9
Goedkeuring Overeenkomst van Parijs
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Goedkeuring van de op 12 december
2015 te Parijs tot stand gekomen Overeenkomst van Parijs
( Trb. 2016 , 94 en Trb. 2016, 162) (34589-(R2077)).
De voorzitter:
Ik heet staatssecretaris Dijksma van harte welkom. Mevrouw
Van Veldhoven, die als tweede op de lijst stond, heeft verzocht om als laatste het woord te mogen voeren, maar zal
door omstandigheden mogelijk niet kunnen deelnemen
aan dit debat. Dat gaan we dus zien.
Mede aan de hand van de door mij gelezen fractienotitie
merk ik op dat mensen best van mening kunnen verschillen
over dit onderwerp, maar dat bij de interrupties toch moet
worden geprobeerd om enige zelfreflectie en -beperking
aan te brengen. Van mening verschillen mag natuurlijk in
dit huis.

Dit brengt mij tot mijn eerste vraag aan de staatssecretaris:
hoe zit het nu met Curaçao, Aruba en Sint-Maarten? Wij
zijn daar op werkbezoek geweest. De Nederlandse bijzondere gemeenten vallen wel onder het verdrag, maar deze
landen niet. We zijn de verplichtingen echter aangegaan
voor het Koninkrijk. Daar krijg ik dus graag een uitleg over.
Het feitenlijstje van de negatieve effecten van klimaatverandering kunnen alle energiewoordvoerders inmiddels
opdreunen, maar het lijstje wordt steeds langer. Californië
kampt al zes jaar met grote droogte, Tibet gaat gebukt onder
lawines van ongekende omvang en eergisteren werd
Georgia ver buiten het tornadoseizoen getroffen door een
tornado.
Klimaatverandering is een ramp in slow motion. Het is echt
een succes dat 197 landen het klimaatverdrag van Parijs
hebben ondertekend om gezamenlijk wereldwijd op te
trekken tegen deze zich in slow motion voltrekkende ramp.
Inmiddels hebben 126 landen het verdrag geratificeerd,
bijvoorbeeld Liechtenstein, Letland en Andorra. Dat zijn
zomaar een paar landen die dit gelukt is. Ook Malta, dat
samen met Nederland onder aan een aantal duurzaamheidslijstjes bungelt, heeft het klimaatverdrag inmiddels ondertekend.

De algemene beraadslaging wordt geopend.

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Voorzitter. Het percentage CO2 in de lucht is nu hoger dan
in de afgelopen 650.000 jaar: 2014, 2015 en 2016 waren
steeds de warmste jaren ooit. Dit stond vandaag op Twitter,
uiteraard in Amerika. Daaronder stonden een aantal mensen
die de persoon die de tweet geplaatst had, geld of een
alternatieve baan aanboden, want wat is het geval? De
nieuwe Amerikaanse president heeft alle wetenschappers
die werken bij, zeg maar, het Amerikaanse Planbureau voor
de Leefomgeving, verboden om naar buiten toe nog uitspraken te doen over klimaatverandering. Doordat deze wetenschaper deze feiten op Twitter heeft gezet, is zijn baan dus
misschien "at risk".
Hoe anders is dit in Nederland? Dit zei onze minister-president na het klimaatakkoord van Parijs: "Het is een historisch
akkoord. Het is goed nieuws voor Nederland, voor Europa
en voor de wereld." Het feit dat de landen hebben afgesproken om de temperatuurstijging te beperken tot minder dan
2˚C, noemde onze minister-president toen "een heel
belangrijke stap". Ook het feit dat het verdrag ruimte geeft
aan bedrijven om mee te helpen om de gevolgen van de
opwarming van de aarde te bestrijden, stemt hem tevreden.
Hij zei: "Hier heeft Nederland zich sterk voor gemaakt".
Ons kabinet vierde dus terecht het succes van het proces
dat in 1992 begon met het kader van de Verenigde Naties
om klimaatverandering tegen te gaan, met dit verdrag als
eindresultaat. Ook schreef onze minister-president heel
recent in alle grote landelijke dagbladen: "Het is normaal
dat je je inzet en dat je niet wegloopt voor problemen". Dat
gaat Nederland dus ook niet doen. De bewoners van de
Marshalleilanden merken nu al dat hun atollen aan het
verdwijnen zijn, dat grondwater ondrinkbaar wordt en dat
landbouw stap voor stap steeds onmogelijker wordt door
verzilting. Ook in Caribisch Nederland kampt de bevolking
met de negatieve gevolgen van klimaatverandering.

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

Ik ga weer even terug naar de brief van Rutte: "Er ligt slechts
één vraag voor: wat voor land willen we zijn?" Wat mij
betreft is dat een terechte vraag. Zijn we een land dat het
verdrag nu ook snel ratificeert, zodat we met de andere 167
landen aan de slag kunnen om de klimaatverandering tegen
te gaan? Of gaat de fractie van de VVD vandaag toch nog
tegenpruttelen? Nederland, België en Zwitserland moeten
nog ratificeren. Je zou vermoeden dat deze landen doordrongen zijn van het belang van de klimaatdoelen. De
staatssecretaris is dat zeker. We gaan ervan uit dat ook de
Tweede Kamer vandaag volle vaart achter de ratificatie van
het verdrag wil zetten.
Een andere vraag aan de staatssecretaris is: waarom duurde
het zo relatief lang voordat de ratificatiewet bij de Tweede
Kamer terechtkwam? Ik roep de regering vandaag op om
haast te maken met het voorstel van wet en rijkswet, om
alles te doen om de ratificatie voor het verkiezingsreces te
voltooien, zodat het klimaatverdrag ook voor Nederland
kracht van wet krijgt. Ik gebruik een laatste quote uit de
brief van Rutte: "Laten we samenwerken om dit land nóg
beter te maken."

De heer Smaling (SP):
Voorzitter. Er staat een kwartier spreektijd voor mij, maar
die ga ik zeker niet gebruiken. Er is wat de SP betreft
namelijk maar één doel, namelijk dat het wetsvoorstel zo
snel mogelijk wet wordt. Ik hoop met mevrouw Van Tongeren dat het proces in de Eerste Kamer snel en vruchtbaar
kan worden voltooid.
Voor de staatssecretaris is het ook bijzonder. Pas las ik in
de NRC namelijk dat zij "Parijs" beschouwt als haar finest
hour in de periode dat ze op Infrastructuur en Milieu de
baas is. Dat is leuk om te horen. Ik zie het nog voor me. We
zijn daar bijna allemaal geweest. Er zat een enorme drive
in dat hele gebeuren daar. De staatssecretaris speelde daar
een heel goede rol in. Ik vond dat leuk om te zien. In een
tijd waarin wereldwijd de negatieve gevoelens wat over-

25 januari 2017
TK 44

44-9-1

heersen, was de uitkomst ervan een heel positieve uitzondering. We moeten nu dus ook cashen. Daarom hoop ik dat
dit wetsvoorstel snel wet zal worden. Ik zag gisteren nog
een tweetje van de staatssecretaris over de nieuwe Amerikaanse president, die wat besluiten had genomen. Mevrouw
Van Tongeren refereerde daar ook al aan. De staatssecretaris was niet heel blij met die besluiten, om het maar eufemistisch uit te drukken.
Ik heb nog een paar vragen. Ik stel die om gewoon eventjes
scherp te krijgen waar Nederland nu staat. Sturen we nu
op 1,5 graad, op 2 graden of op iets daartussenin? Sturen
we puur op CO2-reductie en laten we daarmee de keuze
voor duurzame-energietechnieken los, zodat deze secundair
worden aan de CO2-doelstelling? Gaan we het redden met
het Europese emissiehandelssysteem? Dit hangt namelijk
heel vaak als een soort context om al onze nationale initiatieven heen. Dan wordt gesproken over "weglekeffecten"
en "waterbedeffect", en dat is dan de reden om iets niet te
doen. Je kunt in Europa heel makkelijk een prisoner's
dilemma krijgen, bijvoorbeeld: als Polen niks aan zijn
kolencentrales doet, waarom zouden wij dat dan wel doen?
Hoe kom je uit die fix? De discussie die we daarover voeren,
schuift steeds tussen wat eigenlijk zou moeten en wat niet
kan. Ik snap dat het niet makkelijk is om daardoorheen te
komen. Dus hoe verhoudt de Europese inzet zich tot de
nationale inzet? Hoeveel lastiger of makkelijker is het voor
Nederland om de doelen te halen dan voor andere lidstaten?
In de energieagenda is gekozen voor de insteek van de vier
zogenaamde functionaliteiten, die komt uit het advies van
de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur. Het gaat
dan over de zwaardere chemische industrie, de lichtere
industrie, het transport en de gebouwde omgeving. Ik vind
dat zinvol. Het lijkt erop dat de grafieken laten zien dat rond
2020 alles een beetje tot stilstand komt. De emissies dalen
eigenlijk een tijdje niet. Daarna gaan ze wel weer naar
beneden, maar dan zit je toch een beetje te lenen van de
toekomst. Ik vraag mij af of wij die lijnen niet toch wat
regelmatiger in de richting van de nul kunnen krijgen.
De SP-fractie vindt het verder erg van belang dat werkgelegenheid, betaalbaarheid en noodzakelijke scholing,
omscholing en bijscholing — je gaat immers van oude
werkgelegenheid naar nieuwe werkgelegenheid — echt
heel veel aandacht krijgen. Dit is voor de SP van groot
belang, zeker als het ons lukt om hier een klimaatwet op te
tuigen en daar veel fracties achter te krijgen. Het woord
"draagvlak" wordt erg vaak gebruikt, maar echte participatie
begint bij het betrekken van de bevolking bij het proces. Je
moet de bevolking niet pas na verloop van tijd informeren
over een proces dat zijn beslag al heeft gekregen. Ik maak
hierbij een knipoog naar Drenthe en Groningen, waar nogal
wat te doen is over de windparken.
Verder moeten de komende jaren natuurlijk routes worden
uitgestippeld. Gaat de staatssecretaris dat nog doen of is
het de bedoeling dat een volgend kabinet dat gaat doen?
Ik kan mij voorstellen dat dit zo is, maar we moeten
natuurlijk niet al te veel vertraging oplopen. Hierbij gaat
het bijvoorbeeld over een route naar een gebouwde
omgeving die in 2030 gasvrij is. Verder moeten we toch
ambitieuzer zijn op het vlak van emissievrije personenauto's
in 2025. De heer Jan Vos heeft daartoe in deze Kamer een
initiatief genomen. Verder noem ik extra kavels wind op
zee, nu de kilowattuurprijs toch aanzienlijk lager is dan wij
een of twee jaar geleden dachten, en manieren om sneller

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

energie te besparen bij de industrie. De discussie over de
kolencentrales en biomassabijstook is hier ook vaak
gevoerd. Die past natuurlijk naadloos bij dit verhaal.
Verder vraag ik in welke creatieve dingen Nederland nog
goed is, zodat wij daarbij een voortrekkersrol kunnen vervullen. Ik noem bijvoorbeeld het propageren van kunstmatige fotosynthese. Wageningen is daarmee bezig, maar wel
in een internationaal consortium. Op dat vlak kun je echt
doorbraken bereiken. Als je met het onderzoek begint, weet
je nog niet of dat ook het geval zal zijn, maar je moet
natuurlijk wel verwachten dat er de komende jaren hier en
daar doorbraken zullen zijn die kunnen worden uitgerold
op een niveau waarop zij wezenlijk bijdragen aan de
reductie van CO2-uitstoot.
Het nathouden van de veenweides heeft altijd mijn
belangstelling. Dat weet de staatssecretaris. Hetzelfde geldt
voor alles op het gebied van smart grids, op het niveau van
je huis, je buurt en het bedrijventerrein en voor alles wat
helpt om verliezen tegen te gaan en om vraag en aanbod
beter op elkaar af te stemmen. Dat is denk ik ook echt iets
wat wij goed kunnen. Ik zie Lombok als voorbeeld, waar
zonnestroom en autoaccu's zodanig aan elkaar worden
gekoppeld dat een hele buurt daar profijt van kan hebben.
Ik zie dus ook heel veel activiteiten op lokaal niveau. Een
omgevingswet zal de mogelijkheid bieden om deze activiteiten op lokaal niveau de ruimte te bieden. Ik ben daarom
positief gestemd over deze wet en over hetgeen wij daarmee kunnen en moeten doen. De route die we moeten
afleggen, is echter geen eenvoudige.
De heer Jan Vos (PvdA):
Voorzitter, u stelde in het begin van het debat heel terecht
dat wij van mening kunnen verschillen. Het mooie van het
debat over klimaat is dat er heel veel consensus te vinden
is tussen de meeste fracties in deze Kamer. Ik heb veel
waardering voor de inbreng van de collega van de SP. De
heer Smaling stelt voor om eens te kijken naar de fotosynthese en noemt dit een echt voorbeeld van innovatie. In de
stukken van de staatssecretaris staat dat de overheid zich
meer moet richten op succesvolle voorbeelden van het
opschalen van bestaande technologieën. Ik denk aan het
verlagen van de kostprijs van wind op zee of aan het verlagen van de kostprijs van zonne-energie in Duitsland. Is de
mening van de SP dat wij meer moeten investeren in
innovatieve projecten? Of moeten we, zoals het kabinet
zegt, de schaalgrootte opzoeken en daar juist onze middelen
op inzetten?
De heer Smaling (SP):
Ik denk allebei. Dat antwoord is een beetje saai, maar nu
wind op zee zo veel goedkoper wordt, komt het project op
de Doggersbank wat mij betreft in beeld. Als je daar bij
wijze van spreken een soort stopcontact kunt maken en
Denemarken, het Verenigd Koninkrijk en Nederland daar
alle drie baat bij hebben, dan kun je echt volume maken.
Dan gaat het niet meer over megawatts, maar over gigawatts. Dan mag je ook verwachten dat de prijs verder gaat
zakken. Je ziet tegelijkertijd dat planten heel inefficiënt met
zonlicht omgaan, dat maar een fractie van het invallende
zonlicht wordt omgezet in groene massa. Daar is dus nog
een wereld te winnen. Planten doen het niet omdat licht zo
overdadig beschikbaar is dat je daardoor maar een klein
percentage nodig hebt. Dus allebei!

25 januari 2017
TK 44

44-9-2

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voorzitter. Wat was het een mooi en bijzonder moment
ruim een jaar geleden toen het klimaatakkoord van Parijs
werd gesloten. Misschien was het ook wel historisch. Ik
denk het wel. Ik herinner me nog goed de spanning die in
de lucht hing, niet alleen een spanning over de urgentie
maar ook een spanning van verwachting en hoop. Na jaren
onderhandelen en een mislukte klimaattop lag er dan eindelijk toch een bindende overeenkomst tussen 195 landen.
195 landen spraken af om de mondiale stijging van de
temperatuur te beperken tot maximaal 2˚C — en liever nog
1,5˚C —, en de daarmee gepaard gaande risico's van klimaatverandering te voorkomen.
De ChristenUnie is blij dat de Tweede Kamer vandaag eindelijk spreekt over deze goedkeuringswet die de overeenkomst van Parijs verankert in onze nationale wetgeving.
Wij zijn aan generaties na ons verplicht om de schepping
te bewaren. Dit betekent dat er nu concrete stappen gezet
moeten worden, zodat onze kinderen daar later de vruchten
van kunnen plukken. Dat betekent ook dat we nu kordate
maatregelen moeten nemen. En ja, die kunnen soms lastig
zijn. Ik wil dat wij later onze kleinkinderen recht in de ogen
kunnen kijken wanneer ze ons vragen wat wij gedaan hebben tegen klimaatverandering. Wij, onze generatie, zijn de
laatsten die het tij nog kunnen keren.
De ChristenUnie ziet de ratificatie van het klimaatakkoord
van Parijs door deze Kamer als een belangrijke stap in de
goede richting. Met woorden kunnen we veel beloven, maar
ze moeten gevolgd worden door daden, willen we ook echt
het verschil maken. Dat geldt natuurlijk ook voor dit klimaatakkoord. De Europese Unie en de lidstaten hebben gezamenlijk een INDC — dat is een voorgenomen nationaal
bepaalde bijdrage — ingediend. Daarin staat een
CO2-reductie-doelstelling van 40% in 2030. Dit is conform
de afspraken van de Europese Raad uit oktober 2014, die
doelstelling is dus van voor het Parijse klimaatakkoord.
We weten dat alle voorgenomen nationaal bepaalde bijdragen bij elkaar opgeteld leiden tot een opwarming van de
aarde met 3˚C. Dat betekent dat we er nog lang niet zijn.
Eerlijk gezegd ben ik niet heel gerust op de marsroute die
is uitgestippeld om de ambities aan te scherpen. In 2018
wordt een zogenaamde faciliterende dialoog bijeengeroepen om te kijken waar aanscherping nodig is om de langetermijndoelen te halen. Vervolgens hoeven de landen pas
in 2020 aangescherpte plannen in te dienen. Die worden
dan om de vijf jaar herzien. Welke mogelijkheden heeft de
staatssecretaris om dit proces voor de Europese Unie in
ieder geval en de lidstaten te versnellen? Met welke landen
kan zij samen optrekken? Welke mogelijkheden ziet zij om
de doelstellingen aan te scherpen? We weten immers dat
er meer nodig is, niet 40% CO2-reductie maar beter 55%
CO2-reductie in 2030.

waarom de ChristenUnie zelf terugtrekkende bewegingen
maakt als het concreet wordt. De Europese lidstaten hebben
afgesproken om 20% van de begroting te besteden aan
klimaatgerichte actie. De Europese Rekenkamer heeft
onlangs duidelijk gemaakt dat die afspraak niet wordt
nagekomen. Wij hebben een motie ingediend waarin het
kabinet wordt gevraagd om zich sterk te maken voor het
wel inzetten van de Europese subsidies en gelden voor klimaatactie. En dan stemt de ChristenUnie tegen, omdat de
landbouw daardoor ietsje zou moeten veranderen! Waarom
gebeurt dat terwijl de ChristenUnie wel zo'n warm pleidooi
houdt voor goed klimaatbeleid?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik denk dat er in die motie, die ik nu niet helder op het netvlies heb, inderdaad allerlei overwegingen en constateringen van de Partij voor de Dieren over de landbouw in
Europa zaten. Ik moet vaststellen dat de Europese landbouw
en zeker de Nederlandse landbouw wereldwijd koploper
kan zijn om de klimaatafdruk van de landbouw terug te
dringen. De Nederlandse landbouw is de meest efficiënte
in de wereld. Ik weet niet precies wat in de motie van de
Partij voor de Dieren heeft gestaan, maar ik kan mij zo
voorstellen dat de Partij voor de Dieren het een beter idee
vond om wat landbouw weg te halen. Ik kan mij echter niet
voorstellen dat zij zei: wij willen koploper zijn in de wereld.
De ChristenUnie ziet een andere route voor zich dan de
Partij voor de Dieren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dat is leuk geprobeerd. Ik heb de motie twee keer ingediend
en de ChristenUnie heeft twee keer tegengestemd. In de
motie gaat het alleen over de objectieve constateringen
van de Rekenkamer. In 2014 hebben de Europese lidstaten,
waaronder Nederland, afgesproken om 20% van de Europese begroting te besteden aan klimaatgerichte actie. De
Europese Rekenkamer heeft geconstateerd dat dit niet lukt
en dat met name landbouw en visserij achterblijven. De
Europese Rekenkamer heeft ook gezegd: dat zouden we
anders moeten doen. In de motie wordt gevraagd om de
gemaakte afspraken na te komen, zonder welk oordeel over
de landbouw dan ook. Er is immers afgesproken om centen
uit te geven aan klimaatgerichte actie, waarbij het gaat om
ten minste 20% van de Europese begroting. Die motie wordt
echter niet gesteund door de ChristenUnie. Ik snap dat niet,
want mevrouw Dik-Faber zegt hier wel dat een goed klimaatbeleid belangrijk is, evenals het nakomen van onze klimaatafspraken.

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik ben blij met de warme woorden van de ChristenUnie
voor een daadkrachtig klimaatbeleid. Ik vraag me wel af

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Een goed klimaatbeleid staat bij de ChristenUnie heel hoog
in het vaandel; laat ik iedereen daarvan overtuigen. De
Europese landbouw, zeker ook de Nederlandse landbouw,
is koploper in de wereld. Er is geen koe die zo diervriendelijk
wordt behandeld als de Nederlandse koe. Ook is er geen
milieuvriendelijkere koe dan de Nederlandse koe. Ik weet
dat mevrouw Ouwehand van de Partij voor de Dieren daar
wellicht anders over denkt, maar het is wel de waarheid. Ik
vind het heel belangrijk dat wereldwijd ook de landbouw
bijdraagt aan het tegengaan van klimaatverandering. Onze
Nederlandse landbouw kan daar koploper in zijn en kan
een voorbeeld zijn. Wij kunnen de kennis over landbouw
en de manier waarop wij de landbouw hebben georgani-

Tweede Kamer

25 januari 2017
TK 44

De ChristenUnie kan en wil eigenlijk niet wachten tot 2018
of 2020. Die tijd kunnen we ons simpelweg niet veroorloven.
De ChristenUnie wil nu aan de slag gaan met maatregelen.

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

44-9-3

seerd in Nederland, exporteren naar andere landen in de
wereld. Ik heb een amendement (34550-XIII, nr. 56) ingediend in deze Kamer — helaas heeft de coalitie dat niet
gesteund — om het Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren nieuw leven in te blazen en daar een impuls aan te
geven, zodat er innovaties op het boerenerf plaatsvinden
die de landbouw nog meer een impuls geven om een bijdrage te leveren aan het tegengaan van klimaatverandering.
Dat is de route die ik wil. Ik ben er nog steeds niet van
overtuigd dat de motie die de Partij voor de Dieren heeft
ingediend, geen nevenbedoelingen had voor de landbouw.
De landbouw kan volgens de Partij voor de Dieren immers
maar op één manier bijdragen aan het tegengaan van klimaatverandering: minder vleesproductie, minder vleesconsumptie en weg met de stallen in ons land. Dat is echter
niet de agenda van de ChristenUnie.
De voorzitter:
Mevrouw Ouwehand mag nog één keer kort interrumperen.
Daarna worden interrupties steeds in twee delen gedaan.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik rond af. Ik constateer dat de ChristenUnie rapporten van
de Europese Rekenkamer niet serieus neemt als het gaat
om het klimaat en dat zij terugkrabbelt als het concreet
wordt. Als we iets moeten doen voor het klimaat — we
hebben dat nota bene beloofd — is dat volgens de ChristenUnie allemaal leuk en aardig, als het maar niet over de
landbouw gaat.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik constateer dat de ChristenUnie haar stinkende best doet
om samen met de boeren en tuinders in ons land de koploperspositie te behouden en de kennis die we in huis hebben,
over de wereld te verspreiden. Dat is een andere agenda
dan de agenda van de Partij voor de Dieren, die boeren en
tuinders uit ons land wegjaagt. Als boeren en tuinders
weggaan, zijn we echter nog veel verder van huis. Als de
Nederlandse productie wordt verplaatst naar het buitenland,
dan pas hebben we een probleem voor het klimaat.
Voorzitter. Wij zien dat er in eigen land al heel wat in gang
is gezet op het vlak van het terugdringen van onze CO2-uitstoot en dat er ook nog heel wat in de pijplijn zit. Nederland
kruipt langzamerhand uit het dal van zijn gigantische achterstand in Europa. Mijn fractie is ervan overtuigd dat,
indien we de opwarming van de aarde willen beperken tot
maximaal 2°C en oprecht streven naar 1,5 °C, er echt nog
veel meer moet gebeuren. De ChristenUnie wil daadkrachtig
werk maken van een energietransitie naar volledig duurzaam binnen één generatie. Wij willen dat er een wettelijk
kader komt met tussendoelen per vijf jaar voor CO2-reductie,
schone energie en energiebesparing. Het initiatief van de
klimaatwet spreekt ons dan ook bijzonder aan en onze
fractie ondersteunt dat graag. We moeten alles in het werk
stellen om het Europese emissiehandelssysteem snel aan
te scherpen, zodat de minimumprijs voor CO2 eindelijk op
een effectief niveau komt te liggen. Als dat op korte termijn
niet mogelijk is op Europees niveau, moet Nederland er
maar zelf met een kopgroep van buurlanden, een coalition
of the willing, voortvarend mee aan de slag gaan. Afwachten is geen optie. Ik heb begrepen dat de VVD hier nu ook

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

voorstander van is. Misschien kunnen we hier vandaag
afspraken over maken.
Dit is des te urgenter aan het worden nu steeds duidelijker
blijkt dat de nieuwe president van de Verenigde Staten,
Donald Trump, korte metten lijkt te gaan maken met het
hoopvolle klimaatbeleid dat ingezet was door zijn voorganger Obama. Het mondiale ETS, waarover het klimaatakkoord
rept, lijkt verder weg dan ooit. Laten we dus niet afwachten
wat andere landen gaan doen of juist nalaten op het vlak
van klimaatbeleid, maar zelf vooroplopen in de strijd tegen
klimaatverandering. Het onderwerp is te belangrijk en de
gevolgen op de lange termijn zijn te bedreigend.
Ook in de energie-intensieve industrie, het transport, de
bestaande en de nieuwe woningbouw liggen immense
opgaven. Ik denk dat de grootste uitdaging op het gebied
van de warmtetransitie misschien nog wel in de woningbouw ligt. Daarin moeten de komende tijd essentiële keuzes
gemaakt worden, misschien niet primair vanuit Den Haag,
maar wel lokaal, op wijkniveau en op gemeenteniveau. De
ChristenUnie wil dat Nederland weer koploper wordt op
het vlak van duurzame technologieën. Dat is niet alleen
goed voor het klimaat, maar ook voor onze economie en
voor de werkgelegenheid. Ik was deze week bij een bijeenkomst van de FME. Andere Kamerleden waren daar ook bij.
De FME is er klaar voor, met de hele achterban, maar men
wacht erop dat de overheid ambitieuze doelen stelt en de
stip op de horizon zet. Wil dit kabinet beleidspakketten voor
CO2-reductie samenstellen, zodat de volgende coalitie snel
kan beslissen en direct aan de slag kan gaan?
Nu heeft het kabinet een besluit over de kolencentrales
doorgeschoven naar een volgend kabinet, maar dat is wel
de meest efficiënte maatregel om aan onze CO2-doelstellingen te voldoen. Ik ga ervan uit dat bij de Wet voortgang
energietransitie een meerderheid van de Kamer zich zal
uitspreken voor snelle sluiting, nu het kabinet het laat
afweten. In ieder geval zal het aan de ChristenUnie niet
liggen.
De heer Jan Vos (PvdA):
Aan de Partij van de Arbeid zal het ook niet liggen, want
wij hebben een amendement gepresenteerd dat, naar ik
heb begrepen, de ChristenUnie zal steunen om die centrales
gewoon te sluiten.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Zeker.
De heer Jan Vos (PvdA):
Mijn vraag gaat over die bedrijven. Heeft de FME — ik was
daar helaas niet bij — om een concreet voornemen
gevraagd, bijvoorbeeld dat binnen 25 jaar alle bedrijven
toe moeten naar nul CO2-emissies? Heeft de ChristenUnie
daar een nadere invulling van? Ik vind het namelijk een
interessant voorstel.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
We hebben een debat gehad met een aantal politieke partijen en de FME was vertegenwoordigd in de zaal. Ik was

