Position Paper Waddenvereniging & Natuurmonumenten,
ronde tafel gesprek Stroomkabel windpark Schiermonnikoog

Het wantij onder Schiermonnikoog, het gebied waar het Voorkeursalternatief is gepland (foto: Flying Focus , Herman IJsseling)

1

Harlingen/Schiermonnikoog, 13 september 2021

Geachte leden van de Vaste Kamercommissie voor Economische Zaken en Klimaat,
Een plaatje zegt meer dan 1000 woorden. Bovenstaand het stuk Waddenzee tussen de oostpunt van Schiermonnikoog en de Groninger vaste wal waar de natuur de baas is, al eeuwenlang, zonder enige menselijke invloed .
Het is september, vele honderden miljoenen vogels maken zich op voor de jaarlijkse trek naar het zuiden. Veel,
héél veel van hen gebruiken de Waddenzee als essentiële tussenstop om te eten en te rusten. Exact het gebied
waar de aanlanding van Net op Zee (NOZ) als voorkeursalternatief staat geprojecteerd. Een dynamisch gebied
met zowel op het eiland als in de Waddenzee, unieke natuurwaarden, boven en onder water. Zon, water, wind,
regen, zand en eb & vloed hebben dit landschap gevormd. Elke jaargetijde is het anders, een dynamisch en magisch gebied. Juist dwars door deze oernatuur staat deze aanlanding gepland, met twee kabels 100 meter uit
elkaar. Dat kan en mag niet, ethisch, beleidsmatig en wettelijk. En het hoeft ook niet, er zijn immers alternatieven.
Waddennatuur staat onder druk
Deze beoogde aanlanding is de zoveelste aanslag op de natuurwaarden van het Waddengebied. Het gaat niet
goed met de natuur in de Waddenzee. Daarom ook heeft besloot dit Kabinet tot een betere vorm van natuurbeheer dan voorheen. De doelstelling van deze nieuwe Beheerautoriteit Waddenzee laat daar geen twijfel over
bestaan: “de samenhang van het natuur-, vis- en waterbeheer van de Waddenzee in overeenstemming met de
daarvoor geldende Unierechtelijke en nationale wet- en regelgeving te bevorderen en te versterken en daarmee
de natuurkwaliteit te verbeteren”.1
De kwaliteit van aquatische habitattypen is nog onvoldoende (beheerplan Waddenzee). Belangrijke soorten lopen in aantal achteruit (zoals eidereenden, scholeksters), herstel van aangetaste natuurwaarden loopt traag
(kokkel- en mosselbanken) of komt niet op gang (herstel van groot en klein zeegras, terugkeer van de wulk). Ook
zijn er onvoldoende migratiemogelijkheden voor trekvissen en de broedgebieden die voor veel soorten kustvogels onvoldoende zijn (beheerplan Waddenzee). Oorzaken van deze negatieve ontwikkelingen zijn divers en niet
eenduidig: vaak gaat het om een complex van ontwikkelingen die ieder op zich mogelijk een beperkt effect hebben, maar samen voor achteruitgang zorgen. Wat deze cumulatieve effecten zijn en hoe ze de kwaliteit van de
natuur verslechteren is nog onbekend. Het Kabinet heeft daarom een onderzoek aangekondigd onder de paraplu
van het NOW. 2
De ecologische effecten zijn groot en niet herstelbaar
Dit is een nieuw, groot en ingrijpend project waarbij de schade dus bovenop de nog onbekende cumulatieve
schade komt voor de gehele Waddenzee. De effecten van aanlanding zullen op het eiland Schiermonnikoog, de
Waddenzee en het Groninger landbouwgebied desastreus zijn. Akkerbouwers moeten vrezen voor extra verzilting. Kwelder en duinvegetaties, met zeldzame soorten en kwetsbare ecosystemen worden doorgraven. Ruiplekken voor de Lepelaars worden verstoord, het zicht onderwater door het vele baggeren en graven zal troebel
worden. Sommige effecten zijn tijdelijk, maar het herstel van dergelijke complexe ecosystemen vraagt een zeer
lange tijd. De vraag is echter ook of de natuur deze rust gegund wordt. Door het dynamische karakter van de
Waddenzee, zeker nabij de oostpunt van het eiland, is het gevaar op blootspoelen van de kabels groot waardoor
periodiek / structureel onderhoud noodzakelijk zal zijn. Ook heerst er zorg over de geomorfologische stabiliteit
van het eiland ter plaatse van de doorsnijding na aanleg van de kabels.
In strijd met Waddenbeleid en wet- & regelgeving
Het Kabinet koos met het nieuwe natuurbeheer voor de Waddenzee nadrukkelijk voor verbetering van de natuurkwaliteit. Om dat te bereiken werd februari 2021 is op de Waddentoogdag door de ministers van LNV en
I&W de Agenda voor het Waddengebied 2050 vastgesteld. Over aanlandingen is deze agenda heel helder: “De
aanleg van kabels en buisleidingen door de Waddenzee van de Noordzee naar het vasteland dient in beginsel aan
te sluiten bij bestaande corridors (westzijde nabij Den Helder, oostzijde bij de Eemshaven)”. Met het VKA legt het
1

Staatscourant 2020, 36033 - Bestuursovereenkomst Beheerautoriteit Waddenzee, Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit, besluit 09-07-2020
2
Kamerbrief d.d. 7 juni 2021, https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2021Z10050&did=2021D22118

2

ministerie van EZK de Agenda voor het Waddengebied letterlijk naast zich neer, sterker nog ze kenden hem in
eerste instantie niet.
Ook Nederland heeft te voldoen aan het Europese Natura-2000 opgaven binnen haar natuurgebieden, zo ook
de Waddenzee. Voor het Waddengebied gelden tal van instandhouding of verbeteropgaven van tal van soorten
en habitats. Echter met de ‘patiënt Waddenzee’ gaat het niet goed. Veel opgaven zijn (nog steeds) niet gehaald.
De voorgenomen aanlanding zal de conditie van de patiënt niet verbeteren is ons oordeel. Niet alleen zou het
‘voorzorgsprincipe’ moeten worden gehanteerd, maar deze aanlanding is niet te compenseren of mitigeren.
Kortom deze activiteit is wettelijk gezien onvergunbaar.
Op het IUCN world-congress in Marseille begin deze maand hebben internationale natuurbeschermers de Nederlandse regering in een vastgestelde motie opgeroepen te stoppen met gaswinning onder het Werelderfgoed
Waddenzee. Morrelen aan de waarden van dit UNESCO Werelderfgoed kan en mag niet. Parallellen met de aanlanding van kabels in ditzelfde gebied zijn evident. Over schade toebrengen aan de Outstanding Universal Value
van Werelderfgoed Waddenzee is de onafhankelijke Nederlandse UNESCO Commissie helder en niet mis te verstaan; “Het is de verantwoordelijkheid van ons allemaal om goed voor dit uitzonderlijke gebied te zorgen en
daarvoor alle maatregelen te nemen. Neem die verantwoordelijkheid, voor het Wad, voor Nederland, voor de
wereld.”3
EZK blijft kiezen voor snelheid boven zorgvuldigheid
In de kamerbrief van 18 mei 2021 kondigt de Minister EZK een ‘adempauze’ aan , om beter met stakeholders in
gesprek te gaan en de alternatieven beter in kaart te brengen. Inmiddels is deze korte adempauze al weer bijna
voorbij. De eerste concept-uitwerkingen van deze verkenning zijn uiterst teleurstellend, qua focus en diepgang.
Alle mogelijke andere routes anders dan de oostelijke Waddenzee, bijvoorbeeld door samenwerking met de
Duitsers of de Noordzee worden ter zijde geschoven. Ook het amoveren van bestaande leidingen om ruimte te
creëren in de drukke route Eems-Oost krijgen geen kans. De aanlanding van stroomkabels kan efficiënter, met
minder natuurschade, door inzet andere routes, toepassing van innovatieve technieken (stopcontacten op zee,
waterstofproductie op zee en samenwerking met andere landen. Wij roepen op deze mogelijkheden beter en
breder te onderzoeken en de adempauze te verlengen zodat deze alternatieven onderzocht kunnen worden.
MER-fase II van het VKA, de route door de Waddenzee, door Schiermonnikoog vereist een zorgvuldige ecologische effectbeschrijving en fact-finding. Het is immers een majeure ingreep. De voorbereidingen en onderzoek
in het trace van het VKA lopen door. De ecologische onderbouwing, lijkt net als in fase I, zich te beperken tot
‘tabellen met plussen en minnen en afvinklijstjes’. Het position paper van Professor Tsjisse van der Heide laat
zien dat er een schat aan wetenschappelijke onderzoeksdata ligt. Een netwerkanalyse waarbij interacties en
onderlinge afhankelijkheid van soorten duidelijker wordt, zal een stevige fundatie kunnen vormen voor de verdere effectvoorspelling. Deze ontbeert nu helaas, zowel bij de aanpak van de ecologische effectvoorspelling van
NOZ maar ook VAWOZ.
Recent is door de Waddenacademie op verzoek van u, vaste commissie voor EZK, een contra-expertise over integrale besluitvorming duurzame aanleg van kabels en leidingen in het Waddengebied.opgeleverd. De conclusie
van deze contra-expertise is duidelijk. EZK handelt in haar integrale besluitvorming onvolledig, met een te smalle
scope en heeft weinig aandacht voor impact op langere termijn van ingrepen en gaat niet in op de cumulatieve
effecten van deze maatregel bovenop de stapel van alle andere die de Wadden-natuur schaden.
Tot slot, het kan ook anders
Om het klimaat te redden is duurzame windenenergie hard nodig, ook wij vinden dat. En juist om klimaatverandering te weerstaan zijn gezonde natuurgebieden als de Waddenzee essentieel voor onze maatschappij en economie. Net als de Waddenzee essentieel is voor de vogels, vissen en schelpenriffen. Daarom begint de weg naar
een uitstekend klimaat kan alleen met respect voor de natuur.
De aanpak waar nu voor gekozen is, is typisch vanuit een ad-hoc planning bekeken vanuit éen specifiek project.
Als je gaat uitzoomen en naar de toekomst kijkt zullen er nog veel meer windparken en daarbij behorende kabels
nodig zijn. Maar misschien ook minder kabels door een ‘stopcontact op zee’ , of een locatie waarin stroom is
omgezet in waterstof. Er zit dus een conflict tussen korte termijn en lange termijn planning. Wat er nu nodig is,
3

https://www.unesco.nl/nl/artikel/oproep-aan-de-politiek-geen-nieuwe-boringen-in-nabij-de-waddenzee

3

is een integrale en lange termijn aanpak met een goede ruimtelijke planning. Dan zou het zo maar kunnen zijn
dat dit VKA, op deze plek niet nodig is.
Wij doen een dringend beroep op dit en het toekomstige Nederlandse Kabinet om groene stroom aan land te
brengen zonder daarmee het natuurlijk van Werelderfgoed Waddenzee te doorkruisen. Kies voor een slimmere
manier om dat te doen. aan land te brengen. Hou op met graven onder een eiland, baggeren door Wad en kwelders en graven door vruchtbare aardappelakkers! Breng groene stroom direct naar de plekken in Nederland waar
het meteen helpt om de grootste vermindering van CO2 uitstoot te verminderen. IJmuiden kan ook voor de
toekomst een logische plek zijn voor de aanlanding van stroom uit toekomstige windparken. De Minister kan en
moet verder denken over klimaat, energie en biodiversiteit dan de landsgrens en de kades van de Eemshaven.
Drie landen beheren hetzelfde werelderfgoed Waddenzee. Drie landen hebben dezelfde klimaat- en biodiversiteitsdoelstellingen binnen de Europese Unie.
Het is september, vele honderden miljoenen vogels maken zich in de Waddenzee op voor de jaarlijkse trek naar
het zuiden. Het is september en de Tweede Kamer staat aan de vooravond voor belangrijke besluiten voor de
Waddenzee, is het niet deze aanlanding, dan is het wel aardgaswinning. Héél veel mensen in ons piepkleine
landje vragen juist in deze maand steun en daadkracht van de Tweede Kamer. Dat doen we vandaag, maar deden
dat ook namens bijna 37.000 mensen die met ons al in juni een petitie overhandigden aan u, leden van de
Tweede Kamer.
Kies voor een alternatieve route. Vermijd Schiermonnikoog en het bijzondere Waddengebied en spaar de kwetsbare natuur en landbouwgronden.

Lutz Jacobi, directeur Waddenvereniging
Arjen Kok, Provinciaal Ambassadeur Wadden, Natuurmonumenten
Namens: Vogelbescherming Nederland, It Fryske Gea, Het Groninger Landschap, Landschap Noord-Holland,
Sportvisserij Nederland en Stichting Wad

4