Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

33 354

Voorstel van wet van het lid Taverne houdende
wijziging van de Kieswet teneinde grondslagen
te creëren om stemmen via het internet voor
kiezers die buiten Nederland verblijven mogelijk
te maken alsmede om het uitbrengen van een
stem anders dan door middel van een stembiljet
mogelijk te maken

Nr. 4

ADVIES VAN DE AFDELING ADVISERING VAN DE RAAD VAN
STATE EN REACTIE VAN DE INITIATIEFNEMER
Hieronder zijn opgenomen het advies van de Afdeling advisering van de
Raad van State d.d. 11 oktober 2012 en de reactie van de initiatiefnemer
d.d. 14 maart 2016, aangeboden aan de Voorzitter van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal. Het advies van de Afdeling advisering van de Raad
van State is cursief afgedrukt.
Bij brief van de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal van
29 augustus 2012 heeft de Tweede Kamer bij de Afdeling advisering van
de Raad van State ter overweging aanhangig gemaakt het voorstel van
wet van het lid Taverne houdende wijziging van de Kieswet teneinde
grondslagen te creëren om stemmen via het internet voor kiezers die
buiten Nederland verblijven mogelijk te maken alsmede om het
uitbrengen van een stem anders dan door middel van een stembiljet
mogelijk te maken, met memorie van toelichting.
Het voorstel opent de mogelijkheid om in stembureaus op een andere
wijze te stemmen dan door het gebruik van stembiljetten. Blijkens de
toelichting gaat het daarbij om het stemmen via stemcomputers.
Daarnaast strekt het ertoe om het voor Nederlanders die in het buitenland
verblijven mogelijk te maken om via internet te stemmen.
De Afdeling advisering maakt opmerkingen over de onderlinge afweging
van de waarborgen voor het verkiezingsproces en de technische aspecten
van het stemmen anders dan door middel van een stembiljet. Zij
concludeert dat in de toelichting een afweging tussen de verschillende
waarborgen van het verkiezingsproces ontbreekt. Een dergelijke afweging
is noodzakelijk voor een goede balans tussen deze waarborgen. Verder
constateert de Afdeling dat, alhoewel het opschrift en de considerans van
het wetsvoorstel ruimte laten om verschillende technieken toe te passen
in het verkiezingsproces, uit de toelichting blijkt dat de initiatiefnemer
beoogt de stemcomputer weer in te voeren. Aangezien daarbij voorbij
wordt gegaan aan in het verleden en in andere landen gerezen
problemen, adviseert de Afdeling deze herinvoering nader te bezien.
Voorts merkt de Afdeling op dat er nog geen zicht is op de wijze waarop

kst-33354-4
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 4

1

een voorziening voor internetstemmen uit het buitenland kan worden
ingericht. Om die reden maakt het voorstel het mogelijk om bij lagere
regelgeving op een groot aantal punten af te wijken van de Kieswet. Gelet
op de hiërarchie van regelgeving en het bijzondere karakter van de
Kieswet wijst de Afdeling een dergelijke afwijkingsbevoegdheid af. Met
betrekking tot de registratie van kiezers in het buitenland wijst de Afdeling
op een wetsvoorstel dat in de Tweede Kamer aanhangig is en reeds
voorziet in een vergemakkelijking van de registratieprocedure. Ten slotte
adviseert de Afdeling om de gemeenten en de Kiesraad bij de verdere
behandeling van het initiatiefwetsvoorstel te betrekken.
Vooraf
Op 11 oktober 2012 heeft de Afdeling advisering van de Raad van State
advies uitgebracht over het voorstel van wet van het lid Taverne
houdende wijziging van de Kieswet teneinde grondslagen te creëren om
stemmen via het internet voor kiezers die buiten Nederland verblijven
mogelijk te maken alsmede om het uitbrengen van een stem anders dan
door middel van een stembiljet mogelijk te maken. De initiatiefnemer is de
Raad van State erkentelijk voor zijn advies. Graag gaat de initiatiefnemer
hieronder in op de door de Raad gemaakte opmerkingen.
A. Algemeen
1. Voorgeschiedenis
De toelichting bevat een beknopte weergave van de voorgeschiedenis van
het stemmen door middel van een stemcomputer in Nederland. Deze
voorgeschiedenis is eerder in kaart gebracht door de Commissie
Besluitvorming Stemmachines.1
De Afdeling merkt op dat de paragraaf over de voorgeschiedenis niet
volledig is. Zo wordt wel ingegaan op de juridische procedures die in 2007
zijn gevoerd, maar niet op de gebeurtenissen die al vóór de Tweede
Kamerverkiezingen van 2006 hebben plaatsgevonden.2 In die periode
hebben de handelingen van de stichting «Wij vertrouwen stemcomputers
niet»3 geleid tot verschillende debatten in de Tweede Kamer en tot het
aanbrengen van extra beveiligingsmaatregelen voor de stemcomputers.
Ook is toen al het besluit genomen om de computers van de Sdu niet te
gebruiken bij de verkiezingen. Evenmin besteedt de toelichting aandacht
aan de debatten die na de juridische procedures in 2007 in de Tweede
Kamer over dit onderwerp zijn gehouden. Daarnaast wordt niet ingegaan
op de aanbevelingen van de Commissie Besluitvorming Stemmachines.4
Nu de initiatiefnemer beoogt de stemcomputers weer in te voeren,
verdienen deze aanbevelingen passende aandacht. Immers, voorkomen
moet worden dat een herhaling plaatsvindt van fouten uit het verleden.
Ten slotte gaat de toelichting niet in op de eerdere experimenten met het

1

«Stemmachines, een verweesd dossier», Rapport van de Commissie Besluitvorming Stemmachines, april 2007.
Zie hoofdstuk 8 van het rapport «Stemmachines, een verweesd dossier».
3
«Stemmachines, een verweesd dossier» blz. 40–45.
4
Stemmachines, een verweesd dossier» blz. 55–57. Het betreft hier bijvoorbeeld de aanbevelingen dat niet het gemak maar de betrouwbaarheid centraal moet staan bij het besluit om
elektronisch te stemmen, dat de overheid en niet de markt de regie moet voeren over de te
stellen eisen en de vraag of aan de eisen wordt voldaan en de periodieke herijking van de
eisen. Zie in dit verband ook Kamerstukken II 2011/12, 31 142, nr. 32.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 4

