Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2016–2017

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2709
Vragen van de leden Van Helvert en Omtzigt (beiden CDA), Visser (VVD),
Jetten (D66) en Bruins (ChristenUnie) aan de Staatssecretaris van
Infrastructuur en Milieu over de vluchtroutes naar Lelystad (ingezonden
11 augustus 2017).
Antwoord van Staatssecretaris Dijksma (Infrastructuur en Milieu) (ontvangen
14 september 2017). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2016–2017, nr. 2592.
Vraag 1
Herinnert u zich dat u schreef: «Deze routeset [B+] is tot stand gekomen op
basis van een unaniem advies van de Alderstafel Lelystad»? Kunt u het
verslag van de vergadering van de Alderstafel Lelystad, waarin dit besloten
werd, openbaar maken inclusief de presentielijst?1
Antwoord 1
Ja, dat herinner ik me. Van de vergaderingen van de Alderstafel Lelystad
worden geen verslagen gemaakt, noch een presentielijst bijgehouden.
Belangrijke besluiten worden in de vorm van conceptadviezen schriftelijk
voorgelegd aan alle leden van de Tafel. Op deze wijze wordt geborgd dat álle
leden bij kunnen dragen aan en instemmen met het formele advies. Dit geldt
ook voor het advies over de routekeuze.
Op basis van de resultaten uit het MER Lelystad Airport, onderliggende
Deelrapporten2 en het Ondernemingsplan van luchthaven Lelystad3 is de
routekeuze aan de Alderstafel besproken op 8 mei 2014. Naar aanleiding van
deze bespreking, heeft de voorzitter een conceptadvies opgesteld. Dit
conceptadvies is voor een schriftelijk akkoord aan alle leden van de Tafel
voorgelegd. Dit heeft geresulteerd in het unanieme advies van 22 mei 2014.
Dit advies heb ik op 5 juni 2014 met uw Kamer gedeeld.4
Vraag 2
Zijn er verslagen gemaakt van de inspraakavonden bij het conceptluchtvaartbesluit en zijn die verslagen ter beschikking gesteld aan het bureau
Helios?
1

Kamervragen Van Helvert/Omzigt, Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2016–2017, nr. 2415
Bijlagen bij Kamerstuk 31 936 nr. 202
3
Bijlage bij Kamerstuk 31 936 nr. 202
4
Bijlage bij Kamerstuk 31 936 nr 201
2

