Uitwerking verdeelmodel WWB 2015

Amsterdam, februari 2014
In opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Uitwerking verdeelmodel WWB 2015

Trendmodel

Caren Tempelman
Marloes Lammers

SEO Economisch Onderzoek - Roetersstraat 29 - 1018 WB Amsterdam - T (+31) 20 525 1630 - www.seo.nl - secretariaat@seo.nl
ABN-AMRO IBAN: NL14ABNA0411744356 BIC: ABNANL2A - ING: IBAN: NL96INGB0004641100 BIC: INGBNL2A
KvK Amsterdam 41197444 - BTW NL 003023965 B01

“De wetenschap dat het goed is”
SEO Economisch Onderzoek doet onafhankelijk toegepast onderzoek in opdracht van overheid en bedrijfsleven. Ons
onderzoek helpt onze opdrachtgevers bij het nemen van beslissingen. SEO Economisch Onderzoek is gelieerd aan de
Universiteit van Amsterdam. Dat geeft ons zicht op de nieuwste wetenschappelijke methoden. We hebben geen
winstoogmerk en investeren continu in het intellectueel kapitaal van de medewerkers via promotietrajecten, het
uitbrengen van wetenschappelijke publicaties, kennisnetwerken en congresbezoek.

SEO-rapport nr. 2013-68
ISBN 978-90-6733-732-8

Copyright © 2014 SEO Amsterdam. Alle rechten voorbehouden. Het is geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in artikelen
en dergelijke, mits daarbij de bron duidelijk en nauwkeurig wordt vermeld.

UITWERKING VERDEELMODEL WWB 2015

i

Samenvatting
Dit onderzoek beschrijft de ontwikkeling van een trendmodel. Met dit model kunnen de bijstandsbudgetten over
gemeenten verdeeld worden. Het trendmodel gaat uit van historische uitgaven en telt daar een objectieve
ontwikkeling van de bijstandsuitgaven bij op. Dit rapport gaat onder andere in op vragen als “Hoe prikkelt het
trendmodel gemeenten om de bijstandsuitgaven zo laag mogelijk houden?” en “Hoe groot zijn de
herverdeeleffecten?”.
Gemeenten krijgen budget van de rijksoverheid om bijstandsuitkeringen mee te bekostigen, de
gebundelde uitkering. Als het ontvangen budget niet voldoende is om alle bijstandsuitkeringen
mee te betalen, dan moet de gemeente dit tekort uit de eigen middelen aanvullen. Eventuele
overschotten mag de gemeente houden. Deze systematiek prikkelt gemeenten om
bijstandsgerechtigden te re-integreren. Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
(SZW) wil de verdeling van de gebundelde uitkering over gemeenten verbeteren. Het Ministerie
heeft besloten om hiervoor vier varianten voor verdeelmodellen uit te werken, namelijk 1)
Verbetering van het huidige model, 2) Multiniveau-analyse, 3) Verschillenanalyse en 4)
Trendmodel.
Dit onderzoek beschrijft het trendmodel. Het trendmodel combineert historie en objectiviteit.
Het model neemt de werkelijke uitgaven van gemeenten in een bepaald basisjaar als uitgangspunt
en telt daar de objectieve ontwikkeling van de bijstandsuitgaven bij op. Deze objectieve
ontwikkeling wordt geschat op basis van niet-beïnvloedbare factoren. Gemeenten ontvangen
hierdoor budget voor hun niet-beïnvloedbare uitgaven en worden gestimuleerd om hun
beïnvloedbare uitgaven omlaag te brengen.
In het onderzoek is een analysebestand op gemeenteniveau met mogelijk relevante
verdeelkenmerken samengesteld. Hierin zitten de verdeelkenmerken die ook in het huidige
verdeelmodel voor de WWB zitten, zoals éénouderhuishoudens, lage inkomens, banen op
COROP-niveau, enzovoorts. Vervolgens is gekeken welke aanvullende kenmerken mogelijk van
invloed zouden kunnen zijn op de bijstandsuitgaven. Hierbij is voornamelijk gekeken naar
kenmerken die worden toegepast bij de MAU-aanvragen. Vervolgens zijn al deze kenmerken
tijdens de data-analyse getoetst op hun effect op de uitgaven. Er is gestart met een model met
zoveel mogelijk kenmerken, dat gaandeweg is vereenvoudigd door kenmerken die niet of
nauwelijks statistisch significant bleken buiten beschouwing te laten. De resultaten zijn
gepresenteerd en besproken met de begeleidingscommissie. De modellen zijn vervolgens verfijnd
op basis van opmerkingen uit die bijeenkomst en een technische bijeenkomst.
Hieruit volgde een voorkeursmodel. In dat model wordt de objectieve ontwikkeling geschat door
veranderingen in de uitgaven van jaar op jaar te verklaren uit veranderingen in het aandeel lage
inkomens, het aandeel arbeidsongeschiktheidsuitkeringen, het aandeel mensen met een WWuitkering en jaareffecten. Met de jaareffecten wordt gecorrigeerd voor landelijke trends zoals
conjunctuur, vergrijzing en landelijke beleidswijzigingen. Door deze effecten expliciet op te
nemen kunnen landelijke trends de gewichten van de overige verdeelkenmerken niet verstoren.
Het model schat hiernaast ook een constante per gemeente. Deze bevat alle kenmerken die

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ii

specifiek zijn voor de gemeente en in de tijd niet of nauwelijks variëren, zoals de ligging van de
gemeente (grensgemeente, tussen grote steden in), lange termijn beleid en uitvoering of een
relatief groot aantal laagopgeleiden, (niet-westerse) allochtonen en éénouderhuishoudens. Deze
kenmerken kunnen dan de schatting van de objectieve ontwikkeling niet verstoren. Dat is
belangrijk omdat het tekort of overschot op het inkomensdeel alleen overeen zal komen met de
gemeentelijke prestaties (tekort bij slecht beleid, overschot bij goed beleid) als goed wordt
gecorrigeerd voor verschillen in gemeentelijk beleid. Het trendmodel kan toegepast worden op
alle gemeenten.
Voor dit model is het in de verkenningsfase opgestelde beoordelingskader ingevuld. Daarbij is
steeds gekeken naar drie varianten voor het basisjaar: t-5 (meebewegend), t-3 (meebewegend) en
t-2 (vast), met een voorkeur voor t-5 vanwege prikkelwerking en houdbaarheid.
Prikkelwerking
Het trendmodel prikkelt de gemeente doordat het de ontwikkeling in de uitgaven ten opzichte
van het basisjaar bepaalt op basis van door de gemeente niet-beïnvloedbare factoren. Als de
feitelijke verandering van de uitgaven lager is dan deze voorspelde verandering, dan houdt de
gemeente geld over. Naarmate het basisjaar verder terug in de tijd komt te liggen, wordt de
prikkelwerking vergroot. De voorspelde ontwikkeling heeft dan steeds meer invloed op het
budget. Als voor de budgetten voor 2014 gebruikgemaakt wordt van de uitgaven in 2007 als
basis, is het voorspelde budget gemiddeld voor 72 procent gebaseerd op de uitgaven in het
basisjaar en voor 28 procent op de objectieve ontwikkeling. Ook de wijze waarop het basisjaar
meebeweegt, is van invloed. Een vast basisjaar geeft een sterkere prikkel dan een basisjaar dat
jaarlijks wordt geactualiseerd. Bij een vast basisjaar is het uitgangspunt ieder jaar hetzelfde: de
uitgaven in het vaste basisjaar. De feitelijke ontwikkeling in de uitgaven vanaf het basisjaar heeft
dan geen invloed op het budget.
Hoe rechtvaardig is het trendmodel?
Doordat het trendmodel is gebaseerd op veranderingen over de jaren wordt de geschatte
objectieve ontwikkeling niet verstoord door weinig variërende kenmerken, zoals de ligging van
een gemeente, bepaald beleid of de centrumfunctie van gemeenten. De geschatte ontwikkeling
sluit daardoor naar verwachting goed aan bij de onvermijdbare bijstandsuitgaven. Hierdoor zien
gemeenten hun prestaties vertaald in financieel resultaat. De gemeentespecifieke constante houdt
ook rekening met factoren die de bijstandsuitgaven wel beïnvloeden, maar waar soms geen cijfers
beschikbaar over zijn, ook dit bevordert de rechtvaardigheid. Nadeel is dat het gebruik van een
basisjaar als onrechtvaardig kan worden ervaren. Gemeenten die tot het basisjaar een slecht
beleid hebben gevoerd worden daar niet voor gestraft en gemeenten die juist goed beleid hebben
gevoerd worden niet beloond.
Hoe betrouwbaar is het trendmodel?
Het trendmodel is betrouwbaar. SEO hanteert een wetenschappelijk verantwoorde en
reproduceerbare methode bij ontwikkeling van de systematiek. Daarnaast zijn de relaties tussen
de bijstandsuitgaven en de verdeelmaatstaven logisch en verklaarbaar. Bovendien zijn de
schattingen gebaseerd op betrouwbare en zo actueel mogelijke cijfers. Ook blijkt de systematiek
stabiel.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

SAMENVATTING

iii

Hoe voorspelbaar is het trendmodel?
De budgetten uit het trendmodel zijn redelijk voorspelbaar voor gemeenten. Zij kunnen een
inschatting maken van het budget door de objectieve ontwikkeling te berekenen en bij de
uitgaven op te tellen. De herverdeeleffecten zijn van jaar op jaar stabiel.
Is het trendmodel uitlegbaar?
Het trendmodel is goed uitlegbaar. De hoogte van het budget wordt bepaald door de uitgaven in
het basisjaar plus de objectieve ontwikkeling. Veranderingen in de budgetten van jaar op jaar
ontstaan door veranderingen in de verdeelkenmerken, verlegging van het basisjaar, aanpassing
van de gewichten door een herschatting en veranderingen in het macrobudget.
Zijn financiële risico’s voor gemeenten beheersbaar?
De geschatte objectieve ontwikkeling sluit naar verwachting goed aan bij de onvermijdbare
bijstandsuitgaven. Gemeenten zijn hierdoor in staat zijn om hun tekorten terug te dringen door
goed beleid. Over het algemeen geeft het trendmodel acceptabele herverdeeleffecten. Financiële
risico’s voor gemeenten kunnen verder beperkt worden door het basisjaar minder ver terug in de
tijd te leggen. Dit gaat dan wel ten koste van de prikkelwerking. Nadeel van het trendmodel is dat
door gebruik van een basisjaar slecht beleid vóór het basisjaar niet wordt gestraft. Gemeenten die
in het basisjaar hogere uitgaven hebben vanwege slecht beleid lopen vervolgens minder financieel
risico omdat het voor hen naar verwachting eenvoudiger is om de bijstandsuitgaven te verlagen
en zo tekorten weg te werken.
Is het trendmodel praktische toepasbaar?
Het trendmodel kan direct gebruikt worden om het macrobudget over gemeenten te verdelen.
De gehanteerde data zijn betrouwbaar, tijdig en volledig beschikbaar en toegankelijk.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITWERKING VERDEELMODEL WWB 2015

Inhoudsopgave
Samenvatting........................................................................................................................ i
1

Inleiding..................................................................................................................... 1
1.1
Onderzoeksvragen ................................................................................................................ 1
1.2

2

Het trendmodel......................................................................................................... 5
2.1
Model om objectieve ontwikkeling te schatten ................................................................ 5
2.2

3

4

Onderzoeksaanpak ................................................................................................................ 2

Basisjaar.................................................................................................................................16

Hoe scoort het trendmodel op de beoordelingscriteria ........................................... 19
3.1
Prikkelwerking......................................................................................................................19
3.2

Rechtvaardigheid .................................................................................................................21

3.3

Betrouwbaarheid..................................................................................................................22

3.4

Voorspelbaarheid.................................................................................................................32

3.5

Uitlegbaarheid ......................................................................................................................35

3.6

Financiële beheersbaarheid ................................................................................................37

3.7

Praktische toepasbaarheid ..................................................................................................37

Conclusies ................................................................................................................39

Literatuur ...........................................................................................................................43
Bijlage A

Uitgebreide beschrijving modelontwikkeling ...............................................45

Bijlage B

Aanvullende tabellen – Prikkelwerking .........................................................53

Bijlage C

Aanvullende tabellen – Betrouwbaarheid ......................................................55

Bijlage D

Aanvullende tabellen – Voorspelbaarheid ..................................................... 71

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITWERKING VERDEELMODEL WWB 2015

1

1

Inleiding

Doel van dit onderzoek is om een trendmodel te ontwikkelen en uit te werken waarmee de gebundelde uitkering
over gemeenten verdeeld kan worden.
Gemeenten krijgen budget van de rijksoverheid om bijstandsuitkeringen mee te bekostigen, de
zogenaamde gebundelde uitkering. Deze gebundelde uitkering bevat de middelen voor
uitkeringen/inkomensvoorzieningen op grond van de Wet werk en bijstand (WWB), de IOAW,
de IOAZ en voor starters in het kader van het Bbz 2004. 1 Als het ontvangen budget niet
voldoende is om alle bijstandsuitkeringen mee te bekostigen, dan moet de gemeente dit tekort uit
de eigen middelen aanvullen. Eventuele overschotten mogen worden toegevoegd aan de eigen
middelen. Deze systematiek prikkelt gemeenten om bijstandsgerechtigden te re-integreren.
Op dit moment wordt de gebundelde uitkering over gemeenten met meer dan 40.000 inwoners
volledig verdeeld op basis van een objectief verdeelmodel. Het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (SZW) heeft een project opgestart om de verdeling van de gebundelde uitkering
over gemeenten te verbeteren. Het project is opgesplitst in drie fasen: de verkenningsfase, de
uitwerkingsfase en de implementatiefase. In de verkenningsfase zijn zoveel mogelijk varianten in
beeld gebracht en is besloten om vier varianten nader uit te werken in de uitwerkingsfase. In de
laatste fase wordt het besluit over de te hanteren verdeelsystematiek vertaald naar regelgeving.
Het ministerie van SZW heeft besloten om vier varianten nader uit te werken, namelijk:
1. Verbetering van het huidige model
2. Multiniveau analyse
3. Verschillenanalyse
4. Trendmodel
De ontwikkelde verdeelsystematiek zal vanaf 2015 worden toegepast. Het ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid heeft SEO Economisch Onderzoek gevraagd om het trendmodel
nader uit te werken tot een direct te gebruiken operationele verdeelsystematiek.

1.1

Onderzoeksvragen

Doel van dit onderzoek is om een trendmodel te ontwikkelen en uit te werken waarmee de
gebundelde uitkering over gemeenten verdeeld kan worden. Het uitgewerkte trendmodel moet
zoveel mogelijk voldoen aan de in de verkenningsfase geformuleerde criteria met betrekking tot
prikkelwerking, rechtvaardigheid, betrouwbaarheid, enzovoorts. Zie Box 1.1.

1

IOAW: Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers
IOAZ: Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen
Bbz 2004: Besluit bijstandverlening zelfstandigen 2004.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

2

HOOFDSTUK 1

Box 1.1

De verdeelsystematiek
beoordelingscriteria

moet

zoveel

mogelijk

voldoen

aan

de

volgende

Prikkelwerking

Gemeenten worden maximaal geprikkeld om activerend beleid te voeren en de
lasten voor inkomensvoorzieningen zoveel mogelijk te beperken

Rechtvaardigheid

Gemeenten zien hun prestaties terug in het financiële resultaat. Goede
prestaties leiden tot voordeel, slechte tot nadeel.

Betrouwbaarheid

De systematiek is ontwikkeld met een wetenschappelijk verantwoorde en
reproduceerbare methode. De verdeelmaatstaven en hun gewichten zijn logisch
en verklaarbaar. De schattingen zijn gebaseerd op betrouwbare en zo actueel
mogelijke cijfers. De systematiek is stabiel.

Voorspelbaarheid

De verdeelsystematiek leidt voor gemeenten tot een zekere voorspelbaarheid
van de uitkomsten.

Uitlegbaarheid

Het ministerie kan aan gemeenten uitleggen hoe budgetten zijn onderbouwd en
hoe verschillen kunnen worden verklaard. Ook binnen gemeenten kunnen
specialisten uitleggen hoe verschillen kunnen worden verklaard.

Financiële beheersbaarheid

De financiële risico’s zijn voor gemeenten beheersbaar.

Praktische toepasbaarheid

De systematiek kan direct toegepast worden om het macrobudget te verdelen.
Dit betekent dat de gehanteerde data betrouwbaar, tijdig en volledig
beschikbaar en toegankelijk zijn.

Bij uitwerking van de variant moet daarnaast rekening gehouden met de invoering van de
Participatiewet in 2015. Hiermee wordt de bestaande doelgroep van de WWB uitgebreid met
gedeeltelijk arbeidsgeschikten (die niet meer in de Wajong of de Wsw kunnen stromen).
Tot slot is het uitgewerkte model bij voorkeur ook toepasbaar op de kleine gemeenten. Op dit
moment worden budgetten voor kleine gemeenten met minder dan 25.000 inwoners niet volgens
het objectief verdeelmodel, maar op basis van het historische aandeel, verdeeld. Bij de
middelgrote gemeente (25.000 – 40.000 inwoners) is er sprake van een gedeeltelijke toepassing
van het objectief verdeelmodel.
Dit resulteert in de volgende onderzoeksvragen:
1. Hoe kan het trendmodel uitgewerkt worden tot een direct te gebruiken en operationele
verdeelsystematiek?
2. Hoe scoort het trendmodel op de gestelde criteria prikkelwerking, rechtvaardigheid,
betrouwbaarheid, voorspelbaarheid, uitlegbaarheid, financiële beheersbaarheid en praktische
toepasbaarheid?
3. Houdt het uitgewerkte trendmodel rekening met de invoering van de Participatiewet? Zo ja,
hoe?
4. Kan het trendmodel worden toegepast op kleine gemeenten? Zijn er eventueel
uitzonderingen nodig bij toepassing van het model?

1.2

Onderzoeksaanpak

In het onderzoek is een analysebestand op gemeenteniveau samengesteld. Hierin zitten de
verdeelkenmerken die ook in het huidige verdeelmodel voor de WWB zitten, zoals
éénouderhuishoudens, lage inkomens, banen op COROP-niveau, enzovoorts. Vervolgens is
gekeken welke aanvullende kenmerken mogelijk van invloed zouden kunnen zijn op de
bijstandsuitgaven. Hierbij is voornamelijk gekeken naar kenmerken die worden toegepast bij de
MAU-aanvragen als gevolg van verdeelstoornissen en in 2009 of 2011 significant zijn bevonden

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

INLEIDING

3

(zie Bijlage 7, Heekelaar et al., 2012). Kenmerken die openbaar beschikbaar zijn via StatLine zijn
aan de dataset toegevoegd. 2 Tot slot is ook het aantal banen op gemeenteniveau toegevoegd en
zijn de arbeidsmarktkenmerken op basis van gewogen COROP–niveau berekend. In dat geval
wordt gekeken in welke COROP-regio’s de inwoners van een gemeente werken en worden de
arbeidsmarktkenmerken daarmee gewogen. Zie bijlage A voor een uitgebreide beschrijving van
het analysebestand en de gebruikte definities.
Vervolgens zijn tijdens de data-analyse deze kenmerken getoetst op hun effect op de uitgaven. Er
is gestart met een model met zoveel mogelijk kenmerken, dat gaandeweg is vereenvoudigd door
kenmerken die niet of nauwelijks statistisch significant bleken buiten beschouwing te laten. De
resultaten van deze schattingen zijn gepresenteerd en besproken met de begeleidingscommissie.
Tijdens deze bijeenkomst kwamen vragen aan bod als “zijn relaties plausibel?”, “welke set van
verdeelkenmerken heeft de voorkeur?”, “hoe moet worden omgegaan met de vraagzijde van de
arbeidsmarkt?”. De modellen zijn vervolgens verfijnd op basis van opmerkingen uit die
bijeenkomst. Vervolgens is een voorkeursmodel gekozen. Voor het voorkeursmodel is het in de
verkenningsfase opgestelde beoordelingskader ingevuld met drie varianten voor het basisjaar.

2

Er is dus alleen gekeken naar kenmerken die openbaar beschikbaar zijn of die het CBS rechtstreeks aan
het Ministerie van SZW levert. Het kan dus zijn dat relevante kenmerken niet in de analyse zijn
opgenomen, bijvoorbeeld bepaalde arbeidsmarktkenmerken, zoals kansen op de arbeidsmarkt voor
laagopgeleiden. De relevantie van dergelijke kenmerken kan nader onderzocht worden bij toekomstig
onderhoud. De verklaringskracht van het model is echter al hoog: het merendeel van de relevante
kenmerken is dus in het model opgenomen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITWERKING VERDEELMODEL WWB 2015

2

5

Het trendmodel

Het trendmodel combineert historie en objectiviteit. Bij de uitgaven in een bepaald basisjaar wordt een objectieve
ontwikkeling opgeteld. Dit prikkelt gemeenten om bijstandsgerechtigden te re-integreren naar werk.
Het trendmodel combineert historie en objectiviteit. Het model neemt de werkelijke uitgaven van
gemeenten in een bepaald basisjaar als uitgangspunt (historie) en telt daar de objectieve
ontwikkeling van de bijstandsuitgaven bij op (objectiviteit). Deze objectieve ontwikkeling wordt
geschat op basis van niet-beïnvloedbare factoren. Gemeenten ontvangen hierdoor budget voor
hun niet-beïnvloedbare uitgaven en worden zo gestimuleerd om hun beïnvloedbare uitgaven naar
beneden te brengen. De objectieve ontwikkeling wordt geschat door veranderingen in de
uitgaven van jaar op jaar te verklaren uit veranderingen in de kenmerken van gemeenten (o.a.
demografie en arbeidsmarkt). Het model schat hiernaast ook een constante per gemeente. Deze
bevat het uitgavenniveau van gemeenten dat door de tijd constant is, bijvoorbeeld vanwege de
ligging van de gemeente (grensgemeente, tussen grote steden in), beleid of omdat deze gemeente
al jaren relatief veel laagopgeleiden, allochtonen en éénouderhuishoudens heeft. Zo voorkomt het
model dat -onder andere- het (lange termijn) beleid de schatting van de objectieve ontwikkeling
beïnvloedt. Hierdoor sluit de objectieve ontwikkeling goed aan bij de onvermijdbare
bijstandsuitgaven.
Het trendmodel prikkelt de gemeente via de objectieve ontwikkeling. De objectieve ontwikkeling
geeft het verbeterpotentieel van die gemeente weer (ten opzichte van het gekozen basisjaar).
Naarmate het basisjaar verder terug in de tijd komt te liggen, wordt de prikkelwerking vergroot.
Ook de wijze waarop het basisjaar meebeweegt met de jaren is van invloed. Een basisjaar dat
meebeweegt zal een minder sterke prikkelwerking hebben dan een vast basisjaar dat niet
meebeweegt en eventueel periodiek wordt bijgesteld.
Door in het trendmodel het historisch aandeel expliciet mee te nemen, nemen naar verwachting
de herverdeeleffecten af. Het trendmodel kan daardoor ook op kleinere gemeenten toegepast
worden. Door de kleinere herverdeeleffecten neemt ook de behoefte aan uitgebreide
correctiemechanismen, zoals de ex ante aftopping, de MAU en de IAU af.
Het ontwikkelen van een verdeelsystematiek op basis van het trendmodel bestaat uit twee delen:
1. Keuze voor een model om objectieve ontwikkeling te schatten
2. Keuze voor een basisjaar

2.1

Model om objectieve ontwikkeling te schatten

2.1.1 Type model
De objectieve ontwikkeling van de bijstandsuitgaven wordt geschat met een panelmodel.
Panelmodellen zijn erop gericht de effecten van veranderingen in te schatten. Het model gebruikt
gegevens van gemeenten voor meerdere jaren, zowel met betrekking tot de uitgaven als de

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

6

HOOFDSTUK 2

verdeelkenmerken. Het model verklaart dan veranderingen in de uitgaven van jaar op jaar uit
veranderingen in de verdeelkenmerken. Dit geeft bijvoorbeeld inzicht in welke mate de
bijstandsuitgaven van een gemeente stijgen als het percentage WW-uitkeringen binnen die
gemeente stijgt.
Het grote voordeel van paneldata-analyse is dat het model gebruikmaakt van een
gemeentespecifieke constante. Daardoor biedt het een oplossing voor het ontbreken van
relevante verklarende variabelen. Dit is de zogenaamde ‘omitted variable bias’, (zie ook pag. 94
Heekelaar et al., 2012 en Allers & Toolsema, 2012). Het probleem met omitted variable bias is
dat verschillen in bijstandsuitgaven bijvoorbeeld ook kunnen worden veroorzaakt door
verschillen in beleid en uitvoering. Beleid en uitvoering zijn moeilijk meetbaar en bovendien
beïnvloedbaar door de gemeenten. Bij een regressiemodel, zoals het huidige objectief
verdeelmodel, worden deze daarom niet meegenomen in de schatting. Hierdoor kunnen de
gewichten van de overige verdeelkenmerken worden verstoord als deze ook samenhangen met
beleid en/of uitvoering. Stel bijvoorbeeld dat gemeenten met veel lage inkomens een
ruimhartiger bijstandsbeleid voeren dan gemeenten met weinig lage inkomens. Dan zal het effect
van lage inkomens op de bijstandsuitgaven worden overschat als het beleid niet meegenomen
wordt in de schatting. Ook het ontbreken van andere relevante kenmerken zoals de ligging van
de gemeente en of er sprake is van een centrumfunctie, die van invloed zijn op de uitgaven,
kunnen de gewichten verstoren.
Zoals gezegd, biedt paneldata-analyse 3 hier een oplossing voor. Doordat gemeenten door de tijd
gevolgd worden, kunnen (niet-)waargenomen kenmerken zoals beleid, uitvoering, de ligging,
centrumfunctie, enzovoorts, die constant zijn door de tijd worden toegekend aan een
gemeentespecifieke constante. De geschatte gewichten voor de verdeelkenmerken worden dan
niet meer verstoord door deze kenmerken en geven een zuiver beeld van het effect van een
verandering in de verdeelkenmerken op een verandering in de bijstandsuitgaven. Paragraaf 2.1.7
gaat nader in op de gemeentespecifieke constanten.

2.1.2 Uitgavengegevens
De te verdelen grootheid is de bijstandsuitgaven per huishouden van 15 tot 65 jaar in een
gemeente. Het model gebruikt uitgavengegevens van gemeenten voor zeven jaargangen. Dit
betekent dat het model 2012 gebruikmaakt van uitgavengegevens over 2006 tot en met 2012. De
keuze voor gegevens over zeven jaren is genomen omdat zo zoveel mogelijk informatie in het
model zit. Een nadeel van deze keuze is dat de vraag naar arbeid hierdoor niet goed in het model
kan worden opgenomen. De vraag naar arbeid is vertraagd van invloed op de bijstandsuitgaven:
als de arbeidsvraag in een bepaald jaar stijgt, verwachten we één of twee jaar later hiervan een
effect op de bijstandsuitgaven. De baangegevens bevatten een trendbreuk in 2005 en 2006,

3

Bij een panelmodel moet een keuze worden gemaakt tussen een fixed of een random effects model. Als
de gemeentespecifieke constante samenhangt met de verdeelkenmerken (zoals een ruimhartig
bijstandsbeleid dat leidt tot meer lage inkomens en meer bijstandsuitgaven), dan moet een fixed effects
model gebruikt worden omdat een random effects model inconsistente schattingen geeft. Voor het
trendmodel is daarom gekozen om een fixed effects model te gebruiken. Er is hierbij gebruikgemaakt van
geclusterde standaardfouten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

HET TRENDMODEL

7

doordat is overgegaan op een andere meetmethode. 4 Vooral van 2005 op 2006 is er sprake van
een zeer grote trendbreuk. 5
Om rekening te kunnen houden met de nieuwe doelgroep uit de Participatiewet (gedeeltelijk
arbeidsgehandicapten die niet meer in de Wsw of Wajong kunnen stromen) 6 worden de uitgaven
van 2012 opgehoogd met de verwachte uitgaven voor de nieuwe doelgroep. De verwachte
uitgaven zijn bepaald door de geraamde macro-uitgaven van het Ministerie van SZW 7 te
vermenigvuldigen met een geraamd budgetaandeel voor de nieuwe doelgroep per gemeente. Dit
geraamde budgetaandeel is gebaseerd op de historische verdeling van de nieuwe doelgroep over
gemeenten, zie Tempelman en Berden (2011).
De gegevens zijn omgerekend naar de gemeentelijke indeling van 2013. In totaal gaat het dan om
408 gemeenten.