25 januari 2017
TK 44

44-9-4

eerlijk gezegd een beetje geschrokken van een opiniestuk
dat in De Telegraaf stond van de voorzitter van de FME.
Daarin lag de nadruk heel erg op "de rem intrappen" en
"laat ons nu maar rustig onze gang gaan". Tijdens het debat
bleek dat men ook in de energie-intensieve industrie veel
meer de urgentie voelt om snel aan de slag te gaan. Dat
gevoel van urgentie wil ik wel vasthouden. Is dat genoeg?
Daar heb ik mijn twijfels over. Ik heb natuurlijk net als de
heer Jan Vos gezien dat er ook onder het energieakkoord
afspraken zijn gemaakt met de energie-intensieve industrie,
maar dat nu blijkt dat die niet zo makkelijk worden nagekomen. Er moet echt een tandje bij. Het appel dat ik heb
meegenomen aan het einde van die dag, was dat zij
behoefte hebben aan een ambitieuze overheid, een overheid
die ook launching customer is en die een stip op de horizon
zet. Wij moeten de doelen vaststellen en het bedrijfsleven
moet de techniek daarvoor leveren. We moeten niet op
techniek gaan sturen, maar het bedrijfsleven moet komen
met de middelen om die doelen te bereiken.
De heer Jan Vos (PvdA):
Mijn vraag is concreet wat we nu gaan doen. Spreken we
af dat over 25 jaar alle bedrijven in Nederland nul
CO2-emissies produceren? Ligt dat bijvoorbeeld op de weg
die de ChristenUnie ziet?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
De ChristenUnie wil in één generatie naar nul emissie. In
25 jaar zijn we in 2040. Dan moeten we al een heel eind
kunnen zijn, absoluut.
Ik vervolg mijn betoog. De toekomst is duurzaam en
decentraal, laten we daarom stoppen met het aanboren
van nieuwe locaties voor olie en gas en volop inzetten op
de energie- en warmtetransitie. Ik zie dat gemeenten
voortvarend aan de slag gaan. Ik zie dat burgers het heft in
handen nemen en energiecorporaties starten. Laten we
daarom in alle plannen ook decentrale overheden betrekken.
Wil de staatssecretaris dat toezeggen?
Er ligt nu een immense taak voor ons, maar we kunnen het.
We zijn het verplicht aan onze kinderen en kleinkinderen.
Iedereen zal moeten meedoen: overheid, industrie,
bedrijfsleven, burgers. De ChristenUnie zal zich daarom
ook inzetten voor een volgend energieakkoord. Het zal
duidelijk zijn dat er een flinke schep bovenop moet. Wat
ons betreft komt er een energiecommissaris die hieraan
duidelijke leiding geeft.
Het klimaatakkoord in Parijs is een afspraak tussen 195
landen, groot en klein, rijk en arm. De ChristenUnie wil niet
enkel aandacht hebben voor wat er in ons eigen kikkerlandje
moet gebeuren op het vlak van CO2-reductie en risicobeperking vanwege de gevolgen van de opwarming van de aarde.
Ook mijn fractie vraagt aandacht voor het Caribisch deel
van Nederland. Zij vraagt ook aandacht voor de ontwikkelingslanden. Er is 100 miljard nodig om hen te helpen de
gevolgen van klimaatverandering het hoofd te bieden. Maar
we kunnen meer doen. Onze agrarische sector is een
voorbeeld voor de wereld, ik zei het al. Het is jammer dat
de coalitiepartijen mijn amendement voor het convenant
schone en zuinige agrosectoren niet gesteund hebben. Met
de kennis en de technologie die we in huis hebben op het
vlak van watermanagement en klimaatslimme landbouw

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

moeten we ook onze verantwoordelijkheid nemen bij het
helpen van armere landen. De bevolking van deze landen
heeft vaak nog maar beperkt geprofiteerd van de fossiel
gevoede economische ontwikkelingen van de twintigste
eeuw, maar wordt al wel geconfronteerd met de gevolgen
van klimaatverandering. We hoeven de tv maar aan te zetten
om de beelden van overstromingen en mislukte oogsten
te zien. Generaal Middendorp noemde het tegengaan van
klimaatverandering zelfs een militaire opgave. Laten wij,
Nederland, een voorbeeld voor de wereld zijn en in eigen
land, Europees en mondiaal, onze verantwoordelijkheid
nemen. Op die manier zal dit klimaatakkoord niet alleen
staan voor hoop voor onze kinderen en kleinkinderen, maar
voor een hoopvolle toekomst voor alle kinderen, wereldwijd.

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. Het is de grootste uitdaging van onze generatie.
Ik kan het niet vaak genoeg herhalen. De aarde leefbaar
houden, voor mensen nu, in de moeilijkste gebieden van
de wereld, die het moeilijk hebben, waar de omstandigheden zwaar zijn, en voor generaties in de toekomst. Het
goede nieuws is dat in Parijs consensus is ontstaan. Er is
werkelijke consensus bereikt over de aard van het klimaatprobleem en de noodzaak om de opwarming van de aarde
te beperken tot maximaal 2°C. Er is daarbij gezegd dat 1,5°C
ons al in behoorlijke problemen gaat brengen. Het zou dus
maximaal 1,5°C moeten zijn. Het probleem is niet zozeer
dat er nog mensen rondlopen die met steekhoudende
argumenten het klimaatprobleem kunnen ontkennen. Het
probleem is evenmin dat er mensen zijn die er niet van
overtuigd zijn dat er dringend actie nodig is om het klimaat
nog enigszins stabiel te kunnen houden. Op basis van de
feiten, zeg ik er dan bij. Want wie de feiten ontkent, is
gewoon af. Dan zou het ook een stuk rustiger worden in
deze zaal en konden we misschien zaken doen.
De staatssecretaris zelf behoort tot de mensen die ervan
overtuigd zijn dat het dringend nodig is om in actie te
komen. Ze zei: we moeten anders gaan leven. Deze problemen vragen om drastische keuzes en er moet een oerinstinct loskomen; de wil om te overleven en voor onze toekomst te vechten. We hebben iedere denkbare maatregel
nodig om mondiale opwarming tegen te gaan. Geen discussie dus over de probleemanalyse. Ik herinner de staatssecretaris er ook graag aan dat het een goed idee van haar
was om een klimaattop te organiseren voor kinderen. Kinderen snappen heel goed waar het probleem ligt. "Waarom
moet er iets aan het klimaat worden gedaan? Omdat ik
graag lang wil leven", sprak Jilvo van 9 jaar oud. En Halbe,
van 11 jaar: "Als het zo doorgaat, smelt straks de Noordpool.
Dan verdrinken de ijsberen want die kunnen niet zo lang
zwemmen. En Nederland komt onder water te staan." Kinderen zijn zeer betrokken bij het klimaatprobleem. Er worden verschillende klimaattoppen georganiseerd, al jarenlang; in de klassen, in de steden, landelijk. Er worden kinderklimaatdeals gesloten en kinderklimaatconferenties
gehouden. Aan kinderen wordt voortdurend gevraagd om
zelf mee te denken over oplossingen voor het klimaatprobleem, en dat willen ze ook. Dat levert eigenlijk altijd mooie
ideeën op. We horen over speeltoestellen die energie
opwekken, over een zeef in de rivieren om het plastic eruit
te vissen voordat het water de zee instroomt, en over
regenpanelen voor de opvang van regenwater, waarbij
gebruik kan worden gemaakt van de energie van de druppels. Prachtig. Maar wat opvalt, is dat eigenlijk nooit het

25 januari 2017
TK 44

44-9-5

volgende wordt gezegd. Weet je wat een goed idee zou zijn
voor een bijdrage aan de oplossing van het klimaatprobleem? Laten we onze afspraken gaan nakomen! Kinderen
gaan er zo vanzelfsprekend van uit dat wij, de volwassenen,
de besluitvormers, doen wat we onze kinderen zelf hebben
proberen bij te brengen, namelijk: als je iets hebt afgesproken, dan moet je dat ook doen. Als je iets hebt beloofd,
moet je het nakomen.
Daar, juist daar zit het probleem. Het probleem zit niet in
de woorden die we spreken over het klimaat, maar in het
terugkrabbelen als het ook maar enigszins lastig wordt.
Daarom heeft de Partij voor de Dieren twee jaar geleden al
in een motie aan het kabinet gevraagd om een samenhangende strategie uit te werken voor de fundamentele veranderingen die nou eenmaal nodig zijn om de samenleving
op lange termijn werkelijk te verduurzamen. Dat is niet
gemakkelijk en daar moet je grote plannen voor maken. Je
moet enthousiasme kweken om mensen daarin mee te
krijgen. De Kamer vond dat een goed idee. Waar is het
wachten op? Die motie ligt er al twee jaar. Bij iedere kleine
maatregel die een beetje pijn gaat doen, zie je terugtrekkende bewegingen. Ik noem de afspraak over de kolencentrales. Waarom is dat langetermijnbeleid niet gepresenteerd?
Alleen al vanwege het vanzelfsprekende vertrouwen dat
kinderen in ons stellen, is de enige vanzelfsprekende uitkomst van het debat van vandaag, het vervolg op het klimaatakkoord van Parijs, dat we dat akkoord hier bekrachtigen in de ratificatiewet.
Ik vind het stuitend dat er partijen zijn die daar anders over
denken, die proberen de behandeling van deze wet te vertragen en die mogelijk zelfs straks tegenstemmen. Waar is
de belofte van partijen als de VVD, de belofte: afspraak is
afspraak? Het voeren van een goed klimaatbeleid is trouwens ook een heel goed liberaal principe. Daarmee laat je
de aarde niet berooid en beroofd achter voor volgende
generaties en zeg je niet tegen die generaties: nou, succes
ermee.
De Partij voor de Dieren wil van de staatssecretaris weten
of zij onderschrijft dat afspraken moeten worden nagekomen, ook als het wat lastig is. En we willen van de staatssecretaris weten of zij bereid is die tweegradendoelstelling
om te zetten in een anderhalvegraaddoelstelling. Ze zegt
steeds op vragen daarover: dat is het streven. Ik vind dat
gek. Als je rijlessen krijgt, is het ook niet het streven dat je
niet over andere mensen heen gaat rijden. Nee, het doel is
daarbij dat je gewoon veilig een auto kunt besturen. Als we
weten dat anderhalve graad het maximum is dat we een
beetje kunnen opvangen, dan zou het beperken van de
temperatuurstijging tot anderhalve graad uitgangspunt van
het beleid moeten zijn. Wat de Partij voor de Dieren betreft
ratificeren we zo snel mogelijk het klimaatakkoord van
Parijs, maken we werk van onze beloftes en nemen we geen
genoegen met politici die bij het minste of geringste al
terugkomen op de afspraken.

De heer Remco Dijkstra (VVD):
Voorzitter. We lezen in kranten berichten over klimaatverandering. We zien bijna dagelijks beelden op internet en
televisie. Wat is nou waar? Wat komt door klimaatverandering? En vooral, wat is de menselijke invloed daarop? Het

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

is best ingewikkeld. Er moet in ieder geval geen klimaatverwarring ontstaan. Een probleem gaan we ook niet met
bangmakerij oplossen, maar met realisme. Ik lees als
woordvoerder alles over klimaat. Alle feiten en alle opinies
zijn mij ongeveer bekend. Hoewel klimaat de gemiddelde
weerstoestand is over een periode van minimaal dertig
jaar, merk je soms dat het anders is. Je vraagt je af hoe dat
nou precies zit. Mensen spreken erover, en niet alleen in
Nederland. Volgens mij hebben we met zijn allen een
opgave om de wereld een beetje leefbaar te houden. We
hebben immers maar één aardbol en daar moeten we zuinig
op zijn.
Aan de ene kant zijn er mensen die doorslaan met doemscenario's en bangmakerij, die zeggen dat de aarde vergaat.
Doemdenkers zeggen ook dat alles de schuld is van de
mensen. Ze willen ons dwingen van vandaag op morgen
een radicale omslag te maken in de wijze waarop wij leven.
Aan de andere kant zijn er mensen die klimaatverandering
ontkennen, of die zeggen dat tegengaan ervan geen zin
heeft. Ze steken hun kop in het zand voor de gevolgen. Met
beide groepen kom je niet veel verder. Wat nodig is, is een
realistische aanpak en draagvlak. Want klimaatverandering
heeft gevolgen, wat betekent dat we met z'n allen een
opgave hebben om daarop in te spelen.
Het klimaat is belangrijk. Nederland is gevormd door een
eeuwenlange strijd tegen en omgang met water. Onze
toegang tot rivieren en zee heeft ons veel opgeleverd.
Tegelijkertijd voeren we continu een strijd om droge voeten
te houden. Aan die strijd zal voorlopig geen einde komen.
We zien dat wereldwijd het klimaat verandert. Nederland
is koploper als het gaat om kennis en langjarige investeringen in waterbeheer. Door het exporteren van Nederlandse
kennis en kunde kunnen we onze economie stimuleren en
bovendien effecten van klimaatverandering helpen tegengaan. De overheid? Die moet zo min mogelijk proberen ons
leven te beïnvloeden. In plaats daarvan moet de overheid
problemen bij de bron aanpakken, door werk te maken van
het verminderen van de uitstoot van CO2. Zo profiteert het
klimaat het meest. Daarbij willen we als VVD ruim baan
geven aan innovatie en aan de garantie dat iedereen zijn
eigen keuzes kan blijven maken. Want met plezier leven
betekent niet dat we allerlei regels opgelegd willen krijgen
over hoe we ons leven moeten leiden. We kunnen ons leven
namelijk prima zelf inrichten. We kunnen heel goed zelf
duurzame keuzes maken. Daarbij is het ook heel normaal
om rekening te houden met de omgeving, dichtbij en verder
weg. Zo dragen wij ons steentje bij. Voor onszelf, voor onze
kinderen en voor onze eventuele kleinkinderen.
De heer Madlener (PVV):
Dit verbaast mij toch wel van de VVD. Want de VVD zegt:
laten we individuele keuzes maken. Daar ben ik het van
harte mee eens. Maar waarom dan al die milieubelastingen,
al die extra opslagen op de energierekening? Dat is geen
vrije keuzes maken, u bent mensen door middel van de
belastingen aan het dwingen een keuze te maken.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
De VVD houdt van lage belastingen, dat is duidelijk. Daar
houden we volgens mij allebei van, want dat geeft uiteindelijk de ultieme vrijheid. Tegelijkertijd hebben we een heel
mooi land dat we met elkaar hebben opgebouwd, wat niet
voor niets is gebeurd. Mensen betalen belastingen en in

25 januari 2017
TK 44

44-9-6

ruil daarvoor hebben ze een best wel mooi land. We scoren
heel goed als het gaat om onze aantrekkelijkheid voor
mensen, om onze wegen, om onze infrastructuur, om onze
veiligheid op straat, om onze lantaarnpalen en om onze
groenvoorziening. Alles moet wel worden betaald. Daar
heb je helaas wel belastingen voor nodig.
De heer Madlener (PVV):
De VVD houdt van lage belastingen. Maar dan ben ik
benieuwd wanneer die dan eindelijk eens komen, want
Nederlanders betalen de hoogste belastingen als het gaat
om de auto, maar ook de energiebelasting gaat gigantisch
uit de hand lopen, dankzij beleid van de VVD. De belastingen
zijn alleen maar verhoogd. U bent kampioen belastingverhogingen, en u zegt dat u houdt van lage belastingen. Ik
weet niet wie u voor de gek houdt, maar ik denk dat de
kiezer er niet meer intrapt.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Het financiële deel van het verkiezingsprogramma wordt
op dit moment doorgerekend door het CPB. Volgens mij
krijgen we daarover binnenkort uitsluitsel. Dan zullen we
zien wat de VVD met de belastingen doet. Ik ben daar heel
benieuwd naar, maar ik heb wel een idee.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Mijn collega van de VVD zei dat hij zo'n beetje alles leest
op het gebied van klimaat en klimaatverandering. Dan is
hij er volledig van doordrongen hoe groot de opgave is.
Hoe kun je dan zeggen dat burgers zo veel mogelijk hun
eigen keuzes moeten kunnen maken en dat de overheid
ervoor moet zorgen dat de CO2-uitstoot bij de bron wordt
aangepakt? Is dat geen pure volksverlakkerij? De heer
Dijkstra weet immers even goed als ik dat de opgaven
waarvoor we staan ontzettend groot zijn, wat heel veel zal
vragen, ook van onze burgers en bedrijven.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik ben het met u eens dat de opgaven heel groot zijn. Maar
ik ben het met u oneens dat de overheid dan maar alles
moet afdwingen. Ik geloof namelijk heel sterk in het vernuft
van mensen, in het vernuft van bedrijven en wetenschappers om bijvoorbeeld op innovatieve manieren ons welvaartsniveau te behouden. Dat wil ik niet aantasten; volgens
mij zijn mensen niet bereid daarin concessies te doen. Maar
het moet wel op een schonere, slimmere manier. We hebben alles in huis om dat te kunnen doen.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Eigenlijk wordt hier dus gezegd: ga maar rustig slapen, het
komt wel goed wat dat klimaatprobleem betreft. Dat hebben
we in Nederland helemaal in de klauwen. Daar hoeft niemand zich al te bezorgd over te maken. Het afstappen van
het gebruiken van gas is voor Nederland een eitje. We zijn
hartstikke goed in waterbeheer, dus het komt wel voor de
bakker met het ervoor zorgen dat we onze voeten droog
houden. Zo zit het toch niet? Het is toch totaal oneerlijk om
de Nederlandse burgers niet te vertellen dat het een enorme
inspanning vereist om alleen al de gebouwde omgeving te
isoleren? Het gaat erom dat mensen weten wat dit voor

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

hen betekent, bijvoorbeeld in het keukenkastje, in de
meterkast en de garage, indien die er is.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik zal nooit zeggen dat het een eitje is, absoluut niet. We
staan voor een enorme opgave: we moeten heel veel doen.
Volgens mij zijn we daar overigens al lang mee begonnen.
Ik zal zo meteen wat voorbeelden daarvan geven.
Wellicht in tegenstelling tot GroenLinks wil de VVD dat we
mensen meenemen, dat we draagvlak creëren voor de
maatregelen die we nemen en dat we alle maatregelen in
dit huis bespreken. Ik wil niet dat mensen geconfronteerd
worden met gigantische kosten. Ik had het daar net met de
heer Madlener over. Dat moeten we niet hebben. We
moeten het op een slimmere manier doen die kosteneffectief is en die mensen vrij laat in het maken van keuzes. Als
we dat niet doen en we dus gaan dwingen, verliezen we
mensen en daar schieten we niets mee op. Met het klimaat
schiet het dan al helemaal niet op. Dan verliezen we hier
onze welvaart.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Hoewel ik het jaar 2100 — dat is het uitgangspunt — hopelijk
niet zal meemaken, geldt dit statistisch gezien natuurlijk
niet voor de baby's en de jonge kinderen: zij maken dat jaar
wel mee. En ik wil een gezonde toekomst voor deze kinderen. Ik heb zelf ook een dochter die dit wellicht gaat meemaken en die vraagt: papa, jij bent Kamerlid. Wat doe jij daaraan? Ik zeg dan: ik ben daarmee bezig, kan ik je zeggen.
Na het oude Kyotoprotocol — het milieuverdrag dat we
hadden — is het internationale Parijsklimaatakkoord voor
een langere periode van grote invloed op onze samenleving.
Nederland kan het niet alleen, de hele wereld is nodig en
nu komt het aan op de uitvoering. We zijn met die uitvoering
bezig. In tegenstelling tot dat wat sommigen zeggen, heeft
dit kabinet — Nederland — het meest ambitieuze klimaaten energiebeleid ooit uitgezet. Dat heeft de VVD dus samen
met de Partij van de Arbeid gedaan. Niemand deed eerder
zoveel als dit kabinet.
Voorzitter: Ypma
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Voor de eerste periode van tien jaar is het energieakkoord
gesloten. Er zijn afspraken gemaakt over verduurzaming
van onze energievoorziening. Het kost echter tijd om de
resultaten af te wachten.
De heer Jan Vos (PvdA):
Ik schiet bijna onder het bankje van het lachen, want
iedereen weet natuurlijk dat de VVD klimaatontkenner was
aan het begin van deze kabinetsperiode, à la Donald Trump.
Dat kunt u in uw eigen programma's nog nalezen, mijnheer
Dijkstra. Minister Kamp heeft er een hele show van gemaakt
aan het begin van deze kabinetsperiode. Hij heeft iedereen
ontvangen die iets weet van het klimaat. Daarna is hij naar

25 januari 2017
TK 44

44-9-7

de Kamer gekomen en heeft hij gezegd: luister eens, ik heb
het klimaatprobleem bestudeerd. Het bestaat echt en we
gaan er iets aan doen.
Als u nu dus zegt dat u dit samen met de Partij van de
Arbeid zo goed hebt gedaan, zeg ik: ja, dat hebt u goed
gedaan, maar u was er laat bij. U was niet revisionistisch
zoals de huidige Amerikaanse regering, maar u moet de
waarheid geen geweld aandoen.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Laat ik de heer Vos van de PvdA dan nog een compliment
geven. In het regeerakkoord hebben we aan het begin van
deze periode — niet na een paar maanden en evenmin
halverwege de periode, maar op het moment dat we samen
in één bootje stapten — afgesproken dat we voor een
ambitieus klimaatbeleid zouden gaan, dat we dat zouden
uitvoeren. Dat is uitgemond in het energieakkoord en al die
dingen die u noemt. Dat hebben we dus in het begin afgesproken. En wij komen onze afspraken na, wat in tegenstelling is tot wat de PvdA soms doet.
De heer Jan Vos (PvdA):
Met de VVD hebben we op dit terrein ongelooflijk veel
bereikt: we bouwen het grootste windmolenpark ter wereld
op de Noordzee, we hebben de helft van de Nederlandse
kolencentrales gesloten en we hebben nagenoeg elk jaar
de hoeveelheid zonnepanelen in Nederland verdubbeld.
We hebben dit dus samen goed gedaan. Ik ben erg blij,
want ik zag dat ook u persoonlijk steeds meer geïnteresseerd raakte in het onderwerp en ik zag u steeds verder in
de materie groeien. Het klopt dus dat u daar veel over leest.
Maar laten we wel rechtdoen aan hoe het allemaal is gegaan
en dus niet achteraf, zoals dit in Den Haag wel vaker gebeurt
— ik zie dat ook wel eens in mijn eigen partij — de veren
van iemand anders op de eigen hoed zetten, want dat siert
ons niet.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Wij hebben het samen gedaan. En veren ... Wie ze toekomt,
doet er eigenlijk niet toe. Het gaat erom dat het goed is voor
Nederland, dat het goed is voor de wereld en dat we onze
verantwoordelijkheid nemen.
We zaten op die gasbel in Groningen, maar Nederland zal
spoedig in de internationale middenmoot uitkomen wat
het percentage duurzame energie betreft. Dat is best knap.
Een verviervoudiging van het aandeel duurzaam opgewekte
energie in no time, dat doet niemand ter wereld ons na. En
dat terwijl ons land geografisch — daar moeten we ook
eerlijk in zijn — niet te vergelijken is met andere landen
waar heel eenvoudig 50%, 60%, 70% waterkracht beschikbaar is. We hoeven ons echt nergens voor te schamen.
Iedereen snapt ook dat je niet van vandaag op morgen
honderden windmolens en zonneparken operationeel hebt.
Dat gaat stap voor stap. Wij hebben samen, de VVD met
de PvdA, maar ook met anderen, de handen uit de mouw
gestoken. Vanaf nu zullen ieder jaar, en dat vijf jaar lang,
Nederlandse bouwers in de Noordzee de grootste windparken ter wereld neerzetten. De eerste windparken zijn recent
aanbesteed en ook vergund en dat tegen een dusdanig lage
prijs, die we van tevoren nooit verwacht hadden en die
niemand voor mogelijk had gehouden. We maken dus een

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

inhaalslag. Laat anderen maar praten, wij doen gewoon.
Maar er is ook meer.
Nederland investeert in duurzaamheid en innovatie, niet
alleen in energietransitie. Onze minister-president onderschrijft het belang van duurzame groei, groene groei, zowel
in het tv-programma Buitenhof als tijdens de speech die
hij gaf voor bijna 2.000 mensen tijdens de Nationale Klimaattop in Rotterdam. Ook op het gebied van hergebruik van
afval en grondstoffen worden nu grote stappen gezet. Bij
biomassa en biobrandstoffen liggen echt kansen in het
verschiet om bijvoorbeeld de energie, met name in de
chemie en petrochemie, te gaan verduurzamen. De VVD
wil daar echt grote stappen gaan zetten. In de chemie kan
fossiele brandstof voor een behoorlijk deel vervangen
worden door natuurlijke biobased materialen en zelfs afval.
Ten eerste scheelt dat enorm veel import van fossiele
brandstoffen. Ten tweede kan hergebruik van afval een
nieuwe technologie aanjagen en een stimulans geven. Ten
derde realiseren we dan een forse CO2-besparing, die echt
meetelt.
De circulaire economie draagt ook voor ongeveer 9% bij
aan vermindering van broeikasgassen. Onderzoeksbureau
TNO schat het potentieel van de circulaire economie voor
Nederland op 54.000 extra banen en een extra toegevoegde
waarde van maar liefst 7,3 miljard. Mede op initiatief van
de VVD is het rijksbrede programma Circulaire Economie
opgezet, waar het grondstofakkoord dat gisteren is getekend, een uitvloeisel van is. Hierin wordt de recycle-economie een sterke impuls gegeven. Maar belangrijker vind ik
eigenlijk nog dat ondernemers nu eindelijk echt de ruimte
krijgen, zeker als het afvalstempel verdwijnt en regels
worden aangepast, om de groene economie van de toekomst met elkaar te maken. Dat levert kansen binnen Europa
op, met meer banen en meer milieuwinst. Belemmeringen
die in de weg staan, worden weggenomen.
Economische groei en milieuwinst komen samen in het
VVD-verhaal. Nieuwe bedrijven ontstaan, met echte banen
en vooral kansen voor mensen die anders langs de kant
zouden staan. Daar zit ook een sociale component in. Zelf
mocht ik afgelopen jaar een fabriek openen in het Limburgse Swalmen, net onder Venlo. Daar verdwenen voorheen drankpakken, van melk, zuivel, appelsap en dergelijke,
direct in de verbrandingsoven. Nu worden ze ingezameld
en verwerkt tot nieuwe papierproducten. Dat is fantastisch.
In Limburg zijn er nu enkele tientallen banen bij gekomen
en dat is mooi meegenomen.
Overal waar ik kom, zie ik initiatieven die ik stap voor stap
verder wil helpen. Ik ben nog lang niet klaar. Ik knok iedere
dag om duurzaam en economie met elkaar te verbinden.
Het is mijn missie om te laten zien dat de VVD dat goed
begrijpt en dat beide elkaar versterken. Voor goed beleid
moet je gewoon het land in, dan moet je met je voeten in
de klei staan.
Het klimaatakkoord is wat de VVD betreft het belangrijkste
internationale verdrag dat afgelopen decennia is gesloten.
De VVD wil klimaatverandering aanpakken om onze aarde
leefbaar te houden, maar met behoud van levensstijl, keuzevrijheid en onze welvaart. Dat is de kern. Gelukkig kan
dat ook, want als we slimmer nadenken, slimmer kiezen en
vertrouwen op innovaties, dan lukt dat. De VVD is daarom
verheugd dat de hele wereld in december 2015 in Parijs

25 januari 2017
TK 44

44-9-8

meetekende om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, met overheden, wetenschappers, bedrijven en ook
betrokken burgers voorop. De VVD zal daarbij blijven letten
op de rest van de wereld en de stappen die elders gezet
worden. Dat is ook nodig om het verschil te maken en uiteindelijk de aarde leefbaar te houden. We hebben maar één
aardbol en daar willen we normaal en met plezier op leven.
In dat laatste zit het hem ook juist, want ik vind wel dat we
rekening moeten houden met draagkracht en draagvlak
onder de bevolking. We denderen dus niet rucksichtslos
door, maar pakken door en aan met gezond verstand.
Wat de VVD betreft, komt er na het huidige energieakkoord
een nieuw akkoord, dat breder is, waaronder ook grondstoffen vallen, en dat een klimaataanpak kent. Dit bredere klimaat- en energieakkoord 2.0 kan ingaan vanaf 2020 en dient
dus rond 2018 voorbereid te worden. Daarbij mag de consument niet vergeten worden. Ook is het wenselijk om een
centrale sturing op broeikasgassen, op CO2, centraal te
stellen. Wat ons betreft streven we niet meer meerdere
doelen naast elkaar na. Dat geeft in ieder geval langetermijnzekerheid, waar investeerders aan hechten. Het geeft ook
de weg voorwaarts aan, want na het huidige energieakkoord
moeten we natuurlijk verder. Ik denk dat een nieuw kabinet
ook voortvarend verder zal bouwen op het fundament dat
er nu staat.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Bijna werd in één bijzin het punt gepresenteerd dat twee
andere doelen, hernieuwbare energie en energiebesparing,
het doel van CO2-reductie niet meer zouden kunnen
ondersteunen. Heb ik dat nou goed begrepen?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
De VVD wil sturen op één doel, het liefst dus de reductie
van broeikasgassen, van CO2. Dat is wat mij betreft hetzelfde; waar ik CO2 zeg, bedoel ik dus ook broeikasgassen.
We willen sturen op één doel, omdat er nu meerdere doelen
zijn, met betrekking tot besparing en energie-efficiency. Als
je kiest voor onze oplossing, bijvoorbeeld het beprijzen van
uitstoot, waar ik zo meteen iets over wil vertellen, gaan
bedrijven en de maatschappij zelf kiezen hoe ze dat het
beste kunnen realiseren. Dan kun je andere grondstoffen
gaan inzetten, zoals ik net al zei, in de chemie. Je kunt je
leidingen gaan isoleren. Je kunt je afval, je restwarmte,
gebruiken of misschien aanbieden aan je buurman die dat
wel kan gebruiken. Nu zie je echter meerdere doelen naast
elkaar. Die interfereren met elkaar; dat geeft het kabinet
ook aan. Ik denk dat het verstandig is om in een nieuwe
periode, laat ik zeggen vanaf 2020, echt te gaan sturen. Als
klimaat je serieus is, dan moet je ook kostenefficiënt zijn
en dan kun je het beste sturen op één doel, namelijk een
reductie van broeikasgassen. Dat is het doel en het middel
staat vrij.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
En dan wil de VVD-fractie helemaal geen inzet meer op
hernieuwbare energie? Dat zou mij best wel verbazen, want
uiteindelijk moeten we toch af van fossiele brandstoffen en
dergelijke?

