Voorwoord
Voor u ligt de Veteranennota 2019 - 2020. In de inmiddels vertrouwde opzet vindt u een visuele
weergave van de resultaten en werkzaamheden in 2019 op het gebied van het veteranenbeleid
en de uitvoering daarvan.
Bij het schrijven van dit voorwoord teistert het coronavirus de hele wereld en dus ook ons land.
Het openbare leven is voor een groot deel tot stilstand gekomen met alle gevolgen van dien. Grote
evenementen zijn afgezegd. Zo ook de festiviteiten rondom 75 jaar vrijheid en de Invictus Games
die van 9 tot 16 mei 2020 in Den Haag zouden worden gehouden. Inmiddels is besloten de Invictus
Games een jaar later te organiseren. Ik ben blij dat zo’n geweldig internationaal evenement voor
veteranen in Nederland wordt gehouden. Ook de jaarlijkse Nederlandse Veteranendag gaat dit jaar
niet door. Aan de dag wordt een alternatieve invulling gegeven, om zo onze veteranen op aangepaste
wijze toch te kunnen erkennen en waarderen.
Het jaar 2019 stond vooral in het teken van twee belangrijke aanbevelingen uit de evaluatie van het
veteranenbeleid. Allereerst is de opdracht verstrekt voor de verbetering van de governance van de
uitvoering van het veteranenbeleid. Het programmateam heeft inmiddels grote stappen gezet in de
vorming van een nieuwe organisatie per 1 januari 2021, die het Nederlands Veteraneninstituut gaat
heten. Ook dit jaar gaat mijn volle aandacht hier naar uit om dit tot een succes te maken. Ten tweede
is veel werk verzet om te komen tot een herziening van het uitkeringen- en voorzieningenstelsel voor
veteranen en daarmee samenhangend de evaluatie van de Regeling Volledige Schadevergoeding.
Daarnaast is de uitvoering van het Dutchbat-III onderzoek in het najaar van 2019 daadwerkelijk gestart.
Ik verwacht dat het onderzoek dit najaar gereed is en zie de resultaten en de beleidsaanbevelingen
daarvan met vertrouwen tegemoet.
In deze Veteranennota kijk ik nadrukkelijk ook naar de toekomst. Ondertussen wordt hard gewerkt
aan de Defensievisie 2035, die dit najaar zal worden uitgebracht. Dat roept de vraag op: “Wat betekent
dit voor het veteranenbeleid?” Meerdere tendensen zijn zichtbaar en vertaald naar een
handelingsperspectief voor de komende tijd. Het oogmerk daarbij is steeds de beste zorg en een breed
gedragen maatschappelijke erkenning en waardering voor onze veteranen. Voor nu en in de toekomst.
DE MINISTER VAN DEFENSIE

Drs. A. Th. B. Bijleveld-Schouten

Inhoudsopgave
Doelstellingen van het veteranenbeleid ............................................................................4
Waar we ons op hebben gericht
Wat we gaan doen

Feiten en cijfers ...................................................................................................................5
Organisaties werkzaam binnen het veteranenveld ...........................................................6
Erkenning en waardering ...................................................................................................8
Stichting het Veteraneninstituut
Het Veteranenloket
Het Nationaal Comité Veteranendag en de Stichting Nederlandse Veteranendag
Vereniging Veteranen Platform
Decoraties
Militaire Oorlogs- en Dienstslachtoffers
Invictus Games

Bijzondere zorgplicht .........................................................................................................13
Terugkeergesprek na de missie of inzet
Vragenlijst na missie of inzet
Dienstencentrum Re-integratie
Het Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen
Nuldelijnsondersteuning
Gespecialiseerd maatschappelijk werk
Materiële zorg

Onderzoek .........................................................................................................................20
Onderzoek uitgevoerd door de afdeling Trends, Onderzoek en Statistiek (TOS)
Onderzoek uitgevoerd door het expertisecentrum MGGZ
Onderzoek gericht op verbetering van de kwaliteit van zorg binnen het LZV
Onderzoek in relatie tot de leerstoel Universitair Medisch Centrum Leiden
Onderzoek uitgevoerd door Stichting het Veteraneninstituut
Overige onderzoeken/projecten

Financiën ...........................................................................................................................24
Uitgaven 2019

Toezicht en advies ............................................................................................................25
Inspecteur-Generaal der Krijgsmacht in zijn rol als Inspecteur der Veteranen
De Raad voor civiel-militaire Zorg en Onderzoek
De Nationale Ombudsman in zijn rol als Veteranenombudsman

Beschouwing toekomst veteranenbeleid 2020 – 2035 ................................................... 27
Wat gaan we doen ............................................................................................................29

Het Veteraneninstituut heeft in nauwe samenwerking met Defensie en het Ministerie van Binnenlandse
Zaken onderzoek gedaan naar de groep van nog levende Molukse KNIL-veteranen. Onderzocht is in
hoeverre deze militairen erkenning en waardering hebben ontvangen en of zij nog in aanmerking komen
voor een veteranenonderscheiding. Dit bleek voor ongeveer 70 veteranen het geval te zijn. Een deel van
hen heeft de onderscheiding persoonlijk uit handen van de Inspecteur-Generaal der Krijgsmacht (IGK)
ontvangen.
In november 2019 is een internationaal symposium gehouden op het Marine Etablissement (MEA)
te Amsterdam met als centraal thema ‘erkenning en waardering door middel van onderscheidingen’.
De deelnemers hebben aangegeven dat dit Nederlandse initiatief een vervolg moet krijgen. Australië
heeft toegezegd om in 2021 een vervolg op het symposium te organiseren.
De veranderde wijze van inzet van de krijgsmacht kan gevolgen hebben voor de grondslag waarop
decoraties worden toegekend. De werkgroep ‘Herziening Decoratiestelsel’ is opgericht met als doel
het decoratiebeleid te moderniseren.