2.1.3 Mogelijke verdeelkenmerken
De vraag is welke set van verdeelkenmerken de veranderingen in de bijstandsuitgaven het best
verklaren. Hierbij is gekeken naar de verdeelkenmerken die op dit moment in het verdeelmodel
voor de bijstand zitten. Daarnaast zijn aanvullende kenmerken bekeken. Daarbij is vooral geput
uit kenmerken in de MAU-aanvragen, die in 2009 of 2011 significant van invloed bleken bij het
verklaren van verdeelstoornissen, en die via StatLine beschikbaar zijn. Box 2.1 bevat een
overzicht van alle kenmerken die zijn getoetst bij de ontwikkeling van het model. Bijlage A bevat
de exacte definities van de kenmerken.
Box 2.1 laat zien dat dit onderzoek ook kijkt naar arbeidsmarktkenmerken op gewogen COROPen (indien beschikbaar) gemeenteniveau. Dit komt omdat veel gemeenten van mening zijn dat de
regionale arbeidsmarkt nu niet goed in het model zit. Deze gemeenten herkennen de COROPgebieden niet als hun relevante arbeidsmarktregio. Eén manier om daarmee om te gaan is om te
kijken naar gewogen COROP-niveau. In dit geval wordt gekeken in welke COROP inwoners van
een bepaalde gemeente daadwerkelijk werken. Als 80 procent van de mensen in de eigen COROP
(A) werkt en 20 procent in een andere COROP (B), dan wordt bijvoorbeeld het aantal banen in
COROP A en B met 80 en 20 procent gewogen, zie De Groot en Aarts (2009). 8 Een andere
manier is om arbeidsmarktkenmerken zoveel mogelijk op gemeenteniveau mee te nemen. Dit kan
bijvoorbeeld door het aantal banen in de gemeente mee te nemen (als percentage van het aantal
inwoners van 15 tot en met 64 jaar). Het aantal banen in de handel en horeca is niet beschikbaar
op gemeenteniveau.
Ook aanbod van arbeid kan op verschillende niveaus worden meegenomen. Op (gewogen)
COROP-niveau kan gebruik gemaakt worden van de werkzame beroepsbevolking. Dit geeft een
beeld van het aantal mensen dat werkt in een bepaalde regio en dus geen beroep zal doen op
4
5
6
7
8

Tot en met 2005 kwamen banen uit de Enquête werkgelegenheid en lonen (EWL)
Het aantal banen stijgt van 2005 op 2006 met bijna 0,7 miljoen van 6,9 miljoen naar 7,6 miljoen banen.
Van 2006 op 2007 stijgt het aantal banen nogmaals met ruim 0,2 miljoen.
Het model houdt nog geen rekening met de overheveling van het zittend bestand met arbeidspotentieel
in de Wajong vanwege onzekerheden omtrent de herbeoordelingsoperatie.
In 2015 is dat 64 miljoen euro, in 2016 182 miljoen, in 2017 294 miljoen en in 2018 422 miljoen.
Bijlage A bevat een uitgebreide beschrijving van deze berekeningen

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

8

HOOFDSTUK 2

bijstand. Dit cijfer is gebaseerd op een steekproef (Enquête Beroepsbevolking) en alleen op
COROP-niveau beschikbaar. Op gemeenteniveau is informatie beschikbaar over mensen die niet
werken: de mensen met een werkloosheidsuitkering. Deze mensen lopen gevaar om in de
bijstand terecht te komen als zij geen baan vinden en hun WW-uitkering eindigt.
Box 2.1

Bij ontwikkeling van het trendmodel is zowel naar de huidige als aanvullende
kenmerken gekeken

Kenmerken huidig verdeelmodel WWB1 Aanvullende kenmerken
Lage inkomens

Niet-westerse allochtonen

Eenouderhuishoudens

Inwoners in de leeftijd 20 t/m 24 jaar

Arbeidsongeschiktheidsuitkeringen

Inwoners in de leeftijd 25 t/m 44 jaar

Allochtonen

Inwoners in de leeftijd 45 t/m 64 jaar

Laagopgeleiden

Sterfgevallen 15-64 jaar

Huurwoningen

Studenten (hbo/wo)

Relatief regionaal klantenpotentieel

Leerlingen middelbaar onderwijs

Inwoners stedelijk gebied

Inwoners in institutionele huishoudens

Werkzame beroepsbevolking (COROP)

Werkzame beroepsbevolking (gewogen COROP)

Banen in handel en horeca (COROP)

Banen in handel en horeca (gewogen COROP

Banen (COROP)

Banen (gewogen COROP)
Banen (gemeenteniveau)
WW-uitkeringen
Inwoners in aandachtswijk
Netto arbeidsparticipatie vrouwen (COROP)
Netto arbeidsparticipatie vrouwen (gewogen COROP)
Arbeidsongeschiktheidsuitkeringen (uitgesplitst naar voor 2012 en
vanaf 2012)

1

Banengroei en bevolkingsgroei zijn niet meegenomen in het trendmodel omdat een panelmodel
automatisch naar veranderingen (groei) in de kenmerken kijkt.
Alle kenmerken zijn op gemeenteniveau, tenzij anders aangegeven.

Dit onderzoek toetst ook het percentage arbeidsongeschiktheidsuitkeringen uitgesplitst naar
“voor 2012” en “vanaf 2012”. Deze variatie is toegevoegd vanwege de invoering van de
Participatiewet. De uitgavengegevens in 2012 zijn namelijk opgehoogd met de verwachte
uitgaven voor de nieuwe doelgroep. De verwachting is dat bij deze opgehoogde uitgaven het
aandeel arbeidsongeschiktheidsuitkering zwaarder mee gaat tellen bij de verdeling van de
budgetten. Dit omdat zij een proxy vormen voor de omvang van de nieuwe doelgroep. Daarom
is ook gekeken naar varianten die deze uitkeringen in twee verschillende variabelen meenemen,
namelijk:
• Percentage arbeidsongeschiktheidsuitkeringen voor 2012 (tot en met 2011 percentage AOuitkeringen, vanaf 2012 gelijk aan nul)
• Percentage arbeidsongeschiktheidsuitkeringen vanaf 2012 (voor 2012 nul, vanaf 2012 gelijk
aan percentage AO-uitkeringen)
De verwachting is dat het gewicht voor arbeidsongeschiktheidsuitkeringen met ingang van 2012
groter is.
Hiernaast is in een technische bijeenkomst besloten om jaareffecten op te nemen in het model
om zo te corrigeren voor landelijke trends (zoals conjunctuur, vergrijzing en landelijke

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

HET TRENDMODEL

9

beleidswijzigingen). Door deze effecten expliciet op te nemen kunnen landelijke trends de
gewichten van de overige verdeelkenmerken niet verstoren.
Niet al deze kenmerken kunnen tegelijkertijd worden getoetst. Dit onderzoek kijkt daarom naar
de volgende variaties:
• Arbeidsongeschiktheidsuitkeringen: totaal of uitgesplitst naar voor 2012 en vanaf 2012
• Allochtonen: totaal allochtonen of alleen niet-westerse allochtonen
• Werkenden/werklozen: werkzame beroepsbevolking (op COROP-niveau of gewogen
COROP-niveau) of WW-uitkeringen (op gemeenteniveau)
• Arbeidsvraag: banen op COROP-niveau, banen op gewogen COROP-niveau of banen op
gemeenteniveau

2.1.4 Schattingsresultaten
Deze paragraaf presenteert vier varianten met de beste uitkomsten. Deze modellen hebben de
beste verklaringskracht (R2), geven plausibele relaties tussen verdeelkenmerken en uitgaven en
houden zoveel mogelijk rekening met de wensen van gemeenten. Zo gaven gemeenten aan een
voorkeur te hebben voor een eenvoudig model waarin het aantal verdeelkenmerken beperkt is.
Kenmerken die niet of nauwelijks significant bleken zijn daarom afgevallen. Ook moet het model
goed uitlegbaar zijn en vinden gemeenten het belangrijk dat de gewichten geen onlogische tekens
hebben. Verder vinden gemeenten het belangrijk dat kenmerken zoveel mogelijk op gemeentelijk
niveau gemeten worden.
Het model kan op alle gemeenten worden toegepast, dus ook de kleine(re) gemeenten. Bijlage A
bespreekt stap voor stap de analyse die is doorlopen om tot deze varianten te komen.
In alle varianten stijgen de uitgaven per huishouden in een gemeente als het aandeel huishoudens
met een laag inkomen stijgt (Tabel 2.1). Dit is volgens verwachting. Hoe meer lage inkomens, hoe
groter het aantal mensen dat mogelijk een beroep gaat doen op de bijstand. Een nadeel van dit
kenmerk is overigens dat het deels beïnvloedbaar is door de gemeenten. Bijstandshuishoudens
vallen namelijk ook onder de definitie laag inkomen. Het kenmerk is toch opgenomen, omdat het
een beter model oplevert. Daar komt bij dat de bijstandsgerechtigden een onderdeel van de groep
lage inkomens vormen en niet de gehele groep betreffen. Het effect is dus indirect. Daarnaast is
er sprake van vertraging. Pas na twee jaar werkt een stijging van het aandeel huishoudens met lage
inkomens als gevolg van een gestegen aantal bijstandsgerechtigden door in de verdeling. Ook in
het verleden woog dit bezwaar niet op tegen het voordeel van een beter model. Wel is het aan te
bevelen om in de toekomst te toetsen of een gecorrigeerde maatstaf gebruikt kan worden, waarbij
de bijstandsgerechtigden uit de maatstaf worden gelaten.
Een toename in het aandeel arbeidsongeschiktheidsuitkeringen geeft een toename in de uitgaven.
Een verklaring hiervoor kan zijn dat het aandeel AO-uitkeringen een indicatie is voor de mate
van uitkeringsafhankelijkheid in de gemeente. Dit betekent dat een toename in het aandeel AOuitkeringen leidt tot meer uitkeringsafhankelijkheid en dus ook tot meer bijstandsontvangers. Een
andere verklaring is dat er sprake kan zijn van verdringing op de arbeidsmarkt doordat deze
mensen werken in banen die anders door bijstandsgerechtigden vervuld zouden worden. Het gaat
hier om een robuust resultaat. Alle modellen (ook degenen die hier niet zijn gepresenteerd) geven

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

10

HOOFDSTUK 2

een positief gewicht. 9 Zoals verwacht krijgen de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen inderdaad een
groter gewicht vanaf 2012, wanneer de nieuwe doelgroep (gedeeltelijk arbeidsgeschikten) in de
uitgaven is opgenomen. Het aandeel mensen met een arbeidsongeschiktheidsuitkering vormt een
proxy voor de omvang van de nieuwe doelgroep in de gemeente. Zij gaan vanaf 2012 zwaarder
meetellen in de verdeling van de budgetten.
Tabel 2.1

Verschillende varianten geven soortgelijke geschatte gewichten
Varianten

Kenmerk

1

(1)

(2)

(3)

(4)

Jaareffecten:
2012

34,31***

34,85***

35,42***

35,89***

2011

76,72***

72,43***

77,04***

72,86***

2010

44,93***

41,21***

44,72***

41,11***

2009

10,32

-3,21

10,27

-2,85

2008

-25,89***

-36,97***

-25,92***

-36,67***

2007

-21,44***

-26,95***

-21,44***

-26,79***

2006

ref

ref

ref

ref

Lage inkomens (t-2)

2,08*

2,14**

2,04*

2,10*

AO-uitkeringen voor 2012

22,27***

21,44***

22,89***

22,05***

AO-uitkeringen vanaf 2012

34,57***

33,11***

35,08***

33,64***

WW-uitkeringen (t-1)

11,57

-

Inwoners in institutionele hh

9,31**

8,87**

-

-

497,10*

497,10*

497,10***

497,10***

2856

2856

2856

2856

R-kwadraat (overall, adjusted)

98,0

98,0

98,0

98,0

R-kwadraat (within)3

66,6

66,5

66,6

66,4

Constante2
N
3

11,22

-

Significantie: * p<0.10; ** p<0.05; *** p<0.01
De modellen zijn inclusief de nieuwe doelgroep
1

Alle kenmerken (m.u.v. lage inkomens) zijn percentages ten opzichte van het aantal inwoners van 15 t/m 64
jaar in de gemeente. Lage inkomens is in percentage van het aantal huishoudens met inkomen. In
principe zijn zo recent mogelijke gegevens over de kenmerken opgenomen. Bij lage inkomens zijn
alleen gegevens met twee jaar vertraging beschikbaar. Bij WW-uitkeringen is een vertraging
opgenomen omdat dat logischer is.
2
De constante van het model moet niet verward worden met de gemeentespecifieke constanten die niet staan
weergegeven omdat die voor iedere gemeente verschillen. Voor alle vier varianten zijn de
gemeentespecifieke effecten significant. De constante en gemeentespecifieke effecten zijn zodanig
geschaald dat de constante de gemiddelde uitgaven per huishouden van 15-65 jaar in deze periode
representeert. Dit heeft geen gevolgen voor de overige gewichten.
3
De overall R2 geeft de verklaringskracht van het hele model inclusief de gemeentespecifieke constanten. Deze
geeft weer hoe goed de voorspelde en werkelijke uitgaven op elkaar aansluiten. De within R2 geeft de
verklaringskracht van het getransformeerde model, waarbij de gemeentespecifieke constanten buiten
beschouwing zijn gelaten. Dit geeft aan hoe goed de veranderingen binnen gemeenten worden
verklaard door de verdeelmaatstaven.
Bron: Berekeningen SEO Economisch Onderzoek

Ook de gewichten voor het aandeel WW-uitkeringen sluiten aan bij de verwachtingen. Een
stijging in het aandeel werklozen in het voorgaande jaar, leidt tot een stijging van de uitgaven. Het
effect is echter net niet significant op 10%-niveau (p-waarde = 0,108). Dit is de reden waarom in
twee varianten het aandeel WW-uitkeringen niet mee is genomen. De verklaringskracht daalt in
9

Dit is in tegenstelling tot het huidige verdeelmodel voor de bijstand waarin het aandeel mensen met een
arbeidsongeschiktheidsuitkering een negatief teken hebben. De gedachte hierachter was dat iemand die
een arbeidsongeschiktheidsuitkering ontvangt geen bijstandsuitkering meer kan ontvangen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

HET TRENDMODEL

11

dat geval iets. De reden waarom het aandeel WW-uitkeringen toch is opgenomen is dat WWuitkeringen zijn gemeten op gemeenteniveau en daardoor meer recht doen aan de lokale situatie.
Dit vinden gemeenten belangrijk. Daarnaast krijgt dit kenmerk een groter effect als de nieuwe
doelgroep in omvang toeneemt. Ook blijkt het kenmerk een sterk significant effect te hebben als
de uitgaven vanaf 2007 worden meegenomen in het model. De verwachting is dus dat het
kenmerk in de toekomst een grotere rol gaat spelen. Nadeel van het kenmerk WW-uitkeringen is
dat de gegevens zijn gebaseerd op een uitkeringsregeling en dat veranderingen van wet- en
regelgeving van invloed zijn op het verdeelkenmerk. De komende tijd zullen verschillende
hervormingen worden doorgevoerd in de WW, onder andere een verkorting van de duur. Deze
hervormingen zullen geleidelijk plaatsvinden en leiden daardoor waarschijnlijk niet tot grote
verschuivingen in het aandeel WW-uitkeringen van het ene op het andere jaar. De verwachte
gevolgen voor het trendmodel zijn dus klein. Als hierdoor landelijk jaarlijks een groter beroep
wordt gedaan op de bijstand, komt dit terecht in de jaareffecten. Ook het aandeel
arbeidsongeschiktheidsuitkeringen is overigens gebaseerd op wet- en regelgeving. Dit kenmerk
zal gaan verschuiven als de Participatiewet in werking treedt, vooral wanneer het huidige zittend
bestand Wajong met arbeidspotentieel wordt overgeheveld naar de gemeenten. Deze groep is
omvangrijk. Voor de komende jaren heeft deze wijziging nauwelijks invloed op het model. Stel
dat het zittend bestand Wajong vanaf 2016 wordt overgeheveld. Deze cijfers komen dan in 2017
beschikbaar en worden op zijn vroegst gebruikt bij de budgetverdeling van 2018. Bij het criterium
praktische toepasbaarheid wordt nader ingegaan op manieren om hiermee om te gaan.
Tot slot laat Tabel 2.1 zien dat de bijstandsuitgaven stijgen als het aandeel mensen in
institutionele huishoudens stijgt. Dit is volgens verwachting. Bij de MAU-aanvragen hebben
gemeenten aangedragen dat het aantal zorginstellingen van invloed is op de bijstandsuitgaven. Uit
analyse blijkt dat gemeenten met veel personen in een institutioneel huishouden inderdaad hogere
bijstandsuitgaven hebben, zie bijvoorbeeld Blankers et al. (2011).
De jaareffecten laten zien dat de bijstandsuitgaven in 2007 en 2008 dalen ten opzichte van 2006.
Dit komt omdat er toen sprake was van hoogconjunctuur. Het aantal vacatures was hoog en het
aantal werklozen laag. De conjunctuur werkt vertraagd door in de bijstandsuitgaven. In 2008
begon de economische crisis, die leidde tot minder vacatures en meer werkloosheid. Dit is terug
te zien in de bijstandsuitgaven die in 2009 op het niveau van 2006 komen om daarna in 2010 en
2011 verder te stijgen. In 2012 vlakt deze stijging iets af. De uitgaven zijn in dat jaar wel gestegen,
maar dit effect wordt deels opgepikt doordat de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen vanaf 2012
apart worden opgenomen.

2.1.5 Voorkeursmodel
De vraag is welk model de voorkeur heeft. Dat is het model zonder institutionele huishoudens en
met het aandeel WW-uitkeringen (variant 3). Het kenmerk institutionele huishoudens is erg
specifiek. Het is daardoor lastig uitlegbaar waarom juist dit kenmerk effect heeft en niet het
aandeel éénouderhuishoudens, allochtonen of laagopgeleiden, ook al is het teken logisch.
Bovendien leidt het weglaten van dit kenmerk nauwelijks tot een afname in verklaringskracht.
Ondanks dat het aandeel WW-uitkeringen (net) niet significant is, heeft het toch de voorkeur dit
kenmerk op te nemen. Een groot deel van het conjunctuureffect wordt door de jaareffecten
opgepikt. Deze zijn echter landelijk en verschillen niet per gemeente. Het aandeel WW-

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

12

HOOFDSTUK 2

uitkeringen houdt rekening met de situatie op gemeenteniveau. Daarnaast wordt het effect van
dit kenmerk sterker als de nieuwe doelgroep in omvang toeneemt. Verder is het effect ook sterker
als gekeken wordt vanaf 2007. Enige nadeel is dat het kenmerk beïnvloed kan worden door weten regelgeving. Deze wijzigingen worden echter vaak geleidelijk ingevoerd waardoor geen zeer
sterke schommelingen zullen optreden als gevolg van een verandering in de regelgeving. Het
model is dan uiteindelijk gebaseerd op de volgende gegevens uit Tabel 2.2.
Tabel 2.2

CBS levert vrijwel alle gegevens voor het trendmodel
Bron*

Leverancier

Type data

Meest recente
peildatum

Uitgaven

Gemeenten

SZW

Integraal

2012

Huishoudens 15-64 jaar

GBA

CBS

Integraal

2012

Inwoners 15-64 jaar

GBA

CBS

Integraal

2012

Lage inkomens

RIO

CBS

Steekproef (t/m
2009), Integraal
(vanaf 2010)

2010

AO-uitkeringen

UWV

CBS

Integraal

2012

WW-uitkeringen**

UWV

StatLine (CBS)

Integraal

2011

* GBA= Gemeentelijke basisadministratie, RIO= Regionaal Inkomensonderzoek** Het CBS levert op dit moment
ook al gegevens over de WW-uitkeringen, deze worden echter niet toegepast in het huidig model.
Bron: SEO Economisch Onderzoek

Het voorkeursmodel bevat drie lokale kenmerken. Dit lijkt beperkt, maar in de praktijk blijken
veel kenmerken, zoals regionaal klantenpotentieel, nauwelijks door de tijd te variëren en kunnen
deze dus ook de variaties in de bijstandsuitgaven niet verklaren. Het model verklaart tweederde
van de variatie in de ontwikkeling van de bijstandslasten. Een relatief groot deel wordt dus
verklaard. Op dit moment neemt het model één kenmerk mee om de effecten van de
Participatiewet mee te nemen. Dit komt omdat de over te hevelen middelen in 2015 slechts een
klein deel van de totale bijstandsbudgetten betreft. Het effect van de Participatiewet is daardoor
de komende jaren nog klein. Voordeel van een beperkte set kenmerken is dat het de
uitlegbaarheid van het model vergroot. Hierbij speelt het ook een rol dat de door gemeenten
belangrijke geachte kenmerken in het model worden meegenomen. In de toekomst kan het
model overigens nog uitgebreid worden met het aandeel banen, zodat ook de vraag naar arbeid in
het model zit.
Het voorkeursmodel wordt gebruikt om de objectieve ontwikkeling per gemeente te berekenen.
Het model geeft voor ieder jaar voorspelde uitgaven op basis van de scores op de
verdeelkenmerken en het jaareffect. De voorspelde ontwikkeling is dan het verschil tussen de
voorspelde uitgaven in 2012 en de voorspelde uitgaven in het basisjaar (2007 bij t-5). In de
praktijk ziet de budgetberekening er dan als volgt uit (Tabel 2.3). Om de objectieve ontwikkeling
te berekenen wordt eerst het verschil genomen tussen de verdeelkenmerken in het huidige jaar en
het basisjaar. In dit voorbeeld stijgt bij gemeente X het aandeel lage inkomens van 20 naar 21
procent, een verschil van 1 procentpunt. Voor de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen is de
berekening iets complexer omdat dit kenmerk vanaf 2012 apart meeloopt om zo een indicator te
vormen voor de omvang van de nieuwe doelgroep gedeeltelijk arbeidsgehandicapten. De
verschillen in verdeelkenmerken worden vermenigvuldigd met de bijbehorende geschatte
gewichten. Dit geeft de bijdrage aan de objectieve ontwikkeling. Deze worden vervolgens bij
elkaar opgeteld. Hier komt dan het jaareffect bovenop. Dit is het verschil tussen het jaareffect in t

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

HET TRENDMODEL

13

en t-5. Zo wordt de objectieve ontwikkeling per huishouden van 15 tot en met 64 jaar verkregen.
Het budget per huishouden voor die gemeente bestaat dan uit de uitgaven in het basisjaar plus de
objectieve ontwikkeling. Het totale budget volgt dan door het budget per huishouden te
vermenigvuldigen met het aantal huishoudens van 15 tot en met 64 jaar.
Tabel 2.3

Voorbeeld budgetberekening gemeente X

Kenmerk1

Huidig jaar
(2012)

Basisjaar Verschil
(t-5, 2007)
(A)

Gewicht
(B)

Bijdrage aan objectieve
ontwikkeling (A*B)

Lage inkomens (t-2)

21,0

20,0

1,0

2,04

2,0

Arbeidsongeschikten voor
2012

0,0

7,0

-7,0

22,89

-160,2

Arbeidsongeschikten vanaf
2012

8,0

0,0

8,0

35,08

280,6

WW-uitkeringen (t-1)

2,0

3,0

-1,0

11,22

-11,2 +
111,2

Jaareffect (verschil t en t-5)

35,4

-21,4

56,8 +

Voorspelde ontwikkeling per
hh

168,0

Uitgaven per hh in basisjaar

530,0 +

Budget per hh

698,0

Aantal huishoudens in t
Budget

23.000 x
16.054.000

Bron: SEO Economisch Onderzoek

2.1.6 Belangrijke kenmerken voor gemeenten
Een aantal kenmerken dat gemeenten hebben aangedragen zit niet in de uiteindelijke varianten
omdat zij geen effect bleken te hebben op de bijstandsuitgaven. Gemeenten gaven in de
klankbordgroep aan een voorkeur te hebben voor het kenmerk “niet-westerse allochtoon” in
plaats van het totale aandeel allochtonen. In beide gevallen blijkt dat een stijging van het aandeel
(niet-westerse) allochtonen niet leidt tot een stijging van de bijstandsuitgaven. 10 Dit betekent
overigens niet dat het aandeel allochtonen helemaal niet van invloed is op de bijstandsuitgaven.
Gemeenten die al jaren relatief veel allochtone inwoners hebben, hebben hogere vaste
bijstandsuitgaven.
Verder vonden gemeenten het van belang dat de vraag naar arbeid in het model wordt
meegenomen. Doordat het trendmodel is gebaseerd op gegevens vanaf 2006 is het niet goed
mogelijk veranderingen in de vraag naar arbeid mee te nemen. Dit omdat het aantal banen in
2005 en 2006 een trendbreuk bevat en vanaf 2007 daarom veel hoger is. De gewichten voor het
aandeel banen zijn hierdoor onlogisch (positief) en worden dus niet meegenomen in het model.
Analyse wijst uit dat de gewichten wel logisch zijn als het model geschat wordt op een beperktere
set van gegevens (vanaf 2008). Het is daarom van belang om in de toekomst, bij herschattingen,
als meer jaren beschikbaar komen, het aantal banen opnieuw te toetsen. Op basis van de beperkte
10

Als geen jaareffecten opgenomen worden is het aandeel (niet-westerse) allochtonen wel van invloed op de
bijstandsuitgaven. Dit komt doordat het totaal aantal allochtonen in Nederland jaarlijks is toegenomen en
ook de bijstandsuitgaven zijn gestegen. Bij een regressie zonder jaareffecten wordt deze stijging dan
onterecht aan de stijging van het aandeel allochtonen toegerekend.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

14

HOOFDSTUK 2

set blijkt het aandeel banen op COROP-niveau het best te presteren. Overigens is het net als bij
het aandeel allochtonen, wel zo dat het gemiddelde banenniveau in het model zit. Gemeenten
met een relatief hoog aandeel banen in de periode 2006 tot en met 2012 hebben lagere
bijstandsuitgaven dan gemeenten met een relatief laag aandeel banen.
Bovengenoemde effecten komen tot uiting in de gemeentespecifieke constanten. De volgende
paragraaf zoomt daarom nader in op deze constanten.