ah-tk-20162017-2709
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

1

Antwoord 2
Nee, er zijn geen verslagen gemaakt van de informatieavonden die georganiseerd zijn aan het begin van de inspraakperiode.
Vraag 3
Kunt u de verslagen van de inspraakavonden (en de lijsten van de aanwezigen) openbaar of vertrouwelijk aan de Kamer doen toekomen?
Antwoord 3
Van de informatieavonden die gehouden zijn aan het begin van de inspraakperiode zijn geen verslagen en presentielijsten gemaakt. Wel zijn alle
ingezonden zienswijzen geregistreerd, geanalyseerd en van reactie voorzien.
De mogelijkheid om in te spreken op het ontwerpluchthavenbesluit en
onderliggende documenten is bekend gemaakt via de Staatscourant en een
aantal regionale en lokale dagbladen. Ter ondersteuning hiervan hebben de
leden van de Alderstafel Lelystad ervoor gekozen om aan het begin van de
inspraakperiode een aantal laagdrempelige informatiebijeenkomsten te
organiseren. Deze vonden plaats in de periode eind juni/begin juli 2014.
Deze bijeenkomsten bestonden uit een plenaire toelichting op het ontwerpluchthavenbesluit, de routeset B+, het MER en het Ondernemingsplan
van de luchthaven, en uit een informatiemarkt. Deze opzet lag in lijn met de
in januari 2014 gehouden en druk bezochte bijeenkomsten over de routekeuze. De betrokken bestuurder vervulde de rol van gastheer/gastvrouw in
zijn/haar regio of gemeente. Op deze wijze konden de aanwezigen zowel
plenair als bilateraal vragen stellen.
Van de mogelijkheid om zienswijzen in te dienen is ruim gebruik gemaakt: in
totaal zijn 956 verschillende zienswijzen ingediend en geregistreerd. De
zienswijzen zijn opgenomen in het Verantwoordingsrapport op zienswijzen en
adviezen Ontwerp Luchthavenbesluit 31 maart 2015.
Dit rapport is op 31 maart 2015 openbaar gemaakt via de site «platformparticipatie.nl». Uw Kamer is hierover geïnformeerd op 31 maart 2015.5
Vraag 4
Kunt u aangeven wat er gebeurd is met de suggesties op de inspraakavonden?
Antwoord 4
Alle ontvangen zienswijzen (in totaal 956) zijn ter beschikking gesteld aan de
commissie MER opdat de commissie deze kon meewegen in haar advies over
de MER. Daarnaast zijn de zienswijzen geanalyseerd en meegewogen bij de
vaststelling van het Luchthavenbesluit Lelystad. In de toelichting bij het
luchthavenbesluit is de doorwerking van de zienswijzen in het besluit
aangegeven (Nota van Toelichting, par. 8.3.) Een meer gedetailleerde
weergave van mijn reactie op het advies van de commissie MER en mijn
reactie op alle ontvangen zienswijzen is opgenomen in het Verantwoordingsrapport Lelystad Airport. Dit rapport is in concept met het Luchthavenbesluit
Lelystad voor advies voorgelegd aan de Raad van State. Na afronding van
het adviestraject door de Raad van State is het luchthavenbesluit definitief
gemaakt. Het Verantwoordingsrapport is op dat moment openbaar gemaakt
via de site «platformparticipatie.nl» en aan alle indieners van een zienswijze
toegezonden.
Vraag 5
Herinnert u zich dat u in maart 2012 schreef: «Wanneer eveneens de
luchthaven Lelystad conform het kabinetsbeleid Lelystad met 35.000
vliegtuigbewegingen of meer groeit en het Lelystad-verkeer van en naar het
westen en zuiden de Schiphol-verkeersstromen kruist, brengt dit zeer
complexe verkeerssituaties met zich mee die meer dan evenredig aan het
aantal bewegingen bijdragen aan een verhoging van de werklast van de
Schiphol luchtverkeersleider en daarmee een afname van de afhandelingscapaciteit. Daarbij zij opgemerkt dat het Rijk een toename van de complexiteit,

