Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

29 338

Wetenschapsbudget

Nr. 249

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 juni 2021
In deze Kamerbrief informeer ik u over de recente resultaten en ontwikkelingen binnen de Nationale Wetenschapsagenda (NWA), zoals ik ook heb
gedaan bij de resultaten uit de eerste call van het programma en zoals ik
heb toegezegd in de wetenschapsbrief «Nieuwsgierig en Betrokken».1 Ik
zal ingaan op de uitkomsten van de tweede call «Onderzoek op Routes
door Consortia»2, op de thematische programma’s met ministeries en op
de NWA-initiatieven op het gebied van wetenschapscommunicatie en
outreach. Daarnaast geef ik uitvoering aan de motie van de leden
Paternotte en Bisschop over aanvraagdruk3 en de motie van de leden
Wiersma en Bruins over kennisbenutting binnen de NWA.4
Doelstellingen en budget NWA
De overkoepelende ambitie van de NWA is om een substantiële en
structurele bijdrage te leveren aan de kennismaatschappij van morgen.
Als grote investering op het gebied van wetenschap, beoogt de NWA
bovenal bruggen te slaan: tussen wetenschap en samenleving, tussen
uiteenlopende wetenschappelijke gebieden, tussen verschillende vormen
van onderzoek (fundamenteel, toegepast, praktijkgericht) en tussen
nationale en internationale agenda’s. Onder de hoede van NWO heeft de
NWA zich ontwikkeld tot een uniek programma in het Nederlandse
kennislandschap, waarin wetenschappelijke doorbraken worden
gekoppeld aan maatschappelijke opgaven, binnen 140 clustervragen en 25
routes.

1

Eerst resultaten: Kamerstuk 29 338, nr. 207; wetenschapsbrief «Nieuwsgierig en betrokken. De
waarde van wetenschap.» (Kamerstuk 29 338, nr. 186).
2
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
3
Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 66.
4
Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 43.

kst-29338-249
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 338, nr. 249

1

Sinds de start stimuleert de NWA nieuwe multi- en interdisciplinaire
samenwerkingsverbanden en team science. In de consortia werken
hogescholen, universiteiten, universitaire medische centra, TO2instellingen, planbureaus, Rijkskennisinstellingen en andere kennisorganisaties samen met maatschappelijke partners uit publieke en semipublieke
sectoren en het bedrijfsleven. De NWA is ontstaan met grote betrokkenheid van burgers en de interactie tussen wetenschap en maatschappij
blijft één van de kernelementen van de agenda. Ik vind het daarom
belangrijk dat de resultaten worden teruggeven aan de samenleving en
dat het programma een impuls geeft aan effectieve en vernieuwende
wetenschapscommunicatie.
Het budget van de NWA is de afgelopen vier jaar toegenomen tot
structureel € 130 miljoen in 2020. Dat budget wordt ingezet via vier
programmalijnen: 1) langjarig, multidisciplinair Onderzoek op Routes door
Consortia (ORC); 2) NWA-calls op initiatief van vakdepartementen; 3)
netwerken en vernieuwing binnen de routes; en 4) wetenschapscommunicatie en outreach.
Ik heb besloten om in 2020 eenmalig € 20 miljoen in mindering te
brengen op het budget van de NWA, via een aanwijzing in de vorm van
een beleidsregel.5 Dit geld is, naast de maatregelen die universiteiten en
NWO zelf namen, bedoeld voor onderzoekers binnen kennisinstellingen
die in de laatste fase van hun tijdelijke aanstelling door corona vertraging
hadden opgelopen en hun onderzoeksopzet niet meer konden aanpassen.
Hierdoor is vanuit het budget van de NWA bijgedragen aan het
voorkomen van schade en discontinuïteit van onderzoeksloopbanen door
onderzoeksvertraging van circa 1000 wetenschappers.
Kerncijfers Nationale Wetenschapsagenda 2019–2021
•