2.1.7 Gemeentespecifieke constanten nader bekeken
Zoals gezegd maakt een panelmodel gebruik van gemeentespecifieke constanten. Hierin zitten
gemeentekenmerken die van invloed zijn op de bijstandsuitgaven en die niet of nauwelijks door
de tijd veranderen. Het gaat hier dus om lange termijn effecten. Deze paragraaf zoomt in op deze
gemeentespecifieke constanten en gaat na welke kenmerken samenhangen met een hoger niveau
aan bijstandsuitgaven.
Om te kijken welke kenmerken van invloed zijn, is het gemeentespecifieke effect verklaard uit
mogelijke relevante kenmerken, zoals het aandeel laagopgeleiden of het aandeel allochtonen,
enzovoorts. 11 Mogelijke relevante kenmerken zijn kenmerken die in het verdeelmodel van de
bijstand zoals dat nu wordt toegepast worden gebruikt, maar niet significant zijn in het
panelmodel. Deze kenmerken zijn mogelijke relevant omdat zij de afgelopen jaren van invloed
zijn gebleken op het niveau van de bijstandsuitgaven. Dat zij geen effect hadden in het
panelmodel komt doordat veranderingen van deze kenmerken niet leiden tot een verandering in
de uitgaven op korte termijn. Bijvoorbeeld een stijging van het aandeel allochtonen leidt niet tot
een stijging van de bijstandsuitgaven. Het aandeel allochtonen kan echter wel van invloed zijn als
blijkt dat gemeenten die al jaren relatief veel allochtone inwoners hebben, hogere
bijstandsuitgaven hebben. Dit effect zit dan in het vaste bedrag (de gemeentespecifieke
constante) en hoeft dus niet in het panelmodel terug te komen.
Tabel 2.4 toont de verklaring van de gemeentespecifieke constanten van het voorkeursmodel.
Dat is het model zonder institutionele huishoudens en met het aandeel WW-uitkeringen per
gemeente (variant 3 in de vorige paragraaf). Deze tabel laat zien dat gemeenten met gemiddeld
een hoog aandeel allochtonen ook hogere bijstandsuitgaven hebben. Hetzelfde geldt voor
laagopgeleiden. Dus gemeenten met meer laagopgeleiden hebben hogere uitgaven. Ook het
aandeel éénouderhuishoudens heeft een positief gewicht. Omgevingskenmerken, zoals relatief
regionaal klantenpotentieel, inwoners in stedelijk gebied en huurwoningen, zijn ook van invloed.
Een hoger relatief regionaal klantenpotentieel en een hoger aandeel huurwoningen hangt samen
met hogere uitgaven. Een hoger aandeel inwoners in stedelijk gebied hangt samen met lagere
uitgaven. Een groeigemeente (in termen van bevolkingsgroei) heeft lagere uitgaven. Deze tekens
zijn zoals verwacht. Ook het gemiddelde banenniveau en de beroepsbevolking worden gevangen
in de gemeentespecifieke constante. Gemeenten die deze zeven jaren een relatief hoog aandeel
banen (zowel in totaal als in de handel en horeca) hebben, hebben lagere uitgaven dan gemeenten
met een lager gemiddeld banenniveau. In deze gemeenten is het moeilijker om
bijstandsgerechtigden naar banen te begeleiden omdat er minder banen beschikbaar zijn.
11

Deze kenmerken kunnen natuurlijk wel variaties bevatten binnen een gemeente. Daarom wordt in deze
regressie het zevenjaarsgemiddelde (2006 tot en met 2012) gebruikt als verklarende factor.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

HET TRENDMODEL

15

Deze kenmerken verklaren gezamenlijk een groot deel van de variatie in de gemeentespecifieke
constanten: ruim 85 procent. De gemeentespecifieke constante vangt daarnaast specifieke
eigenschappen van de gemeente die niet of moeilijk in een model te vatten zijn (zoals de ligging
van de gemeente, de centrumfunctie, lange termijn beleid en uitvoering enzovoorts). Een deel
van de variatie in deze constanten blijft daarom juist onverklaarbaar. Beleid en uitvoering dat wel
(sterk) verandert door tijd is niet constant en wordt dus niet gevangen in de gemeentespecifieke
constante. Veranderend beleid en uitvoering kunnen de schattingen van de objectieve
ontwikkeling daarom wel verstoren. Bijvoorbeeld als zij samenhangen met hogere
bijstandsuitgaven en de verdeelkenmerken (bijvoorbeeld lage inkomens).
Tabel 2.4

Meer allochtonen, laagopgeleiden en éénouderhuishoudens hangen samen met
hogere bijstandsuitgaven

Kenmerk1

Gewichten

Allochtonen

6,60***

Laagopgeleiden

4,17***

Eenouderhuishoudens

79,33***

Huurwoningen

6,32***

Relatief regionaal klantenpotentieel

2,12***

Inwoners stedelijk gebied

-1,02***

Banen handel en horeca

-25,76***

Totaal banen

-4,92***

Werkzame beroepsbevolking

-7,00**

Bevolkingsgroei

-33,27***

Constante

-308,71***

N

4042

R-kwadraat

85,4

Significantie: * p<0.10; ** p<0.05; *** p<0.01
1
Alle kenmerken (behalve bevolkingsgroei en huurwoningen) zijn percentages ten opzichte van het
aantal inwoners van 15 t/m 64 jaar in de gemeente. Bij huurwoningen is het een percentage ten
opzichte van de totale woningvoorraad. Het gaat hier om zevenjaarsgemiddelden. De banengroei is
buiten beschouwing gelaten omdat die in het huidig model voor verschillende jaren niet significant is
gebleken.
2
Bij 4 gemeenten zijn geen cijfers bekend over het aantal laagopgeleiden.
Bron: Berekeningen SEO Economisch Onderzoek

Lange termijn beleid, gemiddeld aandeel allochtonen, éénouderhuishoudens, laagopgeleiden
enzovoorts worden in het trendmodel meegenomen via de gemeentespecifieke constanten. Deze
constanten worden opgenomen om de invloed van de andere factoren (WW-uitkeringen, AOuitkeringen en lage inkomens) op de uitgaven juist te kunnen schatten. Gemeenten met relatief
veel allochtonen of huurwoningen hebben dus wel relatief hogere vaste uitgaven, maar
veranderingen in het aandeel allochtonen of huurwoningen van jaar op jaar bleken niet van
invloed op de bijstandsuitgaven. Dit komt doordat het aandeel allochtonen van jaar op jaar
binnen gemeenten maar beperkt varieert. De variatie tussen gemeenten is echter wel groot. Het
gaat hier dus om structurele (lange termijn) verschillen tussen gemeenten. Daarom hoeven (en
kunnen) deze kenmerken niet opgenomen te worden in het model om de ontwikkeling te
schatten. Deze constanten komen dus niet terug in het verdeelmodel. Verdeling gebeurt immers
door de uitgaven in het basisjaar en de geschatte ontwikkeling bij elkaar op te tellen. De uitgaven
in het basisjaar zijn niet hetzelfde als de gemeentespecifieke constanten. De uitgaven hangen wel

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

16

HOOFDSTUK 2

samen met gemeentespecifieke constanten, maar bevatten ook korte termijn effecten zoals beleid
in dat jaar.

2.2

Basisjaar

Naast de objectieve mutatie, maakt het trendmodel gebruik van een basisjaar. Dit jaar dient als
uitgangspunt voor de verdeling van de budgetten over gemeenten. De werkelijke uitgaven in het
basisjaar vormen de basis waarbij een objectieve mutatie wordt opgeteld of afgehaald. De
objectieve mutatie volgt door de gewichten in Tabel 2.1 te vermenigvuldigen met het verschil in
de kenmerken tussen jaar t en het basisjaar.
Dit onderzoek werkt het voorkeursmodel uit voor drie verschillende basisjaren. Dit geeft een
beeld van de invloed van het basisjaar op herverdeeleffecten, stabiliteit, prikkelwerking,
enzovoorts. De drie verschillende basisjaren zijn:
1. Meebewegend basisjaar t-5
2. Meebewegend basisjaar t-3
3. Vast basisjaar t-2
Uitgangspunt bij de verdeling van de gebundelde uitkering over gemeenten is dat het systeem de
gemeenten maximaal prikkelt om bijstandsgerechtigden te re-integreren naar werk en de uitgaven
aan uitkeringen duurzaam te beperken. Daarom heeft basisjaar t-5 de voorkeur. Voordeel is dat
deze periode langer is dan een collegeperiode van vier jaar, waardoor goed beleid gedurende de
collegeperiode wordt beloond en slecht beleid gestraft. Een vast basisjaar geeft een nog sterkere
prikkel, maar is moeilijk houdbaar omdat op enig moment de herverdeeleffecten te groot kunnen
worden. Hoofdstuk 3 gaat uitgebreid op de prikkelwerking van de verschillende varianten in.
Het is belangrijk om te realiseren dat het basisjaar ten opzichte van het meest recente
gegevensjaar in het model wordt genomen. In de praktijk ligt het jaar waarvoor het budget wordt
verdeeld twee jaar verder in de toekomst. Box 2.2 licht dit toe. De budgetten voor 2014 worden
bijvoorbeeld toegekend in 2013 op basis van uitgavengegevens in 2012. Basisjaar t-5 is dan 2007.
In de eerste twee gevallen beweegt het basisjaar mee. Dat betekent dat het basisjaar opschuift als
de jaren waarover schattingen gedaan worden opschuiven. Uitgaande van gegevens over de
bijstandsuitgaven voor 2012, is een basisjaar van t-5 gelijk aan 2007. Een jaar later, als uit wordt
gegaan van gegevens over 2013 schuift het basisjaar op naar 2008, enzovoorts. Bij een vast
basisjaar beweegt het basisjaar niet mee en blijft gelijk aan het eerst gekozen basisjaar. Als weer
wordt gerekend met de uitgaven voor 2012 is een basisjaar van t-2 gelijk aan 2010. In dit geval
blijft 2010 het basisjaar, ook als gegevens uit 2013, 2014 of verder worden gebruikt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

HET TRENDMODEL

Box 2.2

17

Welk jaar is in de praktijk het basisjaar?
Budgetjaar
2014

2015

2016

Budgetvaststelling/herschatting

2013

2014

2015

Uitgaven

2012

2013

2014

Basisjaar t-5, meebewegend

2007

2008

2009

Basisjaar t-3, meebewegend

2009

2010

2011

Basisjaar t-2, vast

2010

2010

2010

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITWERKING VERDEELMODEL WWB 2015

3

19

Hoe scoort het trendmodel op de
beoordelingscriteria

Dit hoofdstuk bespreekt de prikkelwerking, rechtvaardigheid, betrouwbaarheid, voorspelbaarheid, uitlegbaarheid,
financiële beheersbaarheid en praktische toepasbaarheid van het trendmodel.

3.1

Prikkelwerking

Criterium: Gemeenten worden maximaal geprikkeld om activerend beleid te voeren en de lasten voor
inkomensvoorzieningen zoveel mogelijk te beperken
Uitgangspunt bij de verdeling van de gebundelde uitkering over gemeenten is dat het systeem de
gemeenten maximaal prikkelt om bijstandsgerechtigden te re-integreren naar werk en de uitgaven
aan uitkeringen duurzaam te beperken. Het trendmodel prikkelt de gemeente via de berekende
objectieve mutatie. Deze geeft de onvermijdbare uitgaven weer en geeft gemeenten dus ook
inzicht in de omvang van hun beïnvloedbare uitgaven. Dit geeft het verbeterpotentieel van de
gemeente (ten opzichte van het gekozen basisjaar). Door in het trendmodel het historisch aandeel
expliciet mee te nemen is er minder behoefte aan dempers en vangnetten. Dempers en
vangnetten verminderen de prikkelwerking. Het trendmodel kan daarnaast toegepast worden op
kleine(re) gemeenten. Ook dit versterkt de prikkelwerking.
De keuze van het basisjaar beïnvloedt de prikkelwerking van het trendmodel. Naarmate het
basisjaar verder terug in de tijd komt te liggen, wordt de prikkelwerking vergroot. Ook de wijze
waarop het basisjaar meebeweegt met de jaren is van invloed. Een basisjaar dat op t-3 wordt
gesteld en meebeweegt zal een minder sterke prikkelwerking hebben dan een vast basisjaar dat
niet meebeweegt en alleen periodiek wordt bijgesteld. In dat laatste geval ervaren gemeenten
meerjarig voor- c.q. nadeel van goede c.q. slechte prestaties.
Tabel 3.1 toont de sterkte van de prikkel per gemeente. Gekeken is wat er gebeurt als de
gemeente vanaf 2012 het bijstandsvolume met een uitkering af of juist toe laat nemen. 12 Bij deze
berekening blijven de modelschattingen gelijk (ceteris paribus). De objectieve mutatie is dus
constant voor al deze jaren. De sterkte van de prikkel is de mutatie in het WWB-budget gedeeld
door een gesimuleerde mutatie in de uitgaven. Dit geeft weer hoeveel het een gemeente oplevert
of kost als het bijstandsvolume daalt of stijgt. Een waarde van 1 betekent dat als de uitgaven met
x euro dalen (of stijgen), het budget ook met x euro daalt (of stijgt). Er is dan geen financiële
prikkel omdat een besparing in de uitkeringslasten resulteert in een lager budget en een toename
van de uitkeringslasten leidt tot een hoger budget. Een waarde van 0 betekent dat er sprake is van
een maximale prikkel. De besparing in de uitgaven mag de gemeente dan houden (of moet zij zelf
bekostigen bij een stijging van de uitgaven). Het trendmodel kent twee uitkomsten: een 0
(maximale prikkel) of een 1 (geen prikkel).

12

Een stijging van daling van de uitgaven met een bepaald percentage geeft dezelfde tabel.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

20

HOOFDSTUK 3

Tabel 3.1 laat zien dat bij een basisjaar dat vijf jaar terug in de tijd ligt voor de eerste jaren een
maximale prikkel geldt. De uitgaven die gemeenten besparen hebben in die jaren geen invloed op
het budget. Het budget voor 2019 wordt vastgesteld op basis van uitgavengegevens in 2017. Dit
betekent dat 2012 het basisjaar is (bij t-5). Na zeven jaar is het basisjaar dus verschoven naar
2012, het jaar waarin de besparing voor het eerst plaatsvond. Het budget dat de gemeente in 2019
ontvangt is gebaseerd op de daadwerkelijke uitgaven in 2012 en daalt daarom met x, de hoogte
van de besparing. Vanaf nu wordt de besparing volledig afgeroomd. Als het basisjaar t-3 is en
meebeweegt worden de besparingen eerder afgeroomd (of stijgingen van de uitgaven eerder
gehonoreerd). In 2016 vormen de uitgaven in 2014 de basis en is bij t-3 het basisjaar dus gelijk
aan 2011. In dat jaar vond nog geen besparing plaats en de gemeente mag de gerealiseerde
besparing van x in 2016 dus in zijn geheel houden. In 2017 vormt 2012 het basisjaar en daalt het
budget van de gemeente (met x). Bij een vast basisjaar worden besparingen nooit afgeroomd en is
er dus structureel sprake van een maximale prikkel. Gemeenten ervaren dan meerjarig voor- of
nadeel van goede of slechte prestaties. Nadeel van een vast basisjaar is dat op termijn de
herverdeeleffecten te groot kunnen worden en dat het basisjaar moet worden bijgesteld. Dit geeft
perverse prikkels. Gemeenten hebben er dan juist voordeel van om dat jaar de uitgaven relatief
hoog te houden. Om die reden heeft het de voorkeur om uit te gaan van een meebewegend
basisjaar. Om een sterke prikkel te hebben, heeft t-5 dan de voorkeur. Overigens is er bij
meebewegende basisjaren ook na t+3 of t+5 sprake van een financiële prikkel doordat extra
dalingen van het aantal uitkeringen leiden tot extra besparingen.
Tabel 3.1

Vast basisjaar of basisjaar dat verder terugligt in de tijd geeft sterkere prikkel
2012

2013

2014

2015

Structureel
(2022)

Uitgaven

-x

-x

-x

-x

-x

WWB-budget

0

0

0

0

-x

Δ WWB-budget/Δ Uitgaven

0

0

0

0

1

Uitgaven

-x

-x

-x

-x

-x

WWB-budget

0

0

0

0

-x

Δ WWB-budget/Δ Uitgaven

0

0

0

0

1

Uitgaven

-x

-x

-x

-x

-x

WWB-budget

0

0

0

0

0

Δ WWB-budget/Δ Uitgaven

0

0

0

0

0

Δ WWB-budget/Δ Uitgaven
Basisjaar t-5, meebewegend

Basisjaar t-3, meebewegend

Basisjaar t-2, vast

Bron: SEO Economisch Onderzoek

Het trendmodel is op iedere gemeente van toepassing en prikkelt daarom iedere gemeente op
dezelfde wijze. De prikkels in Tabel 3.1 gelden dus voor iedere gemeente afzonderlijk. Hierdoor
is het niet nodig om een uitsplitsing naar gemeentegrootte, regio of herverdeeleffect te maken.
Deze is voor de volledigheid wel opgenomen in de bijlage.
Tabel 3.1 beoordeelt de omvang van de prikkel door te kijken naar de mate waarin gemeenten
besparingen mogen houden. Een ander aspect van de omvang van de prikkel in het trendmodel is

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

HOE SCOORT HET TRENDMODEL OP DE BEOORDELINGSCRITERIA

21

de omvang van de berekende objectieve ontwikkeling. Deze ontwikkeling is groter naarmate het
basisjaar verder terug ligt in de tijd. Bij een vast basisjaar, waarbij de besparing dus nooit wordt
afgeroomd, gaat bijvoorbeeld een sterkere prikkel uit van t-3 dan van t-2. Tabel 3.2 illustreert dit.
Bij een basisjaar van t-5 bestaat het budget voor gemeenten gemiddeld voor 72 procent uit de
uitgaven in het basisjaar en voor 28 procent uit de geschatte objectieve ontwikkeling. Bij een
basisjaar van t-2 gaat het om respectievelijk 87 en 13 procent.
Tabel 3.2

Naarmate het basisjaar verder terug in de tijd ligt, wordt meer verdeeld via de
objectieve ontwikkeling
% verdeeld via uitgaven basisjaar

% verdeeld via voorspelde ontwikkeling

Basisjaar t-5, meebewegend

72%

28%

Basisjaar t-3, meebewegend

75%

25%

Basisjaar t-2, vast

87%

13%

Bron:

SEO Economisch Onderzoek

Daarnaast geldt dat voor kleinere gemeenten de berekende objectieve ontwikkeling, en daarmee
de budgetten, een grotere spreiding kent dan bij de grotere gemeenten. Sommige kleinere
gemeenten ervaren dus een zeer sterke prikkel. Dit uit zich ook in grotere herverdeeleffecten
voor kleinere gemeenten, zie ook paragraaf 3.3.5. De voorkeur gaat uit naar een variant met
basisjaar t-5. Als blijkt dat dit niet haalbaar is voor kleine gemeenten en behoefte is aan kleinere
herverdeeleffecten, kan ervoor gekozen worden om voor kleinere gemeenten een basisjaar te
kiezen dat minder ver terug in de tijd ligt dan het basisjaar voor grotere gemeenten. Dit geeft wel
enige discrepantie tussen groepen. Als een gemeente groeit kan het dan voorkomen dat het
basisjaar verschuift van t-2 of t-3 naar t-5. Om deze overstap te vergemakkelijken kan er gekozen
worden voor een ingroeimodel, bijvoorbeeld door het basisjaar langzaam op te rekken en in de
overgangsperiode uit te gaan van t-4. Een andere optie is om voor deze gemeenten een
voortschrijdend gemiddelde te hanteren. Bijvoorbeeld door het eerste overgangsjaar de
gemiddelde uitgaven in t-2 en t-3 als het basisjaar te nemen en dit langzaam op te rekken tot t-5.

3.2

Rechtvaardigheid

Criterium: Gemeenten zien hun prestaties terug in het financiële resultaat. Goede prestaties leiden tot voordeel,
slechte tot nadeel.
Doordat het trendmodel is gebaseerd op een panelmodel wordt de geschatte objectieve mutatie
niet verstoord door (niet-)waargenomen kenmerken die niet of nauwelijks door de tijd
veranderen, zoals bepaald beleid of de centrumfunctie van gemeenten. De geschatte objectieve
mutaties sluiten daardoor naar verwachting goed aan bij de onvermijdbare bijstandsuitgaven.
Hierdoor zien gemeenten hun prestaties vertaald in financieel resultaat. Dit ervaren gemeenten
als rechtvaardig. Ook het feit dat het model uitgaat van uitgaven van de betreffende gemeente in
het verleden bevordert de rechtvaardigheid omdat zo rekening wordt gehouden met de lokale
situatie. Het model heeft een hoge verklaringskracht: de bijstandsuitgaven in een gemeente
kunnen dus goed verklaard worden met de verdeelkenmerken en de gemeentespecifieke
constante.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

22

HOOFDSTUK 3

Doordat het model de bijstandsuitgaven in een basisjaar als uitgangspunt neemt zal er minder
behoefte zijn aan dempers en vangnetten. Ook hierdoor zullen gemeenten hun prestaties meer
terug zien in het financiële resultaat. Bovendien kunnen de budgetten voor kleinere gemeenten
ook volgens de systematiek verdeeld worden.
Het gebruik van een basisjaar kan ook als onrechtvaardig worden ervaren. Gemeenten die tot het
basisjaar een slecht beleid hebben gevoerd worden daar niet voor gestraft en gemeenten die juist
goed beleid hebben gevoerd worden niet beloond. De prikkel van het trendmodel treedt immers
op vanaf het basisjaar. Door het basisjaar ver terug in de tijd te leggen op t-5 wordt dit deels
ondervangen. Het kan wel zijn dat gemeenten net in het basisjaar relatief lage (of hoge) uitgaven
hadden. Dit kan worden ondervangen door een meerjaarsgemiddelde als basis te nemen. 13
Doordat het basisjaar jaarlijks verschuift is dit een beperkt probleem.
Met gebruik van gemeentespecifieke constanten wordt er zoveel mogelijk voor gezorgd dat beleid
en uitvoering de gewichten van de verdeelkenmerken niet verstoren. Dit geldt voor beleid en
uitvoering dat min of meer constant is door de jaren heen, bijvoorbeeld een ruimhartig
bijstandsbeleid. Beleid en uitvoering dat wel (sterk) verandert door tijd wordt niet gevangen in de
constante en kan daarom de gewichten van de verdeelkenmerken beïnvloeden.

3.3

Betrouwbaarheid

Criterium: De systematiek is ontwikkeld met een wetenschappelijk verantwoorde en reproduceerbare methode. De
verdeelmaatstaven en hun gewichten zijn logisch en verklaarbaar. De schattingen zijn gebaseerd op betrouwbare en
zo actueel mogelijke cijfers. De systematiek is stabiel.

3.3.1 Wetenschappelijke methode
Het trendmodel maakt gebruik van paneldatatechnieken. Dit zijn bekende econometrische
technieken die veelvuldig worden toegepast. De meeste statistische softwarepakketten hebben
standaardcommando’s waarmee deze analyses uitgevoerd kunnen worden. De methodiek is
daarmee goed reproduceerbaar en controleerbaar door derden. 14
Het model is op wetenschappelijk verantwoorde wijze tot stand gekomen. Er is eerst nagedacht
over welke verdeelkenmerken relevant kunnen zijn bij het verklaren van stijgingen of dalingen in
de bijstandsuitgaven. Hierbij is gekeken naar kenmerken die nu in het model zitten en kenmerken
die zijn aangedragen voor de MAU-aanvragen. Daarnaast is gehoor gegeven aan de oproep van
gemeenten om te kijken naar andere niveaus dan het COROP-niveau voor de regionale
arbeidsmarkt. Vervolgens zijn verschillende varianten van het model opgesteld, waarbij al deze
kenmerken zijn getoetst. Kenmerken vielen af als zij statistisch niet significant waren en dus geen
invloed hadden op de uitgaven. Vervolgens is gekeken of de gevonden relaties plausibel en
logisch verklaarbaar waren. Bij sommige kenmerken was dit niet het geval, zoals het percentage
laagopgeleiden. Dit kenmerk had een negatief gewicht, dus een stijging van het aandeel
13

14

Bijvoorbeeld door een driejaarsgemiddelde te nemen over de uitgaven in t-6, t-5 en t-4. Voor de
kenmerken wordt dan wel uitgegaan van t-5. Het gebruik van een meerjaarsgemiddelde heeft geen
gevolgen voor de prikkelwerking van het model.
Dit onderzoek schat het trendmodel met Stata en gebruikt daarvoor het xtreg, fe commando.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

HOE SCOORT HET TRENDMODEL OP DE BEOORDELINGSCRITERIA

23

laagopgeleiden leidde tot een daling van de bijstandsuitgaven. Deze kenmerken zijn nader
onderzocht en besproken met de begeleidingscommissie. Het aandeel laagopgeleiden bleek een
grote fluctuatie van jaar op jaar te kennen. Het is niet waarschijnlijk dat dit komt door een
daadwerkelijke stijging of daling van het aandeel laagopgeleiden, maar dat steekproefvariatie de
oorzaak is. Het percentage laagopgeleiden is namelijk gebaseerd op een steekproef, waarbij vooral
bij de kleinere gemeenten het aantal waarnemingen beperkt is. Omdat dit kenmerk daarom
onbetrouwbaar is, is het niet meegenomen in het model.

3.3.2 Relaties tussen uitgaven en kenmerken
De relaties tussen verdeelkenmerken en bijstandsuitgaven in het trendmodel zijn logisch en
verklaarbaar. Zij sluiten goed aan bij de beleving van gemeenten. De relaties zijn besproken met
de begeleidingscommissie, waarin ook gemeenten deelnamen. Gemeenten gaven aan dat
kenmerken zo mogelijk op gemeenteniveau moeten worden opgenomen, omdat dan met de
lokale situatie rekening wordt gehouden. Alle opgenomen verdeelmaatstaven zijn daarom op
gemeenteniveau, uiteraard met uitzondering van de jaareffecten. Daarnaast gaven gemeenten aan
dat de vraag naar arbeid goed in het model moet terugkomen. Dat is helaas bij het trendmodel
niet mogelijk gebleken, omdat de baangegevens een (te) grote trendbreuk bevatten. In de
toekomst, zodra meer jaren beschikbaar komen, kan dit kenmerk mogelijk wel opgenomen
worden. Ook gaven gemeenten aan dat zij een voorkeur hebben voor een model met zo min
mogelijk verdeelkenmerken. Bij de keuze voor het uiteindelijke model is rekening gehouden met
deze voorkeuren. Analyse van de gemeentespecifieke constanten laat zien dat het aandeel
laagopgeleiden, allochtonen, éénouderhuishoudens, maar ook het gemiddelde banenniveau, van
invloed is op de bijstandsuitgaven. Hiermee wordt bij de verdeling rekening gehouden door de
uitgaven in het basisjaar als uitgangspunt te nemen.