5

Kamerstuk 31 936, nr. 264

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

2

die de kans op menselijke vergissingen in de hand werkt, als ongewenst
beschouwt vanuit het oogpunt van het bevorderen van de veiligheid»?6
Antwoord 5
Het door u geciteerde Bijlagerapport 3 van de Luchtruimvisie gaat inderdaad
in op de interferentie tussen het Lelystad-verkeer en de Schipholverkeersstromen. Een belangrijk uitgangspunt bij het ontwerp van de routes
van en naar luchthaven Lelystad is daarom dat deze niet interfereren met de
verkeersstromen van en naar Schiphol. Achterliggende redenen hiervoor zijn
onder andere dat geen afname aan de Schipholcapaciteit optreedt, de
complexiteit niet bovenmatig toeneemt en de veiligheid niet in het geding
komt.
Zoals aan uw Kamer reeds gemeld in de toelichting op het Luchthavenbesluit
Lelystad 2015 en in mijn brief van 17 februari jl. is voor verdere doorgroei
naar uiteindelijk 45.000 bewegingen per jaar een aanpassing nodig van de
luchtruimstructuur en een vergroting van de capaciteit in het Nederlandse
luchtruim.7
Vraag 6
Ontstaan er extra veiligheidrisico’s door het verkeer van en naar Lelystad nu
het vliegveld opengaat en het luchtruim niet is aangepast en op korte termijn
ook niet wordt aangepast? Kunt u dit antwoord toelichten?
Antwoord 6
Nee. De veiligheid van het vliegverkeer in het luchtruim staat altijd voorop.
De procedures voor het verkeer van en naar Lelystad worden dan ook
dusdanig ontworpen dat al het vliegverkeer altijd veilig kan blijven worden
afgehandeld. Het is juist dat de aansluitroutes op het hogere luchtruim nu
ontworpen worden binnen de huidige luchtruimstructuur. Binnen de huidige
luchtruimindeling kunnen niet meer dan 10.000 vliegbewegingen van en naar
Lelystad plaatsvinden. Deze begrenzing zorgt ervoor dat het systeem robuust
en veilig blijft.
Vraag 7
Bent u al in staat inzicht te geven in de Standard Instrument Departures (SID)
en Standard Arrival Routes (STAR) van Lelystad in termen van waypoints
(routepunten) en minimum crossing altitudes (MCA)?
Antwoord 7
Met Standard Instrument Departure (SID) wordt de gepubliceerde vliegroute
voor vertrekkend (IFR) vliegverkeer bedoeld. De SIDs van Lelystad zullen
lopen vanaf de startbaan tot aan de ATS routes in het hogere luchtruim («de
snelwegen»). Daarmee betreffen de SIDs vanaf Lelystad de vertrekroutes
zoals deze eerder zijn vastgelegd in de B+ routeset voor het lagere luchtruim
gecombineerd met het nu voorliggende ontwerp van de vertrekaansluitroutes op het hogere luchtruim.
Een Standard Arrival Route (STAR) betreft de gepubliceerde vliegroute voor
naderend (IFR) vliegverkeer, vanaf de ATS routes in het hogere luchtruim («de
snelwegen») tot aan het punt waar de nadering wordt ingezet:de Initial
Approach Fix (IAF), die voor Lelystad zijn voorzien in de nabijheid van
Steenwijk (IAF North) en Lemelerveld (IAF South). De ligging van de
naderingsroutes vanaf de beide IAF’s tot de luchthaven zijn eerder vastgelegd
in de B+ routeset. De STARs, dus tussen het hogere luchtruim en de beide
IAF’s, vormen deel van het nu voorliggende ontwerp van de naderingsaansluitroutes. Mogelijk zullen de nu voorliggende naderingsroutes niet in
alle gevallen als STARs worden uitgewerkt, maar als ATS-route. Deze keuze
wordt nog in het ontwerp meegenomen. Dit betreft echter een technische
uitwerking, het nu voorliggende routeprofiel wijzigt hierdoor niet.
Voor wat betreft de aansluitroutes voor vertrek en nadering zullen in het
ontwerp daar waar dit operationeel nuttig is additionele routepunten worden
neergelegd.