•

•

•
•

38 gefinancierde onderzoeksconsortia via de call Onderzoek op
Routes door Consortia (ORC), voor vernieuwend en maatschappelijke relevant onderzoek, gericht op de 25 NWA-routes.
24 thematische onderzoeksprogramma’s ontwikkeld met vrijwel
alle ministeries, op thema’s variërend van cybersecurity tot
herstel van biodiversiteit en jongeren en zware criminaliteit.
Naast de projecten in de ORC-call en de thematische programma’s ook:
o 77 ‘high risk, high gain’-projecten in het kader van de
ideeëngenerator, waarvan 14 inmiddels afgerond;
o 73 kleine projecten toegewezen aan de NWA-routes, om hun
agenda te versterken;
400+ onderzoekers uit de hele kennisketen werken inmiddels aan
de NWA.
300+ samenwerkingspartners – maatschappelijke organisaties en
private partijen – waarmee wordt samengewerkt in de consortia
en projecten.

Langjarig onderzoek door consortia: recente resultaten en
verbeterde netwerkvorming
Op 25 november jl. werden de resultaten van de tweede call «Onderzoek
op Routes door Consortia» bekend. Deze wetenschapsbrede financieringsronde vormt de kern van het NWA-subsidieprogramma en is erop gericht
om interdisciplinair en kennisketenbreed onderzoek mogelijk te maken,
zodat maatschappelijke en wetenschappelijke doorbraken dichterbij
komen. In totaal ontvingen 21 onderzoeksconsortia financiering uit deze
5

Kamerstuk 29 338, nr. 223.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 338, nr. 249

2

tweede call. Daarmee kwam een bedrag van € 93 miljoen beschikbaar
voor de wetenschap, waarvan een bijdrage van € 81 miljoen uit de NWA
en de rest door co-financiers beschikbaar werd gesteld. De projecten
richten zich op vragen vanuit de samenleving die de inhoudelijke agenda
van de NWA vormen. Het gaat hierbij onder meer om de invloed van de
24-uursmaatschappij op onze biologische klok, over klimaatbestendige
dijkbescherming, over de omgang met koloniaal erfgoed en over de
ontwikkeling van een vrij te gebruiken kwantumcomputer in de cloud.
Aan de samenstelling van gehonoreerde consortia is goed te zien hoe de
NWA zorgt voor nieuwe samenwerkingen op het snijvlak van wetenschappelijke en maatschappelijke doorbraken. Wetenschappers werken samen
met maatschappelijke partners als musea, ziekenhuizen en natuurbeschermingsorganisaties, maar ook met lokale overheden en met patiëntenverenigingen en burgerinitiatieven. Ook het bedrijfsleven is sterk vertegenwoordigd. In appendix I staat een overzicht van alle gehonoreerde
projecten en de samenwerkingspartners.
De meerwaarde van de kennisketenbrede en interdisciplinaire aanpak
binnen de NWA tekent zich ook af in de onderzoeksconsortia die eerder
gehonoreerd werden. Zo investeerde de NWA al in 2019 € 9 miljoen in het
interdisciplinaire One Health-consortium, dat onderzoek doet naar
infectieziekten die worden overgedragen door muggen.6 Daarmee werd,
nog voor de uitbraak van de coronacrisis, erkend hoe belangrijk het is om
veranderingen in klimaat, landbouw, watermanagement en reisgedrag in
samenhang te bestuderen bij het voorkomen en aanpakken van
virusuitbraken.
Sinds de start van de NWA in 2018 monitort NWO het programma
zorgvuldig. Waar nodig worden wijziging aangebracht om de uitvoering
van het subsidieprogramma te verbeteren. Een belangrijke rol is daarbij
weggelegd voor de 25 routes: als zelf-organiserende communities
onderzoeken zij de belangrijke wetenschappelijke en maatschappelijke
vraagstukken die de kern van de agenda vormen. Het kennisnetwerk dat
zo ontstaat is van belang om samenwerkingen te initiëren en stimuleren
en om klaar te staan voor het oplossen van nieuwe vragen. Om kennisagenda’s te vernieuwen en om routenetwerken te verstevigen worden de
routes financieel ondersteund door programmalijn 3 van de NWA.
Daarnaast heeft elke route sinds 2020 de mogelijkheid om drie kleine
projecten te starten, die de kennisvragen binnen de route verbinden en
die de wetenschappelijke en maatschappelijke impact van de routes
vergroten. Omdat de routes zelf het initiatief nemen, na uitvoerige
consultatie van hun achterban, is maatwerk mogelijk. Zo organiseert de
NWA-route «Jeugd» kennisrotondes om wetenschappers en professionals
op het snijvlak van onderwijs en jeugd in contact te brengen. De route
«Logistiek en Transport» onderzoekt hoe voedselbanken omgaan met
extreme onzekerheid in de aanvoer van producten.
In de ORC-calls van 2020 en verder wordt de aansluiting tussen de
ingediende projecten in de ORC-call en de routes en 140 kernvragen van
de NWA verder aangescherpt. In projectvoorstellen zullen onderzoekers
nog nadrukkelijker moeten uitleggen hoe het projecten bijdraagt aan de
gamechangers en kennisvragen van de route-communities.

