneer het slachtoffer dit wil, een afspraak voor een persoonlijk gesprek in een vertrouwde omgeving.
De vertrouwenspersoon geeft hierbij aan hoe de veiligheid van het slachtoffer
gewaarborgd kan worden en dat er geen stappen genomen zullen worden die hij/zij
niet wil. Vervolgens probeert de vertrouwenspersoon het slachtoffer advies te geven
over handelingsmogelijkheden om de afpersing te stoppen. Wanneer het slachtoffer
aangifte wil doen, begeleidt de vertrouwenspersoon het slachtoffer, indien gewenst,
in het aangifteproces. Andere vormen van begeleiding zijn naar een accountant of
advocaat. Uit een gesprek met de vertrouwenspersonen blijkt dat ze vaak contact
met de wijkagent zoeken om te sparren over wat het beste is om te doen. Een van
de adviezen bij een eenmalige afpersing is om de afperser te negeren of aan te geven
hier niet van gediend te zijn; ‘ruggengraat tonen’. In de meeste gevallen horen de
ondernemers dan niets meer van de afpersers, is de ervaring. De vertrouwenspersonen benadrukken te allen tijden dat betalen geen optie is omdat dat de kwetsbaarheid verhoogt. De vertrouwenspersonen registreren van iedere zaak de datum,
plaats, aard van de melding (afpersing of andere criminaliteitsvorm), eventuele
schade en de branche waartoe het slachtofferbedrijf behoort. Daarnaast registreren
162 Ondergaan of ondernemen

zij de handelswijzen die zij in de zaak volgen en de tijd die de zaak in beslag neemt
(Stuurgroep Aanpak Afpersing, 2010; Ministerie van VenJ, 2011b).

Meldingen Vertrouwenslijn Afpersing

Uit het jaarverslag van de Vertrouwenslijn Afpersing blijkt dat de telefonische
meldlijn in het eerste half jaar van zijn bestaan (juli tot en met december 2011) 35
keer gebeld is. Hierbij gaat het in tien gevallen daadwerkelijk om afpersing van het
bedrijfsleven. De slachtoffers komen met name uit de horeca en het vastgoed. Bij de
meeste bellers blijkt niet duidelijk wat afpersing precies inhoudt; de Vertrouwenslijn
Afpersing wordt bijvoorbeeld ook gebeld wanneer er sprake is van bedreiging door
een klant. In 2012 is de Vertrouwenslijn Afpersing 92 keer gebeld. Twintig meldingen hebben daadwerkelijk betrekking op afpersing van het bedrijfsleven. In deze
gevallen heeft het slachtoffer - al dan niet onder begeleiding van de vertrouwenspersonen - vrijwel altijd aangifte gedaan bij de politie. In 2013 neemt het aantal telefonische meldingen duidelijk toe. In dat jaar wordt de Vertrouwenslijn Afpersing
123 keer gebeld. Minder dan een vijfde van deze meldingen (23; 19%) heeft betrekking op afpersing van het bedrijfsleven. De ondernemers die de Vertrouwenslijn
Afpersing bellen zijn allen afkomstig uit het MKB (Ministerie van VenJ, 2012a;
Ministerie van VenJ, 2012b; Werkgroep Afpersing, 2012; Ministerie van VenJ,
2013b;). Wat in de jaarcijfers opvalt, is dat het aantal telefonische meldingen weliswaar toeneemt, maar dat het percentage afpersingszaken ten opzichte van het totaal
aantal meldingen afneemt. Hetzelfde geldt voor het aantal ondernemers ten opzichte van het aantal particulieren dat belt. Zie tabel 6.2.
Tabel 6.2 - Telefonische meldingen Vertrouwenslijn Afpersing naar jaar (absoluut en procentueel)

Periode

aantal gesprekken

afpersing van ondernemers

Juni t/m december 2011

35

10 (29%)

2012

92

20 (22%)

2013

123

23 (19%)

De vertrouwenspersonen ervaren een direct verband tussen het aantal meldingen dat zij ontvangen en de hoeveelheid media-aandacht die de Vertrouwenslijn
Afpersing krijgt. Veel slachtoffers die de Vertrouwenslijn Afpersing bellen blijken deze via een zoektocht op google gevonden te hebben. Daarnaast blijken uit de
gesprekken dat ondernemers die bellen vaak al zo ver in de problemen zitten, dat ze
er zelf niet meer uitkomen en daardoor naar de Vertrouwenslijn Afpersing bellen.
Verder bellen soms ook bekenden uit de omgeving van het slachtoffer. Zij vragen
om advies omdat het slachtoffer zelf niet durft te praten. Deze mensen verwijzen
De aanpak 163

de vertrouwenspersonen door naar Meld Misdaad Anoniem (Ministerie van VenJ,
2012a; Ministerie van VenJ, 2012b; Werkgroep Afpersing, 2012; Ministerie van
VenJ, 2013b;).
Het aantal meldingen vormt niet de enige indicatie voor het belang van het
bestaan van de anonieme meldlijn. Het gaat eveneens om de ernst van afpersingszaken die worden gemeld. Bij een afpersingszaak kan de impact heel groot zijn,
het kan om grote bedragen gaan of de afpersing kan lang voortduren. De ernst
en impact voor het slachtoffer rechtvaardigen volgens respondenten de inzet op dit
onderwerp. Daarnaast delen respondenten de mening dat het een kwestie is van
lange adem om bekendheid en vertrouwen te genereren. Daar getuigt het feit van
dat slachtoffers soms met een valse naam bellen of een aantal keer voordat ze genoeg
vertrouwen hebben om (een deel van) hun verhaal te doen.

Bekendheid Vertrouwenslijn Afpersing

Bij het Ministerie van VenJ bestaat de wens om meer verantwoordelijkheid bij private partijen voor de vertrouwenslijn te creëren, met name op het gebied van de
communicatie. Een communicatiekalender, waarbij acties per communicatiekanaal
zijn opgesteld zou hierbij kunnen helpen. Hierbij hoeft het niet telkens om communicatie via artikelen te gaan, maar kan het ook in de vorm van een stopper in een tijdschrift of met een tweet. Dat de communicatie over de Vertrouwenslijn Afpersing
achterblijft of niet effectief genoeg is, blijkt ook uit de survey onder ondernemers. Slechts een klein aantal van de bijna 400 ondernemers die de survey hebben
ingevuld, geeft aan op de hoogte te zijn van het bestaan van de Vertrouwenslijn
Afpersing. Daartegenover staat dat een aanzienlijk deel van de ondernemers aangeeft het belangrijk te vinden dat er een Vertrouwenslijn Afpersing bestaat voor
ondernemers.
Tabel 6.3 – Bekendheid en het belang van de Vertrouwenslijn Afpersing volgens ondernemers (absoluut en procentueel)

bekend met Vertrouwenslijn Afpersing

belang van Vertrouwenslijn Afpersing

aantal ondernemers

%

aantal ondernemers

%

Ja

19

4,8

357

90,6

Nee

375

95,2

37

9,4

Totaal

394

100,0

394

100,0

Niet meer dan een respondent zegt ooit met de Vertrouwenslijn Afpersing gebeld te
hebben. Uitgesplitst naar branches blijkt dat de bekendheid met de Vertrouwenslijn
Afpersing binnen alle bevraagde branches laag is. Verder blijkt dat de ondernemers
164 Ondergaan of ondernemen

die zijn afgeperst de Vertrouwenslijn Afpersing niet beter kennen dan ondernemers die niet zijn afgeperst. Wel achten de slachtoffers van afpersing het belang van
een Vertrouwenslijn Afpersing nog iets groter dan ondernemers die aangeven geen
slachtoffer te zijn van afpersing (93%). De Vertrouwenslijn Afpersing is er vooral
voor ondernemers die niet makkelijk met hun verhaal naar de politie stappen. Uit
eerder onderzoek komt naar voren dat met name de horeca en etnische ondernemers vanwege de lage meldingsbereidheid een belangrijke beoogde doelgroep voor
de Vertrouwenslijn Afpersing zijn. De vertrouwenspersonen worden echter niet of
nauwelijks gebeld door etnische ondernemers en ook het aantal telefonische meldingen van horecaondernemers is laag. De geïdentificeerde, kwetsbare slachtoffers
lijken de vertrouwenslijn dus niet te willen of weten te bereiken. De onbekendheid van de Vertrouwenslijn Afpersing blijkt overigens ook uit onze contacten met
publieke en private organisaties in het kader van onderhavig onderzoek.

Netwerk

In de programmatische aanpak wordt gesteld dat het belangrijk is dat de vertrouwenspersonen over een netwerk binnen de politie beschikken om slachtoffers goed
richting de politie te kunnen begeleiden. De vertrouwenspersonen onderkennen het
belang van het beschikken over een goed netwerk. Dit netwerk bestaat bij voorkeur
uit een overzicht per regionale eenheid van rechercheurs en personen op managementniveau binnen de recherche. Het pluspunt hiervan is dat de vertrouwenspersonen het intakeproces kunnen omzeilen en slachtoffers direct kunnen toeleiden naar
de juiste persoon. In de praktijk zijn de vertrouwenspersonen echter onvoldoende
gefaciliteerd in het verkrijgen van netwerkcontacten. De vertrouwenspersonen achter de lijn zijn twee voormalig politiefunctionarissen en zij weten met name vanwege hun eigen politieverleden de weg in bepaalde eenheden wel snel te vinden, maar
in andere eenheden is het voor hen soms een zoektocht om de juiste politiefunctionaris te spreken. De behoefte aan een netwerk is door de vertrouwenspersonen
meerdere malen aangekaart. Wat hierbij een complicerende factor is, is dat de vertrouwenspersonen niet alleen binnen de politie moeite hebben met het vinden van
de juiste contactpersonen, maar ook bij het Ministerie van VenJ het laatste jaar een
direct aanspreekpunt missen. Dit geldt niet alleen voor afpersing, maar ook voor
andere vormen van criminaliteit waar ondernemers mee te maken krijgen. Verder
hebben de vertrouwenspersonen behoefte aan meer regie vanuit het Ministerie van
VenJ en aan terugkoppeling van de politie over de afhandeling van zaken die door
hen worden aangedragen.

6.1.3 Stimuleren (anonieme) meldingsbereidheid

De meldingsbereidheid van afpersing van het bedrijfsleven is laag, met name
onder kwetsbare slachtoffers zoals horecaondernemers en etnische ondernemers.
De aanpak 165

M. is een kanaal waar anoniem melding van afpersing gedaan kan worden. Een
analyse van de cijfers over de jaren 2010 tot en met 2013 leert dat er jaarlijks gemiddeld acht anonieme meldingen inzake chantage en afpersing binnenkomen. Kijken
we naar de vier jaren die daarvoor liggen, komen we op een gemiddelde van dertien meldingen per jaar. Omdat M. geen gegevens over de melder registreert, is het
onbekend in hoeverre het hier gaat om meldingen van ondernemers. Evenwel laat
de ontwikkeling in registraties zien dat het aantal meldingen sinds de inzet van de
programmatische aanpak niet is toegenomen.
NL Confidential heeft in overleg met politie, justitie en het bedrijfsleven in
het kader van de programmatische aanpak een methodiek ontwikkeld die de kennis en (anonieme) meldingsbereidheid van (horeca)ondernemers moet bevorderen.
Dit vormt het derde project in de programmatische aanpak. In dit project ligt de
focus in eerste instantie op Turkse en Chinese ondernemers. Dit project heeft tot
doel dat ondernemers weten waar ze zich kunnen melden, bij de politie, bij M. of
de Vertrouwenslijn Afpersing. Een medium om dit doel te bereiken is het organiseren van bijeenkomsten waarin sleutelfiguren binnen de ondernemersvereniging
en etnische gemeenschap worden gestimuleerd om de informatie verder te verspreiden naar hun achterban. Aan deze methodiek werd beoogd vorm te geven door
de uitvoering van kleinschalige, lokale pilots in vier gemeenten (Politie Nederland,
2008; NL Confidential, 2008; Stuurgroep Aanpak Afpersing, 2010; NPC, 2011;
Bastiaans, 2012; Bureau Beke, 2012b). De methodiek is uiteindelijk toegepast in
drie van de vier beoogde pilotgebieden omdat in de overige gemeente geen draagvlak voor de aanpak bestond.
De strategie van NL Confidential is gericht op twee onderdelen. Het eerste is
vertrouwen winnen door een op een communicatie met potentiële melders en slachtoffers. Het tweede is procescoördinatie bij lokale partijen door NL Confidential.
Beide onderdelen zijn er op gericht gebiedsgerichte bronnen beter te gebruiken om
zo de meldingsbereidheid te vergroten. Diverse criminaliteitsproblemen worden
tijdens een bijeenkomst besproken, van kleine overtredingen tot grote misdrijven.
Vertrouwen winnen, onder andere door het delen van lokale successen zoals veroordeling van een lokale crimineel wordt hierbij essentieel geacht. Op het gebied
van procescoördinatie ligt de focus op het verbinden van de melder en wijkagent,
de wijkagent en de infodesk en de wijkagent, melder en contactpersonen van de
gemeente of andere instanties (Bastiaans, 2012).
Door NL Confidential zijn een vijftal middelen ontwikkeld om deze doelen te bereiken. Er zijn informatiesheets over de werkwijze van M., over afpersing
van Chinese ondernemers en over afpersing van Turkse ondernemers ontwikkeld.
Verder is een redactioneel artikel over afpersing en meldingen bij M. in de Asian
News Nederland gepubliceerd. Daarnaast heeft NL Confidential een radio-interview over afpersing gegeven op de Chinees-Nederlandse omroep.
166 Ondergaan of ondernemen

Tot slot is er een expertmeeting belegd met vijf experts van de Turks en Chinese
gemeenschap in Nederland. Deze bijeenkomsten hebben tot doel input en advies te
genereren over de werkwijze en aanpak gericht op diverse etnische gemeenschappen
(Bastiaans, 2012).
Uit de resultaten van de pilots en interviews blijkt dat wijkagenten redelijk in
staat zijn om een vertrouwensband met Turkse ondernemers op te bouwen. Een
knelpunt is echter dat deze ondernemers zaken alleen vertrouwelijk willen bespreken met de wijkagent, zonder het noteren van gegevens of registreren van hun verhaal. Dit is voor een wijkagent echter niet mogelijk, aangezien deze strafbare feiten
moet registreren (Bastiaans, 2012; Bureau Beke, 2012b).
Uit interviews met ondernemers en belangenorganisaties binnen de Chinese
gemeenschap blijkt dat een advertentie in de krant weinig effectief is, ”De enige die
daar wat aan heeft is de Aisan News zelf, voor hen zijn het leuke inkomsten”. Zij geven
aan dat dit niet de manier is om met Chinese ondernemers in contact te treden,
omdat zij enkel een op een relaties aangaan. Daarnaast weten zij niet wat M. is
en kan een advertentie hen er niet van overtuigen dat deze organisatie niet bij de
overheid hoort of gegevens niet doorspeelt naar de politie. Volgens een organisatie
voor Turkse ondernemers gaat deze bevinding ook op voor Turkse ondernemers.
Communicatie via internet, e-mail of telefoon wordt als onbetrouwbaar gezien.
Enkel face-to-face contact kan ervoor zorgen dat Turkse ondernemers luisteren en
het gesprek aangaan. “Wanneer je het in een nieuwsbrief zet, dan heb je alleen voor de
bühne gepraat; kijk mij eens goed zijn. Er gebeurt in de ogen van de ondernemers echter
niets. Aan de achterkant moet je grove inzet hebben als je afpersing daadwerkelijk wilt
bestrijden”.

6.1.4 Professionalisering aanpak politie

Omdat uit eerder onderzoek blijkt dat de professionaliteit van de politie in relatie
tot afpersingszaken verbetering behoeft (Van Leiden e.a., 2007), heeft het vierde
project van de programmatische aanpak betrekking op de professionalisering van
de aanpak door de politie. Binnen dit project wordt een vijftal actiepunten geformuleerd. De projectleiding van dit project ligt bij de politie.

Expertisepunt

Het eerste actiepunt betreft het instellen van een formeel expertisepunt ontvoering,
gijzeling en afpersing binnen de politieorganisatie. Het expertisepunt dient de politie-eenheden en het OM kwalitatief bij te staan. Hierbij gaat het niet om het geven
van operationele ondersteuning, maar om advisering. Daarnaast kan het expertisepunt een uniforme aanpak van afpersingszaken ontwikkelen (Politie Nederland,
2008; Stuurgroep Aanpak Afpersing, 2010; NPC, 2011).

De aanpak 167

Binnen de Landelijke Eenheid bestond ook voor de start van de programmatische
aanpak al een plaats waar politiefunctionarissen terecht konden om advisering bij
afpersingszaken te verkrijgen; namelijk bij de (toenmalige) Dienst Specialistische
Recherche Toepassingen (DSRT). Binnen de programmatische aanpak is de positie
van het bestaande expertisepunt in 2010 verder geborgd en benoemd. Het expertisepunt valt binnen de Nationale Politie onder de afdeling operaties. Deze afdeling houdt zich bezig met onderzoek, ontwikkeling en innovatie op het gebied van
onder andere onderhandelingsstrategieën, gijzelingen, ontvoeringen, afpersingen
en interventietechnologieën (Ministerie van VenJ, 2012c). Er is door de politie ook
aandacht besteed aan het expertisepunt op intranet en in het politievakblad Blauw.
Het expertisepunt heeft geen zicht op aard en omvang van afpersingszaken die landelijk spelen omdat deze zaken niet stelselmatig door de eenheden gemeld worden.
Het voordeel van het feit dat het expertisepunt onder de afdeling operaties valt, is
dat de inzet van arrestatieteams ook door deze dienst wordt gecoördineerd. Bij het
expertisepunt worden daardoor ook afpersingszaken waarin arrestatieteams worden
ingezet bekend en bestaat er enig zicht op afpersingszaken.
Een kwetsbaarheid ten aanzien van de borging van het expertisepunt is dat
het slechts uit één persoon bestaat. Het expertisepunt zou wel willen uitbreiden met
extra mankracht en daar is ook al veel over gesproken, maar tot nu toe is dat niet
gebeurd. Daarnaast blijkt uit diverse onderzoeksbronnen dat het expertisepunt niet
bij alle politiefunctionarissen bekend is. Een inschatting van een van de respondenten is dat in negen van de tien afpersingszaken de expert van de Landelijke Eenheid
niet wordt ingeschakeld. Een van de mogelijke redenen die hiervoor wordt gegeven,
is dat het expertisepunt op het gebied van afpersing wellicht wordt ondergesneeuwd
door de andere twee onderwerpen waar het expertisepunt zich mee bezighoudt;
ontvoering en gijzeling. Zowel de expert van het expertisepunt als andere respondenten binnen de politieorganisatie zijn van mening dat er onvoldoende over het
bestaan van het expertisepunt wordt gecommuniceerd. Een inventarisatie leert dat
het expertisepunt in 2012 en 2013 samen in totaal bij vijftien afpersingszaken is
betrokken, wat neerkomt op zeven à acht zaken op jaarbasis. De ervaring leert dat
als het expertisepunt een positieve bijdrage aan de opsporing heeft geleverd er nieuwe adviesverzoeken volgen.

Accountmanager intelligence

Het tweede actiepunt met betrekking tot de professionalisering van de aanpak van
afpersing binnen de politie betreft het instellen van een accountmanager intelligence.
Deze dient volgens het plan onder andere ingesteld te worden in verband met de
groeiende focus op informatiegestuurd politiewerk. De inzet van de accountmanager moet de informatiepositie van de politie in bepaalde gebieden en (etnische)
groepen versterken. Gesteld wordt dat intelligence van belang is om proactief op
168 Ondergaan of ondernemen

te kunnen treden tegen afpersing van kwetsbare groepen. De bedoeling is dat de
accountmanager hierbij actief samenwerkt met de Team Criminele Inlichtingen
(TCI) (Stuurgroep Aanpak Afpersing, 2010). Voor het instellen van een accountmanager intelligence bleek binnen de politie weinig draagkracht te zijn binnen de
beoogde pilotgebieden. Hierdoor is dit landelijk niet van de grond gekomen.

Verbeteren aangifteproces

Het verbeteren van het aangifteproces vormt het derde actiepunt binnen het project
in het kader van de professionalisering van de aanpak door de politie. Het uitgangspunt hierbij is dat wanneer een slachtoffer de stap naar de politie zet, hij professioneel wordt opgevangen, de melding goed wordt beoordeeld en er een kwalitatief
goede aangifte wordt opgenomen. Het actiepunt houdt in dat er binnen de politie
een pilot wordt ontwikkeld gericht op het voorlichten van medewerkers Service en
Intake over de impact en complexiteit van afpersingszaken. De bedoeling is dat
in een later stadium op basis van de effectiviteit van de pilot bepaald wordt of het
ontwikkelde verbeterprogramma landelijk wordt uitgerold (Stuurgroep Aanpak
Afpersing, 2010).
Als uitvloeisel van het vijfde project (de proeftuin, §6.1.5) is in een district in
de eenheid Oost-Nederland een pilot opgestart met betrekking tot het verbeteren
van de kennis en awareness van medewerkers Service en Intake. Het programma
bestaat uit het trainen van medewerkers en het ontwikkelen van een protocol voor
het opnemen van aangiften van afpersing. Voor het team Service en Intake binnen het district is een workshop over de impact en complexiteit van afpersingszaken georganiseerd. Tijdens deze workshop groeit het besef dat gevoelige aangiften
meer aandacht verdienen in het intakeproces.4 Daarop wordt door de politie een
bredere aanpak van gevoelige zaken ontwikkeld, wat leidt tot het opnemen van een
aparte categorie Gevoelige Aangiften in het ‘Handboek aangifte’ van het district.5
De lokale aandacht voor afpersing vormt in dit geval de katalysator voor het verbeteren van het aangifteproces bij gevoelige zaken. De rode draad in het handboek is
dat wanneer een aangifte te heftig, uitgebreid of specialistisch is, de recherche deze
moet opnemen. Wanneer het handboek definitief wordt vastgesteld, is de regionale
eenheid voornemens de inhoud van het werkproces bij gevoelige aangiften breder
te delen met de medewerkers Service en Intake door middel van een uitgebreide
presentatie en voorlichting. Het traject ter verbetering van het aangifteproces bij
afpersing en andere gevoelige zaken is een lokale aangelegenheid in ontwikkeling

4
5

Naast afpersing worden stalking, huiselijk geweld, eerwraak en zedendelicten als gevoelige aangiften aangeduid.
Er bestaat landelijk geen algemeen handboek voor aangiften en ook niet alle eenheden en districten beschikken
over een handboek.
De aanpak 169

op het niveau van de robuuste basisteams binnen het district en kent (vooralsnog)
geen landelijke uitrol.
In bredere projecten die binnen de Nationale Politie lopen, wordt wel aandacht
besteed aan verbetering van de dienstverlening en de centrale positie van slachtoffers, maar het intakeproces blijft volgens de meeste respondenten een verbeterpunt.
Een landelijke professionalisering van het intakeproces zou worden vormgegeven
in twee modules binnen de scholing door de Politieacademie. Dit bleek echter
niet mogelijk omdat het opleidingscurriculum al vol zat. Bovendien was er weinig
draagvlak voor binnen de politie. Daarmee blijft de lacune bestaan dat medewerkers
Service en Intake naast de BOA-opleiding geen speciale opleiding krijgen. Een respondent uit het pilotdistrict geeft aan dat er voorheen een intakeopleiding bestond
maar dat de medewerkers tegenwoordig afhankelijk zijn van kennisoverdracht door
collega’s. Wat wel in toenemende mate wordt gezien, is dat er een vorm van kwaliteitscontrole en learning on the job bestaat. Van een aantal eenheden is bekend dat de
teamleider Service en Intake de opgenomen aangiften controleert en deze teruglegt
bij de medewerker wanneer deze niet voldoende uitgewerkt zijn.
Een zoekvraag leert dat er op PolitieKennisnet (PKN) weinig te vinden is over
afpersing en dat er ook met betrekking tot intake geen informatie online staat over
protocollen, formulieren of training. Respondenten zijn het erover eens dat voorlichting kan helpen om een betere inschatting te maken over wie welke aangiften
het beste opneemt en wat de insteek moet zijn van de medewerker die de aangifte
opneemt. Vanuit de politieorganisatie wordt daarnaast opgemerkt dat binnen de
organisatie personen van en op verschillende niveaus werkzaam zijn. Communicatie
over afpersing moet daarom ook op en binnen deze verschillende niveaus plaatsvinden. Het belang moet liggen bij een kwalitatief goede aangifte en snelle koppeling
tussen Service en Intake en opsporing, zo luidt de mening van respondenten.

Inzet brede expertise bij tegenhouden van afpersing

Een volgend actiepunt in de programmatische aanpak van afpersing behelst de
inzet van brede expertise bij het tegenhouden van afpersing. Met dit actiepunt
wordt beoogd dat de politie diverse mogelijkheden onderzoekt om, buiten een aangifte om, actie te ondernemen bij een afpersingszaak. Aanleidingen kunnen bijvoorbeeld liggen in een anonieme melding, getuigenverklaring of informatie van
het TCI. Daarnaast kunnen andere delictsoorten (zoals fraude, wapenbezit) worden aangegrepen om de afperser aan te pakken en op deze manier de afpersing
te laten stoppen. Voor deze bredere aanpak wordt het van belang geacht dat de
politie de juiste expertise bij afpersingszaken betrekt. Hierbij moet gedacht worden
aan het TCI, maar ook aan financieel economische expertise of juridische kennis.
In het plan wordt gesteld dat de politie complexe afpersingszaken zal aangrijpen om
deze brede aanpak in de praktijk te testen (Stuurgroep Aanpak Afpersing, 2010).
170 Ondergaan of ondernemen

In de praktijk blijkt dat de werkwijze binnen de politie weleens wordt toegepast,
maar het nog geen beleid vormt. Hier zal, zoals blijkt uit interviews, binnen de
politie ook daadwerkelijk een cultuurverandering voor nodig zijn. De aanpak vergt
veel doorpakken, anders kijken naar zaken en vergt bovendien capaciteit en tijd.
Dit is een verschil ten opzichte van de klassieke aanpak van politie en justitie die
zich richt op rechercheren aan de voorkant. Een van de respondenten benoemt dat
afpersing binnen de politie geen prioriteit heeft en dat daarom bepaalde projecten
rondom afpersing niet voldoende van de grond komen. De bestudeerde afpersingzaken en politieregistraties leren dat de politie soms blijft investeren in het verkrijgen van een aangifte om te kunnen opsporen. Ambtshalve optreden lijkt zelden te
worden gedaan, in elk geval niet op regionaal eenheidsniveau, terwijl dit voor afpersing (in tegenstelling tot afdreiging), wel degelijk een mogelijkheid is.
In het kader van de programmatische aanpak zijn binnen het vijfde project
van de aanpak, de proeftuin (§6.1.5), de mogelijkheden onderzocht om de problematiek rondom afpersing van etnische ondernemers in beeld te brengen. Dit kan
als onderdeel van het actiepunt van de inzet van brede expertise bij tegenhouden
van afpersing worden beschouwd. En in de praktijk zien we dat er soms wel opgetreden wordt als er actuele problematiek op lokaal niveau speelt. Ten aanzien van
specifieke vormen van afpersing zijn enkele positieve ontwikkelingen op het gebied
van tegenhouden vermeldenswaardig. In opdracht van een van de districten van
de eenheid Oost-Nederland is een gebiedsgerichte aanpak uitgevoerd om afpersing
van de horeca door OMG’s in beeld te brengen (Bureau Beke, 2013). En ten tijde
van onderhavig onderzoek loopt er in opdracht van het Ministerie van VenJ in twee
andere politie-eenheden een pilotstudie met betrekking tot het doorontwikkelen
van een integrale, lokale aanpak van afpersing binnen de horeca inzake OMG’s.

Structuur SGBO

Het laatste actiepunt binnen het project inzake professionalisering bij de politie
heeft betrekking op de borging van kennis over afpersingszaken binnen het SGBO
(Staf Grootschalig en Bijzonder Politie Optreden). Vaak wordt de aanpak van grote
complexe afpersingszaken gecoördineerd vanuit een SGBO. Het actiepunt houdt
in dat de politie gaat onderzoeken of de structuur van politiehandelingen in relatie
tot afpersingszaken moet worden verbeterd (Stuurgroep Aanpak Afpersing, 2010).
Uit interviews blijkt dat er binnen de politie onvoldoende draagkracht bestond
om dit punt te formaliseren. Bovendien wordt door respondenten aangegeven dat
het actiepunt zijn doel voorbijschiet omdat, wanneer een zaak complex is, deze
automatisch wordt opgeschaald naar een TGO of SGBO. Respondenten vinden
het bovendien belangrijker dat de expertise bij de politie aanwezig is om dergelijke
zaken op te pakken, dan om per se direct een zaak op te schalen.

De aanpak 171

6.1.5 Proeftuin

In het vijfde project in de programmatische aanpak komen de andere projecten en
actiepunten bijeen in een proeftuin. In deze proeftuin worden de diverse onderdelen van de programmatische aanpak gebundeld en beproefd. De Stuurgroep
Afpersing is verantwoordelijk voor de aansturing van de proeftuin en de opdracht
wordt aan NL Confidential en de politie gegeven om de proeftuin ten uitvoer te
brengen (Stuurgroep Aanpak Afpersing, 2010; NPC, 2011).
De proeftuin is onder begeleiding van NL Confidential in zijn geheel tot uitvoering gebracht in een pilotgemeente. In deze gemeente is een groot aantal TurksKoerdische personen en ondernemers woonachtig, vandaar dat voor deze gemeente
is gekozen als pilotgemeente. Het doel van de pilot is zicht te krijgen op de mate
waarin Turkse ondernemers te maken krijgen met afpersing, de werkwijze van de
afpersers en de gevolgen die dit heeft voor de ondernemers en het gebied. De proeftuin omvat vier facetten. De eerste is voorlichting en workshops verzorgen voor
de Turkse gemeenschap. Het tweede facet is deskundigheidsbevordering van wijkagenten en medewerkers Service en Intake bij de politie. De laatste twee facetten
zijn een fenomeenanalyse en een gebiedsanalyse. De verschillende onderdelen en
uitkomsten bespreken we hierna.

Voorlichting etnische ondernemers

Turkse ondernemers stappen niet snel naar de politie vanwege culturele factoren
en een gebrek aan vertrouwen in de overheid. Met het oog op het vergroten van
het vertrouwen van Turkse ondernemers heeft NL Confidential met name ingezet
op een op een communicatie. NL Confidential heeft na gesprekken met diverse
sleutelfiguren meerdere bijeenkomsten georganiseerd voor Turkse vrouwen. Zij bleken het beste benaderbaar en belangrijke sleutelfiguren binnen de Turkse gemeenschap. Tijdens de bijeenkomsten is het belang van (anoniem) melden en aangifte
doen benadrukt. Ook heeft NL Confidential bijeenkomsten georganiseerd met
Turkse professionals (ambtenaren, handhavers en de winkelstraatmanager) met als
doel ervoor te zorgen dat de informatie over afpersing en de mogelijkheden om een
melding te doen geborgd blijft (NL Confidential, 2008; Bastiaans, 2012; Bureau
Beke, 2012b). Naar aanleiding van de proeftuin zijn er bij M. meer meldingen uit
het pilotgebied binnen gekomen. Deze meldingen hebben niet zozeer betrekking
op afpersing maar de toename leert dat de bereidheid tot (anoniem) melden gestimuleerd kan worden door gebiedsgerichte acties uit te voeren. Het is overigens niet
duidelijk of de meldingen afkomstig zijn uit de Turkse gemeenschap.