3.3.3 Betrouwbare, actuele gegevens
De gebruikte data in het trendmodel zijn betrouwbaar. De uitgavengegevens komen van het
ministerie van SZW. De overige gegevens worden geleverd door het CBS. Sommige gegevens
levert het CBS direct aan het Ministerie ten behoeve van het verdeelmodel voor de WWB
(Huishoudens, Inwoners, Lage inkomens en Arbeidsongeschiktheidsuitkeringen). De overige
gegevens zijn beschikbaar via StatLine. Het trendmodel gebruikt alleen integrale gegevens en dus
geen gegevens op basis van steekproeven. Dit betekent dat schommelingen in de kenmerken
door steekproefvariatie niet van invloed kunnen zijn op de budgetverdeling. Tabel 3.3 geeft een
overzicht van de gebruikte gegevens en databronnen. De tabel toont ook de meest recente
gegevens die in het model gebruikt worden. De meeste gegevens zijn gebaseerd op 2012. Voor de
lage inkomens wordt gebruikgemaakt van 2010, omdat gegevens voor 2012 nog niet beschikbaar
zijn. WW-uitkeringen worden vertraagd meegenomen omdat deze vertraagd effect hebben op de
uitgaven. Tabel 3.3 bevat alleen de kenmerken die in het uiteindelijke model zitten. In bijlage A
staan de bronnen en peildata van alle getoetste kenmerken beschreven.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

24

Tabel 3.3

HOOFDSTUK 3

CBS levert vrijwel alle gegevens voor het trendmodel
Bron*

Leverancier

Type data

Meest recente
peildatum

Uitgaven

Gemeenten

SZW

Integraal

2012

Huishoudens 15-64 jaar

GBA

CBS

Integraal

2012

Inwoners 15-64 jaar

GBA

CBS

Integraal

2012

Lage inkomens

RIO

CBS

Steekproef (t/m
2009), Integraal
(vanaf 2010)

2010

AO-uitkeringen

UWV

CBS

Integraal

2012

WW-uitkeringen**

UWV

StatLine (CBS)

Integraal

2011

* GBA= Gemeentelijke basisadministratie, RIO= Regionaal Inkomensonderzoek** Het CBS levert op dit moment
ook al gegevens over de WW-uitkeringen, deze worden echter niet toegepast in het huidig model.
Bron: SEO Economisch Onderzoek

3.3.4 Stabiliteit herschattingen
De stabiliteit van het model wordt beoordeeld aan de hand van de stabiliteit van de schattingen
voor verschillende jaren. Tabel 3.4 toont de resultaten van verschillende herschattingen. In de
eerste kolom staat het uitgangsmodel. Dit is het model waarbij de uitgaven in 2012 zijn
opgehoogd met de fictieve uitgaven voor de nieuwe doelgroep in 2015. In de daaropvolgende
kolommen zijn die fictieve uitgaven verhoogd naar het niveau van 2016, 2017 en 2018. De laatste
kolom toont de schattingen van het model zonder de nieuwe doelgroep. In dit geval wordt het
aandeel arbeidsongeschiktheidsuitkeringen niet onderverdeeld naar de situatie voor en vanaf
2012. Omdat het trendmodel gebruikmaakt van alle beschikbare gegevens in het analysebestand,
kan geen model geschat worden voor eerdere jaren. De tabel laat zien dat de modelschattingen
behoorlijk stabiel zijn. Als de nieuwe doelgroep groter wordt, neemt het gewicht van het kenmerk
arbeidsongeschiktheidsuitkeringen vanaf 2012 toe. Dit sluit aan bij de verwachting. Het aandeel
mensen met een arbeidsongeschiktheidsuitkering in een gemeente vormt een proxy voor de
omvang van de nieuwe doelgroep. Daarnaast is te zien dat het gewicht van de kenmerken lage
inkomens en WW-uitkeringen iets toeneemt. In het model zonder de nieuwe doelgroep is te zien
dat de lage inkomens en WW-uitkeringen dan juist een kleiner gewicht krijgen. Het jaareffect
voor 2012 is in het model voor de oude doelgroep hoger dan in de modellen met de nieuwe
doelgroep. Dit komt doordat in de modellen voor de nieuwe doelgroep het aandeel
arbeidsongeschiktheidsuitkeringen vanaf 2012 apart meeloopt en dit een deel van het jaareffect in
2012 oppikt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

HOE SCOORT HET TRENDMODEL OP DE BEOORDELINGSCRITERIA

Tabel 3.4

25

Herschattingen geven stabiel beeld
Model 2012 (met nieuwe doelgroep)
2015

2016

2017

Model 2012
(zonder nieuwe
doelgroep)

2018

Jaareffecten:
2012

35,42***

33,18***

31,06***

28,64**

109,10***

2011

77,04***

77,36***

77,65***

77,99***

76,82***

2010

44,72***

44,96***

45,18***

45,44***

44,15***

2009

10,27

11,15

11,97

12,92

8,59

2008

-25,92***

-25,29***

-24,69***

-24,01***

-27,87***

2007

-21,44***

-21,10***

-20,78***

-20,42***

-22,34***

2006

ref

ref

Lage inkomens (t-2)

2,04*

ref

2,14*

ref

2,23*

ref

2,33**

1,68

AO-uitkeringen voor 2012

22,89***

23,63***

24,33***

25,14***

27,69***

AO-uitkeringen vanaf 2012

35,08***

39,16***

43,04***

47,46***

Nvt

WW-uitkeringen (t-1)

11,22

11,40

11,57

11,77

6,24

Constante1

497,10***

500,05***

502,84***

506,03***

495,51***

N

2856

2856

2856

2856

2856

R-kwadraat (overall, adjusted)2

98,0

98,0

98,0

98,0

98,0

R-kwadraat (within)2

66,6

70,5

73,8

77,0

63,3

Significantie: * p<0.10; ** p<0.05; *** p<0.01
1

De constante en gemeentespecifieke effecten zijn zodanig geschaald dat de constante de gemiddelde
uitgaven per huishouden in deze periode representeert. Dit heeft geen gevolgen voor de overige
gewichten. De gemiddelde uitgaven nemen toe omdat de nieuwe doelgroep in omvang toeneemt.
2
De overall R2 geeft de verklaringskracht van het hele model inclusief de gemeentespecifieke constanten. Deze
geeft weer hoe goed de voorspelde en werkelijke uitgaven op elkaar aansluiten. De within R2 geeft de
verklaringskracht van het getransformeerde model, waarbij de gemeentespecifieke constanten buiten
beschouwing zijn gelaten. Dit geeft aan hoe goed de veranderingen binnen gemeenten worden
verklaard door de verdeelmaatstaven.
Bron: Berekeningen SEO Economisch Onderzoek

3.3.5 Herverdeeleffecten
Ook de hoogte en de spreiding van de herverdeeleffecten geven een indicatie van de
betrouwbaarheid van het model. Een herverdeeleffect is hierbij gedefinieerd als het verschil
tussen het geschatte uitgavenaandeel volgens het model en het aandeel in de werkelijke uitgaven,
als percentage van het aandeel in de werkelijke uitgaven.
Alleen de huidige doelgroep
Analyse van de herverdeeleffecten laat zien dat, zoals verwacht, de herverdeeleffecten over het
algemeen groter zijn als het basisjaar verder terug in de tijd ligt, zie Figuur 3.1. Iets minder dan 30
procent van de gemeenten heeft een herverdeeleffect van -5 procent tot 5 procent bij een
basisjaar van t-5 (2007). Het gaat hier om 52 procent van het macrobudget. Bij een basisjaar van
t-3 (2009) valt 31 procent in deze groep (58 procent van het macrobudget). Als uitgegaan wordt
van 2010 als basisjaar (t-2) heeft 42 procent van de gemeenten een herverdeeleffect dat niet
groter is dan +/- 5 procent. Deze gemeenten zijn samen goed voor 69 procent van het
macrobudget. Het gaat hier om de herverdeeleffecten als geen rekening wordt gehouden met de
nieuwe doelgroep. De gebruikte uitgaven in 2012 zijn dus de werkelijke uitgaven zonder fictieve
ophoging. Bijlage C bevat de achterliggende tabel bij de figuur. Ook de tabellen uitgesplitst naar
gemeentegrootte staan in bijlage C

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

26

HOOFDSTUK 3

Figuur 3.1

Verdeling herverdeeleffecten bij basisjaren t-2, t-3 en t-5

100%
90%

herverdeeleffect

80%
70%

27%

60%
50%

21%

40%
30%
20%

21%

42%

>=20%

15%

17%

43%

11%
14%

41%

15%

14%

10%
0%

15% -

20%

10% -

15%

5% -

10%

0% -

5%

-5% -

0%

-10% -

-5%

-15% - -10%
gem

budget

2012 (t-2)

gem

budget

2012 (t-3)

gem

budget

2012 (t-5)

-20% - -15%
< -20%

gem = percentage gemeenten, budget = percentage van het macrobudget
De figuur toont de herverdeeleffecten op basis van het geschatte uitgavenaandeel en het werkelijke
uitgavenaandeel voor de basisjaren t-2, t-3 en t-5..
Bron: Berekening SEO Economisch Onderzoek

Inzoomen op de herverdeeleffecten op gemeentegrootte, provincieniveau en naar
bijstandsuitgaven per huishouden geeft inzicht of er grote verschillen tussen groepen gemeenten
zijn. Tabel 3.5 laat zien hoeveel gemeenten positieve en negatieve herverdeeleffecten hebben, wat
het gemiddelde absolute herverdeeleffect is en hoeveel gemeenten relatief grote
herverdeeleffecten hebben (van meer dan +/- 10 procent). De tabel laat resultaten zien voor
twee basisjaren: t-2 en t-5. De tabel voor het basisjaar t-3 staat in de bijlage. Bij beide basisjaren is
het gemiddelde absolute herverdeeleffect groter naarmate de gemeenten kleiner zijn. Voor de
grotere gemeenten (meer dan 100.000 inwoners) is het gemiddelde herverdeeleffect relatief
beperkt. Bij deze gemeenten komt het ook relatief weinig voor dat het herverdeeleffect groter is
dan +/- 10 procent. In de groep gemeenten tot 25.000 inwoners is te zien dat één gemeente een
zeer groot positief herverdeeleffect heeft (119 procent bij t-5). Deze zeer kleine gemeente ligt in
Friesland en zorgt ervoor dat het gemiddelde absolute herverdeeleffect in deze provincie afwijkt
van de overige provincies. Hetzelfde geldt in mindere mate voor Utrecht, Noord-Brabant en
Zeeland. Ook daar worden relatief grote herverdeeleffecten gevonden bij kleine gemeenten (tot
25.000 inwoners). De overige provincies tonen onderling geen opvallende verschillen. Deze
gemeenten geven minder dan 250 euro per huishouden uit aan bijstand. Dit leidt ertoe dat vooral
in deze categorie het gemiddelde absolute herverdeeleffect weer groot is.
Het gemiddelde absolute herverdeeleffect is bij t-2 gelijk aan 8,5 procent. Als uitgegaan wordt van
t-5 gaat het om 13,7 procent. Doordat vooral kleine gemeenten grotere herverdeeleffecten
hebben is het gemiddelde absolute herverdeeleffect lager als met het uitgavenaandeel gewogen
wordt. Het gaat dan om respectievelijk 4,6 en 7,1 procent. Bij een basisjaar van t-2 heeft 24
procent van de gemeenten een herverdeeleffect van meer dan 10 procent en 7 procent van de
gemeenten een herverdeeleffect van minder dan -10 procent. Dit zijn vrijwel allemaal gemeenten
tot 50.000 inwoners. Bij een basisjaar van t-5 worden de herverdeeleffecten groter. Dit effect
treedt op bij alle gemeenten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITWERKING VERDEELMODEL WWB 2015

Tabel 3.5

27

Positieve en negatieve herverdeeleffecten 2012 voor basisjaren t-2 en t-5: huidige doelgroep
Basisjaar t-2
Abs. Hve Negatief herverdeeleffect

Basisjaar t-5

Positief herverdeeleffect

Gem. <-10% Aantal

Abs. hve Negatief herverdeeleffect

Positief herverdeeleffect

Aantal

Max.

Max.

Gem.

>10%

Aantal

Max.

Gem. <-10% Aantal

Max.

Gem.

>10%

0 – 25.000 inwoners

10,2

59

-23,2

-7,4

19

135

81,5

11,4

54

16,8

64

-31,2

-10,1

31

130

119,3

20,1

80

25.000 – 50.000 inwoners

7,7

56

-16,3

-5,0

7

85

32,6

9,4

35

12,3

52

-21,4

-7,9

16

89

50,8

14,9

53

50.000 – 100.000 inwoners

6,2

25

-21,2

-5,5

3

21

19,3

7,1

6

9,0

25

-20,4

-7,2

9

21

25,8

11,2

12

100.000 – 250.000 inwoners

4,8

11

-11,0

-4,1

1

12

14,4

5,5

2

7,8

11

-18,4

-6,9

2

12

20,3

8,6

6

250.000+ inwoners

1,8

3

-3,4

-2,2

0

1

0,5

0,5

0

4,2

3

-3,8

-2,0

0

1

10,7

10,7

1

Groningen

6,5

12

-13,1

-6,3

3

11

21,9

6,6

2

5,4

12

-15,1

-6,2

3

11

9,3

4,5

0

Friesland

12,2

24

-23,2

-10,0

12

3

81,5

29,7

1

22,7

24

-29,1

-15,6

21

3

119,3

79,8

3

Drenthe

8,1

7

-11,6

-7,0

3

5

19,3

9,7

3

10,9

10

-22,3

-11,8

6

2

6,7

6,2

0

Flevoland

9,5

4

-11,0

-6,0

1

2

22,6

16,5

2

14,4

2

-13,5

-12,7

2

4

40,9

15,3

2

Utrecht

7,3

9

-19,9

-4,3

1

17

34,7

8,9

4

18,0

4

-17,7

-6,3

1

22

70,0

20,2

17

Gelderland

6,1

22

-17,1

-4,5

1

34

32,6

7,2

9

10,7

20

-21,4

-6,1

4

36

50,8

13,2

20

Limburg

7,0

7

-4,1

-2,5

0

26

20,9

8,2

9

10,3

18

-20,8

-7,9

6

15

27,2

13,1

10

Noord-Brabant

11,1

11

-21,2

-4,5

1

56

64,6

12,4

30

16,1

16

-14,1

-5,5

4

51

69,1

19,4

34

Zuid-Holland

8,8

20

-22,4

-4,6

3

47

41,1

10,6

20

13,8

14

-17,4

-5,4

3

53

51,5

16,0

30

Noord-Holland

7,9

25

-18,6

-6,6

3

28

31,6

9,1

8

13,9

18

-31,2

-10,0

5

35

41,7

15,9

23

Zeeland

9,7

4

-6,8

-3,1

0

9

29,0

12,6

4

18,9

4

-8,6

-3,4

0

9

70,1

25,8

7

7,3

9

-11,1

-4,7

2

16

23,7

8,7

5

10,2

13

-21,9

-6,0

3

12

35,6

14,8

6

Provincie

Overijssel

Bijstandsuitgaven / hh15-64
Minder dan 250 euro

22,3

3

-17,1

-6,0

1

26

81,5

24,2

18

43,2

0

-

-

0

29

119,3

43,2

29

250 – 400 euro

10,5

22

-22,4

-5,8

3

90

32,6

11,6

50

18,1

18

-29,1

-7,7

5

94

64,6

20,1

71

400 – 600 euro

6,4

43

-18,6

-4,6

4

76

21,8

7,5

23

9,1

38

-26,7

-7,3

11

81

26,2

9,9

36

600 – 800 euro

5,8

35

-23,2

-6,8

9

32

16,8

4,7

3

8,8

38

-31,2

-9,5

15

29

25,8

7,8

11

800 – 1.000 euro

6,5

19

-19,2

-6,7

5

13

19,3

6,2

2

7,6

22

-19,8

-8,1

9

10

15,5

6,6

3

Meer dan 1.000 euro

5,7

32

-17,4

-6,1

8

17

21,9

4,7

1

8,3

39

-20,8

-9,3

18

10

10,7

4,3

2

Totaal

8,5

154

-23,2

-5,9

30

254

81,5

10,0

97

13,7

155

-31,2

-8,5

58

253

119,3

16,9

152

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

Abs. Hve=gemiddeld absoluut herverdeeleffec

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITWERKING VERDEELMODEL WWB 2015

28

Zowel de huidige doelgroep als de nieuwe doelgroep
Vanaf 2015 wordt de Participatiewet ingevoerd. Dit betekent dat mensen met arbeidspotentieel
die voorheen in de Wajong of Wsw konden stromen onder de bijstand komen te vallen. Ook het
zittend bestand van de Wajong zal worden herbeoordeeld. Deze groep is nu nog buiten
beschouwing gelaten vanwege onzekerheden omtrent de herbeoordelingsoperatie. Om rekening
te kunnen houden met de nieuwe doelgroep zijn de uitgaven in 2012 opgehoogd met een fictief
deel. Dit fictieve deel is bepaald door de geraamde macrouitgaven van SZW te vermenigvuldigen
met een geraamd budgetaandeel voor de nieuwe doelgroep per gemeente. Dit budgetaandeel is
gebaseerd op een historische verdeling van de nieuwe doelgroep over gemeenten, zie Tempelman
en Berden (2011). 15
Figuur 3.2 laat geen grote veranderingen in de herverdeeleffecten zien naarmate de nieuwe
doelgroep groter wordt. Dit kan komen doordat het kenmerk arbeidsongeschiktheidsuitkeringen
een samenhang vertoont met de nieuwe doelgroep en dat dit kenmerk vanaf 2012 de uitgaven
voor de nieuwe doelgroep dus goed oppikt. Het is belangrijk om te realiseren dat het basisjaar
wordt gesteld ten opzichte van de meest recente beschikbare uitgaven. Met basisjaar t-5 wordt
dus 2007 bedoeld. 16 Wat opvalt is dat een minder dan de helft van de gemeenten een negatief
herverdeeleffect heeft: ongeveer 40 procent. Dit komt omdat vooral bij grotere gemeenten
negatieve herverdeeleffecten worden gevonden. Dat is ook te zien aan het feit dat deze
gemeenten gezamenlijk ruim 60 procent van het macrobudget ontvangen. Bij een basisjaar van t2 heeft ook ongeveer 40 procent van de gemeenten een negatief herverdeeleffect (Figuur 3.3).
Het gaat hier om iets kleinere gemeenten dan bij het basisjaar t-5: zij zijn samen goed voor ruim
50 procent van het macrobudget.
De herverdeeleffecten nemen wederom in omvang af als het basisjaar minder ver terug in de tijd
wordt gekozen, dus t-3 of t-2. Figuur 3.3 laat zien dat bij een basisjaar van t-2 (2010) de
gemeenten die samen ongeveer 70 procent van het macrobudget bevatten een herverdeeleffect
hebben dat kleiner is dan +/- 5 procent. Het gaat hier om een stabiel resultaat: de uitkomsten
veranderen nauwelijks als de nieuwe doelgroep in omvang toeneemt.

15

16

De budgetaandelen uit dit onderzoek zijn deels aangepast omdat nu geen huishouduitkeringstoets meer
geldt voor de bijstand en omdat er geen verplichting komt voor gemeenten om 30.000 beschutte
arbeidsplaatsen te realiseren. Dit was onder de Wet Werken naar Vermogen nog wel het geval.
Bijlage C bevat weer de achterliggende tabellen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

HOE SCOORT HET TRENDMODEL OP DE BEOORDELINGSCRITERIA

Figuur 3.2

29

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-5 (2007)

100%
90%
herverdeeleffect
>=20%

80%
70%
60%
50%

14%

40%
30%

44%

18%

17%

18%

17%

42%

42%

41%

14%

14%

13%

9%

10%

10%

11%

20%

20%

10% -

15%

5% -

10%

0% -

5%

-5% -

0%

-10% -

-5%

-15% - -10%

10%
0%

15% -

-20% - -15%
gem

budget

2015

gem

budget

2016

gem

budget

2017

gem

budget

< -20%

2018

gem = percentage gemeenten, budget = percentage van het macrobudget
De figuur geeft de herverdeeleffecten voor de herschattingen van het model 2012 (met uitgaven 2006 tot en met
2012) waarbij de uitgaven in 2012 zijn opgehoogd tot het fictieve niveau van 2015, 2016, 2017 en 2018.
Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

Figuur 3.3

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-2 (2010)

100%
90%
herverdeeleffect
>=20%

80%
70%
60%
50%

30%
23%

23%

22%

20%

30%

30%

29%

40%
30%

22%

41%

22%

40%

22%

40%

22%

40%

15% -

20%

10% -

15%

5% -

10%

0% -

5%

-5% -

0%

-10% -

-5%

20%

-15% - -10%

10%

-20% - -15%

0%

< -20%
gem

budget

2015

gem

budget

2016

gem

budget

2017

gem

budget

2018

gem = percentage gemeenten, budget = percentage van het macrobudget
De figuur toont de herverdeeleffecten voor de herschattingen van het model 2012 (met uitgaven 2006 tot en met
2012) waarbij de uitgaven in 2012 zijn opgehoogd tot het fictieve niveau van 2015, 2016, 2017 en 2018.
Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

30

HOOFDSTUK 3

Inzoomen op de herverdeeleffecten op gemeentegrootte, provincieniveau en naar
bijstandsuitgaven per huishouden geeft min of meer hetzelfde beeld als bij de herverdeeleffecten
voor alleen de huidige doelgroep. Tabel 3.6 laat zien dat de herverdeeleffecten afnemen naar mate
gemeenten groter worden. De herverdeeleffecten voor het basisjaar t-2 zijn vooral voor de
grotere gemeenten relatief klein. De twee kleine gemeenten in Friesland en Noord-Brabant
hebben ook in het model met de nieuwe doelgroep grote positieve herverdeeleffecten. Hierdoor
is het gemiddelde absolute herverdeeleffect in deze provincies groter. Bij de overige provincies
zien we gemiddeld genomen gelijke herverdeeleffecten. Bij het basisjaar t-5 wordt de spreiding
tussen provincies groter. Groningen houdt een relatief laag herverdeeleffect, Utrecht en Zeeland
gaan omhoog. Dit beeld kwam ook naar voren bij het model dat alleen naar de huidige doelgroep
keek. Ook nu is te zien dat vooral bij gemeenten met lage uitgaven per huishouden de
herverdeeleffecten, zowel positief als negatief, het grootst zijn. Dit hangt samen met de verdeling
naar gemeentegrootte. Over het algemeen geldt dat de grotere gemeenten hogere uitgaven per
huishouden hebben. De tabel voor het basisjaar t-3 staat in de bijlage.
Het gemiddelde absolute herverdeeleffect is voor basisjaar t-2: 8,0 procent. Als drie jaar verder
terug in de tijd gekeken wordt is het gemiddelde absolute herverdeeleffect: 12,6 procent. In dit
gemiddelde tellen alle gemeenten even zwaar. Als gewogen wordt met het uitgavenaandeel is het
gemiddelde absolute herverdeeleffect respectievelijk 4,6 en 6,8 procent voor de basisjaren t-2 en
t-5.
Samengevat
Bij de nieuwe doelgroep is te zien dat de herverdeeleffecten stabiel zijn bij herschattingen van het
model. Daarnaast geldt voor zowel de huidige doelgroep als de nieuwe doelgroep dat de
herverdeeleffecten toenemen als het basisjaar verder terug in de tijd komt te liggen. Ook komt
naar voren dat vooral kleinere gemeenten grotere herverdeeleffecten hebben. Voor deze
gemeenten verklaart het model dus minder goed. Dit komt deels doordat de spreiding van de
objectieve ontwikkeling bij hen in verhouding groter is, maar ook doordat kleine gemeenten
minder makkelijk te vangen zijn in een model omdat het toeval een grotere rol speelt,
bijvoorbeeld doordat zij relatief erg weinig of juist veel bijstandsgerechtigden hebben. Een
oplossing hiervoor zou zijn om voor kleinere gemeenten een ander (later) basisjaar te hanteren
dan voor grotere gemeenten, bijvoorbeeld t-2 of t-3. Bij grote gemeenten gaat de voorkeur uit
naar t-5. Als een gemeente groeit kan het dan voorkomen dat het basisjaar verschuift van t-2 of t3 naar t-5. Om deze overstap te vergemakkelijken kan er gekozen worden voor een ingroeimodel,
bijvoorbeeld door het basisjaar langzaam op te rekken en in het overgangsjaar uit te gaan van t-4.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITWERKING VERDEELMODEL WWB 2015

Tabel 3.6

31

Positieve en negatieve herverdeeleffecten 2015 voor basisjaren t-2 en t-5, zowel huidige als nieuwe doelgroep
Basisjaar t-2 (2010)
abs. hve Negatief herverdeeleffect

Basisjaar t-5 (2007)

Positief herverdeeleffect

Gem. <-10% Aantal

abs. hve Negatief herverdeeleffect

Positief herverdeeleffect

Aantal

Max.

Max.

Gem.

>10%

Aantal

Max.

Max.

Gem.

>10%

0 – 25.000 inwoners

9,8

77

-37,7

-7,7

18

117

68,0

11,2

48

15,2

74

-32,7

Gem. <-10% Aantal
-9,3

27

120

95,8

18,8

70

25.000 – 50.000 inwoners

7,2

55

-16,9

-5,6

7

86

27,5

8,2

28

11,4

52

-20,5

-8,0

17

89

46,2

13,5

49

50.000 – 100.000 inwoners

5,9

24

-21,4

-5,1

3

22

20,5

6,7

7

8,9

23

-20,0

-7,6

7

23

26,2

10,3

11

100.000 – 250.000 inwoners

4,0

10

-10,8

-3,6

1

13

14,5

4,4

2

7,0

12

-16,2

-5,7

2

11

17,7

8,5

3

250.000+ inwoners

2,2

3

-3,6

-2,8

0

1

0,3

0,3

0

4,1

3

-3,9

-2,3

0

1

9,6

9,6

0

Groningen

5,9

11

-11,9

-5,6

1

12

23,5

6,2

1

4,5

12

-11,6

-4,7

2

11

10,7

4,2

1

Friesland

13,4

23

-26,9

-12,6

13

4

63,5

18,0

1

21,5

24

-29,2

-16,1

21

3

95,8

65,0

3

Drenthe

8,0

7

-12,7

-6,2

1

5

20,5

10,5

3

10,4

9

-20,0

-12,2

6

3

8,9

5,0

0

Flevoland

8,1

4

-10,8

-6,3

1

2

14,3

11,7

1

11,7

2

-13,2

-11,5

1

4

31,9

11,7

1

Utrecht

7,9

13

-27,8

-6,1

2

13

33,7

9,7

5

17,0

5

-25,4

-9,5

1

21

68,6

18,8

13

Gelderland

5,8

26

-37,7

-5,2

1

30

27,5

6,2

5

9,1

21

-19,8

-6,3

4

35

34,7

10,8

15

Provincie

Limburg

9,0

3

-4,8

-3,4

0

30

20,0

9,5

12

9,9

15

-17,8

-6,6

3

18

25,3

12,6

12

Noord-Brabant

10,9

16

-21,4

-4,3

2

51

68,0

13,0

31

15,9

17

-15,6

-5,9

4

50

72,7

19,3

33

Zuid-Holland

6,7

31

-21,9

-5,6

4

36

27,3

7,6

9

10,7

24

-19,0

-5,6

5

43

46,2

13,6

22

Noord-Holland

7,0

23

-19,0

-5,1

2

30

39,6

8,4

8

14,3

18

-32,7

-9,5

4

35

44,0

16,7

24

Zeeland

7,9

3

-8,7

-4,1

0

10

21,8

9,1

4

17,0

4

-9,4

-3,9

0

9

58,2

22,8

5

Overijssel

6,6

9

-12,4

-5,3

2

16

21,0

7,4

5

9,2

13

-16,6

-5,6

2

12

38,7

13,0

4

Bijstandsuitgaven / hh15-64
Minder dan 250 euro

22,0

6

-37,7

-13,5

3

19

68,0

24,8

16

37,9

1

-2,4

-2,4

0

24

95,8

39,4

22

250 – 400 euro

8,8

33

-27,8

-6,1

4

78

39,6

10,0

35

16,8

24

-29,2

-8,9

6

87

55,6

18,9

61

400 – 600 euro

6,8

50

-19,0

-5,2

5

72

20,6

7,9

24

9,3

44

-27,0

-7,0

9

78

28,9

10,6

37

600 – 800 euro

6,4

30

-26,9

-7,4

8

34

16,8

5,5

5

8,6

33

-32,7

-9,5

15

31

26,2

7,7

10

800 – 1.000 euro

6,1

21

-18,7

-6,0

4

16

20,5

6,3

3

7,4

24

-19,4

-7,7

8

13

17,8

6,9

2

5,8

29

-17,5

-6,1

5

20

23,5

5,3

2

7,8

38

-20,0

-8,7

15

11

12,0

4,8

1

8,0

169

-37,7

-6,3

29

239

68,0

9,3

85

12,6

164

-32,7

-8,2

53

244

95,8

15,6

133

Meer dan 1.000 euro
Totaal
Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITWERKING VERDEELMODEL WWB 2015

3.4

32

Voorspelbaarheid

Criterium: De verdeelsystematiek leidt voor gemeenten tot een zekere voorspelbaarheid van de uitkomsten.
De geschatte gewichten uit het trendmodel zijn relatief stabiel. Dit komt doordat het model
geschat wordt op meerdere jaren. Toch is het lastig voor gemeenten om op basis van hun
uitgaven in het basisjaar en de mutatie in de verdeelkenmerken een inschatting te maken van hun
toekomstige budget. Dat komt doordat het budget afhankelijk is van het macrobudget en de
scores van andere gemeenten op de verdeelkenmerken.
Het is mogelijk om een budgetberekeningstool te maken waarmee de gemeenten een indruk
kunnen krijgen van hun budget. Omdat afzonderlijk een macrobudget wordt vastgesteld, gaat het
hier wel om een indruk. De daadwerkelijke budgetten hangen af van het beschikbare
macrobudget. Daarnaast spelen ook de wijzigingen in de verdeelkenmerken van andere
gemeenten een rol. Een budgetberekening gaat ervan uit dat er bij de andere gemeenten en in het
macrobudget geen wijzigingen optreden. Stel dat gekozen wordt voor t-5 als basisjaar. De
budgetberekeningen kunnen dan eenvoudig in een excelbestand gedaan worden. Daarvoor zijn
voor iedere gemeente de volgende gegevens nodig:
• Uitgaven in t-5
• Verdeelkenmerken in t-5
• Verdeelkenmerken in t
• Geschatte gewichten
• Macrobudget t + 2
Als gemeenten dan een inschatting willen maken van hun budget in het volgende jaar kunnen zij
hun scores op de verdeelkenmerken of hun uitgaven wijzigen en kijken wat hiervan de gevolgen
zijn voor hun budget(aandeel). Stel dat een gemeente het budget voor 2014 wil bepalen. De
meest recente gegevens zijn dan beschikbaar voor 2012. Deze gemeente kan de voorspelde
ontwikkeling berekenen door de verschillen in verdeelkenmerken tussen het huidige en basisjaar
te nemen en deze te vermenigvuldigen met het geschatte gewicht. In paragraaf 3.5 wordt dit
geïllustreerd met een rekenvoorbeeld.
De budgetvaststelling kan op hetzelfde moment als de huidige budgetvaststelling plaatsvinden,
dus september in jaar t-1. Het budget voor jaar 2015 wordt dan in 2014 bekend gemaakt. De
herschatting vindt in dat geval plaats op (uitgaven)gegevens uit 2013.
De voorspelbaarheid van het model kan ook beoordeeld worden door te kijken naar de stabiliteit
van de herverdeeleffecten. Als herverdeeleffecten van jaar op jaar weinig veranderen, zijn de
modeluitkomsten beter voorspelbaar. Dit onderzoek voert hiervoor twee analyses uit:
1. Verandering in de herverdeeleffecten bij jaarlijkse herschatting
2. Verandering in de herverdeeleffecten bij constante budgetaandelen
Voor het trendmodel kunnen deze analyses alleen voor het model inclusief de nieuwe doelgroep
uitgevoerd worden omdat geen herschattingen in het verleden gedaan kunnen worden.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

HOE SCOORT HET TRENDMODEL OP DE BEOORDELINGSCRITERIA

33

3.4.1 Verandering in de herverdeeleffecten bij jaarlijkse herschatting
Deze paragraaf beschrijft veranderingen in de herverdeeleffecten van jaar op jaar, waarbij een
jaarlijkse herschatting plaatsvindt. Tabel 3.7 toont de veranderingen in de herverdeeleffecten van
jaar op jaar als uitgegaan wordt van een meebewegend basisjaar t-5. Bijlage D beschrijft de
veranderingen bij de basisjaren t-2 en t-3. In dit geval worden de uitgaven in 2012 steeds met een
ander fictief bedrag opgehoogd en vervolgens worden de modellen herschat. De
verdeelkenmerken blijven constant. De objectieve mutatie is berekend door de verdeelkenmerken
in 2012 te vergelijken met die in t-5 (2007).
Tabel 3.4 liet al zien dat de herschattingen stabiele gewichten geven en de verwachting is dus ook
dat de herverdeeleffecten van jaar op jaar niet veel zullen veranderen. Dat wordt bevestigd in
deze tabel. Van jaar op jaar verschilt het absolute herverdeeleffect gemiddeld één procentpunt.
Over de periode 2015 tot en met 2018 is het gemiddelde verschil 2,6 procentpunt. Ook nu is te
zien dat bij kleine(re) gemeenten meer schommelingen optreden dan bij grote(re) gemeenten,
hoewel ook de veranderingen ook bij kleinere gemeenten beperkt zijn.
Tabel 3.7

Verandering in de herverdeeleffecten van jaar tot jaar bij jaarlijkse herschatting (na
invoering Participatiewet)
Aantal

Verandering
2016 t.o.v. 2015

Verandering
Verandering
Verandering
2017 t.o.v. 2016 2018 t.o.v. 2017 2018 t.o.v. 2015

Gem.