6

https://www.onehealthpact.org/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 338, nr. 249

3

Aanvraagdruk binnen de NWA, motie Paternotte en Bisschop
Binnen de ORC-call van de NWA oversteeg het aantal excellente onderzoeksvoorstellen het beschikbare budget fors: van de € 80,5 miljoen die
beschikbaar was in de meest recente financieringsronde konden 21
consortia gefinancierd worden, terwijl er 92 volledige aanvragen waren.
Dit betekent een netto honoreringspercentage van 23%.7 Dit is enerzijds
een signaal dat de belangstelling voor de agenda groot is en dat de NWA
in een behoefte voorziet: het programma faciliteert interdisciplinaire en
kennisketenbrede team science, en stelt onderzoekers in staat om op een
vernieuwende manier onderzoek te doen met burgers, maatschappelijke
partijen en bedrijven. Anderzijds betekent de lage slaagkans dat onderzoekers veel tijd en energie besteden aan het schrijven van onderzoeksplannen die uiteindelijk geen doorgang vinden. NWO en de VSNU hebben
oplossingen aandragen om de slagingskansen in de NWA en andere
programma’s te verhogen.8
In de motie van de leden Paternotte en Bisschop heeft uw Kamer hier
aandacht voor gevraagd en mij verzocht met NWO te onderzoeken of
tweejaarlijks indienrondes een verbetering kunnen zijn.9 Hieronder zet ik
uiteen welke stappen NWO heeft ondernomen om de aanvraagdruk in de
ORC-call te beperken.
Sinds 2019, al voor het indienen van de motie Paternotte en Bisschop,
kent de NWA een initiatieffase: onderzoekers publiceren een korte
omschrijving van hun onderzoeksplan en -consortium (in wording) op de
website van NWO. Hierdoor kunnen potentiële kennispartners elkaar beter
vinden en wordt versnippering voorkomen. Daarnaast moeten consortiumtrekkers het hoogste bestuursorgaan van hun instelling op de hoogte
stellen van de aanvraag. Daardoor worden instellingen gestimuleerd om
zelf een kritische selectie te maken van kansrijke aanvragen, die passen bij
hun onderzoeksprofiel. Ook de hierboven beschreven scherpere focus op
kennisvragen, gamechangers en route-agenda’s kan een dempend effect
hebben op het aantal aanvragen.
Door de coronacrisis heeft de ORC-call, net als andere subsidieprogramma’s van NWO, vertraging opgelopen. Om overlap tussen de
verschillende financieringsrondes te voorkomen, heeft NWO besloten om
de budgetten van drie ORC-calls van 2020, 2021 en 2022 samen te voegen
tot twee grote calls (minus de hierboven beschreven beleidsmaatregel
van € 20 miljoen). Daarvan is de eerste, waarvoor € 132,3 miljoen
beschikbaar is, begin 2021 geopend. De tweede grote call wordt in het
najaar van 2021 verwacht. Daarmee is sprake van één call in ongeveer
anderhalf jaar. Dit geeft NWO de mogelijkheid om te monitoren of het
grotere budget en de langere termijn voor consortiavorming tussen beide
rondes een gunstig effect heeft op de aanvraagdruk en de honoreringspercentages.
NWO zal de resultaten van bovenstaande maatregelen zorgvuldig
analyseren en meenemen in de evaluatie van de NWA, waarvan de
resultaten in het voorjaar van 2022 verwacht worden (zie hieronder).
Vervolgens zal ik samen met NWO bezien of aanvullende maatregelen
nodig zijn om de druk op de ORC-call verder te verlichten en hiermee de
doelmatigheid van het NWA-instrument te vergroten. Daarbij wordt de
7