Deskundigheidsbevordering politie

Voor zowel wijkagenten als medewerkers Service en Intake zijn bijeenkomsten georganiseerd. Bij de wijkagenten zijn de bijeenkomsten met name gericht op moge172 Ondergaan of ondernemen

lijkheden om signalen van afpersing te herkennen. Bij de medewerkers Service en
Intake ligt de focus van de bijeenkomst meer op de gevoeligheid en hoge drempel voor slachtoffers om aangifte te doen. Uit deze bijeenkomsten zijn een aantal
actiepunten voor de politieorganisatie naar voren gekomen. Zo zou een informatief gesprek voor slachtoffers van afpersing mogelijk moeten zijn en moet afpersing
worden opgenomen in het Handboek Intake (zie §6.1.4). Daarnaast zou in de politieorganisatie duidelijk moeten zijn wie afpersingszaken kan oppakken en welke rol
het TCI kan spelen bij afpersingszaken. Ook is voor medewerkers Service en Intake
(nog steeds) niet altijd het onderscheid tussen civiel- en strafrecht duidelijk wanneer het gaat om criminaliteit tegen het bedrijfsleven. Hierop zou nog meer moeten
worden geïnvesteerd (Bureau Beke, 2012b).

Fenomeenstudie

In het kader van de proeftuin is een fenomeenstudie naar afpersing van etnische
ondernemers uitgevoerd. Een dergelijke fenomeenstudie blijkt nuttig om binnen
een gebied in kaart te brengen wat er speelt. Voor de fenomeenstudie zijn diverse
interviews gevoerd met deskundigen en is een casestudie uitgevoerd op twee opsporingsonderzoeken binnen de Turks-Koerdische gemeenschap. Uit de fenomeenstudie blijkt dat afpersing voorkomt. Een deel van de afpersing hangt samen met een
vrijwillige bijdrage die ondernemers betalen ter ondersteuning van hun idealen of
een goed doel, maar bij andere ondernemers is daadwerkelijk sprake van afpersing
met geweld of protectieafpersing. Bij de afpersing zijn twee opties: betalen (eventueel in termijnen) of het bedrijf verkopen aan de afpersers. Culturele verschillen en
het gebrek aan vertrouwen in de Nederlandse overheid zorgen ervoor dat mensen
geen aangifte doen (Van Leiden e.a. 2007; Bastiaans, 2012; Bureau Beke, 2012b).

Gebiedsgebonden analyse

Op basis van diverse bronnen is naast de fenomeenstudie een gebiedsanalyse uitgevoerd met betrekking tot afpersing binnen de Turkse en Koerdische gemeenschap.
De belangrijkste bron is een samengestelde groslijst van Turks-Koerdische ondernemers binnen het vastgestelde gebied. Op basis van deze lijst zijn gemeentelijkeen politiesystemen geraadpleegd om te achterhalen wat bekend is over de personen
en locaties. Daarnaast is de lijst voorgelegd aan vertegenwoordigers van gemeente
en politie om ook ‘zachte’ informatie over de personen en panden mee te nemen in
de analyse. Op basis van de groslijst ontstaat een beeld over alle vormen van criminaliteit dit zich binnen het gebied voordoen. Uit de analyse komt naar voren dat er
diverse zaken spelen, zoals huisjesmelken, stromanconstructies, ondernemingen als
dekmantel, drugshandel en diverse criminele ondernemingen. Het voorkomen van
afpersingspraktijken blijkt op basis van harde informatie niet vast te stellen, enkel
op basis van zachte informatie. De informatie uit de gebiedsanalyse heeft ten aanDe aanpak 173

zien van de andere vastgestelde criminele feiten geleid tot diverse concrete aanknopingspunten voor de gemeente en strafrechtsketen (Bureau Beke, 2012b). Omdat er
ten aanzien van afpersing weinig aanknopingspunten bleken te zijn, heeft de analyse niet direct geleid tot concrete acties van de gemeente en de politie op dat vlak.
De informatie die in de proeftuin naar voren is gekomen, bleek te veel te bestaan uit
zachte informatie om er vanuit de gemeente een bestuurlijke aanpak op te richten.
Verder bleken er ook meer ernstigere zaken te spelen. Daarom is er een casustafel
ingericht om te komen tot een integrale, brede aanpak van diverse vormen van criminaliteit in het gebied.6 Hierbij wordt onder andere geïnvesteerd op de aanpak van
huisjesmelkers en ingezoomd op drie specifieke panden waarover vanuit de buurt
diverse signalen komen. Voor deze drie panden is een uitgebreidere netwerkanalyse uitgevoerd. De politie is verder bezig geweest om de zachte informatie harder
te maken en nog beter in kaart te brengen wat er speelt en welke actoren daarbij
betrokken zijn. Het idee is om geen korte klappen uit te delen maar te observeren
wat er daadwerkelijk schuilgaat achter de ondernemingen en activiteiten en dan een
integrale aanpak te formuleren. Bij de gemeente vormen de handhavers, toezichthouders en de projectleider ‘schoon, nieuw en veilig’ de ogen en oren in de wijk.
Bij de politie is dit de wijkagent. Uit deze aanpak blijkt dat als afpersing niet hard
genoeg gemaakt kan worden, er vaak wel andere informatie aanwezig is om mee
aan de slag te gaan. “Inzichtelijk maken wat er speelt en daar op investeren laat wel, ook
aan slachtoffers, zien dat je problemen serieus neemt”, stelt een respondent. Dit kan het
vertrouwen bij ondernemers in de overheid verhogen. De aanpak in het pilotgebied
is nog lopend.

Resultaat proeftuin

Als resultaat van de proeftuin is vastgesteld dat het combineren van diverse informatiebronnen binnen een gebied gericht op specifieke panden of subjecten een goede werkwijze is om (moeilijk zichtbare) veiligheidsproblemen in kaart te brengen.
Hierbij is het belangrijk om een bestendige vertrouwensrelatie op te bouwen met de
doelgroep. Dit lukt niet met een eenmalige actie, maar hier is structureel contact
met de doelgroep een belangrijke voorwaarde. Een op een communicatie richting
(kwetsbare) ondernemers is essentieel. Uit gesprekken met betrokkenen blijkt dat
de informatiepositie van NL Confidential in de pilotgemeente inmiddels weer sterk
is verminderd, doordat het contact met de doelgroep is verbroken. Een structureel
contact was ook niet de doelstelling, maar dit zou wel de continue meldingsbereidheid verhogen.

6

Aan de casustafel nemen het RIEC, OM, Belastingdienst, Arbeidsinspectie en politie deel.

174 Ondergaan of ondernemen

Verder is belangrijk dat de gemeente, politie en andere instellingen zachte informatie over personen of panden ergens kunnen registreren en de focus op afpersing
ook op de lange termijn borgen. Ook uit de proeftuin komt naar voren dat de politie
het intakeproces beter dient in te richten op het gebied van gevoelige onderwerpen
(Bureau Beke, 2012b).
Vooralsnog heeft de proeftuin geen landelijk vervolg gekregen. Dit zou volgens respondenten wel belangrijk zijn om de aanpak verder te ontwikkelen. Een
van de redenen die aan politiële kant is gegeven voor het gebrek aan een landelijke
uitrol, zijn de ontwikkelingen omtrent de reorganisatie van de Nationale Politie.
Een andere respondent vraagt zich af of een landelijke uitrol van de gebiedgerichte
aanpak nodig is. Het is belangrijker om dit met name te doen in gebieden waar signalen van afpersing worden opgevangen.

6.1.6 Stuurgroep Afpersing

De Stuurgroep Afpersing is voor het laatst bijeen gekomen in maart 2013. Volgens
meerdere respondenten had de stuurgroep vooral een slapend bestaan. In de praktijk komt het erop neer dat de organisaties die in de stuurgroep vertegenwoordigd
zijn zelfstandig opereren binnen de programmatische aanpak. Er is geen sprake van
een nauwe samenwerking tussen organisaties, maar in het veld komt men elkaar
tegen. Leden van de stuurgroep geven aan sturing te hebben gemist. Enkele leden
stellen dat de programmatische aanpak met name een papieren plan is geworden,
waar vrijwel geen geld voor is vrijgemaakt. In de interviews wordt meerdere keren
benoemd dat het ontbreken van een convenant een van de belangrijkste redenen is
voor het niet-effectief oppakken van alle onderdelen van de programmatische aanpak. Door het ontbreken van een convenant konden betrokken partners elkaar niet
op hun verantwoordelijkheid aanspreken en ontbrak de druk om daadwerkelijk te
presteren.
Op 19 november 2012 heeft het NPC opdracht gegeven om een vervolgaanpak van afpersing van ondernemers te ontwikkelen. Door het Ministerie van VenJ
is hier een eerste aanzet voor gedaan maar deze aanpak is tot nu toe niet formeel
vastgesteld.

6.2 Overige vormen van aanpak
Buiten de programmatische aanpak bestaan er diverse (private) initiatieven omtrent
de aanpak van afpersing van het bedrijfsleven. Deze initiatieven wijzen op de aandacht die er voor het fenomeen afpersing bestaat. Een aantal van deze initiatieven
zullen wij hier kort benoemen.

De aanpak 175

Particuliere initiatieven

Ondernemers kunnen naast de politie ook particuliere recherchebureaus inschakelen in het geval dat zij worden afgeperst. Deze bureaus bieden hulp op het gebied
van opsporing en beveiliging. Om de melding van afpersing meer laagdrempelig te
maken heeft een particulier recherchebureau een apart (digitaal) loket voor afpersing ingericht. Een speciale ‘afpersingsknop’ op hun website leidt naar een telefoonnummer dat slachtoffers van afpersing dag en nacht kunnen bellen. Medewerkers
bij het afpersingsloket luisteren naar wat er aan de hand is en beslissen vervolgens in
overleg met het slachtoffer of zij het commercieel oppakken of dat zij doorverwijzen
naar de politie. Het afpersingsloket is inmiddels een jaar geopend maar het aantal
telefonische meldingen dat het eerste jaar is binnengekomen, is nog beperkt, aldus
een respondent.
Particuliere recherchebureaus leggen zich soms ook toe op voorlichting over
afpersing aan (potentiële) slachtoffers. Via workshops of voorlichtingsbijeenkomsten krijgen deelnemers informatie over het proces van afpersing en welke handelingsmogelijkheden er zijn in het geval van slachtofferschap. Hierbij wordt onder
andere aandacht besteed aan specifieke besluitvormingsaspecten die spelen bij
afpersing zoals deadlines en onderhandelingen. Tijdens de voorlichting worden
meerdere casussen geschetst waardoor afpersing meer wordt geduid. De voorlichting is gericht op iedereen die namens een bedrijf of een familie in aanraking kan
komen met het fenomeen afpersing. Voor kleinere ondernemers is het vaak vanwege
een gebrek aan financiële middelen geen optie om een particulier recherchebureau
in te schakelen. Deze mogelijkheid bestaat met name voor grotere bedrijven.

Verzekeringen

Naast particuliere recherchebureaus spelen verzekeringsmaatschappijen een rol in
de voorlichting over en aanpak van afpersing. Zo bestaat de Kidnap, Ransom and
Extortion verzekering. Deze verzekering is vooral opgezet voor multinationals, reizend MKB, internationale hulpverleningsorganisaties en reizende en vermogende
particulieren. De verzekering dekt een deel van de kosten die bij afpersing, gijzeling
of ontvoering komen kijken. Daarnaast heeft de verzekeringnemer directe toegang
tot een crisis response team (meestal) van een particulier recherchebureau. Dit is een
team dat slachtoffers kan begeleiden in het geval van een afpersing, gijzeling of
ontvoering. Een van de voorwaarden van de verzekering is dat de verzekeringnemer niet bekend maakt dat hij verzekerd is, om zo geen extra kwetsbaarheid te
genereren. Bij iedere beroepsgroep wordt een risico-inschatting gemaakt en op basis
van die inschatting worden de verzekeringspremie en voorwaarden samengesteld.
Premiebepalende factoren zijn onder andere de hoogte van het verzekerd bedrag,
bedrijf of particulier, aard van de activiteiten/branche, aantal werknemers, financiële omvang, geografische spreiding en reisgedrag. Een verzekering kost enkele
176 Ondergaan of ondernemen

duizenden euro’s. Een van de voorwaarden voor uitkering van vergoedingen is dat
de verzekeringnemer zodra dit mogelijk is politie en justitie heeft ingelicht over de
afpersing.
De verzekeringsorganisatie herkent dat veel bedrijven in Nederland denken
dat afpersing niet voorkomt of geen betrekking op hen heeft. Het doel van de verzekeringsmaatschappij is dan ook awareness kweken over het voorkomen van verschillende vormen van afpersing. Op dit moment is een verzekeringsmaatschappij
bezig met het onderzoeken van de mogelijkheden voor een MKB-verzekering specifiek voor afpersing. De achterliggende gedachte hierbij is dat de bestaande verzekeringen ook ontvoering en gijzeling dekken, maar omdat deze feiten minder
waarschijnlijk zijn bij de kleinere en middelgrote ondernemers is de verzekering niet
voor hen geschikt en bovendien te duur. Het idee voor de nieuwe verzekering is om
deze tegen lagere premies met een beperktere dekking aan te bieden aan ondernemers die zich alleen voor hulp inzake afpersing willen verzekeren. De verzekeraar
probeert via voorlichtingsbijeenkomsten aan hun verzekeringsagenten kennis te
delen op alle vlakken die betrekking hebben op ontvoering, afpersing, gijzeling en
de afpersingspolis onder de aandacht van de doelgroep te brengen.
Een andere noemenswaardige verzekering waarvan door een verzekeraar tevens
de mogelijkheden worden onderzocht, is de cyberpolis. Deze verzekering richt zich
rechtstreeks op de gevolgen van cybercrime, zoals hacken en cyberafpersing.
En tenslotte wordt afpersing ook benoemd als risico in de recall verzekering.
Wanneer een onderneming een recall moet doen in het geval van productafpersing
dekt deze verzekering alle onkosten.

Outlaw Motorcycle Gangs

Specifiek ten aanzien van afpersing binnen de horeca worden er lokaal ideeën ontwikkeld om OMG’s in de horeca te weren. Dat wordt gedaan door het uitbreiden
van de huisregels met het weigeren van personen met sfeerbepalende of groepskenmerkende kleding. In de praktijk blijkt dat gemeenten deze aanpak van elkaar
kopiëren. Een aandachtspunt hierbij is dat dit beleid juridisch goed in elkaar moet
zitten. Zoals een respondent het verwoordt: “Als je deurbeleid wilt voeren op dit soort
clubs, moet je het juridisch gezien juist doen want als ze een rechtszaak winnen, dan winnen ze veel terrein”. Daarnaast is, zoals eerder beschreven (§6.1.4), in opdracht van
het Ministerie van VenJ een gebiedsgerichte aanpak van afpersing in de horeca door
OMG’s in ontwikkeling.

Europese samenwerking

Vermeldenswaardig ten aanzien van de aandacht voor de aanpak van afpersing is
ook de politiële samenwerking op Europees niveau. In 2007 is EuNAT opgericht
als een instituut voor samenwerking tussen politie-eenheden in diverse landen met
De aanpak 177

permanente koppeling aan Europol.7 Het primaire doel van EuNAT is binnen een​​
Europees netwerk van rechtshandhaving en opsporingsteams een ​​mechanisme voor
onmiddellijke, internationale samenwerking te faciliteren bij het beantwoorden van
vragen omtrent ontvoering, gijzeling en afpersing waarbij mensenlevens in gevaar
zijn. Bovendien is EuNAT een platform voor het delen van good practices en het
uitwisselen van kennis op dit specifieke terrein. Op deze manier wil EuNAT de
professionaliteit verhogen om ontvoering, gijzeling en afpersing effectiever op te
sporen (Europol, 2012). In de loop der tijd is EuNAT uitgebreid en geprofessionaliseerd en wordt nu deels gefinancierd door de EU.
EuNAT verzorgt opleidingen op het gebied van afpersing voor andere landen
en organiseert elk jaar een symposium waar kennis tussen verschillende landelijke
politie-eenheden en multinationals wordt gedeeld.
De afgelopen twee jaar heeft EuNAT zich met name gericht op ontvoeringen
en daarvoor een handleiding ontwikkeld voor politieorganisaties. In 2014 en 2015
wil EuNAT zich richten op afpersing om de expertise over dit onderwerp te vergroten. Ook voor de aanpak van dit delicttype wil EuNAT in deze jaren een handboek ontwikkelen. De voorzitter van EuNAT geeft aan het belangrijk te vinden een
verbeterslag op het gebied van afpersing te maken. Een streven daarbij is de aangiftebereidheid van slachtoffers te vergroten door meer publiekprivate samenwerking
te stimuleren.

6.3 Kansen voor de aanpak
Op basis van de bevindingen over het verloop van de programmatische aanpak en
de andere onderzoeksbronnen kan een aantal kansen voor een (vervolg)aanpak van
afpersing worden geïdentificeerd. Behalve dat hiaten in de bestaande aanpak kansen bieden, kunnen kansen ook gebaseerd worden op behoeften van betrokkenen bij
afpersing. Deze kansen zijn in te delen in vier thema’s: (1) Vergroten van kennis en
awareness, (2) Verbeteren signalering en vertrouwensrelatie, (3) Professionalisering
politie en (4) Proactieve aanpak. Deze vier thema’s staan in de hiernavolgende subparagrafen achtereenvolgens uitgewerkt.

6.3.1 Thema 1: Vergroten van kennis en awareness

“Als je eenmaal geconfronteerd wordt met afpersing is kennis je eerste behoefte”, zo geeft
een ondernemer in de survey aan. De behoefte aan kennis over het fenomeen en de
handelingsmogelijkheden komt opvallend vaak naar voren in de antwoorden van
7

EuNAT staat voor European Network of Advisory Teams.

178 Ondergaan of ondernemen

veel andere respondenten in de survey maar ook in de interviews met slachtoffers.
Communicatie moet gaan over wat afpersing inhoudt, hoe je er tegen te wapenen
en welke mogelijkheden er in de aanpak zijn. Daarbij is een effectieve, structurele
communicatie het devies.

Het fenomeen

In de eerste plaats heeft de uitgesproken behoefte aan kennis betrekking op hoe
ondernemers situaties waarin afpersing voorkomen, kunnen herkennen en kunnen
voorkomen. Verwacht wordt dat de alertheid op afpersing wordt vergroot als ondernemers beter weten op welke manieren ze slachtoffer kunnen worden van afpersing.
Zoals een van de respondenten in de survey verwoordt, is het makkelijker om te
anticiperen op een afpersing en maatregelen te treffen als daarover kennis wordt
verstrekt: “Indien er meer kennis is, kun je je beter wapenen”. Daarnaast kan meer
alertheid worden gecreëerd door meer informatie over afpersingsgevallen (in de
regio) te geven; “Zolang het niet in de bestaande omgeving gebeurt of je het niet hoort,
dan is het nog een ver-van-mijn-bed-show”. Ondernemers geven in de tweede plaats
aan te willen weten welke handelingsmogelijkheden er zijn en waar zij terecht kunnen. “Ik weet niet waar ik terecht kan met dit soort zaken omdat je in een grijs, schimmig
gebied komt”, aldus een respondent. Illustratief voor de behoefte aan kennis is ook
dat meerdere slachtoffers ons in interviews of daarbuiten vragen wat zij het beste
kunnen doen en waar ze goed geholpen worden. Daarbij zou het volgens ondernemers helpen als zij erop aankunnen dat er adequaat wordt opgetreden als zij
zich melden en het ook nut heeft. Een van de respondenten benoemt hierbij de rol
van de media voor de beeldvorming: “In de media wordt niet of nauwelijks aandacht
besteed aan afpersingszaken. Daarom zou het kunnen lijken dat er niet tegen opgetreden
wordt, terwijl dat wel zo is. Ook het beeld dat je in Nederland snel ergens mee wegkomt,
draagt bij aan het gevoel dat er niets aan wordt gedaan”. Deskundigen uit Duitsland,
Engeland en Oostenrijk geven aan dat preventief werken in de vorm van voorlichting kan bijdragen aan de aanpak. Belangrijk is volgens hen om daarbij ondermeer
aandacht te besteden aan de werkwijze van de politie.
Behalve dat een adequate aanpak van afpersing vraagt om een vergroting van
kennis en awareness bij ondernemers, dient daar ook aandacht voor te zijn bij alle
betrokken organisaties. Er zijn naar aanleiding van de gesprekken met verschillende branche- en ondernemersorganisaties over afpersing meerdere respondenten
die aangeven niet eerder de awareness van het fenomeen te hebben gehad maar zeer
geïnteresseerd zijn in het slachtofferschap onder hun leden. Door de vragen die wij
hen over afpersing voorleggen, geven zij aan getriggerd te raken door het onderwerp. Daaraan voegen zij toe in de toekomst wel graag meer kennis over het fenomeen te hebben en aandacht aan de problematiek te willen besteden in hun beleid
en informatie richting hun leden. Het aangewakkerde enthousiasme blijkt uit het
De aanpak 179

gegeven dat enkele organisaties ten tijde van het onderzoekstraject het onderwerp
afpersing door middel van een artikel in de nieuwsbrief of het ondernemersblad
onder de aandacht van hun leden brengen. Het onderwerp afpersing bespreekbaar
maken en laten zien dat de belangenorganisatie ermee bekend is, kan een positieve
uitwerking hebben op de meldingsbereidheid van de leden.

Preventie

Veiligheid en criminaliteit zijn thema’s die over het algemeen niet bovenaan het
lijstje staan van het bedrijfsleven. In de eerste plaats zijn ondernemers bezig met
ondernemen (o.a. marketing). Dat betekent ook dat daar het meeste geld in wordt
geïnvesteerd. De consument staat centraal en veiligheid heeft minder prioriteit,
merken respondenten op. Dat geldt bijvoorbeeld voor de detailhandel op het internet. Deze relatief nieuwe en groeiende sector blijkt over het algemeen onvoldoende
beveiligd tegen kwaadwillende bezoekers op het internet. Ook afpersing kan op de
loer liggen, zo wijst de praktijk uit. De belangenorganisatie voor webwinkels spant
zich in om de awareness op het gebied van veiligheid en criminaliteit onder de leden
te vergroten en stelt nu eisen aan de beveiliging van internetbedrijven als onderdeel van de certificering. Bij internetbedrijven zit de kwetsbaarheid niet in personen
maar in de beveiliging van de website. Dit vraagt een aanpak op het investeren in
een goede beveiliging, of zoals een respondent het verwoordt: “Er moet geïnvesteerd
worden om de ramen en deuren van de website gesloten te houden”. Bedrijven moeten
zich bewust worden dat ze maatregelen kunnen nemen, zoals het maken van een
back-up en het up-to-date houden van de software, waardoor ze hun kwetsbaarheid
verminderen. Tijdens de intervisiebijeenkomst en interviews vertellen respondenten dat bedrijven soms ook hackers inhuren om de kwetsbaarheid van hun bedrijf
te demonstreren. Dit creëert ook binnen de onderneming zelf awareness over hoe
makkelijk het soms is om digitaal in te breken. Daarnaast wordt benoemd dat ook
bij bedrijven, zoals Internet Service Providers (ISP’s) niet altijd genoeg awareness
bestaat op het gebied van veiligheid. Zo zijn de meeste routers in Nederland slechts
gedeeltelijk beschermd waardoor zij vrij gemakkelijk gebruikt kunnen worden bij
een (D)Dos-aanval. De alertheid binnen bedrijven ontstaat als ze eenmaal daadwerkelijk slachtoffer worden van afpersing. En de honger naar kennis over het fenomeen is juist op dat moment erg groot.

Communicatie

Meerdere respondenten geven aan dat de communicatie over afpersing tot op heden
onvoldoende is. Verschillende publieke en private partijen erkennen dat het belangrijk is om na te denken op welke manier ondernemers beter van informatie kunnen
worden voorzien. “Vanuit brancheorganisaties kan wel meer worden gedaan om de kennis over afpersing onder ondernemers te vergroten.” Hierbij is het met name belangrijk
180 Ondergaan of ondernemen

dat de informatie ondernemers ook daadwerkelijk aanzet tot actie. “Communicatie
moet wel effectief zijn, je moet opletten dat je geen folderschuiver wordt”, stelt een respondent. Als het tussen de oren van ondernemers moet komen, is een effectieve
communicatiecampagne essentieel. Het doel is dan niet alleen dat de weerbaarheid
van ondernemers wordt vergroot, maar ook dat er een preventieve werking vanuit
gaat. Het is geen verborgen delict meer en mensen gaan het eerder herkennen en
erkennen. Hierbij gaat het niet alleen om grote landelijke campagnes, maar juist
ook om communicatie in lokale bladen aangezien deze vaak worden gelezen door
MKB’ers. Verder wordt in de intervisiebijeenkomst opgemerkt dat door de huivering bij bepaalde organisaties om over het fenomeen te communiceren, bijvoorbeeld
door een gebrek aan kennis of angst voor copycat gedrag, het taboe dat op afpersing
ligt juist wordt verstevigd. Wanneer ondernemers denken dat zij de enige zijn die
ermee te maken hebben, durven zij er niet over naar buiten te treden en kan dit
hen het gevoel geven dat het hun fout is of de angst voor imagoschade versterken.
Communicatie over het fenomeen en de geleidelijkheid waarmee het kan verlopen, kan ervoor zorgen dat deze gevoelens de meldingsbereidheid minder negatief
beïnvloeden.

Centrale portal

De brancheorganisaties die betrokken zijn bij de aanpak onderschrijven dat ze op
het gebied van communicatie meer hadden kunnen doen. Het is echter lastig om
afpersing blijvend op de kaart van de interne communicatieafdeling te krijgen.
Zowel tijdens de intervisiebijeenkomst als tijdens diverse interviews is benoemd
dat het goed zou zijn om een online portal te hebben waar allerlei informatie over
afpersing te vinden is. Op deze site dient een ondernemer alles te kunnen vinden
over het fenomeen, verschijningsvormen, de mogelijkheden om afpersing te melden
en te voorkomen. Het fenomeen en de verschijningsvormen kunnen worden geïllustreerd met actuele voorbeelden, zodat een ondernemer zijn situatie verder kan
duiden en het fenomeen meer gaat leven. Ondernemers die worden afgeperst en
op internet gaan zoeken waar ze mee te maken hebben, kunnen zo op een centraal punt alle informatie vinden die zij nodig hebben om hun probleem te duiden
en handvatten krijgen om uit hun meestal benarde situatie te komen. Benoemde,
mogelijke locaties voor een dergelijke centrale portal zijn afpersing.nl of de ‘Veilig
Ondernemen’ site van het CCV. Binnen ‘Veilig Ondernemen’ worden allerlei thema’s op het vlak van veiligheid en criminaliteit benoemd. Afpersing is op deze website inmiddels een vast onderdeel naar aanleiding van activiteiten die in het kader
van onderhavig onderzoek zijn uitgevoerd.8 Een voorwaarde voor de effectiviteit
8

http://www.ccv-veiligondernemen.nl/fraude-en-afpersing
De aanpak 181

van een centrale portal is dat deze vindbaar is. Alle organisaties die in contact staan
met het bedrijfsleven moeten op de hoogte zijn van het bestaan en de inhoud van
het portal. Op die manier kunnen zij op hun beurt ondernemers naar het portal
verwijzen. Dit betekent een duidelijke routing naar de benodigde informatie over
afpersing voor alle betrokkenen.

Vertrouwenslijn Afpersing

Een van de belangrijkste onderdelen van de programmatische aanpak waarover iedereen het eens is dat daarover meer gecommuniceerd moet worden,
is de Vertrouwenslijn Afpersing. Uit de survey blijkt dat veel ondernemers de
Vertrouwenslijn Afpersing niet kennen maar de behoefte aan een dergelijke vertrouwenslijn onder ondernemers groot is. Ook bij brancheorganisaties, slachtoffers
en de politie is het bestaan van de Vertrouwenslijn Afpersing nauwelijks bekend.
Bovendien blijkt dat onvoldoende bekend is waar de telefoonlijn precies voor
bedoeld is. Het merendeel van de meldingen die de vertrouwenspersonen ontvangen, gaat over andere zaken dan afpersing en is soms ook afkomstig van particulieren in plaats van ondernemers. Aangezien de Vertrouwenslijn Afpersing door
het bedrijfsleven als waardevol initiatief wordt beoordeeld, is het in het kader van
het vergroten van kennis en awareness en het bieden van handelingsmogelijkheden
cruciaal dat het bestaan en het doel en de doelgroep van de telefonische meld- en
advieslijn lijn breed wordt uitgedragen. Vanzelfsprekend moet de Vertrouwenslijn
Afpersing sowieso genoemd worden in het eerder beschreven centrale portal.
Feitelijk moet de Vertrouwenslijn Afpersing nog een vaste positie vinden naast andere meldkanalen zoals M. en de Fraudehelpdesk. Hoewel laatstgenoemde meldpunten met grotere bedragen worden gesubsidieerd, kunnen deze wellicht als voorbeeld
dienen voor de wijze waarop de communicatie over de Vertrouwenslijn Afpersing
beter kan worden vormgegeven. De Vertrouwenslijn Afpersing kan er voor zorgen
dat de drempel voor ondernemers om afpersing te melden kleiner wordt omdat zij
een anoniem loket vormt. Daarnaast kunnen de vertrouwenspersonen ondernemers
adviseren en begeleiden naar de juiste kanalen, zoals naar de juiste rechercheurs
binnen de politieorganisatie. Enkele respondenten benoemen dat het onderbrengen
van de Vertrouwenslijn Afpersing bij NL Confidential met het oog op borging,
netwerk en continuïteit van de Vertrouwenslijn Afpersing een te overwegen optie
is. NL Confidential zou ook de ruis van andere telefonische meldingen op kunnen
vangen en meer gerichte promotiecampagnes kunnen uitvoeren door haar expertise
op dit gebied te benutten. Andere respondenten zijn kritisch over deze optie, omdat
het de vraag is of NL Confidential een net zo gespecialiseerde aanpak kan bieden
als de vertrouwenspersonen nu doen. Vooral met het oog op de face-to-face afspraak
met slachtoffers en het begeleiden van slachtoffers wat als grote meerwaarde van de
vertrouwenspersonen wordt ervaren.
182 Ondergaan of ondernemen

6.3.2 Thema 2: Verbeteren signalering en vertrouwensrelatie

Het verbeteren van de signalering hangt sterk samen met het hiervoor behandelde
thema over de beschikking over kennis en awareness van het fenomeen. En signalering hangt soms ook samen met het hebben van een goede vertrouwensrelatie met
potentiële slachtoffers. Zowel de signalering als de vertrouwensrelatie met ondernemers zijn belangrijke aandachtspunten in een aanpak van afpersing. Uit de interviews blijkt dat er op beide gebieden nog steeds verbeterpunten zijn aan te wijzen,
maar ook dat er kansen liggen.