Militaire Oorlogs- en Dienstslachtoffers

Binnen de Veteranenwet vormen Militaire Oorlogs- en Dienstslachtoffers (MOD’ers) een separate
doelgroep. Een deel van de 12.500 MOD’ers is tevens veteraan (ongeveer 30%). Ook voor MOD’ers
zonder veteranenstatus is, zoals omschreven in de Veteranenwet, de bijzondere zorgplicht van
toepassing. Dit betekent dat zij gebruik kunnen maken van het Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen
(LZV) bij psychische of psychosociale klachten waarbij een dienstverband is vastgesteld. Ook voor
revalidatie, re-integratie en maatschappelijke ondersteuning (onderdeel van de bijzondere zorgplicht)
is ondersteuning mogelijk.
Defensie organiseert voor de MOD’ers de MOD-contactdagen, waaraan zij eens per twee jaar kunnen
deelnemen. Het is een dag met een inspirerend programma voor de MOD’ers en hun partners.
De dag biedt ook de mogelijkheid om contacten aan te halen en ervaringen uit te wisselen. Door
de maatregelen om verspreiding van het Coronavirus te voorkomen zijn in 2020 de geplande MODcontactdagen in de eerste helft van het jaar onder voorbehoud verplaatst naar oktober 2020.

Invictus Games

De Invictus Games zijn een internationaal sportevenement voor fysiek en/of mentaal gewonde
militairen. De Invictus Games gebruiken de kracht van sport om herstel te stimuleren, revalidatie te
ondersteunen en om erkenning en waardering te geven aan militairen en veteranen. Door deel te nemen
aan de Invictus Games kunnen veteranen die tijdens inzet gewond zijn geraakt hun veerkracht tonen
waardoor zij anderen kunnen inspireren. De vijfde editie van de Invictus Games zou plaatsvinden in
Nederland van 6 tot en met 9 mei 2020. Vanwege de coronamaatregelen is deze editie echter afgelast.
Inmiddels is besloten dat de Invictus Games in 2021 alsnog in Nederland zullen worden gehouden.
Het tonen van maatschappelijke erkenning en waardering voor veteranen is een belangrijke
doelstelling van de Invictus Games. Het betrekken van veteranen bij dit evenement is dan ook
essentieel. Het organiserend comité zal samen met veteranenorganisaties zoals het Veteraneninstituut
(Vi) en het Veteranen Platform (VP) deze betrokkenheid vormgeven.

12

Bijzondere zorgplicht
De overheid heeft een (bijzondere) zorgplicht voor militairen voor, tijdens en na de
missie. Militairen moeten uitzendgeschikt zijn. Zij worden daarom fysiek en mentaal
voorbereid en getraind voor uitzending. Algemene informatie over de kenmerken van
de uitzending en specifieke informatie over het inzetgebied komen nader aan de orde
tijdens een zogeheten opwerkprogramma. Tijdens het opwerken worden ook
algemene en specifiek militaire onderwerpen onderwezen en beoefend. Personeel
dat deelneemt aan een missie is verplicht dit opwerktraject te doorlopen.
Om tijdens de missie de zorg en professionele ondersteuning voor de militair in te vullen, is – net als
in Nederland – een zorg- en hulpverleningsteam aanwezig; het Sociaal Medisch Team (SMT). Het SMT
adviseert de commandant onder andere over de inzetbaarheid van het personeel en de repatriëring bij
ernstige incidenten. De samenstelling van een SMT is afhankelijk van de aard en grootte van de missie.
Voor kleine missies zonder eigen SMT is op afroep een SMT in Nederland beschikbaar.
Direct na de missie wordt de nazorg door Defensie ter hand genomen. Onderdeel hiervan zijn een
adaptatieprogramma en een terugkeergesprek met het bedrijfsmaatschappelijk werk. Daarnaast
wordt door middel van de ‘vragenlijst na missie of inzet’ vastgesteld of de veteraan een zorgbehoefte
heeft. Veteranen in werkelijke dienst met een (uitzendgerelateerde) zorgbehoefte krijgen hun zorg van
(of door tussenkomst van) de Defensie Gezondheidszorgorganisatie (DGO). De (militaire) arts van het
onderdeel waar zij zijn geplaatst is de zorgcoördinator van deze veteranen.
(Post-actieve) Veteranen en hun relaties met een uitzendgerelateerde zorgvraag kunnen contact
opnemen met het Veteranenloket. Het Veteranenloket is er voor vragen over materiële en immateriële
zorg. Het Veteranenloket vormt de toegang tot het Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen (LZV).
Voor meer informatie over het Veteranenloket zie het hoofdstuk ‘Erkenning en waardering’.
Het LZV is een civiel-militaire ketenorganisatie met als doel veteranen, dienstslachtoffers en hun
relaties bij uitzendgerelateerde psychische en psychosociale problemen in Nederland de meest
geëigende zorg te bieden. Binnen het LZV wordt deze zorg door twaalf instellingen geboden.
Voor veteranen in werkelijke dienst die vanwege ziekteverzuim niet kunnen werken is er het
Dienstencentrum Re-integratie. Re-integratiezorg en materiële zorg voor post-actieve veteranen
worden verzorgd door het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP).