Er waren in deze ronde 400 beknopte vooraanmeldingen, waarvan er 93 een positief advies tot
uitwerking kregen (1 daarvan kreeg uiteindelijk de cofinanciering niet rond).
Kamerstuk 31 288, nr. 834 en VSNU, NWO, Integraal plan «verlagen druk op het wetenschapssysteem» (maart 2020).
9
Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 66.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 338, nr. 249

4

mogelijkheid van tweejaarlijks indienen meegenomen, als de evaluatie
van de huidige situatie – met een periode van anderhalf jaar tussen twee
ORC-rondes – daar aanleiding toe geeft. In het voorjaar van 2022 zal ik uw
Kamer hierover nader informeren. Met deze toezegging en met de
stappen die NWO al heeft genomen, geef ik invulling aan de uitvoering
van de motie Paternotte en Bisschop.
Kennisbenutting in consortia, motie Wiersma en Bruins
De motie van de leden Wiersma en Bruins vraagt om te rapporteren hoe
de middelen voor kennisbenutting en ondernemerschap worden ingezet
door de consortia van de NWA.10
Binnen de NWA wordt onderscheid gemaakt tussen twee benaderingen
voor het creëren van maatschappelijke impact:
– De Impact Plan-benadering geldt voor projecten die gericht zijn op
wetenschappelijke én maatschappelijke impact: beoogd wordt met
deze projecten om een maatschappelijke verandering teweeg te
brengen.
– De Impact Outlook-benadering geldt voor projecten die de vragen
beantwoorden waar de samenleving benieuwd naar is, maar die niet
direct gericht zijn op maatschappelijke veranderingen. Ook deze
projecten identificeren (on)voorziene kansen op maatschappelijke
doorbraken.
In beide benaderingen is er door de interdisciplinaire en kennisketenbrede
consortiumvorming sprake van «productieve interacties»: uitwisseling
tussen onderzoekers onderling en met andere belanghebbenden waarin
kennis wordt gegenereerd die zowel wetenschappelijk vernieuwend en
robuust is als maatschappelijk relevant.11
Daarmee sluit de NWA aan bij de aanbevelingen uit het KNAW-rapport
«Impact in Kaart» en bij het Rathenau-rapport «Eieren voor het
Onderzoek», waarin het identificeren en benutten van impactpaden wordt
gezien als een belangrijke methode om van (investeringen in) wetenschap
te komen tot maatschappelijk en economisch rendement.12
Voor kennisbenutting in de NWA mag ook budget worden aangevraagd.
Een analyse van de begrotingen van de recent gehonoreerde aanvragen
in de ORC-call laat zien dat er in totaal € 7,5 miljoen is aangevraagd t.b.v.
activiteiten op het gebied van kennisbenutting. De voorbeelden zijn talrijk.
Zo zet het kwantum Inspire consortium in op de ontwikkeling van een lab
waarbinnen studenten kunnen experimenteren met kwantum effecten. Het
REDRESS consortium doet onderzoek naar hybride democratische
innovaties (zoals burgerfora en correctieve referenda) en ontwikkelt
daarvoor ook toolkits en trainingsmateriaal waarmee ProDemos (partner
in het consortium) burgers kan informeren. Een ander goed voorbeeld van
kennisbenutting is te vinden bij de bijna 20 partners – kennisinstellingen,
bedrijven, (lokale) overheden en maatschappelijke partijen – die samen
het consortium CASTOR vormen. Zij onderzoeken hoe de zandlandschappen van Oost- en Zuid-Nederland in de toekomst klimaatrobuust
kunnen worden en zetten daarvoor proeftuinen in waarin landbouw,
recreatie en natuur gecombineerd worden. Een laatste voorbeeld tenslotte
vormt het onderzoek «diervrij melkeiwit», waar wordt gepoogd melkeiwit
te produceren zonder koeien en waarin wordt samengewerkt met twee
10
11
12

Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 43.
Zie ook: https://www.nwo.nl/kennisbenutting.
KNAW (2018). Maatschappelijke impact in kaart. Amsterdam, KNAW; Meulen, B. van der, G.
Diercks en P. Diederen (2018). Eieren voor het onderzoek – Prijs, waarde en impact van
wetenschap. Den Haag: Rathenau Instituut.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 338, nr. 249

5

innovatieve start-ups. Voor een overzicht van eerdere vormen van
kennisbenutting verwijs ik naar de brief die ik uw kamer stuurde over de
eerste resultaten van de NWA.13
Thematisch onderzoek op initiatief van departementen
Binnen de thematische programmalijn zijn sinds de start van de NWA 24
onderzoeksprogramma’s ontwikkeld, in samenspraak met
(co-financierende) ministeries. De NWA zorgt zo voor meer investeringen
in wetenschap, voor afstemming van departementale kennisagenda’s en
voor de verbinding tussen wetenschap, samenleving en beleid op urgente
maatschappelijke thema’s die passen binnen de NWA.
Via de thematische programmalijn van de NWA kwam in 2018, 2019 en
2020 in totaal ruim € 90 miljoen beschikbaar voor onderzoek.14 In 2020
ging het om een bedrag van € 34,73 miljoen, waarvan ongeveer de helft
door de NWA en de helft door de deelnemende departementen en andere
overheden werd gefinancierd. Daarvan werden de volgende onderzoeksprogramma’s ontwikkeld:
Thematisch onderzoeksprogramma (2020)

Deelnemende departementen

Budget,
€ miljoen

Alternatieven voor dierproeven – nieuwe manier
van veiligheidsbeoordeling
Bruggen en kademuren

IenW, VWS, EZK, LNV, DEF

3,00

IenW, gemeente Amsterdam
BZK

4,00

VWS, OCW

3,00

J&V
OCW, IenW, BZ, EZK, LNV
EZK, DEF
IenW, SZW
LNV, I&W, EZK, provincies,
Waddenfonds
IenW

3,00
4,50
3,00
3,23
4,00

Fundamenten voor digitale, industriële, circulaire
en emissievrije bouw
Invloed digitalisering op functioneren van de
jeugd
Jongeren en zware en georganiseerde criminaliteit
Polair toerisme
Kwantumtechnologie en maatschappij
Safety-by-design in practice
Trilateraal onderzoek Waddenzee
Zero emissie binnenvaart

3,00

3,0

Samen met NWO bouw ik deze aanpak het komende jaar verder uit. Zo is
het nu voor decentrale overheden (provincies, gemeenten, waterschappen) mogelijk om mee te programmeren in de thematische
programma’s van de NWA. Een mooi voorbeeld is het onderzoeksprogramma «Bruggen en Kademuren», waarin naast NWO ook het Ministerie
van I&W en de gemeente Amsterdam participeren. De resultaten zijn niet
alleen toepasbaar in Amsterdam, maar dragen ook bij aan landelijke
kennis en innovatie over bestaande civiele infrastructuur. De komende tijd
zorgen we dat maatschappelijke partners nog makkelijker kunnen
aansluiten bij de NWA.
Om de synergie tussen de NWA en het Kennis- en Innovatieconvenant
(KIC) verder te versterken zal de NWA vanaf 2020 jaarlijks één grote call
ontwikkelen vanuit de thematische programmalijn.15 Deze call is gericht
op een groot en dwarsdoorsnijdend thema en stimuleert samenwerking
met partijen uit de gehele maatschappij, waaronder ook topsectoren en
maatschappelijke organisaties. Zo ontstaat op een urgent maatschappelijk
thema meer verbinding in de kennisketen en meer focus en massa in het
13