Private partijen

De Kamer van Koophandel (KvK) kan een belangrijke rol spelen bij de aanpak van
afpersing van ondernemers. Aangezien elke ondernemer zich fysiek voor inschrijving in het Handelsregister moet melden bij de KvK heeft de organisatie een
poortwachterfunctie in het signaleren van misstanden. Deze poortwachterfunctie
wordt met een wijziging van de Handelsregisterwet met ingang van 1 januari 2015
geformaliseerd. Vooruitlopend op de nieuwe wet is de KvK in 2013 gestart met
het melden van verdachte constructies zoals katvangers, stromannen en criminele
ondernemers. De focus ligt daarbij op signalen van mensenhandel en uitbuiting,
identiteitsfraude, en misbruik van rechtspersonen. Afpersing wordt niet formeel tot
het rijtje van aandachtsgebieden gerekend. De KvK geeft evenwel aan open te staan
om ook aan dit fenomeen aandacht te geven. Afpersing zou volgens een respondent in sommige gevallen wel herkend kunnen worden mits de baliemedewerkers
daarvoor uitgerust zijn met de juiste kennis. Behalve het beter benutten van de subjectieve waarnemingen van medewerkers en kennisverruiming bij baliepersoneel is
het van belang dat er een heldere routing bestaat om signalen intern te melden bij
de juiste instanties. Momenteel is er één contactpersoon binnen de gehele organisatie waar medewerkers met signalen en adviesverzoeken terecht kunnen. De KvK
is voornemens bij de backoffices van de regiokantoren een ambassadeur aan te stellen
om op die manier het aantal informatiepunten te vergroten en de interne lijnen te
verkorten.
De regioadviseurs die voor sommige branche-, ondernemers- en belangenorganisaties werken, blijken eveneens een interessant knooppunt te zijn waar signalen
van misstanden en problematiek vanuit ondernemers bij elkaar kunnen komen. De
lijnen naar de brancheorganisatie zijn via de regioadviseurs kort en ondernemers
hebben een vast aanspreekpunt. Meer dan met betrekking tot de signaleringspositie
van de KvK geldt voor de belangenorganisaties dat een goede vertrouwensrelatie
met ondernemers een voorwaarde is voor het kunnen signaleren van afpersing. Om
een goede vertrouwensrelatie te kunnen ontwikkelen, is van belang dat de regioadviseur de tijd en de mogelijkheden heeft om zijn taken goed uit te voeren. Vanuit
de horeca wordt gemeld dat de regioadviseurs vanwege de veelheid aan taken
De aanpak 183

onvoldoende toekomen aan goed relatiebeheer, bijvoorbeeld in de vorm van het
brengen van fysieke bezoeken aan ondernemers. Naast het realiseren van een vertrouwensrelatie met ondernemers is van belang dat regioadviseurs de kennis en
mindset hebben om misstanden te signaleren. Regioadviseurs zouden het doel van
hun contacten met ondernemers moeten verbreden van advies over ondernemerschap en relatiebeheer met het thema criminaliteit en veiligheid. Daarbij is cruciaal
dat de regioadviseurs over kennis over afpersing beschikken om de ondernemers
van informatie over te bewandelen routes kunnen voorzien. De rol van de regioadviseur ligt dan in het informeren en adviseren van de ondernemers ten aanzien
van de problematiek. De regioadviseur kan de ondernemers daarbij wijzen op de
verschillende mogelijkheden zoals het doen van aangifte bij de politie, een melding
maken bij M. of de Vertrouwenslijn Afpersing. Het beschikken over goede contacten binnen de politie is daarbij voor een regioadviseur onmisbaar. Een belangrijke
kanttekening hierbij is dat van regioadviseurs niet verwacht mag worden dat zij zelf
informatie doorspelen naar de politie omdat dat hun eigen veiligheid en vertrouwenspositie zou schaden. Zoals een respondent het illustreert: “Als je het vertrouwen
van één ondernemer schaadt, is de kans klein dat een van de andere 2.000 leden in de
regio je nog iets vertelt”.
De kracht van lokaal werken met regioadviseurs lijkt steeds meer te worden
ingezien. Zo is een brancheorganisatie op het gebied van detailhandel per 1 januari
2014 gaan werken met regioadviseurs en is een brancheorganisatie binnen de horeca
voornemens het netwerk met regioadviseurs uit te breiden. Bij het formaliseren van
de rol van signaleerder en melder van misstanden, waaronder afpersing, is het volgens een respondent wel van belang dat er iets met de meldingen door de politie
wordt gedaan, “Als ik merk dat er niets mee wordt gedaan, stoppen we met melden”,
benadrukt hij.

Publieke partijen

Bij het signaleren ligt er niet alleen een taak voor de KvK en belangenorganisaties,
maar ook voor de overheid. Binnen de gebiedsgebonden politiezorg hebben wijkagenten een belangrijke rol. Zij zijn de verbinding tussen de context en organisaties.
Wijkagenten zijn dan ook vaak degenen die als een van de eersten binnen de politieorganisatie signalen van afpersing kunnen opmerken. Wijkagenten hebben vaak
al een bepaalde band met ondernemers (met name MKB), omdat zij hun gezicht
laten zien in de wijk. Dit zorgt er voor dat zij zaken die in de wijk spelen, kunnen
oppikken indien zij de kennis hebben hoe zij dit moeten doen en weten welke specifieke signalen op te pikken zijn in het geval van afpersing. Training van wijkagenten is hierbij belangrijk, ze moeten weten hoe ze moeten kijken. Vervolgens is het
essentieel dat de wijkagenten hun kennis binnen de politieorganisatie kwijt kunnen
zonder hun vertrouwensrelatie te verliezen. Het is echter de vraag wat een wijk184 Ondergaan of ondernemen

agent kan doen als hij signalen oppikt. Spreekt hij de ondernemer er enkel op aan
of begeleidt hij hem verder. De wijkagenten die wij hebben gesproken, geven aan
dat mensen hen vaak wel iets willen vertellen, maar dan mogen zij dat verder niet
noteren. Dat is niet mogelijk, een wijkagent moet strafbare zaken die hem ter ore
komen registreren en dit geven ze ook vaak aan bij ondernemers. Wijkagenten zullen bekend moeten raken met de mogelijkheden deze mensen bijvoorbeeld te begeleiden naar het TCI of de Vertrouwenslijn Afpersing. Signalen kunnen wijkagenten
ook doorgeven door eens in de zoveel tijd met hun leidinggevende om tafel te gaan
zitten en te bespreken wat ze tegenkomen en wat er uit de bezoeken bij ondernemers naar voren komt. Daarnaast benoemt een respondent dat door de politie meer
geïnvesteerd zou moeten worden in de vertrouwensrelatie met portiers met het oog
op afpersing in de horeca. “Op het moment dat je een goede band hebt met de portiers,
heb je indirect een band met de eigenaar en weet je wat er binnen gebeurt.” De wijkagent
zou deze rol kunnen vervullen.
Op dit moment is de ontwikkeling gaande dat synchroon aan de verdeling van
de regionale eenheden binnen de Nationale Politie, elke regio een RPC heeft. RPC’s
zijn samenwerkingsverbanden tussen gemeente, politie en het bedrijfsleven waarin
lokale veiligheidsproblemen worden aangepakt. Zij zijn onder andere betrokken
bij de invoer van het Keurmerk Veilig Ondernemen en de Kwaliteitsmeter Veilig
Uitgaan. RPC’s zouden een (actievere) rol kunnen vervullen in de voorlichting van
ondernemers, bijvoorbeeld in het kader van het Keurmerk Veilig Ondernemen en
de versterking van de vertrouwensrelatie en signalering. RPC’s hebben vanuit hun
positie al een natuurlijke verbinding met ondernemers die de communicatie vereenvoudigt en een basis biedt voor signalering van afpersing. Daarnaast zouden de
regioadviseurs van brancheorganisaties volgens respondenten een directe verbinding
moeten hebben bij de RPC’s zodat kennis en ervaringen gedeeld kunnen worden.
Gemeenten kunnen ook een rol spelen bij het signaleren van afpersing. De
gemeente is gericht op dienstverlening en op begeleiding van ondernemers. Kritisch
luisteren naar wat de ondernemer zegt of afgaan op onderbuikgevoelens is geen
gewoontegoed. Dit zou wel het geval moeten zijn bij bepaalde type ondernemingen of ontwikkelingen binnen de eigen gemeente, menen respondenten. Op deze
manier kunnen gemeenten beter inspelen op signalen of ontwikkelingen door bijvoorbeeld kritischer te zijn bij vergunningaanvragen.

Netwerk en routing

Signalering van afpersingspraktijken vraagt om een vervolg. Bedrijven moeten beschikken over de juiste informatie om hun probleem te kunnen duiden en
vooral ook te kunnen delen met een partij van hun keuze. Dit kan bijvoorbeeld
de belangenvereniging zijn, de politie, een particulier recherchebureau, M. of de
Vertrouwenslijn Afpersing. In het eerste thema over kennis en awareness haalden we
De aanpak 185

reeds aan dat het in de communicatie naar ondernemers over afpersing van belang is
de handelingsmogelijkheden te benoemen. Maar ook voor publieke en private partijen is het belangrijk dat zij weten waar zij terecht kunnen voor advies of verwijzing
in geval zij geconfronteerd worden met afpersing. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor
de vertrouwenspersonen van de Vertrouwenslijn Afpersing. Zij hebben behoefte
aan een netwerk van vaste contacten binnen de verschillende politie-eenheden om
slachtoffers die zich bij hen melden goed richting de politie te kunnen begeleiden.
Het afbreukrisico blijkt namelijk groot als slachtoffers binnen de politieorganisatie
niet de kwaliteit ervaren die zij nodig hebben, leren diverse onderzoeksbronnen.
Ook voor branche-, ondernemers- en belangenorganisaties is het van belang
dat zij een goed netwerk binnen instanties hebben om hun leden optimaal te kunnen adviseren en ondersteunen. Meerdere brancheorganisaties geven aan niet goed
te weten waar zij slachtoffers van afpersing die zich eventueel bij hun melden, heen
moeten begeleiden. De belangenvereniging voor internetdetailhandel is bijvoorbeeld recent voor het eerst geconfronteerd met afpersing van enkele van haar leden.
In de eerste plaats was het een interne zoektocht om de meldingen binnen de organisatie bijeen te brengen omdat er geen vast meldpunt voor dit soort incidenten
is. De drie meldingen die bij de organisatie bekend werden, zijn via verschillende
kanalen binnengekomen. “Met zo’n nieuw onderwerp is het niet duidelijk waar het binnenkomt, dus dat is voor ons, maar ook voor de leden zoeken”, aldus een respondent van
de organisatie. Naar aanleiding van deze incidenten is de organisatie voornemens
een vast contactpersoon of meldpunt in te richten om meldingen beter te stroomlijnen. Maar ook extern leidde de plotselinge melding van de afpersingsincidenten
tot een zoektocht. De organisatie wil de leden zo goed mogelijk voorzien van advies
en ondersteuning, zeker ook in relatie tot serieuze problematiek zoals afpersingpraktijken. De organisatie is contacten gaan leggen met onder andere de Nationale
Politie, de regionale politie en het Nationaal Cyber Security Center, maar liep naar
eigen zeggen “tegen een politiemuur op”. Het vinden van de juiste personen die op
het op dossier van cybercrime iets in de concrete zaken kunnen betekenen, lukte pas
na enige tijd en moeite. Die tijd is in geval van afpersing, waarbij deadlines voor
betaling worden gesteld, beperkt. “Voor fraude is er een politiemeldpunt, voor afpersing
bestaat er geen centraal meldpunt”, stelde de respondent vast. De belangenorganisatie
voor webwinkels is een voorstander van een meldpunt voor cybercrime, waar zowel
fraude als afpersing onder vallen. Een meldpunt is toegankelijk voor ondernemers
en de branche-, ondernemers- en belangenorganisaties kunnen leden stimuleren om
melding te doen.

6.3.3 Thema 3: Professionalisering politie

Het derde thema waarin kansen voor de aanpak van afpersing liggen, richt zich op
de politieorganisatie. Deels hangt dit thema samen met het vorige thema, want de
186 Ondergaan of ondernemen

politie is een belangrijke schakel in het signalerings- en meldingsproces. Hoe de
politie vervolgens met een melding of aangifte omgaat, beïnvloedt tevens de vertrouwensrelatie met ondernemers en de toekomstige meldingsbereidheid.

Kwaliteit bij Service en Intake

Hoewel ondernemers over het algemeen vertrouwen hebben in de politie, doet
slechts twee vijfde naar eigen zeggen aangifte wanneer zij worden afgeperst. De
reden dat de aangiftebereidheid zo laag is, heeft volgens ondernemers enerzijds te
maken met angst en schaamtegevoelens en anderzijds met dat de politie dergelijke
zaken niet oppakt en weinig expertise heeft op het gebied van afpersing. Daarbij
geven ondernemers aan dat de politie afpersing soms kwalificeert als een zakelijk
conflict ofwel civiele zaak waarna ze bij de balie worden weggestuurd. Ook worden slachtoffers weleens weggestuurd met het verzoek een afspraak te maken terwijl er sprake is van een grote dreiging of urgentie. Daarnaast staan medewerkers
Service en Intake soms te kritisch tegenover ondernemers die aangifte komen doen.
Een slachtoffer benoemt dat hij verwacht dat de politie ondernemers serieus neemt:
“Een ondernemer heeft wel iets beters te doen dan aangifte doen, dus als hij voor je neus
staat verzint hij het echt niet”. Wanneer er sprake is van afpersing wordt in sommige
gevallen geïnsinueerd dat de ondernemer zich dan vast heeft ingelaten met dubieuze zakenpartners. Dit hangt samen met de kwaliteit als politie om economisch
te kunnen denken wanneer het gaat om aangifte of meldingen door het bedrijfsleven. Het gebrek aan zakelijk denken is een blijvend punt van zorg voor de politie.
Volgens sommige respondenten zou het een cultuuromslag van de politie vergen.
Een respondent benadrukt dat de politie de aangiftebereidheid heeft proberen te
stimuleren door het ontwikkelen van de digitale aangiftemogelijkheid zodat een
aangifte doen minder tijd kost omdat de ondernemer niet naar het bureau hoeft.
Andere respondenten reageren hierop dat een afpersingszaak zich niet leent voor
een digitale aangifte omdat het te complex is. Meerdere ondernemers geven aan dat
zij het prettig zouden vinden wanneer de politie bij hen langs zou komen, in plaats
van dat zij naar het bureau moeten komen. Dit geldt met name in het geval van
afpersing, maar ook in andere zaken. Tot slot is het volgens respondenten belangrijk dat de politie zich realiseert dat ondernemers bij een afpersingszaak vaak eerst
advies willen inwinnen zonder dat zij direct de regie kwijt zijn over hun bedrijfsvoering en het verloop van de afpersing. Ondernemers willen niet altijd direct aangifte
doen, maar vooral weten hoe te handelen.
Voornoemde punten in beschouwing nemend, is het van essentieel belang dat
de kwaliteit van Service en Intake bij de politie wordt vergroot zodat slachtoffers
van afpersing goed worden opgevangen. Een landelijke professionaliseringsslag
ontbreekt op dit vlak. De initiatieven voor een kwaliteitsverbetering in de regionale eenheid waar de proeftuin heeft gedraaid, zijn een interessant voorbeeld voor
De aanpak 187

andere eenheden. Buiten het erkennen van afpersing als gevoelig delict op papier
blijkt uit de proeftuin dat voorlichting aan medewerkers Service en Intake hen kan
helpen een betere inschatting te maken van wat er speelt en wie het beste de aangifte kan opnemen. Hierbij dient de focus te liggen op een kwalitatief goede aangifte
en goede koppeling tussen de recherche en Service en Intake. Een suggestie die
wordt gedaan om de routing van de melding van afpersing beter te laten verlopen,
is om verplicht te stellen dat zodra de term afpersing valt de Officier van Dienst
(OvD) van de recherche moet worden ingelicht. Deze kan dan beslissen hoe het
verder gaat en wie de aangifte opneemt. Een andere suggestie die wordt gedaan,
is om de aandacht voor afpersing te incorporeren in lopende projecten. Een van de
mogelijkheden is afpersing op te nemen als High Impact Crime (HIC). Bij HICdelicten is het bijvoorbeeld gebruikelijk dat de recherche een aangifte opneemt in
plaats van medewerkers Service en Intake. Voor wat betreft de aanpak van afpersing
door OMG’s is een alternatieve suggestie dit onder te brengen in de huidige landelijke geïntegreerde aanpak van OMG’s.

Aanspreekpunt

Meerdere respondenten benoemen dat er per regionale eenheid een persoon zou
moeten zijn die de belangen van ondernemers binnen de politie behartigt. In
bepaalde eenheden bestaat deze functie in de vorm van een accountmanager
bedrijfsleven. Deze accountmanager heeft contact met bedrijven in de regio en signaleert ontwikkelingen en behoeften binnen het bedrijfsleven. Binnen de eenheden
kan deze accountmanager ook een aanspreekpunt zijn voor medewerkers Service
en Intake die met vragen omtrent aangiften van bedrijven zitten. Daarnaast zou de
accountmanager bedrijfsleven bij signalen over afpersing, of andere vormen van criminaliteit, de ondernemer hierop kunnen aanspreken. Vervolgens kan hij op basis
van de behoeften van de ondernemer deze begeleiden naar de juiste persoon binnen
de politieorganisatie of andere organisaties. De accountmanager bedrijfsleven kan
ook een direct contactpunt voor de regiomanagers van brancheorganisaties vormen.
Op deze manier hebben zij een directe verbinding om leden in het geval van heftige
of gevoelige afpersingszaken direct naar de politie toe te leiden. Bevraging in een
aantal eenheden leert dat de accountmanager bedrijfsleven vooralsnog geen duidelijke informatiepositie heeft als het gaat om afpersing van ondernemers. Een van de
accountmanagers geeft letterlijk aan dat er wat dat betreft meer te brengen valt dan
te halen.

Expertise en verantwoordelijkheid

Ten aanzien van de (ontwikkeling van) expertise op het gebied van afpersing binnen de politie zijn ook verbeterpunten te benoemen. In het algemeen geldt dat veel
zaken eindigen met een spoor naar het buitenland, zodat een eventuele verdachte
188 Ondergaan of ondernemen

niet voor een Nederlandse rechter komt. Het OM koppelt de afhandeling van zaken
echter niet systematisch terug naar de recherche. Hierdoor is het voor behandelend
politiemensen vaak onbekend wat een succesvolle aanpak is in een zaak of hoe deze
is afgesloten. Wanneer het OM vaker naar de politie terug zou koppelen waarom
in een specifieke zaak vervolging wel of niet is geslaagd, kan de politie hier wellicht
in de toekomst van leren. Daarnaast kan het expertisepunt ontvoering, gijzeling
en afpersing van de Landelijke Eenheid nog beter bekend worden gemaakt binnen
de politieorganisatie. Bij grote, ingewikkelde afpersingszaken kunnen zij eenheden
bijstaan met kennis en advies op het gebied van afpersing en onderhandelingen.
Hierbij is het belangrijk dat het expertisepunt een betere borging krijgt binnen de
politieorganisatie, met name op het gebied van personeelscapaciteit. Naast bekendheid met het expertisepunt is het ook belangrijk dat eenheden meer bekend raken
met de mogelijkheid om politieonderhandelaars in te zetten in het geval van afpersing. In het geval van gijzeling en ontvoering is dit vrij bekend, maar op het gebied
van afpersing wordt hier niet altijd aan gedacht.
Bevraagde deskundigen uit Duitsland en Engeland zijn positief over organisatorische en tactische voorbereidingen met betrekking tot de aanpak van afpersing. Deze voorbereidingen bestaan onder andere uit een landelijk centrum dat de
besluitvorming op het gebied van afpersingszaken coördineert en speciale trainingen voor politiepersoneel dat met deze zaken te maken krijgt. Daarnaast wordt
door buitenlandse deskundigen gewezen op het belang van actuele informatie over
het fenomeen. In Duitsland wordt hieraan gestalte gegeven met adviesgroepen die
ontwikkelingen ten aanzien van afpersing nauwlettend volgen. In Nederland is
voor het monitoren van ontwikkelingen met de huidige, beperkte bezetting van het
expertisepunt geen ruimte.
Ten aanzien van de ontwikkeling van expertise binnen de politie benoemen
we in het bijzonder digitale expertise en cybercrime. Cyberdreigingen ontwikkelen
zich snel en vormen een speciale uitdaging voor de cyber security, dit vergt de ontwikkeling van specifieke expertise. Deels gaat het hierbij om kwantiteit maar ook
om kwaliteit. Bij een deel van de digitaal rechercheurs ontbreekt het volgens een
respondent aan ‘creatieve kennis’. Deze rechercheurs weten hoe ze bepaalde tools
moeten inzetten om digitaal te rechercheren, maar missen de creativiteit om dit ook
op een andere manier of met een andere functie in te zetten. Daarnaast wordt cybercrime niet altijd als zodanig herkent, weten rechercheurs niet welke opsporingsmiddelen zij op welke manier kunnen inzetten of welke stappen zij verder kunnen
nemen om dergelijke incidenten te voorkomen. Ervaring speelt hierbij natuurlijk
ook een rol, daarom is het volgens sommige respondenten van belang dat op regionaal niveau ook cyberafpersingszaken worden gedraaid. Het NCSC heeft een
handleiding geschreven voor het herkennen van cybercrime en het doen en opnemen
van een aangifte. In deze handleiding staat een checklist voor het opnemen van
De aanpak 189

aangifte van cybercrime. Hierin wordt bijvoorbeeld benoemd te vragen naar type
besturingssysteem, netwerktypologie en andere factoren die van belang zijn voor
de opsporing. Wellicht kan de handleiding van het NCSC ondersteunend zijn om
meer awareness en expertise te kweken binnen de politieorganisatie.
Verder blijkt uit een tweetal bestudeerde zaken op het gebied van cyberafpersing dat er soms onduidelijkheid bestaat over de verantwoordelijkheid tussen afdelingen met betrekking tot cybercrime. Wanneer een zaak een digitale component
heeft, schakelen sommige eenheden al snel door naar het Team High Tech Crime
(THTC) van de Landelijke Eenheid, in plaats van naar hun eigen Bureau Digitale
Expertise. Wanneer het om zaken gaat met slechts een enkele digitale component,
zoals het uitlezen van een telefoon of computer of betaling via een Bitcoin-adres,
zouden digitaal experts in de regionale eenheden verantwoordelijkheid kunnen
nemen voor de zaak. De eenheden dienen deze zaken, in de optiek van het THTC
en het OM, zelf op te lossen. Het THTC wil hen hierbij wel ondersteunen met
advies op afstand. De vraag die respondenten stellen is echter in hoeverre er geen
sprake zou moeten zijn van nauwere banden tussen het THTC en de regionale eenheden. Een regionale eenheid heeft bijvoorbeeld de wens uitgesproken dat bij grote
cybercrime zaken iemand van het THTC langskomt bij de eenheid en een adviserende rol vervult in het opsporingsteam. Hierbij hoeft het lid van de THTC zelf
geen opsporingshandelingen te verrichten, maar gaat het om het delen van kennis
over wat de beste manier is om een bepaalde zaak aan te pakken. Dit werkt beter
wanneer zij aansluiten bij besprekingen van het opsporingsteam, dan wanneer het
THTC advies op afstand geeft voor of na een overleg. Zeker nu eenheden zich
nog aan het ontwikkelen zijn op het gebied van opsporing van cybercrime zou het
THTC kunnen helpen hun digitale expertise te bevorderen. Het THTC stelt waar
het nodig en vanzelfsprekend is de adviesrol en ondersteuning van regionale eenheden te vervullen en dit in het afgelopen jaar ook meermaals te hebben gedaan. Het
ziet echter op regionaal niveau ook graag cyberteams ontstaan waarin techniek en
tactiek zich verenigingen. Dit is volgens een respondent: “Het recept voor succes in
opsporingszaken, maar ook om op regionaal niveau een vliegwiel te vormen om de hele
eenheid mee te kunnen nemen en zo onder meer betere aangiftes, informatie en zaken te
genereren”.
Een andere vraag die gesteld wordt, is of het THTC niet een meer coördinerende rol zou kunnen vervullen. Het THTC ziet de eigen rol meer als verbindend
en ondersteunend, “elke regionale eenheid heeft immer de vrijheid om zaken naar eigen
inzicht uit te voeren”. Bij een afpersingszaak waarin meerdere bedrijven uit verschillende eenheden worden afgeperst, kan het in eerste instantie voor de slachtoffers en
de politie-eenheden onduidelijk zijn of er ook andere slachtoffers zijn. Dit resulteert
erin dat meerdere eenheden met de zaak aan de slag gaan en dus in feite dubbel
werk doen. Dit is met name op het gebied van cybercrime belangrijk omdat grenzen
190 Ondergaan of ondernemen

of fysieke afstanden geen rol spelen. Van nature vervult het THTC deze coördinerende rol wel wanneer het gaat om contact met brancheorganisaties of ondernemers
die te maken hebben gehad met afpersing. Het THTC heeft hen de tip gegeven
bij het maken van een afspraak om aangifte te doen van cyberafpersing altijd te
vragen of er een digitaal rechercheur bij de aangifte aanwezig kan zijn. Mocht dit
niet mogelijk of moeilijk zijn, dan kunnen slachtoffers het THTC inschakelen. Zij
bemiddelen dan richting de eenheid, zodat de aangifte direct goed wordt opgenomen door iemand met kennis van zaken. De tip om naar een digitaal rechercheur
te vragen in het geval van een aangifte van cyberafpersing wordt eveneens door het
NCSC gegeven.

Terugkoppeling en nazorg

“Burgeraangiften gingen in het verleden altijd voor ondernemersaangiften.” Dit is volgens een respondent de reden waarom ondernemers nog steeds minder geneigd zijn
om aangifte te doen. Nog steeds hoort de politie in gesprekken met ondernemers
meermaals de klacht dat zij lang niet altijd terugkoppeling krijgen. Samen met
nazorg is terugkoppeling een belangrijke factor in het verhogen van de vertrouwensrelatie met en meldingsbereidheid bij ondernemers.
Nazorg is nog geen gewoontegoed, zo leren de verschillende onderzoeksbronnen. Na de arrestatie en veroordeling worden vaak direct alle observatiemiddelen,
begeleiding en taps opgeheven. Dit geldt eveneens wanneer een slachtoffer binnen
het afpersingsproces speciale bescherming kreeg. Op het moment dat de zaak afgerond wordt, krijgt het slachtoffer een hand en is het contact afgelopen, zo is de
ervaring. Voor een slachtoffer kan dit voor angst door onwetendheid en onzekerheid over de afloop van de zaak zorgen. Vooral wanneer er een dadergroep betrokken was bij de afpersing zorgt dit ervoor dat slachtoffers zich na de afhandeling
verloren voelen. Hoewel de daadwerkelijke afpersers wellicht zijn opgepakt, hoeft
de dreiging vanuit de groep namelijk nog niet afgelopen te zijn in de ogen van het
slachtoffer.
Om een betere vertrouwensrelatie met slachtoffers op te bouwen, is nazorg
essentieel. Hierbij is terugkoppeling van hoe de zaak verloopt, zowel bij een arrestatie als wanneer een aanhouding niet mogelijk is, belangrijk. Op die manier weten
slachtoffers waar zij aan toe zijn en voelen zij zich daadwerkelijk geholpen en ondersteund door de politie. Diverse slachtoffers geven aan dat het feit dat zij niets terughoren hen het idee geeft dat de politie hen niet serieus neemt of niets met de zaak
doet. Dit laatste is soms niet het geval, maar dan zijn er te weinig opsporingsindicaties om verder onderzoek te verrichten. Ook deze informatie zien slachtoffers graag
teruggekoppeld. Dit is vooral belangrijk bij heftige delicten als afpersing.
Een betere nazorg en terugkoppeling kunnen leiden tot een positievere houding ten opzichte van de politie binnen het bedrijfsleven. Een wijkagent kan een
De aanpak 191

belangrijk rol vervullen bij de nazorg van een afpersingszaak. Op het moment dat
de dreiging nog niet geheel is weggenomen of wanneer de verdachten weer vrij
komen, kan de wijkagent een monitorende functie hebben en een vinger aan de pols
houden. Zo geeft een ondernemer aan het erg prettig te vinden dat de wijkagent
nog een paar keer poolshoogte is komen nemen. Tot slot is een goede communicatie
over wat de politie kan en waar de eigen verantwoordelijk van de ondernemer ligt
belangrijk. Ondernemers geven in de survey aan vooral behoefte te hebben aan een
hogere pakkans en hardere straffen in afpersingszaken.

6.3.4 Thema 4: Proactieve aanpak

Bepaalde ontwikkelingen en bevindingen rondom afpersing maken het wenselijk
dat naast een aanpak gericht op het vergroten van kennis, awareness, signalering
en professionaliteit er meer wordt ingezet op een proactieve aanpak van afpersing.
Actuele vormen van afpersing die gezien de bevindingen wel voorkomen, maar
weinig hard kunnen worden gemaakt omdat de meldingsbereidheid van slachtoffers in dit verband laag is, betreffen afpersing door OMG’s en culturele afpersing.
In de zaak waarin de horeca wordt afgeperst door een OMG krijgt de recherche
geen toestemming verder door te pakken vanwege het ontbreken van een aangifte.
Meerdere respondenten geven aan dat het fenomeen van afpersing binnen de horeca een andere aanpak vergt. De angst voor represailles bij slachtoffers is te groot
en wellicht ook terecht, maar dat betekent niet dat de politie geen taak heeft dit
probleem aan te pakken, is de gedeelde mening. En datzelfde geldt voor afpersing
van etnische ondernemers. Het probleem wordt door de doelgroep zelf niet op tafel
gelegd, omdat men problemen liever zelf oplost en geen vertrouwen in de overheid heeft. Maar dat afpersingen binnen etnische gemeenschappen voorkomen,
lijdt geen twijfel. In die zin ligt er volgens respondenten een overheidstaak om op
te treden. En als dat niet kan op basis van meldingen en aangiften moet dat op een
andere manier. Voor culturele afpersing en afpersing door OMG’s zou een thematische, integrale, proactieve aanpak haar vruchten af kunnen werpen.
Een dergelijke aanpak kan gebiedsgericht en/of landelijk worden vormgegeven. Door via een andere route dan een aangifte en in de luwte te opereren, zorgen
deze vormen van aanpak dat de druk niet bij de slachtoffers komt te liggen.

Gebiedsgerichte aanpak

De proeftuin heeft laten zien dat fenomeenanalyse, gebiedsanalyse en structureel
face-to-face contact ervoor kunnen zorgen dat toch inzicht wordt verkregen in afpersing en andere problematiek in een bepaald gebied. Hierbij is het essentieel om het
gebied in te gaan, personen te leren kennen en succesverhalen te delen. Het vertrouwen kan volgens respondenten alleen groeien als dit vertrouwen ook gegrond
is. Met andere woorden, ondernemers willen resultaten zien. Een aanpak in relatie
192 Ondergaan of ondernemen

tot culturele afpersing zou in dit verband kunnen inhouden dat in een aantal steden met veel etnische ondernemers de doelstelling wordt geformuleerd om vijftien
aangiftes vanuit de gemeenschap binnen te halen en deze positief af te handelen.
Terugkoppeling van de behaalde resultaten naar de gemeenschap is de vervolgstap.
Binnen etnische groepen wordt veel gedeeld en wordt vanuit een collectief geheugen
gehandeld. Terugkoppelen over waarom een opsporing wel of niet plaatsvindt, kan
een belangrijke factor zijn om de vertrouwensband te versterken en de meldingsbereidheid te vergroten. Ook ten aanzien van een gebiedsgerichte aanpak van afpersing door OMG’s zijn reeds goede ervaringen opgedaan. Door een criminologische
analyse van straat- en systeeminformatie bij de politie en tegelijkertijd investeren
in het verhogen van de meldingsbereidheid onder ondernemers in een afgebakend
gebied, kan inzicht worden verkregen in de bredere problematiek die lokaal speelt
(Bureau Beke, 2013). Naast andere vormen van criminaliteit kunnen er afpersingspraktijken naar voren komen. Naar aanleiding van de bevindingen uit een gebiedsgerichte aanpak kan op lokaal niveau een integrale aanpak worden ontwikkeld om
de in beeld gekomen problematiek en verdachtengroepen aan te pakken.

Landelijke aanpak

Naast een gebiedsgerichte aanpak van afpersing kan een landelijke aanpak op
bepaalde uitingen van afpersing zinvol zijn. Ook hiervoor geldt dat monitoring
van de ontwikkelingen leidend moeten zijn. Actuele problematiek ten aanzien van
OMG’s is een voorbeeld waarbij een landelijke aanpak van belang is. “De afpersing
in de horeca door motorclubs is een lokaal probleem dat een landelijke aanpak vraagt”,
meent een respondent. Daarop vult hij aan dat de OMG’s immers ook landelijk
worden aangestuurd. Naar aanleiding van (recente) incidenten tussen rivaliserende
OMG’s bestaat reeds een landelijke aanpak van OMG’s, die verder wordt ontwikkeld. Bij deze aanpak zijn onder andere gemeenten, politie, OM, Belastingdienst en
landelijke en regionale informatie- en expertisecentra betrokken. De aanpak omvat
prioriteiten voor strafrechtelijke vervolging, focus op clubhuizen en evenementen,
het bestrijden van OMG’s in de horeca, voetbal en beveiliging, het aanpakken van
leden zonder inkomen en de focus op leden in overheidsdiensten (Ministerie van
VenJ, 2012d; Tweede Kamerstukken, 2011-2012).
Ook op het gebied van culturele afpersingen is het interessant om na te gaan of
een landelijke aanpak kansrijk is. Als het gaat om dadergroepen die betrokken zijn
bij afpersing van etnische ondernemers dan komen de activistische groeperingen
zoals de PKK en de Chinese maffia in beeld. Een bredere aanpak van dergelijke
groepen is van belang, omdat ze landelijk kunnen opereren en betrokken zijn bij een
breder palet aan criminele gedragingen dan afpersing. Zoals bij een gebiedsgerichte
aanpak is het van belang dat de politie brede expertise inzet en gebruikmaakt van
financiële en gemeentelijke informatie.
De aanpak 193

6.4 Beschouwing
Een aantal geformuleerde projecten in de programmatische aanpak zoals die in
2010 door de Stuurgroep Afpersing is opgesteld, is niet of nauwelijks van de grond
gekomen maar daarnaast is er ook een aantal meetbare resultaten bereikt. Het eerste project behelst in hoofdzaak het communiceren richting de doelgroep. De informatievoorziening aan potentiële slachtoffers in het bedrijfsleven is ad hoc verlopen
en kent geen structureel karakter. De ervaringen van de betrokken partijen leren
dat het ontbreken van een goede basis en middelen om te communiceren, maar
ook het ontbreken van doorzettingskracht hier debet aan zijn. Het tweede project
kan als een potentieel succes in de aanpak worden beschouwd. Potentieel, omdat
het project nog meer navolging nodig heeft. In het kader van het verbeteren van de
vertrouwensrelatie met slachtoffers en met het oog op de lage meldingsbereidheid is
de Vertrouwenslijn Afpersing in 2011 gestart. Deze anonieme meld- en advieslijn
blijkt in een behoefte te voorzien. Bij het in gebreke blijven van goede en structurele
communicatie over de lijn wordt echter nog geen grote en nog niet de juiste doelgroep bereikt. De lijn is bij slechts een klein deel van de doelgroep bekend, terwijl
het bestaan van de lijn door het bedrijfsleven wel wordt toegejuicht. Een belangrijk
aspect van de lijn is dat de vertrouwenspersonen het slachtoffer fysiek ontmoeten en
vervolgens naar de politie of andere instanties toeleiden. Naast de Vertrouwenslijn
Afpersing is de anonieme tiplijn M. een punt waar slachtoffers terecht kunnen. Ten
aanzien van het stimuleren van de meldingsbereidheid binnen etnische gemeenschappen heeft NL Confidential in de vorm van pilots lokaal verbinding gezocht.
Deze acties leren dat het loont om face-to-face met potentiële slachtoffers in contact
te treden, maar dat vertrouwen alleen kan ontstaan als er sprake is van een duurzame band.
Een meetbaar resultaat binnen het project met betrekking tot de professionalisering van de aanpak van afpersing door de politie is de formalisering van het
expertisepunt binnen het beleidsplan van de Nationale Politie. Bij dit expertisepunt kan advies worden gevraagd inzake afpersing. De zwakte van het expertisecentrum is dat het slechts een politiefunctionaris betreft en daardoor de borging
van kennis een aandachtspunt vormt. Daarbij komt dat het expertisepunt weliswaar
een landelijke inbedding kent, maar de adviseur vanwege het achterblijven van de
communicatie over dit punt onvoldoende wordt geraadpleegd. Zoals ook voor de
Vertrouwenslijn Afpersing geldt, blijkt dat als er een beroep op wordt gedaan, het
vaker over andere zaken gaat dan over afpersing. Evenwel blijkt dat er wel behoefte
bestaat aan expertise met betrekking tot afpersing. Zowel bij het bedrijfsleven als
bij professionals binnen de publieke en private wereld. Met betrekking tot andere actiepunten binnen de professionalisering van de politie is landelijk feitelijk
geen uitvoering gegeven. Het gebrek aan draagvlak voor bepaalde actiepunten is
194 Ondergaan of ondernemen

hier debet aan. Wel is in het kader van het vijfde project, de proeftuin, op lokaal
niveau een aantal initiatieven binnen de politie ten aanzien van de professionalisering ontwikkeld. Dat betreft de opname van afpersing als gevoelige aangifte in
het Handboek Aangifte van een district en het voorlichten van baliepersoneel over
het fenomeen. In de proeftuin is een doelgroep- en gebiedsgerichte aanpak nuttig
gebleken om criminaliteitspatronen in een gebied in kaart te brengen en de meldingsbereidheid te vergroten.
Initiatieven die buiten de programmatische aanpak zijn ontwikkeld, wijzen op de aandacht die voor het fenomeen bestaat. Zo hebben diverse particuliere
recherchebureaus en verzekeringsmaatschappijen een meldpunt en verstrekken zij
informatie over afpersing. Ook bestaan er diverse verzekeringen voor ondernemers
om zich te verzekeren tegen de risico’s en schade van afpersing. Verder richt het
Europese samenwerkingsverband van de politie zich in de komende twee jaar specifiek op afpersing.
Bij het bedrijfsleven en belangenorganisaties bestaat een grote behoefte ten
aanzien van kennis over afpersing. Door meer te communiceren over afpersing ontstaat meer awareness voor het fenomeen, herkennen en erkennen ondernemers het
sneller en weten zij zich beter te wapenen. Voorlichting en tips voor preventie zouden centraal verzameld kunnen worden in een centraal online portal. Hier kunnen
slachtoffers en professionals terecht en naar verwijzen als zij geconfronteerd worden
met afpersing. Voor slachtoffers maar ook voor derden die signalen van afpersing
opvangen, is het immers van belang dat bekend is welke handelingsmogelijkheden
er zijn en bij wie ze terecht kunnen. Daarbij moet de routing duidelijk zijn en moet
er voldoende kwaliteit zijn binnen de politieorganisatie om meldingen en aangiften op te nemen. Dit laatste vraagt een kwaliteitsontwikkeling bij de medewerkers
Service en Intake van de politie. Binnen de proeftuin zijn ontwikkelingen in gang
gezet om de kwaliteit bij de balie te verbeteren, maar dit is nog niet doorgezet op
landelijk niveau.
Een verhoging van de kennis binnen de politieorganisatie is niet alleen van
toepassing op de Service en Intake, maar ook op andere delen van de organisatie. Zo kan de mogelijkheid van inzet van het expertisepunt ontvoering, gijzeling
en afpersing en politieonderhandelaars bij afpersingszaken beter bekend worden
gemaakt. Daarnaast kan een belangrijke kwaliteit- en kwantiteitsslag gemaakt
worden op het gebied van cyberafpersing. De samenwerking tussen eenheden en
digitale expertise bij eenheden is niet optimaal. De THTC kan een belangrijke,
wellicht coördinerende, rol spelen om het niveau van de digitale expertise te verhogen door rechercheteams meer te ondersteunen bij het opsporen van cybercrime. Een
laatste middel om de kwaliteit van de politieorganisatie op het gebied van afpersing te vergroten is door het verbeteren van de terugkoppeling en nazorg. Hierbij
gaat het om terugkoppeling naar slachtoffers, intern bij de politie en door het OM.
De aanpak 195

Een betere nazorg en terugkoppeling kunnen leiden tot een hogere meldingsbereidheid en meer vertrouwen in de politie bij het bedrijfsleven.
Tot slot is het ten aanzien van bepaalde vormen van afpersing ook nodig om op
een andere manier naar de aanpak te kijken en proactief op te treden. Door de inzet
van een gebiedsgerichte of landelijke aanpak kunnen bepaalde vormen van afpersing
waarbij de meldingsbereidheid laag is, toch aan het licht komen. Fenomenen waar
een integrale, proactieve aanpak zinvol kan zijn, hebben betrekking op bepaalde
dadergroepen zoals in het geval van afpersing door OMG’s en culturele afpersing.

196 Ondergaan of ondernemen

Afpersing door een ex-werknemer
Een ondernemer ontvangt in zijn bedrijf twee mannen die aangeven met hem te willen praten. Hij neemt de mannen mee
naar zijn kantoor. Op het kantoor geven zij in dreigende taal
aan dat ze de oud-directeur van de onderneming willen spreken. De ondernemer moet ervoor zorgen dat de oud-directeur
de volgende dag een bepaald telefoonnummer belt. De afpersers eisen daarbij dat de oud-directeur €24.000 betaalt. Mocht
dat niet gebeuren, dan zal het pand van de ondernemer in de
brand worden gestoken. Het telefoonnummer blijkt van een
oud-werknemer te zijn. Hij heeft als boekhouder binnen het
bedrijf gewerkt en is acht jaar geleden ontslagen. Sindsdien ligt
hij in conflict met de oud-directeur omdat hij vindt dat hij nog
recht heeft op salaris. De ondernemer belt direct de politie als
de mannen uit zijn zaak zijn verdwenen. De politie besluit de
zaak stuk te maken en contact op te nemen met de oud-werknemer. Hij ontkent de afpersing, maar geeft toe een incassobureau
ingehuurd te hebben om zijn eis kracht bij te zetten. De man is
niet onder de indruk van het feit dat de politie op de stoep staat
en blijft benadrukken dat hij recht heeft op zijn geld. De politie
besluit daarop het pand 24 uur door de noodhulp te laten beveiligen om de ondernemer gelegenheid te geven zelf beveiliging te
regelen en de situatie ietwat te kalmeren. De mannen die door
de ex-werknemer zijn ingehuurd om de afpersing uit te voeren,
blijken niet van een incassobureau te zijn. Het opsporingsonderzoek levert echter te weinig bewijs op om de mannen te koppelen aan de afpersing. De politie kan bewijzen dat zij in de zaak
zijn geweest, maar niet dat ze de ondernemer hebben bedreigd.
De oud-werknemer ofwel opdrachtgever van de afpersing wordt
vervolgd voor poging tot afpersing. Onbekend is wat de afloop
van de zaak is.

7 Conclusies en slotbeschouwing
De kernvraag van het onderzoek dat aan deze publicatie ten grondslag ligt, is hoe
het fenomeen afpersing van het bedrijfsleven zich vandaag de dag manifesteert, hoe
de aanpak van afpersing verloopt en welke eventuele kansen er voor de aanpak liggen. In de voorgaande hoofdstukken is uitgebreid geschetst op welke wijze en in
welke mate ondernemers met afpersing worden geconfronteerd en welke stappen
daarop volgen. Ook de praktijk van het proces van signalering, melding en aangifte
tot opsporing en tenslotte vervolging is uitgebreid beschreven. In dit hoofdstuk vatten we de bevindingen op een beschouwende wijze samen. Allereerst beschrijven
we de belangrijkste bevindingen ten aanzien van het fenomeen (§7.1). Daarbij gaan
we in op de actuele vormen van afpersing, de kenmerken en de wijze waarop en de
mate waarin afpersingspraktijken in beeld komen. In de tweede paragraaf (§7.2)
worden de belangrijkste bevindingen over het verloop van het proces van signalering, melding en aangifte tot de opsporing en vervolging van afpersing weergegeven. Daarna (§7.3) schetsen we de conclusies over de ingezette aanpak van afpersing
van het bedrijfsleven door publiekprivate partijen en de mogelijkheden die er voor
een vervolgaanpak liggen onder andere in relatie tot de actuele verschijningsvormen
van het fenomeen.

7.1 Afpersing van het bedrijfsleven in beeld
Afpersing van het bedrijfsleven houdt in criminologische zin in dat een (vertegenwoordiger van een) bedrijf wordt gedwongen aan de eis van de dader te voldoen
door iets te doen of te laten, met als doel deze of een ander te bevoordelen. Dwang
kan door de dader worden uitgeoefend door (dreiging met) geweld, sabotage van
de bedrijfsvoering of door (dreiging met) smaad of openbaarmaking van geheime
informatie. Terwijl het bij de eerste twee vormen van dwang (geweld en sabotage)
juridisch gezien om feitelijke afpersing gaat (art. 317 Sr.), gaat het bij de laatste twee
Conclusies en slotbeschouwing 199

dwangvormen (smaad en openbaarmaking informatie) juridisch gezien om afdreiging (art. 318 Sr.). Wij spreken in het vervolg over afpersing in criminologische
zin waar dus ook afdreiging onder valt. In deze paragraaf schetsen we de actuele
vormen van afpersing, de zichtbaarheid van slachtofferschap, de kenmerken en de
impact.

Actuele verschijningsvormen

Afpersing van ondernemers vormt in Nederland maar ook in het buitenland nog
steeds een probleem. En naar ervaring van verschillende Europese landen is deze
problematiek de laatste jaren gegroeid. Afpersing kent vele gezichten. De vormen
die onderscheiden kunnen worden zijn productafpersing, persoonsgerichte afpersing, faciliteringsafpersing, protectieafpersing en cyberafpersing. Al deze vormen
van afpersing vinden blijkens diverse bronnen nog steeds plaats. Maar voor protectieafpersing en cyberafpersing geldt dat deze de laatste jaren in ontwikkeling zijn.
Deze trend wordt in zowel Nederland als in andere Europese landen waargenomen.
Protectieafpersing is feitelijk de meest klassieke vorm van afpersing. Bij deze
vorm van afpersing wordt door vaak criminele groeperingen aan ondernemers onder
dreiging met geweld tegen betaling bescherming geboden. Protectieafpersing kent
doorgaans een structureel karakter; ondernemers zitten langere tijd in de tang van
de afpersers. De meest gevoelige branches voor protectieafpersing zijn internationaal gezien de detailhandel en de horeca. Daarnaast benoemen enkele Europese
landen de bouwsector als een actueel doelwit van afpersing.
De toename van protectieafpersing die nationaal en internationaal wordt
gesignaleerd, heeft voornamelijk betrekking op de horeca. In de praktijk krijgen
horecaondernemers steeds vaker te maken met (pogingen tot) afpersing door de
sterk groeiende Outlaw Motorcycle Gangs (OMG’s) die hun vleugels uitslaan over
verschillende gemeenten in binnen- en buitenland. Door OMG’s wordt geprobeerd
horecagelegenheden in handen te krijgen om zich te profileren en locaties te beheren voor meetings en de ontplooiing van criminele activiteiten.
Een vorm van protectieafpersing komt ook nog steeds voor onder etnische
ondernemers, met name Turkse en Chinese, zij het dat dit de laatste jaren eerder
lijkt te zijn afgenomen dan toegenomen. Dadergroepen die hiervoor verantwoordelijk waren, lijken zich te hebben toegelegd op (ook) andere criminele praktijken dan
afpersing.
Naast protectieafpersing is er een internationale ontwikkeling gaande met
betrekking tot cyberafpersing. Cyberafpersing is een vorm van cybercriminaliteit
en kan deels gezien worden als een digitale vorm van protectieafpersing. Bedrijven
worden bedreigd met massale aanvallen op het netwerk waardoor de bedrijfsvoering
plat kan komen te liggen. Hacking en (het dreigen met) het uitvoeren van (D)Dosaanvallen of het plaatsen van cryptoware of ransomware zijn methoden die worden
200 Ondergaan of ondernemen

toegepast om bedrijven af te persen. Doelwitten van deze digitale vorm van afpersing zijn bedrijven die afhankelijk zijn van informatietechnologie, zoals webwinkels
en bedrijven die in een ICT-omgeving werken. Maar in feite zijn alle bedrijven,
klein of groot, die voor bepaalde onderdelen van de bedrijfsvoering met computers
werken, kwetsbaar voor cyberafpersing. De toename van cyberafpersing verhoudt
zich tot de algemene, toenemende digitalisering van het bedrijfsleven; het ondernemerschap verplaatst zich meer en meer naar het internet. Omdat er in de digitale
wereld geen grenzen zijn, kan cyberafpersing uit alle hoeken van de wereld komen.
Terwijl daders van cyberafpersing op afstand van het slachtoffer kunnen opereren,
wordt bij protectieafpersing de fysieke confrontatie met de slachtoffers aangegaan.
Wat protectieafpersing en cyberafpersing met elkaar gemeen hebben, is dat er vaak
georganiseerde dadergroepen achter schuil gaan die zich op meerdere doelwitten
tegelijkertijd richten.

Slachtofferschap in beeld

Typerend voor afpersing is dat het een verborgen delict is. Bij slachtoffers bestaat
vanwege diverse redenen terughoudendheid bij het naar buiten treden over slachtofferschap. Factoren die meespelen, zijn gevoelens van schaamte en angst en onbekendheid met het fenomeen en met handelingsmogelijkheden. Mede doordat
afpersingszaken niet altijd aan het licht komen, is een betrouwbare omvangschatting van het probleem niet mogelijk. Naast het bestaan van een dark number van
afpersingszaken is de werkelijke omvang niet vast te stellen omdat als bedrijven
wel naar buiten treden over hun slachtofferschap zij dit via diverse kanalen kunnen doen. Bepaalde ondernemers stappen naar de politie, anderen naar een particulier recherchebureau of Meld Misdaad Anoniem (M.) en dan zijn er slachtoffers
die enkel melding maken bij hun verzekeraar van geleden schade. Ondernemers
kunnen echter ook besluiten bij meerdere instanties melding te maken. Harde uitspraken over de omvang van afpersing van het bedrijfsleven en de ontwikkelingen
daarin zijn gezien deze verschillende meldingsvarianten en het verborgen karakter
van het delict niet mogelijk. Op basis van diverse bronnen kunnen we wel indicaties
geven voor het voorkomen van afpersing. Een analyse van de geregistreerde politiegegevens (BVH) in de delictcategorie ‘chantage/afpersing’ laat zien dat er jaarlijks
gemiddeld 55 zaken ter kennis van de politie komen. Volgens gegevens over gepubliceerde strafzaken komen er per jaar gemiddeld elf afpersingen van het bedrijfsleven voor de rechter. Bij zowel de politiegegevens als de gegevens van de rechterlijke
macht gaat het om een absolute ondergrens omdat er geen zicht is gekregen op
alle zaken die hebben gespeeld. Afpersingen kunnen naar inzicht van de politie
geregistreerd staan in andere delictcategorieën of andere politiesystemen. Voor de
gegevens van de rechterlijke macht geldt dat niet alle strafzaken openbaar worden
gemaakt. Naast de geregistreerde cijfers van politie en justitie bieden gegevens van
Conclusies en slotbeschouwing 201

het bedrijfsleven zelf een indicatie voor het slachtofferschap van afpersing. In een
online survey onder bijna 400 ondernemers geeft een op de tien aan in de laatste vijf
jaar slachtoffer te zijn geworden van afpersing, sommige meermalen. Deze zelfrapportage wijst op een grotere omvang van de problematiek. In tegenstelling tot bij de
geregistreerde cijfers over afpersing is het belangrijk om bij het zelfgerapporteerde
cijfer rekening te houden met een overschatting van het werkelijke aandeel. De survey is namelijk verspreid onder de noemer van een onderzoek naar afpersing waardoor mogelijk in het bijzonder ondernemers die met afpersing te maken hebben
gehad zich geroepen hebben gevoeld te reageren. Omdat de drie gegevensbronnen
verschillen in inhoud, kwaliteit, representativiteit en analyseperiode is een vergelijking tussen de cijfers niet mogelijk. De cijfers kunnen enkel als indicatie voor de
omvang van het probleem worden beschouwd. Indicaties voor de prevalentie van
afpersing in andere Europese landen lopen uiteen. Zelfrapportage door ondernemers in Finland wijst op een slachtofferpercentage van twee tot drie procent en
in Zweden tussen de zes en acht procent. Ook vergelijkingen met buitenlandse
bronnen zijn lastig te maken vanwege verschillende gehanteerde methodieken
en doelgroepen. Los van de kanttekeningen bij de diverse bronnen impliceren de
bevindingen dat afpersing voor het bedrijfsleven een redelijk substantieel probleem
vormt, maar dat het fenomeen bij politie en justitie minimaal in beeld is.

Kenmerken van afpersing

Afpersing is een vorm van criminaliteit die veelal geassocieerd wordt met georganiseerde misdaad en malafide ondernemerschap. Dit beeld gaat echter maar voor een
deel van de afpersingsproblematiek op. Een belangrijk feit is dat bonafide, goedwillende ondernemers evengoed slachtoffer worden van afpersing. In het bedrijfsleven
gaat veel geld om en ondernemers zijn gebaat bij een goedlopend bedrijf en een goede reputatie. Deze aspecten maken vrijwel alle sectoren en branches kwetsbaar voor
afpersing. Uit diverse bronnen komt naar voren dat de detailhandel, de horeca en
de dienstverlening in het bijzonder kwetsbaar zijn voor afpersing. Zowel het geregistreerde als het zelfgerapporteerde slachtofferschap is binnen deze sectoren het
grootst. Daarbij moet aangetekend worden dat deze branches ook een groot aandeel
hebben binnen het bedrijfsleven.
De aanleidingen voor afpersing zijn uiteenlopend, maar het doel is meestal
financieel gewin. Een ondernemer kan een interessant doelwit zijn omdat er veel
geld in het bedrijf omgaat, maar ook als het financieel juist slecht gaat. De beschikking over vertrouwelijke informatie van een bedrijf of ondernemer kan de troef
voor een afperser vormen. Daarnaast kan een zakelijk geschil het startpunt van een
afpersing zijn. Met name afpersingen waarvan melding of aangifte bij de politie
wordt gedaan, blijken een voedingsbodem in een zakelijk conflict te hebben. Het
gaat dan om afpersingen door (ex-)zakenrelaties, (ex-)klanten of (ex-)werknemers.
202 Ondergaan of ondernemen

Afpersing door criminele groeperingen zien we nauwelijks terug in de politieregistraties. Het criminele circuit wordt daarentegen door slachtoffers in de zelfrapportage het vaakst als verdachtengroep aangewezen. Rekening houdende met
interpretatieverschillen ten aanzien van typeringen van verdachten kunnen deze
bevindingen erop wijzen dat afpersing door criminele groepen vaker buiten het
beeld van de politie blijft terwijl dit dadertype - ook volgens bronnen uit andere
Europese landen - een substantieel probleem vormt bij afpersing van het bedrijfsleven. Met andere woorden lijkt het erop dat slachtofferbedrijven minder snel melding of aangifte bij de politie doen van afpersing door criminele groepen dan door
daders die zij vanuit de zakelijke sfeer kennen. Een beruchte reputatie van de verdachtengroep en een daaruit voortvloeiende angst voor represailles kunnen maken
dat slachtoffers de stap naar de politie niet durven te maken.
Wat betreft de etniciteit van slachtoffers en verdachten van afpersing komt
uit de politieregistraties naar voren dat tweederde van de slachtofferbedrijven
Nederlandse bedrijven betreft, in ruim een kwart gaat het om niet-Nederlandse
bedrijven. Bij de verdachten ligt deze verhouding omgekeerd; bijna een derde van
de verdachten die in beeld komen voor de afpersing is Nederlands en iets minder
dan de helft is niet-Nederlands. Van de overige slachtofferbedrijven en verdachten is
de afkomst onbekend.
Afpersers zetten het slachtoffer op verschillende manieren onder druk. Een
pressiemiddel dat door de daders het vaakst wordt toegepast, is (dreiging met)
geweld. Daarnaast komen (dreiging met) smaad of openbaarmaking van informatie
voor alsook beschadiging of sabotage van de bedrijfsvoering. Bij afpersing is vaak
sprake van meerdere contactmomenten tussen dader en slachtoffer. Slachtoffers
worden meestal face-to-face benaderd en daarnaast via brieven, e-mails en/of via
de telefoon. Een ontwikkeling die in de benaderwijzen van slachtoffers zichtbaar
is, is dat er steeds meer gebruik wordt gemaakt van mobiele telefonie en internet.
Meerdere contactmomenten en contactvormen wijzen op een soms langdurig proces. Afpersingssituaties kunnen weken, maanden of zelfs jaren voorduren. Degelijke
langdurige situaties waarbij het slachtofferbedrijf langere tijd in de tang van zijn
afperser zit, kunnen aangemerkt worden als structurele afpersing.

De impact van afpersing

De impact van afpersing op slachtoffers is doorgaans groot. Slachtoffers lijden vaak
financiële schade maar ook psychische en materiële schade kunnen het gevolg van
een afpersing zijn. Uit de ervaringen van slachtoffers weten we dat het veiligheidsgevoel door afpersing wordt aangetast. De angst regeert ten tijde van een afpersing.
Een face-to-face confrontatie met de dader kan overigens even intimiderend zijn als
een bedreiging via een anonieme e-mail. De onbekendheid met de dader kan onzekerheid veroorzaken over de ernst van de situatie. Daders tonen soms eerst spierbalConclusies en slotbeschouwing 203

len om hun bedreigingen kracht bij te zetten. Dat gebeurt bijvoorbeeld door het
gebruik van fysiek geweld, vernieling of het tonen van een wapen. De impact is met
name groot als de dreigementen persoonlijk aan het adres van de ondernemer en
zijn gezin zijn gericht. Behalve dat er in die situatie angst voor bedrijfs- en reputatieschade bestaat, vrezen slachtoffers voor hun persoonlijke veiligheid. Slachtoffers
proberen zich soms te wapenen tegen de afpersers door het treffen van maatregelen
zoals beveiliging van de zaak en het personeel. Daarbij komt het voor dat slachtoffers zichzelf letterlijk bewapenen. Praktijkvoorbeelden leren dat de bedrijfsvoering
ernstig onder afpersing kan lijden. Slachtoffers durven soms simpelweg niet meer in
de eigen zaak te staan, stoppen ermee of worden wegens faillissement genoodzaakt
het bedrijf op te doeken. Gevoelens van angst en onveiligheid kunnen bovendien
nog lange tijd bij de slachtoffers aanwezig zijn en resulteren onder andere in extra
waakzaamheid.
Afpersing is een bijzonder delict, het is een crime in action. De afloop van de
situatie wordt door de dader in handen van het slachtoffer gelegd. Ondernemers
kunnen geneigd zijn de afperser te betalen in de veronderstelling de schade daarmee
zoveel mogelijk te beperken; ingaan op de eis lijkt de remedie te zijn. En dit doet
een deel van de slachtoffers dan ook. Volgens politie-informatie gaat een op de vijf
slachtofferbedrijven (deels) op de eis in, volgens gegevens uit de strafzaken geldt dat
voor een op de drie bedrijven. De zelfrapportagecijfers leren dat de gegevens van de
politie een ondergrens vormen omdat ook ruim een derde van de slachtoffers zelf
aangeeft (deels) op de eis van de afpersers in te zijn gegaan. Het probleem is met
betaling echter niet altijd opgelost. Ingaan op de eis van de dader maakt een slachtoffer extra kwetsbaar voor een volgende afpersing en op die manier kunnen structurele vormen van afpersing ontstaan. Die structurele situaties zijn vaak het meest
schrijnend omdat het naar buiten treden over het slachtofferschap steeds moeilijker
wordt.

7.2 Van signalering tot opsporing en vervolging
Gezien het feit dat afpersing een crime in action is die een behoorlijke impact kan
hebben, is het tijdig aan het licht komen van het delict cruciaal voor de verdere
afloop. In deze paragraaf beschouwen we de conclusies ten aanzien van het proces van signalering, melding en aangifte van afpersing tot aan de opsporing en
vervolging.

Signalering

Omdat afpersing een delict is waarover ondernemers niet makkelijk naar buiten
treden, is signalering door anderen van belang. Zowel publieke als private partij204 Ondergaan of ondernemen

en kunnen hierbij een belangrijke rol spelen. Voorwaarden om afpersingspraktijken te kunnen signaleren, zijn dat potentiële signaleerders kennis hebben van het
fenomeen en een goede vertrouwensrelatie met het bedrijfsleven hebben. Vanuit
de politieorganisatie kunnen de wijkagenten en de horeca- en openbare ordeteams
belangrijke oren en ogen zijn voor het signaleren van afpersing. Zij staan vanuit
hun positie dicht bij de ondernemers. Datzelfde geldt voor gemeentelijke toezichthouders en handhavers en voor winkelstraat- en wijkmanagers. Daarnaast kunnen
de diensten Vergunningverlening en Economische Zaken van de gemeente en –
specifiek ten aanzien van cyberafpersing – het Nationaal Cyber Security Centrum
(NCSC) opvallendheden signaleren die kunnen wijzen op afpersing. Tenslotte is
er een signaleringsrol weggelegd bij de accountmanagers veiligheid en bedrijfsleven
van de politie die als aanspreekpunt inzake criminaliteit en veiligheid voor ondernemers fungeren. Voor zowel de gemeente als de politie geldt echter dat het deze
partijen ontbreekt aan voldoende awareness en kennis over afpersing waardoor signalering in de praktijk vrijwel niet plaatsvindt.
Ook voor de private partijen geldt dat de voorwaarden voor signalering van
afpersing in de praktijk matig zijn ingevuld. Het gaat dan in het bijzonder om
belangenorganisaties voor het bedrijfsleven. Een derde van de ondernemers geeft
aan de belangenorganisatie in te zullen schakelen in geval van afpersing maar niet
meer dan een op de tien ondernemers die daadwerkelijk slachtoffer zijn geworden,
zegt dit ook gedaan te hebben. Deze bevinding is in lijn met het ontbreken van het
zicht op slachtofferschap van afpersing bij belangenorganisaties. De belangrijkste
reden hiervoor lijkt te zijn dat organisaties geen aandacht besteden aan afpersing
waardoor het op die manier een relatief onbekend fenomeen blijft. Slachtoffers zullen eerder aan de bel trekken als zij er van op aan kunnen dat er naar hun geluisterd
wordt door partijen die zij vertrouwen en die kennis van zaken hebben. Behalve het
bestaan van een goede vertrouwensrelatie tussen de organisaties en het bedrijfsleven en een goede kennispositie op het gebied van afpersing is het van belang dat er
een heldere routing bestaat over waar ondernemers problemen zoals afpersing kunnen melden. Ook dat laatste ontbreekt nog bij de meeste organisaties. Het gebrek
aan zicht op afpersingsincidenten geldt voor belangenorganisaties maar ook voor de
Kamer van Koophandel (KvK). De KvK kan een signalerende maar ook een informerende rol ten aanzien van afpersing vervullen aangezien zij een voorportaal voor
het bedrijfsleven vormt. Alle ondernemers moeten immers een fysiek bezoek aan
de KvK brengen bij de start van een bedrijf. Vooralsnog is de organisatie niet op
deze signaleringsfunctie ingericht, maar er liggen op dat vlak voor de toekomst wel
kansen.
Naast publieke en private partijen kunnen ook anderen een signalerende
rol vervullen. Ondernemers melden hun slachtofferschap vaak (in eerste instantie) niet bij de politie of belangenorganisaties, maar ruim een derde van de
Conclusies en slotbeschouwing 205

slachtoffers zegt wel zijn verhaal te delen met een zakelijk contact zoals een accountant. Zakelijk dienstverleners kunnen bovendien uit zichzelf opvallendheden in
bijvoorbeeld transacties constateren die kunnen wijzen op slachtofferschap van
afpersing. Dit maakt dat ook de zakelijke dienstverlening een signalerende rol kan
vervullen met betrekking tot afpersing. En datzelfde geldt voor collega-ondernemers, familie en kennissen van slachtoffers. Diverse zaken komen aan het licht door
bemoeienis van een derde partij uit de sociale context die het slachtoffer stimuleren
melding te maken. Om zowel publieke, private als andere partijen te stimuleren
en in staat te stellen om signalen van afpersing te herkennen, is een algemene vergroting van de awareness en kennis ten aanzien van afpersing van het bedrijfsleven
onmisbaar.