2

stemmen via internet, en op de redenen waarom in 2008 is besloten om af
te zien van het verder toepassen van deze methode.5
De Afdeling adviseert de toelichting in verband met het voorgaande aan
te vullen.
De initiatiefnemer heeft de paragraaf over de voorgeschiedenis goeddeels
herschreven, met inachtneming van de opmerkingen van de Raad van
State (zie paragraaf 2 van de gewijzigde memorie van toelichting).
2. Waarborgen voor het verkiezingsproces: de noodzaak van onderlinge
afweging
De initiatiefnemer noemt in de toelichting de waarborgen voor het
verkiezingsproces zoals deze uit internationale teksten naar voren komen
en ook in het rapport van de Adviescommissie inrichting verkiezingsproces (hierna: Commissie Korthals Altes) zijn benadrukt.6 Het betreft de
volgende waarborgen: Transparantie, Controleerbaarheid, Integriteit,
Kiesgerechtigdheid, Stemvrijheid, Stemgeheim, Uniciteit en Toegankelijkheid.
De Commissie Korthals Altes gaat in haar rapport in op de wijze waarop
naar de onderlinge samenhang tussen deze acht waarborgen moet
worden gekeken. Zij stelt hierover:
«In de praktijk is het niet mogelijk om aan alle waarborgen in absolute zin
te voldoen. Het verkiezingsproces kent daarvoor te veel spanningsvelden.
Er moet daarom altijd naar een balans worden gezocht. Het moet
bijvoorbeeld zo zijn, dat iedere stem (eenmaal) bijdraagt aan het eindresultaat (waarborgen integriteit en uniciteit) van de verkiezing. Anderzijds
moet de inhoud van iedere stem vertrouwelijk blijven (waarborg
stemgeheim). Dit stelt eisen aan de organisatie van het proces en vraagt
om een goed doordachte balans. Natuurlijk kunnen de controleerbaarheid
en transparantie vergroot worden door van iedere stap in het proces een
uitgebreide «log» bij te houden (zoals bijvoorbeeld in de bankwereld bij
het internetbankieren gebruikelijk is), zodat reconstructie en herstel
mogelijk is in het geval van (een schijn van) incorrectheid. Maar die
benadering komt in strijd met de waarborg van het stemgeheim.
Een ander spanningsveld bestaat tussen de waarborgen toegankelijkheid
en stemvrijheid. Het zou de burger toegestaan kunnen worden onder veel
verschillende omstandigheden (thuis, op het station, in de supermarkt,
etc.) op een zo eenvoudig mogelijke wijze een stem uit te brengen. Dat
vergroot de toegankelijkheid. Dat heeft evenwel tot gevolg dat de
stemvrijheid en het stemgeheim nadrukkelijk in het geding komen. Wordt
er gestemd zonder het toezicht van een stembureau, dan kan immers niet
meer gegarandeerd worden dat de burger zonder beïnvloeding stemt én
dat niemand kan weten wat er gestemd is.
Als de stemvrijheid en het stemgeheim in absolute zin moeten worden
gewaarborgd, wordt de toegankelijkheid voor bepaalde groepen burgers,
zoals Nederlanders in het buitenland en personen met een zodanige
lichamelijke beperking dat zij niet in een stembureau kunnen stemmen, in
vergaande mate beperkt. Dat betekent evenwel een inbreuk op de
toegankelijkheid.
5

Kamerstukken II 2007/08, 31 142, nr. 12. Hiertoe werd ondermeer besloten vanwege het feit dat
Fox-IT die het systeem op verzoek van de Minister heeft onderzocht concludeerde dat «dit
kwaadwillenden diverse mogelijkheden biedt om de uitslag te beïnvloeden, het verkiezingsproces te saboteren en/of om op termijn te herleiden wie op wie heeft gestemd.»
6
«Stemmen met vertrouwen», Rapport van de Adviescommissie inrichting verkiezingsproces,
september 2007.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 4

3

In bepaalde gevallen kan dus niet volledig aan alle waarborgen worden
voldaan. In die gevallen geldt voor de Commissie de regel: «voldoe of leg
uit waarom een andere balans gezocht is». Voorbeelden hiervan zijn
kiezen in het buitenland en kiezen door kiezers met een zodanige
beperking, dat zij niet in een stembureau kunnen stemmen. In die gevallen
kan niet in dezelfde mate worden voldaan aan de waarborgen van
stemgeheim en stemvrijheid als bij stemmen in een stembureau gelden.
De waarborg van de toegankelijkheid brengt echter mee dat deze in die
gevallen naar het oordeel van de Commissie zwaarder weegt dan de
waarborgen van stemgeheim en stemvrijheid.»7
Enkele van de hiervoor genoemde waarborgen staan met elkaar op
gespannen voet. De Afdeling onderschrijft daarom de noodzaak om te
komen tot een verantwoorde balans tussen deze waarborgen.8 Als bij een
voornemen tot wijziging van het verkiezingsproces niet wordt gezorgd
voor een zorgvuldige afweging van deze waarborgen ten opzichte van
elkaar, bestaat immers het risico dat de geldingskracht van één of meer
van deze waarborgen te gering is. Ook daarom is het van belang dat de
wetgever bij een wijziging van de inrichting van het verkiezingsproces
inzichtelijk maakt welke afweging is gemaakt om te komen tot een
verantwoorde balans van de verschillende waarborgen. Zoals ook de
Commissie-Korthals Altes opmerkte, kan deze balans voor verschillende
groepen kiezers verschillend uitvallen. Zo kan bij het vergroten van de
toegankelijkheid tot het verkiezingsproces voor blinde en slechtziende
kiezers een zekere inbreuk op de waarborgen van transparantie en
controleerbaarheid aanvaardbaar worden geacht, omdat deze kiezers
anders in het geheel niet zelfstandig zouden kunnen deelnemen aan het
verkiezingsproces. Voor kiezers zonder deze handicap zal dit echter anders
(kunnen) liggen.
De Afdeling adviseert in de toelichting nader in te gaan op de hiervoor
genoemde waarborgen van het verkiezingsproces, en daarbij inzicht te
geven in de overwegingen die hebben geleid tot de balans tussen deze
waarborgen voor de groepen kiezers op wie het voorstel ziet.
De initiatiefnemer heeft in paragraaf 5 van de gewijzigde memorie van
toelichting een nadere toelichting gegeven op de genoemde waarborgen
in het verkiezingsproces, en daarbij een verantwoorde balans tussen de
genoemde waarborgen gezocht.
B. De mogelijkheid tot het stemmen anders dan door middel van
een stembiljet (voorgesteld artikel I, onder A.)
3. Technische aspecten
3.1. Technieken voor de ondersteuning van het verkiezingsproces
De toelichting noemt drie problemen die zijn verbonden aan het stemmen
met het rode potlood: handmatig tellen kost veel tijd, er is sprake van veel
telfouten en deze wijze van stemmen leidt tot een groot aantal ongeldige
stemmen.9 Blijkens het opschrift en de considerans beoogt dit
wetsvoorstel daarom het mogelijk te maken een stem uit te brengen
anders dan door middel van een stembiljet. In de toelichting wordt
7