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

De heer Remco Dijkstra (VVD):
We maken een enorme omslag. We willen toe naar een
eindstip op de horizon: in 2050 een reductie van broeikasgassen. Je kunt nog steeds broeikasgassen hebben, maar
als je ze onder de grond stopt, is dat op zich prima. De VVD
wil echt sturen op dat ene doel, omdat dat het effectiefst
is.
De heer Smaling (SP):
Ik wil even terugkomen op de opmerking van de heer
Dijkstra dat we met dat hele plan aan de gang moeten, maar
wel met inachtneming van de levensstijl, die behouden
moet blijven. Er zijn wel verschillen in voetafdruk. De
levensstijl van de gemiddelde Blaricummer of Wassenaarder is anders in vergelijking met iemand in de Schilderswijk
of het Spijkerkwartier, om maar wat te noemen. Rijkere
mensen hebben gewoon een veel hogere CO2-uitstoot. Ze
hebben twee auto's, gaan vaker op vliegvakantie en nemen
meer goederen en diensten af die van zichzelf al een
CO2-voetafdruk hebben. Er zit nogal wat verschil tussen.
Mensen met weinig geld geven ongeveer 9% à 10% van
hun inkomen uit aan energie, terwijl dat voor de rijkere
mensen 3% tot 4% is. Er zitten dus grote verschillen tussen.
Moeten wij die verschillen gewoon zo laten, omdat iedereen
zijn eigen levensstijl moet hebben? Of moeten we proberen
om dat meer naar elkaar toe te brengen?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Dat is wel een interessante vraag. Ik heb er niet direct een
antwoord op. Ik vind het belangrijk om te kijken naar
draagvlak en draagkracht. Zeker als je inkomen wat lager
is, is het nogal wat als je €30.000 nodig hebt om je huis te
isoleren. Voor de acceptatie van de maatregelen moeten
we de mensen daarin meenemen. Dat is mijn doel. Wat
bedoel ik met "je huidige levensstijl hanteren"? Ik vind dat
je er in ieder geval niet op achteruit moet gaan. Stel dat de
overheid je gaat dwingen, waardoor je koopkracht daalt.
Dit is de meest denivellerende maatregel ooit. Met de
financiële gevolgen moet je rekening houden. Ik wil ook
dat wordt doorvertaald wat dit betekent voor iemand in een
huurwoning of in een koopwoning. Wat betekent dit voor
iemand die iedere dag met z'n autootje naar zijn werk gaat?
Wat betekent dat bij wijze van spreken voor wat er op je
bord ligt? Al dat soort maatregelen moet je gewoon case
by case kunnen beoordelen.
De heer Smaling (SP):
Ik vind het een belangrijk punt. Ik kan de reactie van de heer
Dijkstra nog niet helemaal duiden; ik weet niet zeker of die
positief of negatief is. Ik neem dit echter wel mee, want
alles wat we aan subsidie-instrumentarium hebben is voor
mensen met veel geld veel toegankelijker dan voor mensen
met weinig geld. Zij hebben daar echt veel meer baat bij.
Mensen met een vrijstaand huis weten de route naar de
zonnepanelen en de woningisolatie wel te vinden. Dat is
een ander verhaal voor mensen in een woning van een
corporatie die zegt last te hebben van de verhuurderheffing
en die dus niet gaat isoleren. Ik zou de VVD dus wel willen
uitnodigen om hier goed over na te denken, wat anders is
het zo van "allemaal prima die plannen, maar kom niet aan
onze achterban".

25 januari 2017
TK 44

44-9-9

De heer Remco Dijkstra (VVD):
Nee, dat klopt. Ik wil heel graag samen met de SP bekijken
wat alle maatregelen die we gaan nemen of die uit dit
akkoord voortvloeien, betekenen voor die mensen, of zij nu
een grote of kleine beurs hebben; dat maakt eigenlijk niet
uit. Wat betekenen die maatregelen voor de keuzevrijheid
van mensen? Dat is een punt waar wij heel veel belang aan
hechten. Ik denk dat wij daarin best kunnen vinden. Als zo'n
maatregel voorligt, dan vind ik dat je ook in het parlement
moet spreken over de vraag wat die betekent, zowel materieel als immaterieel. De impact van zo'n maatregel kan
immers heel groot zijn. We moeten dus wel weten wat de
gevolgen daarvan zijn. We zeggen nu "ja" tegen dit akkoord,
maar de invulling moet de Kamer natuurlijk nog passeren
evengoed als dat in Europa moet gebeuren.
De heer Jan Vos (PvdA):
Ik ben zeer verheugd over het voortschrijdend inzicht van
de VVD op het klimaatdossier. Ik hoorde hier nu ook al de
woorden "nivellering" en "denivellering". Dat zijn allemaal
prachtige ontwikkelingen, maar ten aanzien van de drievoudige doelstelling hoor ik de VVD nog steeds zeggen: ach,
je moet alleen op CO2 sturen; dan komt het helemaal goed.
Als we dat hadden gedaan, hoe hadden we dan tot die
enorme kostprijsreducties en tot die voordelen voor de
belastingbetaler bij de aanbesteding van wind op zee kunnen komen? Als we dat niet hadden gedaan, als we alleen
het scenario van de heer Dijkstra hadden gevolgd, hoe
hadden we die kostprijs dan zodanig omlaag gekregen als
nu het geval is en waarop de VVD-minister terecht zo trots
is?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
In het huidige energieakkoord staan meerdere doelstellingen, bijvoorbeeld op het gebied van hernieuwbare energie
en energiebesparing. Er staat in om hoeveel petajoule en
om hoeveel banen het moet gaan. Het mooie van het
energieakkoord is dat dat tot een enorme kostenreductie
heeft geleid. Ik meen dat het bij wind op zee naar 5,45 cent
per kilowatt gaat; dat is echt spectaculair. Ik geloof dat dat
het laagste van de hele wereld is. We zijn nu een beetje aan
het wedijveren met Denemarken. Als dat doorzet, ook door
de slimme manier waarop wij aanbesteden waarbij wij de
zorgen uit handen nemen van investeerders die dat willen
doen — je ziet dat nu al gebeuren bij Borssele 1 en 2 en dat
gebeurt zo meteen ook bij de rest — dan komt er een
moment waarop duurzame energie gaat concurreren met
de "normale", de fossiele energie uit olie. Dan is het eigenlijk
een no-brainer. Wat zet je dan neer? Dan plaats je een
windmolen omdat het goedkoper is dan het gebruik van
fossiele energie. Op dat moment kunnen we de subsidies
afschaffen.
De subsidies gaan nu alleen naar exploitatie. Ik wil natuurlijk
dat dat minder wordt. Ik wil dat geld — we betalen daar
allemaal aan mee via onze energierekening — steken in
innovatie. Het gaat nu om 9 miljard per jaar. Als we 1 miljard per jaar aan de technische universiteiten kunnen geven
om daar goede dingen van te doen, dan zijn we veel beter
op weg. Wij willen dus binnen een jaar of tien af van subsidies. Die zijn nu nog nodig. Er is ook een tussenfase nodig
tussen het energieakkoord dat zo meteen afloopt en een
volgende. Maar laten we alsjeblieft zo snel mogelijk naar
één doel toegaan: stuur op CO2 en zorg ervoor dat duurzame

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

energie kosteneffectief wordt. Op het moment dat duurzame
energie kan concurreren met fossiele energie, dan zijn we
er volgens mij.
De heer Jan Vos (PvdA):
In de stukken van de minister van vandaag staat ook dat
juist die opschaling zo efficiënt is. Ik hoor de heer Dijkstra
nu toch ook zeggen: CO2 is goed, maar voor het volgende
energieakkoord hebben we toch ook weer die doelstelling
op het gebied van duurzame energie nodig. Ik hoorde de
heer Dijkstra over "de komende tien jaar" spreken. Ik denk
dat dat opnieuw voortschrijdend inzicht is en ik vind het
fantastisch om dat te constateren.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
De VVD wil dat zo snel mogelijk. We zien wat we nu hebben.
Afspraak is afspraak, dus dat komen we na. Ik heb gehint
op een energieakkoord 2.0 na deze periode. Wat mij betreft
is er één doel. Er moeten zo min mogelijk subsidies naar
exploitatie gaan. Al dat geld moet juist naar innovatie gaan,
want dat is keihard nodig als we deze uitdagingen willen
tackelen.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik hoorde mijn collega van de VVD net zeggen dat de
maatregelen eerst in het parlement moeten worden
besproken. Betekent dat een ommezwaai en een afscheid
van het energieakkoord? In dat geval werd het parlement
immers voor een voldongen feit geplaatst, want die
afspraken werden met bedrijven en maatschappelijke
organisaties gemaakt.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik vind dat bij het energieakkoord 2.0, als wij in deze zaal
daarover mogen filosoferen, een paar dingen niet goed
waren. Het is natuurlijk fantastisch dat je dat met het hele
maatschappelijke middenveld doet. De politiek omarmde
dat ook in het begin, in 2013, maar daarna zag je toch
wensen vanuit de Kamer komen, ook van uw partij en van
de Partij van de Arbeid, om er toch een tandje bij te doen.
Dan zit je met het feit dat je afspraken hebt gemaakt met
de hele maatschappij en dat de politiek in het begin een
beetje onvoldoende betrokken was en toch wensen gaat
hebben. Iets anders wat niet goed is geweest: ik vind dat
de consumenten, degenen die de rekening betalen, ook
moeten meedoen in een energieakkoord 2.0. Als je een
opslag van enkele tientjes van mensen vraagt en als dat
toeneemt, vind ik ook dat zij een stem moeten hebben in
zo'n nieuw maatschappelijk akkoord, inclusief de politiek
en de partijen, die hier nu al bij betrokken zijn, maar dus
ook zeker inclusief de consument. Daar heb ik eventueel
zelfs een motie voor.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ook ik ben blij met het voortschrijdend inzicht van de VVD
dat het draagvlak en ook de beurs van de armere mensen
in de maatschappij belangrijk zijn. Het zou natuurlijk prettig
zijn geweest als dat aspect ook vierenhalf jaar geleden
hierbij betrokken was. Maar goed, dat is voortschrijdend
inzicht; beter later dan helemaal niet. Alle politieke partijen
hebben wijzigingen gewenst van het energieakkoord; ik

25 januari 2017
TK 44

44-9-10

roep ALDEL in herinnering. Zou je dat niet moeten voorkomen door dit bijvoorbeeld in een klimaatwet vast te leggen?
Dan is het immers door het parlement verankerd. We hebben onze normale procedures voor het betrekken van
maatschappelijke organisaties bij de totstandkoming van
wetgeving. Zou dat niet een veel betere oplossing zijn dan
een vrijblijvend en juridisch niet-bindend instrument, zoals
een akkoord?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Het antwoord is nee. Een klimaatwet is symbolisch. Ik
begrijp de roep daarom, met name vanuit de bedrijven,
want die willen investeringszekerheid. De in deze klimaatwet
genoemde percentages, die door het kabinet nog van een
reactie zullen worden voorzien, zijn eigenlijk idioot. Dat
betekent zo'n aantasting van de levensstijl dat die er bij ons
niet in gaan. Wij volgen in Nederland Europees beleid.
Daarin zijn doelen gedefinieerd voor 2030 en 2050. Die
doelen hebben we in Europa afgesproken en die zijn heel
belangrijk. Ik zeg daarbij dat dat de meest ambitieuze klimaatdoelen zijn, waar ook ter wereld. Ik heb al eerder
gezegd, toen tegen mevrouw Faber, dat we ons niets
moeten laten wijsmaken: dit zijn de meest ambitieuze klimaatdoelen, waar ook ter wereld. Zij gaan verder dan de
klimaatdoelen van de heer Trudeau. De heer Obama is er
nu niet meer; we moeten bekijken wat de heer Trump allemaal gaat doen, maar mevrouw Van Tongeren kan echt
niet ontkennen dat wij als Europa het meest ambitieuze
klimaat- en energiebeleid, waar ook ter wereld, hebben.
Nederland is daar een onderdeel van en wij nemen onze
verantwoordelijkheid.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik zag de ware aard van de VVD er in een tussenzinnetje
weer doorheen piepen. De strekking daarvan was dat dit
onze levensstandaard aantast. De VVD maakt dus mooie
sier met allerlei woorden en wil overleggen. Er wordt nu
zelfs compassie met lage inkomens beleden en op dit terrein
is nu ineens draagvlak bij de bevolking nodig. De Nederlandse economie is de zestiende economie ter wereld. Voor
de VVD is het dus belangrijker om onze levensstijl te
behouden dan bekijken hoe we met z'n allen deze planeet
leefbaar kunnen houden. Dat is gewoon weer de ware aard
van de VVD: eerst kijken naar de dikke ik en dan mogen de
rest van de wereld en de mensen na ons het uitzoeken.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Nee, mevrouw Van Tongeren heeft er helemaal niets van
begrepen. De VVD zegt — dat heb ik al een paar keer gezegd
— dat duurzaamheid en economie samengaan. Sterker nog:
als je geen economie hebt, wat kun je dan aan duurzaamheid doen? Landen met een slechte economie of met weinig
regelgeving zijn op milieugebied vaak de rommeligste
landjes. Milieu en economie gaan echt samen. De truc is
om die te verbinden. Ik heb het voorbeeld genoemd van
de drankenkartons, die we voorheen verbrandden. Nu
werken daar mensen aan en hebben we milieuwinst en
alternatieve grondstoffen. Mevrouw Van Tongeren, het gaat
om innovatie en om vooruitkijken. Je moet de mensen
meenemen en niet dwingen of niet letten op de kosten,
zoals u wilt. Wij kijken daar wel naar: wat is het draagvlak
en wat is de draagkracht? Ik denk dat de Nederlandse burgers echt willen weten wat dit voor hen betekent. Ik denk

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

ook dat zij verwachten dat de politici in Den Haag niet alleen
dogma's najagen, maar ook nadenken over wat dit betekent
en wat verstandig is. Daar hebben zij recht op.
Het nieuwe kabinet zal voortvarend verder bouwen op het
fundament dat er nu staat. We zijn er natuurlijk nog lang
niet. Het mooie is ook dat het doel in het Parijsakkoord
helderheid geeft voor de langere termijn. Met percentages
van minimaal 80 in 2050 en 40 in 2030 kan Nederland nu
ook in Europees verband echt aan de bak. Dan heb je de
klimaatwet ook niet nodig, want die percentages heb je al
staan. Die staan gewoon en die gaan we dus ook met elkaar
realiseren. De VVD doet dat met name via versterking van
de beprijzing van uitstoot. Iedereen, vriend en vijand, is het
erover eens dat iets duurder wordt als je het een prijs geeft.
Uiteindelijk stimuleer je dan ook innovatie. In innovatie zit
juist de oplossing. De VVD zet daarom in op een eerlijke
prijs van de uitstoot. Ik heb in de Kamer tal van voorstellen
gedaan om de emissiehandel structureel te versterken. Dan
gaat de vervuiler betalen. Bedrijven kunnen dan kiezen voor
minder gebruik van grondstoffen of energiebesparing. Het
maakt mij niet uit, als het maar bijdraagt aan het centrale
doel, namelijk de vermindering van de hoeveelheid broeikasgassen. De VVD is daar echt uniek in. Wij kiezen ook niet
een bepaalde technologie. De VVD laat die keuze aan de
markt. Ik begrijp dat dit een beetje abstract klinkt, maar één
ding weet ik zeker: als de markt een langetermijndoel heeft
en dat moet realiseren, dan maakt hij de verstandigste
keuzes en kiest hij vaak automatisch voor de meest kostenefficiënte manier om, in dit geval, de uitstoot te verminderen
en daarmee het doel te bereiken.
Feit is dat ongeveer de helft van alle Nederlandse emissies
komt uit de industrie en de energie. Daar is die beprijzing
er al. Er zijn echter ook sectoren, zoals landbouw, landgebruik, mobiliteit en bebouwde omgeving, waar het lastiger
is om een prijs aan uitstoot te geven. In die sectoren voeren
we bronbeleid. Dan is het voorkomen van uitstoot immers
effectief.
De heer Smaling (SP):
Mijn interruptie gaat nog even over de klimaatwet. Het zou
me heel wat waard zijn als we ook de VVD daarachter krijgen. Ik kan me ook voorstellen dat het voor de VVD aantrekkelijk is. Heel veel bedrijven hebben zich uitgesproken voor
de klimaatwet. Als je bedrijven middels een klimaatfonds,
een beetje analoog aan het Deltafonds of het Infrastructuurfonds, wat langer investeringszekerheid kunt bieden en als
je beleid redelijk over kabinetten heen kunt handhaven —
je depolitiseert het niet volledig, maar biedt wel meer
zekerheid — dan is het voor de VVD echt hartstikke leuk om
daaraan mee te doen.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Een wet is een middel. Het huidige energieakkoord is ook
geen wet, en toch zie je dat het resultaat oplevert. Het is
dus een keuze voor een middel. Als je het zou doen, zou je
die wet gigantisch moeten amenderen. Neem de percentages en de meervoudige doelen die daarin worden genoemd.
De maatschappij wordt daardoor alleen maar opgezadeld
met onhaalbare doelen of met enorme kosten. Dat moeten
we niet willen. Als we doelen stellen, dan moeten die realistisch en haalbaar zijn zonder een te grote aantasting van
de welvaart en de zekerheden die je hebt. En ja, het

25 januari 2017
TK 44

44-9-11

bedrijfsleven omarmt de klimaatwet deels. Maar als je goed
luistert en doorvraagt, dan hoor je dat ze investeringszekerheid willen. Ook zij zagen dat het beleid van de overheid in
de afgelopen jaren, tot we het energieakkoord kregen, heel
wispelturig was. Daardoor kwam er weinig van de grond.
Nu hebben we eindelijk een afspraak voor tien jaar. Als dat
een succes is, als gebeurt wat is afgesproken, dan moeten
we het doorzetten. Je moet lessen leren van wat er niet
goed ging, bijvoorbeeld dat consumenten niet meededen,
maar je kunt ook bekijken wat er wel goed ging en dat een
nieuwe vorm geven. Ik vind het verstandiger om de maatschappij mee te nemen in een energieakkoord 2.0 dan hier
een klimaatwet goed te keuren.
De heer Smaling (SP):
We behandelen die wet nog niet, dus er is nog bedenktijd
genoeg. Ik wil toch nog bij de VVD pleiten voor het volgende: adaptatie is geregeld in een Deltawet, met een Deltafonds, en zo zou je mitigatie in een parallel mechanisme
kunnen regelen. Ik vraag de heer Dijkstra om er toch nog
eens goed over na te denken. En anders kan hij te zijner tijd
links en rechts nog een amendement indienen. Wie weet
komt het dan toch nog goed.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Dat is een goed advies. Ik blijf nadenken. Dat kan ik de heer
Smaling beloven. We komen hier nog over te spreken. Ik
ben overigens ook benieuwd naar het advies van het kabinet, met name over de percentages die afwijken van wat
we met elkaar in Europa hebben afgesproken.
Ik had het net over het beprijzen van de uitstoot, maar ik
had het ook over het voeren van bronbeleid in andere sectoren, zoals de landbouw. De onderhandelingen over het
ETS — het gaat over beprijzing en effort sharing, de manier
waarop je het verdeelt over de andere sectoren — vinden
nu plaats in Brussel. De uitkomsten daarvan zijn natuurlijk
heel interessant. De VVD zal die toetsen aan een zestal factoren. Eén: de gevolgen voor onze banen, onze welvaart,
de koopkracht van de mensen en de ontwikkeling van de
economie in het algemeen. Ik denk dat dit altijd verstandig
is. Twee: de steun van de samenleving: de acceptatie van
de maatregelen en van de kosten. Dit gaat, met andere
woorden, om draagvlak en draagkracht. Drie: de focus op
één doel. Als je het klimaatprobleem serieus neemt, moet
je je volgens mij richten op de reductie van broeikasgassen.
Je kunt windmolens bouwen zo veel je wilt, maar als je
bruinkool aan de achtervang hebt, neemt de CO2 niet af;
het verhaal is bekend. Het gaat om kostenefficiënt en
innovatief broeikasgassen reduceren.
Vier: de VVD geeft geen blanco cheques. Er moet echt een
duidelijke financiële onderbouwing zijn van en inzicht in de
vraag waar de kosten inslaan en hoe dat gebeurt.
Vijf: laten wij de mensen voldoende vrij in hun eigen keuzes? Zij moeten zelf kunnen kiezen hoe zij zich vervoeren,
per fiets, auto, trein of hoe dan ook. Zij moeten zelf kunnen
bepalen hoe zij hun leven leiden.
Zes: een mondiale aanpak. Klimaatverandering is een
wereldwijde opgave die Nederland niet in zijn eentje kan
oplossen. Daarom moeten wij rekening houden met wat

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

de buitenwereld doet en vooral het gelijke speelveld
bewaken.
De VVD wil dat het kabinet alle eventuele beleidsmaatregelen die volgen uit de raamovereenkomst van het klimaatakkoord, voorziet van gedetailleerde informatie waaruit blijkt
welke de totale gevolgen zijn, zowel materieel als immaterieel, en voor wie. Iedere keus en ieder voorstel moet
getoetst kunnen worden. Daarvoor heb ik een motie in mijn
achterzak.
De heer Madlener (PVV):
Ik snap de opmerking dat de VVD een gelijk speelveld
belangrijk acht, want onze concurrentiepositie en onze
welvaart staan op het spel. Dat gelijke speelveld kan wel
eens enorm worden verstoord nu Donald Trump is gekozen.
Hij heeft gezegd dat hij niet meer meedoet. Als dat gebeurt,
is het mogelijk dat de Chinezen — die nu al nauwelijks
meedoen — zeggen dat het voor hen ook anders wordt.
Dan valt het ineens in elkaar. Wij spreken over een verdrag
waar dit kabinet zijn handtekening onder zal zetten. Wat
doet de VVD als Trump inderdaad zegt dat Amerika niet
meer meedoet en andere landen misschien ook niet meer
meedoen? Wat doet de VVD dan?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Europa, en Nederland daarmee ook, heeft gekozen voor
bepaalde reductiedoelstellingen in 2030 en 2050. In 2018
wordt bekeken of dat voldoende is en of wij op koers liggen.
Je kunt dan bekijken wat er in de tussentijd gebeurt. Stel
je voor dat de heer Trump zegt: ik verscheur dit ding morgen, wij zijn er klaar mee. Europa heeft wel gesteld dat het,
ongeacht de vraag wat er buiten Europa gebeurt, doorgaat
met die 40%, omdat het ook heel veel kansen ziet om de
economie te vergroenen. Het is niet alleen maar kommer
en kwel en lasten voor bedrijven. Nee, vaak zijn er ook
verdienpunten en verdienmogelijkheden voor bedrijven.
Als je zoals in Europa de meest innovatieve bedrijven hebt
met het minste verbruik van grondstoffen en water en
energie, is de kostprijs vaak ook lager en de concurrentiepositie beter. Wij moeten goed letten op de gevolgen van
het klimaatverdrag voor de welvaart en de banen, maar
Europese, en zeker Nederlandse bedrijven zijn echt in staat
om goed te concurreren, juist doordat zij zo investeren in
efficiency.
De heer Madlener (PVV):
Dit is toch een foutieve redenatie, want dat globale, mondiale gelijke speelveld kan nu op zijn kop worden gezet. De
VVD zegt dat wij er dan gewoon mee moeten doorgaan.
Het klopt niet als de heer Dijkstra zegt dat wij er gewoon
mee doorgaan als de rest van de wereld of een aantal grote
spelers niet meer meedoet. Dat speelveld is dan niet meer
gelijk.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Mijn zesde punt was letterlijk dat wij rekening moeten
houden met de buitenwereld en wat die betekent. Voor ons
staat het behoud van welvaart en banen voorop, samen
met de milieu- en klimaatwinst die wij kunnen realiseren.
Ik heb overigens begrepen dat een aantal staten in Amerika,
bijvoorbeeld California, een eigen beprijzingssysteem voor

25 januari 2017
TK 44

44-9-12

uitstoot heeft. Dit is dus niet alleen voorbehouden aan
Europa. In China hebben zeventien kantons ook een
beprijzing. Dat doen zij overigens om een andere reden: zij
doen dit omdat zij vieze lucht hebben. Je ziet wel de trend
naar het beprijzen van uitstoot en het principe dat de vervuiler betaalt. Dat laatste is overigens een liberaal principe
waarvoor wel het een en ander te zeggen is, zeker als de
bevolking schade oploopt zoals in Azië het geval is.
De voorzitter:
Mijnheer Madlener, er is afgesproken dat er in tweeën wordt
geïnterrumpeerd. Dat hebben alle collega's gedaan.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik weet niet of de heer Dijkstra de encycliek Laudato Si' van
de paus heeft gelezen? De paus noemt de aarde in die
encycliek ons gemeenschappelijk huis. Ik vind dat heel
mooi, want als het niet goed gaat met je huis, gaat het ook
met jou niet goed. Het is dus heel belangrijk dat wij goed
voor dat huis zorgen. Ik hoor de heer Dijkstra zeggen dat
hij welvaart, banen en draagvlak heel erg belangrijk vindt.
Laat duidelijk zijn dat mijn fractie dat ook belangrijk vindt,
maar er kan natuurlijk een moment komen dat een stukje
leiderschap nodig is omdat we zien dat het met ons
gemeenschappelijk huis niet goed gaat. Dan gaat het dus
ook niet goed met ons welzijn, met onze welvaart, met onze
banen. Is de VVD bereid om op enig moment dat leiderschap te tonen?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Leiderschap betekent wat mij betreft verantwoordelijkheid
nemen, maar ook aangeven waar je naartoe wilt, een stip
op de horizon. Het mooie van dit klimaatakkoord is dat die
stip op de horizon is gezet: waar willen we naartoe en wat
is nodig voor een leefbare aarde in termen van temperatuur,
uitstoot en broeikasgassen? Dit klimaatakkoord is inderdaad
een soort huis. Het raamwerk staat, maar hoe je het in al
die sectoren zoals landbouw, verkeer en vervoer, industrie
en energie precies gaat inrichten — wat leg je op de vloer,
voor welke soort kozijnen kies je en wat betekent het voor
de mensen die in dat huis wonen? — wordt natuurlijk nog
later ingevuld. Ik denk dat we heel goed moeten bekijken
hoe wij dat huis met elkaar willen inrichten en dat wij
daarbij rekening moeten houden met de aspecten die wij
vanuit onze eigen grondbeginselen belangrijk vinden. Voor
de VVD zijn dat de vrijheid om te kiezen, de vrijheid om te
zijn wie je bent en de vrijheid om je eigen keuzes te maken
in je leven, of het nou gaat om transport of iets anders.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik vond het begin van het antwoord mooi. Ik dacht dat de
VVD toch echt iets van lef ging tonen, maar aan het eind
vond ik het antwoord eerlijk gezegd wat minder worden.
Toen hoorde ik weer: mensen moeten eigenlijk zelf kunnen
kiezen. Ik stel de vraag nogmaals: is de VVD bereid om te
doen wat nodig is, om hier lef en leiderschap te tonen en
inderdaad die stip op de horizon te zetten? Is de VVD bereid
om de kaders te stellen, opdat mensen en bedrijven in staat
worden gesteld om daarbinnen de goede keuzes te maken?
Vindt de VVD net als de ChristenUnie dat er maar één weg
is, namelijk de weg van het tegengaan van klimaatverandering en het behoud van ons gezamenlijk huis?

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

De heer Remco Dijkstra (VVD):
Op dat laatste kan ik met "ja" antwoorden. Ik ben erover
verheugd dat die stip er ook staat. Dat betekent dat iedereen
weet waar hij aan toe is en vervolgens kan praten over de
vraag hoe je daar komt. Daarbij wil ik in richtingen kunnen
afslaan, maar het einddoel is helder: we willen deze aarde
leefbaar houden, ook in het jaar 2100 en ook voor de kinderen van mevrouw Dik-Faber en mijn kinderen en eigenlijk
voor iedereen. Ik denk ook dat wij die plicht hebben.
Mevrouw Dik-Faber noemt dat rentmeesterschap geloof ik.
Ik vind dat wij die plicht met het oog op onze toekomst
hebben. Dat betekent zeker niet dat wij daarvan weglopen,
maar het betekent wel dat wij altijd met gezond verstand
blijven nagaan wat nu en in de toekomst verstandig is en
hoe wij daar met elkaar komen.
De voorzitter:
De heer Dijkstra vervolgt zijn betoog.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
De VVD vindt dat het kabinet niet zomaar akkoord kan gaan
met een wijziging in 2018 in EU-verband voordat bekend
is wat de eventuele nationale bijdragen zullen zijn. Ik had
het er net over. Daarbij dient rekening gehouden te worden
met alle externe omstandigheden zoals die zich voordoen
in Amerika en China en dergelijke en met de betekenis
daarvan voor de doelgroepen: de huizenbezitter, de
woningeigenaar, de automobilist, de boer, de ondernemer
et cetera. Dat is van groot belang. Eerst moeten de leden
van de Tweede Kamer daarover met elkaar spreken. Bij alle
beleidsmaatregelen die hieruit kunnen volgen, geldt dat de
VVD zich absoluut de vrijheid voorbehoudt tot het innemen
van afzonderlijke standpunten. Wij willen dus niet geconfronteerd worden met de uitspraak "u hebt dit ondertekend
en nu moet u". Nee, wij willen die keuze altijd zelf kunnen
maken.
Ik heb gevraagd welke kosten dit tot gevolg heeft. Het
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) hebben de bandbreedte
aangegeven van de eventuele kosten op macroniveau, maar
echt overtuigend is het niet. Ik geef drie voorbeelden.
Stel je voor dat je een huis hebt. Urgenda, de klimaatactiegroep, zegt dat je je huis energieneutraal kunt maken: bij
een gemiddelde woning kun je dat terugverdienen in vijftien
jaar tijd en dat kost je €35.000. Als ik dat bedrag, €35.000,
echter vermenigvuldig met het aantal woningen in Nederland, ruim 7,5 miljoen, dan komt daar een bedrag uit dat
ongeveer even groot is als de hele rijksbegroting. Hoe realistisch is dat dan? Gaan we mensen dan dwingen? En wat
betekent dat voor hun koopkracht? Ik vind dat serieuze
vragen die serieuze antwoorden verdienen op het moment
dat wij dit invullen. Ik denk dat weinigen zomaar een dergelijk bedrag hebben en kunnen of willen investeren in hun
woning. Zeker in de binnensteden zal dat niet zomaar gaan.
Draagvlak is dus essentieel, maar ook die draagkracht. Laten
we inderdaad, zoals de heer Smaling ook zegt, beginnen
bij de nieuwbouw en de sociale huisvesting, bij de
woningcorporaties. Die zijn bij uitstek als eerste aan zet.
Die opereren redelijk uniform en hebben ook de middelen.
Veel mensen willen zelf ook best wel iets doen, als het maar
vrijwillig is en als ze ontzorgd worden.

25 januari 2017
TK 44

44-9-13

Een tweede voorbeeld is de land- en tuinbouw. Die sector
is goed voor een toegevoegde exportwaarde van 85 miljard,
goed voor banen, goed voor de bv Nederland maar ook
goed voor het klimaat. Mevrouw Dik refereerde daar al aan.
Ook onze boeren leveren een belangrijke bijdrage aan het
omgaan met de gevolgen van klimaatverandering. De
gemiddelde productie per hectare is in Nederland vijf keer
hoger dan elders in Europa. Wij telen gewassen die minder
water nodig hebben. Een mooi voorbeeld vind ik altijd de
tomaat. Een kilo tomaten kost hier drie liter water terwijl
die elders wellicht wel 40 liter kost. Wij doen het dus veel
efficiënter en dat is ook een uitkomst voor gebieden waar
juist extreme droogte heerst. Wij hebben een lagere milieudruk en een hogere opbrengst.
Maar gaan we zo meteen onze veestapel halveren om
CO2-doelen te halen? Dat lijkt me onverstandig, gezien de
footprint die we hebben. Gaan we mensen dwingen om
minder vlees te eten? De VVD wil dat mensen zelf keuzes
kunnen blijven maken. En juist het veiligstellen van die
voedselvoorziening voor de toekomst staat niet voor niets
genoemd in dit klimaatakkoord. Ik vind dat we trots moeten
zijn op onze agrarische sector. Wij zijn een voorbeeld voor
veel andere landen. We zijn met die sector een deel van de
oplossing.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik ben het daar helemaal mee eens. Ik hoop dat mevrouw
Ouwehand ook goed geluisterd heeft naar dit betoog over
de efficiëntie van de Nederlandse land- en tuinbouw. Ik heb
de volgende vraag. Ik zie ontzettend veel boeren en tuinders
die hierin nog een stap verder willen gaan. Daarvoor hebben
we het convenant Schone en Zuinige Agrosectoren, dat
bijdraagt aan een klimaatslimme landbouw. Ik heb een
amendement ingediend om al die boeren en tuinders net
even dat duwtje in de rug te geven. De sector wil het graag
en staat klaar met cofinanciering, maar de VVD heeft het
amendement helaas niet gesteund. Daardoor kreeg het
geen meerderheid. Ik zou na de woorden van zojuist graag
willen weten of de VVD hier nu wel een impuls aan wil
geven.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik ken het specifieke amendement niet en neem aan dat dat
bij de begroting is ingediend. Ik ga er zeker naar kijken. En
in de toekomst, wie weet!

dag nodig. De Algemene Rekenkamer concludeerde dat
ondanks de stimulering van zuiniger en elektrisch rijden,
er de afgelopen jaren op dat gebied sprake is van weinig
CO2-besparing. Als we kijken naar de kosten, dan bedragen
die exact €916 per ton vermeden CO2. Dat is niet handig.
Sturen op maximale CO2-winst en kostenefficiëntie is dat
wel. Kosten-baten dus.
We zien tegelijkertijd dat er enorm veel innovatie plaatsvindt
in deze automotive-sector. Ik noem de zelfrijdende auto's.
Je kunt auto's zo meteen oproepen. Dan zeg je: ga jezelf
nu maar parkeren en haal me zo meteen wel weer op. Ik
wijs op autoshows in Parijs waar fabrikanten een hele lijn
modellen presenteren met alternatieve aandrijvingen. Ik
wijs ook op het succes van het terugdringen van de uitstootnormen op Europees niveau van 130 gram via 90 en 75
gram naar zo meteen 35 gram. Dat is ongekend. Dat is het
succes van het bronbeleid dat we in Europa voeren met het
stellen van strengere eisen aan fabrikanten.
De voorzitter:
Ik hoor een punt en geef mevrouw Van Tongeren de gelegenheid om te interrumperen.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Wij zaten samen op te letten tot er een punt kwam.
Dit was weer een overduidelijk voorbeeld van de volksverlakkerij door de VVD. Hier werd gezegd dat het beleid te
duur was om de CO2-uitstoot te verminderen. Maar wat
stelt de VVD in plaats van dat beleid voor? Zij doet een
voorstel waar precies dezelfde kosten, precies dezelfde
uitgaven mee gemoeid zijn. De burger wordt er dus geen
euro beter van. In het voorstel van de VVD worden alleen
de allervuilste auto's goedkoper. Dat zijn de zware Mercedessen, de fossiele BMW's en de Audi's. De VVD-leasebakken worden een stuk goedkoper. En vervolgens schiet de
gewone burger er niets mee op, maar het klimaat ook niet.
Er wordt gezegd dat we de euro zorgvuldiger moeten uitgeven, dat we moeten bezien waar de kosten vallen en dat
we naar het draagvlak moeten kijken. Die mooie tekst wordt
hier al ondermijnd. Ik deel het enthousiasme voor de innovatie. Maar wees dan eerlijk en zeg: hier hebben we de
vervuiler beloond en de vergroener mag meer betalen.

Een derde voorbeeld is de mobiliteit, het transport en het
autorijden met minder uitstoot. Het verbieden van benzineen dieselauto's dwingt mensen om een andere auto aan te
schaffen. Hoever wil je daarin gaan? Wat ons betreft,
gebeurt dat niet. Ik denk dat dwang verkeerd is. Maatregelen
moeten wel realistisch zijn en er moet inderdaad weer dat
draagvlak zijn. Laten we wel wezen: auto's worden steeds
schoner en we hebben auto's ook gewoon vrijwel iedere

De heer Remco Dijkstra (VVD):
Het woord "volksverlakkerij" wordt nu al voor de tweede
keer in dit debat gebruikt. Ik vind het echt heel bijzonder.
Volgens mij zitten mensen hier helemaal niet op te wachten.
Ze zitten wel te wachten op politici die hun verantwoordelijkheid nemen. Daar kun je het mee eens zijn of niet, maar
om het nou af te doen als volksverlakkerij … Ik vind het echt
bezopen dat wordt gezegd dat €916 per ton vermeden CO2
acceptabel is. Dat is wel belastinggeld. Daar kun je toch
veel efficiëntere dingen mee doen? Laten we kijken naar
kostenefficiency in al die sectoren. Als je dat uit het oog
verliest, dan laat je de rekening zo hoog oplopen dat alle
stemmers zo meteen weglopen, ook bij GroenLinks, als ze
doorkrijgen wat de gevolgen zijn. Dat moet niet het geval
zijn. Ik wil dat we samen tot oplossingen komen. Ik zit in de
politiek om problemen op te lossen. Soms moeten we ze
uitvergroten, maar ik wil ze vooral oplossen. Dan helpt het

Tweede Kamer

25 januari 2017
TK 44

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Dat biedt mij een klein beetje hoop. Ik vind dat we innovatie
op het boerenerf waar mogelijk een impuls moeten geven.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik zal ernaar kijken.

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

44-9-14

niet als termen als "volksverlakkerij" worden gebruikt. Het
helpt al helemaal niet als mevrouw Van Tongeren ook niet
bereid is om even naar de kosten te kijken. Ik vind dat
onbestaanbaar.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Er werd een onwaarheid verteld. Er is berekend hoeveel
het met dat beleid kostte, maar die kosten gaan nu met het
VVD-beleid totaal niet naar beneden. Precies hetzelfde geld
wordt uitgegeven voor nul ton vermeden CO2-uitstoot. De
vuilste auto's worden hier duurder. Dat helpt in elk geval
niet. Wees daar eerlijk over en zeg: bij het autorijden kiezen
wij voor de automobilist, want dat willen de VVD-kiezers.
Dat begrijp ik best wel. Als we willen samenwerken om tot
een verbetering te komen, moeten we inderdaad naar de
kosten kijken. Dan moeten we bijvoorbeeld kijken naar zo'n
project als in Rotterdam, het beroemde ROAD, waar de VVD
zo enthousiast over is. De heer Dijkstra weet ongetwijfeld
hoeveel euro het per ton vermeden CO2 kost. Het gaat om
€500 per vermeden ton CO2. De prijs is op dit moment rond
de €16. Ook dat project zou de VVD niet zo enthousiast
moeten steunen, gelet op haar principe.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik hoorde eigenlijk geen vraag.
De voorzitter:
Ik hoorde ook geen vraag.
De heer Jan Vos (PvdA):
De VVD zegt terecht dat de kostprijs van duurzame auto's
steeds lager wordt. Adviesbureau Bloomberg heeft uitgerekend dat in 2022 zo'n emissieloze auto goedkoper wordt
dan een fossiele auto. De VVD-fractie zegt terecht dat alles
bij de bron moet worden aangepakt, aangezien dat heel erg
goed werkt. Adviesbureau Bloomberg — dat is niet het
meest linkse bureau van de wereld — zegt dat de emissieloze auto in 2022 goedkoper wordt. Dan hebben we alle
voordelen: een zelfrijdende auto en geen emissies. Laten
we met elkaar afspreken dat we vanaf dat moment geen
fossiele auto's meer verkopen.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Dat gaat dan toch helemaal vanzelf? Windenergie wordt
ook goedkoper dan fossiele energie. Het was een beetje
een stomme vraag van de heer Vos. Ik kan nu uitleggen
wat ik net wilde vertellen. Al die fabrikanten komen met
aandrijflijnen. Het wordt interessanter en dan gaat het
vanzelf. Ik denk dat je daar niet veel overheidssturing bij
nodig hebt. Dat is toch fantastisch.
De heer Jan Vos (PvdA):
Ik heb altijd geleerd: domme vragen bestaan niet, maar
domme antwoorden bestaan wel. Maar ik zal de bal niet
inkoppen. Ik denk dat het antwoord van de heer Dijkstra
toch niet helemaal overtuigend is. Hij weet net zo goed als
ik dat innovaties juist tot stand komen doordat we eisen
opleggen aan auto's. Hij zei dat net zelf. Als we straks een
kostprijs hebben voor de emissieloze auto die gelijk is of

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

lager is dan de prijs voor een auto die wel emissies uitstoot,
die vervuilend is, laten we dan gewoon, zoals we dat ook
op andere terreinen hebben gedaan, met elkaar zeggen:
we stoppen met die vervuilende rommel; we verbieden dat
gewoon.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik denk dat verbieden niet nodig is. Dan ga je weer als
overheid ingrijpen, en dwang is niet nodig. We hebben
bronbeleid nodig. Er wordt ook bronbeleid gevoerd. We
maken het steeds strenger en dan zie je die ontwikkeling
komen en ontstaan. Maar op het moment dat je het gaat
verbieden, stuur je als overheid te veel en dan rem je misschien wel zo'n innovatie. Misschien kan het veel eerder.
Daar zijn voorbeelden van te bedenken. Als je uitstoot een
goede prijs geeft, zal het in één keer veel eerder loskomen.
Daar moeten we met elkaar aan werken. Maar dwang en
verbieden is niet de lijn van de VVD. Stimuleren kan af en
toe, maar dan het liefste zonder subsidies. Laat vooral de
markt zijn werk doen.
De voorzitter:
De heer Dijkstra komt tot een afronding.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Nederland heeft alles in huis om de uitvoering van het klimaatakkoord een succes te maken. Nederland heeft de
beste oplossingen voor de rest van de wereld. Ik noemde
ze al: water, landbouw en zelfs elektrische auto's. We hebben onze eigen toekomst zelf in de hand. Voortdurend
moeten we blijven innoveren, bijzondere dingen doen, bijzondere dingen bedenken en maken. Dat is ons doel. Klimaatverandering dus aanpakken op de Hollandse manier:
niet praten, maar doen. Onze aarde leefbaar houden met
behoud van onze levensstijl. Samen maken we Nederland
sterker en uiteindelijk het beste land ter wereld. Laten we
dat gewoon gaan doen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik heb alle verleidingen weerstaan om eerder in debat te
gaan met de heer Dijkstra over alle provocaties die hij hier
de Kamer in gooide. Prima. Mijn vraag is of de VVD de
ratificatiewet gaat steunen.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Het antwoord is ja.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Prima. Dan kijk ik nu al uit naar het inhoudelijke debat over
alle dingen die u zojuist hebt opgeworpen.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Absoluut! Ik heb meegegeven waaraan wij toetsen. Dat
worden heel interessante en leuke debatten.
De voorzitter:
Absoluut, dat zijn alle debatten hier. Hartelijk dank. Wij gaan
door met de heer Madlener namens de PVV.

25 januari 2017
TK 44

44-9-15

De heer Madlener (PVV):
Voorzitter. Het zal niemand verbazen dat de PVV de ratificatie van dit klimaatverdrag, de overeenkomst van Parijs, niet
zal steunen. Ik zal in tien punten uiteenzetten waarom wij
het een slecht akkoord vinden. Ten eerste wetenschappelijke
onzekerheid. Hier wordt vaak gedaan alsof alle wetenschappers het zo eens zijn, maar het tegendeel is waar. Het klimaat is een ongelofelijk complex systeem en de klimaatwetenschap staat nog in de kinderschoenen. Het is daarom
zeer onzeker of wij de opwarming van de aarde kunnen
begrijpen, laat staan beïnvloeden. Het is ook zeker niet zo
dat alle wetenschappers het ermee eens zijn. Daarom is het
des te vreemder dat deze Kamer wel zo eensgezind is. Ook
de helft van de Nederlanders — daar is onderzoek naar
gedaan — twijfelt aan de hele klimaatopwarming. De andere
helft gelooft er wel in, maar in deze zaal is zo ongeveer 90%
het eens en lijkt men daar 100% zeker van te zijn. Dat is
geen wetenschap meer, het is een geloof.
Wij blijven kritisch nadenken en ik verwijs naar alle wetenschappers die twijfels hebben aan de huidige stand van
zaken. Er zijn hele lijsten op internet te vinden van allemaal
wetenschappers die twijfelen aan de accuraatheid van de
IPCC-climate projections. We hebben nog een hele lijst
wetenschappers die zeggen dat de klimaatopwarming
vooral door natuurlijke oorzaken komt. Ik kan verder met
nog een hele lijst wetenschappers — ik zal ze niet allemaal
opnoemen — die zeggen dat de oorzaken gewoon onbekend
zijn; we weten het gewoon niet. Ten slotte zijn er nog de
wetenschappers die zeggen dat er weliswaar opwarming
plaatsvindt, maar dat het eigenlijk best meevalt en dat de
negatieve consequenties te overzien zijn.
De voorzitter:
Dat roept een vraag op bij de Partij van de Arbeid.
De heer Jan Vos (PvdA):
Mijnheer Madlener, wat ademt u uit?
De heer Madlener (PVV):
Ik weet niet wat de bedoeling is van deze vraag, maar ja,
ook ik produceer CO2, net als u. Ik ben benieuwd naar de
achtergronden van deze vraag.
De heer Jan Vos (PvdA):
U hebt het over wetenschap. Misschien dat we eens een
wetenschappelijk experiment kunnen doen. Als u nou een
plastic zakje neemt en u blaast daar in, dan gaan wij kijken
wat er gebeurt als u de CO2 die u uitademt, steeds weer
inademt. Ik kan u verzekeren dat dat voor u geen succesvol
experiment zal zijn. Precies zo is het met de aarde. We
kunnen daar lang en breed over praten, maar zo simpel is
het. Daar hoeft u de wetenschap echt niet bij te halen.

dit staatje hoe die gehaltes variëren. Er zijn allerlei pieken
en dalen. We zitten nu inderdaad in een piek, met 400 parts
per million. Dat is echter helemaal niet zo uitzonderlijk. Dit
heeft in de hele geschiedenis plaatsgevonden, en dat weet
de heer Vos ook. We zitten in een piek en dat blijkt ook uit
het laatste stukje. U laat graag alleen dat laatste stukje zien
en dan zegt u "kijk eens hoe het toeneemt", maar als je veel
verder terugkijkt, dan zie je dat dat helemaal niet ongebruikelijk is. Dit soort vragen stellen wij nog wel, maar u bent
opgehouden met nadenken. U zegt: nee, ik ga het allemaal
voor mijn politiek gewin gebruiken. Wij blijven kritisch
nadenken. Ik heb net al een enorme lijst gegeven van
wetenschappers die twijfelen.
De voorzitter:
Kritisch nadenken is heel goed, maar ik vind het wel prettig
als u via de voorzitter spreekt.
De heer Madlener (PVV):
Dat zal ik proberen.
De NASA, de bekende Amerikaanse onderzoeksinstantie,
heeft gezegd dat de zon van grote invloed is op ons klimaat,
dat we niet precies weten hoe dat werkt en dat daar nader
onderzoek naar verricht moet worden. Die factor wordt hier
altijd maar verzwegen. Iedereen is het met elkaar eens,
maar de PVV blijft gelukkig kritisch nadenken.
Het tweede bezwaar tegen dit verdrag zijn de kosten, de
kosten van de energietransitie. De Algemene Rekenkamer
heeft deze kosten becijferd op 73 miljard euro tot 2023. Kunt
u nagaan wat dit tot 2050 gaat bedragen. Dat gaan onze
Nederlandse burgers natuurlijk linksom of rechtsom betalen.
Wat betekent dit voor onze burgers? Die vraag stel ik graag
aan de staatssecretaris. Wat gaat dit concreet betekenen
voor de portemonnee van de Nederlanders? Een deel van
het antwoord heeft de Raad van State gegeven, want die
schrijft in haar advies: "Uit de toelichting blijkt niet dat de
regering zich rekenschap heeft gegeven van de uitzonderlijke omvang van de uitvoeringsverplichtingen die het verdrag voor Nederland in beleidsmatige maar ook in financiële
zin met zich meebrengt". Daar schrik je toch van. En niemand stelt daar een vraag over. Ik zei het al: het is een
geloof geworden en er wordt niet meer kritisch nagedacht.
Ik heb een derde bezwaar tegen dit klimaatverdrag. Er zit
ook 100 miljard extra ontwikkelingshulp in dit verdrag. En
we weten allemaal dat ontwikkelingshulp helemaal niet
werkt en vooral terechtkomt bij corrupte regimes in Afrika,
et cetera.

De heer Madlener (PVV):
Ik heb ook nog een staatje meegenomen van de
CO2-gehaltes van onze atmosfeer. Dat staatje zegt eigenlijk
al genoeg. Er is in oude ijslagen onderzocht hoe onze
atmosfeer tot wel 800.000 jaar geleden was. Dan zie je op

Een vierde bezwaar: de onbetrouwbaarheid van de verdragspartners. Wij hebben absoluut geen vertrouwen in een
eerlijke uitvoering van die afspraken. De belangen zijn
gewoon te groot en Nederland is altijd net wat betrouwbaarder dan andere landen. Nederland als braafste jongetje van
de klas. Nederland zal ook wel weer opnieuw de grootste
prijs betalen. Maar goed, dat is een voorspelling en ik geef
toe dat ik een beetje cynisch ben. Ik heb jarenlang in Brussel
rondgelopen en zo gaat het altijd. Nederland doet braaf wat
het moet doen, geeft braaf de cijfers van de CO2-uitstoot
en de andere landen denken: dat is mooi, Nederland jaagt
zijn eigen industrie op kosten, dus kom maar hiernaartoe
met die industrie.

Tweede Kamer

25 januari 2017
TK 44

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

44-9-16

Een vijfde bezwaar: het verdrag ligt nu al voor een deel in
de prullenmand. De Amerikaanse president Trump twijfelt
over dit verdrag en de kans is groot dat de Amerikanen er
geheel of gedeeltelijk uitstappen. De kans dat anderen dat
voorbeeld volgen, is natuurlijk ook heel groot. U denkt toch
niet dat ontwikkelingslanden als China hier gewoon mee
doorgaan zonder dat zij daar een gewin uithalen? Dit brengt
enorme risico's met zich mee. De VVD heeft al aangegeven:
wat Amerika ook doet, wij gaan ermee door. Dat zet
natuurlijk wel alles op zijn kop. Dat moet besproken worden.
Ik ben benieuwd wat de staatssecretaris van dit risico vindt.
De internationale concurrentiepositie van ons land zal
gigantische schade oplopen en de welvaart die wij met zijn
allen hebben opgebouwd, zullen we op die manier heel
makkelijk kunnen verliezen.
Dan een zesde bezwaar: dit verdrag is onevenwichtig. Het
is niet eerlijk. Nederland heeft al een zeer efficiënte industrie
en landen als China bouwen op dit moment 150 nieuwe
kolencentrales. Nederland gaat veel meer doen dan de
huidige stand van zaken rechtvaardigt.
Een zevende bezwaar: Nederland jaagt industrie weg terwijl
de productie zich alleen maar verplaatst. Nederland gaat
daarna meer importeren. Dit bezwaar is al vaak benoemd.
Opnieuw wordt onderschat wat de gevolgen hiervan zijn.
Denk ook alleen maar aan het sluiten van kolencentrales,
waarbij het maar de vraag is of de vieze bruinkoolcentrales
in Duitsland de productie van elektriciteit niet gewoon gaan
overnemen.
De voorzitter:
Ik zie dat de heer Vos wil interrumperen namens de Partij
van de Arbeid.
De heer Jan Vos (PvdA):
Toch even weer de feiten. China sluit op dit moment 138
kolencentrales in aanbouw. China heeft ook, vandaag nog
in de Wall Street Journal, statistieken gepubliceerd waaruit
blijkt dat de kolenconsumptie rondom Beijing en een aantal
andere grote steden afneemt in plaats van toeneemt. Dus
waar baseert de heer Madlener zijn stelling op over die 150
kolencentrales in aanbouw? Dat zijn niet de feiten die tot
uiting komen in de media die ik lees, zoals The Wall Street
Journal en Science.
De heer Madlener (PVV):
Als de heer Vos zo enorm onder de indruk is van de milieuprestaties van China, dan raad ik hem aan om nog eens
even de krant te lezen.
Dan het achtste bezwaar …
De heer Jan Vos (PvdA):
Excuses, voorzitter, maar ik stel de heer Madlener gewoon
een vraag. Hij zegt dat er 150 extra kolencentrales komen
in China. Ik geef hem, met bronvermelding, aan dat er op
dit moment juist 138 kolencentrales worden gesloten. Ik
zag vandaag nog in The Wall Street Journal een statistiek
waaruit blijkt dat de kolenconsumptie afneemt. En de heer
Madlener gaat er gewoon overheen. Ik denk dat het
belangrijk is om hier op basis van feiten met elkaar te dis-

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

cussiëren. Ik vraag de heer Madlener dus antwoord te geven
op mijn vraag: wat is de bron van zijn uitspraak dat er 150
kolencentrales in aanbouw of gepland zijn in China? Het
antwoord is natuurlijk dat hij dat niet weet. Want het is niet
waar.
De heer Madlener (PVV):
Ik kan heel veel uitweiden over China. China is ook het land
dat enorm veel kernreactoren aan het bouwen is. Dat doet
Engeland ook overigens; dat wil de heer Vos ook niet. We
kunnen een enorm debat voeren over China, maar het land
staat niet bepaald bekend om zijn milieuvriendelijke productie. Ik zie bovendien dat de import uit China een gigantische
omvang heeft aangenomen. Als wij de productie in Nederland moeilijker of duurder maken, verplaatst die zich dus
naar China. En dan kan ik de heer Vos één ding vertellen:
daar wordt het milieu niet beter, maar slechter van. Misschien wordt het beter in China, maar het klimaat zal er in
ieder geval weinig aan hebben. Nederland loopt voorop ...
De voorzitter:
Wilt u afronden? U hebt nog een halve minuut.
De heer Madlener (PVV):
Ik kom bij het achtste punt. De maatregelen die Nederland
neemt, zijn vaak ook slecht voor het milieu. Het Nederlandse
milieubeleid is vaak heel slecht voor het milieu. Ik heb daar
ook voorbeelden van. Daar praten we ook al jaren over.
Denk eens aan het verplicht bijmengen van biobrandstoffen.
Dat is typisch zo'n milieumaatregel die partijen hier hebben
gesteund, ook de PvdA. Maar daardoor zijn er enorme
oerwouden gekapt voor de aanplant van palmolieplantages.
Tot op de dag van vandaag zijn we verplicht om die biobrandstoffen in onze auto's te gooien.
Ik noem nog een ander voorbeeld. Dat gaat over het verbranden …
De voorzitter:
Hartelijk dank. U bent door uw spreektijd heen, mijnheer
Madlener.
De heer Madlener (PVV):
Ik heb zelf geschat hoelang mijn bijdrage zou duren, voorzitter. Ik ben bijna aan het einde ervan.
De voorzitter:
Als u nog een paar zinnen wilt uitspreken, vind ik dat goed.
Maar ik wil graag dat u afrondt.
De heer Madlener (PVV):
Ja. Het tweede voorbeeld is het verbranden van NoordAmerikaans hout in onze kolencentrales. Dat is te gek voor
woorden en slecht voor het milieu. Ook dat is het gevolg
van dit soort akkoorden.
Ik kom aan het negende bezwaar. Er komen nieuwe technieken aan. Dat zijn rendabele technieken; dat hebben we ook
al van de heer Vos van de PvdA gehoord. Denk aan veilige

25 januari 2017
TK 44

44-9-17

kernenergie, hoogrendement-zonnepanelen en misschien
zelfs de auto. Het is daarom beter om te wachten met
allerlei dure maatregelen.
Het laatste punt is dat de PVV vindt dat mensen zelf keuzes
moeten kunnen maken. Mensen die hier heilig in geloven,
moeten vooral zelf iets aan hun "carbon footprint" doen.
Ja, ook die mevrouw achter in de zaal. Zij gelooft in klimaatverandering en schreeuwt dat van de daken, maar laat ze
dan ook niet meer die lange vliegreizen naar Afrika maken.
Dat geldt ook voor die mijnheer in de zaal die zegt dat al
die CO2-uitstoot heel erg is. Denkt hij soms dat die vijf
schattige kinderen van hem geen CO2 produceren? Ik wil
maar zeggen: de mensen die de grootste mond hebben,
geven vaak zelf niet het goede voorbeeld. Ze wonen in dure
huizen, gaan lekker lang op vakantie en klagen vervolgens
over klimaatverandering. Laten we het aan mensen zelf
overlaten. Als je erin gelooft, doe dan zelf wat. Maar laat
de mensen die er niet in geloven met rust.
De voorzitter:
Dank u wel.
De heer Madlener (PVV):
Voorzitter. We steunen dit verdrag niet. Ik waarschuw
namens mijn partij voor de gevolgen van deze historische
vergissing. Maar zoals zo vaak geldt: de geschiedenis zal
het ons leren.
De heer Smaling (SP):
Dit is een prettige bijdrage, omdat er tien duidelijke punten
in worden genoemd. Een aantal van die punten kan ik
onderschrijven. Bij een paar dingen zit ik echter wel een
beetje met de feiten. We hebben het vaak over nieuwe feiten
en "alternatieve feiten". Van de wetenschappers is volgens
mij 95% ervan overtuigd dat klimaatverandering een probleem is. We streven er niet naar dat 100% van de wetenschappers het hierover eens is, want dat is slecht voor de
wetenschap. Maar 95% is toch wel een aanzienlijk percentage. Is de heer Madlener daar ook van op de hoogte?
Een tweede vraag gaat over het grafiekje dat de heer Madlener toonde. Ik vond het heel aardig dat hij dat liet zien,
want het is heel relevant. Fluctuaties in het klimaat zijn
natuurlijk van alle tijden. Maar de laatste stijging is
natuurlijk de periode van het industriële tijdperk. Toen zijn
we al die steenkool en olie uit de diepere lagen van de aarde
gaan halen. Dat is dus een heel nieuwe situatie. De toename
van CO2 in de lucht kun je daaraan toeschrijven. Dat is dus
iets anders dan het schaatsen dat je op de schilderijen van
de oude meesters ziet.
Verder heb ik nog een vraag over de ontwikkelingssamenwerking. Wil de heer Madlener nu echt dat straks boeren
die geen gewassen meer kunnen verbouwen in gebieden
die vaak droogvallen, naar de steden trekken en uiteindelijk
vanuit Libië de bootjes hierheen nemen? Dat wil hij volgens
mij helemaal niet. Dus op dat punt kan ik hem helemaal
niet volgen.

De heer Madlener (PVV):
Dit zijn drie vragen. Ik zal proberen ze alle drie te beantwoorden. De eerste ging over de wetenschappers, die het voor
95% eens zouden zijn. Dat ligt eraan welke groep wetenschappers je neemt. Als je naar de gehele wetenschap kijkt
en ook naar andere relevante wetenschappers, denk ik dat
het percentage veel lager is. Maar een heleboel wetenschappers zullen ervan overtuigd zijn. Er gaat ook heel veel geld
naar deze wetenschappers. Dat maakt me ook een beetje
sceptisch. Als je heel veel geld aan wetenschappers geeft
en zegt "ga dat onderzoeken", dan zijn ze erbij gebaat om
het probleem uit te vergroten. Wat ik hier alleen maar wil
zeggen is dat een heleboel wetenschappers het er ook niet
mee eens zijn. Dat zijn geen domme mensen. Dat zijn ook
heel slimme wetenschappers. Dat moeten we gewoon
onderkennen. Ik heb mijn verbazing uitgesproken dat al die
partijen hier het zo met elkaar eens lijken. Die stellen geen
kritische vragen meer. Misschien dat u dat nog wel doet,
maar je hoort altijd van: het is gewoon zo en we moeten er
dus alles aan doen. Daar wil ik op z'n minst een vraagteken
bij plaatsen. Dat mag wat u betreft dan misschien een klein
vraagteken zijn, maar het is er wel.
Dan was er een vraag over de grafiek. Ik wilde die grafiek
tonen, omdat daaruit blijkt dat, als je naar een heel lange
periode kijkt, de CO2-percentages op z'n minst niet ongebruikelijk zijn. Al die CO2 die nu uit fossiele brandstoffen
vrijkomen, zaten vroeger ook in onze atmosfeer. De aarde
had toen een heel schone atmosfeer. Toen waren er nog
geeneens mensen. Wat ik maar wil zeggen, is dat die
bangmakerij dat het historisch gezien nog nooit vertoond
is, niet waar is. Dat weet u ook. Deze percentages CO2 zijn
eerder voorgekomen. De aarde ging toen gewoon door en
de dieren bleven ook gewoon in leven. Het is natuurlijk wel
waar dat door menselijk handelen, door het verbranden
van fossiele brandstoffen, de CO2 toeneemt.

De voorzitter:
De ontwikkelingssamenwerking, ten slotte.
De heer Madlener (PVV):
Dat ontken ik hier ook niet. De vraag is alleen: hoe erg is
dat, waar gaat het toe leiden, en is dat nou precies de oorzaak van de opwarming? Daar zijn vraagtekens bij. Die zaken
moeten we wel benoemen.
De laatste vraag ging over ontwikkelingssamenwerking. Ik
heb de vraag niet helemaal begrepen, maar wij hebben
zeer slechte ervaringen met geld geven aan arme landen.
De heer Smaling kent ook alle problemen met corruptie in
juist die landen en het enorme verschil tussen arm en rijk
in die landen. Er is een cultuur van je eigen familie
bevoordelen. Ik waarschuw er hier voor dat we zulke
bedragen — we hebben het over 100 miljoen per jaar —
gaan beloven, na alle slechte ervaringen die er zijn met
ontwikkelingshulp. Dan denk ik: we gaan opnieuw dezelfde
fouten maken. Dat vinden wij in ieder geval een heel groot
bezwaar van dit verdrag.
De voorzitter:
De heer Smaling met een korte interruptie, zodat er ook
een kort antwoord kan worden gegeven.

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

25 januari 2017
TK 44

44-9-18

De heer Smaling (SP):
Ik zal het kort houden. Mijn eerste interruptie was heel lang.
Ik vind het zinvol dat de PVV met tien punten komt, maar
ik wil ze allemaal wel even toetsen op feitelijke juistheid.
Dat heeft mij bewogen om deze drie vragen te stellen. We
zijn het nog niet eens, maar dat maakt ook verder niet uit.
Het is in ieder geval duidelijk wat de standpunten zijn.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik hoor geen vraag meer. Dan dank ik de heer
Madlener hartelijk voor zijn bijdrage. De staatssecretaris
vraagt om twee minuten schorsing.

king in Noordwest-Europees verband. Ziet zij daarin extra
mogelijkheden? Hoe ver staat het met de initiatieven in de
rest van de wereld? Kan de staatssecretaris daarover nadere
informatie geven? Het ETS zal moeten gaan werken.
Het CDA wil dat Nederland vooroploopt op het gebied van
innovatie en daarin investeert. We zijn bijvoorbeeld trots
op ons nationale icoon, het bedrijf REDstack op de Afsluitdijk. Dat bedrijf haalt energie uit een combinatie van zoet
en zout water. Nederland heeft zich gecommitteerd aan het
Mission Innovation project en zou daarmee de investeringen
in innovatie moeten verdubbelen. Hoe ver staat het daarmee? Vindt de staatssecretaris dat zij en minister Kamp
hiervoor al voldoende hebben gedaan? Wat gaan zij daar
dit jaar voor doen?

De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter. Het CDA hoopt dat als we over twintig jaar
terugkijken naar het sluiten van het klimaatakkoord van
Parijs, we kunnen concluderen dat we belangrijke stappen
hebben gezet voor toekomstige generaties in Nederland
en de rest van de wereld. We staan aan de vooravond van
grote veranderingen en onze fractie stelt vast dat er geen
plan B is. Zoals de Raad van State heeft aangegeven, zijn
de implicaties van dit akkoord heel fors. Daarvoor is het
klimaatakkoord en de uitvoering ook nodig. Nederland is
heel klein en juist daarom hebben wij een mondiaal akkoord
nodig.
Het CDA wil samen optrekken met onze collega-landen in
de Europese Unie en met de rest van de wereld. Vanuit
Europa willen we inzetten op een grote CO2-reductie. De
doelen voor hernieuwbare energie en energiebesparing
moeten dat eerste doel, het reduceren van CO2, ondersteunen. Om dat doel te behalen, zal er heel veel moeten
gebeuren. Daarom is het belangrijk dat aan de inzet en
energie bij de uitwerking van het uitvoeringsraamwerk
wordt vastgehouden. Wij vragen de staatssecretaris of dat
gaat lukken. In hoeverre worden de nationale bijdragen nu
al geanalyseerd? En wat komt daaruit? Hoe worden die
nationale bijdragen geëvalueerd? Gebeurt dat op een
transparantie manier, zodat het ook te volgen is? Wat zijn
de momenten waarop aan de partij gevraagd kan worden
om aanvullende maatregelen te nemen, indien die nodig
blijken? En wie bepaalt dat?
Wat betreft de beantwoording van de vragen over de juridische afdwingbaarheid, leest onze fractie in de nota naar
aanleiding van het verslag dat de nationale rechter de
overeenkomst zou kunnen afdwingen. Het CDA vraagt zich
af in hoeverre het verdrag verplichtingen inhoudt voor een
staat ten opzichte van zijn inwoners. Het CDA ziet het verdrag met name als een verdrag waarmee staten verplichtingen aangaan ten opzichte van elkaar. Ziet de staatssecretaris
dat ook zo? Als je ervan uitgaat dat het verdrag afspraken
tussen staten inhoudt, kun je je afvragen in hoeverre die
afdwingbaar zijn door een andere staat of door een internationale organisatie.
Dit is een belangrijk mondiaal akkoord. Het CDA wil dat
Nederland met name samenwerkt in Europees verband. In
het kader van de hervormingen van het ETS, vraagt het
CDA de staatssecretaris hoe zij denkt over een samenwer-

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

Het CDA wil dat onze huishoudens en ons bedrijfsleven
gaan bijdragen aan de CO2-reductie. Die opgave stelt
Nederland zich voor 2030. Het CDA wil flexibiliteit zien bij
de uitvoering van CO2-reductie in niet-ETS-sectoren. Dit zou
onnodig hogere kosten kunnen voorkomen. In dat perspectief heb ik een vraag over de beantwoording van vraag 41.
Is de staatssecretaris bereid om te bekijken hoe de opslag
van CO2 in de bovenste bodemlaag kan meetellen in het
non-ETS CO2-reductiedoel? Behoort flexibiliteit tot de lijn
van de staatssecretaris?
Ik rond af. Waarom was het klimaatakkoord van Parijs een
succes? Ik denk dat dat komt omdat de Fransen van onderop
de dialoog met de wereld zijn aangegaan. Het bedrijfsleven,
het maatschappelijk middenveld en lokale overheden zijn
nadrukkelijk betrokken bij het bereiken van het akkoord.
Dat was ook een grote wens van Nederland. Het was een
lange weg, maar die is wel de moeite waard. We zullen
samen uitvoering moeten geven aan dit belangrijke akkoord,
want toekomstige generaties zullen hopelijk met trots
terugkijken op deze mijlpaal in onze geschiedenis. Makkelijk
zal het zeker niet zijn. We hebben daarbij iedereen hard
nodig: bedrijven, inwoners en overheden. Samen zullen
we de veranderingen van onderop tot stand moeten brengen. Daarbij zullen we moeten kijken naar een eerlijke verdeling van lusten en lasten. We zullen ook de moed moeten
hebben om oprecht naar elkaar te luisteren en elkaars zorgen serieus te nemen.

De heer Jan Vos (PvdA):
Voorzitter. Toen Joeri Gagarin begin jaren zestig als eerste
astronaut de dampkring van de aarde verliet en op de aarde
neerkeek, waren het niet de ruimte en de weidsheid van
het heelal die hem zo verbaasden en fascineerden, maar
de kleinheid en nietigheid van onze aarde, vooral de
kwetsbaarheid van de dampkring om de aarde. Hij vertelde
later dat dit echt als een schok tot hem kwam en dat hij toen
besefte hoe kwetsbaar de mensheid eigenlijk is. Je gaat
pas zien als je het doorhebt, zou een bepaalde Nederlander
hebben gezegd.
Dit is ook een beetje het probleem met het klimaatbeleid.
Voorzitter, u moet het me maar vergeven, maar tegen het
einde van deze kabinetsperiode spreek ik niet alleen over
het Verdrag van Parijs maar kijk ik toch ook heel even terug.
Het fascinerende van deze periode is dat we in Nederland
onvoorstelbaar veel hebben gedaan aan het verbeteren van
het klimaatbeleid. Ik wil de staatssecretaris daarvoor een

25 januari 2017
TK 44

44-9-19

heel welgemeend compliment geven. In de relatief korte
tijd dat zij dit dossier beheert, heeft ze een groot aantal initiatieven genomen, waaronder recentelijk een grote conferentie. Het tekent haar betrokkenheid bij dit dossier dat ze
zelf heeft aangegeven, zoals een van de collega's eerder
vandaag al memoreerde, dat het bijwonen en het meeonderhandelen en meewerken aan de totstandkoming van
het Verdrag van Parijs, waarover we vandaag spreken, voor
haar een hoogtepunt is geweest in deze ambtsperiode. Dat
ging niet alleen over haar periode als staatssecretaris verantwoordelijk voor het klimaat, maar voor haar hele
ambtsperiode. Ik denk dat iedereen die spreekt over energie,
klimaat en milieu, het ook zo voelt: uiteindelijk telt dit
onderwerp het meeste bij wat je doet. We beseffen immers
allemaal dat we hier maar een tijdje rondlopen en dat de
aarde dan weer aan volgende generaties wordt doorgegeven.
We weten ook dat het probleem zo groot is dat pas over
decennia, misschien pas over 70 of 80 jaar, de echte ernst
van wat we nu doen, zichtbaar zal worden. Dat maakt het
voor mensen heel moeilijk om te begrijpen. Immers, zoals
de gouverneur van de Engelse bank het in een mooie rede
verwoordde: je denkt in een periode van vier jaar — dat is
de periode waarvoor je verkozen bent - als je hier politicus
bent, of in een periode van vijf jaar, als je politicus bent in
China, of in een periode van vijf tot tien jaar, als je een
bedrijf runt. Maar bij de horizon van tien jaar houdt het echt
wel op voor de mens. De mens is goed geëquipeerd om
dingen direct om zich heen in het hier en nu te veranderen,
maar veel minder geëquipeerd om op langere termijn iets
te veranderen. Die "tragiek van de verschuivende horizon",
zoals het wordt genoemd in de klimaatwet die we samen
met GroenLinks nog gaan indienen, is een van de grote
uitdagingen op dit dossier.
Het is dan ook ongelooflijk mooi om te zien dat al die landen
en verschillende culturen bij elkaar komen, met al hun verschillende democratische en niet-democratische tradities,
en dan toch met elkaar zo'n verdrag sluiten. We proberen
hier op aarde pas sinds 100 jaar geleden samen te werken
op interstatelijk niveau. Dat lukt niet altijd. Het eerste instituut dat daarvoor werd opgericht, de Volkenbond, is
gewoon weer verdwenen. De Verenigde Naties bestaan
vanaf de Tweede Wereldoorlog. Onder auspiciën van de
Verenigde Naties werken we sinds 1992 samen aan klimaatverbetering. Dat lijkt allemaal heel lang, maar als je ziet
hoelang het duurde voordat natiestaten in de wereld —
Nederland is er daar één van — tot stand zijn gekomen en
voordat democratieën tot stand zijn gekomen, en als je
daarbij ziet hoe kwetsbaar die democratieën zijn, dan is het
eigenlijk een wonder dat we met elkaar afspraken kunnen
maken. Dat we het kunnen, hebben we eerder bewezen bij
het Verdrag van Montreal, over cfk's en het gat in de ozonlaag. Mensen zeggen in dit soort debatten soms, als ze niet
goed geïnformeerd zijn: ja, dat gat in de ozonlaag verdween
toch ook gewoon? Nee, dat verdween niet gewoon. Dat
verdween omdat politici, ambtenaren, beleidsmakers en
bedrijven zijn gaan samenwerken om dat probleem op te
lossen. Dat is precies wat we nu ook doen op het gebied
van CO2 en broeikasgassen. Het is fantastisch om te merken
dat we daar voortgang in boeken.

vechten de VVD, met Mark "Donald" Rutte, en de PVV over
wie de meest Trumpiaanse uitstraling heeft, maar de PVV
is een stuk beter geïnformeerd over het klimaatprobleem
dan Donald Trump. Daarmee moet ik de PVV-woordvoerder
complimenteren nadat ik hem vandaag heb beluisterd. De
PVV-woordvoerder stelt legitieme vragen bij het beleid,
maar hij begrijpt wel waar het over gaat. Die indruk heb ik
bij de Amerikaanse president niet. Deelt de staatssecretaris
mijn mening op dit punt?
Wat is de laatste stand van zaken rondom het aanscherpen
van het ETS? Mijn fractie heeft in februari 2016 samen met
D66 een motie ingediend over een nieuw in te voeren
CO2-belasting. Daarin hebben wij ook een land als voorbeeld
genoemd. Hoe staat het met het onderzoek daarnaar? Het
is een van de vele moties die niet zo voortvarend in
behandeling zijn genomen als ik graag zou zien. Daar wil
ik het kabinet toch op wijzen.
De staatssecretaris geeft in de beantwoording van de vragen
aan dat zij het prematuur vindt om aan te dringen op aanscherping van de EU INDC. Dat zijn de doelen die de landen
hebben gesteld. Tegelijkertijd is er in de Kamer een grote
meerderheid die deze aanscherping juist wél wil. Die ziet
liever 55% dan 40%, om er maar even getalletjes op te
plakken. Hoe ziet de staatssecretaris dat?
Ik kom op de uitspraak in hoger beroep in de Urgendazaak.
Heeft de staatssecretaris er zicht op wanneer die komt? Dat
vind ik interessant.
Mijn volgende punt is CCS. Wat mijn fractie betreft, gaan
de kolencentrales gewoon dicht, maar CCS is veel meer
dan alleen het ROAD, zoals hier vandaag werd gesuggereerd. Je kunt CCS ook toepassen op gascentrales en op
andere industriële installaties. En op dat punt zie ik nog
heel weinig besef en ontwikkeling in de stukken van het
kabinet. Mijn fractie vindt dat wel noodzakelijk, want als we
echt toe willen naar negatieve emissies en naar een nulbeleid voor de industrie, dan zullen we daar meer werk van
moeten maken. Kan de staatssecretaris haar visie daarop
geven? En is zij bereid om alle grote Nederlandse bedrijven
te verplichten om met een stappenplan te komen om hun
CO2-uitstoot terug te brengen dan wel via CCS af te vangen
en op te slaan in, laten we zeggen, de komende 25 jaar, dus
de periode tot 2040?
Hoe staat het met het IEA Greenhouse Gas Programme?
Dat is een programma waar we in het verleden in zaten en
waar wij uit gestapt zijn. Dat heeft ook met CCS te maken.
Ik meen dat het vorige kabinet eruit is gestapt. Als we dan
toch met CCS verder gaan, zoals in de energievisie staat,
moeten we dan niet ook weer aan dit programma gaan
deelnemen?
De vergadering wordt van 16.52 uur tot 17.03 uur geschorst.
De voorzitter:
Collega's. Wij gaan verder met de eerste termijn beantwoording van de zijde van het kabinet. Daartoe geef ik graag het
woord aan de staatssecretaris.

Ik heb ook een basale vraag aan de staatssecretaris. Ik wil
haar toch graag om haar mening vragen over de huidige
politieke situatie in de Verenigde Staten. Wat daar gebeurt,
is heel bijzonder. Laat ik het zo zeggen: op dit moment

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

25 januari 2017
TK 44

44-9-20

Staatssecretaris Dijksma:
Voorzitter. Ik was van plan om mijn beantwoording over
het verdrag en de ratificatie ervan in drie grote blokken te
doen. Ik begin met een blok over de overeenkomst van
Parijs, inclusief het wetsvoorstel, de wat meer juridische
vragen die gesteld zijn en een aantal politieke vragen. Vervolgens komt er een blok over het Europees beleid, dat
vooral gericht is op het systeem van emissiehandel, ETS.
Het laatste blok gaat over de vraag wat we op nationaal
niveau doen. Het energiebeleid is even aan de orde gekomen, maar ook bijvoorbeeld innovatie en wat er allemaal
moet gebeuren. Dat zijn de drie hoofdblokken en de lijn van
de beantwoording.
De heer Smaling en de heer Vos refereerden eraan dat mij
in het NRC recent gevraagd werd naar het hoogtepunt dat
ik mocht meemaken in de afgelopen kabinetsperiode. Voor
mij was dat het moment waarop wij vanuit Nederland niet
alleen getuige waren van het sluiten van het Verdrag van
Parijs, maar ook het moment waarop ik daar zelf een bijdrage aan mocht leveren in de onderhandelingen. Toen de
hamer viel en het verdrag een feit werd, was dat voor mij
een magisch moment, net als voor velen van u die in de
zaal aanwezig waren. Er zijn maar heel weinig momenten
in een mensenleven waarvan je op het moment zelf zeker
weet dat je je dit jaren later nog zult herinneren en dat het
iets wordt wat je — dat hoop ik in mijn geval — met je kinderen en misschien later zelfs met je kleinkinderen kunt
delen. Het is namelijk zo'n moment waarop niet alleen de
wereld met alle wereldleiders en staten elkaar vinden, maar
waarop je ook weet dat er geen weg terug is. Er is geen
weg terug.
Recentelijk waren er berichten van het KNMI over 2016. Dat
was het warmste jaar ooit. Dat soort berichten komen door.
Je merkt dat klimaatverandering voor heel veel burgers in
Nederland nog wat ver van ze afstaat. Ik erken dat het heel
belangrijk is om meer draagvlak voor het begrip te verwerven en de betekenis ervan beter in de Nederlandse
samenleving te laten doordringen. In Bangladesh bijvoorbeeld staat het water de mensen letterlijk aan de lippen. Je
ziet dus dat de gevolgen van klimaatverandering wereldwijd
al lang en breed voelbaar zijn. Dat vraagt om actie. Het is
belangrijk dat wij dat gezamenlijk doen. Ik ben er verheugd
over te zien dat er zo veel draagvlak is, ook in dit parlement,
voor datgene wat vastzit aan het wetsvoorstel dat nu
voorligt. We moeten namelijk stappen zetten om ervoor te
zorgen dat de Nederlandse samenleving, maar ook de
wereld, straks klimaatneutraal gaat draaien. Dat is echt de
kern. Heel vaak worden in dit soort debatten de verschillen
benadrukt. Dat moet ook, want dat is politiek. Vandaag vind
ik het echter opvallend dat er ook een heel grote mate van
overeenstemming tussen u allen in de Kamer is. Dat is ook
de wijze waarop het Verdrag van Parijs tot stand kwam:
vanuit die spirit. Ik hoop van harte dat het mogelijk is om
in de komende jaren in die gezamenlijkheid verder te werken. Ik denk ook echt dat dit kan. Daar ben ik van overtuigd.
Van alle partijen die meedoen aan dit klimaatverdrag wordt
verwacht dat ze in de tweede helft van deze eeuw klimaatneutraal zijn. Zij moeten zich kunnen weren tegen de
gevolgen van klimaatverandering. De financieringsstromen
moeten wereldwijd in lijn worden gebracht met deze doelstelling. Dat is echt een enorme opgave. Wij realiseren ons
dat, net als al die andere landen die de overeenkomst al

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

getekend hebben, zoals Polen, Saudi-Arabië en China. Het
zal inspanningen vragen van alle burgers, bedrijven en
overheden. Een langetermijnvisie op deze benodigde verandering draagt eraan bij dat we de inspanningen zo
geleidelijk mogelijk kunnen laten voltrekken, want dat is
nodig. De Energieagenda is een eerste aanzet hiervoor.
Verschillende Kamerleden hebben al vooruitgekeken naar
de volgende kabinetsperiode. Ik zal zo meteen met u vaststellen dat dit een eerste stap is. We zijn er nog lang niet.
Ik denk dat het goed is om voor de wat meer sceptische
luisteraars toch een argument mee te geven. De heer
Madlener — ik zie hem nu even niet — gaf bijvoorbeeld
namens de PVV aan dat hij nog niet overtuigd is. Deze
overeenkomst levert ook veel op aan vermeden schade.
Als wij onze beloften — in de woorden van mevrouw
Ouwehand — nakomen, voorkomen wij ook dat er een hoop
schade ontstaat. Dit levert dus ook innovatie op en daarmee
nieuwe banen en werkgelegenheid.
Mevrouw Ouwehand vroeg: waar gaan we nou voor? Wij
hebben eigenlijk de 1,5 graden in het vizier. Waarom zegt
de staatssecretaris niet gewoon dat wij ons daaraan committeren? Ook anderen vroegen daarnaar. Wij hebben ons
in Parijs gecommitteerd aan het beperken van de mondiale
opwarming tot ruim beneden de 2 graden. Wij hebben
inderdaad het streven om te komen tot een beperking van
1,5 graden. Zo is dat letterlijk vastgesteld en niet anders.
Het is vooralsnog onvoldoende duidelijk wat er precies
nodig is om de mondiale temperatuurstijging tot 1,5 graden
te beperken. Daarom hebben wij afgesproken, ook weer in
Parijs, om het IPCC te vragen om een speciaal rapport
daarover te maken. Dat komt in september 2018 beschikbaar
en zal een belangrijke input worden voor de zogenaamde
internationale faciliterende dialoog — ik kan het niet helpen,
maar dat is de formele term — over de vooruitgang die de
partijen bij het Parijsakkoord hebben geboekt richting de
afgesproken doelen. Wij gaan natuurlijk serieus bekijken
— dat hebben wij vanaf het begin gezegd — hoe wij kunnen
bijdragen aan het streven naar de beperking tot 1,5 graden.
Ik zeg erbij dat dat alleen kan in internationaal verband en
dat het rapport daar alle belangrijke informatie voor moet
aanleveren.
Het grootste probleem is op dit moment dat wij niet eens
in de buurt van de 2 graden zitten. Als je nu kijkt naar alle
bijdragen van de landen bij elkaar opgeteld, zie je dat wij
echt nog ver boven de 2 graden blijven steken. De eerste
opgave nu is om ervoor te zorgen dat iedereen doet wat
hij beloofd heeft en dat al die bijdragen bij elkaar opgeteld
gaan zorgen voor een situatie waarin wij in ieder geval ruim
beneden de 2 graden blijven.
Mevrouw Dik-Faber vroeg welke mogelijkheden wij zien
om het proces van het beoordelen en het verhogen van de
nationale bijdrage te versnellen. Ik denk dat 2018, het jaartal
dat ik net noemde, al heel ambitieus is. We zijn er nu voor
aan het zorgen dat de bijdragen in Europees verband allemaal goed op orde zijn. Ik zal daar zo nog verder op ingaan.
In 2018 gaan wij bekijken wat de collectieve nieuwe ambitie
is. De Europese Unie zal in het ritme van die ambitiemechanismes naar de eigen doelen kijken. Op dit moment speelt
in het Europese debat de vraag: wat doen wij met ETS?
Daar zal ik in mijn tweede blok uitgebreid op ingaan. Ook
wordt gevraagd wat wij doen aan de inspanningsverdeling,
zodat wij ons beleid richting 2030 op de rails hebben. Dat

25 januari 2017
TK 44

44-9-21

wordt al een enorme klus. Het wordt echt een enorme klus
om dat goed voor elkaar te krijgen.
Mevrouw Mulder vroeg naar de juridische verplichtingen
en de afdwingbaarheid van de overeenkomst. De overeenkomst is een verdrag. Na de inwerkingtreding daarvan zal
Nederland aan de verplichtingen van de overeenkomst
moeten voldoen. Een belangrijke verplichting is dat partijen
iedere vijf jaar een nationaal bepaalde bijdrage indienen
en handhaven. Die moet meer ambitie tonen dan de voorgaande. De overeenkomst legt alleen niet vast wat de
inhoud en de manier van handhaven van de nationale bijdragen moeten zijn. Dat maken partijen zelf uit. Andere
verplichtingen in de overeenkomst zijn niet nieuw en waren
vaak al verplichtingen op basis van het overkoepelende
raamverdrag uit 1992. Het is zo — en dat blijft ook zo — dat
de rechter het doel van de overeenkomst kan betrekken bij
de beoordeling van de rechtmatigheid van het beleid. Dat
is uiteindelijk een zaak voor de Nederlandse rechter.
De heer Madlener vroeg naar de kosten. Nederland heeft
geen eigen, nationaal bepaalde bijdrage ingediend, omdat
onze bijdrage onderdeel is van de bijdrage van de EU. We
hebben een reductiedoelstelling van ten minste 40% ten
opzichte van 1990. We verdelen dat in 43% voor de ETSsectoren en 30% voor de niet-ETS-sectoren. De onderhandelingen daarover lopen op dit moment in Brussel. ECN en
PBL hebben de kosten van de niet-ETS-opgave voor
Nederland doorgerekend. We hebben die informatie ook
aan de Kamer toegestuurd. Op basis van dit onderzoek is
het kabinet van mening dat de kosten voor de Nederlandse
samenleving van het niet-ETS-voorstel van de Europese
Commissie acceptabel zijn. In de onderhandelingen over
het voorstel zullen we er uiteraard voor waken dat dit ook
zo blijft. Versterking van Europees bronbeleid kan heel erg
bijdragen aan een kosteneffectieve invulling van die opgave.
Dat is ook de reden waarom we daar zo op inzetten.
Mevrouw Van Tongeren vroeg wat nu de gevolgen van
goedkeuring voor het Koninkrijk zijn en of iedereen meedoet. De wet is een rijkswet en die regelt dus goedkeuring
van de overeenkomst voor het hele Koninkrijk. Aan de landen van het Koninkrijk is gevraagd of zij medegelding
wensen. Aruba heeft daarop al positief gereageerd. Eerder
in Parijs waren zij al ontzettend actief. Ik heb hen ook nog
op andere momenten gezien. President Eman had een
speciale button laten maken: "Only 1.5 will keep us alive",
was volgens mij de duiding. Dit leeft dus in het Koninkrijk.
Dat is ook logisch, omdat de eilanden elders in de wereld
misschien nog sneller dan wij te maken hebben met de
gevolgen van klimaatverandering. Caribische landen die
medegelding wensen, treffen hun eigen maatregelen om
een bijdrage te leveren aan de doelstelling. Zij stemmen
dat af op hun eigen behoeften.
Mevrouw Van Tongeren had ook nog een kritisch punt. Ze
zei: dat is allemaal mooi en aardig, maar …
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
De staatssecretaris en ik waren blij met wat er vanuit Caribisch Nederland aan steun kwam. De medegelding van
Aruba zou fantastisch zijn, maar er zijn nog twee andere
landen. Hoe zit het dan als wij samen een koninkrijk zijn en
wij ratificeren voor het hele Koninkrijk? Hoe zorgen we er
dan voor dat we die twee landen ook meekrijgen en aange-

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

haakt en betrokken houden bij de uitvoering van het klimaatverdrag?
Staatssecretaris Dijksma:
Ik zou denken dat verleiding hiervoor het beste werkt. Uiteindelijk moeten zij zelf beslissen of zij medegelding vragen.
Ik heb begrepen dat wij dat niet kunnen afdwingen.
Natuurlijk is het in hun belang dat er maatregelen worden
getroffen. Zoals gezegd, zijn de eilanden potentieel het eerst
"slachtoffer" op het moment dat de zeespiegel stijgt, wat
onoverkomelijke problemen met zich meebrengt.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik ben net als de staatssecretaris enorm voor verleiding.
Recent waren wij op werkbezoek, ook op Curaçao. Willemstad ligt helemaal niet zo ver boven zeeniveau; dat is ook
heel zichtbaar. Hoe zouden we vanuit Nederland deze landen kunnen verleiden om in elk geval na te denken over de
uitvoering en om medegelding te organiseren?
Staatssecretaris Dijksma:
Dat komt volgens mij ook gewoon aan op goede samenwerking. Als er issues spelen rondom bijvoorbeeld klimaatbeleid of kennis die nodig is, kunnen we natuurlijk ook samen
optrekken. Dat doen we met Aruba, maar we trekken ook
internationaal heel veel samen op op die momenten dat dit
goed uitkomt. Wij hebben vanuit Nederland op verschillende momenten juist ook voor de kleinere "eilanden" heel
veel gedaan. Zij verenigen zich ook internationaal, als groep.
Dat zijn de routes die we moeten bewandelen om het
bewustwordingsproces op gang te houden en om ervoor
te zorgen dat de mensen in beweging komen, ook op de
eilanden die nu nog geen medegelding hebben aangevraagd. Dat lijkt mij de beste manier.
Mevrouw Van Tongeren maakte een kritisch punt over de
ratificatie, toen zij zei dat het lijkt alsof de wetgeving lang
op zich heeft laten wachten. Op zijn Trumps zou ik zeggen:
we have the best ratification process in the world; the best,
amazing, it's true. Period, zou mijn eigen Sean Spicer
waarschijnlijk suggereren erachteraan te zeggen. In dit geval
is het ook wel een klein beetje waar. Het is dus in dit geval
geen alternatief feit. Ik moet nu met argumenten komen.
Normaal hebben wij minimaal anderhalf jaar nodig voor
de ratificatie van een verdrag, op z'n snelst. Nu hebben wij
in tien maanden niet alleen het akkoord ondertekend, maar
ook het wetsvoorstel bij de Kamer neergelegd. Dat is, zo
kunnen de woordvoerders uitrekenen, veel sneller dan de
termijn die daar normaal voor staat. Waarom hebben wij
meer tijd nodig dan sommige andere staten? Nederland
wordt, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Frankrijk, niet per
decreet geregeerd. Wij hebben een normale wetgevingsprocedure moeten starten, inclusief het maken van een wet,
het voorbereiden van de besluitvorming in de ministerraad
en het advies van de Raad van State. Dat is een kwestie van
tijd, die doorlopen moet worden. Wij hebben dit met meer
prioriteit opgepakt, waardoor het veel sneller is gegaan dan
de ratificatie van verdragen in Nederland normaal gemiddeld duurt. Echt waar. It's true.
Mevrouw Mulder heeft gevraagd hoe de nationale bijdragen
van landen worden geanalyseerd. Zij vraagt — terecht, want
het is een enorm belangrijk punt — vooral naar de transpa-

25 januari 2017
TK 44

44-9-22

rantiebepalingen en de uitwerking. De transparantiebepalingen bouwen voort op het versterken van de regelingen
die al eerder in het VN-klimaatverdrag zijn opgenomen.
Alle partijen zullen periodiek verslag doen van de getroffen
klimaatmaatregelen. Partijen die geen verslag uitbrengen
of dit gebrekkig doen, worden aangesproken door de andere
partijen. De overeenkomst voorziet niet in sancties, maar
kiest voor een faciliterende en niet-ingrijpende benadering
om een passende oplossing te zoeken, in plaats van dat
naleving wordt afgedwongen. De onderhandelingen over
hoe dit in zijn werk moet gaan, zijn in mei 2016 begonnen.
In Marrakech hebben we afgesproken dat we deze regels
eind 2018 afronden. Het is belangrijk dat dit goed loopt.
Ik kom aan het eind van dit blok. Meerdere leden hebben
gevraagd naar een appreciatie van de ontwikkelingen in de
Verenigde Staten. Laat ik daar een paar dingen over zeggen.
Het is heel teleurstellend om te zien dat de Trump administration er op dit moment voor kiest om met het milieubeleid eigenlijk jaren terug te gaan in de tijd. In de campagne
zei men al dat men eigenlijk onder het klimaatverdrag uit
zou moeten komen. Tot nu toe is de status nog onduidelijk,
maar de voortekenen zijn slecht. De heer Smaling verwees
terecht naar een tweet die ik gisteravond uitstuurde naar
aanleiding van het nieuws over het alsnog starten van de
aanleg van pijpleidingen in de VS. Ik heb dat slecht voor
mens en milieu genoemd. Dat vind ik ook echt. Mevrouw
Van Tongeren maakte er gewag van dat er tegelijkertijd
allerlei bewegingen te zien zijn dat de uitvoerende organisatie op het terrein van milieubeleid min of meer on hold
gezet lijkt te zijn. We willen in de wereld juist stappen
vooruit zetten op dit onderwerp. In Parijs hebben we gezien
dat de VS een enorm belangrijke rol spelen in de diplomatieke verhoudingen, bijvoorbeeld richting China. Daarom
zijn dit heel teleurstellende signalen. Ik kan het niet anders
dan zo duiden.
Tegelijkertijd is er — ik blijf een totale optimist — gelukkig
altijd hoop, om een paar redenen. Allereerst hebben in ieder
geval negentien staten in de VS aangegeven dat ze gewoon
hun eigen energiebeleid willen uitzetten en ook conform
het akkoord van Parijs willen opereren. Die staten zitten
inderdaad niet in de Rust Belt, maar toch. Californië is
welhaast de allergrootste staat, en een heel belangrijke. Ik
heb eerder in Parijs met de Californische autoriteiten contact
gehad. Zij zoeken voortdurend de samenwerking, bijvoorbeeld met Nederland, omdat zij nu willen doorzetten. De
situatie in de VS is zo, dat er voor staten een hele hoop
ruimte is om dit ook gewoon te doen. Ondanks het feit dat
de federale regering misschien een andere koers wil varen,
hebben staten heel veel ruimte om stappen te zetten in hun
energiebeleid. Het is hoopgevend dat men ook vast van
plan is om dat te blijven doen.
Een tweede bron van hoop, en dat zal men voor een sociaaldemocraat misschien bijzonder vinden, is voor mij op
dit moment het bedrijfsleven. Het bedrijfsleven heeft ook
in de VS aangegeven dat men gewoon door wil gaan met
innovatie. Men ziet natuurlijk ook dat de kosten van het
produceren op een manier die klimaatonvriendelijk is, uiteindelijk toch een keer betaald moeten worden. Dat betekent
dus dat er wel degelijk ook van die kant heel veel druk zal
blijven om het goede te doen. Zowel Canada als Californië
is bezig om de eigen carbon pricing te organiseren en een
eigen prijs op koolstof te zetten. Ik geloof dat ook Mexico
daarnaar kijkt. Zij zijn daar allemaal mee bezig. Ik kom zo
meteen op het blok ETS.

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

Er blijft dus in ieder geval een beweging om het verdrag
van Parijs tot uitvoering te brengen. Je kunt aan de ene
kant teleurgesteld zijn over wat er van de kant van de
federale overheid wordt gezegd. Het is vooral symbolisch,
en diplomatiek jammer, maar tegelijkertijd zie je dat
onderhuids, in de staten en het bedrijfsleven, die beweging
die nu eenmaal begonnen is in Parijs, niet meer te stuiten
is, zelfs niet door de president van de VS, ook al is die
misschien de machtigste man op de wereld. Daarvoor —
en dat is het goede nieuws — is deze beweging die in Parijs
zo prachtig tot stand kwam, gewoon te sterk.
De heer Madlener heeft kritiek op datgene wat voorligt en
hij bestrijdt eigenlijk de wetenschap. Ik weet niet of Rockanje
inmiddels mag worden gerekend tot de Rust Belt van de
lage landen, maar het lijkt er wel op als ik de heer Madlener
zo hoor spreken. Ik zou hem willen oproepen: kom uit uw
ontkenning. De feiten spreken voor zich. Ik denk dat het
belangrijk is om ook uit oogpunt van kostenefficiency vast
te stellen dat je op dit punt beter op tijd erbij kunt zijn met
goed beleid dan dat je straks de komende generaties de
prijs laat betalen voor het negeren van de feiten zoals die
er nu liggen. Dat zou pas echt een foute soort politiek zijn.
De heer Madlener (PVV):
Even ter correctie. Ik vind het jammer dat de staatssecretaris
ervoor kiest om mij op deze manier van repliek te dienen.
Ik heb een aantal bezwaren genoemd en een aantal vraagtekens gezet. Nu gaat de staatssecretaris mij op een heel
flauwe manier neerzetten als een ontkenner. Dat vind ik
jammer. Ik heb juist geprobeerd om te zeggen dat de klimaatwetenschap nog in de kinderschoenen staat. Er zijn
nog heel veel vraagtekens, niet alleen bij mij, maar bij heel
veel wetenschappers. Als wij daaraan voorbijgaan, dan
stopt het denken en dat vind ik jammer. Kennelijk zit deze
staatssecretaris ook zodanig in haar geloof dat zij meent
mij op die manier te woord te moeten staan. Daarmee doet
zij heel veel mensen tekort, ook de wetenschappers die ik
genoemd heb.
De staatssecretaris zegt dat er een beweging op gang is
gekomen en dat het allemaal wel goedkomt, maar wij
hebben hier een klimaatverdrag voor ons liggen. Het kabinet
meent dat dat een evenwichtig verdrag is, maar als daar
dominostenen uitvallen, al zijn het maar een aantal staten
in Amerika, dan heeft dat gevolgen. Nederland komt altijd
zeer braaf zijn afspraken na, in tegenstelling tot een heleboel
andere landen. Als partijen afhaken, kan het voor Nederland
gaan leiden tot welvaartsverlies, tot een verslechtering van
onze concurrentiepositie. De VVD zegt: wat er ook in de
wereld gebeurt, Europa gaat door en wij zijn trouw aan
Europa. Dat vind ik zorgelijk. Als China en Amerika niet of
maar half leveren wat zij hier beloven en als Europa met
Nederland voorop wel alles doet, dan kan dat betekenen
dat onze welvaart verdwijnt. Daar ben ik bezorgd om.
Staatssecretaris Dijksma:
Over die wetenschappers is heel lang gedebatteerd, maar
het bijzondere van het akkoord van Parijs was nou juist dat
195 landen in de wereld het met al die wetenschappers
eens leken te zijn dat er wel degelijk een probleem op ons
afkomt, misschien wel een van de grootste potentiële
catastrofes van deze eeuw. Je kunt zeggen dat er ook andere
bewijzen zijn, maar als je kijkt naar de gerenomeerdheid

25 januari 2017
TK 44

44-9-23

van de wetenschappers die zich hierover uitspreken en als
je gewoon kijkt naar de feiten, dan moet je vaststellen dat
die feiten niet aan de kant van de heer Madlener staan.
Dan de concurrentiepositie van Nederland. Ik ben verheugd
over het feit dat de heer Madlener zich daar zorgen over
maakt. Ik zou hem willen zeggen: de belangrijkste pijler om
die concurrentiepositie van Nederland goed te houden, is
het negeren van het eigen verkiezingsprogramma. Nederland is een open samenleving. Wij zijn behoorlijk afhankelijk
van handel met landen om ons heen. Het adagium "grenzen
dicht", dat de heer Madlener bekend zal voorkomen, is de
beste manier om de concurrentiepositie van Nederland in
gevaar te brengen. De heer Madlener daagt graag uit in het
debat. Ik vind het wel goed om daarover met elkaar te
spreken, maar dan moet de heer Madlener het mij niet
kwalijk nemen als hij hier en daar af en toe een argument
terugkrijgt.
Ik neem de woorden van de heer Madlener serieus.
Nederland levert uit overtuiging een bijdrage, omdat het
in het Nederlandse belang is om de klimaatverandering
tegen te gaan. Wij liggen ruim onder de zeespiegel en wij
zullen als land steeds meer moeten investeren als de
opwarming van de aarde tot gevolg heeft dat de zeespiegel
almaar hoger stijgt. Nu al moeten wij miljarden investeren
om de delta letterlijk te hoeden voor het water. Ik ben van
harte bereid om dit type discussie met de heer Madlener
aan te gaan, maar dan krijgt hij van mij wel een spiegel
voorgehouden. Als hij daarin kijkt en zegt dat hij mij flauw
vindt, dan zeg ik: nee, u moet kijken naar wat u zelf inbrengt.
Af en toe geef ik wat weerwoord. Daar kan de heer Madlener
bij uitstek heel goed tegen.
De heer Madlener (PVV):
Ja, ik kan daar zeker tegen, maar om in een klimaatdebat
kritiek te krijgen op ons verkiezingsprogramma, vind ik een
echte verrassing. Maar goed, de staatssecretaris kiest
daarvoor. Ik kan in dit verband alleen maar wijzen op de
prestaties van dit kabinet in de afgelopen periode. En dan
moet ik constateren dat Nederland het internationaal niet
best gedaan heeft. Onze werkloosheid is nog steeds hoog.
Er gaan nog vele verkiezingsdebatten komen, waarin wij
de blunders van dit kabinet met alle liefde nog eens zullen
uitleggen.

of wij al die mensen die nu hun werk vinden in vormen van
industrie die straks veranderen, nieuw perspectief blijven
bieden. Wat betekent de inzet op innovatie, waar ook de
heer Madlener voor wil gaan, voor werkgelegenheid? Wat
levert het op in de samenleving? Het klimaatvraagstuk is
dus niet alleen een milieuvraagstuk, maar ook een economisch vraagstuk en zeker een sociaal vraagstuk.
Ik kom bij mijn tweede blok. Dat gaat over het emissiehandelssysteem en de prijs op koolstoffen als basis om op een
zo kosteneffectief mogelijke manier versneld naar duurzame
energie toe te gaan. Nederland is actief betrokken, niet
alleen bij de mondiale klimaatonderhandelingen, maar ook
bij de vormgeving van het Europese klimaatbeleid. De inzet
van Nederland en de Europese Unie in dat klimaatbeleid
komt gelukkig in grote lijnen overeen. Wij onderhandelen
op dit moment — op 28 februari 2017 is er een heel
belangrijke Milieuraad — over het ETS. De heer Smaling
vraagt of wij het met het ETS redden om de doelen van
Parijs te halen. Nee, niet met het systeem zoals dat nu in
elkaar zit. De huidige voorstellen zijn niet voldoende.
Daarom spreken wij in de Milieuraad ook over een zogenaamde herzieningsclausule. Die moet het mogelijk maken
om de richtlijn aan te scherpen als ook de ingediende bijdragen onder de overeenkomst van Parijs worden aangescherpt. Het is belangrijk dat het ETS als het ware meebeweegt met datgene wat de overeenkomst noodzakelijk acht.
Wat is nu de laatste stand van zaken? Wij hebben nu het
Maltees voorzitterschap en men is van plan om een algemeen standpunt in de Raad te bereiken tijdens de junivergadering, dus voor de zomer. Wij zetten ons ondertussen
onverminderd in voor een aanscherping. De focus ligt zoals
bekend op carbon leakage en het aanpakken van het surplus
aan emissierechten, want wat niet in het systeem zit aan
lucht moet eruit. Daardoor wordt het effectiever.

Staatssecretaris Dijksma:
Ik krijg nu het doembeeld van de alternatieve feiten voor
ogen. De heer Madlener daagt mij uit om over vele andere
dingen de discussie met hem aan te gaan. In de werkloosheidscijfers zien wij de laatste tijd een spectaculaire daling.
Daarin doen wij het gelukkig goed.

Mevrouw Mulder vraagt hoe ik kijk naar de samenwerking
in Noordwest-Europa. Het is belangrijk om een paar dingen
te zeggen. In een algemeen overleg heb ik al wel eens
voorzichtig over een plan B gesproken. Wij moeten er
eigenlijk voor zorgen — dat is het beste wat wij kunnen
doen — dat de lopende onderhandelingen in de EU succesvol zijn. Mijn ideaalbeeld is dat wij wereldwijd toe moeten
naar gelinkte systemen tussen Europa, dat dan een werkend
emissiehandelssysteem heeft, al die staten in de VS die
ermee werken en China. China is nu op een heleboel plekken bezig om met ETS-achtige systemen te experimenteren,
maar de bedoeling is, zo heb ik in Marrakesh van de Chinese
onderhandelaar begrepen, om dat over het hele land uit te
rollen. China gaat dus geen stappen achteruit zetten. Sterker
nog: China gaat nu naar voren. Het is belangrijk dat wij, als
zij dat gaan doen en wij misschien in Azië meer bondgenoten vinden, zelf niet ons eigen systeem verlaten.

Staatssecretaris Dijksma:
Dat betekent niet dat alle mensen al een baan hebben.
Misschien mag ik op dat punt nog even iets zeggen over
wat de heer Smaling naar voren bracht. De heer Madlener
heeft gelijk dat de energietransitie waarvoor wij staan
impact zal hebben op heel veel gewone mensen. De mensen
bijvoorbeeld die nu in de kolenindustrie werken, zien
uiteraard dat die verandering iets voor hen betekent. Dus
is het klimaatvraagstuk niet alleen een milieuvraagstuk,
maar ook een sociaal vraagstuk. Het gaat ook over de vraag

Tegelijkertijd is het nodig om te blijven nadenken over wat
je doet als het niet goed komt. Dat vind ik van belang. Dan
moet je inderdaad, zo zeg ik tegen mevrouw Mulder,
nadenken over vooral samenwerken binnen NoordwestEuropa, omdat nu eenmaal de economieën van Nederland,
Duitsland, Groot-Brittannië, Frankrijk en Denemarken
behoorlijk met elkaar verbonden zijn. Als je iets met elkaar
zou willen doen, is het het effectiefst om het in dat verband
te doen. Ik vind dat we moeten blijven inzetten op dat ETS
om uiteindelijk wereldwijd het effectiefst te zijn. Maar als
het om de een of andere reden niet goed lukt om het in

Tweede Kamer

25 januari 2017
TK 44

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

44-9-24

Europees verband van de grond te krijgen en er stappen
moeten worden gezet die ervoor zorgen dat het wel werkt,
moeten we nadenken over een Plan B, desnoods een soort
van buitenboordmotor waarmee je via Noordwest-Europa
de zaak verder op gang brengt. Dat is op dit moment nog
niet aan de orde. We gaan nu eerst, ook in februari, vol
inzetten op het verbeteren van het voorliggende systeem.

Nederland ook echt onafhankelijk te worden van fossiele
energie.

Er is gevraagd naar de opslag van CO2. De heer Dijkstra
sprak in verband daarmee over de bovenste bovenlaag.
Kunnen we die meetellen voor het non-ETS-doel? Lidstaten
moeten er eerst voor zorgen dat de hoeveelheid vastlegging
bodems en bossen verbetert of in ieder geval gelijk blijft.
Extra vastlegging van CO2 in de bodem kan in beperkte
mate worden meegeteld voor het non-ETS-reductiedoel,
maar die mogelijkheid is wel gemaximeerd om ervoor te
zorgen dat lidstaten ook in andere sectoren hun emissiereducties bereiken. Dat is weer nodig om op koers te blijven
en om op kosteneffectieve wijze op lange termijn de doelen
te halen.

De heer Jan Vos (PvdA):
Voorzitter, het is gewoon een heel belangrijk onderwerp.

Voorzitter. Daarmee kom ik bij mijn laatste blok en dat heeft
heel verschillende elementen in zich op met name nationaal
terrein.
Mevrouw Ouwehand zegt dat we ook een langetermijnvisie
moeten hebben. Dat ben ik zeer met haar eens. Met de
Energieagenda heeft het kabinet ook een helder langetermijnperspectief geschetst. We sturen op CO2 en we kiezen
daarbij voor een geleidelijke en tijdige transitie in Nederland. Daar horen gewoon verschillende maatregelen bij:
het voortzetten van de uitrol van wind op zee en het uitfaseren van aardgas in de gebouwde omgeving. Dat is allemaal in de Energieagenda opgenomen. Daar kunnen
maatschappelijke organisaties, medeoverheden, burgers
en bedrijven ook op bouwen. De Energieagenda wordt
verder nog uitgewerkt in transitiepaden per energiefunctionaliteit.
De heer Smaling en anderen vroegen hoe het nou precies
zit met dat sturen op CO2 en wat het betekent voor doelstellingen als energiebesparing en het verduurzamen van de
energie. Het kabinet heeft al eerder laten weten, volgens
mij ergens vorig jaar, dat wij inzetten op CO2-reductie als
enige doel. Maar ik zeg er meteen bij dat hernieuwbare
energieproductie en energiebesparing wel enorm belangrijke middelen zijn om dat CO2-reductiedoel te realiseren.
De reden is dat er wel een meest efficiënte mix is van hernieuwbare energie en energiebesparing, maar dat we op
dit moment eigenlijk nog niet zeker weten hoe en hoe snel
de technische en economische ontwikkelingen zullen gaan.
Daardoor heb je niet per definitie de optimale mix te pakken.
Vooraf doelen voor hernieuwbare energie en energiebesparing vastleggen kan daardoor leiden tot een onnodig dure
energietransitie.
Aan de andere kant vind ik het soms een bijna semantische
discussie, want het toekomstbeeld voor Nederland is
natuurlijk dat we waarschijnlijk — dat denk ik althans — de
Noordzee straks het grootste windmolenpark ter wereld
zullen laten zijn. Dat hebben we ook nodig, want we weten
zeker dat we het tienvoudige nodig hebben van die vijf
enorm grote parken die er nu al gaan komen, om in

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

De voorzitter:
Ik zie dat de heer Vos wil interrumperen. Kort graag.

We hebben hierover twee jaar geleden uitgebreid met de
premier van gedachten gewisseld toen hij in Europees
verband het Nederlandse standpunt inbracht. Er is toen
door ECN en PBL onderzoek gedaan naar die drievoudige
doelstelling. ECN en PBL hebben toen geconcludeerd dat
het, in tegenstelling tot wat de staatssecretaris vandaag
zegt, wel degelijk mogelijk is om precies te berekenen wat
de optimale mix is van besparing, duurzame-energiedoelstelling en CO2-reductie.

De voorzitter:
En uw vraag?
De heer Jan Vos (PvdA):
Ik zou het kabinet er nog eens heel nadrukkelijk op willen
wijzen dat het divergerende pad dat het de afgelopen
maanden is ingeslagen, niet past bij de succesvolle lijn die
heeft geleid tot alle successen die tot stand zijn gebracht.
De staatssecretaris memoreerde die heel terecht. Ik wil de
volgende vraag heel open stellen: kijk er nog eens heel
goed naar, staatssecretaris, want volgens mij kan het beter
en was het beter dan het nu is.
Staatssecretaris Dijksma:
Nogmaals, het je vastleggen op een doel als focus betekent
niet dat je daarmee de middelen helemaal buiten beeld
hebt. Sterker nog, doel en middelen moeten in de meest
ideale verhouding natuurlijk samengaan. Wij weten dat
wind op zee voor Nederland een heel belangrijke bijdrage
levert aan het reduceren van onze CO2-uitstoot. Ook weten
we dat wij met innovatie, waarvoor alle woordvoerders
hebben gepleit, veel groter en meeslepender aan de slag
moeten gaan dan wij nu al voornemens zijn. Wij kunnen
natuurlijk naar alles open kijken, maar er is eerder al, ik
meen in oktober vorig jaar, een brief van minister Kamp
namens het kabinet naar de Kamer gegaan waarin wij uitgebreid over deze kwestie met de Kamer hebben gecorrespondeerd. In de praktijk zijn wij het heel erg eens, denk ik,
maar je moet wel, zoals verschillende experts hebben aangegeven, een doel hebben waarop je focust, zeker als je,
gelet op de ontwikkelingen die nu heel snel gaan, de transitie zo kostenefficiënt mogelijk wilt bewerkstelligen.
De heer Jan Vos (PvdA):
Nogmaals, die brief van minister Kamp week af van de
eerdere rapporten van ECN en PBL, rapporten die met zorg
zijn opgesteld naar aanleiding van moties in deze Kamer.
De brief wijkt ook af van het standpunt van de meerderheid
in deze Kamer. Daar zit het kabinet wat mij dus gewoon
fout, als ik het iets helderder mag zeggen. Het heeft daar

25 januari 2017
TK 44

44-9-25

een verkeerde afslag genomen. Ik ga dat nu niet helemaal
uitspelen, want de staatssecretaris zegt heel terecht dat wij
fantastische successen hebben geboekt met duurzame
energie en met wind op zee. Maar dat was dankzij dat heel
goede beleid dat wij met zijn allen hadden ingezet. Ik zou
nogmaals aan de staatssecretaris willen meegeven: kijk
daar eens heel zorgvuldig naar, want daar is echt de verkeerde afslag genomen.
Staatssecretaris Dijksma:
Volgens mij worden wij het op dit punt nu even niet eens,
maar wij zijn het wel eens over de langetermijndoelstelling.
Wij moeten één ding heel goed voor ogen houden: uiteindelijk moeten wij gewoon naar beneden met onze emissie,
punt. Dat is de kern. Dat is ook wat wij in Parijs hebben
afgesproken. Vervolgens zijn er heel veel verschillende
manieren om daar te komen. Ik heb eerder al gezegd dat
al deze manieren in stelling gebracht moeten worden, zeker
in de Nederlandse situatie.
Voorzitter. De heer Smaling en mevrouw Dik-Faber vroegen
of wij een route gaan uitstippelen voor de energietransitie
en of wij ook beleidspakketten gaan samenstellen. Ook in
antwoord hierop verwijs ik naar de Energieagenda. Dat is
een ambitieus langetermijnperspectief, dat verder wordt
uitgewerkt in transitiepaden per energiefunctionaliteit. Dat
doen wij in breed maatschappelijk overleg. Dat betekent
dat een volgend kabinet keuzes kan maken en het energieen klimaatplan kan vormgeven dat Nederland straks zal
indienen bij de Europese Unie. Tegen de heer Smaling zeg
ik dat wij inderdaad bekijken hoe wij een lijn kunnen bereiken zonder schokken, een zo geleidelijk mogelijke lijn. De
uiteindelijke samenstelling van die pakketten is aan een
nieuw kabinet, maar wij bereiden wel heel veel voor, ook
in de informatie aan de Kamer en het kabinet, zodat dit ook
allemaal gedaan kan worden, want dat is belangrijk.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik dank de staatssecretaris voor dit antwoord. Ik denk dat
het heel belangrijk is dat een volgend kabinet snel kan
starten en dus dat het voorwerk gedaan wordt. Waar volgens mij echt nog een gat zit waarover wij tot nu toe
onvoldoende debat hebben gehad en keuzes hebben
gemaakt, is de warmtetransitie. Over de energietransitie
hebben wij al veel gesproken, maar volgens mij ligt de echte
grote opgave nog bij de warmtetransitie. Misschien is dat
ook wel een vraagstuk dat wij eerder decentraal moeten
oplossen dan centraal. Daar zou ik de staatssecretaris graag
nog even verder naar vragen.
Staatssecretaris Dijksma:
Ik ben het met mevrouw Dik-Faber eens dat dat inderdaad
een enorme opgave vormt. Wij zijn overigens in het kabinet
met de decentrale overheden en anderen in gesprek aan
een zogenaamde warmtetafel om juist dit punt verder uit
te werken.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Die warmtetafel is voor mij nieuwe informatie. Ik blijf graag
op de hoogte. Ik denk niet dat de staatssecretaris verdere
aanmoediging nodig heeft, maar ik zie ook heel graag op
dit vlak keuzepakketten voor het nieuwe kabinet. Welke

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

stappen kunnen wij zetten? Wat is nodig om burgers, wijken,
bedrijven en gemeenten op lokaal niveau te helpen om die
transitie door te zetten?
Staatssecretaris Dijksma:
Zeker. Daar ben ik het mee eens. Dit is een enorm complexe
opgave die heel veel gaat vragen. Er werd hier net gesproken over levensstijl en behoud daarvan, maar er gaan ook
wel dingen veranderen. Op termijn gaan mensen niet meer
op gas koken. Dat moeten we toch tegen elkaar zeggen.
Zulke veranderingen zullen doorgevoerd worden, maar ik
kan uit ervaring vertellen dat koken op inductie om allerlei
redenen echt prima is. Het helpt als we mensen meenemen
in de informatievoorziening. We zullen dat met de medeoverheden doen; dat vroeg mevrouw Dik-Faber ook. We
nemen ze hier absoluut in mee. Ze zitten aan tafel.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik ben het zeer eens met de staatssecretaris dat we anders
moeten gaan leven. Ik denk dat het goed is om te benadrukken dat dat helemaal niets negatiefs hoeft te zijn. Het is
helemaal niet gezegd dat dit een verslechtering zou opleveren. Het klimaatbeleid dreigt echter snel te versmallen tot
energiebeleid, terwijl we fundamentele systeemveranderingen zullen moeten doorvoeren om de samenleving op termijn helemaal duurzaam te krijgen, zoals het Planbureau
voor de Leefomgeving al heeft aangegeven en zoals in de
ingediende motie ook gesteld wordt. Daar is een strategisch
samenhangend pakket voor nodig. Daar vraag ik de
staatssecretaris naar. Dat kent ze van mij.
Ik zal alvast één suggestie opperen: op de energiebehoefte
die nodig is voor de invoer van soja voor de Nederlandse
bio-industrie, kunnen we 5 miljoen Nederlandse huishoudens laten draaien. Ook dat element zal aan de orde moeten
komen.
Staatssecretaris Dijksma:
Uiteindelijk komt de landbouw zeker ook aan de orde. Dat
zien we nu al, want het PBL heeft daar ook naar gekeken.
In de non-ETS-sectoren moet ook gewoon reductie plaatsvinden. Dat zal straks leiden tot scherpe keuzes. Ik ben het
dus met u eens. Ik ben het ook met u eens dat je daarvoor
niet moet weglopen. Het mooie is dat wij in Europees verband wel ruimte krijgen om zelf te kiezen waar wij de "pijn"
laten landen. Ik ben het er voorts mee eens dat dit lang niet
altijd een negatieve omslag betekent.
Ik noem het voorbeeld van de nul-op-de-meterwoning. Ik
heb die woningen bezocht. Mensen krijgen een klimaatneutraal huishouden terwijl ze tegelijkertijd hun energierekening
zien dalen en het wooncomfort zien verbeteren. Dat is de
uitdaging. Hoe zorgen we voor een grootschalige omslag
op zo'n terrein? Er zal in Nederland heel veel moeten
gebeuren. We zullen renovatie moeten verbinden aan
energiebesparing en aan het drukken van de kosten voor
burgers. Tegelijkertijd zullen we ook de huren betaalbaar
moeten houden. Dat is niet makkelijk, maar moet wel
gebeuren.

25 januari 2017
TK 44

44-9-26

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
We zijn het in grote lijnen eens. Ik wil vandaag niet het debat
voeren over al die maatregelen die nodig zijn, want nu
ratificeren is heel belangrijk. Wel herinner ik de staatssecretaris nogmaals aan het momentum dat ze heeft. Er zijn bijna
verkiezingen. Je zit straks niet meer vast aan een coalitiepartner. Als er één moment is om een plan te schetsen
waarin staat wat er nodig is voor de komende periode, is
het nu. De staatssecretaris kan dat voorbereiden en ze kan
het presenteren aan de Kamer die er dan zit, zonder bang
te hoeven zijn voor blauwe plekken of kleerscheuren. Ik
druk haar op het hart om dat te doen. Ze kan alle radicale
voorstellen die nodig zijn, zonder een centje pijn naar de
Kamer sturen.
Staatssecretaris Dijksma:
Volgens mij zijn we dat al aan het doen, ook voor de nonETS-sectoren. Mevrouw Ouwehand kent ook het rapport
van het PBL. Er liggen straks voorstellen voor die veel verder gaan dan alleen de energiesector. Op mijn eigen terrein,
het openbaar vervoer, gaan we vanaf 2025 alle bussen in
Nederland klimaatneutraal maken. Daarover ligt al een
afspraak voor. Het energieakkoord zegt iets over bijvoorbeeld de auto's en energieneutraliteit. Het gaat de Kamer
weliswaar niet snel genoeg, maar er is wel een tijdstip
genoemd. Dat valt later dan een deel van de Kamer wil,
maar het staat er wel. We kunnen met Europees bronbeleid
bekijken of we de ambities verder kunnen opschroeven,
zodat we weer tijdwinst boeken. Ik begrijp de boodschap
van mevrouw Ouwehand, maar volgens mij zijn we daar
ook mee aan de slag. Ik zal altijd nadenken over de vraag
of we dat nog beter in samenhang naar voren kunnen
brengen.
De voorzitter:
Ik wil mijn collega's even wijzen op de klok. Dit debat is tot
18.30 uur gepland. U hebt straks een tweede termijn van
twee minuten. Ik zal u dan vragen zich te beperken tot het
indienen van de moties en een korte reactie op de eerste
termijn. Nu geef ik het woord aan de heer Madlener.
De heer Madlener (PVV):
In dit debat gebeurt wat heel vaak gebeurt. Het wordt een
soort dagdromen, totaal losgezongen van de werkelijkheid.
Ik hoor de staatssecretaris over inductiekoken in plaats van
op gas koken. De werkelijkheid is toch wel iets anders. Het
gaat namelijk altijd over de portemonnee van een ander.
Hier worden allerlei mooie plaatjes geschetst. Het kán allemaal worden uitgevoerd, maar het kost gewoon ontzettend
veel geld. Die elektrische auto's zijn onbetaalbaar, laten we
daar eerlijk over zijn. Misschien dat ze in de toekomst een
keer betaalbaar worden, maar dat zijn ze nu nog lang niet.
Een huis elektrisch verwarmen is onbetaalbaar. Alleen al
een installatie daarvoor kost €30.000 per woning. Het kán
dus allemaal wel, maar het is onbetaalbaar. Het gaat hier
echter nooit over de kosten, het gaat er altijd maar over dat
het allemaal kan en moet. Maar de staatssecretaris hoeft
het niet te betalen, of zij heeft misschien een salaris dat
daar bij past. De meeste Nederlanders kunnen het echter
helemaal niet betalen. Wanneer gaan we hier nou eens
door een soort rationele bril naar kijken en zijn we gewoon
reëel? Stop nou met al die subsidies. Stop met dagdromen.

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

Staatssecretaris Dijksma:
Ik bestrijd dat wat de heer Madlener zegt, de werkelijkheid
is. Volgens mij heeft hij ongelijk als hij zegt dat we niet kijken naar kosten. Dat doen we dus wél. Daarom heeft de
minister van Economische Zaken bijvoorbeeld gezegd dat
het omslagpunt voor elektrische auto's vermoedelijk 2035
is. Dat is onder andere vanwege de kosten. Wellicht eerder,
dat zou fantastisch zijn. Dan kan je het ook vragen, omdat
het dan betaalbaar voor burgers is. Wij kijken in het kabinet
dus juist heel precies naar dit soort kwesties. Ook bij bijvoorbeeld nul-op-de-meterwoningen moet je ervoor zorgen dat
de rekening niet bij de burger terechtkomt. Dat is heel
belangrijk. Er zijn namelijk ook kosten verbonden aan het
nietsdoen. Alleen zie je die op dit moment nog niet. Die
schuiven we dan vrolijk door naar jongeren, naar familieleden van de heer Madlener en van mij. Daar kun je nu je
ogen voor sluiten, maar die kosten zijn er net zo goed. We
proberen dus om kosteneffectief de omslag te maken. Die
omslag is nodig. We weten namelijk dat als we die niet
maken, de kosten voor al die burgers, niet alleen in Nederland, maar ook in de rest van de wereld, nog veel hoger
zullen zijn, omdat we dan gewoon niet meer opgewassen
zijn tegen de veranderingen die op ons afkomen.
De heer Madlener (PVV):
Het eindigt altijd in vage taal. Als we het niet doen, dan zou
er van alles misgaan en zou het enorm veel gaan kosten.
Maar het wordt nooit concreet gemaakt. Waar heeft de
staatssecretaris het nu over? Op welke kosten doelt zij? Ik
heb concrete voorbeelden genoemd. Het elektrische verwarmen van je huis en elektrisch water verwarmen kost €30.000
per woning. Dat is keihard geld. De staatssecretaris zegt
nu: dat moeten de burgers niet betalen. Ja, wie dan wel?
Ik weet niet of de staatssecretaris zich het realiseert, maar
de centen die zij uitgeeft, worden toch echt door de burger
opgebracht.
De voorzitter:
Uw vraag is helder, mijnheer Madlener.
Staatssecretaris Dijksma:
Ook het geld dat we nu moeten betalen om onze dijken heel
sterk te maken, moet van de burger komen. De heer Madlener is woordvoerder infrastructuur, dus hij weet daar alles
van. Ik zou dus tegen hem willen zeggen: u moet mensen
niet voor de gek houden. Want die kosten betalen burgers
net zo goed, maar u noemt ze niet.
De voorzitter:
De staatssecretaris vervolgt haar betoog.
Staatssecretaris Dijksma:
De heer Vos vroeg wanneer de uitspraak in hoger beroep
volgt in de Urgendazaak. Ik moest helder zijn. Het meest
heldere antwoord dat ik kan geven is: dat weet ik niet precies. De Staat heeft op 9 april 2016 de memorie van grieven
ingediend. Het is nu aan Urgenda om hierop te reageren.
Het tijdstip waarop er dan een uitspraak volgt, is afhankelijk
van het tijdstip waarop er nu eerst die reactie komt. Vervolgens is het afhankelijk van het moment waarop het hoger

25 januari 2017
TK 44

44-9-27

beroep daadwerkelijk wordt afgehandeld. Dus je zou kunnen
zeggen: dit is koffiedikkijken.
De heer Vos heeft ook gevraagd hoe we omgaan met zijn
motie van februari 2016 over een onderzoek naar
CO2-belasting in Nederland. Ik heb begrepen dat hierover
op 7 juli 2016 een brief naar de Kamer is gestuurd. In de
motie vroeg de heer Vos om naar de carbon tax in British
Columbia te kijken. Heeft zoiets meerwaarde voor Nederland? In de motie wordt ook gevraagd om de Kamer voor
de zomer te informeren. Op basis van een vergelijking tussen de werking van de carbon tax in British Columbia en
het vigerende belastingstelsel in Nederland heeft de
minister van EZ geconcludeerd dat deze carbon tax geen
toegevoegde waarde biedt voor het stelsel zoals we dat nu
in Nederland kennen.
Dan is er gevraagd naar de innovaties. Welke innovaties
zijn er in Nederland, zodat we ons hierop kunnen profileren?
Hoe kunnen we, vroeg de heer Smaling, hiervan profiteren?
Ook anderen, zoals de heer Dijkstra en mevrouw Mulder,
spraken daarover. Klimaatinnovatie is een ongelooflijk
belangrijk instrument om de doelstellingen te halen. De
benodigde innovatie verschilt van terrein tot terrein. In de
Energieagenda is aangegeven dat in de zware industrie
bijvoorbeeld meer fundamenteel onderzoek nodig is, terwijl
voor de verwarming van de bebouwde omgeving vooral
innovatie nodig is om de bestaande technologieën goedkoper te maken. Kansen voor Nederland zijn er op het gebied
van transport, duurzame verwarming in de gebouwde
omgeving, het toepassen van CCS in de zware industrie,
windparken op zee en, inderdaad, men noemde het al, smart
grids. Die ontwikkeling zien we ook in de Energieagenda
terug. Ik geef toe, het is een omvangrijk document. Er staat
heel veel in, maar dit ook. Daar zijn we het over eens.

oktober jl. is een samenwerkingsverband aangekondigd
waarbij 26 bedrijven, lokale overheden en maatschappelijke
partijen de potentie voor grootschalige CO2-afvang, -hergebruik en -opslag onderzoeken. Die partijen komen onder
andere uit de metaalindustrie, de chemische industrie, de
afvalverbranding en de glastuinbouw. Dus er zijn ook echt
andere opties denkbaar. Maar uiteindelijk gaat opslag, want
dat is de lastige variant, wel nodig zijn, zeker voor degenen
die de 1,5 graad als perspectief willen houden. Een van de
gerenommeerde wetenschappers in Nederland, de heer
Turkenburg, zegt dat ook vaak. De heer Vos en ik kennen
hem, weet ik, beiden goed.
De heer Jan Vos (PvdA):
Ik heb een aantal punten laten lopen omwille van de tijd,
maar dit punt wil ik goed adresseren. De staatssecretaris
noemt een indrukwekkend rijtje — een indrukwekkend
klinkend rijtje — aan initiatieven op. Maar uiteindelijk komt
het er gewoon op neer dat alle Nederlandse bedrijven zullen
moeten stoppen met het uitstoten van CO2 als we daadwerkelijk CO2-neutraal willen worden. Ik doe een heel concreet
voorstel. Dat voorstel deed de ChristenUnie vandaag ook
en ik heb het nog iets verder ingevuld. Laten we gewoon
met elkaar afspreken dat we in 2040 alle bedrijven op nul
zetten en dat we alle bedrijven in Nederland helpen om dat
te bereiken. Laten we daarvoor een alomvattend plan
maken. We moeten dat echt gaan doen. We kunnen niet in
Parijs een verdrag afspreken en vervolgens zeggen: er zijn
25 plannen die we leuk vinden; we gaan bekijken hoe het
verdergaat en we wachten af of twee vervuilende bedrijven
in 2017 eindelijk de belofte nakomen die ze al vier jaar lang
niet zijn nagekomen.

Mevrouw Mulder vroeg naar de verdubbeling van de middelen voor innovatie in het licht van Mission Innovation.
De leden van Mission Innovation — Nederland heeft zich
ook kandidaat gesteld daarvoor — streven naar een verdubbeling van hun investeringen in de periode tot en met 2020.
Wij hadden al een aantal initiatieven in gang gezet en extra
uitgaven voorzien. Die vloeiden immers voort uit het energieakkoord. Op die manier voldeden wij dus eigenlijk al aan
de doelstelling van Mission Innovation. Ons voorstel voor
deelname is inmiddels gehonoreerd en formeel bekrachtigd.
Nederland is daarmee dus ook internationaal erkend als
een verdubbelaar van de publieke investeringen in de
energie-innovatie.

Staatssecretaris Dijksma:
Ik vind dit eerlijk gezegd geen weergave van mijn werkelijkheid. We hebben een reductiedoelstelling afgesproken van
80% tot 95%. Dat is niet nul. Ik ben het met de heer Vos
eens dat er gigantische stappen moeten worden gezet om
dat te bereiken. Afvang en opslag van CO2 zijn cruciaal voor
de Nederlandse economie en industrie. Zonder zo'n vorm
van technologie gaan we het waarschijnlijk niet redden.
Daarover zijn we het zeker met elkaar eens. We hebben in
de Energieagenda al een aantal transitiepaden afgesproken,
maar er zullen ook vervolgstappen moeten worden gezet.
Daar ben ik het ook mee eens.

Last but not least een vraag van de heer Vos of opslag van
CO2 eventueel met andere ontwikkelingen dan kolencentrales zou kunnen worden vormgegeven. CO2-afvang en opslag is onmisbaar voor het realiseren van de klimaatdoelen. Ingezet wordt op een brede toepassing van CCS in de
industrie. Het ROAD-project is erop gericht om alle stappen
van CCS in de praktijk te testen. Uiteindelijk moet de
investeringsbeslissing worden genomen door Uniper en
ENGIE. Dat zijn de twee moederbedrijven van ROAD. Zij
verwachten dit in 2017 te kunnen doen. Er zijn in Nederland
ook andere initiatieven die inzetten op het gebruik van CCS.
Dan moet u bijvoorbeeld denken aan het afvalverbrandingsbedrijf in Duiven. Dat wil in 2018 op beperkte schaal CO2
gaan afvangen en leveren aan tuinders in de omgeving.
Tijdens de veelgeroemde klimaattop in Rotterdam op 26

De heer Jan Vos (PvdA):
De staatssecretaris en de PvdA-fractie zijn het met elkaar
eens wat betreft de doelen en de weg daarnaartoe. Maar
we verschillen nog van mening over het tempo en over de
veelomvattendheid waarmee gewerkt moet worden om die
doelen te bereiken. Ik zal daar in mijn tweede termijn op
terugkomen.

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

Staatssecretaris Dijksma:
Ik wacht dat, zoals altijd, met opgeruimd gemoed af.
De voorzitter:
Heel goed. Dan gaan we daartoe over. Collega's: we hebben
een spreektijd van twee minuten afgesproken. Beperkt u

25 januari 2017
TK 44

44-9-28

zich alstublieft tot het geven van een korte reactie en het
indienen van moties. Ik geef als eerste het woord aan
mevrouw Van Tongeren, die zal spreken namens GroenLinks.

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Voorzitter. Dit is een belangrijk, historisch moment. We
hebben heel mooie antwoorden gehoord van onze staatssecretaris. De Tweede Kamer is bijna verenigd over het feit
dat ook Nederland zijn verantwoordelijkheid moet nemen
en daarop moet voortbouwen. Wij willen het liefst dat dat
zo veel mogelijk in gezamenlijkheid gebeurt.
Ik heb een heel algemene motie voorbereid. De staatssecretaris zou die motie als symbolische ruggensteun kunnen
beschouwen om de collega's in de Tweede Kamer de kans
te geven om uit te spreken dat wij gezamenlijk willen dat
het gesloten verdrag zo snel mogelijk geratificeerd wordt.
Ik weet dat de staatssecretaris niet over de agenda van de
Eerste Kamer gaat. Daar gaat de Tweede Kamer ook niet
over, maar we kunnen haar hier wel toe oproepen.

Wat de SP-fractie betreft heeft dit hele gebeuren een technische component en een sociale component. Ik heb lichte
vrees dat de sociale component onder het tapijt wordt
geschoven. De staatssecretaris heeft gezegd dat dat niet zo
is, maar ik heb toch de behoefte om met een motie aandacht
te vragen voor de mensen die in de fossiele industrie
werkzaam zijn en die wellicht niet een-op-een in de nieuwe
duurzame maatschappij meekunnen, omdat de banen in
die maatschappij anders zullen zijn dan de banen die we
kwijtrijken.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de energietransitie tot baanverlies kan
leiden in de fossiele industrie;
overwegende dat niet iedereen die dit treft, aansluiting zal
vinden in de nieuwe "groene" banen;
verzoekt de regering, een visie op deze problematiek te
ontwikkelen en de sociale en financiële consequenties
zichtbaar te maken,

Motie

en gaat over tot de orde van de dag.

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het klimaatverdrag van Parijs op 4
november vorig jaar in werking is getreden en dat Nederland het verdrag nog niet heeft geratificeerd;
verzoekt de regering, prioriteit te geven aan de ratificatie
van de overeenkomst van Parijs en alles te doen wat binnen
haar vermogen ligt om de goedkeuring van de wet en de
rijkswet nog vóór de komende Tweede Kamerverkiezingen
te bewerkstelligen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Tongeren,
Dik-Faber, Ouwehand en Jan Vos. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 7 (34589 (R2077)).
Hartelijk dank, mevrouw Van Tongeren. U gaf het goede
voorbeeld.

De heer Smaling (SP):
Voorzitter. Het was een goed debat. Het geeft ook aan waar
we staan. Zoals ik in mijn eerste termijn al zei: we moeten
deze wet tot een echte wet maken. Daarna kunnen we verder discussiëren over de vraag hoe we het precies gaan
doen, welk tempo daarvoor noodzakelijk is en hoe we het
kunnen verdelen over alle beschikbare technologieën. De
vraag hoe je het betaalbaar houdt, speelt daarbij wel een
rol. Hoe houd je de werkgelegenheid in stand? En hoe
organiseer je draagvlak? Ik heb daarop ook gehamerd.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Smaling. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 8 (34589 (R2077)).
Mevrouw Dik-Faber van de ChristenUnie ziet af van haar
spreektijd.

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. Ik dank de staatssecretaris voor haar beantwoording. Ik ben blij dat de Kamer zal instemmen met de wet
die het klimaatakkoord van Parijs ratificeert. Dat was de
belangrijkste inzet voor dit debat. Ik ben blij dat dit gaat
lukken.
Maar mooie woorden, zelfs als ze worden vastgelegd in
wetten, betekenen nog niet dat we gaan doen wat nodig is
en wat we hebben beloofd. Ik heb er één pijnpuntje uit
gehaald. Ik heb de volgende motie overigens al eerder eens
ingediend. In Europa is afgesproken om 20% van de
begroting te besteden aan klimaatgerichte actie. De Europese Rekenkamer heeft echter gezegd: dat halen we niet.
Ik vind het onvoorstelbaar, werkelijk onvoorstelbaar, dat
het kabinet zegt: we gaan het ook niet doen, pas in 2020
gaan we het doen. De afspraak was om het vóór 2020 te
doen. En de Kamer laat dit bij herhaling gewoon lopen! Als
we het menen dat de klimaatverandering een halt moet
worden toegeroepen — ik hoop dat we dat in meerderheid
doen — dan kunnen we dit soort afspraken niet zomaar
terzijde schuiven. Dus daar komt die ene motie nog een
keer!

Motie

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

25 januari 2017
TK 44

44-9-29

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
wijzende op de grote noodzaak om maatregelen te treffen
tegen de klimaatverandering en op de afspraken die hiertoe
gemaakt zijn met het klimaatakkoord in Parijs;
constaterende dat de Europese lidstaten en het Europees
Parlement in 2013 hebben afgesproken ten minste 20% van
de EU-begroting voor 2014-2020 te besteden aan maatregelen tegen klimaatverandering;
constaterende dat uit een onderzoek van de Europese
Rekenkamer blijkt dat dit doel bij lange na niet gehaald zal
worden, en dat vooral in het landbouw- en visserijbeleid
en de plattelandsontwikkeling het roer nog niet om is;
constaterende dat het kabinet verwijst naar de herziening
van het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB), die pas
in 2020 zal plaatsvinden, voor een eventuele verschuiving
van budgetten naar klimaatactie, waarmee de afspraak om
tussen 2014 en 2020 al 20% van de EU-begroting te besteden aan het tegengaan van klimaatverandering terzijde
wordt geschoven;

van mening dat mensen en bedrijven zelf hun vrije keuzes
moeten kunnen blijven maken over hoe zij hun huishouden
of onderneming inrichten;
verzoekt de regering, alle beleidsmaatregelen die uit dit
klimaatakkoord volgen, te voorzien van gedetailleerde
informatie waaruit blijkt wat de totale materiële en immateriële gevolgen zijn en voor wie,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Remco Dijkstra. Naar
mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 10 (34589 (R2077)).
De heer Remco Dijkstra (VVD):
De tweede motie gaat over de herziening van de reductiedoelen.

Motie
De Kamer,

spreekt uit dat de Europese afspraken over het tegengaan
van klimaatverandering moeten worden nagekomen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Ouwehand. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 9 (34589 (R2077)).

De heer Remco Dijkstra (VVD):
Voorzitter. Ik dien drie moties in.
De eerste motie gaat over de gevolgen van het klimaatakkoord.

gehoord de beraadslaging,
overwegende dat in 2018 de faciliterende dialoog plaatsvindt waaruit een aanpassing van de Europese reductiedoelen kan volgen;
overwegende dat Nederland zich als lidstaat heeft verbonden aan een CO2-reductie van 40% in 2030 en 80%-95% in
2050;
verzoekt de regering, alvorens akkoord te gaan met een
herziening van de reductiedoelen in Europees verband, de
Kamer te informeren over wat de maatregelen die voortvloeien uit die herziening betekenen voor onder andere de
huizenbezitter, de automobilist, de boer en de ondernemer,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Remco Dijkstra. Naar
mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

Motie
De Kamer,

Zij krijgt nr. 11 (34589 (R2077)).

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het Planbureau voor de Leefomgeving
en Energiecentrum Nederland op macroniveau een bandbreedte van de financiële gevolgen hebben aangegeven
die kunnen voortvloeien uit het klimaatakkoord;
overwegende dat de Kamer altijd een integrale afweging
moet kunnen maken over de materiële en immateriële
gevolgen van een maatregel voor een specifieke groep of
sector in de samenleving;
van mening dat zowel draagkracht als draagvlak onmisbaar
is om samen uitvoering te geven aan het klimaatakkoord;

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

De heer Remco Dijkstra (VVD):
De derde motie gaat over een duurzame toekomst na het
Parijsakkoord.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

25 januari 2017
TK 44

44-9-30

constaterende dat Nederland als EU-lidstaat is verbonden
aan 40% CO2-reductie in 2030 en 80%-95% in 2050, maar
dat ieder land vrij is hier invulling aan te geven;
constaterende dat het kabinet met de algemene kaders in
de nationale Energieagenda een belangrijke stip op de
horizon heeft geplaatst om die doelen te bereiken;
overwegende dat Nederland via het energieakkoord met
steun en medewerking van een breed scala aan partijen
een belangrijke stap zet in de energietransitie en dat
voortbordurend op dat succes, ook na 2023 beleid nodig is
dat verder gaat dan alleen het energievraagstuk;
overwegende dat vanwege het open karakter van onze
economie een gelijk Europees speelveld zeer gewenst is,
zodat juist innovatieve Nederlandse bedrijven kunnen profiteren van de kansen van de transitie;

weet niet of het 150 centrales zijn of misschien 100, maar
20% is gigantisch veel. Het is maar dat de heer Vos het
weet.

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter. Ik dank de staatssecretaris voor de beantwoording van de vragen. Misschien kan zij nog specifieker voor
ons op een rijtje zetten hoe de uitgaven zijn verdubbeld ten
aanzien van het Mission Innovation-project. Het klonk
namelijk allemaal heel mooi, maar ik heb ook cijfers gezien
waaruit blijkt dat het bedrag dat we aan innovatie besteden
juist gereduceerd is. Dat roept de vraag op of deze informatie alsnog naar de Kamer kan komen. Het hoeft niet per se
vandaag — het mag ook later in een brief — maar ik zou
die informatie wel graag ontvangen.
Ik dien één motie in.

verzoekt de regering, bij de uitwerking van een nieuw en
breder energieakkoord 2.0 — het mag ook een andere naam
hebben — ook consumenten te betrekken en dit plan uiterlijk
begin 2019 aan de Kamer voor te leggen, uitgaande van de
Europese reductiedoelen,

Motie

en gaat over tot de orde van de dag.

gehoord de beraadslaging,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Remco Dijkstra. Naar
mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

overwegende dat extra vastlegging van CO2 in de bovenste
bodemlaag bijdraagt aan reductie van CO2 en bodemvruchtbaarheid en kansen biedt voor de landbouwsector;

Zij krijgt nr. 12 (34589 (R2077)).

verzoekt de regering, in het EU 2030-raamwerk voor klimaat
en energie het mogelijk te maken dat CO2-opslag in de
bodem kan meetellen voor het halen van het non-ETS
CO2-reductiedoel, ook in Nederland;

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik heb de moties van de VVD-fractie nog niet ontvangen,
maar samengevat is het volgens mij zo dat we bij alle
stappen die we zetten om klimaatverandering tegen te gaan,
ook in kaart brengen wat die betekenen voor de materiële
en immateriële welvaart van burgers, bedrijven en consumenten. Is het dan niet heel eerlijk om ook de andere vraag
te stellen? Wat betekent het voor boeren, burgers, consumenten en onze welvaart als we niks of te weinig doen om
klimaatverandering tegen te gaan? Pas dan kun je namelijk
een eerlijke keuze maken.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Dat staat niet in mijn motie. Ik wil graag datgene waarom
ik heb verzocht in mijn moties. Die moet u goed lezen. Wij
willen de gevolgen weten.

De heer Madlener (PVV):
Voorzitter. Mijn bijdrage in eerste termijn was duidelijk. Ik
heb ook geen moties. Wij zullen dit klimaatakkoord niet
steunen.
Ik ben nog wel een antwoord schuldig aan de heer Vos, die
zei dat mijn stelling over de 150 kolencentrales in China
niet waar was. Ik baseerde mij op een cijfer uit 2013. Ik heb
inmiddels uitgezocht hoe het zit. In The Wall Street Journal
van 8 november 2016 heb ik kunnen vinden dat China zijn
capaciteit aan kolencentrales uitbreidt met 20% in de
komende drie jaar. Dat is dus een zeer forse uitbreiding. Ik

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

De Kamer,

verzoekt de regering, onderzoek te doen naar opslag van
CO2 in de bovenste bodemlaag en naar het verdienmodel
voor deze CO2-opslag, zodat hier in de regelgeving rekening
mee gehouden kan worden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Agnes Mulder en
Remco Dijkstra. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan
voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 13 (34589 (R2077)).

De heer Jan Vos (PvdA):
Voorzitter. Ik kom toch nog even terug op de getallen. Op
18 januari 2017, een stuk recenter dan straks werd heeft
gezegd, meldt de New York Times dat er 103 kolencentrales
zijn gecancelled. Vandaag meldt The Wall Street Journal
dat de kolenconsumptie is afgenomen. Daar heeft men het
licht gezien, nadat de VVD dat vier jaar geleden al zag— dat
moet je de partij nageven — in Nederland. Trump nog niet.
U ook nog niet, maar China wel. Daar gaan de ontwikkelingen een stuk beter dan in het Nederlandse parlement wordt
verondersteld. Nogmaals: men ziet daar het licht. Verdiept
u zich er eens goed in, dan zult u zien dat het echt een heel
verstandige koers is van de Chinezen.

25 januari 2017
TK 44

44-9-31

Tot slot heb ik een motie, maar niet voordat ik de staatssecretaris gelukwens met de meerderheid van de Kamer die
ik zich zie aftekenen voor de ratificatie van het klimaatakkoord van Parijs, een significante stap voorwaarts voor het
kabinet en voor alle Nederlanders die nu en in de toekomst
hier zullen leven. Van harte gefeliciteerd.
De motie die ik heb aangekondigd gaat over CO2-reductie
in het bedrijfsleven, want we moeten wel de puntjes op de
i zetten.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat 195 landen een akkoord hebben gesloten
in Parijs;
overwegende dat Nederland dit verdrag gaat ratificeren;
overwegende dat hier ambitieuze CO2-reductiedoelstellingen
uit voortvloeien;
verzoekt de regering, te onderzoeken hoe de Nederlandse
bedrijven hun CO2-uitstoot de komende 25 jaar significant
kunnen reduceren, al dan niet via CCS,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Jan Vos. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 14 (34589 (R2077)).
De vergadering wordt van 18.18 uur tot 18.21 uur geschorst.
De voorzitter:
Collega's. We gaan verder. Ik geef het woord aan de
staatssecretaris.

Staatssecretaris Dijksma:
Voorzitter. Hartelijk dank. Ik zal proberen om in een sneltreinvaart door de moties te gaan. Er ligt nog één vraag van
mevrouw Mulder die ik uiteraard zal beantwoorden. Daar
begin ik mee. Zij vroeg naar de uitgaven voor Mission
Innovation. De minister van EZ heeft op 26 mei 2016 al
informatie hierover aan de Kamer gestuurd. Ik wil hem van
harte vragen om dat opnieuw te doen, maar misschien mag
ik daarnaar verwijzen. Hij heeft al uiteengezet hoe de middelen verdubbeld zijn in de afgelopen periode. Ik zeg dit in
het kader van een kleinere overheid; u kent mijn redenering.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik zal het natuurlijk checken, maar die verdubbeling is wel
belangrijk. Zeker omdat ik weet dat de innovatiegelden zijn
teruggebracht, vind ik het een relevante vraag.

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

Staatssecretaris Dijksma:
Dat kan ik mij voorstellen. Vervolgens zou ik u toch willen
verwijzen naar de minister van Economische Zaken. Hij is
immers de penvoerder: chef mission innovation, zou je
kunnen zeggen.
Ik kom bij mijn oordeel op de moties, allereerst de motie
van mevrouw Van Tongeren c.s. op stuk nr. 7. In die motie
wordt de regering gevraagd om prioriteit te geven aan de
ratificatie van de overeenkomst en alles eraan te doen om
de goedkeuring van de wet en de rijkswet nog voor de
Tweede Kamerverkiezingen te bewerkstelligen. Dit is mij
uit het hart gegrepen. Ik doe niets liever dan dat. Ik neem
deze motie niet over, omdat ik zou hopen dat mevrouw Van
Tongeren hiermee een signaal geeft aan de collega's van
de overkant. Het zou mooi zijn als de leden van de Tweede
Kamer dit signaal inderdaad met elkaar zouden willen
afgeven, maar uiteindelijk is het aan de Kamer. Wij hebben
er alles aan gedaan wat wij kunnen doen om nu snel en
voortvarend aan de slag te gaan. "Period", zo zou ik willen
zeggen. Ik laat het oordeel over deze motie dus aan de
Kamer.
Dan kom ik bij de motie van de heer Smaling op stuk nr. 8.
Hij verzoekt de regering in die motie om een visie te ontwikkelen op de problematiek en om de sociale en financiële
consequenties van de energietransitie zichtbaar te maken.
Ik beschouw ook deze motie als ondersteuning van beleid.
Het kabinet zal een SER-advies aanvragen met betrekking
tot de sociale aspecten van de klimaat- en energietransitie.
Precies wat de heer Smaling vraagt, hebben wij natuurlijk
ook opgemerkt. Dat is echt belangrijk voor het draagvlak.
Verschillende anderen, zoals de heer Dijkstra, spraken daar
ook over. Dus dat gaan we zeker doen. Ik laat het oordeel
over de motie aan de Kamer.
Dan kom ik bij de motie-Ouwehand op stuk nr. 9. Zoals
gebruikelijk brengt mevrouw Ouwehand mij in de problemen. Het dictum van de motie, namelijk "de Europese
afspraken over het tegengaan van klimaatverandering
moeten worden nagekomen" onderschrijf ik van harte. Maar
alle overwegingen kan ik in elk geval niet op deze manier
zomaar overnemen. Dat komt omdat die voor een deel over
het beleid van mijn collega's gaan en ik nu niet kan
inschatten wat daar gaande is et cetera. Ik moet de motie
om die reden ontraden en dus niet omdat ik het oneens
ben met het dictum. Ik vind dat de afspraken nagekomen
moeten worden, maar gelet op alle overwegingen kan ik
niet overzien in wat voor Bermuda Triangle ik mijzelf zou
begeven. Dat is mijn probleem met deze motie.
De voorzitter:
Mevrouw Ouwehand, wilt u alle constateringen schrappen?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Nee, voorzitter. Ik snap wel dat de staatssecretaris zich even
afvraagt wat hier nou beweerd wordt. Ik denk dat het niets
verandert aan haar oordeel dat de staatssecretaris van
Economische Zaken de uitspraak heeft gedaan die in de
laatste overweging staat. Hij heeft gezegd: dat hebben wij
wel afgesproken in Europa, maar bij de herziening van het
gemeenschappelijk landbouwbeleid gaan wij pas inzetten
op een eventuele verschuiving van de budgetten naar klimaatactie. Daarmee zegt hij eigenlijk: wij komen de eerder

25 januari 2017
TK 44

44-9-32

gemaakte afspraak waar de Europese Rekenkamer nu kritisch over is, niet na. Misschien wil de staatssecretaris nog
even overleggen met de staatssecretaris van EZ. Dat zou
wellicht een uitweg bieden. Dan houd ik de motie nog even
aan.
Staatssecretaris Dijksma:
Dat laatste wil ik altijd. Het eerste wat mevrouw Ouwehand
zegt, onderstreept mijn intuïtieve reactie, namelijk om deze
motie te ontraden. Eigenlijk roept mevrouw Ouwehand mij
via een motie op om mijn collega als het ware tegen te
spreken. Dat kan niet, want het kabinet spreekt met één
mond.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Hier had ik al op geanticipeerd. In de motie staat eigenlijk
ook geen verzoek aan het kabinet. De Kamer wordt daarin
opgeroepen om zich achter de eerder gemaakte afspraak
te scharen. Als de Kamer daar voor is, komen wij daarna
wel weer te spreken met het kabinet. Laten wij het zo maar
doen.
Staatssecretaris Dijksma:
Dan ontraad ik bij dezen de motie. Er rest mij geen andere
route dan deze.
Dan kom ik de motie op stuk nr. 10, van de heer Dijkstra.
Hij verzoekt de regering om alle beleidsmaatregelen die uit
het akkoord volgen, te voorzien van gedetailleerde informatie waaruit blijkt wat de materiële en immateriële gevolgen
zijn. Misschien mag ik een opmerking daarbij maken. Bij
de uitwerking van de transitiepaden uit de Energieagenda
en ook bij de invulling van de maatregelen om aan de nietETS-doelen voor 2030 te gaan voldoen, zullen wij alles laten
doorrekenen op kosten en de andere aspecten die in deze
motie worden benoemd. De resultaten daarvan sturen wij
uiteraard naar de Kamer. Als de Kamer dat wil, dan discussieert de Kamer daarover. Als ik de voorliggende motie
mag zien als een voortzetting van wat we op die manier
van plan zijn te gaan doen, kan ik deze aan het oordeel van
de Kamer laten. Als er allerlei andere dingen bij worden
gehaald, wordt het wel een probleem. De Kamer krijgt de
doorberekening van de kosten. Zij heeft die bij non-ETS
ook via PBL al gezien en zij kan die ook bespreken. Eerlijk
gezegd, vind ik dat ook de normaalste zaak van de wereld.
In die zin zou ik het oordeel over deze motie aan de Kamer
kunnen laten.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Dat is een interpretatie van de staatssecretaris. Ik ben blij
met het "oordeel Kamer", maar wij verzoeken toch ook wel
om gedetailleerde informatie. Ik houd de motie nog even
in beraad, want ik begrijp dat gedetailleerde informatie de
staatssecretaris misschien te ver gaat.
Staatssecretaris Dijksma:
Ik zou graag willen weten hoeveel gedetailleerder dan wat
PBL bijvoorbeeld bij non-ETS heeft laten zien, de heer
Dijkstra het dan zou willen hebben. Als het gedetailleerder
dan dat moet, komen we echt in een andere discussie

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

terecht. Dan haal ik mijn oordeel weer terug en ontraad ik
de motie.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik houd de motie nog even zoals die is. Ik neem het oordeel
van de staatssecretaris mee en ik ga er nog even over
nadenken.
Staatssecretaris Dijksma:
Voor mij is dat ingewikkeld om mee te werken. Zolang de
heer Dijkstra mijn interpretatie steunt, is het oordeel aan
de Kamer. Als de heer Dijkstra misschien toch veel meer
gaat vragen, ontraad ik de motie. Als de heer Dijkstra het
nu niet helemaal zeker weet, ontraad ik de motie, want ik
wil het wel zeker weten. Ik weet niet of hij dat wil.
De voorzitter:
Het oordeel op dit moment is: ontraden.
Staatssecretaris Dijksma:
Voor de motie op stuk nr. 11 geldt eigenlijk hetzelfde. Ook
hiervoor geldt dat wij uitgebreid in kaart brengen — bij nonETS hebben wij dat al gedaan — wat de consequenties en
de kosten zijn. Als de heer Dijkstra zegt dat hem dat niet
uitgebreid genoeg is, heb ik een probleem met deze motie.
Als hij wat hij daar gezien heeft goed vindt, kan ik het oordeel over de motie aan de Kamer laten.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Wat ik tot nu toe heb gezien van PBL en ECN, is dat de
bandbreedte zo breed en zo abstract is, dat ik echt niet goed
weet wat de gevolgen zijn. Er zitten negatieve en positieve
opbrengstenkanten aan. Wij willen echt meer detailniveau:
per sector of zelfs op individueel niveau. Ik ga ervan uit dat
dit te veel werk is of dat het niet kan en dat de staatssecretaris de motie zal ontraden. Dat is dan niet anders. Maar
wij willen echt weten wat het betekent. Ik houd de motie
dus nog even zoals die is.
Staatssecretaris Dijksma:
Ik wijs er dan maar even op dat de heer Dijkstra als geen
ander de vlaggendrager is van het begrip "kleinere overheid". Met deze motie zorgt hij ervoor dat we aan al die
mensen die al aan het werk zijn, misschien wel het onmogelijke gaan vragen. Ik zou dat met klem willen ontraden.
We proberen zo maximaal mogelijk alle feiten in beeld te
brengen. Dat doen we ook onafhankelijk van onszelf, omdat
we het belangrijk vinden dat dit geen politiek verhaal wordt.
Het is dus een onafhankelijk verhaal. De mensen doen hun
uiterste best. De toekomst voorspellen is ook best ingewikkeld, zo kan ik de heer Dijkstra nog meegeven. Beter dan
wat PBL nu doet, wordt het niet. Dat is het gewoon.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik kijk er de komende dagen nog naar. Ik kijk ook of we de
formulering misschien kunnen wijzigen op een manier die
daar wel recht aan doet. Ik kom daarop terug.

25 januari 2017
TK 44

44-9-33

Staatssecretaris Dijksma:
Als de heer Dijkstra onze werkwijze zeker wil stellen, om zo
goed mogelijk te helpen inzichtelijk te krijgen wat de kosten
zijn, waar dat op neerkomt en wat de keuzes zijn, dan doen
we dat. Als hij die werkwijze als het ware zou willen codificeren via een motie — wat ik mij kan voorstellen — moet
hij dat echter niet zo doen, want dan kan ik de motie
gewoon niet omarmen.
De voorzitter:
Ik begrijp dat de heer Dijkstra de motie niet aanhoudt, maar
nog bekijkt.
Staatssecretaris Dijksma:
Tot dan ontraad ik de motie.

om het maar even niet-parlementair te zeggen, en dit is
met afstand de meest betekenisvolle wet. Ik ben heel verheugd te zien dat er zulke brede steun is voor deze wet, van
links tot rechts. Dat zullen onze kleinkinderen ons in dank
gaan afnemen, zelfs die van de heer Madlener.
De algemene beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Hartelijk dank. Wat een prachtige afsluiting.
Er rest mij te melden dat we aanstaande dinsdag over de
moties en het wetsvoorstel zullen stemmen.
De vergadering wordt van 18.35 uur tot 19.32 uur geschorst.

Helaas moet ik dat ook doen met de derde motie, de motie
op stuk nr. 12. Ik had gedacht: twee goed, maar eentje niet.
Maar ja, het is een teleurstellende oogst op dit moment
voor de heer Dijkstra. In de motie op stuk nr. 12 wordt
gevraagd een uitwerking van een nieuw en breder energieakkoord 2.0 te maken. Over de hele governance — moeten
we straks nu toe naar een klimaatwet of een energieakkoord
2.0 of mogelijk naar een combinatie van zaken — heeft het
kabinet laten weten daar bij de Kamer op terug te komen.
We kijken nu naar wat er goed is in de governance. Er zijn
verschillende adviezen gegeven. De WRR heeft er dingen
over gezegd. Grote maatschappelijke bedrijven hebben er
uitspraken over gedaan. Binnenkort ligt hier waarschijnlijk
een initiatiefwetsvoorstel. Wij komen daar dus op terug.
De heer Dijkstra vraagt mij eigenlijk op voorhand de keuze
te maken voor een energieakkoord 2.0. Dat kan ik niet doen.
Ook om die reden moet ik de motie ontraden. Niet dat ik
het geen goed idee vind, maar misschien zijn er nog wel
meer goede ideeën of is er een combinatie van nog veel
meer goede ideeën. Die keuze ligt voor ons nu nog niet
voor.
Ik kom bij de motie op stuk nr. 13, van mevrouw Mulder en
de heer Dijkstra. Daarin wordt verzocht om onderzoek te
doen naar de opslag van CO2 in de bovenste bodemlaag
en een verdienmodel daarvoor, zodat daar in de regelgeving
rekening mee kan worden gehouden. Gelukkig valt het nog
een beetje mee: ik beschouw deze motie als ondersteuning
van beleid. Dat kan worden meegenomen in de uitwerking
van de transitiepaden naar aanleiding van de Energieagenda. Ik laat het oordeel over de motie dus aan de Kamer.
In de motie op stuk nr. 14, van de heer Vos, wordt verzocht
te onderzoeken hoe Nederlandse bedrijven hun CO2-uitstoot
significant kunnen reduceren, al dan niet via CCS. Ook deze
motie kan worden beschouwd als ondersteuning van beleid.
Het oordeel erover laat ik aan de Kamer. Het is in lijn met
de Energieagenda om hier in het kader van de transitiepaden goed naar te kijken. CCS moet ook een expliciet thema
zijn waarnaar wordt gekeken. Ik laat het oordeel dus aan
de Kamer.
Misschien mag ik een laatste opmerking maken in deze
tweede termijn. Ik begon ermee toen we in Parijs met veel
Kamerleden in die zaal zaten. Wij realiseerden ons toen dat
het een bijzonder moment was. Dat is het nu ook. Ik heb
inmiddels heel veel wetten door de Kamer mogen loodsen,

Tweede Kamer

Goedkeuring Overeenkomst van Parijs

25 januari 2017
TK 44

44-9-34