Melding en aangifte

Het devies van deskundigen is dat slachtoffers van afpersing te allen tijde zo snel
mogelijk melding en aangifte doen bij de politie. Op deze manier kan er (tijdig)
ingegrepen worden en er tegen de daders strafrechtelijk worden opgetreden. In de
praktijk is de meldings- en aangiftebereidheid in geval van afpersing echter laag.
Dat geldt in het bijzonder voor horecaondernemers en etnische ondernemers.
Behalve dat deze typen ondernemers over het algemeen weinig vertrouwen hebben
in de politie lossen zij over het algemeen hun problemen liever zelf op. Hoewel de
meerderheid van de ondernemers evenwel zegt vertrouwen te hebben in de politie
als het gaat om de aanpak van afpersing, doet minder dan de helft van de daadwerkelijke slachtoffers aangifte. Gebrek aan vertrouwen in de politie staat bij ruim
een derde van de slachtoffers een aangifte in de weg. Met name met betrekking tot
cyberafpersing bestaat er een gebrek aan vertrouwen in de expertise van de politie.
Terwijl het algemene vertrouwen in de politie onder ondernemers kennelijk groot is, blijft daar minder van over als men daadwerkelijk slachtoffer wordt.
Mogelijk dat hier de kenmerken van afpersing interfereren; de bedreigingen die
door de daders worden geuit, kunnen dermate angst inboezemen dat slachtoffers de
stap naar de politie niet durven te maken. Slachtoffers zijn soms zelfs bang dat zij de
situatie alleen maar verergeren wanneer zij de politie erbij betrekken. Met name als
het om criminele groeperingen gaat, lijkt er meer sprake te zijn van terughoudendheid bij slachtoffers om te melden. Daarnaast spelen angst voor reputatieschade en
schaamtegevoelens bij het slachtoffer soms een belangrijke rol.
Een verklaring voor het lage aantal meldingen en aangiften bij de politie is
ook dat ondernemers niet altijd het belang inzien van het betrekken van de politie
bij de zaak, omdat zij geen behoefte hebben aan een strafrechtelijk traject. Ze willen dan gewoon dat de afpersing stopt en er verder niet teveel reuring aan geven.
Slachtoffers kunnen er in dat geval voor kiezen een particulier recherchebureau in
de arm te nemen dat overigens in voorkomende gevallen samenwerkt met de politie.
206 Ondergaan of ondernemen

Tenslotte stappen sommige slachtoffers pas naar de politie als zij de afpersers simpelweg niet meer kunnen of willen betalen.
Aan de zijde van het slachtoffer zijn factoren als vertrouwen, emoties en
bewuste keuzes aldus bepalend voor het al dan niet maken van melding en het doen
van aangifte van afpersing bij de politie. Maar ook aan de zijde van de politie zijn
er factoren die het meldingsproces beïnvloeden. Deze hangen in de kern samen
met de kwaliteit van de politieorganisatie aan de voorkant. Dat begint bij de ontvangst van slachtoffers op het bureau. De professionaliteit van de baliemedewerkers
is niet overal voldoende om slachtoffers het gevoel te geven dat zij serieus genomen
worden en hun verhaal kunnen doen. Er wordt door baliemedewerkers niet altijd
goed aangevoeld dat de stap naar de politie voor slachtoffers groot kan zijn en dat
er iets ernstigs speelt. Zodra een ondernemer de beslissing neemt de politie erbij
te betrekken, mag echter verondersteld worden dat de situatie serieus en urgent is.
Afpersing is een delict dat gevoelig ligt en slachtoffers ervaren het doorgaans als
onprettig om in een publieke ruimte hun verhaal te moeten doen. Daardoor komt
het voor dat slachtoffers niet direct alles vertellen, wat er toe leidt dat er geen goede
inschatting kan worden gemaakt van wat er aan de hand is. Een afpersing wordt
dan niet altijd als zodanig door de intakebalie gekwalificeerd. Daarnaast komt het
voor dat baliemedewerkers zich onvoldoende objectief opstellen en dat de ernst
van de situatie door een te kritische houding en een negatieve vooringenomenheid
overschaduwd wordt. Bovendien hebben ondernemers doorgaans behoefte aan een
zakelijke benadering. Behalve dat zij in het geval van afpersing kunnen vrezen voor
hun eigen veiligheid, kan de continuïteit van het bedrijf zelf op het spel staan. Het
is daarom belangrijk dat er niet alleen oog is voor de veiligheid van het slachtoffer
maar ook voor risicoreductie ten aanzien van de bedrijfsreputatie en bedrijfscontinuïteit. Het onterecht afdoen van afpersing van het bedrijfsleven als een civiele zaak
is een inschattingsfout die nog steeds voorkomt bij de intakebalie op het politiebureau en die het vertrouwen van ondernemers in de politie niet ten goede komt. De
intakebalie vormt de basis voor het verdere verloop van de situatie en de professionaliteit aan de voorkant heeft invloed op het zicht dat er bestaat op afpersing. Situaties
komen niet tot een melding of aangifte wanneer door een onjuiste inschatting van
de urgentie en ernst van de situatie slachtoffers onterecht worden weggestuurd.
Overigens worden in geval van afpersing slachtoffers soms ook weggestuurd met het
verzoek terug te komen als er nieuwe ontwikkelingen zijn. De poging tot afpersing
waarvan het slachtoffer melding wil maken, wordt in die gevallen (onterecht) niet
als strafbaar feit beschouwd. Hoewel deze situaties zich voordoen, komt het ook
voor dat er adequaat op een melding wordt gereageerd en bijvoorbeeld de wijkagent
of surveillancediensten worden ingeschakeld om een oogje in het zeil te houden.
Driekwart van de meldingen van afpersing, mondt uit in een aangifte.
Het gegeven dat baliemedewerkers niet altijd de kwaliteit en kennis hebben om
Conclusies en slotbeschouwing 207

afpersingen goed in te schatten, roept de vraag op of zij wel degenen zouden moeten zijn om de aangifte op te nemen. Afpersingssituaties kunnen soms complex zijn
en om specifieke kennis vragen, zoals in het geval van cyberafpersing. Vastgesteld
wordt dat het van belang is dat slachtoffers op tijd doorgeleid worden naar de juiste
personen om tot een goede aangifte en een adequaat vervolg te komen. Het op tijd
vinden van de juiste personen binnen de politieorganisatie is een succesfactor om
tot een goede aanpak van de zaak te komen maar tegelijkertijd een bottleneck. Het
neemt soms veel tijd in beslag om op de juiste plek binnen de politieorganisatie
te komen. Een heldere routing is niet overal aanwezig en dat terwijl de tijd in het
geval van afpersing dringt omdat er vaak een deadline door de dader wordt gesteld.
Slachtoffers durven na melding niet altijd over te gaan tot een aangifte uit
angst voor represailles voor de dader en/of reputatieschade. Met name in het geval
van criminele groeperingen als dadergroep zet de politie zich soms extra in om het
slachtoffer te overtuigen van het belang van een aangifte. Een aangifte is voor de
politie belangrijk om een zaak op te kunnen pakken, maar echter niet noodzakelijk.
Als het een afpersing betreft waarbij sprake is van (dreiging) met geweld of sabotage van de bedrijfsvoering, kan de politie ook ambtshalve met de zaak aan de slag.
Dat geldt niet voor gevallen waarin gedreigd wordt met smaad of openbaarmaking
van informatie, omdat dat juridisch minder zwaar wordt gewogen. In de praktijk
wordt er naar aanleiding van enkel een melding slechts sporadisch overgegaan tot
een opsporingsonderzoek.

Opsporing en vervolging

Afpersingssituaties vragen om directe actie. De daders stellen vaak een termijn
waarin het bedrijf aan de eis moet voldoen. Zolang deze situatie duurt, hangt het
slachtoffer een dreiging boven het hoofd dat hem, zijn bedrijf of omgeving iets
wordt aangedaan. Met het doen van melding en/of aangifte stelt het slachtoffer verwachtingen aan de politie. In de eerste plaats betreft dat advisering over hoe het
beste te handelen. Advisering kan inhouden dat het slachtoffer op het hart wordt
gedrukt niet op de eis in te gaan en wordt aangeraden bewijs te vergaren. Degelijke
advisering lijkt evenwel niet gangbaar na elke melding en gebeurt voornamelijk op
het niveau van de recherche. In de tweede plaats houden de verwachtingen in dat
er een opsporingsonderzoek wordt opgestart. Of dit gebeurt, is afhankelijk van de
inschatting van de ernst en urgentie, de beschikking over capaciteit en de kansrijkheid van een zaak. Afpersing is geen speerpunt binnen de politie en niet alle meldingen en aangiften van afpersing krijgen een strafrechtelijk vervolg. Ten minste
vier op de tien zaken krijgen een vervolg. Op sommige meldingen en aangiften
wordt helemaal geen actie ondernomen bij gebrek aan capaciteit of competenties.
Voor andere zaken geldt dat er een afwachtende houding door de politie wordt
aangenomen. En dat is soms ook terecht want in de meeste gevallen bloedt een
208 Ondergaan of ondernemen

afpersingszaak dood en is de urgentie van een opsporingsonderzoek verdwenen. De
dader kan afhaken omdat hij zich kansloos acht of ziet af van verdere acties zodra
hij erachter komt dat de politie bij de zaak betrokken is. Dat neemt echter niet weg
dat er in deze situaties geen sprake is van een strafbaar feit. Als een afpersing niet
wordt doorgezet, heeft de dader zich immers schuldig gemaakt aan een poging tot
afpersing. Op basis van prioritering komt het echter weinig voor dat op dergelijke
zaken door de politie inzet wordt gepleegd om de daders op te sporen.
Het verloop van de afpersingssituatie is afhankelijk van de acties door het
slachtoffer, de daders en de politie. De politie kan in de opsporing besluiten tot een
passieve strategie, waarin een meer afwachtende houding wordt aangenomen, of
voor een offensieve strategie waarbij op verschillende niveaus actie wordt ondernomen. Als besloten wordt wel een opsporingsonderzoek naar de afpersing te draaien,
is een eerste belang de schade voor het slachtoffer zoveel mogelijk te beperken. Op
de tweede plaats staat het in beeld krijgen van de verdachte. Hiervoor is het soms
nodig om toe te werken naar een afdracht van het geld of de goederen die door de
afperser worden geëist. De pakkans is in deze gevallen hoog. Voor de coördinatie
van deze trajecten is expertise en kennis nodig. Binnen de politie is voldoende specialisme aanwezig in de vorm van politieonderhandelaars en het centrale expertisepunt ontvoering, gijzeling en afpersing van de Landelijke Eenheid en specifiek ten
aanzien van cyberafpersing het Team High Tech Crime (THTC) van de Landelijke
Eenheid en de digitaal rechercheurs. Niet alle politiefunctionarissen weten deze
specialismen echter even goed te vinden vanwege onbekendheid met de diensten.
Mede daardoor kan de kwaliteit van de opsporing in afpersingszaken verschillen.
De kwaliteit heeft eveneens te maken met het niveau waarop een zaak wordt
opgepakt. Afpersingszaken worden naar gelang de inschatting aan de voorkant en
de beschikbare capaciteit, gedraaid op het niveau van wijkteams tot aan grootschalige opsporingsteams. Afpersing is echter over het algemeen een complex delict
waarbij de uitvoering van de opsporing ingewikkeld kan zijn en de nodige expertise
vraagt. Een algemene bevinding is dat zodra een zaak op rechercheniveau wordt
gedraaid er voldoende kennis en expertise aanwezig is om de juiste beslissingen
te nemen en deze zaken naar tevredenheid van de slachtoffers worden afgerond.
Belangrijk is dat de politie oog heeft voor de veiligheid van het slachtoffer en voor
het bedrijfsbelang. Wordt een zaak op wijkteamniveau of door de basiseenheden
opgepakt, dan is er eerder sprake van ad hoc handelen dat niet gestoeld is op kennis
en ervaring. Kennis van het fenomeen binnen de verschillende geledingen van de
politie is van belang om tot een juiste aanpak van de zaak te komen.
De professionaliteit waarmee de politie een zaak oppakt, is ook bepalend voor
de medewerking van het slachtoffer. Als het slachtoffer volledige medewerking
aan de politie geeft, zijn de opsporingskansen groter. Het slachtoffer is immers het
doelwit van de afperser en speelt daarmee de hoofdrol. Warme communicatie tusConclusies en slotbeschouwing 209

sen de opsporing en het slachtoffer is van belang om het onderzoek in goede banen
te leiden. Het uitblijven van gedegen communicatie brengt het slachtoffer bovendien in onzekerheid en veroorzaakt onnodig extra angstgevoelens. Daarnaast worden nazorg en terugkoppeling door slachtoffers erg gewaardeerd, maar gebeurt dit
niet altijd. Positieve ervaringen met de afhandeling van de zaak kan ondernemers
motiveren een volgende keer opnieuw de stap naar de politie te maken en versterken
het veiligheidsgevoel.
Als er tijdig op de juiste wijze wordt ingegrepen in een afpersingssituatie kan
er veel schade voorkomen worden. Omdat een gemiddelde politiefunctionaris in
zijn carrière niet vaak met afpersing te maken zal krijgen, is het belangrijk dat de
expertise hierover zo snel mogelijk wordt ingewonnen als een zaak wordt opgepakt.
De verbinding tussen de eenheden is eveneens een punt van aandacht. In het geval
van seriematige afpersingszaken of zaken waarvoor een zelfde dadergroep verantwoordelijk is, is het voor een adequate opsporing van belang dat er landelijk zicht is
op zaken. Dat overzicht ontbreekt omdat niet alle afpersingszaken op een centraal
punt worden gedeeld. Hierdoor kan het voorkomen dat verschillende eenheden op
dezelfde dader(groep) werken. Dit probleem speelt in het bijzonder bij cyberafpersing waarbij meerdere bedrijven in verschillende plaatsen in Nederland door een
zelfde dadergroep worden bedreigd. Bovendien geldt voor cyberafpersing dat de
expertise op landelijk niveau aanwezig is maar deze in de regionale eenheden nog
moet groeien.
Met de inspanningen van de politie komen vaak wel verdachten in beeld maar
bij gebrek aan bewijs komt het niet altijd tot een aanhouding. Met name de zaken
waarin meerdere daders actief zijn, blijken lastig. Daartegenover staat dat als zaken
wel voor de rechter worden gebracht, dit meestal resulteert in een veroordeling van
de verdachten. Afpersing is een delict dat ogenschijnlijk gemakkelijk te plegen is
en blijkt soms ook een impulsdelict te zijn. Wat over het algemeen door daders
niet gerealiseerd wordt, is dat het een ernstig delict is met een forse strafdreiging.
De maximale straf voor afpersing is negen jaar gevangenisstraf en op afdreiging
staat maximaal vier jaar gevangenisstraf. Uit de geanalyseerde rechtszaken blijkt dat
verdachten zijn veroordeeld voor straffen variërend van taakstraffen tot jarenlange
gevangenisstraffen. De veroordelingen hebben betrekking op zowel pogingen tot
afpersing als op voltooide afpersingen. Een afpersing wordt als een poging gekwalificeerd als er geen sprake is van een overdracht. Maar ook als er wel een overdracht
heeft plaatsgevonden kan de tenlastelegging tot een poging afpersing beperkt zijn.
Er is volgens rechters namelijk vaak alleen sprake van een voltooide afpersing als er
persoonlijke eigendommen van het slachtoffer zijn overgedragen aan de verdachte.
Terwijl dit juridisch gezien een subtiel verschil betreft, is het voor de slachtoffers
een groot verschil omdat de kwalificatie invloed heeft op de strafmaat.

210 Ondergaan of ondernemen

Afpersingszaken die voor de rechter komen, zijn over het algemeen langlopende
zaken met een gemiddelde duur van zes maanden. Bewijslast is bij afpersing, evenals bij andere vormen van criminaliteit, essentieel binnen een rechtszaak. Dat betekent dat hoe eerder een slachtoffer de politie inschakelt, hoe meer bewijs er kan
worden vergaard en des te groter de kans is op een succesvol opsporings- en vervolgingsproces. Schriftelijke bewijsstukken, getuigenverklaringen en goederen die
worden gevonden bij huiszoekingen zijn doorslaggevend bij de veroordelingen. Het
pas achteraf inschakelen van de politie verkleint de kans op een succesvolle opsporing en vervolging.

7.3 De aanpak van afpersing
De impact van afpersing is doorgaans groot en vraagt daarom om een effectieve
preventieve en repressieve aanpak. In deze paragraaf worden de status en belangrijkste resultaten van de ingezette aanpak beschouwd alsook de mogelijkheden voor
een vervolgaanpak die voortvloeien uit deze fenomeenstudie.

Programmatische aanpak

Zicht op de werkelijke omvang van het probleem van afpersing van het bedrijfsleven
is er niet, maar de ernst en impact van het misdrijf rechtvaardigen een aanpak van
het probleem. In 2010 hebben publieke en private partijen de handen ineen geslagen om hier - onder auspiciën van het Nationaal Platform Criminaliteitsbeheersing
(NPC) - uitvoering aan te geven. Deze aanpak houdt in de kern in dat de kennis
en weerbaarheid van ondernemers worden vergroot, de vertrouwensrelatie tussen
publieke en private partijen en het bedrijfsleven verbetert ten behoeve van de meldingsbereidheid en dat er bij de politie een professionaliseringsslag plaatsvindt ten
aanzien van de aanpak van afpersing.
De aanpak is niet op alle punten volgens plan uitgevoerd. Afpersing is nog
steeds een onbekend fenomeen voor veel belangenorganisaties en het bedrijfsleven.
De achterliggende gedachte van de aanpak is dat als ondernemers kennis hebben
over afpersing en weten welke handelingsmogelijkheden er zijn, dit de drempel om
over slachtofferschap naar buiten te treden, kan verlagen. Daartegenover moet wel
staan dat ook de ontvangende partijen van meldingen over afpersing kennis van
zaken hebben om het slachtoffer te kunnen ondersteunen. Dat geldt voor zowel
private partijen zoals belangenorganisaties als voor politie en gemeenten. Over de
uitgevoerde acties in de aanpak kan geconcludeerd worden dat de doelen van de
aanpak onvoldoende zijn bereikt. Zo is er door belangenorganisaties niet effectief
over afpersing naar het bedrijfsleven gecommuniceerd. Afpersing is bovendien
ook bij de meeste private en publieke partijen een relatief onbekend fenomeen.
Conclusies en slotbeschouwing 211

De voorlichting aan ondernemers die is gegeven, heeft hoofdzakelijk betrekking
op een concreet uitvloeisel van de programmatische aanpak: de Vertrouwenslijn
Afpersing. Deze anonieme meld- en advieslijn is in 2011 in het leven geroepen
om ondernemers die niet direct te stap naar de politie willen maken, vrijblijvend te
ondersteunen en begeleiden. Maar ook de communicatie over de Vertrouwenslijn
Afpersing blijkt niet structureel en gericht genoeg plaats te vinden. De meeste
ondernemers - maar ook politiefunctionarissen en belangenorganisaties - zeggen de
Vertrouwenslijn Afpersing namelijk niet te kennen. En daardoor schiet de voorziening haar doel voorbij want een aanzienlijk deel van de ondernemers geeft aan een
dergelijke anonieme meldlijn voor afpersing toe te juichen. Een betere borging en
het beter op de kaart zetten van de Vertrouwenslijn Afpersing kan de meldingsbereidheid van ondernemers mogelijk vergroten. Daarbij is het van belang dat de vertrouwenspersonen de beschikking hebben over directe ingangen bij de politie om
slachtoffers, indien zij dit wensen, naar de politie te begeleiden. Daarmee komen
we op het volgende actiepunt in de programmatische aanpak: de professionaliteit
van de politie. De bevindingen leren dat deze als het gaat om de intake van afpersingszaken nog te wensen over laat. Kennis en awareness ten aanzien van afpersing ontbreekt en een gebrek aan kwaliteit bij de balie komt niet ten goede aan
de meldings- en aangiftebereidheid. Landelijk zijn er geen acties ondernomen om
deze kwaliteit te verhogen. Wel is er op lokaal niveau in een van de districten van
een regionale politie-eenheid aandacht besteed aan het verbeteren van het aangifteproces binnen een pilot. Het resultaat hiervan is dat baliemedewerkers zich meer
bewust zijn van de impact en complexiteit van afpersing. Deze pilot moet ertoe leiden dat afpersing als gevoelig delict wordt behandeld wat inhoudt dat er een werkproces wordt gevolgd. Als de zaak te complex of ingewikkeld is, moet de aangifte
door de recherche worden opgenomen. Dit werkproces is geformaliseerd door de
opname van afpersing als gevoelige aangifte in het Handboek Aangifte van het district. De pilot is veelbelovend mits de werkprocessen onder het baliepersoneel worden geborgd. Vooralsnog is het een lokale aangelegenheid en is er geen sprake van
een landelijke uitrol. De pilot ter verbetering van het aangifteproces is onderdeel
van de proeftuin die conform de programmatische aanpak is uitgevoerd. Daarin is
ook een doelgroep- en gebiedsgerichte aanpak uitgevoerd om te onderzoeken of de
meldingsbereidheid op lokaal niveau kan worden verhoogd. Het resultaat hiervan
is dat het een interessante aanpak is om criminaliteitspatronen in een afgebakend
gebied in kaart te brengen en de algemene meldingsbereidheid te verhogen. Het
bieden van voorlichting over (anonieme) meldingsmogelijkheden en het creëren van
een vertrouwensband kunnen blijkens de pilot resulteren in meer meldingen en aangiften. Ten aanzien van afpersing zijn echter geen concrete meldingen naar voren
gekomen maar hiervoor is mogelijk een langere adem nodig. Het onderhouden van
de vertrouwensrelatie is de bottleneck in dit verhaal.
212 Ondergaan of ondernemen

Een ander resultaat van de programmatische aanpak in het kader van de professionalisering van de politie is dat er een expertisepunt ontvoering, gijzeling en
afpersing binnen de Nationale Politie is benoemd. Feitelijk kan hier enkel worden
gesproken van een formalisering op papier aangezien dit expertisepunt al langere
tijd bestaat. Positief is dat de expertise binnen de politieorganisatie aanwezig is als
het gaat om afpersing met de kanttekening dat er aandacht moet zijn voor borging
van deze expertise. Naast het expertisepunt moet daarbij het team van politieonderhandelaars worden genoemd dat kan worden ingezet in afpersingszaken. Een
knelpunt in dezen is dat afpersingszaken op verschillende niveaus binnen de politieorganisatie worden gedraaid en de specialismen, zoals al eerder genoemd, niet
overal even bekend zijn waardoor er niet altijd gebruik van wordt gemaakt.
Geconcludeerd kan worden dat de programmatische aanpak landelijk gezien
niet in een verdere professionalisering van de politie ten aanzien van de aanpak van
afpersing heeft geresulteerd. Vermeldenswaardig is dat er buiten de programmatische aanpak op Europees niveau door politiediensten wordt samengewerkt om de
professionaliteit ten aanzien van de aanpak van afpersing te vergroten.
Redenen voor de beperkte resultaten van de programmatische aanpak zijn dat
er binnen de Stuurgroep Afpersing geen sprake is geweest van een hechte samenwerking tussen de ingezeten partijen. Het plan is op sommige punten niet verder
gekomen dan een actie op papier, omdat partijen hun verantwoordelijkheid niet
hebben genomen of omdat er geen draagvlak voor bestond. Het ontbreken van een
convenant met daarin samenwerkingsafspraken, het gebrek aan voldoende regie en
financiële middelen vormen eveneens verklaringen.
Buiten de programmatische aanpak bestaat er eveneens aandacht voor het
fenomeen afpersing bij andere partijen. Ook zij kunnen bijdragen aan de vergroting
van de weerbaarheid van het bedrijfsleven. Diverse particuliere recherchebureaus
en verzekeringsmaatschappijen hebben een meldpunt voor afpersing en verstrekken
informatie over verschijningsvormen en preventie van afpersing. Voor slachtoffers
van afpersing bestaat de mogelijkheid om ondersteuning te vragen bij particuliere
recherchebureaus. Dit is overigens niet voor alle ondernemers weggelegd omdat
daar een prijskaartje aanhangt. Een interessante ontwikkeling is dat er binnen de
verzekeringswereld een betaalbare polis voor afpersing wordt ontwikkeld zodat ook
het midden- en kleinbedrijf gebruik kan maken van de diensten van particuliere
recherchebureaus. Particuliere recherchebureaus kunnen zelfstandig afpersingszaken behandelen maar kunnen daarbij ook de samenwerking met de politie aangaan.
Dit kan erin resulteren dat de bewijsvergaring door een particulier recherchebureau wordt gedaan en de politie het overneemt als het gaat om het strafrechtelijke
vervolg. Ook kunnen particuliere recherchebureaus slachtoffers stimuleren om aangifte bij de politie te doen.

Conclusies en slotbeschouwing 213

Kansen voor de aanpak
Het NPC heeft opdracht gegeven tot een vervolgaanpak van afpersing van het
bedrijfsleven. De bevindingen ten aanzien van het fenomeen leren dat dit gerechtvaardigd is. Een niet te verwaarlozen deel van de ondernemers zegt met afpersing geconfronteerd te zijn en een vijfde van de ondernemers geeft aan zichzelf als
potentieel slachtoffer van afpersing te zien. Daarmee kan afpersing gezien worden
als een serieuze bedreiging voor het bedrijfsleven.
Een vervolgaanpak moet aansluiten bij de behoeften van het bedrijfsleven
en bij het actuele beeld van het fenomeen. In het algemeen geldt dat er nog veel
moet gebeuren om de bewustwording van potentieel slachtofferschap te creëren.
Afpersing moet uit de taboesfeer worden gehaald. Ondernemers moeten zich realiseren dat het een van de vormen van criminaliteit is die hen kan overkomen. Waar
ondernemers maar ook belangenorganisaties sterke behoefte aan hebben, is informatie over wat afpersing inhoudt, hoe men zich er tegen kan wapenen en welke
handelingsmogelijkheden er zijn. Een effectieve, structurele communicatie hierover
is daarvoor noodzakelijk. Meer kennis bij de belangenorganisaties en een actievere
inzet richting het bedrijfsleven kan de vertrouwensband vergroten en daarmee de
signalering. Concrete voorbeelden van afpersingssituaties kunnen de beeldvorming
over het fenomeen versterken. Als afpersing meer bespreekbaar wordt gemaakt, kan
dit bovendien een preventieve werking hebben. Een makkelijk vindbare, centrale
online portal waar informatie over afpersing wordt weergegeven, kan een goede
vorm zijn. Online communicatie maakt het ook mogelijk de informatie actueel te
houden. De modus operandi en dadergroepen van afpersing zijn immers in ontwikkeling. Zo manifesteert afpersing zich, zoals veel andere vormen van criminaliteit, in toenemende mate digitaal. Daarnaast komen nieuwe dadergroepen in
relatie tot afpersing naar voren, zoals de OMG’s. Beide ontwikkelingen hebben
zich in de loop van enkele jaren voorgedaan. Dat wijst op het belang van structurele
monitoring van verschijningsvormen om de aanpak en ook de voorlichting richting
bedrijfsleven en betrokken partijen actueel te houden. Via hetzelfde portal kunnen
slachtoffers de weg gewezen worden. De Vertrouwenslijn Afpersing wordt belangrijk gevonden en heeft zijn nut bewezen in concrete zaken. Het breder uitdragen
en borgen van deze meld- en advieslijn kan bijdragen aan een vergroting van de
meldingsbereidheid inzake afpersing van het bedrijfsleven. De persoonlijke begeleiding van slachtoffers door de vertrouwensmannen is een succesfactor die daarbij
behouden zou moeten blijven. Voor zowel slachtoffers, de vertrouwenspersonen als
de belangenorganisaties is het van belang dat er een heldere routing bestaat bij de
politie voor het melden van slachtofferschap. Hoeveel er ook aan voorlichting wordt
gedaan, zal de meldingsbereidheid alleen toenemen als er aan de zijde van de politie
met voldoende kwaliteit op slachtoffers wordt gereageerd. Voor ondernemers is het
belangrijk dat wanneer ze naar de politie stappen, ze het vertrouwen hebben dat ze
214 Ondergaan of ondernemen

in de eerste plaats een loket vinden bij de politie, dat ze in de tweede plaats het vertrouwen hebben dat de kwestie direct wordt opgepakt en dat ze ten derde het gevoel
krijgen dat aangifte doen een vorm van bescherming biedt. Een vast aanspreekpunt
voor het bedrijfsleven binnen de politie kan in een behoefte voorzien. Deze zou
door zowel ondernemers als door politiefunctionarissen geraadpleegd kunnen worden indien een ondernemer zich meldt.
Gezien het jaarlijks lage aantal meldingen en aangiften van afpersing van het
bedrijfsleven bij de politie is het aannemelijk dat een gemiddelde baliemedewerker
niet vaak met dit fenomeen geconfronteerd wordt. De aantallen voor andere feiten
zoals bedreigingen, overvallen en diefstal liggen veel hoger. Er kan dan ook geen
sprake zijn van kennisverruiming over afpersing enkel op basis van ervaring. Deze
wetenschap vereist een verbetering van het proces van melding en aangifte door
ondernemers van afpersingspraktijken en een kwaliteitsverbetering op het niveau
van de intake.
Als zaken door de recherche worden opgepakt, is er voldoende kwaliteit. Waar
hier nog een verbeterpunt ligt, is het beter bekend maken van de specialismen die
er binnen de politieorganisatie bestaan ten aanzien van afpersing. Dat geldt niet
alleen in het algemeen maar ook specifiek met betrekking tot digitale opsporing in
het geval van cyberafpersing. Doordat het een relatief nieuwe vorm van afpersing
is, zijn de regionale eenheden nog niet altijd goed behept met het onderwerp. Een
ander aandachtspunt is een goede terugkoppeling en nazorg richting slachtoffers
van afpersing.
Van bepaalde vormen van afpersing kan verondersteld worden dat deze niet
bestreden kunnen worden met voorlichting en een professionalisering van het
intakeproces. In die gevallen kan het nodig zijn om op een andere manier, integraal
en proactief naar het probleem te kijken. Een gebiedsgerichte of landelijke aanpak
van afpersing door bepaalde dadergroepen zoals OMG’s of culturele afpersingen
waarbij de PKK of de Chinese maffia is betrokken, kunnen de problematiek mogelijk aan het licht brengen en bestrijden. Bij deze uitingen van afpersing is geen sprake van incidenten, maar van een patroon waarbij door de dadergroepen landelijk
wordt geopereerd. Ten aanzien van nieuwe fenomenen zoals cyberafpersing kan een
landelijke aanpak eveneens zinvol zijn, omdat deze vorm van afpersing eveneens
een landelijk probleem kan vormen.
Tot slot zijn bij een toekomstige landelijke aanpak drie punten belangrijk: een
convenant, duidelijke regievoering en constructieve publiek-private samenwerking.
Een convenant zorgt ervoor dat organisaties zich meer binden aan een aanpak en op
hun verantwoordelijkheden kunnen worden aangesproken door de regievoerder. In
de afgelopen jaren is meermaals gebleken dat publiek-private samenwerking efficiënt kan werken.

Conclusies en slotbeschouwing 215

Afpersing na hacking
Een postorderbedrijf in erotica-artikelen ontvangt een e-mail
met de volgende mededeling: “Je klantgegevens zijn gehackt, kom
over de brug met €5.000 anders worden ze openbaar gemaakt en zal
de schade 20 tot 30 keer groter zijn”. Daarna volgen meer mails
waarin de toon van de afzender dreigender wordt. De ondernemer neemt naar aanleiding van de dreigmail contact op met
de politie. Een digitaal rechercheur neemt de aangifte van het
slachtoffer op en start een onderzoek. Er blijken inderdaad klantgegevens gestolen te zijn. De website blijkt slecht beveiligd en
een eerste actie is dat de beveiliging op orde komt zodat er niet
verder kan worden ingebroken. Een tweede directe actie is dat
de ondernemer al zijn klanten informeert over de diefstal van de
gegevens waarmee de dreiging weggenomen wordt. Gedurende
twee weken volgen er bijna dagelijks mails van de dader. Het
slachtoffer treedt in onderhandeling met de dader over bedragen
en betaalwijze, maar betaalt niet. Vervolgens bloedt het contact
dood en komen er geen nieuwe mails meer binnen. De urgentie
is van de zaak af en de politie zet het onderzoek als leercasus
voor de toekomst in een rustig tempo voort. Inmiddels is er een
verdachte in beeld.

Geraadpleegde literatuur

Baker, S., N. Filipiak & K. Timlin (2011). In het duister: cruciale sectoren doelwit van
cyberaanvallen. Amsterdam: McAfee International BV.
Bastiaans, B. (2012). Eindverslag aanpak afpersing. Hoevelaken: NL Confidential.
Boerman, F., M. Grapendaal, F. Nieuwenhuis & E. Stoffers (2012). Nationaal dreigingsbeeld 2012. Gereorganiseerde criminaliteit. Zoetermeer: KLPD-IPOL.
Brä (2012). Utpressning i Sverige. Tvistelösning, bestraffning och affärsidé. Stockholm:
Brottsförebyggande rådet.
Bridges, L. (2008). The changing face of malware. Network Security, Januari: 17-20.
Bureau Beke (2012a). Afpersing in de horeca en de rol van Outlaw Motorcycle Gangs.
Kenmerken, achtergronden en werkwijzen. Vertrouwelijk. Arnhem: Bureau Beke.
Bureau Beke (2012b). Afpersing van het bedrijfsleven. Rapportage van een pilot.
Vertrouwelijk. Arnhem: Bureau Beke.
Bureau Beke (2013). Gebiedsanalyse Enschede. Rapportage over criminaliteit en signalen van afpersing in de binnenstad. Vertrouwelijk. Arnhem: Bureau Beke.
Campana, P. (2013). Understanding then responding to Italian organised crime operations across territories. Extra-legal governance institute working papers. Oxford:
University of Oxford.
Davies, S. (2011). Out of control. IT security in key public infrastructure.
Engineering & Technology, 6(6): 60-62.
Geraadpleegde literatuur 219

Dugato, M., S. Favarin, G. Hideg & A. Illyes (2013). The crime against businesses in
Europe: A pilot survey. Brussels: European Commission.
EuNAT (2012). Prevention and coping strategies: Kidnapping, hostage taking, extortion. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
Europol (2012). Prevention and coping strategies. Kidnapping — Hostage taking —
Extortion — Acts of violence. Luxemburg: Europol.
Heron, S. (2007). Cybergangs: Gang culture in the online world. Network Security,
November: 4-7.
Knotter, J.C., D.J. Korf & H. Ying Lau (2009). Slangenkoppen en tijgerjagers: illegaliteit en criminaliteit onder Chinezen in Nederland. Den Haag: Boom Juridische
Uitgevers.
Kruisbergen, E.W., H.G. van de Bunt & E.R. Kleemans (2012). Georganiseerde
criminaliteit in Nederland. Vierde rapportage op basis van de Monitor Georganiseerde
Criminaliteit. Reeks Onderzoek en Beleid 306. Den Haag: WODC / Boom
Juridische Uitgevers.
Landelijke Eenheid (2014). Outlawbikers in Nederland. Woerden: DLIO.
Lee, K., C. Lee & S. Lee (2012). On-site investigation methodology for incident
response in Windows environments. Computers and Mathematics with Applications,
65: 1413-1420.
Leest, W. van der & L. Moerenhout (2012). Nieuwe vormen van georganiseerde criminaliteit, in het bijzonder afpersing en medicijnvervalsing. Verslag van een onderzoek
voor het Nationaal dreigingsbeeld 2012. Zoetermeer: KLPD-IPOL.
Leiden, I. van, E. de Vries Robbé & H. Ferwerda (2007). Je bedrijf of je leven: aard
en aanpak van afpersing van het bedrijfsleven. Amsterdam: Uitgeverij SWP.
Malecki, F. (2012). Simple ways to dodge the (D)Dos-bullet. Network Security,
Augustus: 18-20.
McAfee (2012). Smarter Protection for the Smart Grid. Te downloaden via www.mcafee.com.

220 Ondergaan of ondernemen

McMullan, J. & A. Rege (2007). Cyber extortion at online gambling Sites:
Criminal organization and legal challenges. Gaming Law Review, 11(6): 648-665.
Ministerie van Veiligheid en Justitie (2011a). De Nationale Cyber Security Strategie
(NCSS). Slagkracht door samenwerkings. Den Haag: Ministerie van Veiligheid en
Justitie.
Ministerie van Veiligheid en Justitie (2011b). Werkwijze landelijke vertrouwenspersonen Afpersing. Vertrouwelijk. Den Haag: Ministerie van Veiligheid en Justitie.
Ministerie van Veiligheid en Justitie (2012a). Afpersing. Vertrouwelijk. Den Haag:
Ministerie van Veiligheid en Justitie.
Ministerie van Veiligheid en Justitie (2012b). Aanzet communicatieplan Afpersingslijn.
Vertrouwelijk. Den Haag: Ministerie van Veiligheid en Justitie.
Ministerie van Veiligheid en Justitie (2012c). Inrichtingsplan Nationale Politie. Den
Haag: Ministerie van Veiligheid en Justitie.
Ministerie van Veiligheid en Justitie (2012d). Brief geïntegreerde aanpak outlaw
bikers. Te downloaden via www.rijksoverheid.nl.
Ministerie van Veiligheid en Justitie (2012e). Brief voortgangsrapportage geïntegreerde
aanpak outlaw bikers. Te downloaden via www.rijksoverheid.nl.
Ministerie van Veiligheid en Justitie (2013a). Beleidsdoorlichting Preventiemaatregelen.
Artikel 13.1 van de begroting van het Ministerie van Veiligheid en Justitie. Den Haag:
Ministerie van Veiligheid en Justitie.
Ministerie van Veiligheid en Justitie (2013b). Evaluatie Vertrouwenslijn Afpersing
2013. Den Haag: Ministerie van Veiligheid en Justitie.
Mustaca, S. (2014). Are your IT professionals prepared for the challenges to come?
Computer Fraud & Security, 3: 18-20.
Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) (2012). Handreiking cybercrime. Van
herkenning tot aangifte. Den Haag: Nationaal Cyber Security Centrum.
Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) (2013). Cyber securitybeeld Nederland
CSBN-3. Te downloaden via www.aivd.nl.
Geraadpleegde literatuur 221

Nationaal Platform Criminaliteitsbeheersing (2010). Programmatische Aanpak
Afpersing. Den Haag: Ministerie van Veiligheid en Justitie.
Nationaal Platform Criminaliteitsbeheersing (2011). Aanpak afpersing. Den Haag:
Ministerie van Veiligheid en Justitie.
O’Gorman, G. & G. McDonald (2013). Ransomware: A Growing Menace. White
paper Symantec Security Response. USA: Symantec Corporation.
Politie Nederland (2008). Uitgeknepen maar nog niet uitgevochten. Opmaat voor een
publiek private aanpak van afpersing. Vertrouwelijk. Driebergen: Politie Nederland.
Projectgroep Emergo (2011). Emergo. De gezamenlijke aanpak van de (zware) georganiseerd misdaad in het hart van Amsterdam. Amsterdam: Boom.
Stenström, A., J. Skinnari & L. Wallin (2012). Extortion from organised crime in
Sweden. DRAFT, based on a conference paper. Vienna.
NL Confidential (2008). Afpersing. M. inzetten als extra wapen. Hoevelaken: NL
Confidential.
Stuurgroep Aanpak Afpersing (2010). Programmatische aanpak afpersing 2010-2011.
Vertrouwelijk. Den Haag: Stuurgroep Aanpak Afpersing.
The British Computer Society (2007). Organised cybercriminals. ITNOW, maart:
10-11.
Transcrime, Joint Research Centre on Transnational Crime (2010). Study on
Extortion Racketeering the Need for an Instrument to Combat Activities of Organised
Crime. Final report. Milaan: Transcrime.
Tweede Kamerstukken, 2011-2012, 29911, nr. 71.
Walker-Osborn, C. & J. McGrath (2012). Business Cyber Defence. ITNOW, 54(4),
38-39.
Werkgroep Afpersing (2012). Vertrouwenslijn Afpersing. Vertrouwelijk. Den Haag:
Ministerie van Veiligheid en Justitie.

222 Ondergaan of ondernemen

WODC (2011). Monitor Criminaliteit Bedrijfsleven 2010. Feiten en trends inzake aard en omvang van criminaliteit in het bedrijfsleven. Amsterdam: TNS NIPO/
WODC.
Woods Fidelie, L. (2009). Internet gambling: innocent activity or cybercrime?
International Journal of Cyber Criminology, 3(1): 476-491.
Workman, M. (2010). A behaviorist perspective on corporate harassment online:
Validation of a theoretical model of psychological motives. Computers & Security,
29: 831-839.
Wueest, C. (2014). Security Response. Targeted attacks against the energy sector.
Te downloaden via www.symantec.com.

Geraadpleegde literatuur 223

Samenvatting

Afpersing van het bedrijfsleven kent vele gezichten. De impact en gevolgen van
afpersing op persoonlijk, maatschappelijk en economisch vlak bleken al uit eerder onderzoek. Op basis hiervan is het Ministerie van Veiligheid en Justitie
een aantal jaren geleden gestart met een programmatische aanpak van afpersing van het bedrijfsleven. In opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek en
Documentatiecentrum (WODC) van het Ministerie van Veiligheid en Justitie heeft
Bureau Beke deze aanpak geëvalueerd en is de actuele stand van zaken met betrekking tot afpersing van het bedrijfsleven in kaart gebracht.

Onderzoeksvragen en methoden

Het doel van het onderzoek is evalueren of de ingezette aanpak volgens plan verloopt en of de maatregelen nog effectief zijn om de actuele afpersingsproblematiek
te kunnen bestrijden. Om dit in kaart te brengen, zijn diverse onderzoeksactiviteiten uitgevoerd. Dat betreft een internationale deskresearch bestaande uit een
mediascan, een internetscan, een literatuurstudie en documentstudie. Daarnaast
is een analyse gemaakt van geregistreerde gegevens bij de politie, de rechtspraak,
de Vertrouwenslijn Afpersing en Meld Misdaad Anoniem (M.). Onder bijna 400
personen uit het bedrijfsleven is een online survey gehouden over hun kennis van
en ervaringen met afpersing en er zijn acht casestudies verricht naar opsporingsonderzoeken inzake afpersing. Daarnaast is met 55 sleutelfiguren van diverse partijen
waaronder politie, Openbaar Ministerie (OM), belangenorganisaties en particuliere recherchebureaus en met dertien slachtoffers een interview gehouden. Voor een
internationaal perspectief zijn deskundigen uit acht Europese landen over het fenomeen bevraagd. Tot slot zijn de onderzoeksbevindingen ter reflectie in een intervisiebijeenkomst aan betrokken partijen voorgelegd.

Samenvatting 225

Het fenomeen

Afpersing wordt in dit onderzoek gedefinieerd als ‘Het met (dreiging met) geweld,
sabotage, smaad of openbaarmaking van gegevens direct of indirect dwingen van
een (vertegenwoordiger van een) bedrijf tot afgifte van geld, goederen of gegevens
dan wel tot het aangaan of kwijtschelden van een schuld of het (niet) verrichten
van bepaalde diensten of handelingen om zichzelf of een ander wederrechtelijk te
bevoordelen’.
Afpersing van ondernemers vormt zowel in Nederland als in het buitenland
nog steeds een probleem. En deze problematiek is naar ervaring van verschillende Europese landen in de laatste jaren gegroeid. Moderne communicatiemiddelen worden door de daders steeds meer gebruikt om bedreigingen te uiten en eisen
te stellen. Afpersingen zijn meestal gericht op financieel gewin. Een deel van de
slachtoffers gaat daadwerkelijk op de eis in.
De impact en gevolgen van afpersing zijn groot. Slachtoffers zijn angstig door
de bedreigingen en bedrijven lopen schade op. Protectieafpersing en cyberafpersing zijn actuele vormen van afpersing die internationaal gezien in opkomst zijn.
Bij de ontwikkeling van protectieafpersing gaat het met name om afpersing van
horecaondernemers door Outlaw Motorcycle Gangs (OMG’s). Door intimidatie en
bedreiging proberen zij een voet tussen de deur te krijgen om zichzelf te profileren,
een clubhuis te bemachtigen of een afzetmarkt te creëren voor hun illegale praktijken. Protectieafpersing vindt ook plaats onder etnische ondernemers. Hierop is
echter lastig zicht te krijgen vanwege de geslotenheid van de Chinese en Turkse
gemeenschap. Dit type afpersingen lijkt op minder grote schaal en subtieler plaats
te vinden dan een aantal jaar geleden. Een deel van de voormalige culturele afpersers verkrijgt hun geld tegenwoordig vermoedelijk via andere criminele activiteiten
dan afpersing.
Een andere internationale ontwikkeling is dat de wereld waarin afpersing
plaatsvindt zich deels naar de online wereld verplaatst. Cyberafpersing door middel
van hacken, cryptoware, ransomware of (D)Dos-aanvallen neemt toe. De toename
van cyberafpersing is verklaarbaar door de grotere beschikbaarheid van dergelijke
digitale afpersingsmiddelen en de digitalisering van het bedrijfsleven. In het geval
van cyberafpersing zijn vaak meerdere bedrijven gelijktijdig slachtoffer en is het
moeilijk de daders op te sporen door de grote afstand tot en anonimiteit van de
daders.

Afpersing in beeld

Afpersing is een verborgen delict. Dat wil zeggen dat niet alle afpersingen aan het
licht komen. Het werkelijke aantal afpersingen waarmee het bedrijfsleven wordt
geconfronteerd is niet vast te stellen. Politieregistraties, rechterlijke uitspraken en
226 Ondergaan of ondernemen

zelfrapportage door ondernemers geven enkel een indicatie van de omvang van
afpersing. Jaarlijks komen er gemiddeld 55 afpersingszaken ter kennis van de politie
en komen gemiddeld elf afpersingszaken voor de rechter. Voor zowel de politie- als
justitiegegevens is sprake van een ondergrens omdat er niet op alle geregistreerde
zaken zicht is gekregen. Het bedrijfsleven zelf rapporteert in de survey een grotere omvang van de problematiek. Daarin geeft een op de tien ondernemers aan
in de afgelopen vijf jaar een of meerdere malen slachtoffer te zijn geworden van
afpersing. Omdat de drie bronnen verschillen in inhoud, kwaliteit, representativiteit en analyseperiode is een vergelijking tussen de cijfers niet mogelijk. De cijfers
kunnen enkel als indicatie voor de omvang van het probleem worden beschouwd.
Indicaties voor de prevalentie van afpersing in andere Europese landen lopen uiteen. Zelfrapportage door ondernemers in Finland wijst op een slachtofferpercentage van twee tot drie procent en in Zweden tussen de zes en acht procent. Vanwege
verschillende doelgroepen en methodieken kunnen deze cijfers niet met Nederland
worden vergeleken. In elk geval impliceren de bevindingen dat afpersing voor
het bedrijfsleven een redelijk substantieel probleem vormt waarop door de politie
beperkt zicht bestaat.
De detailhandel, de dienstverlening en de horeca lijken de meest kwetsbare
branches als het gaat om afpersing. Dit zijn echter ook de grootste branches in
Nederland, dus dit kan een verklaring vormen voor het relatief grote aantal slachtofferbedrijven in deze branches. De detailhandel en horeca worden ook in het buitenland als kwetsbare branches benoemd. Daarnaast benoemen enkele Europese
landen de bouwbranche als een actueel doelwit van afpersing. Het innen van schulden door middel van afpersing wordt door het buitenland meermaals als drijfveer
voor afpersing genoemd.
Een vijfde van de respondenten in de survey ziet zichzelf als potentieel slachtoffer. Eveneens een vijfde van de respondenten geeft aan preventieve maatregelen
te nemen tegen afpersing, zoals cameratoezicht of softwarebeveiliging. Driekwart
van de slachtofferbedrijven die melding of aangifte doen bij de politie betreft
Nederlandse bedrijven. De verdachten van afpersingen waarvan melding of aangifte wordt gedaan, zijn relatief vaak oude zakenrelaties, ex-klanten en ex-werknemers.
Door het bedrijfsleven zelf worden vooral criminele groeperingen aangewezen als
verdachten. In de politieregistraties komt deze dadergroep echter nauwelijks naar
voren. In andere Europese landen worden criminele dadergroepen eveneens gezien
als belangrijke dadergroep op het gebied van afpersing. Deze bevindingen impliceren dat criminele groeperingen een groter probleem voor het bedrijfsleven vormen
dan dat er bij de politie in beeld is.
De meest gebruikte contactwijze om bedreigingen te uiten, is face-to-face contact of een combinatie van contactwijzen. Vaak worden ondernemers meermaals
benaderd door de afpersers. Dreigen met geweld, smaad of openbaarmaking van
Samenvatting 227

informatie en vernieling worden hierbij het meest gebruikt om de bedreigingen
kracht bij te zetten. In de meerderheid van de gevallen maakt een afperser zich
tijdens het uiten van deze bedreigingen bekend aan het slachtofferbedrijf. Geld
wordt veruit het meest geëist door afpersers. Zij eisen geld voor hun eigen financieel
gewin, maar ook bijvoorbeeld voor het ‘oplossen’ van een (lopend) zakelijk conflict.
Ten gevolge van de afpersing lijden ondernemers vooral schade op het financiële en
psychische vlak.

Signalering, melding en aangifte

Tijdige signalering van afpersing is van belang, omdat een afpersingsproces langere
tijd kan voortduren. Afpersing is echter een feit waar ondernemers niet altijd voor
uit durven te komen. Daarom is het van belang dat publieke en private partijen
weten hoe zij afpersing kunnen signaleren. Daarvoor is een goede kennispositie
over het onderwerp en een vertrouwensrelatie met ondernemers belangrijk. Bij de
private partijen kan gedacht worden aan de Kamer van Koophandel en de branche-,
koepel- en ondernemersorganisaties. Bij deze organisaties is afpersing doorgaans
geen onderwerp van aandacht, waardoor binnen de organisaties geen expertise en
awareness bestaat op het gebied van afpersing. Deze partijen zouden echter wel een
rol kunnen spelen vanwege de natuurlijke band die zij hebben met ondernemers.
Voor publieke partijen waaronder gemeenten, de politie en het Nationaal Cyber
Security Centrum (NCSC) geldt eveneens dat zij een signalerende functie kunnen vervullen. Indicaties voor afpersing kunnen door deze partijen worden gesignaleerd in het veld of in de digitale wereld. Hierbij zijn kennis en awareness eveneens
essentieel, zodat medewerkers van deze organisaties weten hoe zij signalen kunnen
herkennen en welke vervolgstappen zij kunnen nemen. Tot slot kunnen ook zakelijk
dienstverleners (o.a. advocaten, accountants en notarissen) een belangrijke rol spelen op het gebied van signalering. Ruim een derde van de ondernemers in de survey
geeft aan hen in te schakelen in het geval van afpersing. Zakelijk dienstverleners
hebben zicht op ongebruikelijke transacties of overnames van bedrijven. Voor een
betere signaleringsfunctie door genoemde partijen is het daarbij belangrijk dat ze
het gesprek met ondernemers over onderwerpen als afpersing aangaan en een vertrouwensrelatie met ondernemers onderhouden.
Signalering door anderen is belangrijk omdat de meldings- en aangiftebereidheid inzake afpersing laag is. Diverse factoren zijn van invloed op het meldings- en
aangifteproces en het verloop hiervan bij de politie. Ondernemers zien allereerst niet
altijd het nut in van het betrekken van de politie bij een afpersingszaak, omdat zij
het strafrechtelijke traject niet willen doorlopen. Bedrijven vinden het soms genoeg
dat de afpersing stopt, of kunnen via een civielrechtelijk proces de schade verhalen
en vinden dat voldoende. In plaats van de politie te betrekken, kunnen ondernemers
228 Ondergaan of ondernemen

er ook voor kiezen om een particulier recherchebureau in te schakelen. Dit is echter
vaak geen optie voor kleine ondernemers, omdat zij niet over de financiële middelen
daarvoor beschikken.
Andere factoren die een rol spelen bij de meldings- en aangiftebereidheid van
ondernemers zijn vertrouwen in de politie en emoties als schaamte en angst. Terwijl
de meerderheid van de ondernemers aangeeft naar de politie te stappen in het
geval van een afpersing, doet een kleiner deel dit als zij daadwerkelijk in een afpersingssituatie zitten. Met name met betrekking tot cyberafpersing bestaat het idee
bij ondernemers dat de politie er niets mee kan of te weinig expertise heeft op dit
gebied. Onder Turkse en Chinese ondernemers is het vertrouwen in de politie/overheid vooral laag vanuit hun culturele achtergrond en het feit dat zij liever zelf hun
problemen binnen de gemeenschap oplossen. Angst en schaamtegevoelens komen
voort uit angst voor represailles en voor imagoschade. Naast de factoren die aan
de kant van het slachtoffer de meldings- en aangiftebereidheid beïnvloeden, zijn
er factoren aan de kant van de politie die dit beïnvloeden. Deze factoren hangen
samen met een gebrek aan kwaliteit en kennis ten aanzien van afpersing en de wijze
van bejegening van slachtoffers. Zo wordt het feit waarvan een slachtoffer melding
maakt soms onjuist gekwalificeerd en wordt de urgentie niet altijd onderkend. Een
te kritische houding van de politie ten aanzien van het verhaal van het slachtoffer
en het ontbreken van ‘zakelijk denken’ zijn andere factoren die remmend kunnen
werken in het meldings- en aangifteproces. Het beschikken over contactpersonen
op het juiste niveau binnen de politieorganisatie kan juist bevorderlijk werken om
een goede aangifte op papier te krijgen. Voor de meeste ondernemers geldt echter
dat zij de gebruikelijke weg langs de algemene balie moeten bewandelen. Over het
algemeen lijkt de politie een passieve of reactieve houding te hebben ten opzichte
van afpersing van bedrijven. Er zijn echter ook voorbeelden waarin zij proactief
optreedt door een bezoek aan het slachtoffer te brengen om hem te overreden tot
het doen van aangifte. De politie lijkt vooral proactief op te treden wanneer er sprake is van afpersing door criminele groeperingen.

Opsporing en vervolging

Wanneer een melding of aangifte van afpersing bij de politie binnenkomt, wordt
besloten de zaak wel of niet op te pakken. Verschillende factoren zijn op deze keuze van invloed. Tussen de melding en opsporing van afpersingszaken zit een fase
waarin de situatie goed ingeschat moet worden om adequate vervolgstappen te kunnen nemen. Diverse deskundigen benoemen dat het bijstaan van de ondernemer en
het geven van advies na een melding of aangifte belangrijk is. Belangrijke adviezen
zijn om nooit op de eis van de afpersers in te gaan en aangifte te doen. Ook krijgen

Samenvatting 229

slachtoffers soms het directe telefoonnummer van een wijkagent of politiefunctionaris die zij kunnen inschakelen indien nodig.
Naar aanleiding van ten minste vier op de tien aangiften in de politieregistraties worden opsporingshandelingen verricht. De houding van de politie met betrekking tot het oppakken van een zaak varieert van afwachtend tot proactief. In veel
gevallen bloedt een afpersingssituatie dood en onderneemt de politie in die gevallen
verder geen actie om de dader in beeld te krijgen. Er wordt meestal eveneens niet
in de opsporing van de dader geïnvesteerd als ondernemers zich terugtrekken of er
geen opsporingsindicaties zijn. Dat betekent dat pogingen tot afpersing, die eveneens strafbaar zijn, vaak geen vervolg krijgen. Zaken kunnen ook blijven liggen
door een gebrek aan capaciteit, een lage prioriteit of een gebrek aan competenties
binnen de organisatie. Hoewel ambtshalve opsporing mogelijk is in het geval van
afpersing, wordt dit niet vaak gedaan.
Een zaak kan op verschillende niveaus binnen de politieorganisatie worden
opgepakt, variërend van wijkteams, individuele rechercheurs tot grootschalige
opsporingsteams. De inschatting van de ernst en risico’s van de zaak is leidend voor
of een zaak wordt opgeschaald binnen de politieorganisatie. De politie heeft verschillende handelingsmogelijkheden bij een afpersingszaak. Kennis en expertise
lijken hierbij van belang voor de juiste manier van ingrijpen. Ondernemers hebben met name positieve ervaringen met de politie wanneer de zaak door de recherche wordt opgepakt. Zij besteedt aandacht aan het slachtoffer en kan een goede
inschatting maken van de risico’s. De kans van slagen van de opsporing is groter als
het slachtoffer volledige medewerking en openheid van zaken geeft. De politie kan
in de opsporing besluiten tot een passieve strategie, waarin een meer afwachtende
houding wordt aangenomen, of voor een offensieve strategie waarbij op verschillende niveaus actie wordt ondernomen. Het toewerken naar een fysieke afdracht
van hetgeen wordt geëist, vormt de meest uitgebreide strategie waarbij de pakkans
hoog ligt. De opsporingshandelingen die het meest worden ingezet, zijn het natrekken van een mogelijke verdachte, sporenonderzoek, observatieonderzoek, analyse
van telefoongegevens, tappen, uitlezen van camerabeelden en het verhoren van het
slachtoffer, getuigen en/of de verdachte. Social media en digitaal rechercheren vormen hierbij een steeds belangrijker onderdeel. De inzet van digitaal rechercheurs
en digitale expertise is hierbij essentieel. Bij alle zaken dient de veiligheid van het
slachtoffer te prevaleren boven de opsporing van de daders. Daarbij is de behoefte
van slachtoffers vanwege hun vaak benarde situatie gericht op directe en eerlijke
communicatie over het verloop en de afloop van de zaak. Ook nazorg wordt door
slachtoffers belangrijk gevonden. Het is echter sterk wisselend in hoeverre de politie
aandacht besteedt aan terugkoppeling en nazorg.
Binnen de politieorganisatie zijn diverse diensten beschikbaar om expertise
in het geval van afpersingszaken in te winnen. Dit zijn onder andere het centrale
230 Ondergaan of ondernemen

expertisepunt ontvoering, gijzeling en afpersing van de Landelijke Eenheid, het
team politieonderhandelaars en specifiek ten aanzien van cyberafpersing de digitaal
rechercheurs en het Team High Tech Crime (THTC) van de Landelijke Eenheid. De
gemiddelde politiefunctionaris krijgt weinig te maken met afpersingszaken, dus het
is belangrijk dat zij snel een beroep weten te doen op de juiste expertise. Over het
algemeen zijn deze mogelijkheden nog niet voldoende bekend binnen de politieorganisatie, waardoor er niet altijd gebruik van wordt gemaakt.
Opsporing leidt in een aanzienlijk deel van de zaken tot het in beeld brengen
van de verdachten, maar dit mondt slechts in een beperkt aantal gevallen uit in een
aanhouding. Slachtoffers worden naar aanleiding van de politie-interventie vaak
niet meer afgeperst, maar bij gebrek aan bewijs kan er geen verdachte worden aangehouden. De lastigste zaken om tot een goed einde te brengen, lijken die waarin
een dadergroep actief is en er sprake is van het uiten van dreigingen in face-to-face
contact. Gemiddeld vinden er jaarlijks minstens elf rechtszaken plaats inzake afpersingen van het bedrijfsleven. In het merendeel van deze zaken volgt een veroordeling van de verdachten variërend van taakstraffen tot jarenlange gevangenisstraffen.
Een factor die bijdraagt aan een succesvol vervolgingsproces is dat de politie zo snel
mogelijk wordt ingeschakeld. Op die manier heeft de politie de mogelijkheid om in
het proces in te grijpen en bewijslast te vergaren tijdens het afpersingsproces.