6
7

Bijlage 3 bij Kamerstuk 31 936, nr. 114
Kamerstuk 31 936, nr. 382

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

3

Voor wat betreft de minimumhoogte geldt het uitgangspunt van minimaal
6.000 voet (d.w.z. ruim 1.800 meter) boven het «oude land», zoals aan de
Alderstafel is overeengekomen8 en door het Kabinet overgenomen en met
uw Kamer besproken.
Vraag 8
Kunt u precies op een rij zetten waar de voorgestelde vliegroutes niet aan de
gestelde randvoorwaarden voldoen?
Antwoord 8
In haar brief van 14 juni jl heeft LVNL mij, mede namens CLSK, gemeld dat
de mij aangeboden set van aansluitroutes de voor het lagere luchtruim
afgesproken routeset B+ en de overige in 2014 aan de Alderstafel gemaakte
afspraken over vlieghoogtes volledig respecteert. Deze brief heb ik op 26 juni
jl met uw Kamer gedeeld.9
Daarbij is ook opgemerkt dat voor wat betreft de uitgangspunten «geen
interferentie met het Schiphol verkeer» en «behoud van Militaire Missie
Effectiviteit (MME)» niet in alle aansluitroutes volledig kan worden voldaan.
Voor wat betreft de interferentie met het Schiphol verkeer betreft dit met
name de aansluiting op sectoren 4 (westelijk) en 5 (noord westelijk). Dit heeft
te maken met het feit dat de voorkeursroute in westelijke en noordwestelijke
richting door militair luchtruim voert, dat tijdens oefeningen niet altijd
beschikbaar is voor de burgerluchtvaart. In die gevallen zal gebruik gemaakt
moeten worden van een alternatieve route door de sectoren 4 en 5 die tot
een verhoging van de werklast van de verkeersleider leidt, en daarmee tot
een beperking van de beschikbare capaciteit in de betreffende luchtruimsector. Naar verwachting zal echter het overgrote deel van het verkeer van en
naar Lelystad in zuidelijke en zuidoostelijke richting (sectoren 2 en 3) vliegen.
Gelet op deze verwachte verkeersstromen van en naar Lelystad, spreekt LVNL
de verwachting uit dat de impact van deze interferentie in de praktijk beperkt
zal zijn.
Overigens heeft LVNL in dezelfde brief ook aangegeven dat er uitdagingen
liggen in de druk bevlogen luchtruimsectoren 2 (zuidoostelijk) en 3 (zuidelijk)
en de effecten daarvan voor Schiphol verkeer. Ik verken samen met LVNL
oplossingsrichtingen om de verschillende behoeften in dat deel van het
Nederlandse luchtruim optimaal te kunnen accommoderen. Daarnaast
onderzoek ik of een prioriteitsbepaling voor vliegverkeer mogelijk is en een
bijdrage kan leveren aan de verlichting van de verkeersdrukte in sector 3.
Daar waar het de Militaire Missie Effectiviteit betreft wordt deze met name
geraakt in het militaire luchtruim rond Eindhoven (TMA D). In deze TMA D
vinden op zeer frequente basis militaire activiteiten plaats. Het verkeer van en
naar Lelystad dient hier te worden ingepast.
Vraag 9
Is er overeenstemming met België dat vliegtuigen op zeer lage hoogte het
Nederlandse luchtruim binnenvliegen en verlaten? Zo ja, voor welk routepunt
en voor welke hoogte hebben de Belgische autoriteiten toestemming
gegeven dat de vliegtuigen van/naar Lelystad het zeer druk bezette luchtruim
in België verlaten c.q. binnenvliegen?
Antwoord 9
De aansluitroutes worden zo ontworpen dat deze aansluiten op de bestaande
routes in het hogere luchtruim («de snelwegen»). Deze aansluiting wordt in
het Nederlands luchtruim gerealiseerd. Ten behoeve van de overdracht van
(alle) verkeer op deze «snelwegen» van en naar het luchtruim van buurlanden
zijn er bestaande overdrachtsafspraken met de aangrenzende verkeersleidingscentra (Letters of Agreement, LoA). Hierin zijn ook afspraken gemaakt
met betrekking tot de overdrachtshoogte. Het verkeer van en naar Lelystad
zal gebruik maken van deze bestaande afspraken. Overigens zal LVNL, zodra
er definitief duidelijkheid is over de aansluitroutes van en naar Lelystad, met
de aangrenzende verkeersleidingscentra bezien of er reden is om de
bestaande afspraken aan te vullen.