<10%

Gem.

<10%

Gem.

<10%

Gem.

<10%

Inwonertal
0 – 25.000 inwoners

194

1,2

193

1,0

194

1,0

194

3,2

185

25.000 – 50.000 inwoners

141

0,8

141

0,7

141

0,8

141

2,3

138

50.000 – 100.000 inwoners

46

0,6

46

0,5

46

0,5

46

1,6

46

100.000 – 250.000 inwoners

23

0,6

23

0,5

23

0,5

23

1,6

23

250.000+ inwoners

4

0,2

4

0,2

4

0,2

4

0,6

4

Groningen

23

0,8

23

0,7

23

0,8

23

2,3

23

Friesland

27

0,9

26

0,8

27

0,8

27

2,5

25

Drenthe

12

0,5

12

0,4

12

0,5

12

1,4

12

Flevoland

6

1,0

6

0,9

6

0,9

6

2,8

5

Utrecht

26

0,8

26

0,7

26

0,7

26

2,2

25

Gelderland

56

1,3

56

1,1

56

1,1

56

3,4

54

Limburg

33

0,7

33

0,6

33

0,6

33

1,9

33

Noord-Brabant

67

1,1

67

0,9

67

0,9

67

2,9

63

Zuid-Holland

67

0,7

67

0,6

67

0,7

67

2,1

67

Noord-Holland

53

1,1

53

1,0

53

1,1

53

3,3

52

Zeeland

13

0,8

13

0,7

13

0,8

13

2,3

13

Overijssel

25

1,0

25

0,9

25

0,9

25

2,7

24

Totaal

408

1,0

407

0,8

408

0,9

408

2,6

396

Provincie

De tabel geeft de gemiddelde absolute verandering in de herverdeeleffecten en het aantal
gemeenten waarbij deze verandering kleiner is dan 10%. Er is gebruikgemaakt van t-5 als basisjaar.
Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

34

HOOFDSTUK 3

3.4.2 Verandering in de herverdeeleffecten bij constante budgetaandelen
Hiernaast is gekeken naar veranderingen in de herverdeeleffecten als de systematiek niet jaarlijks
wordt herschat. In dit geval is er sprake van constante budgetaandelen: de budgetaandelen die
volgen uit het model voor 2012 met basisjaar t-5. Hierbij zijn de uitgaven achtereenvolgens
opgehoogd met de fictieve uitgaven voor de nieuwe doelgroep in 2015 tot en met 2018. Deze
tabel geeft informatie over veranderingen in de uitgavenaandelen van gemeenten. Als de
werkelijke uitgavenaandelen door de jaren heen redelijk constant blijven, dan zijn de
herverdeeleffecten ook constant. Als de uitgaven van gemeenten van jaar op jaar sterk fluctueren,
dan geeft deze variant grote herverdeeleffecten. Ook nu weer zijn de veranderingen klein, zie
Tabel 3.8. Dit is volgens verwachting. De verwachte uitgaven voor de nieuwe doelgroep zijn in
het begin nog relatief klein ten opzichte van de WWB-uitgaven. Het effect op de
uitgavenaandelen is dan ook klein.
Tabel 3.8

Verandering in de herverdeeleffecten van jaar op jaar met constante budgetaandelen
(na invoering Participatiewet)
Aantal

Verandering
Verandering
Verandering
Verandering
2016 t.o.v. 2015 2017 t.o.v. 2016 2018 t.o.v. 2017 2018 t.o.v. 2015
Gem.

<10%

Gem.

<10%

Gem.

<10%

Gem.

<10%

Inwonertal
0 – 25.000 inwoners

194

2,5

190

2,1

192

2,2

192

6,8

153

25.000 – 50.000 inwoners

141

1,9

141

1,7

141

1,7

141

5,4

120

50.000 – 100.000 inwoners

46

0,9

46

0,8

46

0,9

46

2,7

46

100.000 – 250.000 inwoners

23

0,5

23

0,5

23

0,5

23

1,5

23

250.000+ inwoners

4

1,2

4

1,1

4

1,3

4

3,6

4

Groningen

23

1,7

23

1,5

23

1,5

23

4,7

21

Friesland

27

1,4

25

1,1

26

1,2

26

3,7

25

Drenthe

12

1,3

12

1,2

12

1,2

12

3,7

12

Flevoland

6

1,7

6

1,4

6

1,5

6

4,6

5

Utrecht

26

1,7

26

1,5

26

1,6

26

4,8

24

Gelderland

56

2,7

56

2,3

56

2,4

56

7,3

43

Limburg

33

1,6

33

1,4

33

1,5

33

4,5

29

Noord-Brabant

67

3,0

65

2,5

66

2,6

66

8,1

45

Zuid-Holland

67

1,5

67

1,3

67

1,4

67

4,2

62

Noord-Holland

53

1,6

53

1,4

53

1,4

53

4,4

47

Zeeland

13

1,2

13

1,0

13

1,1

13

3,3

12

Overijssel

25

2,6

25

2,2

25

2,3

25

7,0

21

Totaal

408

2,0

404

1,7

406

1,8

406

5,5

346

Provincie

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

3.4.3 Samengevat
Deze paragraaf laat zien dat veranderingen in de herverdeeleffecten van jaar op jaar klein zijn. Dit
geldt als een jaarlijkse herschatting plaatsvindt, maar ook als constante budgetaandelen gebruikt

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

HOE SCOORT HET TRENDMODEL OP DE BEOORDELINGSCRITERIA

35

worden. Basisjaar t-2 en basisjaar t-3 geven hetzelfde beeld: de veranderingen van jaar op jaar zijn
klein. Hierbij is alleen gekeken naar de modellen voor de nieuwe doelgroep. Voor de huidige
doelgroep kunnen geen herschattingen gedaan worden omdat alle beschikbare cijfers al in het
oorspronkelijke model zitten. De herverdeeleffecten zijn stabiel omdat de nieuwe doelgroep
relatief klein is en dus geen grote invloed heeft op de uitgavenaandelen. Anderzijds gaven de
herschattingen een stabiel beeld en de verwachting was dus ook dat de herverdeeleffecten van
jaar op jaar niet veel zouden veranderen door een herschatting.

3.5

Uitlegbaarheid

Criterium: Het Ministerie kan aan gemeenten uitleggen hoe budgetten zijn onderbouwd en hoe verschillen kunnen
worden verklaard. Ook binnen gemeenten kunnen specialisten uitleggen hoe verschillen kunnen worden verklaard.
Deze paragraaf bevat voorbeeldteksten die door het Ministerie kunnen worden gebruikt richting
de gemeenten en voor de interne communicatie binnen gemeenten. Deze teksten geven een
uitleg van de onderbouwing van de budgetten en de jaarlijkse veranderingen in de
budgetaandelen.
Het trendmodel combineert historie en objectiviteit. Het model neemt de werkelijke uitgaven van
gemeenten in een bepaald basisjaar als uitgangspunt en telt daar de objectieve ontwikkeling van
de bijstandsuitgaven bij op. Deze objectieve ontwikkeling wordt geschat op basis van nietbeïnvloedbare factoren en geeft daarom zicht op de niet-beïnvloedbare uitgaven. Gemeenten
worden op deze manier gestimuleerd om hun (beïnvloedbare) uitgaven omlaag te brengen. Het
uiteindelijke budget hangt daarnaast ook af van het beschikbare macrobudget.
De objectieve ontwikkeling wordt geschat door veranderingen in de uitgaven van jaar op jaar te
verklaren uit veranderingen in de kenmerken van gemeenten, zoals het aandeel lage inkomens,
het aandeel arbeidsongeschiktheidsuitkeringen en het aandeel mensen met een WW-uitkering. Als
bijvoorbeeld het aandeel lage inkomens stijgt van 20 naar 21 procent, dan stijgen de uitgaven per
huishouden met het geschatte gewicht. Het model schat hiernaast ook een constante per
gemeente. Deze bevat het uitgavenniveau van gemeenten dat door de tijd constant is,
bijvoorbeeld vanwege de ligging van de gemeente (grensgemeente, tussen grote steden in) of
omdat deze gemeente al jaren relatief veel laagopgeleiden, allochtonen, eenouderhuishoudens en
banen heeft. Zo houdt het model rekening met het feit dat iedere gemeente uniek is.
Veranderingen in de budgetten van jaar op jaar kunnen verschillende oorzaken hebben, namelijk:
• Verlegging van het basisjaar
Bij een aanpassing van het basisjaar vormen de uitgaven in het nieuwe basisjaar het
uitgangspunt voor vaststelling van de budgetten.
• Fluctuaties in de verdeelkenmerken
Veranderingen in de verdeelkenmerken van jaar op jaar beïnvloeden ook de hoogte van de
budgetten. Als een gemeente een relatief grote groei in het aandeel WW’ers kent, zal de
geschatte objectieve ontwikkeling en dus het budget voor deze gemeente groter zijn.
• Aanpassing van de gewichten door een herschatting

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

36

HOOFDSTUK 3

Een herschatting zal ertoe leiden dat de geschatte gewichten veranderen. Dit is vaak wenselijk
omdat een herschatting inspringt op actuele ontwikkelingen, zoals een toenemende omvang
van de nieuwe doelgroep.
• Veranderingen in het macrobudget
Tot slot is ook de hoogte van het macrobudget van belang. Als het macrobudget afneemt, zal
de hoogte van het budget ook afnemen als het budgetaandeel niet verandert.
Onderstaande tabel geeft een rekenvoorbeeld voor de vaststelling van het budget voor een
fictieve gemeente X. Om de objectieve ontwikkeling te berekenen wordt eerst het verschil
genomen tussen de verdeelkenmerken in het huidige jaar en het basisjaar. In dit voorbeeld stijgt
bij gemeente X het aandeel lage inkomens van 20 naar 21 procent, een verschil van 1
procentpunt. Voor de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen is de berekening iets complexer omdat
dit kenmerk vanaf 2012 apart meeloopt om zo een indicator te vormen voor de omvang van de
nieuwe doelgroep gedeeltelijk arbeidsgehandicapten. De verschillen in verdeelkenmerken worden
vermenigvuldigd met de bijbehorende geschatte gewichten. Dit geeft de bijdrage aan de
objectieve ontwikkeling. Deze worden vervolgens bij elkaar opgeteld. Hier komt dan het
jaareffect bovenop. Dit is het verschil tussen het jaareffect in t en t-5. Zo wordt de objectieve
ontwikkeling per huishouden van 15 tot en met 64 jaar verkregen. Het budget per huishouden
voor die gemeente bestaat dan uit de uitgaven in het basisjaar plus de objectieve ontwikkeling.
Het totale budget volgt dan door het budget per huishouden te vermenigvuldigen met het aantal
huishoudens van 15 tot en met 64 jaar.
In de praktijk kan het budget afwijken van deze berekening omdat het budget afhankelijk is van
het beschikbare macrobudget. In dat geval worden de voorspelde budgetten voor alle gemeenten
bij elkaar opgeteld en een budgetaandeel per gemeente berekend. De gemeente ontvangt dit
aandeel van het macrobudget.
Tabel 3.9

Voorbeeld budgetberekening gemeente X

Kenmerk1

Huidig jaar
(2012)

Basisjaar (t-5, Verschil Gewicht
2007)
(A)
(B)

Bijdrage aan objectieve
ontwikkeling (A*B)

Lage inkomens (t-2)

21,0

20,0

1,0

2,04

2,0

Arbeidsongeschikten voor
2012

0,0

7,0

-7,0

22,89

-160,2

Arbeidsongeschikten vanaf
2012

8,0

0,0

8,0

35,08

280,6

WW-uitkeringen (t-1)

2,0

3,0

-1,0

11,22

-11,2 +
111,2

Jaareffect (verschil t en t-5)

35,4

-21,4

56,8 +

Voorspelde ontwikkeling per
hh

168,0

Uitgaven per hh in basisjaar

530,0 +

Budget per hh

698,0

Aantal huishoudens in t
Budget
Bron: SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

23.000 x
16.054.000

HOE SCOORT HET TRENDMODEL OP DE BEOORDELINGSCRITERIA

3.6

37

Financiële beheersbaarheid

Criterium: De financiële risico’s zijn voor gemeenten beheersbaar.
Uitgangspunt bij de financiële beheersbaarheid is dat financiële tekorten moeten kunnen worden
teruggedrongen door goed beleid en goede uitvoering. Naarmate de verdeling beter aansluit bij de
onvermijdbare bijstandsuitgaven, zullen gemeenten beter in staat zijn om hun tekorten terug te
dringen door het verlagen van de bijstandsuitgaven. Voor het trendmodel geldt dat de gewichten
van de verdeelkenmerken niet worden verstoord door beleid of andere (niet-)waargenomen
kenmerken die constant zijn door de tijd, zoals de centrumfunctie van een gemeente. De
geschatte objectieve mutaties sluiten daardoor beter aan bij de onvermijdbare bijstandsuitgaven.
Nadeel van het trendmodel is dat door gebruik van een basisjaar slecht beleid vóór het basisjaar
niet wordt gestraft en goed beleid niet wordt beloond. Gemeenten die hogere uitgaven in het
basisjaar hebben vanwege slecht beleid lopen vervolgens minder financieel risico omdat het voor
hen naar verwachting eenvoudiger is om de bijstandsuitgaven te verlagen en zo tekorten weg te
werken.
Over het algemeen geeft het trendmodel acceptabele herverdeeleffecten. Financiële risico’s voor
gemeenten kunnen verder beperkt worden door het basisjaar minder ver terug in de tijd te leggen.
Hiermee nemen de herverdeeleffecten af. Dit gaat dan wel ten koste van de prikkelwerking. Er
kan ook voor worden gekozen om onderscheid te maken naar gemeentegrootte bij de keuze van
een basisjaar. Voor kleinere gemeenten zijn de financiële risico’s over het algemeen groter dan
voor grote gemeenten omdat zij een kleinere buffer hebben.

3.7

Praktische toepasbaarheid

Criterium: De systematiek kan direct toegepast worden om het macrobudget te verdelen. Dit betekent dat de
gehanteerde data betrouwbaar, tijdig en volledig beschikbaar en toegankelijk zijn.
Het trendmodel maakt gebruik van gegevens die door het CBS geleverd worden. Het gaat hier
dus om betrouwbare gegevens. Een deel van de gegevens levert het CBS nu al aan het Ministerie
van SZW voor het huidige verdeelmodel. Het overige deel komt vanuit StatLine en is dus
volledig beschikbaar en toegankelijk. De kosten en administratieve lasten om deze gegevens te
vergaren zijn laag. Ook de kosten van het aanmaken van een analysebestand zijn laag. Actuele
gegevens kunnen aan dit bestand toegevoegd worden. Tabel 3.3 geeft een overzicht van de
benodigde gegevens voor het trendmodel en de databronnen en leveranciers. Bijlage A bevat de
exacte definities. Om toegankelijkheid en actuele levering voor de toekomst te waarborgen is het
verstandig om alle verdeelkenmerken op te nemen in de gegevenslevering van het CBS aan SZW.
Herschattingen op basis van de fictieve doelgroep tot en met 2018 geven een stabiel beeld (zie
Tabel 3.4). Dit geeft het vertrouwen dat het model tot en met 2018 bruikbaar en robuust is. Deze
herschattingen zijn bekeken door de uitgaven van 2012 steeds op te hogen met de verwachte
omvang van de nieuwe doelgroep. In de eerste jaren is deze naar verwachting klein en is de
invloed op de geschatte gewichten klein. In 2018 is de groep echter al behoorlijk van omvang en
neemt de invloed op de schattingen toe. Daarom is het verstandig om het model jaarlijks te

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

38

HOOFDSTUK 3

herijken. Vanaf de budgetbepaling van 2017 (uitgavenjaar 2015) komt de nieuwe doelgroep ook
in de uitgavencijfers terecht. Bij de schattingen moeten de uitgaven dan nog steeds opgehoogd
worden omdat de nieuwe doelgroep sterk in omvang toeneemt van jaar op jaar. Als de situatie is
gestabiliseerd en het model stabiel blijkt, is het niet nodig om jaarlijks een actualisatie uit te
voeren. Overigens is het aan te bevelen om bij een herschatting ook verdeelkenmerken voor de
vraag naar arbeid te toetsen. Vanwege een trendbreuk in het verleden kon deze nu niet
opgenomen worden in het model. In de toekomst is dat wellicht wel mogelijk.
Een ander belangrijk punt in het kader van de praktische toepasbaarheid is het verdeelkenmerk
arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Door de Participatiewet (voornamelijk de herbeoordelingsoperatie van het zittend bestand Wajong) zal deze groep sterk in aantal afnemen. Dit kenmerk zal
dus in de toekomst een trendbreuk bevatten. Als deze herbeoordelingsoperatie meteen na
invoering van de Participatiewet van start gaat (in 2015), moet hier bij de budgetbepaling voor
2017 en 2018 rekening mee gehouden worden. Dit kan bijvoorbeeld door het aandeel
arbeidsongeschiktheidsuitkeringen vertraagd mee te nemen, zodat de trendbreuk niet in de
verdeelkenmerken terecht komt. Het lijkt verstandig om in 2018 groot onderhoud van het model
uit te voeren. De gemeentelijke bijstandspopulatie is dan zo sterk in omvang toegenomen dat
mogelijk andere verdeelkenmerken een rol gaan spelen. Bij dit groot onderhoud kan dan ook een
meer structurele oplossing verzonnen worden voor het kenmerk arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Bijvoorbeeld door te kijken of gegevens over het aandeel arbeidsgehandicapten op
gemeenteniveau bekend zijn of benaderd kunnen worden. In 2012 heeft het CBS een enquête
gehouden onder 400 duizend mensen met vragen over aandoeningen en beperkingen, de
gezondheidsmonitor. Dit levert voldoende betrouwbare gegevens op gemeenteniveau.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITWERKING VERDEELMODEL WWB 2015

4

39

Conclusies

In dit onderzoek is een trendmodel ontwikkeld om bijstandsbudgetten over gemeenten te verdelen. Het model
prikkelt gemeenten via een geschatte objectieve ontwikkeling van de uitgaven. Het model is betrouwbaar,
voorspelbaar, goed uitlegbaar en praktisch toepasbaar. Ook de financiële beheersbaarheid lijkt acceptabel. Het
gebruik van een basisjaar kan als onrechtvaardig worden ervaren omdat goed of slecht beleid voor die tijd niet
wordt beloond of gestraft.
Dit onderzoek ontwikkelt het trendmodel. Het trendmodel combineert historie en objectiviteit.
Het model neemt de werkelijke uitgaven van gemeenten in een bepaald basisjaar als uitgangspunt
en telt daar de objectieve ontwikkeling van de bijstandsuitgaven bij op. Deze objectieve
ontwikkeling wordt geschat op basis van niet-beïnvloedbare factoren. Gemeenten worden op
deze manier gestimuleerd om hun beïnvloedbare uitgaven naar beneden te brengen.
In het onderzoek is een analysebestand op gemeenteniveau samengesteld. Hierin zitten de
verdeelkenmerken die ook in het huidige verdeelmodel voor de WWB zitten, zoals
eenouderhuishoudens, lage inkomens, banen op COROP-niveau, enzovoorts. Vervolgens is
gekeken welke aanvullende kenmerken mogelijk van invloed zouden kunnen zijn op de
bijstandsuitgaven. Hierbij is voornamelijk gekeken naar kenmerken die worden toegepast bij de
MAU-aanvragen als gevolg van verdeelstoornissen en in 2009 of 2011 significant zijn bevonden.
Daarnaast is ook het aantal banen op gemeenteniveau toegevoegd en zijn de
arbeidsmarktkenmerken op basis van gewogen COROP–niveau berekend. In dat geval wordt
gekeken in welke COROP-regio’s de inwoners van een gemeente werken en worden de
arbeidsmarktkenmerken daarmee gewogen.
Vervolgens zijn deze kenmerken tijdens de data-analyse getoetst op hun effect op de uitgaven. Er
is gestart met een model met zoveel mogelijk kenmerken, dat gaandeweg is vereenvoudigd door
kenmerken die niet of nauwelijks statistisch significant bleken buiten beschouwing te laten. De
resultaten van deze schattingen zijn gepresenteerd en besproken met de begeleidingscommissie.
De modellen zijn vervolgens verfijnd op basis van opmerkingen uit die bijeenkomst en een
technische bijeenkomst. Gemeenten gaven in de klankbordgroep aan een voorkeur te hebben
voor een eenvoudig model waarin het aantal verdeelkenmerken beperkt is. Verder vonden
gemeenten het van belang dat de vraag naar arbeid in het model wordt meegenomen en dat
kenmerken zoveel mogelijk op gemeenteniveau gemeten worden. In de technische bijeenkomst is
besloten om expliciet te corrigeren voor landelijke trends door jaareffecten mee te nemen die
voor elke gemeente gelijk zijn.
Hieruit volgde een voorkeursmodel. In dat model wordt de objectieve ontwikkeling geschat door
veranderingen in de uitgaven van jaar op jaar te verklaren uit veranderingen in het aandeel lage
inkomens, het aandeel arbeidsongeschiktheidsuitkeringen, het aandeel mensen met een WWuitkering en jaareffecten. Het model schat hiernaast ook een constante per gemeente. Deze bevat
alle kenmerken die specifiek zijn voor de gemeente en in de tijd niet variëren, zoals de ligging van
de gemeente (grensgemeente, tussen grote steden in) of een relatief groot aantal laagopgeleiden,

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

40

(niet-westerse) allochtonen en éénouderhuishoudens. Deze kunnen dan de schatting van
objectieve ontwikkeling niet verstoren. Het trendmodel kan toegepast worden op alle gemeenten.
Voor dit model is het in de verkenningsfase opgestelde beoordelingskader ingevuld. Daarbij is
steeds gekeken naar drie varianten voor het basisjaar: t-5 (meebewegend), t-3 (meebewegend) en
t-2 (vast), met een voorkeur voor t-5 vanwege prikkelwerking en houdbaarheid.

Voorstel
Voor het trendmodel bestaat de voorkeursvariant uit een model op basis van het aandeel lage
inkomens, arbeidsongeschiktheidsuitkeringen, WW-uitkeringen en jaareffecten en vanwege de
prikkelwerking heeft basisjaar t-5 de voorkeur. Als de herverdeeleffecten bij kleine(re) gemeenten
te groot worden bevonden kan ervoor gekozen worden om voor deze gemeenten een ander
basisjaar (bijvoorbeeld t-2 of t-3) te hanteren. Dit heeft de voorkeur boven aftoppingsregelingen
of andere correctieregelingen, zoals IAU of MAU, omdat die de transparantie van het model
verlagen.
Vanwege de eenvoud is het voorstel om de uitgaven in een bepaald basisjaar (t-5) als
uitgangspunt te nemen bij vaststelling van de budgetten. Als gemeenten daar een sterke voorkeur
voor hebben kan er ook voor gekozen worden om een meerjarige basis toe te passen
(bijvoorbeeld de gemiddelde uitgaven in t-4, t-5 en t-6). Reden hiervoor is dat als de uitgaven in
het basisjaar toevallig relatief laag zijn, de gemeente dan minder budget ontvangt. Omdat het
basisjaar ieder jaar verschuift ondervindt de gemeente hier slecht één jaar het effect van. In een
meerjarig gemiddelde wordt dit effect over meerdere jaren verspreid.