Kamerstuk 29 338, nr. 207 (bijlage 3).
Zie voor een overzicht van thematische programma’s uit 2018 en 2019: Kamerstuk 29 338, nr.
207 (bijlage 4 en 5).
15
Kamerstuk 33 009, nr. 91.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 338, nr. 249

6

onderzoekslandschap. De NWA investeert maximaal € 7,5 miljoen in het
synergiethema; met cofinanciering van ministeries en andere organisaties
ontstaat zo een onderzoeksprogramma van circa € 15 miljoen. Als eerste
thema is gekozen voor «Kunstmatige Intelligentie» – de call wordt aan het
begin van de zomer van 2021 verwacht.
Wetenschapscommunicatie en outreach
De NWA geeft een impuls aan wetenschapscommunicatie in Nederland
door op vernieuwende wijze het belang van wetenschap voor de welvaart
en het welzijn van de samenleving te laten zien. Binnen de NWA gaat
NWO hiervoor partnerschappen aan met kennisinstellingen, maatschappelijke partners en bestaande wetenschapsinitiatieven, zoals de Universiteit van Nederland en Lowlands Science. Ook science centers en
wetenschapsmusea door het hele land hebben een verbindende rol.16
Een deel van het budget voor deze programmalijn, € 1 miljoen, is
bestemd voor een jaarlijkse open call voor innovatieve
wetenschapscommunicatie-ideeën. In januari 2021 werden de eerste
initiatieven gefinancierd.17 De projecten proberen nadrukkelijk om een
publiek te bereiken dat niet vanzelfsprekend met wetenschap in aanraking
komt. Daarnaast wil de NWA de impact van wetenschapscommunicatie
meten. Daarom wordt in samenwerking met de Universiteit Leiden en de
Universiteit Utrecht op dit moment een toolbox ontwikkeld, die als eerst
zal worden ingezet in de door de NWA gefinancierde projecten.
Door de coronacrisis konden veel fysieke evenementen het afgelopen jaar
niet doorgaan. Daarom heeft de NWA een uitgebreide online campagne
georganiseerd. Wetenschappers gingen online in gesprek met het publiek
over de wetenschap achter het coronavirus, de maatregelen en de
maatschappelijke effecten hiervan. Een recente mijlpaal in deze campagne
was de «Jongeren challenge». Hiermee gaf de NWA invulling aan de
oproep van de Minister president aan jongeren om actief mee te denken
over hun toekomst, tijdens en na de coronacrisis. Vijf onderzoeksteams
hebben met jongeren een advies geschreven over het betrekken van
jongeren bij onderzoek en beleid.18 Inmiddels heeft NWO de online
campagne ook uitgebreid naar andere actuele thema’s, zoals «racisme en
discriminatie», «gezond oud worden» en «muziek en het brein».
Aankondiging evaluatie en herijking
In deze brief heb ik laten zien dat de NWA relevante multidisciplinaire
wetenschap financiert, nieuwe samenwerkingen bevordert en wetenschap
in verbinding brengt met de samenleving. Om het NWA-instrument verder
te verbeteren en te leren van de voorlopige resultaten en verwachte
effecten, heb ik NWO verzocht om het NWA-instrument te evalueren. De
resultaten worden in het voorjaar van 2022 verwacht.
Daarnaast is bij de start van de NWA aangekondigd dat de inhoudelijke
agenda van de NWA elke zeven jaar wordt herijkt. De eerste lichte
herijking zal in 2022 plaatsvinden. In dit proces worden de routetrekkers,

16

Kamerstuk 29 338, nr. 213.
Zie voor een overzicht: https://www.nwo.nl/onderzoeksprogrammas/nationalewetenschapsagenda-nwa/wetenschapscommunicatie-en-outreach/wecom.
18
https://wetenschapsagenda.nl/artikelen/jongerenchallenge/
17

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 338, nr. 249

7

onderzoekers, de NWA-adviescommissie, maatschappelijke organisaties,
bedrijven en burgers betrokken. Op deze manier blijft de NWA ook na
2022 actueel en relevant.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 338, nr. 249

8