8
9

Advies Hans Alders, bijlage bij Kamerstuk 31 936 nr. 201.
Kamerstuk 31 936, nr. 390

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

4

Voor de herinrichting van het luchtruim worden nu eerste oplossingsrichtingen verkend. Daarover voert mijn ministerie in nauwe afstemming met
Defensie en de luchtverkeersleidingsorganisaties, op ambtelijk niveau al
gesprekken met de buurlanden.
Vraag 10
Is er overeenstemming met Duitsland over de waypoints en hoogte waar
vliegtuigen het Duitse luchtruim binnenvliegen/uitvliegen?
Antwoord 10
Zie Antwoord 9.
Vraag 11
Indien er nog geen overeenstemming is met Duitsland of België, wanneer
wordt die dan verwacht?
Antwoord 11
Zie Antwoord 9.
Vraag 12
Kunt u aangeven of de volgende stukken in de vliegroutes wel uitvoerbaar
zijn:
– een daling van 12.000 voet over een afstand van slechts 47 kilometer op
INBOUND-02 tussen Rekken en Lemelerveld;
– een stijging van 9.000 voet (van FL090 naar FL180) over een korte afstand
van 26 kilometer tussen de punten ARNEM en NAPRO?
Antwoord 12
In het ontwerp van de aansluitroutes is door LVNL en CLSK uiteraard
rekening gehouden met de vliegbaarheid van deze routes. Zoals ik in mijn
brief van 17 februari jl. aan uw Kamer heb gemeld, zijn LVNL en CLSK eerder
in dit ontwerpproces ook ondersteund door Helios.[1] In het verdere
ontwerptraject worden de vliegtechnische profielen nader geanalyseerd, waar
nodig met inzet van technisch vliegers. Er is vooralsnog geen reden om aan
de haalbaarheid te twijfelen, deze is ook niet gebleken in de beoordeling van
de routes door Helios.
Vraag 13
Is er inzicht in de kosten voor het milieu (extra brandstofverbruik, CO2,
fijnstof) van het besluit om grote vliegtuigen lang laag te laten vliegen in het
Nederlandse luchtruim? Zo ja, kunt u die inschatting aan de Kamer doen
toekomen?
Antwoord 13
De aansluitroutes van en naar luchthaven Lelystad dienen te worden
ontworpen binnen de huidige luchtruimstructuur. Deze routes zijn hierdoor
niet optimaal inpasbaar. De milieueffecten voor de routes in het lagere
luchtruim zijn, op basis van 45.000 vliegbewegingen, in kaart gebracht in het
Milieu Effect Rapport Luchthaven Lelystad, voorafgaand aan het luchthavenbesluit. Van de onderzochte routevarianten (A, A+, B en B+) zijn de emissies
van stikstof, fijnstof (PM10 en PM2,5) en de uitstoot van broeikasgas (CO2)
berekend en de effecten op de (lokale) luchtkwaliteit aangegeven. Uit dit
onderzoek kwam naar voren dat de emissies van stikstof en fijnstof beperkt
zullen toenemen, en dat daarbij geen wettelijke normen voor de luchtkwaliteit
worden overschreden. Tevens kwam uit dit onderzoek naar voren dat, als
gevolg van de ingebruikname van de nieuwe luchthaven de uitstoot van CO2
zal toenemen; maar hiervoor gelden geen (lokale) concentratienormen.
Aangezien buiten het MER gebied veelal hoger wordt gevlogen dan daarbinnen, worden derhalve geen significante effecten op de lokale luchtkwaliteit
buiten het MER gebied verwacht.
Wel heb ik begrip voor de vragen die ook buiten het MER gebied leven met
betrekking tot de mogelijke effecten op de luchtkwaliteit van de nu voorliggende ontwerpaansluitroutes. Ik zal daarom de komende weken, in overleg
met de betreffende provincies, eventuele (lokale) milieueffecten in beeld
brengen, om vragen van inwoners en bestuurders zo goed mogelijk te
kunnen beantwoorden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

5

Vraag 14
Bent u bereid om alvast tot een gedeeltelijke herindeling van het luchtruim te
komen op korte termijn, zodat vliegtuigen minder lang laag hoeven te
vliegen?
Antwoord 14
Het Nederlands luchtruim is door jarenlange kleinere wijzigingen een
lappendeken geworden. De ambitie en strategie voor de toekomstige
inrichting zijn verwoord in de Luchtruimvisie. Deze is op 10 september 2012
door de Minister van Defensie en de Staatssecretaris van Infrastructuur en
Milieu aan uw Kamer aangeboden.10 Over de voortgang hiervan informeer ik
uw Kamer jaarlijks.
De grootste herinrichting van het Nederlandse luchtruim sinds tientallen jaren
moet er voor zorgen dat civiele vliegroutes zo veel mogelijk conflictvrij en
efficiënt benut kunnen worden en dat gebruik en de bereikbaarheid van
militaire oefen- en trainingsgebieden ook in de toekomst is verzekerd. De
herinrichting biedt ruimte voor de verdere ontwikkeling van Schiphol,
Eindhoven en de doorgroei van Lelystad naar 45.000 vliegbewegingen en
voor voldoende aaneengesloten militair oefengebied.
Voor de aansluitroutes van en naar Lelystad biedt een herinrichting van het
luchtruim ruimte voor een betere inpassing hiervan. Gezien het ingrijpende
karakter van deze herziening zullen deze oplossingen niet eerder dan 2023
operationeel beschikbaar zijn. Ik begrijp de behoefte om, zo mogelijk, al
eerder over (deel)resultaten van deze herinrichting te kunnen beschikken. Ik
vind het echter belangrijk, dat we de komende jaren benutten om echt tot een
beter ingericht luchtruim te komen, dat voor langere tijd mee kan. Zo’n
herinrichting is een complex proces met een zeer groot aantal onderlinge
relaties en afhankelijkheden, waarvoor een integrale aanpak nodig is.
Uiteraard zal ik, mochten binnen het proces van herindeling van het
luchtruim, deeloplossingen beschikbaar komen die tussentijds kunnen
worden ingevoerd zonder invloed te hebben op deze onderlinge afhankelijkheden, deze mogelijkheden op dat moment serieus overwegen.
Ik zal uw Kamer over de voortgang hierin blijven informeren via de jaarlijkse
voortgangsrapportages over de uitvoering van de Luchtruimvisie
Vraag 15
Hoe hoog vliegen de vliegtuigen over de nieuwe wijk Oosterwold? Hoe
worden de toekomstige bewoners hierover geïnformeerd? Zijn de plannen in
de huidige vorm daar haalbaar en uitvoerbaar?
Antwoord 15
Het verkeer boven de nieuwe wijk Oosterwold bij Almere beperkt zich tot de
naderingsroute naar baan 05 (landen in noordoostelijke richting). Deze
naderingsroute is onderdeel van de in 2014 aan de Alderstafel afgesproken
routeset B+ en voorziet in een vlieghoogte van dalend verkeer van 2.000 voet
(ruim 600 meter) naar 1.700 voet (ruim 500 meter) ter hoogte van de wijk
Oosterwold.
De gemeentes Almere en Zeewolde zijn hierover destijds aan de Alderstafel
geïnformeerd en hebben ingestemd met routeset B+. Zoals beschreven onder
vraag 3 was deze informatie onderdeel van de publiek beschikbare informatie
en zijn hierover in 2014 tevens informatieavonden georganiseerd. Het
rekening houden met deze routes in lokale besluiten en het informeren van
de toekomstige bewoners over deze routes is primair een verantwoordelijkheid van de betreffende gemeentes.
Vraag 16
Kunt u de second opinion van Helios integraal aan de Kamer doen toekomen,
zodra die afgerond is?
Antwoord 16
Ja. Ik streef ernaar de bevindingen van Helios vóór het Algemeen Overleg
met uw Kamer op 20 september as te kunnen toesturen.

10

Kamerstuk 31 936, nr. 114

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

6

Vraag 17
Kunt u deze vragen een voor een en binnen de reguliere termijn beantwoorden?
Antwoord 17
Ik span mij in om deze vragen binnen de reguliere termijn te beantwoorden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

7