Terugkeergesprekken met militairen en partners na een missie

Ongeveer 3 maanden na terugkeer van de uitzending vindt het terugkeergesprek plaats tussen de
veteraan en de bedrijfsmaatschappelijk werker van Defensie. Enkele jaren geleden is Defensie gestart
met een proefproject, waarbij naast de militair ook diens partner2 aan het terugkeergesprek kan
deelnemen. Het proefproject liet zien dat het terugkeergesprek waarbij de partner aanwezig is,
een beter zicht geeft op het persoonlijk functioneren van de militair binnen het gezin. Ook kunnen
problemen beter worden onderkend. Daarnaast biedt het de mogelijkheid om erkenning en waardering
te geven aan de partners. Het aanbieden van een terugkeergesprek samen met de partner is daarom
een vast onderdeel geworden van het nazorgprogramma.

Vragenlijst na missie of inzet

De laatste jaren heeft Defensie verschillende maatregelen genomen om de respons op de vragenlijst
na missie of inzet (voorheen nazorgvragenlijst) te verhogen. De vragenlijst is toegankelijker en
gebruiksvriendelijker, er wordt informatie over de vertrouwelijkheid van de gegevensverwerking
gegeven en er is een non-responsmodule toegevoegd. Het responscijfer van veteranen en het thuisfront
was in 2019 respectievelijk 57 procent en 51 procent. De resultaten van de vragenlijst laten zien dat de

2

Partner of primaire contactpersoon van de veteraan genoemd in de personeelsadministratie van Defensie.

13

te vergroten, bijvoorbeeld door de inzet van ondersteunend personeel in de voorbereiding van de
spreekuren. De effecten van al deze maatregelen zijn naar verwachting eind 2020 merkbaar. Echter,
de consequenties van de coronamaatregelen op de wachttijden zijn nu nog niet precies in te schatten.
Wel is duidelijk dat de impact hierop aanzienlijk is.

Posttraumatische stressstoornis (PTSS) protocol

Met het Posttraumatische Stress Stoornis (PTSS)-protocol wordt op gestandaardiseerde wijze de mate
van invaliditeit als gevolg van psychische klachten bepaald. Het PTSS-protocol wordt door zowel BMB
als het team SMO gebruikt. In 2016 is het PTSS-protocol geëvalueerd door de Universiteit Groningen.
De resultaten van deze evaluatie zijn voorgelegd aan een begeleidingscommissie, die op basis daarvan
14 aanbevelingen heeft geformuleerd. Voor de uitvoering van de aanbevelingen heeft Defensie een Plan
van Aanpak opgesteld. Dit is voor overleg aangeboden aan de Centrales van Overheidspersoneel.
Tot slot is in 2020 een onderzoek afgerond dat het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG)
in opdracht van Defensie uitvoerde naar mogelijke alternatieven voor het PTSS-protocol. Daarvoor zijn
protocollen die gebruikt worden in andere landen bestudeerd en ook is specifiek aandacht geschonken
aan de methoden waarmee de westerse krijgsmachten vergelijkbare beoordelingen uitvoeren.
De resultaten uit dit onderzoek geven Defensie vooralsnog geen aanleiding om het huidige PTSSprotocol te vervangen.

PTSS als onderdeel van de landelijke campagne ‘Hey, het is oké’

Om de algemene bewustwording van mentale problemen te versterken hebben de ministeries van
Defensie en Justitie en Veiligheid (JenV) aansluiting gezocht bij de landelijke campagne ‘Hey, het is oké’.
Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) beheert deze campagne. Deze heeft tot
doel psychische aandoeningen te normaliseren en bespreekbaar te maken. In eerste instantie was de
campagne alleen gericht op depressie, vervolgens is deze verbreed met angst-stoornissen en zal in 2020
worden uitgebreid naar alle psychische aandoeningen, waaronder ook PTSS.

Veteranenontmoetingscentra (inloophuizen Veteranen)

Met de kamerbrief van 18 juni 2019 (Kamerstuk 30 139, nr. 211) heeft Defensie een duidelijk standpunt
ingenomen waar het gaat om het financieel steunen van veteranenontmoetingscentra, ook wel
inloophuizen genoemd. Daarnaast is in samenwerking met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
(VNG) op 11 september 2019 een ronde tafel bijeenkomst georganiseerd om de rol te benadrukken die
lokale partijen, waaronder gemeenten, kunnen spelen in het ondersteunen van veteraneninitiatieven,
zoals een inloophuis voor veteranen.
Naar aanleiding van de motie Belhaj (Kamerstuk 35 300 X, nr. 11) is onderzoek gedaan naar de
mogelijkheid om op twee locaties van veteranenontmoetingscentra professionele hulpverlening (sociaal
en psychologisch) te bieden aan veteranen. Het onderzoek heeft het onderstaande resultaat opgeleverd.
Het LZV verleent professionele eerste- en tweedelijns zorg bij uitzendgerelateerde psychische en
psychosociale problemen. Tweedelijns zorg wordt voornamelijk binnen de LZV-instellingen aangeboden.
Eerstelijns zorg (het gespecialiseerd maatschappelijk werk) wordt uitgevoerd door het
Bedrijfsmaatschappelijk Werk Defensie en stichting de Basis en dit kan bij de veteraan thuis
plaatsvinden.
Naast het LZV zorgsysteem bestaat het netwerk van nuldelijnsondersteuning, dat vaak het eerste
aanspreekpunt vormt voor veteranen. De nuldelijnsondersteuners zijn regelmatig aanwezig bij
veteranenontmoetingscentra. Tussen het LZV, de NOS en de samenwerkende veteranenontmoetingscentra
vindt structureel afstemming plaats en deze afstemming is recent door deze partijen geëvalueerd. Uit
deze evaluatie kwam naar voren dat professionele zorg- en hulpverlening (dus psychische en
psychosociale zorg) niet op ontmoetingslocaties voor veteranen moet worden aangeboden. Deze
locaties zijn namelijk niet ingericht voor het verlenen van professionele zorg- en hulpverlening.

18

Daarnaast zijn veteranenontmoetingscentra primair een plaats waar alle veteranen samen kunnen
komen, waaronder ook veteranen die zorg afwijzen of mijden. Aanwezigheid van professionele
zorgverleners kan juist voor deze groep veteranen drempelverhogend werken bij het bezoek aan deze
locaties.
Het LZV, de NOS en de samenwerkende ontmoetingscentra erkennen wel het belang van periodieke
aanwezigheid van maatschappelijk werkers en geestelijk verzorgers van het LZV binnen de
veteranenontmoetingscentra. Deze aanwezigheid heeft als doel het ondersteunen en adviseren van de
nuldelijnsondersteuner over de wijze waarop hij kan omgaan met (het probleem van) de hulpvragende
veteraan. Deze periodieke aanwezigheid van maatschappelijk werkers en geestelijk verzorgers van het
LZV wordt overigens al jaren in de praktijk vormgegeven tot tevredenheid van de betrokken partijen.
De afspraak is gemaakt dat de samenwerkende veteranenontmoetingscentra bij het Veteranenloket
een verzoek kunnen indienen voor de aanwezigheid van maatschappelijk werk of geestelijke verzorging
bij een ontmoetingscentrum. Dit vraag gestuurd werken sluit aan bij de bestaande behoefte van de
samenwerkende veteranenontmoetingscentra.

19

3MDR
3MDR is een behandeling die bestaat uit een combinatie van onder andere elementen uit EMDR
(Eye Movement Desensitization and Reprocessing), muziek en lopen op een loopband. Het 3MDR
onderzoek heeft aangetoond dat deze behandeling effectief is, ook bij veteranen met complexe en
chronische PTSS. Momenteel wordt gewerkt aan de verdere ontwikkeling van de interventie waaraan
een vervolgonderzoek is gekoppeld.
Innovatieve Farmacotherapie
De onderzoeksrichting ‘farmacotherapie’ heeft geresulteerd in diverse initiatieven waarbij nieuwe
middelen worden onderzocht op de werkzaamheid bij PTSS. Deze innovatieve behandelingen zijn gericht
op veteranen met complexe PTSS, maar strekken uit naar andere geüniformeerde beroepsgroepen. Er is
gestart met onderzoek naar de inzet van medicinale cannabis, MDMA en ketamine bij de behandeling
van PTSS.
Ook wordt onderzoek uitgevoerd naar trends in voorschrijfgedrag en medicatieconsumptie bij veteranen
met PTSS. Het promotietraject gekoppeld aan dit onderzoek zal in 2020 worden afgerond.
Veterans PTSD Working dogs Reseach (V-PWR)
In samenwerking met de faculteit Diergeneeskunde van het Universitair Medisch Centrum Utrecht
(UMCU) en Stichting Hulphond Nederland is in 2019 het promotieonderzoek Veterans PTSD Working dog
Research (V-PWR) voortgezet. V-PWR onderzoekt de effectiviteit van de inzet van hulphonden op de
gezondheid en het welzijn van veteranen met PTSS. Het onderzoek moet een nadere wetenschappelijke
onderbouwing geven van de effectiviteit van de inzet van hulphonden.
Virtual Reality bij PTSS
Onder andere in samenwerking met de MGGZ is gestart met de ontwikkeling van virtual reality bij PTSS.
De doelgroep van het onderzoek bestaat uit veteranen met PTSS en strekt zich verder uit naar andere
geüniformeerde beroepen. Het promotietraject dat aan het onderzoek gekoppeld is start in 2020.

Onderzoek uitgevoerd door Stichting het Veteraneninstituut

Het Kennis- en Onderzoekscentrum (KOC) van het Veteraneninstituut (Vi) verzamelt, bewerkt en
verspreidt (wetenschappelijke) kennis en informatie over veteranen. Ook stimuleert en verricht het
onderzoek dat betrekking heeft op de zorg, erkenning en waardering.
Promotieonderzoek naar groepsidentiteit onder (jonge) veteranen
In samenwerking met de Radboud Universiteit wordt een promotieonderzoek uitgevoerd naar de
vorming en bevestiging van groepsidentiteit onder (jonge) veteranen en de relatie daarvan met
maatschappelijke erkenning en waardering. Naar verwachting wordt dit onderzoek begin 2021 afgerond.
Publieke opinieonderzoek en beeldvorming
Het publieke opinieonderzoek is in 2019 uitgevoerd. De resultaten laten zien dat binnen de samenleving
veel waardering voor veteranen bestaat en dat er een breed maatschappelijk draagvlak is voor het
veteranenbeleid. Het Vi heeft in 2019 ook zelf onderzoek uitgevoerd op het gebied van beeldvorming
over veteranen en in dat kader de berichtgeving in dagbladen over veteranen, uitzendingen en de
defensieorganisatie onderzocht. De bevindingen hiervan worden in het najaar 2020 gepresenteerd.
Moral Injury
Het Vi is sinds 2019 onderdeel van een samenwerkingsverband, waar onder andere Defensie, de
Radboud Universiteit en de Politieacademie onderdeel van zijn. Dit samenwerkingsverband heeft
onderzoekssubsidie van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO)
ontvangen voor het uitvoeren van onderzoek op het gebied van moral injury. Dit meerjarig (promotie)
onderzoek start in 2020 en heeft een looptijd van 4 jaar.
Verdiepingsonderzoek Veteraan, hoe gaat het met u?
Eind 2019 is een kwalitatief vervolgonderzoek gestart van het onderzoek ‘Veteraan, hoe gaat het met
u?’. Dit vervolgonderzoek moet meer inzicht geven in het hulpzoekgedrag van veteranen met
22

uitzendgerelateerde gezondheidsklachten. Daarnaast worden hulpbronnen en barrières in kaart
gebracht die voor veteranen van belang zijn bij het kunnen voeren van ‘eigen regie’ over hun leven.

Overige onderzoeken/projecten

De Nederlandse Defensie Academie (NLDA) bereidt momenteel een meerjarig onderzoek voor naar de
specifieke zorgbehoeften van vrouwelijke veteranen. Dit onderzoek is een invulling van advies nummer
19 van de Raad voor civiel-militaire Zorg en Onderzoek.
ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum voert momenteel een onderzoek uit naar de behoeften die
Dutchbat-III militairen ervaren op het gebied van zorg, erkenning en waardering. De verwachting is
dat de resultaten van het onderzoek dit najaar worden aangeboden.
Het KOC van het Vi heeft geparticipeerd in de NAVO werkgroep ‘Veterans Transition’. In 2019 heeft deze
werkgroep zijn opdracht afgerond en dit heeft geleid tot de publicatie van het boek ‘Military Veteran
Reintegration: Approach Management and Assessment of Military Veterans Transitioning to Civilian Life’.
Binnen het Dienstencentrum Personele Zorg van Defensie wordt het project NOVA uitgevoerd. Bij dit
project wordt onderzocht of een bestaand Brits project ‘vertaald’ kan worden naar de Nederlandse
situatie en of dit bijdraagt aan de zorg voor veteranen. De essentie van het project is dat veteranen die
in aanraking komen met de politie, na aanhouding, in contact worden gebracht met de veteranenzorg.
Bij het Britse project heeft dit geleid tot een lagere recidive bij die veteranen. Het project NOVA heeft
geleid tot het uitwisselen van signalen van mogelijk zorgmijdende veteranen tijdens de bestaande
overleggen tussen wijkagent (politie) en wijkopperwachtmeester (Koninklijke Marechaussee). Ook
worden mogelijkheden onderzocht om veteranen in detentie bij hun voorbereiding op terugkeer naar
de maatschappij bewust te maken van het aanbod van diensten en zorg via het Veteranenloket.

23

Beschouwing toekomst
veteranenbeleid 2020 – 2035
Bij het schrijven van dit onderdeel van de Veteranennota is Nederland in de ban
van het coronavirus. Het is duidelijk dat dit grote gevolgen heeft en gaat hebben
voor de nabije toekomst. Wat de precieze gevolgen zijn is nog onvoldoende in
te schatten. Zo ook de gevolgen voor de veteraan en het veteranenbeleid. Dit
betekent dat onderstaande beschouwing niet inhoudelijk ingaat op deze recente
ontwikkelingen.
De Defensievisie 2035 en als onderdeel daarvan het personeelsbeleid voor de lange
termijn zijn voor een groot deel bepalend voor het veteranenbeleid voor de toekomst.
Daarnaast zijn er autonome ontwikkelingen en tendensen die van betekenis zijn voor
de veteraan. Beide elementen komen aan het begin van deze beschouwing aan de
orde. Daarna volgen de handelingsperspectieven die het mogelijk maken op deze
ontwikkelingen in te spelen.
Defensieorganisatie 2035

De defensieorganisatie is de komende jaren sterk in beweging. Van een krimpende naar een groeiende
organisatie, met grote geplande investeringen in diverse materieelprojecten. Technische innovaties
spelen daarin een steeds belangrijkere rol. Dat heeft ook gevolgen voor de wijze van inzet van Defensie.
Minder met de laarzen in de modder en meer nadruk op virtuele oorlogsvoering via het internet en
onbemande toepassingen, zoals besturen op afstand (remote piloting). Deze meer indirecte vormen
van geweldgebruik hebben invloed op ethisch besef en morele aspecten van oorlogsvoering. Dat zal
mogelijk ook effect hebben op de individuele militair.
De arbeidsmarkt verandert ingrijpend, onder meer ten gevolge van een sterke vergrijzing van de
bevolking en meer diversiteit in de beroepsbevolking. Defensie moet daarom wezenlijk anders omgaan
met in-, door- en uitstroom van personeel. Een nieuw personeelsmodel, met in de basis een open
personeelssysteem, is in ontwikkeling. Daarmee kan personeel makkelijker tot Defensie toetreden, maar
ook eenvoudiger Defensie verlaten. De diversiteit van het personeelsbestand neemt toe, waardoor meer
vrouwen en mensen met een migratie-achtergrond deel uit zullen maken van Defensie. Een hoge mate
van flexibiliteit en adaptiviteit is essentieel voor de krijgsmacht van de toekomst. Dat kan niet zonder
een structurele samenwerking in een regionaal en nationaal netwerk met andere werkgevers.
Ook daardoor zal de veteraan van de toekomst anders zijn dan de huidige veteraan.

De veteraan

De veteranenpopulatie gaat veranderen, zowel in samenstelling als in de beleving van het veteraan zijn.
Er zijn bijna geen veteranen meer die WOII hebben meegemaakt of in Nederlands-Indië, Korea en/of
Nieuw-Guinea hebben gestreden. De veteranengemeenschap verjongt en neemt in omvang af.
De jongere, en zeker de actief dienende, veteraan, lijkt zich niet altijd veteraan te voelen. Ook de
maatschappelijke tendens van verdergaande individualisering is merkbaar in de veteranenpopulatie.
De jongere militairen/veteranen zijn opgegroeid met internet en smartphone. Sociale media zijn een
belangrijke levensbehoefte geworden om snel ervaringen te delen en meningen te uiten. Zo helpen
sociale media om virtuele (veteranen-)gemeenschappen te bouwen en op die manier steun te bieden.
Uit onderzoek blijkt dat de meeste veteranen tevreden zijn met hun leven en ze waarderen de ervaring
van hun uitzending positief. Maar niet met alle veteranen gaat het goed. Eenzaamheid of sociale isolatie
komen voor. Het stimuleren van zelfredzaamheid en maatschappelijke participatie van de veteraan is en
blijft dan ook essentieel.

27

Veteranenzorg

De zorg voor de veteraan is van hoge kwaliteit. De zorgketen binnen het Landelijk Zorgsysteem
voor Veteranen (LZV) is een uniek concept met een laagdrempelige en eenduidige toegang via het
Veteranenloket. Net zoals in de civiele zorg zullen de zorgkosten in de veteranenzorg toenemen en
ook de personele uitdagingen zullen merkbaar zijn. Technische ontwikkelingen gaan een groeiende
impact hebben op de zorg. Onderzoek naar technische innovaties blijft dan ook noodzakelijk. Het
belang van preventieve gezondheidszorg neemt verder toe. Op dit moment wordt al geïnvesteerd in
gezondheidsmonitoring en -ondersteuning met ICT-middelen. In de toekomst blijft zorgmijding
een belangrijk thema. Goede zorg verlenen kan alleen als een veteraan zich wil laten behandelen.
Ook de materiële zorg verdient aandacht. De herziening van de systematiek van uitkeringen en
voorzieningen voor veteranen is noodzakelijk om maatschappelijke participatie en re-integratie te
bevorderen. Een herzien stelsel draagt bij aan een verbetering van de gezondheid en zelfredzaamheid
van de veteraan en beloont werken en maatschappelijke participatie. Het wordt daarmee modern en
toekomstbestendig. Daarnaast moet ook de reikwijdte van de materiële zorg tegen het licht worden
gehouden. De laatste jaren is een veelheid aan initiatieven zichtbaar met als doel de ‘gewonde veteraan’
te helpen om zijn leven op een goede manier voort te kunnen zetten. Uitgangspunt hierbij is dat
initiatieven die voorliggen ter opname in het (veteranen)zorgsysteem in beginsel wetenschappelijk
verantwoord zijn. Ook vraagt het opnemen van nieuwe initiatieven om een goede afweging tussen
effectiviteit, betaalbaarheid en rechtvaardigheid.

Erkenning en waardering van de veteraan

De erkenning van en waardering voor veteranen blijft in de toekomst een belangrijke pijler van het
veteranenbeleid. Of de Nederlandse Veteranendag in zijn huidige opzet toekomstbestendig is, is een
vraag die nader moet worden onderzocht. Een andere tendens is dat veteranen zich als erkende en
gewaardeerde gemeenschap willen inzetten voor de maatschappij. Door het stimuleren van het
bedrijfsleven om actiever bij te dragen aan de maatschappelijke participatie van veteranen draagt ook
dat bedrijfsleven bij aan erkenning en waardering.

28

Wat gaan we doen
De beschouwing van de toekomst van het veteranenbeleid 2020 – 2035 vraagt ook
om handelingsperspectieven voor Defensie en de uitvoerende organisaties van het
veteranenbeleid. Wat gaan deze partijen de komende periode doen om met de
geschetste ontwikkelingen en tendensen om te gaan? Voor sommige van de
handelingsperspectieven geldt dat het een voortzetting is van wat al in gang is gezet.
Andere initiatieven moeten worden gestart, wachten op de uitkomsten van onderzoek
of vergen eerst nader onderzoek.
Veteranenstatus

De veranderende vormen van inzet van militairen bij virtuele oorlogsvoering (in het cyberdomein) en
met besturing op afstand (remote piloting) vragen om een beschouwing van de criteria voor het bepalen
van de veteranenstatus, maar ook van het decoratiebeleid. In de komende periode zal voor deze en
andere, nieuwere, vormen van inzet en beleid moeten worden ontwikkeld.

Mentale weerbaarheid

Tevens kan de veranderde inzet van militairen leiden tot andere ethische en morele dilemma’s die
van invloed zijn op de mentale weerbaarheid van de militair. De lopende onderzoeken hiernaar zijn van
groot belang en zullen een vertaling naar behandelmethoden in de LZV-keten met zich meebrengen.

Transitiezorg

In een meer open personeelssysteem met flexibele in- en uitstroom van personeel, is het essentieel om
op een goede manier afscheid te nemen van personeel in zijn algemeenheid en van de veteraan in het
bijzonder. Vanwege de bijzondere positie van de militair, de opgedane ervaringen tijdens missies en de
kenmerken van de Defensieorganisatie (zoals de relatieve geslotenheid, kameraadschap, groepsgevoel),
kan de overgang van ‘militair naar burger’ gepaard gaan met aanpassingsproblemen. Transitiezorg is
gericht op het zorgvuldig begeleiden van uitstromende militairen en veteranen naar de samenleving,
waarbij ook instrumenten kunnen worden ingezet die bijdragen aan het vroegtijdig signaleren van
(uitzendgerelateerde) psychische klachten of aanpassingsproblemen.

De jonge veteraan

Het is belangrijk om jonge veteranen meer bewust te maken van de status van veteraan, de faciliteiten
en diensten die aan deze status zijn gekoppeld en de organisaties die de veteraan kunnen ondersteunen.
Het gebruik van de faciliteiten in Doorn, bij zowel de voorbereiding op de missie als de zorg na de missie,
biedt een goede kans om aan deze bewustwording bij te dragen. Op die manier maakt de militair
namelijk al vóór zijn uitzending kennis met de faciliteiten en diensten voor veteranen. In overleg met de
operationele commandanten wordt een proefproject gestart om (een deel van) de missievoorbereiding
en nazorg bij het Nederlands Veteraneninstituut in Doorn te laten plaatsvinden.

Samenwerking geüniformeerde beroepen

De groeiende erkenning van PTSS als beroepsziekte, die niet alleen bij militairen voorkomt maar in de
bredere kring van (geüniformeerde) beroepen, maakt het noodzakelijk om de kennis te delen en
gezamenlijk op te trekken in de behandelingen van die beroepsziekte. De samenwerking binnen de
groep geüniformeerde beroepen (Defensie, Politie, Brandweer, Douane) is weliswaar in gang gezet,
maar moet de komende periode verder worden uitgebreid, onder andere op het gebied van onderzoek
en kennisdeling.

Samenwerking gemeenten en maatschappelijke partijen

Versterking van de samenwerking met gemeenten en maatschappelijke partijen is van belang om sociale
isolatie en eenzaamheid van de veteraan tegen te gaan en zelfredzaamheid te bevorderen. De contacten
op het niveau van buurten en wijken zijn hierbij belangrijk, en zo ook de contacten met maatschappelijke
partijen als het Leger Des Heils. De eerste initiatieven op dit gebied lopen al, maar in de uitvoering van
het veteranenbeleid is verdere ontwikkeling en verankering van die samenwerkingsverbanden nuttig.
29

Preventieve gezondheidszorg en nazorgonderzoek

Gezondheidspreventie, -monitoring en doorontwikkeling van het nazorgonderzoek is van belang
om problemen en zorgbehoeften te voorkomen, in een vroeg stadium zorgbehoeften van de militair/
veteraan te onderkennen en om de juiste zorg te kunnen aanbieden. Dit is ook van belang om de
groeiende kosten van de zorg te kunnen beheersen.

Pro-actieve zorg

Om met die veteranen in contact te komen die zorg mijden of in een geïsoleerde positie zitten, is een
pro-actieve houding nodig. De Engelse vakterm hiervoor is outreachende zorg. Dit omvat alle
instrumenten die bijdragen aan het bereiken van deze veteranen. Het Veteraneninstituut heeft daartoe
een zorgcoach aangesteld. Dit en andere initiatieven moeten de komende periode bijdragen aan het
bereiken van zoveel mogelijk veteranen die nu nog niet in beeld zijn voor zorg.

Technische innovaties in de zorg

Technische innovaties worden het komende decennium van groter belang, enerzijds om de groeiende
zorgkosten te beheersen en anderzijds om de kwaliteit van leven van de veteraan te verbeteren.
Naast de komst van “slimme” protheses is bijvoorbeeld een draagvest (Panic Jacket) in ontwikkeling,
dat op basis van enkele sensoren een inschatting kan maken van de gemoedstoestand van een
persoon en signalen afgeeft voor handelen. Dergelijke innovaties vereisen steun en financiën,
waarbij samenwerking van zorginstellingen en kennisinstituten onontbeerlijk is.

De Nederlandse Veteranendag

De jaarlijkse Nederlandse Veteranendag is nog steeds de ultieme vorm van brede maatschappelijke
erkenning en waardering van de veteraan, verankerd in de Veteranenwet. Over de toekomstige opzet
en invulling van de Nederlandse Veteranendag, beraadt het Nationaal Comité Veteranendag zich.
Het Comité heeft een werkgroep ingesteld om die vraag te onderzoeken.

Maatschappelijke participatie

Maatschappelijke participatie van veteranen stimuleren is één van de instrumenten om de sociale
isolatie en eenzaamheid te doorbreken. Door actief bij te dragen aan de maatschappij, die de veteraan
erkent en waardeert voor zijn inzet, komt de veteraan uit zijn isolement en werkt hij aan zijn
zelfredzaamheid. Zo voelt hij zich opnieuw erkend en gewaardeerd. Initiatieven die hieraan bijdragen
moeten worden gestimuleerd, zoals bijvoorbeeld de stichting Veterans Search Team, waarbij veteranen
de politie ondersteunen bij het zoeken naar, onder andere, vermiste personen. Deelname aan dergelijke
activiteiten geeft kracht en brengt kameraadschap. Maar ook andere manieren zijn denkbaar, zoals
bedrijven die ervaringsplaatsen bieden, het gebruik van zogenaamde social impact bonds bij
re-integratie, of initiatiefnemers van lokale goede doelen die zich gesteund weten door (groepen van)
veteranen.

Erkenning van bedrijfsleven gericht op veteranen

In lijn met het voorgaande zijn acties waarbij bedrijven zich verplichten initiatieven voor veteranen te
ondernemen een vorm van maatschappelijke erkenning en waardering. Dit kan door het bieden van
arbeidsplaatsen, stageplekken of andere ervaringsmogelijkheden. Er zijn initiatieven op dit gebied,
maar verdere ontwikkeling hiervan is gewenst. Binnenkort start een pilot waarbij ‘social return voor
de doelgroep veteranen’ een selectiecriterium is bij aanbestedingen door Defensie.
Naast het hierboven beschreven handelingsperspectief op de meer lange termijn zijn eerder in
deze Veteranennota onderwerpen beschreven die het komende (Veteranennota)jaar actueel zijn.

Onafhankelijk onderzoek Dutchbat-III

In 2019 is ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum gestart met de uitvoering van het onafhankelijk
onderzoek naar de (zorg)behoeften van Dutchbat-III veteranen. Een onafhankelijke
begeleidingscommissie begeleidt dit onderzoek. In deze commissie zitten naast deskundigen op

30

het gebied van onderzoek, veteranenzorg en communicatie ook Dutchbat-III veteranen. De resultaten
van het onderzoek zullen waarschijnlijk in het najaar van 2020 worden gepresenteerd.

Uitvoeren project governance

Het initiatief van Defensie tot het samenvoegen van organisaties die betrokken zijn bij de uitvoering
van het veteranenbeleid is het gevolg van één van de aanbevelingen uit de evaluatie van het
veteranenbeleid, uitgevoerd in 2016. De samenvoeging van organisaties moet leiden tot een herkenbare
en duidelijke besturingsstructuur, die effectiever en efficiënter aansluit op de uitvoering van de
Veteranenwet en het daaruit voortvloeiende beleid. Daarnaast zijn door de samenvoeging inhoudelijke
voordelen te behalen, zoals meer ruimte voor innovatie en meer geïntegreerd en flexibel kunnen
inspelen op interne en/of externe ontwikkelingen binnen het veteranenbeleid. De herinrichting moet
leiden tot de situatie waarin, per 1 januari 2021, nog uitsluitend één organisatie een subsidie van
Defensie ontvangt voor de uitvoering van alle aspecten van het veteranenbeleid.
De samenvoeging betreft de volgende organisaties: Stichting Nederlandse Veteranendag, Stichting
Veteraneninstituut, Stichting de Basis, Team zorgcoördinatie van ABP/APG, coördinatie
nuldelijnsondersteuning van de Vereniging Veteranen Platform en het programmabureau van het
Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen. De besturen van de stichtingen hebben besloten om het initiatief
te volgen en te gaan fuseren.
Na uitreiking van de opdracht in 2019, is onder leiding van Defensie een projectorganisatie ingericht.
Deze bestaat uit afgevaardigden van de samenvoegende organisaties. De projectorganisatie werkt
onder andere aan thema’s als het juridische fusietraject en het inhoudelijk bij elkaar brengen van de
verschillende expertises en de capaciteit. Als gevolg van de samenvoeging zullen de drie genoemde
stichtingen en de drie delen van organisaties opgaan in één stichting met een nieuwe naam: het
Nederlands Veteraneninstituut. Het Nederlands Veteraneninstituut heeft na afronding van de fusie
als taak het uitvoeren van de Veteranenwet en het Veteranenbesluit. De Algemene Rekenkamer heeft
vastgesteld dat het een ‘rechtspersoon met een wettelijk taak’ betreft. Als gevolg van onder andere
het verdwijnen van de betrokken stichtingen zal het Veteranenbesluit moeten worden aangepast;
deze aanpassing zal met een voorhangprocedure aan de Kamer worden aangeboden. Dit gebeurt
zodra het besluit tot fusie definitief is.

Ontwikkeling/vormgeven van een modern stelsel van uitkeringen en voorzieningen gericht
op re-integratie en maatschappelijk participatie
In de beleidsevaluatie van het veteranenbeleid 2011 – 2016 wordt de aanbeveling gedaan om het stelsel
van uitkeringen en compensaties (inclusief keuringen) te moderniseren, zodanig dat het de veteraan
beter ondersteunt bij zijn re-integratie en maatschappelijke participatie. In de veteranennota 2018 –
2019 is de ambitie neergelegd om deze aanbeveling in de komende jaren actief uit te voeren.

In afstemming met de eenheid Bijzondere Regelingen Defensie (BRD), uitvoeringspartner van het ABP,
wordt een hedendaags en toekomstbestendig systeem ontwikkeld waarin de veteraan zelf meer
centraal staat. De pijlers daarbij zijn gezondheid en zelfredzaamheid. Bij de start van een traject met een
veteraan wordt een zorg- en ontwikkelingsplan opgesteld dat is gericht op behandeling en re-integratie,
onder de voorwaarde van financiële rust en stabiliteit, zonder focus op keuringen en op het vaststellen
van een medische eindtoestand. Een medische keuring volgt pas na de uitvoering van het zorgplan.
Hiermee wordt beoogd een systeem te creëren dat ziet op het beperken van de (materiële en
immateriële) schade en waarbij werken en/of maatschappelijke participatie wordt beloond.
Het oogmerk is te komen tot een structurele wijziging van het uitkeringen- en voorzieningenstelsel dat
het beste is voor de veteraan en daarmee ook toekomstbestendig is. Het realiseren van die structurele
wijziging heeft tijd nodig, ook vanwege de mogelijke rechtspositionele consequenties en de verwerking
daarvan in wet- en regelgeving. Deze stelselwijziging is ook onderwerp van overleg met de centrales van
overheidspersoneel.

31