De aanpak

Voor de aanpak en preventie van afpersing zijn de afgelopen jaren in Nederland
verschillende projecten geïnitieerd. Een deel van deze projecten is opgestart
door de overheid en een deel door private partijen. Het Nationaal Platform
Criminaliteitsbeheersing heeft de Stuurgroep Afpersing opdracht gegeven aan een
programmatische aanpak van afpersing vorm, inhoud en uitvoering te geven. Een
deel van de projecten uit deze aanpak is niet of nauwelijks van de grond gekomen,
maar er zijn ook een aantal meetbare resultaten bereikt. Het eerste project is gericht
op het communiceren over afpersing richting de doelgroep. De informatievoorziening aan potentiële slachtoffers in het bedrijfsleven is ad hoc verlopen en kent geen
structureel karakter. Ruim tweederde van de ondernemers geeft aan niet geïnformeerd te zijn over afpersing. Partijen missen de middelen om structureel te communiceren over afpersing. Positief zijn de ontwikkeling van de Veilig Horeca app
en de Veilig Ondernemen Scan waarin afpersing wordt benoemd als apart thema.
Het tweede project is het instellen van de Vertrouwenslijn Afpersing.
In het kader van het verbeteren van de vertrouwensrelatie met slachtoffers is de
Vertrouwenslijn Afpersing in 2011 gestart. Deze anonieme meld- en advieslijn
blijkt in een behoefte te (kunnen) voorzien. De vertrouwenslijn kan als potentieel
succes in de aanpak worden beschouwd. Potentieel, omdat het project nog meer
Samenvatting 231

navolging en naamsbekendheid nodig heeft. Bij het in gebreke blijven van goede en
structurele communicatie over de vertrouwenslijn wordt momenteel nog geen grote
en juiste doelgroep bereikt. De vertrouwenslijn is slechts bij een klein deel van de
doelgroep bekend terwijl de behoefte bij het bedrijfsleven aan een dergelijke lijn wel
bestaat. Een belangrijk aspect van de lijn is dat de vertrouwenspersonen slachtoffers fysiek ontmoeten en vervolgens naar de politie of andere instanties begeleiden.
Hierbij missen de vertrouwenspersonen een goed netwerk om slachtoffers snel richting de juiste personen in de politieorganisatie te kunnen leiden.
Naast de Vertrouwenslijn Afpersing bestaat de anonieme tiplijn Meld Misdaad
Anoniem (M.). Ten aanzien van het stimuleren van de meldingsbereidheid binnen etnische gemeenschappen heeft NL Confidential in het derde project op lokaal
niveau verbinding gezocht met deze doelgroep. De pilot leert dat face-to-face contact effectief is om met potentiële slachtoffers in contact te treden en de meldingsbereidheid kan verhogen, maar dat vertrouwen alleen kan ontstaan als er sprake is
van een duurzame band.
Het vierde project binnen de aanpak is het professionaliseren van de aanpak
van afpersing door de politie. Een meetbaar resultaat binnen dit project is de formalisering van het landelijke expertisepunt binnen het beleidsplan van de Nationale
Politie. Bij het expertisepunt kan advies worden gevraagd inzake afpersing. De
zwakte van het expertisecentrum is dat het niet meer dan een politiefunctionaris
betreft waardoor de borging van kennis een aandachtspunt vormt. Daarnaast is het
expertisepunt nog niet voldoende bekend binnen de politieorganisatie, waardoor er
niet altijd een beroep op wordt gedaan. De overige projecten in relatie tot de professionalisering van de politie, zoals de inzet van een Accountmanager Intelligence, het
verbeteren van het aangifteproces of inzet van brede expertise zijn (landelijk) niet
van de grond gekomen. Het gebrek aan draagvlak voor bepaalde actiepunten is hier
debet aan.
Wel is in het kader van het vijfde project, de proeftuin, op lokaal niveau een
aantal initiatieven ten aanzien van het verbeteren van het aangifteproces ontwikkeld. Dit betreft de opname van afpersing als gevoelige aangifte in het Handboek
Aangifte van een district en het voorlichten van baliepersoneel over het fenomeen
in datzelfde district. In de proeftuin is een doelgroep- en gebiedsgerichte aanpak
nuttig gebleken om criminaliteitspatronen in een gebied in kaart te brengen en de
meldingsbereidheid te vergroten. Om zicht te blijven houden op de problematiek is
een structurele monitoring nodig.
Buiten de programmatische aanpak om zijn ook enkele initiatieven geïnitieerd
door met name private partijen. Dit toont dat er aandacht voor het fenomeen bestaat.
Diverse particuliere recherchebureaus en verzekeringsmaatschappijen hebben een
meldpunt opgezet en verstrekken informatie over verschijningsvormen en preventie
van afpersing. Daarnaast bestaan er diverse verzekeringen voor het bedrijfsleven
232 Ondergaan of ondernemen

om zich te verzekeren tegen de risico’s en schade van afpersing. Op internationaal
niveau bestaat eveneens aandacht voor afpersing. Het Europese samenwerkingsverband tussen politiekorpsen (EuNAT) richt zich de komende twee jaar specifiek op
de ontwikkeling van expertise op het gebied van afpersing.
Op basis van het onderzoek zijn vier thema’s benoemd die als kansen voor
de aanpak van afpersing van het bedrijfsleven kunnen worden gezien. Dit zijn het
vergroten van de kennis en awareness, het verbeteren van signalering en de vertrouwensrelatie, professionalisering van de politie en een proactieve aanpak. Bij het
bedrijfsleven en belangenorganisaties bestaat een grote behoefte aan kennis over
afpersing. Door meer te communiceren over afpersing ontstaat meer awareness
voor het fenomeen, herkennen en erkennen ondernemers het sneller en weten zij
zich beter te wapenen. Deze informatie zou kunnen worden samengebracht op een
centraal online portal. Wanneer ondernemers of professionals worden geconfronteerd met afpersing, kunnen zij hier alle informatie vinden die zij nodig hebben,
zoals wat afpersing precies inhoudt, welke handelingsmogelijkheden zij hebben en
bij wie ze terecht kunnen. Daarbij moet de routing duidelijk zijn en moet er voldoende kwaliteit binnen de politieorganisatie zijn om kwalitatief goede meldingen
en aangiften aan te nemen. Dit laatste vraagt om een kwaliteitsontwikkeling bij de
medewerkers Service en Intake van de politie. Een kennisverhoging is ook nodig bij
andere onderdelen van de politieorganisatie. Vooral de mogelijkheden van inzet van
het expertisepunt en politieonderhandelaars bij afpersingszaken kan beter bekend
worden gemaakt. Zo zijn politiefunctionarissen sneller in staat de juiste expertise
bij een zaak te betrekken. Een onderwerp waar eveneens een belangrijke kwaliteit- en kwantiteitsslag op gemaakt dient te worden is cyberafpersing. De digitale
expertise is qua kwaliteit en kwantiteit op dit moment nog niet optimaal, evenals de
samenwerking tussen de regionale politie-eenheden en met de Landelijke Eenheid.
Landelijk is er geen zicht op zaken. Daarnaast vormt interne terugkoppeling over
zaken binnen politie en het OM alsook extern naar slachtoffers een belangrijk
aandachtspunt.
Voor sommige vormen van afpersing is het nodig om meer integraal en proactief op te treden omdat de meldingsbereidheid daarbij laag is, maar deze wel een
substantieel probleem vormen. Dit geldt bijvoorbeeld voor afpersing door OMG’s
of culturele afpersing, maar ook voor nieuwe landelijke fenomenen als cyberafpersing kan dit een optie zijn. Door de inzet van een gebiedsgerichte of landelijke aanpak kan inzicht worden verkregen in specifieke vormen van afpersing. Daarnaast
kan monitoring van de ontwikkeling van afpersing ervoor zorgen dat sneller kan
worden ingegrepen op bepaalde ontwikkelingen.

Samenvatting 233

Summary

Undergoing or undertaking

Developments in the nature and approach of business extortion
Business extortion has many faces. Previous research showed the impact and consequences of extortion on a personal, social and economic level. Based on these
findings the Ministry of Security and Justice launched a programmatic approach to
business extortion a few years ago. On request of the Research and Documentation
Centre (WODC) of the Ministry of Safety and Justice, Bureau Beke evaluated this
approach, and the current state of affairs regarding business extortion has been
documented.

Research questions and methods

The goal of this research is evaluating whether the launched approach goes according to plan, and whether the measures are still effective to tackle the current extortion problem.
Several research activities were conducted to record this. This includes an
international desk research, which contains a media scan, an internet scan, literature research and document research.
In addition, an analysis was made of recorded data from police, the administration of justice and Report Crime Anonymously (Dutch: Meld Misdaad Anoniem).
Among nearly 400 businesses an online survey on their knowledge of and their
experiences with extortion was conducted; and eight case studies on criminal investigation concerning extortion were carried out. In addition 55 key players of several
organizations were interviewed, including police, the Public Prosecutor, organized
interest groups, private detective agencies and thirteen victims. To gain an international perspective, experts from eight European countries were inquired about
the phenomenon. Furthermore, the research findings were presented to the parties
involved in a peer review meeting for consideration.
Summary 235

The phenomenon
In this research business extortion is defined as follows: ‘Forcing a (representative of
a) company directly or indirectly to issue money, goods or information, whether to
contract a debt or to acquit a debt, or to provide certain services or perform actions
to benefit oneself or another unlawfully by (threatening with) violence, sabotage,
defamation or by revealing information’.
In the Netherlands as well as abroad, extortion of entrepreneurs is still a problem. And the problem has grown in recent years according to several European
countries. Perpetrators more and more use modern means of communication to
utter threats and make demands. Most extortions are focussed on financial gain.
And some victims comply with the demand.
Extortion has massive impact and consequences. Victims are anxious because
of the threats and businesses are being harmed. Protection extortion and cyber
extortion are current forms of extortion which are increasing internationally. In
the case of protection extortion, mainly Outlaw Motorcycle Gangs (OMG’s) are
involved in the extortion of the hotel and catering industry. By means of intimidation and threats they attempt to infiltrate to make themselves known, to obtain
a clubhouse or to create a market for their illegal practices. Protection extortion
also exists among ethnic entrepreneurs. However, it is hard to gain insight into this
due to the reticence of the Chinese and Turkish community. These types of extortion seem to take place more subtle and on a smaller scale than it did a few years
ago. Now, a part of the former cultural extortionists obtain their money probably
through criminal activities other than extortion.
Another international development is that the world in which extortion
occurs is partly shifting to the online world. Cyber extortion by means of computer
hacking, cryptoware, ransomware or DDoS-attacks is increasing. The rise in cyber
extortion can be explained by the increasing availability of such digital means for
extortion and the digitization of business. In the case of cyber extortion multiple
businesses are often victims simultaneously; and because of the great distance to the
perpetrators and their anonymity it is hard to trace them.

A closer look on extortion

Extortion is a hidden delinquency. That means that not all extortion cases are transparent or known.
The actual number of extortion cases involving businesses cannot be determined. Police registrations, verdicts and self-report by businesses give only some
indication of the scale of extortion. Yearly, at least 55 extortion cases come to the
attention of the police and at least 11 extortion incidents are taken to court. Police
statistics as well as judicial statistics show a lower limit since they do not gain

236 Ondergaan of ondernemen

insight into all registered cases. In the survey businesses itself report a bigger scale
of the problem and one out of ten businesses indicates to have been a victim of
extortion once or multiple times in the past five years. Since the three sources differ
in content, quality, representativeness and period of analysis, a comparison of these
figures is not possible. These figures can only be considered an indication of the
scale of the problem. Indications of the prevalence of extortion in other European
countries differ. Self-report by businesses in Finland indicates that two to three
percent are victimized and in Sweden between six and eight percent. Because of
the different target groups and methods, these figures cannot be compared with
the Netherlands. Nevertheless, these findings implicate that extortion is a rather
substantial problem to business and that the police has little insight into this matter.
Retailers, service providers and the hotel and catering industry seem to be the
most vulnerable branches when it comes to extortion. Since these are the largest
branches in the Netherlands, this can account for the relatively large number of victimized businesses in these branches. Also abroad, the retail branch and the hotel
and catering industry are characterized as vulnerable branches. Moreover, the construction industry is mentioned as being a target of extortionists due to the building
crisis by several European countries. Multiple times, foreign countries also mention
collecting debts by means of extortion as the motive behind it.
One-fifth of the entrepreneurs in the survey think of themselves as potential
victims. Also one-fifth states to take precautions against extortion, such as camera
surveillance or software protection.
Three-quarter of the victim companies who report to the police are Dutch
companies. Suspects of reported extortion practices are relatively often former
business partners, former clients and former employees. Businesses itself place the
blame on criminal groups in particular. However, this offender group hardly comes
forward in police registrations. In other European countries, criminal offender
groups are also considered important offender groups in the field of extortion. These
findings implicate that criminal groups pose a bigger problem for the business community than is known to the police.
The most frequent way to utter threats is confronting the victim face-to-face
or through a combination of manners to contact the victim. Businesses are often
repeatedly approached by the extortionists. Threatening with violence, defamation,
vandalism or revealing information are mostly used to enforce their demands. In
most cases an extortionist makes himself known when threatening the victimized
company. Money is by far most demanded by extortionists. They demand money for
their own financial gain, but also for example to “solve” a (current) business conflict.
As a consequence of the extortion businesses suffer mainly on a financial and emotional level.

Summary 237

Detecting, informing and reporting
It is important to notice extortion in time as an extortion process can persist for a
long period of time. However, businesses do not always want to come forward on
a case like extortion. That is why it is so important that public and private parties
know how to recognize extortion. To achieve this, a good state of knowledge on the
subject and a warm relationship with businesses based on mutual trust are important. Private parties that could play a role in detecting extortion are the Chamber of
Commerce, trade organizations, umbrella organizations and businesses organizations. Within these organisations extortion is normally not a subject of attention
so there is no expertise and awareness regarding extortion. However, these parties could play a role because of the natural connection they have with entrepreneurs. Public parties, among which local authorities, the police and the National
Cyber Security Centre of the Ministry of Justice can also perform a role in detecting extortion. Signs for extortion can be recognized by these parties in the field or
in the digital world. Here are knowledge and awareness essential as well, so coworkers of these organisations know how to recognize signs and which steps to take
next. Furthermore professional service providers (for instance, lawyers, accountants
and notaries) play a major role regarding detection. More than one-third of the
entrepreneurs in the survey state to contact them in case of extortion. Professional
service providers have insight into unusual transactions or company takeovers. To
improve detection by above mentioned parties, it is important to discuss subjects
involving extortion with businesses and to maintain a relationship based on mutual
trust.
Detection by other organisations is important since the willingness to inform
and report regarding extortion is low. Several factors influence the process of
informing and reporting and its progress with the police. First of all businesses do
not always see a reason to inform the police in an extortion case, as they do not want
go through the process of criminal prosecution. Sometimes companies are satisfied
that the extortion ends, or find it sufficient that they can recover the loss through a
civil lawsuit. Instead of involving the police, entrepreneurs can also decide to call in
a private detective agency. Nevertheless this is often not an option for the smaller
businesses, since they do not have the financial means for that.
Other circumstances which play a role in the businesses willingness to inform
and report are trust in the police and emotions like shame and fear. Whereas the
majority of businesses state to inform the police in case of extortion, a smaller part
of businesses does this when they are truly being extorted. Particularly when it
comes to cyber extortion, businesses believe that the police are incapable to help
them and have too little expertise in this area. Among Turkish and Chinese entrepreneurs, confidence in the police/authorities is low because of their cultural background in particular and the fact that they rather solve their problems within their
238 Ondergaan of ondernemen

own community. Anxiety and feelings of shame result from the fear for retaliation
and image harming. Next to the circumstances that influence the victim’s willingness to report, there are circumstances within the police organization that influence their willingness to start an investigation. These circumstances are connected
with a lack of quality and knowledge regarding extortion and the way victims are
treated. For example, the offence that a victim reports is sometimes incorrectly classified and the urgency is not always acknowledged. Other factors that could restrain
the informing and reporting process are the critical police’s attitude with respect to
the victim’s story and lack of “professional thinking”. Having contacts on an adequate level within the police organization can be conducive to get a good report.
Nevertheless, most entrepreneurs have to follow the usual procedure through the
public counter. In general, it seems that the police have a passive or reactive attitude
towards extortion of businesses. Although there are also examples where the police
act proactively by visiting the victim and persuade him to report. The police especially appear to act proactively when criminal groups are involved in the extortion.

Tracing and prosecution

When the police receive a notification or report of extortion they make a decision
to take the case or not. Several factors affect this decision. Between notification and
investigation of extortion cases exists a phase where the situation has to be evaluated to take the proper next steps. Several experts state that it is important to assist
the entrepreneur and advise him after a notification or report.
Important advises are to report and never comply with the extortionists.
Sometimes victims get the direct phone number of a neighbourhood policeman or a
police officer who they can call if necessary.
In at least four out of ten reported cases a criminal investigation is started.
Police’s attitude with respect to taking up a case varies from passive to proactive.
Many extortion situations fizzle out and in those cases the police will not take
action to get an impression of the perpetrator. Usually they also do not invest in
tracking down the perpetrator when businesses withdraw or when there is no evidence to investigate. This means that extortion attempts, which are an offence, are
often not prosecuted. Cases can also be put off by lack of capacity, low priority or a
lack of competence within the organization. Although investigation without a victims report is possible in the case of extortion, this does not happen often.
Within the police organization a case can be taken up on different levels varying from neighbourhood police teams, individual detectives to large-scale criminal
investigation teams. The evaluation of the gravity and risks of the situation is conclusive in deciding if a case is upgraded within the police organization. The police
have several acting opportunities in an extortion case. Knowledge and expertise
appear to be important in order to take proper action. Entrepreneurs have particuSummary 239

larly positive experiences with the police when the case is taken up by the criminal
investigation department. They pay attention to the victim and are able to make a
proper evaluation of the risks. The chance of success of the investigation is improved
when the victim gives full cooperation and disclosure. During the investigation the
police can decide to a passive strategy in which they take a rather inactive attitude
or to an offensive strategy in which action is taken on different levels.
Working towards the physical payment which was demanded is the most
extensive strategy where the chance of detaining the extortionists is high. The
investigation methods which are used most frequently are investigating a possible
suspect, forensic research, observational research, analyzing phone records, tapping
telephone lines, studying surveillance camera images and interrogating the victim,
witnesses and/or suspect. Social media and digital investigation become an increasingly important part. Recruiting digital detectives and digital expertise is hereby
essential. In all cases the safety of the victim has to prevail over tracking down the
perpetrators. Furthermore, because of their often distressful situation, victims need
direct and honest communication on the developments and outcome of the case.
Victims find after-care also important. The extent to which the police pay attention
to feedback and after-care however varies strongly.
Within the police organization several services are available to gain expertise
regarding extortion cases. These include the central expertise centre for ransom,
kidnapping and extortion of the National Police Force, police negotiation teams
and specifically for cyber extortion the digital investigators and Team High Tech
Crime (THTC). The average police officer has little experience with extortion cases, so it is important that they can make a fast appeal to the proper expertise. In
general, the police organization is not very well acquainted with these facilities, so
these are not applied in every case.
In a considerable part of the cases investigation results in gaining insight into
the suspects, but only in a few cases this results in an arrest. After police intervention victims are often not extorted anymore, but because of lack of evidence a suspect cannot be taken into custody. It appears that those cases are the hardest when
a group of offenders is active and when threats are uttered in a face-to-face contact.
Every year at least eleven trials involving business extortion take place. Most of
these trials result in sentences varying from community service till long-term prison
sentences.
Involving the police as soon as possible is one of the factors that contribute
to a successful prosecution process. That way the police are able to intervene in the
process and to gather evidence during the extortion process.

240 Ondergaan of ondernemen

Approach
In recent years, several projects have been initiated to tackle and prevent extortion.
One part of these projects is started by the government and one part by private
parties. The National Platform for Crime Control has ordered the committee on
extortion to give shape, contents and implementation to a programmatic approach.
A part of these projects does not get off the ground, but a number of measurable
results have been achieved. The first project is aimed at communicating on extortion
towards the target group. The provision of information to the potential victims in
the business industry took place on an ad hoc basis and has no structural character.
More than two-thirds of the entrepreneurs states not to be informed on extortion.
Parties lack the means to communicate about extortion in a structured manner.
Encouraging are the developments of the Veilige Horeca app (a tool which was
developed to increase the safety in the hotel and catering industry) and the Veilig
Ondernemen Scan (a tool which gives businesses insight into the safety risks for
their businesses), in which extortion is a separate subject.
The second project was the introduction of an extortion helpline, where entrepreneurs can call an expert anonymously (Dutch: Vertrouwenslijn Afpersing). This
extortion helpline started in 2011 as part of improving the relationship with victims
on mutual trust. This anonymous helpline appears to (be able to) supply a need. The
extortion helpline can be regarded as a potential success in tackling extortion. It is
still a potential success, since the project needs continuation and more publicity.
Because proper and structural communication about the helpline fails so far, a large
and adequate target group is not reached at this moment. Only a small part of the
target group is acquainted with the helpline, while the need for such a confidential
telephone line for businesses does exist. An important aspect of the telephone helpdesk is that counselors behind the helpdesk meet the victims in person and then
guide them to the police or other authorities. Unfortunately, the counselors lack
a good network to guide victims quickly towards the adequate persons within the
police organization.
Alongside the extortion helpline there is the anonymous helpdesk Report
Crime Anonymously of the organization NL Confidential. To stimulate the willingness to report within ethnical communities, NL Confidential contacted this
target group on a local level in the third project. The pilot learns that face-to-face
contact is effective to get in contact with potential victims and can increase the willingness to report. However, confidence can only be achieved by structural bonding.
The fourth project of the approach is the professionalization of investigating
extortion by the police.
A measurable result in the project is the standardization of the national centre
of expertise on extortion within the policy plan of the National Police. At the centre of expertise, expert advice can be obtained regarding extortion. The weakness
Summary 241

of the centre of expertise is that it involves only one police officer, so safeguarding
knowledge is a point of interest. Furthermore, the centre of expertise is not yet
common knowledge within the police organization. This makes that police officers do not appeal to the centre in every case. Other projects regarding the professionalization of the police, such as appointing an Account Manager Intelligence,
improving the reporting process or the application of broad expertise have nationwide have not come off the ground. Lack of support for certain points of action is
one of the causes.
Nevertheless, in the scope of the fifth project, the field experiment, a number
of initiatives regarding the improvement of the reporting process has been developed on a local level. These involve the recording of extortion as a delicate report
in the Reporting Handbook of a district, and informing desk clerks on the phenomenon in that same district. In the field experiment, an approach aimed at the
target group and district appeared effective to record crime patterns and increase
the willingness to report. In order to have a clear picture of the problem, structural
monitoring is essential.
In addition to the programmatic approach a few other initiatives were introduced by private parties in particular. This shows that attention to the phenomenon
does exist. Several private detective agencies and insurance companies set up report
desks and provide information about the different forms of extortion and prevention. Furthermore, there are several insurances available for businesses to insure
themselves against the risks and the damage caused by extortion. Extortion also
gets attention on an international level. The European Network of law enforcement
Advisory Teams (EuNAT) will focus itself for the next two years specifically on the
development of expertise in the field of extortion.
Based on the research four themes are designated, which can be considered
opportunities for tackling business extortion. These are increasing knowledge and
awareness, improving detection and the relationship based on mutual trust, professionalization of the police and a proactive approach. Business and interest groups
have a great need for knowledge of extortion. Communicating more often about
extortion creates awareness for the phenomenon; businesses will recognize and
acknowledge it sooner and they know how to arm themselves against it. This information could be combined in one central online portal. If entrepreneurs or professionals are confronted with extortion, here they can find all required information,
such as what extortion signifies, which acting opportunities they have and where
to go for help. Therefore the routing must be clear and the police organization has
to provide sufficient quality in the reporting process. The latter requires a quality
development of the employees at Service and Intake with the police. Other divisions
within the police organization require also an increase in knowledge. Especially the
possibilities of consulting the centre of expertise on extortion and police negotiators
242 Ondergaan of ondernemen

at extortion cases can be made more public. That way police officers are better able
to involve the appropriate expertise in a case.
Another subject which requires an important quality and quantity improvement is cyber extortion.
Digital expertise in the matter of quality and quantity is not optimal at this
moment, as is the collaboration between the regional police units and the National
Police Force. There is no insight into cases all over the country. In addition, a major
point of interest is the internal feedback on cases within the police force and the
Public Prosecutor as well as external feedback to victims.
Some forms of extortion require acting more integrally and proactively, as the
willingness to report is low although they pose a substantial problem. This applies
for instance to extortion by OMG’s or cultural extortion, but this can also be an
option for new national phenomenon’s like cyber extortion. With the launch of an
approach aimed at a specific area or nationwide, insight can be gained into the specific forms of extortion. In addition, monitoring the development of extortion could
result in faster intervention on certain developments.

Summary 243

Bijlagen

Bijlage 1 - Zoektermen Lexis Nexis

Zoektermen

In combinatie met (‘AND’)

Afpersing

Bank

Winkel

Afpersen

Bedrijf

Zaak

Afgeperst

Energiemaatschappij

Zakenman

Cyberaanval

Horeca

(D)Dos-aanval

Onderneming

Protectie

Ondernemer

Bijlagen 247

Bijlage 2 - Topiclijst casestudie afpersing
De melding/aangifte
 Aard afpersing
 Aangiftebereidheid
 Routing
 Meldings- en aangifteproces
 Kwaliteit en professionaliteit

De afpersing

 Eis
 Bedreigingen
 Modus operandi
 Dader-/slachtofferkenmerken
 Ontwikkelingen en afloop

De opsporing

 Opsporings(on)mogelijkheden
 Inzet en samenwerking
 Bewijslast
 Effectiviteit
 Knelpunten en succesfactoren
 Lessen voor de toekomst

Fenomeen

 Daders en slachtoffers
 Verschijningsvormen
 Ontwikkelingen

Aanpak

 Weerbaarheid
 Meldingsbereidheid
 Vertrouwensrelatie
 Informatiepositie
 Meldingsmogelijkheden
 Kennis en professionaliteit
 Pakkans

248 Ondergaan of ondernemen

Bemiddeling
 Slachtoffers
 Zaaksofficier

Bijlage 3 - Zaakoverzicht
Afpersing in de privésituatie
De bedrijfsbus van een ondernemer vliegt bij zijn privéwoning in brand. Door
brandstichting, zo blijkt later. Daarna ontvangt de vrouw van de winkelier een telefoontje waarin wordt gerefereerd aan de brand en bedreigingen worden geuit richting haar en haar gezin met verwijzingen naar de PKK. De dader eist 60.000 euro
beschermingsgeld anders zal het slecht aflopen met de winkelier en zijn gezin. In
een periode van een maand volgen meerdere contacten met de dader via telefoon,
door een nachtelijk bezoek aan de privéwoning en het binnentreden in de winkel
van de slachtoffers. Ondanks dat de afperser waarschuwt dat de politie niet ingelicht mag worden, doen de slachtoffers aangifte waarna de zaak vrijwel direct door
een rechercheteam wordt opgepakt. Onderzoek wijst uit dat verwijzingen naar de
PKK loze bedreigingen zijn. Door middel van het uitvoeren van een strategie waarin onderhandelingen worden gepleegd tussen het slachtoffer en de afperser kunnen
drie verdachten worden aangehouden. De hoofdverdachte wordt voor de afpersing
veroordeeld.

Afpersing na hacking

Een postorderbedrijf in erotica-artikelen ontvangt een e-mail met de volgende
mededeling: “Je klantgegevens zijn gehackt, kom over de brug met 5.000 euro anders
worden ze openbaar gemaakt en zal de schade 20 tot 30 keer groter zijn.” Daarna volgen meer mails waarin de toon van de afzender dreigender wordt. De ondernemer neemt naar aanleiding van de dreigmail contact op met de politie. Een digitaal
rechercheur neemt de aangifte van het slachtoffer op en start een onderzoek. Er
blijken inderdaad klantgegevens gestolen te zijn. De website blijkt slecht beveiligd
en een eerste actie is dat de beveiliging op orde komt zodat er niet verder kan worden ingebroken. Een tweede directe actie is dat de ondernemer al zijn klanten informeert over de diefstal van de gegevens waarmee de dreiging weggenomen wordt.
Gedurende twee weken volgen er bijna dagelijks mails van de dader. Het slachtoffer
treedt in onderhandeling met de dader over bedragen en betaalwijzen maar betaalt
niet. Vervolgens bloedt het contact dood en komen er geen nieuwe mails meer binnen. De urgentie is van de zaak af en de politie zet het onderzoek als leercasus voor
de toekomst in een rustig tempo voort. Inmiddels is er een verdachte in beeld.

Afpersing van een winkelier

Een ondernemer verkoopt exclusieve lederwaren. Op een dag worden twee tassen
uit zijn zaak gestolen. De daaropvolgende dag komen twee jongens in zijn winkel.
Bijlagen 249

De jongens maken deel uit van een beruchte, asociale familie in de regio. De winkelier vertelt de jongens van de diefstal en vraagt of ze hem willen bellen wanneer
zij de tassen ergens zien. Een paar dagen later raken de twee jongens betrokken
bij een schietpartij. De familie van deze jongens verdenkt de winkelier van deze
beschieting omdat ze denken dat hij de jongeren verdenkt van de diefstal van de
tassen. De winkelier wordt op straat met zijn auto klemgereden en hij wordt in
elkaar geslagen. Vervolgens moet hij in de auto van de daders stappen en wordt hij
meegenomen naar zijn winkel. Daar eisen de daders 5.000 euro van de winkelier en
wordt hem medegedeeld dat ze de volgende dag terugkomen voor nog eens 10.000
euro. Het slachtoffer durft uit angst voor de daders geen contact op te nemen met
de politie en vertelt het relaas aan een vriend. Nadat de politie via deze vriend op
de hoogte wordt gesteld, komt er een rechercheur bij het slachtoffer langs. Daarna
doet het slachtoffer aangifte. De politie brengt het slachtoffer op een ander adres in
veiligheid en formeert een Team Grootschalige Opsporing. Het onderzoek levert
na enkele maanden onvoldoende bewijs op tegen de verdachten om ze te kunnen
vervolgen voor de afpersing. De winkelier sluit na afronding van het onderzoek zijn
zaak.

Seriematige afpersing

Bij drie panden in een klein winkelcentrum worden de ruiten ingegooid. Van deze
vernieling doen de ondernemers aangifte. Daarna ontvangen zij meerdere anonieme telefoontjes. De beller doet zich voor als een medewerker van een coöperatie die
protectiediensten aanbiedt. In de gesprekken wordt door de beller protectiegeld van
een bedrag van 150 euro per maand gevraagd. Hij geeft aan dat een van de medewerkers langs zal komen om het geld in contanten in de winkel op te halen. De
slachtoffers maken alle drie melding bij de politie van de dreigtelefoontjes en het
aangekondigde bezoek om het geld te komen halen. De politie bij het wijkbureau
reageert op een van de meldingen door in de buurt van de locatie van de melder in
burger te gaan posten tot de dader het geld komt collecteren. Een van de afpersers
verschijnt op het afgesproken tijdstip. Echter niet bij het pand waar de politie staat
opgesteld maar in de zaak van een van de andere slachtoffers. Deze ondernemer
werkt de dader zijn zaak uit en na een achtervolging kan de politie de verdachte
uiteindelijk aanhouden. Later worden drie medeverdachten gearresteerd. Het blijken vier jonge mannen te zijn, van een coöperatie of syndicaat is geen sprake. De
verdachten worden voor de afpersing veroordeeld.

Culturele afpersing

Een Turks eethuis wordt bezocht door vier mannen. De eigenaar verklaart dat de
mannen hem mededelen dat hij over tien dagen 10.000 euro moet betalen anders
zal er worden geschoten. Daarbij maken zij een verwijzing naar de Koerdische
250 Ondergaan of ondernemen

organisatie PKK en waarschuwen de eigenaar dat hij het niet zal overleven als hij
de politie erbij haalt. Volgens het slachtoffer zijn de mannen vermoedelijk Koerden.
De mannen vertrekken en de eigenaar van het eethuis belt met een vriend over het
voorval. Zijn vriend adviseert de horecaondernemer weer met hem te bellen als de
mannen opnieuw in zijn zaak verschijnen. Enkele dagen daarna komen de mannen
weer langs. De ondernemer is bang en verlaat met een smoes via de achterdeur zijn
zaak. Hij belt zoals afgesproken weer met zijn vriend om hulp. De vriend alarmeert
vervolgens de politie. De politie gaat na de melding direct ter plaatse en treft in het
eethuis vijf mannen aan. Een van de mannen blijkt bij fouillering een geladen vuurwapen bij zich te dragen. De verdachten worden aangehouden en meegenomen naar
het bureau. Het slachtoffer wordt door zijn vriend en de politie overtuigd van het
belang van het doen van aangifte. De zaak wordt geseponeerd vanwege onvoldoende bewijs. Een van de verdachten wordt wel veroordeeld voor verboden wapenbezit.

Afpersing in de horeca

In een café komt een man zo nu en dan wat drinken. Zijn cafébezoeken worden
steeds regelmatiger en op een gegeven moment gaat de man uit zichzelf helpen
met het ophalen van glazen. Hij dringt zich steeds verder op aan de eigenaar als hij
vervolgens uit eigen beweging achter de bar gaat staan en een positie inneemt voor
de deur van het café naast de officiële portiers. De man is formeel niet in dienst
van het café en heeft ook geen beschikking over een portierspas. De man blijkt een
broer van een prominent lid van een Outlaw Motorcycle Gang (OMG). Kort daarna
staat een lid van deze motorclub eveneens als portier aan de deur van het café. Een
week later komt er op een nacht bij de politie een melding van een schietincident
in het café binnen. Eenmaal ter plaatse ontkennen de eigenaar en de portiers dat
er iets is gebeurd. Op de bewakingsbeelden is te zien hoe een aantal leden van een
OMG kort voor het gemelde schietincident de handen schudden met de porties,
naar binnen gaan, enkele minuten later weer naar buiten komen en in verschillende
richtingen weglopen. De weekenden die volgen houdt de eigenaar het café gesloten.
In een gesprek dat op initiatief van de politie volgt, geeft de eigenaar toe te worden afgeperst door een grote, georganiseerde en gevaarlijke groep. Deze dadergroep
heeft hem aangeboden het café voor een klein bedrag over te nemen. Volgens het
slachtoffer worden meerdere horecaondernemingen door deze groep afgeperst.
Na het schietincident durft de ondernemer zijn café niet meer in en zijn
woning niet meer uit. Ook na enkele vervolggesprekken wenst de eigenaar geen
aangifte te doen en evenmin wil hij meewerken aan een beschermingsprogramma.
Hij maakt duidelijk geen enkel contact meer met de politie te willen. Enige tijd
later is de zaak failliet. In overleg met het Openbaar Ministerie wordt afgesproken
dat de politie voorlopig niets onderneemt.

Bijlagen 251

Afpersing van webwinkels
Een webwinkel ontvangt op het algemene adres een mail waarin gedreigd wordt
met het platleggen van de website van het bedrijf door middel van een (D)Dosaanval. De afzender eist 10.000 euro in Bitcoins. De Bitcoins moeten binnen zes
dagen overgemaakt worden op een speciale Bitcoin-rekening. Als er niet aan de
betalingsverplichting voldaan wordt, dreigt de afzender een massale (D)Dos-aanval
op het netwerk van het bedrijf uit te voeren met een kracht van 250 GB per seconde. In de e-mail wijst de dader op de grote inkomstenderving die het ontoegankelijk
zijn van de website voor het bedrijf kan betekenen omdat de decembermaand een
belangrijke maand is voor webwinkels. De webwinkel maakt melding van de afpersing bij de politie en schakelt daarnaast een particulier digitaal recherchebureau in.
De politie en het recherchebureau maken een risicoanalyse. Een van de conclusies is
dat de kracht van de (D)Dos-aanval waarmee gedreigd wordt dermate groot is dat
de dreiging onwaarschijnlijk is. Het bedrijf wordt desondanks geadviseerd de beveiliging van de website te verhogen. Het bedrijf gaat niet op de e-mail in en betaalt
niet. De deadline voor betaling verstrijkt en er gebeurt verder niets. In dezelfde
periode worden ten minste vier soortgelijke afpersingen van webwinkels bij de politie bekend. Onbekend is wat er met deze zaken is gebeurd en of er nog actie wordt
ondernomen om de afperser op te sporen.

Afpersing door een ex-werknemer

Een ondernemer ontvangt in zijn bedrijf twee mannen die aangeven met hem te
willen praten. Hij neemt de mannen mee naar zijn kantoor. Op het kantoor geven
zij in dreigende taal aan dat ze de oud-directeur van de onderneming willen spreken. De ondernemer moet ervoor zorgen dat de oud-directeur de volgende dag
een bepaald telefoonnummer belt. De afpersers eisen daarbij dat de oud-directeur
24.000 euro betaalt. Mocht dat niet gebeuren, dan zal het pand van de ondernemer
in de brand worden gestoken. Het telefoonnummer blijkt van een oud-werknemer
te zijn. Hij heeft als boekhouder binnen het bedrijf gewerkt en is acht jaar geleden
ontslagen. Sindsdien ligt hij in conflict met de oud-directeur omdat hij vindt dat hij
nog recht heeft op salaris. De ondernemer belt direct de politie als de mannen uit
zijn zaak zijn verdwenen. De politie besluit de zaak stuk te maken en contact op te
nemen met de oud-werknemer. Hij ontkent de afpersing, maar geeft toe een incassobureau ingehuurd te hebben om zijn eis kracht bij te zetten. De man is niet onder
de indruk van het feit dat de politie op de stoep staat en blijft benadrukken dat hij
recht heeft op zijn geld. De politie besluit daarop het pand 24 uur door de noodhulp
te laten beveiligen om de ondernemer gelegenheid te geven zelf beveiliging te regelen en de situatie ietwat te kalmeren. De mannen die door de ex-werknemer zijn
ingehuurd om de afpersing uit te voeren, blijken niet van een incassobureau te zijn.
Het opsporingsonderzoek levert echter te weinig bewijs op om de mannen te kop252 Ondergaan of ondernemen

pelen aan de afpersing. De politie kan bewijzen dat zij in de zaak zijn geweest, maar
niet dat ze de ondernemer hebben bedreigd. De oud-werknemer ofwel opdrachtgever van de afpersing wordt vervolgd voor poging tot afpersing. Onbekend is wat de
afloop van de zaak is.

Bijlagen 253

Bijlage 4 - Zoektermen rechtspraak.nl

Zoekterm

In combinatie met

Afpersing

Bank

Cyberaanval

Bedrijf

(D)Dos-aanval

Energiemaatschappij

Protectie

Horeca

Chantage

Ondernemer

Smaad

Onderneming

Intimidatie

Winkel

Afdreiging

Zakenman

254 Ondergaan of ondernemen

Bijlage 5 - Vragenlijst afpersing van het bedrijfsleven
Het bedrijfsleven kan een interessante prooi zijn voor afpersers. Afpersers kunnen
geld, goederen of diensten eisen. Daarbij kunnen zij dreigen geweld te gebruiken,
schade aan te richten, producten te vergiftigen, informatie openbaar te maken of de
bedrijfsvoering plat te leggen. De schade van afpersing kan groot zijn, niet alleen
materieel maar ook psychisch.
Bureau Beke voert voor het Ministerie van Veiligheid en Justitie een wetenschappelijk onderzoek uit naar afpersing van het bedrijfsleven. Met dit onderzoek wordt
deze vorm van criminaliteit in beeld gebracht zodat de aanpak versterkt kan worden. Deze vragenlijst is onderdeel van het onderzoek. De ervaringen en meningen
van ondernemers ten aanzien van afpersing zijn van groot belang.
U levert een belangrijke bijdrage aan het onderzoek als u deze vragenlijst invult.
Het kost u ongeveer 10 tot 15 minuten van uw tijd. Uw antwoorden worden anoniem verwerkt en uitsluitend gebruikt voor het wetenschappelijk onderzoek. Indien
u (vertrouwelijk) verder wilt praten over het onderwerp kunt u aan het einde van de
lijst uw contactgegevens achterlaten.
Alvast hartelijk dank voor uw medewerking!

In welke branche bent u werkzaam?
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		

Detailhandel, groothandel en ambachten
Horeca, recreatie en catering
Kinderopvang
Kunst, cultuur en media
Zorg
Zakelijke en persoonlijke dienstverlening
Bouwnijverheid
Vervoer
Industrie
Agrosector
Particulier onderwijs
Anders

Bijlagen 255

Specificeer hier het type onderneming waar u werkzaam bent

In welke provincie is uw onderneming gevestigd (hoofdvestiging)?
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		

Noord-Holland
Zuid-Holland
Groningen
Friesland
Drenthe
Flevoland
Overijssel
Gelderland
Utrecht
Noord-Brabant
Zeeland
Limburg

Wat is de grootte van het bedrijf?
		
		
		
		
		

1 - 5 werknemers
5 - 10 werknemers
10 - 50 werknemers
50 - 100 werknemers
100 of meer werknemers

Hoe lang bent u actief in het bedrijfsleven?
		
		
		
		

Korter dan 1 jaar
1-5 jaar
5-10 jaar
Langer dan 10 jaar

256 Ondergaan of ondernemen

Bent u geïnformeerd over de risico’s en verschijningsvormen van afpersing?
Meerdere antwoorden mogelijk
		
		
		
		
		

Nee, niet geïnformeerd
Ja, door branche- of koepelorganisaties (bv. KvK, MKB, KHN, TLN)
Ja, door andere ondernemers
Ja, door de politie
Ja, via andere kanalen namelijk

Ziet u zichzelf of uw bedrijf als potentieel slachtoffer van afpersing?
		 Ja
		 Nee

Treft u (of uw bedrijf) maatregelen om afpersing te voorkomen of tegen te
gaan?
		 Nee
		 Ja, namelijk

Heeft u vertrouwen in de politie in het algemeen?
		
		
		

Ja, volledig
Ja, een beetje
Nee, niet of nauwelijks

Heeft u vertrouwen in de politie om afpersingszaken goed af te handelen?
		
		
		

Ja, volledig
Ja, een beetje
Nee, niet of nauwelijks
Bijlagen 257

Kent u de Vertrouwenslijn Afpersing?
De Vertrouwenslijn Afpersing is een landelijke, onafhankelijke, telefonische meldlijn voor ondernemers die slachtoffer zijn van afpersing. Bij de Vertrouwenslijn
Afpersing kan op anonieme basis advies, hulp en ondersteuning van professionals
worden verkregen. De gesprekken zijn strikt vertrouwelijk en er geldt onvoorwaardelijke geheimhouding. Het nummer is 06 22 96 27 71.
		 Ja
		 Nee

Vindt u het belangrijk dat er een Vertrouwenslijn Afpersing voor ondernemers is?
		 Ja
		 Nee

Heeft u ooit met de Vertrouwenslijn Afpersing gebeld?
		 Ja
		 Nee

Wie zou u inschakelen als u of uw bedrijf zou worden afgeperst?
Meerdere antwoorden mogelijk
		
		
		
		
		
		
		
		
		

Niemand
Familie/vrienden/relaties
Collega-ondernemers
Politie
Particulier recherchebureau/privédetective
Meld Misdaad Anoniem (M.)
Vertrouwenslijn Afpersing
Ondernemers-, branche- of koepelorganisatie (bv. MKB, KHN)
Anders, namelijk

258 Ondergaan of ondernemen

Bent uzelf of uw bedrijf ooit slachtoffer geweest van afpersing?
		 Nee			
		 Ja, 1 keer		
		 Ja, vaker		

<naar laatste vraag>

Wilt u de afpersing kort beschrijven?

Wanneer speelde de (laatste) afpersing?
		
		
		
		
		
		
		
		

Op dit moment
In 2013
In 2012
In 2011
In 2010
In 2009
Voor 2009
Anders, namelijk

Welke bedreigingen zijn er bij de (laatste) afpersing door de dader(s) geuit?
Meerdere antwoorden mogelijk
		
		
		
		
		

Lichamelijk geweld
Vernielen van spullen
Platleggen van de bedrijfsvoering (bv. website)
Openbaar maken van informatie
Anders, namelijk

Bijlagen 259

Heeft u een idee uit welke kringen de dader(groep) afkomstig is?
Meerdere antwoorden mogelijk
		
		
		
		
		
		

Weet ik niet
Zakelijke kringen (bv. ex-werknemer of zakenpartner)
Relationele privésfeer
Criminele milieu
Activisten (links of rechtsactivisten)
Anders, namelijk

Wat was de eis van de dader(s)?
Meerdere antwoorden mogelijk
		
		
		
		

Geld
Goederen
Informatie
Anders, namelijk

Hoe lang duurde de periode van de (laatste) afpersing?
		
		
		
		
		

Een enkel moment
Een aantal dagen
Een aantal weken
Een aantal maanden
Anders, namelijk

Bent u (of uw bedrijf) ingegaan op de eis van de dader(s)?
		 Ja, helemaal
		 Ja, voor een deel
		 Nee
260 Ondergaan of ondernemen

Wie heeft u (of uw bedrijf) vanwege de afpersing ingeschakeld?
Meerdere antwoorden mogelijk
		
		
		
		
		
		
		
		
		

Niemand
Familie/vrienden/relaties
Collega-ondernemers
Politie
Particulier recherchebureau/privédetective
Meld Misdaad Anoniem (M.)
Vertrouwenslijn Afpersing
Ondernemers-, branche- of koepelorganisatie (bv. MKB, KHN)
Anders, namelijk

Heeft u aangifte van afpersing bij de politie gedaan?
		 Ja		 <volgende vraag overslaan>
		 Nee		

Kunt u toelichten waarom u geen aangifte heeft gedaan?
		
		
		
		
		

Bang voor de daders
Kost te veel tijd/moeite
Werd niet serieus genomen door de politie
Geen vertrouwen in de politie
Anders, namelijk

Bent u tevreden over de afhandeling van de zaak?
		 Ja
		 Redelijk
		 Nee

Bijlagen 261

Wilt u uw antwoord toelichten?

Heeft u (of uw bedrijf) schade geleden van de afpersing?
Meerdere antwoorden mogelijk
		
		
		
		

Ja, financieel
Ja, materieel
Ja, psychisch
Nee, geen schade

Wit u uw antwoord toelichten?

Wilt u anoniem uw verhaal met de onderzoekers van Bureau Beke delen?

Met een aantal ondernemers die slachtoffer zijn geweest van afpersing willen we
graag nader in gesprek. Het doel daarvan is beter inzicht krijgen in hoe afpersing te
werk gaat, wat de gevolgen zijn en wat er aan gedaan kan worden. Indien u bereid
bent tot een gesprek laat dan hier een telefoonnummer of e-mailadres achter waar
op we u kunnen bereiken. Er zal dan contact met u worden opgenomen door een van
de onderzoekers van Bureau Beke. Uw gegevens worden vertrouwelijk behandeld.
Mailadres 		

Telefoonnummer

Waar heeft u behoefte aan als het gaat om afpersing van ondernemers?
Meerdere antwoorden mogelijk
		
		
		
		
		
		

Meer kennis over afpersing
Meer informatie over waar ik terecht kan
Meer vertrouwen in de politie
Hogere pakkans
Hardere straffen
Anders, namelijk

262 Ondergaan of ondernemen

Wilt u uw antwoord toelichten?

Hier kunt u eventuele opmerkingen kwijt

HARTELIJK DANK VOOR UW MEDEWERKING!
Wij willen u erop wijzen dat indien u geconfronteerd wordt met afpersing u hulp en
advies kunt inwinnen bij de onafhankelijke Vertrouwenslijn Afpersing. Deze meldlijn is bereikbaar op telefoonnummer 06 22 96 27 71.

Bureau Beke
www.beke.nl

Bijlagen 263

Bijlage 6 - Overzicht deelnemende organisaties*

ActiZ
Centraal Bureau Levensmiddelenhandel
Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid
Detailhandel Nederland
Energie Nederland
European Network of Advisory Teams
EVO
INretail
ISPConnect
Koninklijke Horeca Nederland
Midden- en Klein Bedrijf Nederland
Ministerie van Veiligheid en Justitie
Nederland ICT
Nederlandse Branche Vereniging Notariaat
Nederlandse Orde van Advocaten
Nederlandse Vereniging van Banken
Nederlandse Vereniging voor Makelaars en Vastgoeddeskundigen
Netbeheer Nederland
Raad Nederlandse Detailhandel
Regionale Platforms Criminaliteitsbeheersing
Restment
NL Confidential
Thuiswinkel.org
Turkse Ondernemersvereniging Arnhem
VNO-NCW
TenneT
Enexis
*

Deze organisaties hebben hun medewerking aan het onderzoek verleend in de vorm van informatievoorziening, telefonische interviews, het attenderen van ondernemers op de survey en/of bemiddeling naar slachtoffers.
Daarnaast zijn er organisaties die hun medewerking hebben verleend maar anoniem willen blijven en daarom
niet in het overzicht vermeld staan. En tot slot zijn er diverse organisaties die via hun eigen netwerk op de
hoogte zijn gebracht van het onderzoek en indirect hun medewerking aan het onderzoek hebben verleend door
bijvoorbeeld ondernemers te attenderen op de survey. Omdat niet bekend is welke organisaties dit zijn, staan
deze niet in het overzicht vermeld.

264 Ondergaan of ondernemen

Bijlage 7 - Topiclijst interviews deskundigen
Deel A:
Algemene vragen over het fenomeen en de aanpak
FENOMEEN

 Omvang
 Verschijningsvormen
 Modus operandi
 Slachtoffertypen
 Dadertypen

MELDING EN AANGIFTE

 Mogelijkheden/voorzieningen
 Meldingsbereidheid (determinanten)
 Meldings- en aangifteproces (intake, opvang, professionaliteit)
 Registratie (logboek, BVH, BVO, …)
 Routing
 Succesfactoren
 Faalfactoren

AANPAK EN OPSPORING
 Kennis over afpersing
 Informatiepositie
 Vertrouwensrelatie
 Advisering
 Begeleiding
 Inzet
 Aanpak
 Samenwerking
 Expertise
 Succesfactoren
 Faalfactoren
 Pakkans
 Casuïstiek

Bijlagen 265

VERVOLGING
 Afdoeningen
 Succesfactoren
 Faalfactoren
 Casuïstiek

TOEKOMST AANPAK

 Kennis en deskundigheid
 Weerbaarheid
 Vertrouwensrelatie
 Meldingsbereidheid
 Professionalisering
 Alternatieve of eigen maatregelen

VERZOEKEN

 Contactpersonen
 Cijfermateriaal
 Documentatie en verslagen
 Casuïstiek
 Bemiddeling naar slachtoffers

DEEL B:
Verdieping van de projecten binnen de programmatische
aanpak
PROGRAMMATISCHE AANPAK (2010)
Stuurgroep
-

Vergroten kennis en weerbaarheid in het bedrijfsleven
Verbeteren vertrouwensrelatie met (potentiële) slachtoffers
Stimuleren (anonieme) meldingsbereidheid
Professionalisering aanpak politie
Proeftuin

 Beleidslogica en doel
 Maatregelen (invulling, uitvoering, reikwijdte)
 Betrokkenen

266 Ondergaan of ondernemen

 Verwachtingen
 Stand van zaken
 Opbrengsten (reikwijdte)
 Samenwerking
 Succesfactoren
 Faalfactoren
 Toekomst (aanpassingen, acties)
 Evaluatieverslag

PROJECT 1: VERGROTEN KENNIS EN WEERBAARHEID
MKB | VNO-NCW | KHN
-

Communicatieplan
Factsheet
Special in ledenbladen
Doelgroepgerichte campagne

 Beleidslogica en doel
 Maatregelen (invulling, uitvoering, reikwijdte)
 Betrokkenen
 Stand van zaken
 Opbrengsten (reikwijdte)
 Samenwerking (vertrouwen)
 Succesfactoren
 Faalfactoren
 Toekomst (aanpassingen, acties)
 Evaluatieverslag

PROJECT 2: VERBETEREN VERTROUWENSRELATIE
MKB | VNO-NCW | KHN | MIN VenJ
- Vertrouwenslijn Afpersing
 Beleidslogica en doel
 Maatregelen (invulling, uitvoering, reikwijdte)
 Betrokkenen
 Stand van zaken
 Opbrengsten (reikwijdte)
 Samenwerking (vertrouwen)
 Succesfactoren
Bijlagen 267

 Faalfactoren
 Toekomst (aanpassingen, acties)
 Evaluatieverslag

PROJECT 3: VERGROTEN KENNISPOSITIE EN
MELDINGSBEREIDHEID
NL Confidential
- M. helpt - pilots

 Beleidslogica en doel
 Maatregelen (invulling, uitvoering, reikwijdte)
 Betrokkenen
 Stand van zaken
 Opbrengsten (reikwijdte)
 Samenwerking (vertrouwen)
 Succesfactoren
 Faalfactoren
 Toekomst (aanpassingen, acties)
 Evaluatieverslag

PROJECT 4: PROFESSIONALISERING AANPAK POLITIE
Politie
-

Expertisepunt politie
Accountmanager Intelligence
Verbeteren aangifteproces
Inzet brede expertise bij tegenhouden van afpersing: casus
Toetsing structuur SGBO

 Beleidslogica en doel
 Maatregelen (invulling, uitvoering, reikwijdte)
 Betrokkenen
 Stand van zaken
 Opbrengsten (reikwijdte)
 Samenwerking (vertrouwen)
 Succesfactoren
 Faalfactoren
 Toekomst (aanpassingen, acties)
 Evaluatieverslag

268 Ondergaan of ondernemen

PROJECT 5: PROEFTUIN
NL Confidential | Politie
- Fenomeen en gebiedsanalyse
- Vergroten meldingsbereidheid
- Deskundigheidsbevordering
 Beleidslogica en doel
 Maatregelen (invulling, uitvoering, reikwijdte)
 Betrokkenen
 Stand van zaken
 Opbrengsten (reikwijdte)
 Samenwerking (vertrouwen)
 Succesfactoren
 Faalfactoren
 Toekomst (aanpassingen, acties)
 Evaluatieverslag

Bijlagen 269

Bijlage 8 - Overzicht respondenten interviews*

Peter Jans-Rat						Enexis
Christian Prickaerts				Fox -IT
Mariska Rijneveld					Gemeente Deventer
Ahmet Taskan						HOGIAF
Peter Willemsen					International Security Partners
Simon Besteman 					ISPConnect
Henk de Reus						Kamer van Koophandel
Hans Kant							Koninklijke Horeca Nederland
Caro Yen								Koninklijke Horeca Nederland
Ivoline van Erpecum				 Ministerie van Veiligheid en Justitie
Els Prins								MKB-Nederland, VNO-NCW
Aart Jochem						Nationaal Cyber Security Centrum
Dave Woutersen					 Nationaal Cyber Security Centrum
Axel van Pel							Nationale Politie
Kees de Rijk							Nationale Politie
Peter Verhoek						Nationale Politie
Marcel Sterk						Nationale Politie
Marc Geuskens						Nationale Politie
Ruud Deenen						Nationale Politie
Peter Rutgers						Nationale Politie
Henk Dul							Nationale Politie
Arjan Bouwman					Nationale Politie
Hans Bruinen						Nationale Politie
Ton Packbier						Nationale Politie
Hans Elling							Nationale Politie
Han Leunk							Nationale Politie
Henk Pieters						Nationale Politie
Bert Schriek							Nationale Politie
Willem Leeflang					Nationale Politie
Marcel Roeterink					Nationale Politie
Martijn van Putten				 Nationale Politie
André Paul Smit					Nationale Politie
Gert-Jan van der Linden			 Nationale Politie
Peter Mouwen						Nationale Politie
Wilma Bolt							Nationale Politie

270 Ondergaan of ondernemen

Roeland van Zeijst					Nationale Politie
Ronny Rakim						Nationale Politie
Arjen Fortijn						Nationale Politie
Clementine de Groen				 Openbaar Ministerie
Gerben Wilbrink					Openbaar Ministerie
Nina Tromp							Openbaar Ministerie
Henk Walles						Politieacademie
Lenard Prins						Restment
Willem van der Maaten			 Restment
Bas Bastiaans						NL Confidential
René Marchal						TenneT
Paul Alfing							Thuiswinkel.org
Martijn Hos							Thuiswinkel.org
Henk Munting						Vertrouwenslijn Afpersing
Will Meijers							Vertrouwenslijn Afpersing

*

Niet alle respondenten staan in het overzicht omdat een aantal anoniem (n=5) wil blijven.

Bijlagen 271

Bijlage 9 - Topiclijst interviews slachtoffers
KENNIS EN AANPAK
 Kennis over afpersing
 Bewustzijn van kwetsbaarheid
 Preventie en repressie (beveiliging, maatregelen, procedures)
 Mogelijkheden tot handelen (samenwerking, middelen, expertise)
 Vertrouwen in politie en justitie (aangiftebereidheid, pakkans)
 Behoeften in de aanpak

ERVARINGEN

 Omvang slachtofferschap
 Contactwijzen en frequentie
 Type bedreiging (pressiemiddelen)
 Doelwit
 Eis
 Motief
 Dader(s)
 Risico’s en gevaren
 Reactieproces (dilemma’s, handelingen)
 Verloop (doorlooptijd en afloop, wel of niet op eis ingegaan)
 Hulp en betrokkenen (beveiliging, politie, particuliere recherche)
 Knelpunten en succesfactoren in de aanpak
 Impact en schade
 Maatregelen om herhaald slachtofferschap tegen te gaan
		 (acties en behoeften)

272 Ondergaan of ondernemen

Bijlage 10 - Vragenlijst internationale survey
QUESTIONNAIRE ON THE EXTORTION OF BUSINESSES
Part I: The phenomenon of business extortion
1. 		
		
		

Is extortion of businesses (companies and entrepreneurs) in your country a
problem at this time? If yes, is it increasing, decreasing or stable over the
past five years?
		 It increased
		 It remained stable
		 It decreased
		 It is no problem

Are there any data on the size of the problem of extortion of businesses in 		
your country?
		 Yes
		 No
		
2.		

		

If yes, could you please explain the data?

3a.		

What kind of entrepreneurs and companies are victim of extortion in your
country?
You can choose more options
		 Multinationals
		 Bars, restaurants and clubs
		 Shops (food/non-food)
		 Services and consulting (e.g. realestate agents, bankers)
		 Construction
		 Internet businesses
		 Other, namely: Please type your answer here

Bijlagen 273

3b.		
		

Are there designated developments in the profile of extortion victims over
the past five years and if so, which one(s)?

4a.		
		

Who are the perpetrators of extortion of businesses?
You can choose more options
		 Private sphere (e.g. former intimate partners)
		 Business sphere (e.g. former employees, business partners)
		 Criminal groups
		 Other, namely: Please type your answer here.

4b.		

Are there designated developments in the profile of extortionists over the 		
past five years and if so, which one(s)?

5a.		

What kind of methods of extortion are businesses confronted with?
You can choose more options
		 Extortion by face-to-face contact
		 Extortion by writing (letters, e-mail)
		 Extortion by phone (phonecall, textmessage)
		 Extortion by the internet (cybercrime)
		 Other, namely: Please type your answer here

5b.		

Are there designated developments in the modus operandi of extortionists 		
over the past five years and if so, which one(s)?

274 Ondergaan of ondernemen

Part II: The approach of businesses extortion
6.		 Are there measures being undertaken to combat extortion in your country?
		 		 No
		 		 Yes
		
		

If yes, could you please describe these measures or the most important ones?

7.		

How is the general confidence of businesses and entrepreneurs in the police?
Please answer on a scale from 1 to 10.
1 being: very low confidence in the police.
10 being: very high confidence the police.
		
		 Could you please explain your answer?

8.		 To what extent do victims of extortion generally turn to the police if they are
		being extorted?
		 Most of them will contact the police
		 Most of them will not contact the police
		

Could you please explain your answer?

Bijlagen 275

9.		

Are there other organizations where victims of extortion can turn to?
		 Yes
		 No

		

If yes, could you please describe these organizations?

10.		 Could you please describe the measures that are effective or promising in
		 combating extortion of businesses? References to conducted studies are much
		 appreciated.

Thank you very much for your collaboration!

276 Ondergaan of ondernemen

Bijlage 11 - Overzicht internationale respondenten

Cynthia van Driessche		 België
Frederique Dejardin			België
Stefan Peters					Duitsland
Lars Bo Langsted				Denemarken
David Jones						Engeland
Jouko Huhtamäki				Finland
Marrku Heiskanen			Finland
Werner Schlojer				Oostenrijk
Alberto Carba Gonzales		 Spanje
Johannes Skinnari				Zweden
Anders Stenstrom				Zweden

Bijlagen 277

Bijlage 12 - Deelnemers intervisiebijeenkomst

Ank van Heeringen		 Thuiswinkel.org
Axel van Pel					Nationale Politie
Hans Kant					Koninklijke Horeca Nederland
Els Prins						MKB-Nederland, VNO-NCW
Marcel Sterk				Nationale Politie
Ruud Deenen				Nationale Politie

278 Ondergaan of ondernemen

Verschenen in de Bekereeks
2008
Ambtscriminaliteit aangegeven?
Een onderzoek naar het opvolgen van en kennis over de wettelijke verplichting tot aangifte
van artikel 162 Sv misdrijven
Verborgen problemen
Een onderzoek naar (de aanpak van) criminaliteit onder Antillianen in Nederland
Bont en Blauw
Een onderzoek naar de strafrechtelijke behandeling van geweldszaken tegen
politieambtenaren en de bejegening van slachtoffers daarvan door de politie en het
Openbaar Ministerie
Uitstel van behandeling?
Een verkennend onderzoek naar TBS-gestelden met en zonder een combinatievonnis en
de mogelijke effecten van detentie
2009
Huwelijksdwang: Een verbintenis voor het leven?
Een verkenning van de aard en aanpak van gedwongen huwelijken in Nederland
Inpakken niet nodig
Een profiel van straatroven en straatrovers in Almere
Back on Track?
Een evaluatieonderzoek naar de onthemende projecten van de Bijzondere Jeugdbijstand in
Vlaanderen
CoVa volgens plan?
Een vooronderzoek naar de mogelijkheden en reikwijdte van een effectonderzoek van de
cognitieve vaardigheidstraining
Achter de schermen
Een verkennend onderzoek naar downloaders van kinderporno

2010
Tot de dood ons scheidt
Een onderzoek naar de omvang en kenmerken van moord en doodslag in huiselijke kring
Kwetsbaar beroep
Een onderzoek naar de prostitutiebranche in Amsterdam
Cameratoezicht in beweging
Ervaringen met nieuwe vormen van cameratoezicht bij de Nederlandse politie
2011
Los van drank
Procesevaluatie Haltafdoening Alcohol
Lastige verhalen
Een exploratief onderzoek naar valse aangiften van zedenmisdrijven door meisjes van
12-18 jaar
Wapenfeiten
Een onderzoek naar overvallen en overvallers in Nijmegen
Snelle jongens
Een onderzoek naar drugsrunners en daaraan gerelateerde problematiek in Limburg-Zuid
2012
De schade hersteld?
Een onderzoek naar herstelbemiddeling bij jeugdige delinquenten in Vlaanderen
Onder Controle?
Een procesevaluatie van de gedragsinterventie ‘Korte Leefstijltraining voor verslaafde
justitiabelen’

Planmatig en flexibel
Procesevaluatie gedragsinterventie CoVa+
Oosterse Teelt
Vietnamezen in de hennepteelt
Dierenwelzijn in het vizier
De aard en omvang van dierenwelzijnszaken en de stand van zaken van de handhaving van
de regelgeving op dat gebied in Nederland
2013
Over Leven na de moord
De gevolgen van moord en doodslag voor de nabestaanden van de slachtoffers en de
ondersteuning door Slachtofferhulp Nederland
Met scherp schieten
Een onderzoek naar een aantal veiligheidsrisico’s met betrekking tot de schietsport in
Nederland
Georganiseerde voertuigcriminaliteit in Nederland
Een beeld van de omvang, kenmerken, werkwijzen en aanpak anno 2013
Het warme bad en de koude douche
Een onderzoek naar misstanden in nieuwe religieuze bewegingen en de toereikendheid van
het instrumentarium voor recht en zorg
2014
Portretten van notoire ordeverstoorders
Kenmerken en achtergronden van notoire ordeverstoorders binnen het voetbal

Voor meer informatie over uitgaven in deze reeks: www.beke.nl.

In het bedrijfsleven gaat veel geld om. Een goede business draaiende houden en
een goede reputatie genieten, is het streven. Deze aspecten maken echter dat het
bedrijfsleven een kwetsbare prooi is voor afpersing, een vorm van criminaliteit waar
ondernemers zich vaak niet bewust van zijn dat zij daarmee geconfronteerd kunnen worden. Dat komt onder andere omdat afpersing wat betreft omvang niet in
verhouding staat tot de vele fraudegevallen, diefstallen en overvallen waarmee het
bedrijfsleven kampt. Afpersing kan echter een minstens zo grote impact hebben op
een bedrijf en de betrokkenen als andere vormen van criminaliteit. Slachtoffers van
afpersing leven met gevoelens van angst en onveiligheid en zijn soms niet meer in
staat hun werk uit te voeren. In voorkomende gevallen gaan bedrijven zelfs failliet.

Ondergaan of ondernemen		

Zowel grote multinationals als kleine ondernemers kunnen met afpersing geconfronteerd worden. Het bijzondere aan afpersing is dat het een crime in action is. Het
lot wordt in feite in handen gelegd van het slachtoffer. Als hij voldoet aan de eis
gebeurt er niets, is de boodschap. De sfeer die op deze manier bij afpersing wordt
gecreëerd, maakt dat het een delict is dat als een zwaard van Damocles boven het
hoofd van het slachtoffer hangt.

Ilse van Leiden, Tjaza Appelman, Tom van Ham en Henk Ferwerda

In dit boek wordt het fenomeen afpersing van het bedrijfsleven geschetst. Behalve
dat wordt beschreven welke verschijningsvormen er actueel bestaan en welke
slachtoffer- en dadertypologieën er zijn, wordt ingegaan op het proces dat volgt op
afpersing. Dat is het proces van signalering, melding en aangifte van slachtofferschap
tot aan de opsporing en vervolging van de daders. Daarnaast wordt er uitgebreid
stilgestaan bij de aanpak van afpersing. Beschreven wordt wat er in preventieve en
repressieve sfeer tegen afpersing wordt gedaan en welke mogelijkheden er zijn om
(potentiële) slachtoffers in het bedrijfsleven te ondersteunen en het probleem van
afpersing verder te bestrijden.
Ondergaan of ondernemen biedt een beeldend inzicht in de situatie waarmee
bedrijven in het geval van afpersing te maken krijgen. Gezien de ernst en impact
van deze vorm van criminaliteit is het belangrijk dat slachtoffers ermee naar buiten
treden: ondernemen is beter dan ondergaan.

Ontwikkelingen in de aard en aanpak van afpersing
van het bedrijfsleven

ISBN 978-90-75116-92-2

Ilse van Leiden
Tjaza Appelman
Tom van Ham
Henk Ferwerda
www.beke.nl