Prikkelwerking
Het trendmodel prikkelt iedere gemeente (dus ook de kleinere) doordat het de ontwikkeling in de
uitgaven ten opzichte van het basisjaar bepaalt op basis van door de gemeente niet-beïnvloedbare
factoren. Als de feitelijke verandering van de uitgaven lager is dan deze voorspelde objectieve
verandering, dan houdt de gemeente geld over. Als de feitelijke verandering hoger is dan de
objectieve verandering, dan moet de gemeente dat uit eigen middelen bekostigen. Naarmate het
basisjaar verder terug in de tijd komt te liggen, wordt de prikkelwerking vergroot. De voorspelde
ontwikkeling heeft dan steeds meer invloed op het budget.
Ook de wijze waarop het basisjaar meebeweegt is van invloed. Een vast basisjaar geeft een
sterkere prikkel dan een basisjaar dat jaarlijks wordt geactualiseerd. Bij een vast basisjaar is het
uitgangspunt ieder jaar hetzelfde: de uitgaven in het vaste basisjaar. De feitelijke ontwikkeling in
de uitgaven vanaf het basisjaar hebben dan geen invloed op het budget. In de praktijk lijkt een
vast basisjaar onhoudbaar, omdat de herverdeeleffecten op termijn te groot zullen worden.
Bij een meebewegend basisjaar dat vijf jaar terug in de tijd ligt, geldt dat gemeenten vijf jaar lang
voor- of nadeel hebben van goed of slecht beleid. Na vijf jaar wordt de besparing volledig
afgeroomd (of stijgingen van de uitgaven gehonoreerd). Overigens is er bij een meebewegend
basisjaren ook na t+5 sprake van een financiële prikkel doordat extra dalingen van het aantal
uitkeringen leiden tot extra besparingen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

SAMENVATTING

41

Rechtvaardigheid
Doordat het trendmodel is gebaseerd op veranderingen over de jaren wordt de geschatte
objectieve ontwikkeling niet verstoord door weinig variërende kenmerken, zoals de ligging van
een gemeente, bepaald beleid of de centrumfunctie van gemeenten. De geschatte ontwikkeling
sluit daardoor naar verwachting goed aan bij de onvermijdbare bijstandsuitgaven. Hierdoor zien
gemeenten hun prestaties vertaald in financieel resultaat. Ook het feit dat het model
gebruikmaakt van uitgaven in het verleden van gemeenten kan de ervaren rechtvaardigheid
bevorderen omdat zo rekening wordt gehouden met de lokale situatie.
Het gebruik van een basisjaar kan als onrechtvaardig worden ervaren. Gemeenten die tot het
basisjaar een slecht beleid hebben gevoerd worden daar niet voor gestraft en gemeenten die juist
goed beleid hebben gevoerd worden niet beloond.

Betrouwbaarheid
Het trendmodel is betrouwbaar. De systematiek is ontwikkeld met een wetenschappelijk
verantwoorde en reproduceerbare methode. Daarnaast zijn de relaties tussen de bijstandsuitgaven
en de verdeelmaatstaven logisch en verklaarbaar. Bovendien zijn de schattingen gebaseerd op
betrouwbare en zo actueel mogelijke cijfers. Ook blijkt de systematiek stabiel.
De herverdeeleffecten nemen, zoals verwacht, toe als het basisjaar verder terug in de tijd komt te
liggen. Ook komt naar voren dat vooral kleinere gemeenten grotere herverdeeleffecten hebben.
Dit komt deels doordat de spreiding van de objectieve ontwikkeling bij hen in verhouding groter
is, maar ook doordat bij kleine gemeenten het toeval een grotere rol speelt en dat zij daardoor
relatief erg weinig of erg veel bijstandsgerechtigden hebben. Een oplossing hiervoor zou zijn om
voor kleinere gemeenten een ander (later) basisjaar te hanteren dan voor grotere gemeenten,
bijvoorbeeld t-2 of t-3.

Voorspelbaarheid
De budgetten uit het trendmodel zijn redelijk voorspelbaar voor gemeenten. De
herverdeeleffecten zijn van jaar op jaar stabiel. Dit geldt bij een jaarlijkse herschatting, maar ook
als constante budgetaandelen gebruikt worden. Deze herverdeeleffecten zijn gebaseerd op
herschattingen waarbij de nieuwe doelgroep steeds groter wordt. Omdat alle beschikbare jaren in
het model zitten, kan het model niet herschat worden voor het verleden.

Uitlegbaarheid
Het trendmodel is goed uitlegbaar. De hoogte van het budget wordt bepaald door de uitgaven in
het basisjaar plus de objectieve ontwikkeling. Veranderingen in de budgetten van jaar op jaar
ontstaan door veranderingen in de verdeelkenmerken, verlegging van het basisjaar, aanpassing
van de gewichten door een herschatting en veranderingen in het macrobudget.

Financiële beheersbaarheid
De geschatte objectieve ontwikkeling sluit naar verwachting goed aan bij de onvermijdbare
bijstandsuitgaven. Gemeenten zijn hierdoor in staat zijn om hun tekorten terug te dringen door

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

42

goed beleid. Over het algemeen geeft het trendmodel acceptabele herverdeeleffecten. Financiële
risico’s voor gemeenten kunnen verder beperkt worden door het basisjaar minder ver terug in de
tijd te leggen. Dit gaat dan wel ten koste van de prikkelwerking.
Nadeel van het trendmodel is dat door gebruik van een basisjaar slecht beleid vóór het basisjaar
niet wordt gestraft en goed beleid niet wordt beloond. Gemeenten die in het basisjaar hogere
uitgaven hebben vanwege slecht beleid lopen vervolgens minder financieel risico omdat het voor
hen naar verwachting eenvoudiger is om de bijstandsuitgaven te verlagen en zo tekorten weg te
werken.

Praktische toepasbaarheid
Het trendmodel kan direct gebruikt worden om het macrobudget over gemeenten te verdelen.
De gehanteerde data zijn betrouwbaar, tijdig en volledig beschikbaar en toegankelijk.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITWERKING VERDEELMODEL WWB 2015

43

Literatuur
Allers, M. & L. Toolsema (2012), Doelmatige financiering van de bijstand, ESB, 97 (4641), 466469.
Bastiaansen, J. & K. Martens (2013), Vervoersarmoede belemmert arbeidsre-integratie, ESB, 98
(4671), 654-655.
Blankers, I., S. Bouman, N. de Groot et al. (2011). Eindrapport gemeente Achtkarspelen.
Orienterend onderzoek naar eventuele verdeelstoornis ten behoeve van de beoordeling
van de MAU-aanvraag, Den Haag: APE.
De Groot, N. & Aarts, L. (2009), Onderzoek verdeelmodellen WWB 2010. Den Haag: APE.
Heekelaar, M., A. Baan, T. van Herpen & A. Wenneker (2012), Verkenning verdeelmodel
inkomensdeel WWB 2014, Utrecht: Berenschot.
Tempelman, C. & C. Berden (2012), Herschatting verdeelmodel WWB en historische verdeling
nieuwe doelgroep, Amsterdam: SEO Economisch Onderzoek.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITWERKING VERDEELMODEL WWB 2015

Bijlage A

45

Uitgebreide beschrijving
modelontwikkeling

Analysebestand
Om het model te kunnen ontwikkelen is een analysebestand samengesteld. Dit bestand bevat de
kenmerken die op dit moment in het verdeelmodel voor de bijstand zitten, aangevuld met
kenmerken die zijn aangedragen door gemeenten in het kader van de MAU-aanvragen. Deze
aanvullende gegevens zijn voor de jaren 2005 tot en met 2012 (indien beschikbaar) van StatLine
gehaald. De bestanden zijn vervolgens omgezet naar de gemeentelijke indeling van 2013.
Tabel A. 1 geeft de exacte definities van alle variabelen die zijn onderzocht voor het trendmodel.
De tabel geeft eerst de kenmerken die nu in het model zit en beschrijft daarna aanvullende
kenmerken. In tegenstelling tot het huidige model gebruikt het trendmodel geen
meerjaarsgemiddelden maar de waarnemingen in een bepaald jaar, omdat het trendmodel juist
kijkt naar veranderingen van jaar op jaar. Uitzondering hierop vormen de laagopgeleiden. Dit
cijfer is een driejaarsgemiddelde omdat gegevens op gemeenteniveau anders onvoldoende
betrouwbaar zijn. Het trendmodel maakt daarnaast gebruik van de potentiële beroepsbevolking
(het aantal inwoners van 15-64 jaar) in plaats van de beroepsbevolking (het aantal inwoners van
15-64 jaar dat ten minste 12 uur per week wil werken/werkt). Dit omdat dit laatste cijfer
gebaseerd is op een steekproef en daardoor steekproefvariatie ontstaat. Daarnaast zijn de
modellen zo beter onderling vergelijkbaar omdat op gemeenteniveau alleen cijfers beschikbaar
zijn over de potentiële beroepsbevolking.
Gewogen COROP-niveau
Jaarlijkse gewichten per gemeente zijn berekend op basis van de woon-werkregiogegevens van
het CBS. Deze gewichten worden gebruikt om gegevens om te kunnen rekenen naar gewogen
COROP-niveau. Dit is als volgt gedaan. De gegevens over woon- en werkregio’s voor de jaren
2006 tot en met 2011 zijn van StatLine gehaald. Voor één gemeente ontbreken cijfers. Voor deze
gemeente kunnen dus geen gewogen COROP gegevens berekend worden. De bestanden
bevatten het aantal banen van inwoners in een gemeente en de regio’s waar deze mensen werken.
Allereerst zijn deze bestanden omgezet naar de gemeentelijke indeling van 2013. Dit geeft per
jaar, in de indeling van 2013, een bestand dat aangeeft waar de inwoners van een gemeente
werken. Vervolgens kan een gewicht per COROP-regio berekend worden door per gemeente het
aantal banen in een COROP te delen door het totaal aantal banen in de gemeente. Dit geeft
inzicht of inwoners in een bepaalde gemeente vooral in de eigen of ook in andere COROP’s
werken. Met deze gewichten kunnen de kenmerken worden omgerekend naar gewogen COROPniveau. Als bijvoorbeeld 80% van inwoners in COROP A werkt en 20% in COROP B, wordt de
gewogen werkzame beroepsbevolking berekend door de werkzame beroepsbevolking in COROP
A te wegen met 80% en die in COROP B met 20%.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

46

BIJLAGE A

Tabel A. 1

Definities van getoetste verdeelkenmerken

Kenmerk

Definitie

Lage inkomens

Aantal huishoudens van 15-64 jaar met een laag inkomen als percentage van het
totaal aantal huishoudens 15-64 jaar met inkomen

Eenouderhuishoudens

Aantal eenouderhuishoudens van 15-44 jaar als percentage van het totaal aantal
huishoudens van 15-64 jaar

Arbeidsongeschiktheidsuitkeringen

Aantal arbeidsongeschiktheidsuitkeringen (WIA, WAO, Wajong en WAZ) als
percentage van het totaal aantal inwoners van 15-64 jaar

Arbeidsongeschiktheidsuitkeringen
(uitgesplitst naar voor 2012 en vanaf
2012)

Zelfde definitie als hierboven, maar uitgesplitst naar twee kenmerken, waarbij het
ene kenmerk het aandeel arbeidsongeschikten tot 2012 representeert en het
andere kenmerk vanaf 2012.

Allochtonen

Aantal allochtonen van 15-64 jaar als percentage van het totaal aantal inwoners van
15-64 jaar

Laagopgeleiden

Aantal laagopgeleiden van 15-64 jaar als percentage van het totaal aantal inwoners
van 15-64 jaar (driejaarsgemiddelde)

Huurwoningen

Aantal huurwoningen als percentage van het totaal aantal woningen

Relatief regionaal klantenpotentieel

Regionaal klantenpotentieel als percentage van het totaal aantal inwoners

Inwoners stedelijk gebied

Aantal inwoners in een gebied met meer dan 1.000 omgevingsadressen per
vierkante kilometer als percentage van het totaal aantal inwoners

Werkzame beroepsbevolking (COROP)

Werkzame beroepsbevolking op COROP-niveau als percentage van de totale
potentiële beroepsbevolking op COROP-niveau (inwoners 15-64 jaar)

Banen in handel en horeca (COROP)

Banen in handel en horeca op COROP-niveau als percentage van het totaal aantal
banen op COROP-niveau

Banen (COROP)

Aantal banen op COROP-niveau als percentage van het totaal aantal inwoners van
15-64 jaar (potentiële beroepsbevolking)

Niet-westerse allochtonen

Aantal niet-westerse allochtonen (Marokkanen, Surinamers, Turken, Antilianen en
overig) als percentage van het totaal aantal inwoners

Inwoners in de leeftijd 20 - 24 jaar

Aantal inwoners in de leeftijd 20 - 24 jaar als percentage van het totaal aantal
inwoners 15-64 jaar

Inwoners in de leeftijd 25 - 44 jaar

Aantal inwoners in de leeftijd 25 - 44 jaar als percentage van het totaal aantal
inwoners 15-64 jaar

Inwoners in de leeftijd 45 - 64 jaar

Aantal inwoners in de leeftijd 45 - 64 jaar als percentage van het totaal aantal
inwoners 15-64 jaar

Sterfgevallen 15-64 jaar

Aantal sterftes van mensen van 15-64 jaar als percentage van het totaal aantal
inwoners van 15-64 jaar

Studenten (hbo/wo)

Aantal leerlingen in hoger beroepsonderwijs of wetenschappelijk onderwijs als
percentage van het totaal aantal inwoners van 15-64 jaar

Leerlingen middelbaar onderwijs

Aantal leerlingen in voortgezet onderwijs of beroepsopleidende/-begeleidende
leerweg als percentage van het totaal aantal inwoners

Inwoners in institutionele huishoudens

Aantal personen in institutionele huishoudens als percentage van het totaal aantal
inwoners

Werkzame beroepsbevolking (gewogen
COROP)

Werkzame beroepsbevolking op gewogen COROP-niveau als percentage van het
aantal inwoners 15-64 jaar op gewogen COROP-niveau (gewogen potentiële
beroepsbevolking)

Banen in handel en horeca (gewogen
COROP

Aantal banen in handel en horeca op gewogen COROP-niveau als percentage van
het totaal aantal banen op gewogen COROP-niveau

Banen (gewogen COROP)

Aantal banen op gewogen COROP-niveau als percentage van het aantal inwoners
15-64 jaar op gewogen COROP-niveau (gewogen potentiële beroepsbevolking)

Banen (gemeenteniveau)

Aantal banen per gemeente als percentage van het aantal inwoners van 15-64 jaar

WW-uitkeringen

Aantal WW-uitkeringen als percentage van het aantal inwoners van 15-64 jaar

Inwoners in aandachtswijk

Aantal inwoners in een aandachtswijk (Vogelaarwijk) als percentage van het aantal
inwoners

Netto arbeidsparticipatie vrouwen
(COROP)

Het aantal vrouwen in de werkzame beroepsbevolking als percentage van het
aantal inwoners van 15-64 jaar

Netto arbeidsparticipatie vrouwen
(gewogen COROP)

Het aantal vrouwen in de werkzame beroepsbevolking als percentage van het
aantal inwoners van 15-64 jaar op gewogen COROP-niveau

Bron:

SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITGEBREIDE BESCHRIJVING MODELONTWIKKELING

47

Ophoging uitgaven ten behoeve van nieuwe doelgroep
Gegevens over bestedingen aan bijstand leveren gemeenten aan het Ministerie van SZW. Deze
zijn ter beschikking gesteld voor dit onderzoek. Vanaf 2015 wordt de Participatiewet ingevoerd.
Dit betekent dat mensen met arbeidspotentieel die voorheen in de Wajong of Wsw konden
stromen onder de bijstand komen te vallen. Ook het zittend bestand van de Wajong zal worden
herbeoordeeld. Deze groep is nu nog buiten beschouwing gelaten vanwege onzekerheden
omtrent de herbeoordelingsoperatie. Om rekening te kunnen houden met de nieuwe doelgroep
zijn de uitgaven in 2012 opgehoogd met een fictief deel. Dit fictieve deel is bepaald door de
geraamde macrouitgaven van SZW te vermenigvuldigen met een geraamd budgetaandeel voor de
nieuwe doelgroep per gemeente.
De geraamde macrouitgaven bedragen voor 2015 64 miljoen euro, voor 2016 182 miljoen, voor
2017 294 miljoen en voor 2018 422 miljoen euro. De budgetaandelen per gemeente voor de
nieuwe doelgroep zijn gebaseerd op een historische verdeling van de nieuwe doelgroep over
gemeenten, zie Tempelman en Berden (2011). Tempelman en Berden (2011) kijken naar de
gemiddelde instroom in de Wajong voor de jaren 2007 tot en met 2010 om verwachte instroom
in de Wajong te ramen. Voor de Wsw is gekeken naar de verwachte uitstroom. In het onderzoek
was de verwachting dat gemeenten zich zouden beperken tot één derde nieuwe instroom en dat
dus voor twee derde van de uitstroom geen Wsw-plekken meer beschikbaar zouden komen. De
verplichting om 30.000 beschutte arbeidsplaatsen te realiseren gold onder de Wet werken naar
vermogen, maar is bij de Participatiewet losgelaten. De geraamde budgetaandelen uit Tempelman
en Berden (2011) zijn daarom aangepast, uitgaande van het feit dat de Wsw volledig wordt
afgesloten. Daarnaast gold ten tijde van het onderzoek nog een huishouduitkeringstoets,
bijvoorbeeld voor Wajongers die bij hun ouders wonen. Ook deze eis is losgelaten.
Bronnen en peildata
Tabel A. 2 geeft de bronnen, leveranciers, het type data en de peildata van alle gegevens die zijn
gebruikt voor het trendmodel. Voor de peildata is uitgegaan van het trendmodel dat uiteindelijk
toegepast zal worden voor de verdeling van de middelen. Dit model verklaart de uitgaven uit de
jaren 2006 tot en met 2012 uit de verdeelkenmerken. De peildata van deze verdeelkenmerken
staan in de tabel. Voor sommige gegevens bestrijken de gebruikte data meer dan vier jaar,
bijvoorbeeld het aantal inwoners van 15-64 jaar. Dat komt omdat kenmerken vaak als percentage
van het aantal inwoners wordt uitgedrukt en de peildata van de kenmerken variëren. Voor het
kenmerk WW-uitkeringen wordt bijvoorbeeld het aantal inwoners 15-64 jaar in 2005 tot en met
2011 gebruikt, voor het kenmerk arbeidsongeschiktheidsuitkeringen gaat het om inwoners 15-64
jaar in de jaren 2006 tot en met 2012.
Het kenmerk banen staat tweemaal vermeld in de tabel omdat de gegevens op gemeenteniveau
van StatLine zijn gehaald en niet een directe levering van het CBS betreffen. Ook de netto
arbeidsparticipatie van vrouwen is twee keer vermeld omdat de gegevens die nodig zijn om dit
cijfer op gewogen COROP-niveau te berekenen minder actueel zijn.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

48

Tabel A. 2

BIJLAGE A

Bronnen, leveranciers en peildata verdeelkenmerken
Bron*

Leverancier

Type data

Peildata

Uitgaven

Gemeenten

SZW

Integraal

2006-2012

Huishoudens 15-64 jaar

GBA

CBS

Integraal

2006-2012

Inwoners 15-64 jaar

GBA

CBS

Integraal

2005-2012

Woon-werkverkeer

SWL

StatLine (CBS)

Integraal

2006-2011

Niet-westerse allochtonen

GBA

CBS

Integraal

2006-2012

Allochtonen

GBA

CBS

Integraal

2006-2012

Inwoners 20-24 jaar

GBA

CBS

Integraal

2006-2012

Inwoners 25-44 jaar

GBA

CBS

Integraal

2006-2012

Inwoners 45-64 jaar

GBA

StatLine (CBS)

Integraal

2006-2012

Sterfgevallen 15-64 jaar

GBA

StatLine (CBS)

Integraal

2006-2012

Inwoners institutionele
huishoudens

GBA

StatLine (CBS)

Integraal

2006-2012

Eenouderhuishoudens

GBA

CBS

Integraal

2006-2012

Leerlingen middelbaar onderwijs

Onderwijsregistratie

StatLine (CBS)

Integraal

2005-2011

Studenten

Onderwijsregistratie

StatLine (CBS)

Integraal

2005-2011

AO-uitkeringen

UWV

CBS

Integraal

2006-2012

WW-uitkeringen

UWV

StatLine (CBS)

Integraal

2005-2011

Laagopgeleiden

EBB

CBS

Steekproef

2006-2012**

Lage inkomens

RIO

CBS

Steekproef
(t/m 2009)
Integraal
(vanaf 2010)

2004-2010

Huurwoningen

Woningstatistiek

CBS

Integraal

2006-2012

Regionaal klantenpotentieel

GBA

CBS

Integraal

2005-2011

Inwoners stedelijk gebied

GBA

CBS

Integraal

2005-2011

Inwoners aandachtswijk

GBA

StatLine (CBS)

Integraal

2006-2012

Banen ((gewogen) COROP)

SWL

CBS

Integraal

2004-2010

Banen (gemeenteniveau)

SWL

StatLine (CBS)

Integraal

2004-2010

Banen handel en horeca
((gewogen) COROP)

SWL

CBS

Integraal

2005-2011

Werkzame beroepsbevolking
((gewogen) COROP)

EBB

CBS

Steekproef

2005-2011

Netto arbeidsparticipatie vrouwen
(COROP)

EBB

StatLine (CBS)

Steekproef

2006-2012

Netto arbeidsparticipatie vrouwen
(gewogen COROP)

EBB

StatLine (CBS)

Steekproef

2005-2011

* GBA= Gemeentelijke basisadministratie, SWL= Statistiek Werkgelegenheid en Lonen, RIO= Regionaal
Inkomensonderzoek, EBB= Enquête Beroepsbevolking
** Het gaat hier om een driejaarsgemiddelde. Het cijfer voor 2012 betreft het gemiddelde over 2010 t/m 2012,
het cijfer voor 2011 het gemiddelde over 2009 t/m 2011, enzovoorts.
Bron: SEO Economisch Onderzoek

Analyse
Het te verklaren kenmerk is de bijstandsuitgaven per huishouden van 15 tot en met 64 jaar per
gemeente. Dit onderzoek gaat na welke kenmerken veranderingen in de uitgaven het beste
verklaren. In de eerste fase zijn alle mogelijk relevante verdeelkenmerken getoetst. Eén kenmerk

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITGEBREIDE BESCHRIJVING MODELONTWIKKELING

49

is daarvoor al afgevallen, namelijk het aantal inwoners in een aandachtswijk omdat dit cijfer pas
vanaf 2007 beschikbaar is. Dit geeft een model met:
• Eenouderhuishoudens
• Niet-westerse allochtonen
• Inwoners 20-24 jaar
• Inwoners 25-44 jaar
• Inwoners 45-64 jaar
• Arbeidsongeschiktheidsuitkeringen
• Arbeidsongeschiktheidsuitkeringen uitgesplitst naar voor 2012 en vanaf 2012
• Sterfgevallen 15-64
• Studenten
• Leerlingen middelbaar onderwijs
• Inwoners institutionele huishoudens
• Laagopgeleiden
• Regionaal klantenpotentieel
• Inwoners stedelijk gebied
• Huurwoningen
• Lage inkomens
• Werkzame beroepsbevolking in COROP
• Werkzame beroepsbevolking in gewogen COROP
• WW-uitkeringen in gemeente
• Banen in COROP
• Banen in gemeente
• Banen in gewogen COROP
• Netto arbeidsparticipatie vrouwen in COROP
• Netto arbeidsparticipatie vrouwen in gewogen COROP
• Banen handel en horeca in COROP
• Banen handel en horeca in gewogen COROP
Niet alle kenmerken kunnen tegelijkertijd worden getoetst. Dit onderzoek kijkt daarom naar de
volgende variaties:
• Arbeidsongeschiktheidsuitkeringen: totaal of uitgesplitst naar voor 2012 en vanaf 2012
• Werkenden/werklozen: werkzame beroepsbevolking (op (gewogen) COROP-niveau) of WWuitkeringen (op gemeenteniveau)
• Arbeidsvraag: banen op COROP-niveau, banen op gewogen COROP-niveau of banen op
gemeenteniveau
Dit geeft 12 varianten.
In de tweede stap worden kenmerken weggelaten als zij in al deze 12 varianten geen statistisch
significant verband hebben met veranderingen de uitgaven, met uitzondering van banen en
werkzame beroepsbevolking. Deze twee factoren zijn ook niet significant, maar worden (nog)
niet uit het model verwijderd vanwege het belang dat hieraan wordt gehecht door gemeenten. De
volgende factoren verdwijnen:
• (Niet-westerse) allochtonen
• Inwoners 20-24 jaar
• Inwoners 25-44 jaar

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

50

•
•
•
•
•
•

BIJLAGE A

Inwoners 45-64 jaar
Sterfte 15-64 jaar
Leerlingen middelbaar onderwijs
Studenten
Regionaal klantenpotentieel
Netto arbeidsparticipatie vrouwen in (gewogen) COROP

Banen handel en horeca en werkzame beroepsbevolking blijven in alle modellen insignificant of
hebben onlogische tekens. Deze worden vanaf nu weggelaten. Vanwege het belang van het
kenmerk banen (totaal) blijft deze nog in het model. Het merendeel van de relaties is logisch:
meer lage inkomens, werklozen, eenouderhuishoudens, institutionele huishoudens, enzovoort
leiden tot hogere bijstandsuitgaven Sommige relaties zijn echter tegen de verwachting in:
• Huurwoningen
Bij alle 12 varianten wordt hier een negatief gewicht gevonden. Dus hoe meer huurwoningen,
hoe lager de uitgaven. Dit lijkt tegen de verwachting in. De oorzaak hiervan is dat er weinig
variatie in dit kenmerk binnen gemeenten is en vooral variatie tussen gemeenten. Het lange
termijn niveau van het percentage huurwoningen zit in de gemeentespecifieke constante. Het
gaat hier om de groei van het percentage huurwoningen van jaar op jaar binnen een gemeente
en de effecten daarvan op de uitgaven. Deze groei kan juist ook veroorzaakt worden door
groei in niet-sociale huurwoningen.
• Laagopgeleiden
Ook bij de laagopgeleiden wordt een negatief teken gevonden. Gemeenten met een groei in
het aandeel laagopgeleiden ondervinden dus een daling van de uitgaven. Dit is onlogisch. Dit
wordt waarschijnlijk veroorzaakt door het feit dat dit gegeven gebaseerd is op een steekproef
(EBB). Vooral bij kleine gemeenten kan dit leiden tot steekproefvariatie van jaar op jaar, die
geen echte variatie in laagopgeleiden representeert. In de data is te zien dat het aandeel
laagopgeleiden in gemeenten van het ene op het andere jaar soms met meer dan 4
procentpunt stijgt of daalt. Het is niet waarschijnlijk dat het werkelijke aandeel laagopgeleiden
zoveel fluctuatie kent.
In de derde stap worden bovengenoemde twee variabelen uit het model gelaten. Het model
verliest daardoor iets aan verklaringskracht. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt doordat het
aandeel laagopgeleiden voor een aantal zeer kleine gemeenten niet gemeten is. Deze vielen
voorheen dus buiten het model. Nu worden deze wel opgenomen en deze gemeenten kennen
relatief grote herverdeeleffecten. Tabel A. 3 toont de verklaringskracht van de 12 varianten nadat
deze kenmerken zijn weggelaten. De tabel laat zien dat de varianten waarbij het aandeel
arbeidsongeschiktheidsuitkeringen is uitgesplitst naar twee kenmerken: één voor 2012 en één
vanaf 2012 beter presteert. Op basis hiervan is besloten om de varianten met de uitsplitsing nader
te gaan finetunen.
Ook nu blijkt dat de banen geen plausibel en significant effect hebben. Dit komt doordat het
aantal banen in 2005 en 2006 een trendbreuk bevat en vanaf 2007 daarom veel hoger is. De
gewichten voor het aandeel banen zijn hierdoor onlogisch (positief). Analyse wijst uit dat de
gewichten wel logisch zijn als het model geschat wordt op een beperktere set van gegevens (vanaf
2008). Het is daarom van belang om in de toekomst, bij herschattingen, als meer jaren
beschikbaar komen het aantal banen opnieuw te toetsen. Op basis van de beperkte set blijkt het