«Stemmen met vertrouwen», paragraaf 2.3 Balans.
Zie hierover ook het Advies van de Raad van State van 13 april 2010 over het voorstel van wet
houdende regels met betrekking tot de inrichting van het proces voor de verkiezing van leden
van de gemeenteraden, provinciale staten, Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal en het
Europees Parlement (Wet inrichting verkiezingsproces), W04.10.0038/I, Stct. 2010, nr. 19451.
9
Toelichting, paragraaf 2, tweede alinea.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 4

4

gesproken van het herinvoeren van het stemmen via stemcomputers. Het
voorstel beoogt overigens nadrukkelijk niet het stemmen met het rode
potlood te vervangen door het stemmen via een stemmachine. De
toelichting merkt verder op dat de voorgestelde grondslag in de Kieswet
techniekonafhankelijk is, waarbij specifieke regels bij lagere regelgeving
kunnen worden gesteld.10
De Afdeling wijst erop dat er naast de stemcomputer ook andere
mogelijkheden zijn om (bepaalde stappen van) het verkiezingsproces te
ondersteunen door middel van de inzet van technologie. Gelet op de door
de initiatiefnemer genoemde problemen, verdient daarbij de wijze van
tellen van stemmen meer in het bijzonder de aandacht. Zo is de Minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties bezig met een onderzoek
naar de mogelijkheden om stembiljetten elektronisch te tellen.11 Blijkens
de resultaten van een eerste test met een nieuw type stembiljet dat
elektronisch geteld wordt, zouden deze methode en techniek in belangrijke mate een oplossing bieden voor de in de toelichting gesignaleerde
problemen van het stemmen met het rode potlood.12 De initiatiefnemer
gaat in de toelichting echter niet in op het elektronisch tellen ter ondersteuning van het verkiezingsproces.
De voorgestelde artikelen J 32 tot en met J 34 zijn overigens, naar het
oordeel van de Afdeling, niet voldoende techniekonafhankelijk geformuleerd om, wanneer dat nodig zou worden geacht, tevens te kunnen dienen
als grondslag voor lagere regelgeving die het elektronisch tellen van
stembiljetten mogelijk maakt.
De Afdeling adviseert om in de toelichting in te gaan op vraag of en in
hoeverre het elektronisch tellen van stembiljetten (althans vooralsnog)
kan gelden als een adequate aanpak van de door de initiatiefnemer
gesignaleerde problemen rond het stemmen met het rode potlood. Voor
het geval de initiatiefnemer met het voorstel tevens beoogt om de
Kieswet de mogelijkheid te laten bieden voor het elektronisch tellen van
de uitgebrachte stemmen, adviseert de Afdeling daartoe de artikelen J 32
tot en met J 34 voldoende ruim te formuleren, en daarin niet uitsluitend te
spreken in termen van «het stemmen anders». Indien de initiatiefnemer
daarentegen uitsluitend beoogt het stemmen door middel van een
stemcomputer mogelijk te maken, dan adviseert de Afdeling dit specifieke
oogmerk in het opschrift en de considerans van het wetsvoorstel tot
uitdrukking te brengen. Tevens adviseert de Afdeling de initiatiefnemer in
dat geval om in de toelichting in te gaan op de vraag waarom het
wetsvoorstel zich hiertoe dient te beperken.
De initiatiefnemer heeft het oorspronkelijke wetsvoorstel aangepast. Niet
langer wordt de herinvoering van stemcomputers voorgesteld (door een
paragraaf in de Kieswet op te nemen op basis waarvan op een andere
wijze dan door middel van stembiljetten kan worden gestemd). Het
voorstel voorziet in plaats daarvan in de tijdelijke mogelijkheid om te
experimenteren met elektronische voorzieningen, zowel ten behoeve van
de stemming als ten behoeve van de stemopneming. De initiatiefnemer
staat voor ogen dat de experimenten mogelijk maken dat kiezers hun
stem uitbrengen op een apparaat dat de kiezer voorziet van een geprint
stembiljet. De stembiljetten worden, nadat de stemming is geëindigd,
door middel van een scantechniek elektronisch geteld. Hiermee wordt
aangesloten bij de aanbeveling van de Commissie onderzoek elektronisch
stemmen in het stemlokaal (Commissie-Van Beek) om over te gaan op het
elektronisch uitbrengen van de stem op een stemprinter en tot het op
10

Toelichting, paragraaf 3, eerste alinea.
Kamerstukken II 2011/12, 31 142, nr. 33 en Kamerstukken II 2012/13, 33 000 VII, nr. 126.
12
Kamerstukken II 2012/13, 33 000 VII, nr. 126.
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 4

5

elektronische wijze tellen van de stembiljetten. Naar het oordeel van de
initiatiefnemer kan met het gebruik van deze elektronische voorzieningen
niet alleen het aantal ongeldige stemmen worden verminderd, maar ook
de snelheid en betrouwbaarheid van het tellen worden bevorderd.
3.2. De stemcomputer
Vooralsnog leidt de Afdeling uit de toelichting af dat de initiatiefnemer
uitsluitend de mogelijkheid beoogt om de stemcomputer weer in te
voeren. Om die reden gaat zij hieronder in op enkele onderwerpen die
samenhangen met eventuele herinvoering van de stemcomputer.
a. Compromitterende straling
De initiatiefnemer stelt dat bij de discussie over de vermeende
onbetrouwbaarheid van stemcomputers veel verschillende verhalen de
ronde deden die later weer zijn ontkracht.13 Het betrof hier ondermeer de
mogelijkheid om de stemcomputer «af te luisteren». De initiatiefnemer
stelt dat de huidige stemmachine volstrekt is beveiligd. Hij gaat hierbij
echter niet in op het rapport van de Gesellschaft für Beratung und
Schulung mbH (GBS). Het Ministerie van BZK heeft aan deze organisatie
opdracht gegeven om, gebaseerd op de eerder gebruikte norm van
5-meter14, een openbare norm te ontwikkelen voor de compromitterende
straling. GBS heeft deze opdracht uitgevoerd en ook aangegeven hoe een
en ander zich vertaalt in eisen voor de bouw van het apparaat en de
programmatuur, alsmede voor de omgeving (het stemlokaal) waar het
apparaat moet komen te staan.15
Op grond van deze geformuleerde eisen heeft het Ministerie van BZK een
expertgroep ingesteld die moest adviseren over de mogelijkheden om aan
deze eisen te voldoen. Deze Expertgroep stelde in haar advies:
«De omgevingseisen voor het stemlokaal zijn naar de mening van de
Expertgroep zeer moeilijk verenigbaar met de gangbare praktijk bij
verkiezingen, waarbij de nadruk ligt op toegankelijkheid. Daarnaast
kunnen de operationele eisen majeure consequenties hebben voor de
inrichting van het verkiezingsproces, omdat alle stemprinters individueel
en periodiek getest zouden moeten worden.
Dit zou in ieder geval elke twee jaar en na elk incident (vallen, stoten,
vervanging van onderdelen etc.) moeten gebeuren. Bovendien is daarmee
niet absoluut gegarandeerd dat alle apparaten op de verkiezingsdag onder
de toegestane norm blijven. Steekproefsgewijs testen kan wellicht enig
vertrouwen scheppen, maar dit biedt volgens de Expertgroep (en GBS)
geen adequate oplossing.
Er kunnen namelijk geen garanties worden gegeven over de niet-geteste
apparaten. Feitelijk vraagt het vraagstuk van de compromitterende
straling om een proces zoals dat voorkomt in defensiekringen, waarbij alle
factoren beheerst kunnen worden. Dat is volgens de expertgroep voor het
verkiezingsproces niet realistisch en ook niet wenselijk.»16
In de brief van de Minister van BZK over de eisen die aan het elektronisch
stemmen moeten worden gesteld, refereert de Minister aan deze passage.
Daarbij geeft hij aan dat indien eisen voor elektronisch stemmen worden
ontwikkeld, opnieuw een afweging gemaakt dient te worden over de
13

Toelichting, paragraaf 3, Betrouwbaarheid stemcomputers. Het betreft hier het vraagstuk van
de zogenoemde compromitterende straling.
Kamerstukken II 2006/07, 30 800 VII, nr. 13.
15
Bijlage bij Kamerstukken II 2007/08, 31 200 VII, nr. 64.
16
Kamerstukken II 2007/08, 31 200 VII, nr. 64.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 4

6

vraag of en zo ja in welke mate de risico’s ten aanzien van de compromitterende straling aanvaardbaar zijn.17
Nu de initiatiefnemer in de toelichting het onderwerp van de compromitterende straling aansnijdt, is de Afdeling van oordeel dat hierbij ook het
rapport van de GBS en de reacties van de Expertgroep en de Minister
daarop betrokken zouden moeten worden. Daarbij dient de enkele stelling
in de toelichting dat de huidige stemmachine volstrekt beveiligd is18 in het
licht van dit rapport en de reactie van de Expertgroep alsnog te worden
onderbouwd.
b. Aanvallen van «binnen»
De toelichting gaat ook in op de veiligheid van stemmachines. Hierbij
wordt gesteld dat de verhalen dat de stemmachine onjuiste software kan
bevatten in de praktijk niet bewaarheid kunnen worden, omdat dit zou
vergen dat op diverse plekken wordt ingebroken. Dit omdat de stemcomputers geen onderdeel zijn van een netwerk.19 Deze passage ziet daarmee
op de veiligheid tegen aanvallen van «buiten».
De Afdeling onderkent dat het voor een buitenstaander inderdaad
praktisch zeer lastig zal zijn om alle stemcomputers, of een significant deel
daarvan, vóór de verkiezingen te voorzien van andere software. De
toelichting gaat echter niet in op de vraag naar aanvallen van «binnen», te
weten het opzettelijk foutief programmeren van software door iemand
binnen de kringen van de leverancier. Zo zouden personen die werken bij
bedrijven die stemcomputers maken malafide kunnen handelen door
software in de computers aan te brengen die is afgestemd op hun
politieke voorkeuren. Daarnaast bestaat altijd het risico van omkoping of
bedreiging.20
c. Toegankelijkheid
De toelichting stelt dat het voor mensen met een visuele, motorische of
andere lichamelijke beperking gemakkelijker is om te stemmen met een
stemcomputer. Blijkens de toelichting is dit evident gemakkelijker dan het
stemmen via een rood potlood.21
De Afdeling wijst echter op het rapport van de Commissie Korthals Altes.
Hierin wordt gesteld:
«Bij het gebruik van de stemmachines in een stemlokaal is de toegankelijkheid beperkter dan bij het stemmen met stembiljetten. Bedienen van de
stemmachine zonder hulp is voor burgers met een lichamelijke beperking
en ouderen mogelijk lastig of zelfs onmogelijk. De stemmachines kunnen,
daarvan is de afgelopen jaren ook wel gebruikgemaakt, voorzien worden
van audiofaciliteiten waardoor de toegankelijkheid voor blinden en
slechtzienden wordt vergroot.»22

17

Kamerstukken II 2011/12, 31 142, nr. 32.
Toelichting, paragraaf 3, Betrouwbaarheid stemcomputers.
19
Toelichting, paragraaf 3, Betrouwbaarheid stemcomputers.
20
«Electronic Elections, The perils and promises of digital democracy», R.M. Alvarez and T.E.
Hall, 2008, blz. 35.
21
Toelichting, paragraaf 3, Lichamelijk gehandicapten.
22
«Stemmen met vertrouwen», blz. 30.
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 4

7

De Afdeling constateert dat er verschil bestaat tussen de conclusie van de
Commissie dat het gebruik van een stemmachine leidt tot problemen in
de toegankelijkheid voor burgers met een lichamelijke beperking en de
andersluidende stelling in de toelichting hierover.
d. Verbeterde stemcomputers
Uit één passage in de toelichting blijkt hoe de «verbeterde» of «huidige»
stemcomputers er uitzien. In deze passage wordt gesteld dat het hier gaat
om een systeem waarbij de kiezer een afdruk van zijn stemintentie te zien
krijgt, waarbij deze na zijn goedkeuring in een verzegelde stembus wordt
gedeponeerd.23 Het gaat hier daarmee om een stemcomputer met een
zogenoemde paper trail.
De Afdeling wijst er echter op dat een dergelijk systeem een belangrijk
nadeel heeft. Dit vloeit voort uit het feit dat de stemmen twee keer worden
geregistreerd, zowel elektronisch (op de stemcomputer) als op het
schriftelijke bewijs. Hierdoor bestaat het gevaar, zoals ook in het
buitenland is gebleken,24 dat er verschillen ontstaan tussen de stemtotalen die op de stemcomputer geregistreerd zijn en de stemtotalen van de
papieren stemmen. De vraag die daarbij ontstaat, is welke registratie
beschouwd moet worden als de correcte registratie van de stemtotalen.
Ook de Commissie Korthals Altes is in haar rapport ingegaan op dit
bezwaar.25
e. Praktijk in andere landen
De toelichting stelt dat in veel landen de verbeterde stemcomputers
worden ingezet en noemt daarbij 7 landen. De Afdeling meent dat een
vergelijking op dit punt van beperkte waarde is. Immers, niet alleen
verschillen in kiesstelsel maar ook die in de samenstelling van het
electoraat, en bijvoorbeeld verschillen in geografische spreiding van de
bevolking over een land zullen (kunnen) doorwerken in de afweging die
leidt tot de balans tussen de waarborgen voor het verkiezingsproces zoals
genoemd in punt 2. Zo zal een land dat te maken heeft met veel verkiezingen tegelijkertijd of met verschillende taalgroepen met deze omstandigheden rekening moeten houden bij de inrichting van het verkiezingsproces.
De Afdeling merkt verder op dat indien gewezen wordt op de praktijk in
andere landen hierbij niet voorbij gegaan mag worden aan de landen die
besloten hebben de stemcomputer niet in te voeren, en aan landen waar,
evenals in Nederland, na invoering besloten is tot afschaffing.26 Overigens
is in sommige van de landen die in de toelichting genoemd worden de
inzet van de stemcomputers niet zonder problemen verlopen. Zo zijn de
stemcomputers die in India zijn gebruikt gehackt.27
De Afdeling mist in de toelichting aandacht voor de hiervoor behandelde
onderwerpen. Zij adviseert in de toelichting op het bovenstaande in te
gaan en in zoverre de voorgestelde invoering van de stemcomputer nader
te bezien.
23

Toelichting, paragraaf 3, Betrouwbaarheid stemcomputers.
«Stemmen met vertrouwen», bijlage 16, Ervaringen met een «Voter Verifiable Paper Audit
Trail» (VVPAT).
25
«Stemmen met vertrouwen», blz. 44.
26
De Afdeling wijst in dit verband ondermeer op Ierland, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland.
Ook in de Verenigde Staten hebben diverse staten besloten de stemcomputers niet meer in te
zetten.
27
«Security analysis of India’s electronic voting machines», CCS «10 Proceedings of the 17th
ACM conference on Computer and communications security, blz. 1–14.
24

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 4

8

Zoals hiervoor is opgemerkt, stelt de initiatiefnemer niet langer de
herinvoering van stemcomputers voor, maar voorziet het wetsvoorstel in
plaats daarvan in de tijdelijke mogelijkheid om te experimenteren met
elektronische voorzieningen ten behoeve van de stemming en de
stemopneming. In het wetsvoorstel worden de waarborgen vastgelegd
waaraan moet zijn voldaan voordat bedoelde voorzieningen kunnen
worden aangewezen voor gebruik. Zo moet het geheime karakter van de
stemming voldoende zijn gewaarborgd, net als de transparantie,
controleerbaarheid en integriteit van en de toegankelijkheid tot de
verkiezing. Daarvoor is bijvoorbeeld nodig dat er regels worden gesteld
over beveiliging van de elektronische voorzieningen tegen het aflezen van
compromitterende straling en over het niveau van deze beveiliging. Ook
zullen er maatregelen moeten worden genomen ter voorkoming van
fouten in of manipulatie van de gebruikte hard-, firm- en software. Verder
zal geregeld moeten worden dat de stemmen niet twee keer worden
geregistreerd (zowel elektronisch als op het stembiljet). Met betrekking tot
de toegankelijkheid voor mensen met een visuele, motorische of andere
lichamelijke beperking merkt initiatiefnemer op dat het huidige papieren
stemproces moeilijk toegankelijk is voor een significante groep kiezers
met een beperking. Het stemmen door middel van een stemprinter biedt
de mogelijkheid om deze kiezers met een beperking te ondersteunen bij
het zelfstandig uitbrengen van hun stem, bijvoorbeeld door het apparaat
uit te rusten met additionele voorzieningen, waarover ook de CommissieKorthals Altes schrijft in het door de Afdeling advisering van de Raad van
State aangehaalde citaat. Gedacht moet dan worden aan faciliteiten als
audio-ondersteuning, de mogelijkheid om gesproken opdrachten te
geven, tactiele toetsen en/of alternatieve bedieningswijzen (zoals het
zogenaamde sip & puff, waarbij de printer wordt bediend door op een
rietje te zuigen of te blazen). De Commissie-Van Beek gaat ervan uit dat
zeker 1 miljoen mensen, die in het huidige proces moeite hebben met
stemmen, baat zullen hebben bij het stemmen met een stemprinter.
Voor een nadere toelichting zij verwezen naar paragraaf 5 van de
gewijzigde memorie van toelichting, waarin initiatiefnemer uitgebreid
ingaat op de vraag wat er nodig is om te verzekeren dat deze wijze van
stemmen in lijn blijft met genoemde waarborgen van het verkiezingsproces. Het wetsvoorstel legt daartoe de kaders vast – de nadere
uitwerking dient plaats te vinden bij of krachtens algemene maatregel van
bestuur.
4. Bevoegdheid tot aanwijzing stembureaus
De Kieswet gaat uit van het primaat van de gemeenten: de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de desbetreffende taken, die het hart van
de democratische rechtsorde raken, ligt bij de gemeenten.28 Het zijn tot nu
toe de gemeenten die bepalen op welke wijze er bij hen mag worden
gestemd. Het huidige artikel J 32 van de Kieswet luidt dan ook:
«Bij de daartoe door de raad of krachtens diens machtiging door
burgemeester en wethouders aangewezen stembureaus kan op andere
wijze dan door middel van stembiljetten worden gestemd.»
Ingevolge het voorstel gaat artikel J 32 echter luiden:
«Onze Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties kan
stembureaus aanwijzen waar op andere wijze dan door middel van
stembiljetten wordt gestemd.»29

28

«Stemmachines, een verweesd dossier», Rapport van de Commissie Besluitvorming
Stemmachines, april 2007, blz. 10.
29
Artikel I, onderdeel A.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 4

9

In de toelichting wordt eerst opgemerkt dat de beslissing om te kiezen
voor het stemmen met potlood dan wel met een stemcomputer op het
niveau van de gemeenten ligt.30 Vervolgens stelt de toelichting echter dat
de Minister van BZK de bevoegdheid krijgt om stembureaus aan te wijzen
waar op andere wijze dan door middel van stembiljetten wordt gestemd.
Deze bevoegdheid is blijkens de toelichting discretionair; het wordt aan
het inzicht van de Minister overgelaten of daartoe stembureaus worden
aangewezen.31 Er wordt echter niet toegelicht waarom, ondanks de in de
artikelen J 33 en J 34 voorgestelde algemene maatregel van bestuur, voor
de beslissing tot het inzetten van de stemcomputer wordt gekozen voor
centralisatie, met loslaten van het uitgangspunt dat het de gemeenten zijn
die de verkiezingen organiseren en daarbij kunnen kiezen voor een
bepaalde stemtechniek.
De Afdeling adviseert in de toelichting op het voorgaande in te gaan, en
zo nodig het voorgestelde artikel J 32 aan te passen.
C. Stemmen via het internet door kiezers die buiten Nederland
verblijven (voorgesteld artikel I, onder B., C. en D.)
Het wetsvoorstel bevat niet langer een bepaling op grond waarvan de
Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) stembureaus kan aanwijzen waar op andere wijze dan door middel van stembiljetten wordt gestemd. De verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de
taken van de Kieswet blijft bij de gemeenten liggen. Zij zijn verantwoordelijk voor de organisatie van de verkiezingen en zijn onder meer belast
met de aanwijzing van stembureaus, de benoeming van stembureauleden
en de gang van zaken op de verkiezingsdag.
De aanwijzing van gemeenten waarin experimenten met elektronische
voorzieningen plaatsvinden gebeurt door de Minister van BZK, maar
alleen met instemming van de gemeenteraden. Op deze wijze is de lokale
democratie betrokken bij een experiment, en heeft deze een beslissende
stem of een experiment plaatsvindt. De aanwijzing geldt voor de
gemeente als geheel; het is niet mogelijk om slechts in een deel van een
gemeente te experimenteren.
De Minister van BZK wijst de elektronische voorzieningen aan. Als een
gemeente als experimenteergebied is aangewezen, moet bij de stemming
en de stemopneming van de aangewezen elektronische hulpmiddelen
gebruik worden gemaakt.
5. Afwijking van de Kieswet bij lagere regelgeving
De voorgestelde artikelen D 11 en J 40 hebben betrekking op het openen
van de mogelijkheid voor kiezers die buiten Nederland verblijven om te
stemmen via internet. Daarnaast blijft het mogelijk vanuit het buitenland
per brief te stemmen. De Afdeling merkt op dat dit deel van het voorstel,
zeker ook vergeleken met het deel dat betrekking heeft op de herinvoering
van de stemcomputer, zeer summier is onderbouwd. Zoals hierna nader
uiteen zal worden gezet, lijkt de initiatiefnemer op dit punt alvast ruimte in
de Kieswet te willen creëren zonder dat al voldoende duidelijk is of, hoe
en wanneer van die ruimte gebruik zal worden gemaakt.
In het derde lid van de genoemde artikelen wordt de mogelijkheid
geopend om bij of krachtens algemene maatregel van bestuur nadere
regels te stellen, waarbij deze regels op het naastlagere niveau kunnen
afwijken van het bepaalde bij of krachtens een aantal onderdelen van de
Kieswet. Deze onderdelen zijn limitatief in het voorstel opgenomen. De
30
31

Toelichting, paragraaf 3, Strekking van het wetsvoorstel.
Toelichting, artikelsgewijs, Artikel I, onderdeel A.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 4

10

toelichting stelt dat artikel J 40, derde lid, niet beoogt dat kan worden
afgeweken van fundamentele bepalingen in de Kieswet, die moeten
gelden voor iedere wijze van uitbrengen van de stem. In verband daarmee
is een aantal artikelen expliciet uitgesloten van de afwijkingsmogelijkheid.
Vervolgens stelt de toelichting dat dit niet betekent dat daarmee alle
fundamentele bepalingen in de desbetreffende hoofdstukken zijn
aangeduid, of dat voor het overige onbeperkt kan worden afgeweken,
maar dat met betrekking tot hetgeen verder is bepaald in de hoofdstukken
J, K, L, M en N op dit moment niet vaststaat dat toepassing daarvan
onverkort mogelijk zal zijn tijdens het stemmen via internet.32
De Afdeling merkt het volgende op.
a. Wenselijkheid
In zijn algemeenheid is het niet wenselijk om bij lagere regeling af te
wijken van een hogere regeling. Deze notie is door de Eerste Kamer in
2006 met algemene stemmen aanvaard en is ook neergelegd in de
aanwijzingen voor de regelgeving.33 Wel kan eventueel bij wijze van
experiment in een lagere regeling worden afgeweken van een hogere
regeling.34 Daarbij moet dan echter worden voldaan aan de voorwaarden
voor experimentenwetgeving, waaronder de voorwaarde dat de desbetreffende regeling van tijdelijke aard is en dat nauwkeurig is omschreven
hoe het experiment geëvalueerd zal worden.
De Raad van State heeft in een eerder advies gewezen op de bijzondere
aard van het kiesrecht.35 Daarbij constateerde hij dat, hoewel de tekst van
artikel 59 van de Grondwet delegatie door de formele wetgever niet
uitsluit, met betrekking tot het kiesrecht altijd de lijn is gehanteerd dat,
gelet op de bijzondere plaats en betekenis van het kiesrecht in het
democratische bestel, alle wezenlijke elementen van het kiesrecht moeten
worden vastgelegd op het niveau van de formele wet.
In verband met het voorgaande moet worden geconstateerd dat in het
voorliggende voorstel niet alleen op ruime schaal wordt gedelegeerd,
maar dat daarbij tevens een permanente afwijkingsbevoegdheid wordt
opengesteld. Uit de artikelsgewijze toelichting wordt duidelijk dat de
initiatiefnemer de afwijkingsbevoegdheid noodzakelijk acht omdat er op
dit moment nog niet een voorziening is voor stemmen via het internet die
voldoet aan de eisen van betrouwbaarheid en van een geheime
stemming. Zolang een dergelijke voorziening nog niet voorhanden is, valt
niet vooraf te bepalen van welke specifieke bepalingen in de Kieswet zou
moeten worden afgeweken. De Afdeling constateert dat weliswaar
getracht wordt via de toelichting de ruime afwijkingsbevoegdheid uit het
voorstel in te perken. Deze beperking in de toelichting is echter niet
duidelijk en heeft bovendien geen directe juridische betekenis.
De Afdeling is van oordeel dat het opnemen van een permanente
afwijkingsbevoegdheid in de Kieswet zich niet verdraagt met de hiërarchie
van regelgeving als hiervoor bedoeld. De bijzondere aard van het
kiesrecht, waarbij delegatie zoveel mogelijk beperkt dient te worden, is
een aanvullende reden om af te zien van een dergelijke bevoegdheid.
Mocht de initiatiefnemer de mogelijkheid tot het stemmen via internet
32

Toelichting, artikelsgewijs, artikel I, onderdeel D.
Kamerstukken I 2005/06, 21 109, A.
34
Zie ook de toelichting bij aanwijzing 33a van de Aanwijzingen voor de regelgeving.
35
Advies van de Raad van State van 13 april 2010 over het voorstel van wet houdende regels
met betrekking tot de inrichting van het proces voor de verkiezing van leden van de gemeenteraden, provinciale staten, Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal en het Europees
Parlement (Wet inrichting verkiezingsproces), W04.10.0038/I, Stct. 2010, nr. 19451 en
aanwijzing 33a.
33

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 4

11

alvast willen openstellen zonder dat duidelijk is met welke voorziening dat
verantwoord zal kunnen gebeuren, dan adviseert de Afdeling daartoe een
experimenteerbepaling te overwegen. Een desbetreffend experiment zal
dan beperkt van omvang zijn, en tijdelijk van aard. Na afloop van een
dergelijk experiment kunnen dan, mocht het experiment hiertoe
aanleiding geven, in de Kieswet specifieke bepalingen worden
opgenomen voor het stemmen via internet, zoals dat ook gebeurt in
hoofdstuk M voor het stemmen per brief.
De Afdeling adviseert af te zien van het opnemen van een afwijkingsmogelijkheid in de voorgestelde artikelen D 11 en J 40.
b. Noodzaak
Onverminderd hetgeen zij onder a. heeft opgemerkt, wijst de Afdeling er
voorts op dat de afwijking van de artikelen D3, D3a, D 5, hoofdstuk M en
artikel Y 6, tweede en derde lid, zoals deze wordt voorgesteld in artikel D
11, derde lid, in tegenstelling tot de hiervoor in de toelichting gegeven
motivering, niet nodig is. De toelichting geeft aan dat de afwijking
noodzakelijk is omdat in deze artikelen en in hoofdstuk M uitgegaan wordt
van een schriftelijke procedure. Omdat een procedure via internet wordt
voorgesteld, zou in dat geval niet worden voldaan aan deze eis van een
schriftelijke procedure.
De Afdeling wijst in dit verband echter op Afdeling 2.3 van de Algemene
wet bestuursrecht. Op grond van die afdeling staat het bestuursorganen
vrij om elektronisch verkeer met burgers open te stellen. Het begrip
«schriftelijk» uit de Kieswet sluit daarmee niet de mogelijkheid uit dat
burgers ook langs elektronische weg hun verzoek kunnen doen.
Afwijking van artikel D 3, waar het gaat om de bepaling dat het verzoek
door het hoofd van de consulaire post aan burgemeester en wethouders
van ’s-Gravenhage wordt doorgezonden, is voorts niet nodig gelet op het
feit dat een wetsvoorstel dat bij de Tweede Kamer aanhangig is reeds
voorziet in het schrappen van deze bepaling.36 De enige bepaling waar
dan blijkens de toelichting nog van afgeweken moet kunnen worden, is de
bepaling dat het verzoek uiterlijk zes weken voor de dag van stemming
moet zijn ontvangen. In de toelichting wordt echter niet ingegaan op de
vraag waarom een dergelijke afwijking nodig zou zijn. De Afdeling wijst
erop dat de termijnen in de Kieswet het oogmerk hebben om ervoor te
zorgen dat de verantwoordelijke organen genoeg tijd hebben om de
procedures zorgvuldig te laten verlopen. Eventuele afwijking van deze
termijnen dient daarom dragend gemotiveerd te worden.
De Afdeling adviseert om het voorgestelde derde lid van artikel D 11 te
schrappen.
6. De groep kiezers in het buitenland
a. Opkomst
De toelichting meldt dat er 500.000 tot 700.000 Nederlanders in het
buitenland wonen en dat slechts 45.000 van hen zich registreren. Omdat
er 35.000 geldige stemmen zijn uitgebracht door deze groep, concludeert
de initiatiefnemer dat er sprake is van een opkomstpercentage van 6
procent. Hij meent dat deze lage opkomst veroorzaakt wordt door de
lange en ingewikkelde bureaucratische procedure.37

36
37

Kamerstukken II 2011/12, 33 268, nr. 2, onderdeel F.
Toelichting, paragraaf 3, Stemmen in het buitenland. De initiatiefnemer vermeldt overigens
niet op welke verkiezing het aantal van 35.000 betrekking heeft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 4

12

De Afdeling wijst erop dat Nederland een zeer ruime regeling kent voor
het toekennen van kiesgerechtigdheid aan personen die zich buiten
Nederland bevinden. De Kieswet stelt niet de eis dat een persoon een
bepaalde tijd in Nederland moet hebben gewoond om het kiesrecht te
verkrijgen. Tevens verliest een Nederlander in het buitenland ook niet het
kiesrecht als hij een bepaald aantal jaren onafgebroken buiten Nederland
heeft gewoond. Dit alles kan als gevolg hebben dat velen aan wie op
grond van de Kieswet het kiesrecht is toegekend inmiddels een zodanige
afstand hebben tot de Nederlandse samenleving dat zij geen gebruik
zullen (willen) maken van het kiesrecht.
De Afdeling is van oordeel dat de eis tot registratie in de Kieswet eraan
bijdraagt dat zij die zich wél betrokken voelen bij de Nederlandse
samenleving en daarom willen meestemmen, gescheiden worden van
degenen die daaraan niet (langer) behoefte hebben. Zij onderschrijft het
uitgangspunt van de initiatiefnemer dat deze registratieprocedure
vereenvoudigd kan worden, maar acht nog onvoldoende aannemelijk dat
hiermee de opkomst onder kiezers in het buitenland significant verhoogd
zal worden in verhouding tot het totale aantal kiesgerechtigden (alle
potentiële kiezers) in het buitenland. Zij adviseert in de toelichting op het
bovenstaande nader in te gaan.
b. Registratie
In het voorgestelde artikel I, onderdeel C, wordt geregeld dat kiezers in het
buitenland zich via internet kunnen registreren. De toelichting stelt dat het
hierbij nodig is om af te wijken van artikel D 3 van de Kieswet, omdat
daarin bepaald wordt dat een schriftelijk verzoek moet worden ingediend.
De Afdeling merkt ook hier op dat het bestuursorganen vrij staat om, op
grond van Afdeling 2.3 van de Algemene wet bestuursrecht, het elektronische verkeer met burgers open te stellen. Zij wijst erop dat bij de
Tweede Kamer een wetsvoorstel aanhangig is waarin wordt geregeld dat
kiezers in het buitenland de registratie via email kunnen doen.38 Blijkens
de toelichting op dat voorstel wordt dit gedaan om de bevoegdheid die
bestaat op grond van Afdeling 2.3 van de Algemene wet bestuursrecht
expliciet ook in de Kieswet op te nemen. Ook zonder deze expliciete
regeling staat het echter de betrokken bestuursorganen al vrij om
elektronisch ingediende verzoeken in behandeling te nemen. Afwijking
van artikel D 3 is daarmee niet aan de orde. In de toelichting wordt niet
ingegaan op het bij de Kamer aanhangige voorstel om de registratieprocedure te vereenvoudigen, noch op de vraag op welke wijze registratie via
internet ten opzichte van registratie via email een verdergaande vereenvoudiging zou opleveren.
De Afdeling adviseert in de toelichting op het voorgaande in te gaan en zo
nodig het voorstel aan te passen.
c. Uitbreiding doelgroep
Het voorgestelde artikel I, onderdeel D, regelt het stemmen per internet. In
het voorgestelde artikel J 40 wordt een nieuwe groep kiezers toegevoegd
aan de kiezers die vanuit het buitenland kunnen stemmen. Het huidige
artikel M 1 bepaalt:
Bij de verkiezing van de leden van de Tweede Kamer wordt aan de kiezer
die op de dag van de kandidaatstelling zijn werkelijke woonplaats buiten
Nederland heeft, dan wel op de dag der stemming wegens zijn beroep of
werkzaamheden of wegens het beroep of de werkzaamheden van zijn
38

Kamerstukken II 2011/12, 33 268, nr. 2, onderdeel G, voorgestelde artikel D3b.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 4

13

echtgenoot, geregistreerde partner, levensgezel of ouder, buiten
Nederland zal verblijven, overeenkomstig het bepaalde in dit hoofdstuk op
zijn verzoek toegestaan per brief te stemmen.
Het voorgestelde artikel J 40 voegt hieraan toe dat ook de kiezer die
wegens studie of de studie van zijn echtgenoot, geregistreerd partner,
levensgezel of ouder, buiten Nederland verblijft vanuit het buitenland mag
stemmen. Deze uitbreiding wordt in de toelichting niet gemotiveerd.
Tevens wordt deze uitbreiding alleen opgenomen in het voorgestelde
artikel J 40, maar niet ook in artikel M 1. Dit betekent dat deze groep
kiezers na inwerkingtreding van het voorstel wel via internet kan
meestemmen, maar niet ook per brief. Dit laatste is immers geregeld in
hoofdstuk M van de Kieswet. De Afdeling ziet met betrekking tot deze
groep geen aanleiding voor het maken van een onderscheid tussen het
stemmen via internet en het stemmen via brief. Zij acht het daarom
passend dat deze door de initiatiefnemer beoogde uitbreiding ofwel voor
beide stemmethodes wordt gedaan, of voor geen van beide.
De Afdeling onderkent overigens dat het voor personen die vanwege
studie in het buitenland woonachtig zijn lastig is om in persoon aan de
verkiezingen deel te nemen. Zij mist in de toelichting echter een onderbouwing van de voorgestelde uitbreiding, waarbij tevens wordt aangegeven om hoeveel personen het hier gaat en of in de praktijk vanuit deze
groep klachten zijn waargenomen.
De Afdeling adviseert de toelichting aan te vullen en het voorstel aan te
passen.
De initiatiefnemer heeft de mogelijkheid om stemmen via internet
mogelijk te maken voor kiezers buiten Nederland uit het wetsvoorstel
geschrapt. Het is de initiatiefnemer gebleken dat er op dit moment
onvoldoende politiek draagvlak is voor dit voorstel. Bovendien acht het
kabinet de tijd nog niet het rijp voor internetstemmen. Echter, de techniek
blijft zich ontwikkelen. Het is daarom mogelijk dat in de toekomst het
stemmen per internet voor Nederlands in het buitenland wel betrouwbaar
en kosteneffectief kan plaatsvinden. De Minister van BZK heeft bij brieven
van 17 september 2014 en 9 mei 2015 aangekondigd dat er een test zal
worden uitgevoerd met internetstemmen voor Nederlanders in het
buitenland. Recentelijk heeft hij in antwoord op Kamervragen ook meer
duidelijkheid gegeven over deze test, die zal plaatsvinden in het laatste
kwartaal van 2016. De initiatiefnemer heeft besloten het resultaat van deze
test af te wachten, alvorens verdere stappen te zetten richting stemmen
via internet voor Nederlanders in het buitenland. Gelet daarop is het
oorspronkelijke wetsvoorstel aangepast en zijn de artikelen geschrapt die
verband hielden met het openen van de mogelijkheid voor Nederlanders
in het buitenland om te stemmen via internet.
7. Consultatie
Uit de toelichting blijkt niet of over het voorstel overleg is gevoerd met de
Kiesraad en de gemeenten. Nu het voorstel grote gevolgen heeft voor de
wijze waarop verkiezingen georganiseerd moeten worden, acht de
Afdeling het noodzakelijk dat deze instanties, belast met de uitvoering van
de verkiezingen, geconsulteerd worden.
Indien een dergelijk overleg niet heeft plaatsgevonden, adviseert de
Afdeling alsnog met de Kiesraad en de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten te consulteren over het voorstel. Indien reeds overleg heeft
plaatsgevonden, adviseert de Afdeling de hoofdlijnen van dit overleg in
de toelichting op te nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 4

14

De initiatiefnemer heeft een eerdere versie van het wetsvoorstel
voorgelegd aan de VNG. De reactie van de VNG is bijgevoegd. Voor een
reactie op de opmerkingen van de VNG zij verwezen naar paragraaf 8 van
de gewijzigde memorie van toelichting.
De initiatiefnemer heeft het gewijzigde voorstel van wet en de memorie
van toelichting voorgelegd aan de Kiesraad, de VNG en de Nederlandse
Vereniging voor Burgerzaken (NVVB). Wanneer de Kiesraad, de VNG en de
NVVB advies hebben uitgebracht, zullen de adviezen naar de Kamer
worden gestuurd.
De vice-president van de Raad van State,
J.P.H. Donner
De initiatiefnemer,
Taverne

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 4

15