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITGEBREIDE BESCHRIJVING MODELONTWIKKELING

51

aandeel banen op COROP-niveau het best te presteren. Banen op gemeenteniveau zijn niet
significant. Waarschijnlijk is de eigen gemeente een te nauwe definitie van de arbeidsmarkt en
speelt de arbeidsmarkt in naburige gemeenten ook een rol. 17 Dit wordt ook gesuggereerd door
onderzoek onder Rotterdamse werkzoekenden. Hieruit komt naar voren dat mannen bereid zijn
om ten minste een uur te reizen naar potentiële banen (Bastiaansen en Martens, 2013). Het
aandeel banen op gewogen COROP-niveau geeft een hogere verklaringskracht dan het aandeel
banen op COROP-niveau. Het verschil is echter klein. In de volgende stap worden modellen
geschat zonder de baankenmerken.
Tabel A. 3

Uitsplitsing in AO-uitkeringen geeft voor iedere variant betere fit

Banen

COROP

COROP

Gemeente

Gemeente

Gewogen
COROP

Gewogen
COROP

Werkenden/Werklozen

Zonder
WW

WW

Zonder
WW

WW

Zonder
WW

WW

AO-uitkering totaal

65,6

65,6

65,6

65,6

70,4

70,5

AO-uitkering uitgesplitst

66,7

66,8

66,7

66,8

71,4

71,6

In de tabel staat de within R-kwadraat weergegeven voor de verschillende varianten
Voor de modellen met gewogen COROP wijkt deze af omdat dit model op minder jaargangen geschat is (voor
2005 is geen gewogen COROP bekend)
Bron: SEO Economisch Onderzoek

In de modellen met AO-uitkeringen uitgesplitst heeft het aantal inwoners in stedelijk gebied geen
effect op de uitgaven. Het aandeel eenouderhuishoudens is net niet significant evenals de WWuitkeringen. De eenouderhuishoudens worden weggelaten en de WW-uitkeringen worden
meegenomen in de uiteindelijke varianten. Dit heeft twee redenen. Allereerst blijkt dat naarmate
de nieuwe doelgroep groter wordt, de WW-uitkeringen een sterker effect krijgen, bij de
eenouderhuishoudens neemt het effect juist af. Ten tweede levert schatting van het model vanaf
2007 ook op dat de WW-uitkeringen sterker significant worden, de eenouderhuishoudens worden
juist veel minder significant.
Prijs en volumemodellen
Naast een model om de bijstandsuitgaven mee te verklaren is ook gekeken naar modellen
waarmee prijs en volume afzonderlijk in kaart gebracht konden worden. Het idee hierachter is dat
wellicht andere factoren van invloed zijn op de prijsontwikkeling dan op de volumeontwikkeling.
De uitwerking van deze modellen ging gepaard met verschillende problemen waardoor is
afgezien van deze varianten.
Allereerst is geen prijs en volume bekend voor de nieuwe doelgroep onder de Participatiewet. Er
is wel een totale uitgavenraming, maar die is niet onderscheiden naar prijs en volume. Daarnaast
bleek, voor de modellen zonder de nieuwe doelgroep, vooral de prijs moeilijk te verklaren met de
17

Bij toekomstig onderhoud van het model zou ook gekeken kunnen worden naar banen op gewogen
gemeenteniveau. Daarbij wordt dezelfde wegingstechniek toegepast zoals die nu bij gewogen COROP
wordt gebruikt. In dit geval wordt gekeken in welke gemeente de inwoners van een bepaalde gemeente
werken. Deze informatie is beschikbaar via StatLine. Stel dat 80% in de eigen gemeente werkt en 20% in
een buurtgemeente. Het gewogen aantal banen is dan 80% maal het aantal banen in de eigen gemeente
plus 20% maal het aantal banen in de buurtgemeente.
Uit een eerste analyse van deze gegevens voor 2011 valt op dat gemiddeld over alle gemeenten slechts
38% van de mensen in de eigen gemeente werkt. Deze percentages zijn het hoogst voor de
Waddeneilanden en de grotere gemeenten in de regio (zoals Groningen, Leeuwarden, Maastricht,
Enschede).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

52

BIJLAGE A

statistische modellen. De analyse gaf maar een klein aantal significante relaties waarvan sommige
ook nog onlogisch waren. Het kan natuurlijk zijn dat de prijs van een uitkering moeilijk te
modelleren is. Een deel zal ook komen door de wijze waarop prijs gedefinieerd is. De prijs is
namelijk berekend door de totale uitgaven te delen door het aantal uitkeringen in december van
het verslagjaar. Hier wordt dan geen rekening gehouden met de duur van de uitkering. Stel dat
twee gemeenten in december beide 100 bijstandsuitkeringen hebben met dezelfde prijs. Stel nou
dat in de ene gemeente deze uitkeringen gemiddeld een half jaar duren en het in de andere
gemeente gaat om uitkeringen van een jaar. Dit verschil in uitgaven komt nu onterecht in de prijs
terecht. Dit kan verholpen worden door de uitkeringen te meten in aantal maanden, maar die
cijfers zijn niet openbaar toegankelijk. Tot slot bevatten de geschatte budgetten van prijs x
volumemodellen een grotere variatie omdat deze gebaseerd worden op een vermenigvuldiging
van twee schattingen (met bijbehorende fouten).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITWERKING VERDEELMODEL WWB 2015

Bijlage B

53

Aanvullende tabellen –
Prikkelwerking

Deze bijlage bevat aanvullende tabellen bij het beoordelingskader. De bijlagen zijn onderverdeeld
naar de verschillende beoordelingscriteria. Deze bijlage gaat in op het criterium prikkelwerking.
Tabel B. 1 toont de sterkte van de prikkel per gemeente. Gekeken is wat er gebeurt als de
gemeente vanaf 2012 het bijstandsvolume met een uitkering af of juist toe laat nemen. Bij deze
berekening blijven de modelschattingen gelijk (ceteris paribus). De objectieve mutatie is dus
constant voor al deze jaren. De sterkte van de prikkel is de mutatie in het WWB-budget gedeeld
door een gesimuleerde mutatie in de uitgaven. Dit geeft weer hoeveel het een gemeente oplevert
of kost als het bijstandsvolume daalt of stijgt. Een waarde van 1 betekent dat als de uitgaven met
x euro dalen (of stijgen), het budget ook met x euro daalt (of stijgt). Er is dan geen financiële
prikkel omdat een besparing in de uitkeringslasten resulteert in een lager budget en een toename
van de uitkeringslasten leidt tot een hoger budget. Een waarde van 0 betekent dat er sprake is van
een maximale prikkel. De besparing in de uitgaven mag de gemeente dan houden (of moet zij zelf
bekostigen bij een stijging van de uitgaven). Het trendmodel kent twee uitkomsten: een 0
(maximale prikkel) of een 1 (geen prikkel).
Het trendmodel is op iedere gemeente van toepassing en prikkelt daarom iedere gemeente op
dezelfde wijze.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

54

Tabel B. 1

BIJLAGE B

Prikkelwerking bij meebewegend basisjaar t-5

Δ WWB-budget/Δ
Uitgaven

1 uitkering/ 1% eraf

1 uitkering/ 1% erbij

2012

2013

2014

2015

Struc.
(2022)

2012

2013

2014

2015

Struc.
(2022)

0-25.000 inwoners

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

25.000- 50.000 inwoners

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

50.000 – 100.000
inwoners

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

100.000 – 250.000
inwoners

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

250.000+ inwoners

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

Groningen

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

Friesland

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

Drenthe

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

Flevoland

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

Utrecht

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

Gelderland

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

Limburg

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

Noord-Brabant

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

Zuid-Holland

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

Noord-Holland

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

Zeeland

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

Overijssel

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

<-10%

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

-10% - -5%

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

-5% - 0%

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

0% - 5%

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

5% - 10%

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

>=10%

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

Totaal

0

0

0

0

1

0

0

0

0

1

Inwonertal

Provincie

Resultaat 2012

Bron: SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITWERKING VERDEELMODEL WWB 2015

55

Bijlage C Aanvullende tabellen –
Betrouwbaarheid
Deze bijlage bevat aanvullende tabellen bij het beoordelingskader. De bijlagen zijn onderverdeeld
naar de verschillende beoordelingscriteria. Deze bijlage gaat in op het criterium betrouwbaarheid.
De voorkeursvariant (t-5) is hierbij steeds grijs gearceerd.

Huidige doelgroep
Achtergrondtabellen bij de figuur in de hoofdtekst
De volgende tabel is de achtergrond van Figuur 3.1 in de hoofdtekst.
Tabel C. 1

Verdeling herverdeeleffecten bij basisjaren t-2, t-3 en t-5

Basisjaar

2012

2012

2012

t-2

t-3

t-5

Herverdeeleffect

#

%g

%m

#

%g

%m

#

%g

%m

< -20%

3

0,7

0,3

5

1,2

1,3

11

2,7

1,1

-20% - -15%

10

2,4

1,8

8

2,0

0,9

18

4,4

3,5

-15% - -10%

17

4,2

3,1

26

6,4

5,6

29

7,1

6,7

-10% -

-5%

37

9,1

7,4

31

7,6

11,4

34

8,3

9,3

-5% -

0%

87

21,3

41,6

57

14,0

43,3

63

15,4

40,6

0% -

5%

87

21,3

27,2

70

17,2

15,0

56

13,7

11,2

5%

-

10%

70

17,2

9,7

60

14,7

9,1

45

11,0

7,7

10% -

15%

47

11,5

5,6

49

12,0

7,2

48

11,8

11,2

15% -

20%

22

5,4

1,9

30

7,4

2,3

32

7,8

4,5

>=20%

28

6,9

1,5

72

17,6

3,8

72

17,6

4,3

Totaal

408

100

100

408

100

100

408

100

100

# = aantal gemeenten, %g = aandeel gemeenten, % m = percentage van het macrobudget
De tabel toont de herverdeeleffecten voor het geschatte uitgavenaandeel voor de basisjaren t-2, t-3 en t-5.
Bron: Berekening SEO Economisch Onderzoek

Uitsplitsingen naar gemeentegrootte
Basisjaren t-2, t-3 en t-5
De volgende tabellen geven de verdeling van de herverdeeleffecten bij de basisjaren t-3 en t-5
uitgesplitst naar gemeentegrootte. De tabellen laten zien dat grotere gemeenten vaker kleinere
herverdeeleffecten hebben.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

56

BIJLAGE C

Tabel C. 2

Verdeling herverdeeleffecten bij basisjaren t-2, t-3 en t-5 – gemeenten met minder
dan 25.000 inwoners
2012

Basisjaar

2012

t-2

2012

t-3

t-5

Herverdeeleffect

#

%g

%m

#

%g

%m

#

%g

%m

< -20%

2

1,0

0,8

4

2,1

2,3

8

4,1

2,5

-20% - -15%

7

3,6

3,3

3

1,5

0,6

8

4,1

5,5

-15% - -10%

10

5,2

8,1

11

5,7

6,3

15

7,7

10,1

-10% -

-5%

13

6,7

6,1

13

6,7

8,2

10

5,2

5,3

-5% -

0%

27

13,9

13,9

15

7,7

10,6

23

11,9

13,0

0% -

5%

41

21,1

21,2

31

16,0

16,3

29

14,9

16,7

5%

-

10%

40

20,6

23,6

28

14,4

16,3

21

10,8

12,4

10% -

15%

24

12,4

13,0

25

12,9

14,3

19

9,8

10,3

15% -

20%

12

6,2

4,6

15

7,7

7,2

15

7,7

6,9

>=20%

18

9,3

5,3

49

25,3

17,8

46

23,7

17,3

Totaal

194

100

100

194

100

100

194

100

100

# = aantal gemeenten, %g = aandeel gemeenten, % m = percentage van het macrobudget
Bron: Berekening SEO Economisch Onderzoek

Tabel C. 3

Verdeling herverdeeleffecten bij basisjaren t-2, t-3 en t-5 – gemeenten met 25.000 50.000 inwoners

Basisjaar

2012

2012

t-2

t-3

2012
t-5

Herverdeeleffect

#

%g

%m

#

%g

%m

#

%g

%m

< -20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

2

1,4

2,9

-20% - -15%

2

1,4

1,9

4

2,8

3,0

7

5,0

4,3

-15% - -10%

5

3,5

3,4

10

7,1

10,1

7

5,0

7,0

-10% -

-5%

14

9,9

11,1

10

7,1

9,0

15

10,6

13,3

-5% -

0%

35

24,8

23,8

21

14,9

19,6

21

14,9

19,5

0% -

5%

29

20,6

27,5

23

16,3

17,8

17

12,1

11,8

5%

-

10%

21

14,9

12,3

21

14,9

13,4

19

13,5

12,6

10% -

15%

18

12,8

10,0

16

11,3

8,0

20

14,2

12,0

15% -

20%

7

5,0

4,1

15

10,6

9,2

9

6,4

5,4

>=20%

10

7,1

5,8

21

14,9

9,8

24

17,0

11,3

Totaal

141

100

100

141

100

100

141

100

100

# = aantal gemeenten, %g = aandeel gemeenten, % m = percentage van het macrobudget
Bron: Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AANVULLENDE TABELLEN – BETROUWBAARHEID

Tabel C. 4

57

Verdeling herverdeeleffecten bij basisjaren t-2, t-3 en t-5 – gemeenten met 50.000 –
100.000 inwoners
2012

Basisjaar

2012

t-2

2012

t-3

t-5

Herverdeeleffect

#

%g

%m

#

%g

%m

#

%g

%m

< -20%

1

2,2

0,0

1

2,2

5,6

1

2,2

2,0

-20% - -15%

1

2,2

2,4

1

2,2

1,6

2

4,3

8,3

-15% - -10%

1

2,2

18,2

3

6,5

5,8

6

13,0

17,2

-10% -

-5%

8

17,4

12,3

6

13,0

13,8

4

8,7

6,4

-5% -

0%

14

30,4

26,3

11

23,9

31,5

12

26,2

26,3

0% -

5%

10

21,7

12,6

10

21,7

19,8

6

13,0

16,3

5%

-

10%

5

10,9

16,1

7

15,2

13,1

3

6,5

4,4

10% -

15%

3

6,5

3,0

5

10,9

6,5

4

8,7

8,0

15% -

20%

3

6,5

7,6

0

0,0

0,0

7

15,2

9,6

>=20%

0

0,0

0,0

2

4,3

2,2

1

2,2

1,6

Totaal

46

100

100

46

100

100

46

100

100

# = aantal gemeenten, %g = aandeel gemeenten, % m = percentage van het macrobudget
Bron: Berekening SEO Economisch Onderzoek

Tabel C. 5

Verdeling herverdeeleffecten bij basisjaren t-2, t-3 en t-5 – gemeenten met 100.000 –
250.000 inwoners
2012

Basisjaar

2012

t-2

2012

t-3

t-5

Herverdeeleffect

#

%g

%m

#

%g

%m

#

%g

%m

< -20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-20% - -15%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

1

4,3

3,0

-15% - -10%

1

4,3

5,4

2

8,7

8,5

1

4,3

5,3

-10% -

-5%

2

8,7

6,5

1

4,3

3,2

5

21,7

21,1

-5% -

0%

8

34,8

43,8

8

34,8

46,9

4

17,4

15,5

0% -

5%

6

26,1

21,3

5

21,7

17,2

4

17,4

18,2

5%

-

10%

4

17,4

14,4

4

17,4

11,1

2

8,7

14,4

10% -

15%

2

8,7

8,5

3

13,0

13,2

4

17,4

16,5

15% -

20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

1

4,3

4,4

>=20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

1

4,3

1,8

Totaal

23

100

100

23

100

100

23

100

100

# = aantal gemeenten, %g = aandeel gemeenten, % m = percentage van het macrobudget
Bron: Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

58

BIJLAGE C

Tabel C. 6

Verdeling herverdeeleffecten bij basisjaren t-2, t-3 en t-5 – gemeenten met ten
minste 250.000 inwoners
2012

Basisjaar

2012

t-2

2012

t-3

t-5

Herverdeeleffect

#

%g

%m

#

%g

%m

#

%g

%m

< -20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-20% - -15%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-15% - -10%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-10% -

-5%

0

0,0

0,0

1

25,0

19,4

0

0,0

0,0

-5% -

0%

3

75,0

62,3

2

50,0

72,6

3

75,0

91,5

0% -

5%

1

25,0

37,7

1

25,0

7,9

0

0,0

0,0

5%

-

10%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

10% -

15%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

1

25,0

8,5

15% -

20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

>=20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

Totaal

4

100

100

4

100

100

4

100

100

# = aantal gemeenten, %g = aandeel gemeenten, % m = percentage van het macrobudget
Bron: Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AANVULLENDE TABELLEN – BETROUWBAARHEID

59

Positieve en negatieve herverdeeleffecten
Tabel C. 7

Positieve en negatieve herverdeeleffecten 2012 (bestaande doelgroep)
– basisjaar t-3
Gem.
abs. hve

Negatief herverdeeleffect
Aantal

Max.

Gem.

Positief herverdeeleffect

<-10%

Aantal

Max.

Gem.

>10%

Inwonertal
0 – 25,000 inwoners

16,0

46

-36,2

-9,1

18

148

104,1

18,1

89

25,000 – 50,000
inwoners

11,5

45

-18,4

-6,4

14

96

52,3

13,8

52

50,000 – 100,000
inwoners

7,6

22

-21,1

-7,1

5

24

21,8

8,0

7

100,000 – 250,000
inwoners

5,5

11

-14,0

-3,9

2

12

14,4

6,9

3

250,000+ inwoners

2,9

3

-6,7

-3,4

0

1

1,4

1,4

0

Groningen

6,2

13

-12,8

-7,0

4

10

11,1

5,2

2

Friesland

17,5

24

-31,2

-12,8

16

3

104,1

55,2

3

Drenthe

8,4

8

-16,7

-7,3

3

4

14,4

10,6

3

Flevoland

12,5

3

-14,0

-8,8

2

3

31,3

16,1

2

Utrecht

14,0

2

-12,6

-6,9

1

24

56,5

14,6

13

Gelderland

10,2

18

-15,4

-4,2

4

38

48,5

13,1

17

Provincie

Limburg

9,6

6

-5,7

-2,6

0

27

28,4

11,1

11

Noord-Brabant

16,8

10

-16,2

-5,7

2

57

78,3

18,8

41

Zuid-Holland

13,4

19

-36,2

-6,0

2

48

46,5

16,3

28

Noord-Holland

12,5

14

-16,8

-6,8

3

39

55,5

14,5

18

Zeeland

15,5

3

-13,4

-8,6

1

10

70,2

17,6

6

Overijssel

10,8

7

-12,0

-5,5

1

18

37,6

12,8

7

Minder dan 250 euro

40,2

1

-15,4

-15,4

1

28

104,1

41,1

27

250 – 400 euro

18,6

7

-36,2

-13,9

3

105

56,8

18,9

79

400 – 600 euro

8,3

25

-16,8

-5,3

5

94

22,7

9,1

37

600 – 800 euro

6,4

35

-16,7

-7,1

12

32

22,4

5,6

4

800 – 1,000 euro

6,6

19

-20,6

-7,1

4

13

14,1

5,9

4

Bijstandsuitgaven /
hh15-64

Meer dan 1,000 euro

6,7

40

-21,6

-7,2

14

9

8,5

4,2

0

Totaal

12,7

127

-36,2

-7,2

39

281

104,1

15,2

151

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

Het gemiddelde absolute herverdeeleffect gewogen naar het uitgavenaandeel bedraagt 6,0 procent
bij t-3.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

60

BIJLAGE C

Zowel de huidige als de nieuwe doelgroep
Achtergrondtabellen bij de figuren in de hoofdtekst
De volgende tabel vormt de achtergrond bij Figuur 3.2.
Tabel C. 8

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-5 (2007)

Herverdeeleffect

2015
#

%g

%m

< -20%

9

2,2

-20% - -15%

19

4,7

-15% - -10%

25

-10% -

-5%

-5% -

0%

0% 5%

2016
#

%g %m

0,3

9

2,2

4,2

20

4,9

6,1

5,6

24

40

9,8

10,3

71

17,4

40,8

5%

57

14,0

2017
#

%g

%m

0,6

6

1,5

3,9

25

6,1

5,9

5,7

24

42

10,3

9,9

74

18,1 41,7

10,6

54

13,2

2018
#

%g

%m

0,5

7

1,7

0,6

4,3

22

5,4

4,3

5,9

5,6

30

7,4

5,6

43

10,5

10,0

41

10,0

10,1

71

17,4

41,5

72

17,6

43,8

9,8

57

14,0

10,1

56

13,7

9,1

-

10%

54

13,2

14,4

56

13,7 14,5

49

12,0

11,5

46

11,3

9,7

10% -

15%

38

9,3

5,4

33

8,1

5,3

38

9,3

8,5

40

9,8

9,0

15% -

20%

21

5,1

4,1

23

5,6

4,1

25

6,1

3,7

30

7,4

3,8

>=20%

74

18,1

4,3

73

17,9

4,4

70

17,2

4,4

64

15,7

3,9

Totaal

408

100

100

408

100 100

408

100

100

408

100

100

# = aantal gemeenten, %g = aandeel gemeenten, % m = percentage van het macrobudget
De tabel toont de herverdeeleffecten voor de schattingen van het model 2012 (met uitgaven 2006 tot en met
2012) waarbij de uitgaven in 2012 zijn opgehoogd tot het fictieve niveau van 2015 tot en met 2018.
Bron: Berekening SEO Economisch Onderzoek

De volgende tabel vormt de achtergrond bij Figuur 3.3.
Tabel C. 9

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-2 (2010)

Herverdeeleffect

2015

2016

2017

2018

#

%g

%m

#

%g

%m

#

%g

%m

#

%g

%m

< -20%

5

1,2

0,3

5

1,2

0,3

5

1,2

0,3

4

1,0

0,1

-20% - -15%

10

2,5

1,7

9

2,2

1,7

9

2,2

1,7

11

2,7

2,0

-15% - -10%

14

3,4

2,6

18

4,4

3,5

22

5,4

3,7

25

6,1

2,8

-10% -

-5%

50

12,3

6,1

48

11,8

6,4

46

11,3

6,5

43

10,5

7,5

-5% -

0%

90

22,1

40,5

88

21,6

40,0

88

21,6

40,4

88

21,6

40,0

0% -

5%

81

19,9

29,2

91

22,3

29,9

92

22,5

29,7

92

22,5

29,8

5%

-

10%

73

17,9

9,4

63

15,4

8,7

61

15,0

8,1

62

15,2

8,8

10% -

15%

43

10,5

7,0

44

10,8

6,1

39

9,6

5,9

37

9,1

4,1

15% -

20%

4,4

23

5,6

1,7

25

6,1

2,3

28

6,9

2,6

27

6,6

>=20%

19

4,7

1,4

17

4,2

1,0

18

4,4

1,0

19

4,7

0,8

Totaal

408

100

100

408

100

100

408

100

100

408

100

100

# = aantal gemeenten, %g = aandeel gemeenten, % m = percentage van het macrobudget
De tabel toont de herverdeeleffecten voor de schattingen van het model 2012 (met uitgaven 2006 tot en met
2012) waarbij de uitgaven in 2012 zijn opgehoogd tot het fictieve niveau van 2015 tot en met 2018.
Bron: Berekening SEO Economisch Onderzoek

De volgende tabel geeft de verdeling van de herverdeeleffecten als uit wordt gegaan van basisjaar
t-3 (geen figuur in de hoofdtekst).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AANVULLENDE TABELLEN – BETROUWBAARHEID

Tabel C. 10

61

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-3 (2009)

Herverdeeleffect

2015

2016

2017

2018

#

%g

%m

#

%g

%m

#

%g

%m

#

%g

%m

< -20%

7

1,7

1,3

7

1,7

1,3

6

1,5

1,3

6

1,5

1,3

-20% - -15%

10

2,5

1,0

9

2,2

0,9

10

2,5

0,9

8

2,0

0,9

-15% - -10%

16

3,9

3,5

15

3,7

3,5

18

4,4

3,8

26

6,4

4,4

-10% -

-5%

40

9,8

12,8

43

10,5

12,9

44

10,8

13,0

40

9,8

12,4

-5% -

0%

61

15,0

40,9

59

14,5

40,3

56

13,7

29,3

59

14,5

30,0

0% -

5%

74

18,1

18,0

80

19,6

18,9

77

18,9

29,1

73

17,9

28,4

5%

-

10%

60

14,7

8,5

56

13,7

8,4

57

14,0

8,7

60

14,7

8,9

10% -

15%

44

10,8

7,5

44

10,8

7,6

47

11,5

8,0

46

11,3

7,8

15% -

20%

3,0

37

9,1

3,6

39

9,6

3,0

37

9,1

2,8

36

8,8

>=20%

59

14,5

2,9

56

13,7

3,3

56

13,7

3,3

54

13,2

3,0

Totaal

408

100

100

408

100

100

408

100

100

408

100

100

# = aantal gemeenten, %g = aandeel gemeenten, % m = percentage van het macrobudget
De tabel toont de herverdeeleffecten voor de schattingen van het model 2012 (met uitgaven 2006 tot en met
2012) waarbij de uitgaven in 2012 zijn opgehoogd tot het fictieve niveau van 2015 tot en met 2018.
Bron: Berekening SEO Economisch Onderzoek

Uitsplitsingen naar gemeentegrootte
Basisjaar t-2 (meebewegend)
Tabel C. 11

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-2 –
gemeenten met minder dan 25.000 inwoners

Herverdeeleffect

2015
#

%g

%m

2016
#

%g

%m

2017
#

%g

%m

2018
#

%g

%m

< -20%

4

2,1

0,9

4

2,1

0,9

4

2,1

0,9

4

2,1

0,9

-20% - -15%

7

3,6

3,3

6

3,1

3,1

6

3,1

3,4

7

3,6

3,7

-15% - -10%

7

3,6

4,0

8

4,1

5,3

11

5,7

6,6

11

5,7

6,2

-10% -

-5%

24

12,4

12,6

26

13,4

12,4

22

11,3

10,6

22

11,3

10,6

-5% -

0%

35

18,0

16,0

30

15,5

14,5

32

16,5

15,8

32

16,5

16,0

0% -

5%

33

17,0

17,3

39

20,1

19,3

37

19,1

19,9

37

19,1

20,5

5%

-

10%

36

18,6

23,8

29

14,9

20,2

30

15,5

17,5

30

15,5

17,5

10% -

15%

21

10,8

8,7

24

12,4

10,3

22

11,3

11,0

19

9,8

9,2

15% -

20%

14

7,2

9,2

16

8,2

10,3

17

8,8

10,7

18

9,3

10,7

>=20%

13

6,7

4,0

12

6,2

3,5

13

6,7

3,7

14

7,2

4,6

Totaal

194

100

100

194

100

100

194

100

100

194

100

100

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

62

BIJLAGE C

Tabel C. 12

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-2 –
gemeenten met 25.000 - 50.000 inwoners

Herverdeeleffect

2015
#

%g

%m

2016
#

%g

%m

2017
#

%g

%m

2018
#

%g

%m

< -20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-20% - -15%

2

1,4

1,9

2

1,4

1,9

2

1,4

1,8

2

1,4

1,8

-15% - -10%

5

3,5

3,4

7

5,0

5,2

8

5,7

5,5

12

8,5

7,9

-10% -

-5%

20

14,2

12,4

17

12,1

10,5

19

13,5

11,7

14

9,9

8,5

-5% -

0%

28

19,9

20,1

31

22,0

20,9

28

19,9

18,9

30

21,3

20,1

0% -

5%

29

20,6

25,8

32

22,7

27,4

36

25,5

30,7

36

25,5

31,3

5%

-

10%

29

20,6

19,6

25

17,7

17,9

21

14,9

15,0

20

14,2

13,6

10% -

15%

14

9,9

8,0

15

10,6

8,3

13

9,2

7,2

16

11,3

9,9

15% -

20%

9

6,4

5,0

7

5,0

4,2

9

6,4

5,4

6

4,3

5,0

>=20%

5

3,5

3,7

5

3,5

3,7

5

3,5

3,7

5

3,5

1,8

Totaal

141

100

100

141

100

100

141

100

100

141

100

100

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

Tabel C. 13

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-2 –
gemeenten met 50.000 – 100.000 inwoners

Herverdeeleffect

2015
#

%g

%m

2016
#

%g

%m

2017
#

%g

%m

2018
#

%g

%m

< -20%

1

2,2

1,0

1

2,2

1,0

1

2,2

1,0

0

0,0

0,0

-20% - -15%

1

2,2

5,8

1

2,2

5,7

1

2,2

5,7

2

4,3

6,6

-15% - -10%

1

2,2

1,7

2

4,3

3,9

2

4,3

3,9

2

4,3

3,9

-10% -

-5%

5

10,9

10,2

4

8,7

9,1

4

8,7

9,1

5

10,9

10,0

-5% -

0%

16

34,8

37,4

16

34,8

35,8

16

34,8

35,8

14

30,4

33,1

0% -

5%

10

21,7

21,0

9

19,6

19,2

9

19,6

19,2

10

21,7

21,1

5%

-

10%

5

10,9

11,1

8

17,4

17,7

9

19,6

18,4

10

21,7

20,3

10% -

15%

6

13,0

9,8

3

6,5

4,2

2

4,3

3,6

1

2,2

1,6

15% -

20%

0

0,0

0,0

2

4,3

3,3

2

4,3

3,4

2

4,3

3,4

>=20%

1

2,2

1,9

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

Totaal

46

100

100

46

100

100

46

100

100

46

100

100

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AANVULLENDE TABELLEN – BETROUWBAARHEID

Tabel C. 14

63

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-2 –
gemeenten met 100.000 – 250.000 inwoners

Herverdeeleffect

2015
#

%g

%m

2016
#

%g

%m

2017
#

%g

%m

2018
#

%g

%m

< -20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-20% - -15%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-15% - -10%

1

4,3

5,4

1

4,3

5,4

1

4,3

5,4

0

0,0

0,0

-10% -

-5%

1

4,3

3,2

1

4,3

6,7

1

4,3

6,7

2

8,7

12,0

-5% -

0%

8

34,8

40,7

8

34,8

40,4

9

39,1

43,7

9

39,1

43,7

0% -

5%

8

34,8

32,3

10

43,5

34,8

9

39,1

31,5

8

34,8

29,7

5%

-

10%

3

13,0

6,8

1

4,3

1,1

1

4,3

1,1

2

8,7

2,9

10% -

15%

2

8,7

11,7

2

8,7

11,7

2

8,7

11,7

1

4,3

4,3

15% -

20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

1

4,3

7,4

>=20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

Totaal

23

100

100

23

100

100

23

100

100

23

100

100

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

Tabel C. 15

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-2 –
gemeenten met ten minste 250.000 inwoners

Herverdeeleffect

2015
#

%g

%m

2016
#

%g

%m

2017
#

%g

%m

2018
#

%g

%m

< -20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-20% - -15%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-15% - -10%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-10% -

-5%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-5% -

0%

3

75,0

62,3

3

75,0

62,2

3

75,0

62,2

3

75,0

62,2

0% -

5%

1

25,0

37,7

1

25,0

37,8

1

25,0

37,8

1

25,0

37,8

5%

-

10%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

10% -

15%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

15% -

20%

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

>=20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

Totaal

4

100

100

4

100

100

4

100

100

4

100

100

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

64

BIJLAGE C

Meebewegend basisjaar t-3
Tabel C. 16

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-3 –
gemeenten met minder dan 25.000 inwoners

Herverdeeleffect

2015
#

%g

%m

2016
#

%g

%m

2017
#

%g

%m

2018
#

%g

%m

< -20%

6

3,1

2,5

6

3,1

2,5

5

2,6

2,7

5

2,6

2,7

-20% - -15%

5

2,6

1,8

5

2,6

1,8

6

3,1

1,5

4

2,1

1,4

-15% - -10%

4

2,1

1,6

2

1,0

0,6

4

2,1

2,3

9

4,6

4,3

-10% -

-5%

18

9,3

12,2

22

11,3

14,0

21

10,8

12,3

20

10,3

10,5

-5% -

0%

24

12,4

12,4

22

11,3

11,7

22

11,3

12,5

22

11,3

13,2

0% -

5%

27

13,9

15,2

27

13,9

15,1

26

13,4

14,0

25

12,9

14,4

5%

-

10%

31

16,0

17,0

31

16,0

16,9

30

15,5

16,4

29

14,9

14,0

10% -

15%

18

9,3

10,3

17

8,8

9,3

18

9,3

9,8

21

10,8

12,3

15% -

20%

20

10,3

12,2

25

12,9

13,5

24

12,4

13,5

21

10,8

12,4

>=20%

41

21,1

14,7

37

19,1

14,5

38

19,6

14,9

38

19,6

14,8

Totaal

194

100

100

194

100

100

194

100

100

194

100

100

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

Tabel C. 17

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-3 –
gemeenten met 25.000 - 50.000 inwoners

Herverdeeleffect

2015
#

%g

%m

2016
#

%g

%m

2017
#

%g

%m

2018
#

%g

%m

< -20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

-20% - -15%

4

2,8

3,0

3

2,1

2,5

3

2,1

2,5

3

2,1

2,5

-15% - -10%

9

6,4

7,7

10

7,1

8,1

11

7,8

8,8

14

9,9

11,2

-10% -

-5%

13

9,2

11,8

12

8,5

11,3

13

9,2

11,5

10

7,1

9,0

-5% -

0%

17

12,1

11,2

17

12,1

10,9

16

11,3

11,2

19

13,5

12,5

0% -

5%

28

19,9

24,7

34

24,1

29,3

32

22,7

27,9

28

19,9

26,3

5%

0,0

-

10%

19

13,5

14,8

16

11,3

11,9

17

12,1

12,0

20

14,2

13,4

10% -

15%

19

13,5

9,8

18

12,8

9,3

20

14,2

11,1

18

12,8

10,5

15% -

20%

14

9,9

8,4

13

9,2

7,5

12

8,5

6,1

14

9,9

7,5

>=20%

18

12,8

8,6

18

12,8

9,1

17

12,1

8,9

15

10,6

7,2

Totaal

141

100

100

141

100

100

141

100

100

141

100

100

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AANVULLENDE TABELLEN – BETROUWBAARHEID

Tabel C. 18

65

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-3 –
gemeenten met 50.000 – 100.000 inwoners

Herverdeeleffect

2015
#

%g

%m

2016
#

%g

%m

2017
#

%g

%m

2018
#

%g

%m

< -20%

1

2,2

5,5

1

2,2

5,4

1

2,2

5,3

1

2,2

5,3

-20% - -15%

1

2,2

1,6

1

2,2

1,6

1

2,2

1,7

1

2,2

1,7

-15% - -10%

2

4,3

3,2

2

4,3

3,2

2

4,3

3,2

2

4,3

3,2

-10% -

-5%

7

15,2

16,5

7

15,2

16,5

8

17,4

17,5

8

17,4

17,8

-5% -

0%

10

21,7

27,9

11

23,9

30,7

10

21,7

29,5

9

19,6

28,2

0% -

5%

11

23,9

22,5

10

21,7

18,8

10

21,7

18,8

12

26,1

21,3

5%

-

10%

7

15,2

9,6

5

10,9

9,1

5

10,9

9,2

6

13,0

9,7

10% -

15%

4

8,7

7,8

7

15,2

11,2

7

15,2

11,3

5

10,9

9,3

15% -

20%

3

6,5

5,4

1

2,2

2,0

1

2,2

2,1

1

2,2

2,1

>=20%

0

0,0

0,0

1

2,2

1,5

1

2,2

1,5

1

2,2

1,5

Totaal

46

100

100

46

100

100

46

100

100

46

100

100

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

Tabel C. 19

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-3 –
gemeenten met 100.000 – 250.000 inwoners

Herverdeeleffect

2015
#

%g

%m

2016
#

%g

%m

2017
#

%g

%m

2018
#

%g

%m

< -20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-20% - -15%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-15% - -10%

1

4,3

5,2

1

4,3

5,2

1

4,3

5,2

1

4,3

5,2

-10% -

-5%

1

4,3

3,3

1

4,3

3,3

1

4,3

3,4

1

4,3

3,4

-5% -

0%

8

34,8

46,2

7

30,4

43,1

7

30,4

43,0

8

34,8

46,2

0% -

5%

7

30,4

22,1

8

34,8

25,1

7

30,4

24,1

6

26,1

20,8

5%

-

10%

3

13,0

9,9

4

17,4

11,7

5

21,7

12,8

5

21,7

12,8

10% -

15%

3

13,0

13,2

2

8,7

11,5

2

8,7

11,5

2

8,7

11,5

15% -

20%

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

>=20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

Totaal

23

100

100

23

100

100

23

100

100

23

100

100

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

66

BIJLAGE C

Tabel C. 20

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-3 –
gemeenten met ten minste 250.000 inwoners

Herverdeeleffect

2015
#

%g

%m

2016
#

%g

%m

2017
#

%g

%m

2018
#

%g

%m

< -20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-20% - -15%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-15% - -10%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-10% -

-5%

1

25,0

19,5

1

25,0

19,5

1

25,0

19,5

1

25,0

19,6

-5% -

0%

2

50,0

72,6

2

50,0

72,5

1

25,0

34,4

1

25,0

34,2

0% -

5%

1

25,0

7,9

1

25,0

8,0

2

50,0

46,1

2

50,0

46,2

5%

-

10%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

10% -

15%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

15% -

20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

>=20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

Totaal

4

100

100

4

100

100

4

100

100

4

100

100

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

Meebewegend basisjaar t-5
Tabel C. 21

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-5 –
gemeenten met minder dan 25.000 inwoners

Herverdeeleffect

2015
#

%g

%m

2016
#

%g

%m

2017
#

%g

%m

2018
#

%g

%m

< -20%

8

4,1

2,0

7

3,6

1,6

5

2,6

1,4

5

2,6

1,5

-20% - -15%

8

4,1

5,2

10

5,2

6,1

12

6,2

6,2

9

4,6

4,7

-15% - -10%

11

5,7

7,5

9

4,6

6,8

10

5,2

7,0

17

8,8

9,3

-10% -

-5%

16

8,2

9,0

21

10,8

10,8

22

11,3

10,6

19

9,8

10,1

-5% -

0%

31

16,0

15,6

28

14,4

14,6

25

12,9

14,9

25

12,9

15,5

0% -

5%

28

14,4

16,6

28

14,4

16,0

28

14,4

15,8

27

13,9

15,0

5%

-

10%

22

11,3

11,9

22

11,3

12,1

21

10,8

11,0

19

9,8

9,6

10% -

15%

15

7,7

9,4

12

6,2

7,9

14

7,2

8,2

17

8,8

10,0

15% -

20%

8

4,1

5,4

11

5,7

6,9

12

6,2

8,3

15

7,7

9,2

>=20%

47

24,2

17,5

46

23,7

17,4

45

23,2

16,7

41

21,1

15,1

Totaal

194

100

100

194

100

100

194

100

100

194

100

100

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AANVULLENDE TABELLEN – BETROUWBAARHEID

Tabel C. 22

67

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-5 –
gemeenten met 25.000 - 50.000 inwoners

Herverdeeleffect

2015
#

%g

%m

2016
#

%g

%m

2017
#

%g

%m

2018
#

%g

%m

< -20%

1

0,7

0,6

1

0,7

0,6

0

0,0

0,0

1

0,7

0,5

-20% - -15%

7

5,0

5,8

7

5,0

5,8

10

7,1

7,8

10

7,1

8,6

-15% - -10%

9

6,4

8,4

10

7,1

9,0

9

6,4

8,0

8

5,7

6,8

-10% -

-5%

12

8,5

9,5

12

8,5

10,0

11

7,8

9,7

12

8,5

10,5

-5% -

0%

23

16,3

19,9

24

17,0

20,3

25

17,7

21,2

25

17,7

20,7

0% -

5%

20

14,2

16,6

19

13,5

15,4

21

14,9

15,6

21

14,9

15,2

5%

-

10%

20

14,2

12,7

22

15,6

13,1

18

12,8

11,3

17

12,1

11,4

10% -

15%

17

12,1

10,2

15

10,6

10,1

16

11,3

11,3

15

10,6

10,7

15% -

20%

8

5,7

5,8

7

5,0

4,8

9

6,4

4,2

12

8,5

6,2

>=20%

24

17,0

10,5

24

17,0

10,8

22

15,6

10,8

20

14,2

9,5

Totaal

141

100

100

141

100

100

141

100

100

141

100

100

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

Tabel C. 23

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-5 –
gemeenten met 50.000 – 100.000 inwoners

Herverdeeleffect

2015
#

%g

%m

2016
#

%g

%m

< -20%

0

0,0

0,0

1

2,2

-20% - -15%

3

6,5

10,1

2

-15% - -10%

4

8,7

11,4

4

-10% -

-5%

7

15,2

15,2

-5% -

0%

9

19,6

21,0

0% -

5%

6

13,0

12,6

4

5%

-

10%

6

13,0

10,1

6

10% -

15%

5

10,9

9,5

5

15% -

20%

2017
#

%g

%m

1,9

1

2,2

4,3

8,0

2

8,7

11,4

4

5

10,9

13,7

13

28,3

25,1

8,7

9,9

13,0

10,2

10,9

2018
#

%g

%m

1,9

1

2,2

1,9

4,3

7,9

2

4,3

7,8

8,7

11,4

4

8,7

11,4

6

13,0

14,4

6

13,0

14,3

12

26,1

24,4

12

26,1

24,4

5

10,9

10,9

5

10,9

10,8

5

10,9

9,3

6

13,0

10,0

9,6

5

10,9

9,7

5

10,9

11,4
3,8

3

6,5

5,4

3

6,5

5,4

3

6,5

5,4

2

4,3

>=20%

3

6,5

4,7

3

6,5

4,7

3

6,5

4,8

3

6,5

4,2

Totaal

46

100

100

46

100

100

46

100

100

46

100

100

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

68

BIJLAGE C

Tabel C. 24

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-5 –
gemeenten met 100.000 – 250.000 inwoners

Herverdeeleffect

2015
#

%g

%m

2016
#

%g

%m

2017
#

%g

%m

2018
#

%g

%m

< -20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-20% - -15%

1

4,3

3,0

1

4,3

3,1

1

4,3

3,1

1

4,3

3,1

-15% - -10%

1

4,3

5,3

1

4,3

5,3

1

4,3

5,3

1

4,3

5,3

-10% -

-5%

5

21,7

19,6

4

17,4

18,1

4

17,4

18,1

4

17,4

18,1

-5% -

0%

5

21,7

20,1

6

26,1

21,7

6

26,1

21,8

7

30,4

32,4

0% -

5%

3

13,0

15,0

3

13,0

14,9

3

13,0

14,9

3

13,0

11,6

5%

-

10%

5

21,7

26,9

5

21,7

26,8

5

21,7

26,7

4

17,4

19,3

10% -

15%

1

4,3

3,8

1

4,3

3,8

2

8,7

5,7

2

8,7

5,7

15% -

20%

2

8,7

6,2

2

8,7

6,3

1

4,3

4,5

1

4,3

4,5

>=20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

Totaal

23

100

100

23

100

100

23

100

100

23

100

100

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

Tabel C. 25

Verdeling herverdeeleffecten huidige en nieuwe doelgroep bij basisjaar t-5–
gemeenten met ten minste 250.000 inwoners

Herverdeeleffect

2015
#

%g

%m

2016
#

%g

%m

2017
#

%g

%m

2018
#

%g

%m

< -20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-20% - -15%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-15% - -10%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-10% -

-5%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

-5% -

0%

3

75,0

91,5

3

75,0

91,4

3

75,0

91,4

3

75,0

91,3

0% -

5%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

5%

-

10%

1

25,0

8,5

1

25,0

8,6

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

10% -

15%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

1

25,0

8,6

1

25,0

8,7

15% -

20%

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

>=20%

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

0

0,0

0,0

Totaal

4

100

100

4

100

100

4

100

100

4

100

100

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AANVULLENDE TABELLEN – BETROUWBAARHEID

69

Positieve en negatieve herverdeeleffecten
Tabel C. 26

Positieve en negatieve herverdeeleffecten 2015 (na invoering Participatiewet):
basisjaar t-3
Gem.
abs. hve

Negatief herverdeeleffect
Aantal

Max.

Gem.

Positief herverdeeleffect

<-10%

Aantal

Max.

Gem.

>10%

Inwonertal
0 – 25.000 inwoners

14,4

57

-40,3

-8,5

15

137

79,9

16,9

79

25.000 – 50.000
inwoners

10,7

43

-16,6

-7,2

13

98

43,9

12,3

51

50.000 – 100.000
inwoners

7,4

21

-21,4

-7,0

4

25

19,2

7,7

7

100.000 – 250.000
inwoners

5,0

10

-13,6

-3,8

1

13

14,3

5,9

3

250.000+ inwoners

2,9

3

-6,9

-3,8

0

1

0,4

0,4

0

Groningen

5,4

15

-9,5

-4,8

0

8

13,9

6,6

2

Friesland

16,0

24

-27,3

-13,2

14

3

77,9

38,7

2

Drenthe

8,3

8

-15,1

-6,5

2

4

16,4

11,7

3

Flevoland

10,7

3

-13,6

-8,9

1

3

22,8

12,6

2

Utrecht

12,2

5

-20,8

-5,5

1

21

54,7

13,8

12

Gelderland

9,3

15

-40,3

-7,0

3

41

42,4

10,1

18

Limburg

11,3

5

-3,2

-1,5

0

28

27,9

13,1

16

Noord-Brabant

16,2

11

-16,4

-5,6

2

56

79,9

18,3

37

Zuid-Holland

10,2

23

-30,1

-7,5

5

44

34,3

11,7

21

Noord-Holland

12,4

16

-17,1

-5,3

3

37

62,1

15,5

18

Zeeland

13,9

3

-14,1

-9,9

1

10

57,9

15,1

4

Overijssel

9,3

6

-11,8

-5,2

1

19

37,7

10,6

5

Provincie

Bijstandsuitgaven /
hh15-64
Minder dan 250 euro

36,1

1

-40,3

-40,3

1

24

79,9

35,9

23

250 – 400 euro

16,2

18

-30,1

-7,3

4

93

62,1

17,9

65

400 – 600 euro

8,6

33

-17,1

-5,5

5

89

22,2

9,8

40

600 – 800 euro

7,2

27

-18,7

-8,7

12

37

22,2

6,0

7

800 – 1.000 euro

6,5

18

-20,1

-7,7

3

19

15,5

5,4

4

Meer dan 1.000 euro

6,5

37

-21,6

-7,1

8

12

11,9

4,9

1

Totaal

11,7

134

-40,3

-7,4

33

274

79,9

13,8

274

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

Het gemiddelde absolute herverdeeleffect gewogen naar uitgavenaandeel bedraagt 6,0 procent.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITWERKING VERDEELMODEL WWB 2015

71

Bijlage D Aanvullende tabellen –
Voorspelbaarheid
Veranderingen in de herverdeelefffecten- jaarlijkse
herschatting
Basisjaar t-2 (2010)
Tabel D. 1

Verandering in de herverdeeleffecten van jaar tot jaar bij jaarlijkse herschatting (na
invoering Participatiewet), t-2
Aantal

Verandering
2016 t.o.v. 2015

Verandering
Verandering
Verandering
2017 t.o.v. 2016 2018 t.o.v. 2017 2018 t.o.v. 2015

Gem.

<10%

Gem.

<10%

Gem.

<10%

Gem.

<10%

Inwonertal
0 – 25.000 inwoners

194

1,0

194

0,9

194

0,9

194

2,8

188

25.000 – 50.000 inwoners

141

0,8

141

0,7

141

0,7

141

2,2

140

50.000 – 100.000 inwoners

46

0,6

46

0,5

46

0,6

46

1,7

46

100.000 – 250.000 inwoners

23

0,5

23

0,4

23

0,5

23

1,4

23

250.000+ inwoners

4

0,3

4

0,2

4

0,3

4

0,8

4

Groningen

23

0,8

23

0,7

23

0,8

23

2,3

23

Friesland

27

0,8

27

0,7

27

0,7

27

2,3

24

Drenthe

12

0,6

12

0,6

12

0,6

12

1,8

12

Flevoland

6

0,8

6

0,7

6

0,7

6

2,2

6

Utrecht

26

0,8

26

0,7

26

0,8

26

2,3

26

Gelderland

56

1,1

56

1,0

56

1,0

56

3,1

55

Limburg

33

0,6

33

0,5

33

0,5

33

1,5

33

Noord-Brabant

67

0,8

67

0,7

67

0,7

67

2,3

65

Zuid-Holland

67

0,6

67

0,5

67

0,5

67

1,6

67

Noord-Holland

53

1,3

53

1,2

53

1,2

53

3,7

52

Zeeland

13

0,7

13

0,6

13

0,7

13

2,1

13

Overijssel

25

0,9

25

0,8

25

0,8

25

2,6

25

Totaal

408

0,9

408

0,7

408

0,8

408

2,4

401

Provincie

De tabel geeft de gemiddelde absolute verandering in de herverdeeleffecten en het aantal
gemeenten waarbij deze verandering kleiner is dan 10%.
Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

72

BIJLAGE D

Basisjaar t-3 (2009)
Tabel D. 2

Verandering in de herverdeeleffecten van jaar tot jaar bij jaarlijkse herschatting (na
invoering Participatiewet), t-3
Aantal

Verandering
2016 t.o.v. 2015

Verandering
Verandering
Verandering
2017 t.o.v. 2016 2018 t.o.v. 2017 2018 t.o.v. 2015

Gem.

<10%

Gem.

<10%

Gem.

<10%

Gem.

<10%

Inwonertal
0 – 25.000 inwoners

194

1,1

194

0,9

194

1,0

194

3,0

188

25.000 – 50.000 inwoners

141

0,8

141

0,7

141

0,8

141

2,3

139

50.000 – 100.000 inwoners

46

0,6

46

0,5

46

0,6

46

1,7

46

100.000 – 250.000 inwoners

23

0,5

23

0,5

23

0,5

23

1,5

23

250.000+ inwoners

4

0,3

4

0,2

4

0,3

4

0,8

4

Groningen

23

0,8

23

0,7

23

0,7

23

2,2

23

Friesland

27

0,7

27

0,6

27

0,6

27

1,9

25

Drenthe

12

0,6

12

0,6

12

0,6

12

1,8

12

Flevoland

6

1,0

6

0,8

6

0,9

6

2,7

5

Utrecht

26

0,7

26

0,6

26

0,7

26

2,0

26

Gelderland

56

1,3

56

1,1

56

1,1

56

3,5

55

Limburg

33

0,6

33

0,5

33

0,5

33

1,7

33

Noord-Brabant

67

1,0

67

0,9

67

0,9

67

2,7

65

Zuid-Holland

67

0,7

67

0,6

67

0,6

67

1,9

67

Noord-Holland

53

1,2

53

1,0

53

1,1

53

3,3

52

Zeeland

13

0,7

13

0,6

13

0,7

13

2,0

13

Overijssel

25

1,1

25

0,9

25

0,9

25

2,9

24

Totaal

408

0,9

408

0,8

408

0,8

408

2,5

400

Provincie

De tabel geeft de gemiddelde absolute verandering in de herverdeeleffecten en het aantal
gemeenten waarbij deze verandering kleiner is dan 10%.
Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AANVULLENDE TABELLEN – VOORSPELBAARHEID

73

Veranderingen in de herverdeelefffecten- constante
budgetaandelen
Basisjaar t-2 (2010)
Tabel D. 3

Verandering in de herverdeeleffecten van jaar tot jaar bij jaarlijkse herschatting (na
invoering Participatiewet), t-2
Aantal

Verandering
2016 t.o.v. 2015

Verandering
Verandering
Verandering
2017 t.o.v. 2016 2018 t.o.v. 2017 2018 t.o.v. 2015

Gem.

<10%

Gem.

<10%

Gem.

<10%

Gem.

<10%

Inwonertal
0 – 25.000 inwoners

194

2,3

192

2,0

193

2,0

193

6,3

165

25.000 – 50.000 inwoners

141

1,9

141

1,6

141

1,7

141

5,1

124

50.000 – 100.000 inwoners

46

0,9

46

0,8

46

0,9

46

2,6

46

100.000 – 250.000 inwoners

23

0,5

23

0,5

23

0,5

23

1,5

23

250.000+ inwoners

4

1,2

4

1,1

4

1,2

4

3,5

4

Groningen

23

1,7

23

1,5

23

1,5

23

4,7

21

Friesland

27

1,1

26

0,9

27

1,0

27

3,0

25

Drenthe

12

1,4

12

1,3

12

1,3

12

4,0

12

Flevoland

6

1,5

6

1,3

6

1,3

6

4,2

5

Utrecht

26

1,5

26

1,3

26

1,4

26

4,2

25

Gelderland

56

2,6

56

2,2

56

2,3

56

7,0

46

Limburg

33

1,6

33

1,4

33

1,5

33

4,5

29

Noord-Brabant

67

2,8

66

2,4

66

2,4

66

7,6

49

Zuid-Holland

67

1,4

67

1,2

67

1,3

67

3,9

67

Noord-Holland

53

1,4

53

1,3

53

1,3

53

4,0

49

Zeeland

13

1,0

13

0,9

13

1,0

13

2,9

13

Overijssel

25

2,5

25

2,2

25

2,2

25

6,9

21

Totaal

408

1,9

406

1,6

407

1,7

407

5,2

362

Provincie

De tabel geeft de gemiddelde absolute verandering in de herverdeeleffecten en het aantal
gemeenten waarbij deze verandering kleiner is dan 10%.
Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

74

BIJLAGE D

Basisjaar t-3 (2009)
Tabel D. 4

Verandering in de herverdeeleffecten van jaar tot jaar bij jaarlijkse herschatting (na
invoering Participatiewet), t-3
Aantal

Verandering
2016 t.o.v. 2015

Verandering
Verandering
Verandering
2017 t.o.v. 2016 2018 t.o.v. 2017 2018 t.o.v. 2015

Gem.

<10%

Gem.

<10%

Gem.

<10%

Gem.

<10%

Inwonertal
0 – 25.000 inwoners

194

2,5

192

2,1

193

2,2

193

6,8

194

25.000 – 50.000 inwoners

141

2,0

141

1,7

141

1,7

141

5,4

141

50.000 – 100.000 inwoners

46

0,9

46

0,8

46

0,9

46

2,6

46

100.000 – 250.000 inwoners

23

0,5

23

0,5

23

0,5

23

1,5

23

250.000+ inwoners

4

1,2

4

1,1

4

1,2

4

3,5

4

Groningen

23

1,7

23

1,5

23

1,5

23

4,6

23

Friesland

27

1,2

26

1,0

27

1,1

27

3,3

27

Drenthe

12

1,4

12

1,3

12

1,3

12

4,0

12

Flevoland

6

1,6

6

1,4

6

1,4

6

4,4

6

Utrecht

26

1,7

26

1,4

26

1,5

26

4,6

26

Gelderland

56

2,7

56

2,3

56

2,4

56

7,4

56

Limburg

33

1,7

33

1,5

33

1,5

33

4,7

33

Noord-Brabant

67

3,0

66

2,5

66

2,6

66

8,1

67

Zuid-Holland

67

1,5

67

1,3

67

1,4

67

4,1

67

Noord-Holland

53

1,6

53

1,4

53

1,5

53

4,5

53

Zeeland

13

1,1

13

1,0

13

1,1

13

3,2

13

Overijssel

25

2,7

25

2,3

25

2,3

25

7,3

25

Totaal

408

2,0

406

1,7

407

1,8

407

5,5

343

Provincie

De tabel geeft de gemiddelde absolute verandering in de herverdeeleffecten en het aantal
gemeenten waarbij deze verandering kleiner is dan 10%.
Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK