Raad voor Cultuur

een
voor
biblio
iede theek
reen

versterking Bibliotheekwet
noodzakelijk

1.

2.
2.1
2.2
2.3
2.4

4.

3

Aanleiding: evaluatie van de Wet stelsel openbare
bibliotheekvoorzieningen

4

Conclusie: de Bibliotheekwet heeft niet geleid
tot een bibliotheekaanbod in elke gemeente
Toenemend aantal gemeenten heeft geen voorziening
in de zin van de Bibliotheekwet
Ook het aantal fysieke bibliotheeklocaties neemt af
De raad verwacht een verdere afname van voorzieningen
en een toename van verschillen
De Bibliotheekwet schrijft instandhouding van
een bibliotheekvoorziening niet voor
Vijf aanbevelingen om elke inwoner toegang te geven
tot het volledige bibliotheekaanbod
Aanbeveling 1: versterk het wettelijke kader zodat alle inwoners
van Nederland toegang hebben tot de vijf bibliotheekfuncties
Aanbeveling 2: versterk de taakstelling en samenwerking
in het netwerk
Aanbeveling 3: creëer een Nationale Bibliotheekagenda
Aanbeveling 4: stimuleer leesmotivatie vanaf 0 jaar
Aanbeveling 5: vergroot de expertise in de bibliotheek om
het aanbod goed te ontsluiten

8
9
10
11
12

13
13
14
15
16
17

Slotwoord

18

Bijlagen
Adviesvraag
Bevindingen en conclusies
‘Evaluatie Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen’
Baten van openbare bibliotheken 2010 – 2018
Commissie en gesprekspartners
Literatuur

19
20

Colofon

31

25
27
29
30

Inhoud

3.

Samenvatting

Samenvatting
De Raad voor Cultuur concludeert dat niet iedere inwoner van Nederland
toegang heeft tot een kwalitatief hoogstaand bibliotheekaanbod. Daarnaast zijn,
ook na invoering van de Wet Stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (hierna:
Bibliotheekwet), de spreiding en bereikbaarheid van de openbare bibliotheek
nog altijd onvoldoende. Bovendien is sinds 2014 het niveau van de gemeentelijke
bekostiging (gecorrigeerd voor prijsinflatie) met 8,8 procent gedaald;
vanaf 2010 zelfs met bijna 19 procent.

Bibliotheken spelen in op laaggeletterdheid en taalvaardigheid, digitalisering
en digitale vaardigheden, en leesmotivatie en leesvaardigheid. Uit de PISA-test
2018 blijkt dat de leesvaardigheid onder middelbare scholieren sterk gedaald
is tussen 2015 en 2018. Dit is kwalijk, want leesvaardigheid dient niet alleen het
culturele, maar ook het economische en maatschappelijke belang.

Samenvatting

De raad ziet dat het huidige stelsel van openbare bibliotheken onder hoge druk
staat. Het stelsel heeft de afgelopen jaren met veel bezuinigingen te maken gehad.
De raad verwacht dat de afname van het aantal bibliotheekvoorzieningen, in
de zin van de wet, de komende jaren doorzet en dat de verschillen in het aanbod
tussen gemeenten daardoor zullen toenemen. Het is duidelijk dat de Bibliotheekwet geen versterking heeft gebracht op een voor de raad cruciaal aspect:
burgers kunnen er niet op vertrouwen dat er in hun gemeente een volwaardige
bibliotheekvoorziening aanwezig is.

De raad vindt dat iedere inwoner van Nederland toegang moet hebben tot een
kwalitatief hoogstaand bibliotheekaanbod in de eigen gemeente. Dat is ook
de bedoeling van het huidige, wettelijke kader. Er is druk op de ketel nodig om
dit te realiseren. De raad is van mening dat het Rijk ervoor moet zorgen dat
de gemeente haar taak uitvoert en dat de inwoners toegang hebben tot de vijf
bibliotheekfuncties. Daarnaast doet de raad aanbevelingen ten aanzien van
de kwaliteit en bereikbaarheid van het bibliotheekaanbod. Om de samenwerking
en afstemming tussen de partijen te coördineren en te stimuleren, stelt de raad
voor een Nationale Bibliotheekagenda te creëren. Hij doet in zijn advies
vijf aanbevelingen:

3

– Versterk het wettelijke kader zodat alle inwoners van Nederland toegang
hebben tot de vijf bibliotheekfuncties.
– Versterk de taakstelling en samenwerking in het netwerk in overeenstemming
met ieders taken, en de verantwoordelijkheden die genoemd worden in
de Bibliotheekwet.
– Creëer een Nationale Bibliotheekagenda. De raad ziet deze agenda als een
manier om de sector zelf een volgende stap te laten zetten in de samenwerking
die in de Bibliotheekwet is vastgelegd.
– Stimuleer leesmotivatie vanaf 0 jaar. BoekStart en Bibliotheek op School
zijn goede voorbeelden van beleidsprogramma’s die leesmotivatie en
-vaardigheid als doorlopend traject van kinds af aan faciliteren. Deze zijn
voornamelijk belangrijk voor kinderen uit taalzwakke gezinnen, waar lezen
vaak geen vanzelfsprekendheid is.
– Vergroot de expertise in de bibliotheek zodat het aanbod goed ontsloten
wordt voor het publiek. Hiervoor moet gewerkt worden aan een erkende
bibliothecarissenopleiding op mbo-, hbo- en wo-niveau, en aan gerichte
bijscholingsmodules en cursussen.

1.

Aanleiding: evaluatie van
de Wet stelsel openbare
bibliotheekvoorzieningen

Sinds 1 januari 2015 geldt in Nederland de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (hierna: Bibliotheekwet). Hiermee heeft Nederland weer een
volwaardige wet voor de openbare bibliotheken. [1] Zij regelt dat de minister,
provinciebesturen en gemeentebesturen gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor
een netwerk van openbare bibliotheekvoorzieningen. Dit netwerk bestaat uit
de lokale openbare bibliotheken, de provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’s)
en de Koninklijke Bibliotheek (KB).

–
–
–
–
–

Ter beschikking stellen van kennis en informatie.
Bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie.
Bevorderen van lezen en het laten kennismaken met literatuur.
Organiseren van ontmoeting en debat.
Laten kennismaken met kunst en cultuur. [2]

Volgens artikel 29 van de Bibliotheekwet dient de minister binnen vijf jaar na
invoering van de wet de Staten-Generaal te informeren over de doeltreffendheid
en effecten ervan in de praktijk. Daarom is de wet in het najaar van 2019
geëvalueerd door KWINK groep, Panteia en Rebel Group (verder: KWINK
groep). [3] De minister heeft ook de raad gevraagd advies uit te brengen over de
staat van het Nederlandse bibliotheekwerk (zie bijlage 1 voor de adviesaanvraag).
Aan KWINK groep en de raad zijn nagenoeg dezelfde vragen gesteld,
over de volgende drie onderwerpen:
1.

Aanleiding

In de wet is vastgelegd dat een openbare bibliotheekvoorziening in ieder geval
vijf functies omvat. Deze functies moeten ‘bijdragen aan de persoonlijke
ontwikkeling en verbetering van de maatschappelijke kansen van het algemene
publiek’. Volgens de wet zijn bibliotheken verantwoordelijk voor het:

Het bibliotheekstelsel als netwerk
Vervullen partijen hun rollen in het netwerk en is de samenhang in het
bibliotheekstelsel hierdoor toegenomen? Zijn de spreiding en bereikbaarheid
van de openbare bibliotheek toereikend?

2.

De publieke waarden en maatschappelijke functies
Heeft de Bibliotheekwet bijgedragen aan een duidelijker en breder profiel
van de openbare bibliotheek als maatschappelijke organisatie met een aantal,
deels nieuwe, publieke taken?

3.

De digitale openbare bibliotheek
Is sinds de invoering van de Bibliotheekwet een voor het algemene publiek
relevante digitale openbare bibliotheek ontstaan?

2
Wet stelsel openbare
bibliotheekvoorzieningen,
Ministerie van OCW,
2015
wetten.overheid.nl
3
‘Evaluatie Wet stelsel
openbare bibliotheekvoorzieningen’,
Eindrapport,
KWINK groep,
Panteia, Rebel Group,
nog te verschijnen,
zie samenvatting op
p. 25-26.
4
Idem

4

In het evaluatierapport ‘Evaluatie Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen’ gaat KWINK groep in op de doeltreffendheid en effecten van
de wet in de praktijk, de maatschappelijke functie van de openbare bibliotheek,
het bibliotheeknetwerk, de digitale bibliotheek en de financiële situatie. [4]
In bijlage 2 staan de belangrijkste bevindingen en conclusies in een samenvatting.

1
De Wet op het Openbaar
Bibliotheekwerk uit 1975
werd in de jaren tachtig
van de vorige eeuw bij een
decentraliseringsoperatie
van het welzijnswerk
ingetrokken.

De raad onderschrijft, mede op basis van gesprekken die hij voerde met
belanghebbenden, de bevindingen van KWINK groep. In bijlage 4 worden
de gesprekspartners genoemd.
Dit advies bouwt voort op wat KWINK groep heeft geconstateerd,
aangevuld met eigen informatiewinning. De raad geeft op basis daarvan met
name een advies over de spreiding, bereikbaarheid en kwaliteit van het openbare
bibliotheekaanbod. Hij maakt daarbij gebruik van eerder uitgebrachte adviezen
zoals De daad bij het woord en Lees! Een oproep tot een leesoffensief.
De commissie die dit advies heeft voorbereid, bestaat uit
Frank Huysmans (voorzitter), Jenneke Harings, Ankie Kesseler, Nisrine Mbarki,
Huub Wijfjes en Liesbet van Zoonen. De commissie is ondersteund door
Philippine Jenster, Jaap Visser en Gerlinda de Vries.

Aanleiding
5

2.

Conclusie: de Bibliotheekwet heeft
niet geleid tot een bibliotheekaanbod in elke gemeente

De Raad voor Cultuur concludeert dat niet iedere inwoner van Nederland
toegang heeft tot een kwalitatief hoogstaand bibliotheekaanbod. De spreiding
en bereikbaarheid van de openbare bibliotheek zijn ook na invoering van
de Bibliotheekwet niet toereikend. Dit terwijl het uitgangspunt van de wet is
dat iedere inwoner van Nederland toegang heeft tot informatie en cultuur:
‘iedere inwoner van Nederland moet gebruik kunnen maken van de fysieke
en/of digitale diensten van de bibliotheken’. [5]

In ‘Lees!’ schreven de Onderwijsraad en de Raad voor Cultuur over de gevolgen
van laaggeletterdheid: mensen die over een laag niveau van taalvaardigheden
beschikken, zijn vaker werkloos, hebben een lager inkomen, een slechtere
gezondheid en zijn minder maatschappelijk actief. [10] Leesvaardigheid dient niet
alleen het culturele, maar zeker ook het economische belang. Met het oog op
de toekomstige positie van Nederland in de wereld, ook als vestigingsplaats voor
internationale ondernemingen, wordt de ontwikkeling van leesvaardigheid
onder kinderen en jongeren een steeds groter vraagstuk. De raad is van mening
dat de openbare bibliotheek, mede door het programma Bibliotheek op School,
een belangrijke rol speelt bij leesbevordering.
Cijfers van het Sociaal en Cultureel Planbureau laten zien dat de openbare
bibliotheek van alle culturele instellingen de meest ‘democratische’ is: verschillen
in gebruik van deze voorziening tussen bevolkingsgroepen zijn verhoudingsgewijs
gering. [11] Van jongeren met een niet-westerse achtergrond is bovendien een
groter percentage in de bibliotheek te vinden dan van jongeren met een
Nederlandse of westerse achtergrond. [12] Het is dus van het grootste belang dat
een deskundige, professionele invulling van de bibliotheek als basisvoorziening
(ook in scholen) vanzelfsprekend is.
Hieronder onderbouwt de raad dat deze basisvoorziening geen vanzelfsprekendheid is en dat de Bibliotheekwet deze situatie niet toereikend heeft
verbeterd. Vervolgens schetst hij de gewenste situatie en doet aanbevelingen
om deze te bereiken.

6
‘Cultuur voor stad, land
en regio. De rol van
stedelijke regio’s in het
cultuurbestel’, p. 39,
Raad voor Cultuur, 2017
7
Leesvaardigheid is het
begrijpen van, gebruiken
van, evalueren van,
reflecteren op en omgaan
met teksten om je doelen
te bereiken, je kennis en
potentieel te verruimen
en deel te nemen aan de
maatschappij.
Definitie uit: Gubbels, J.,
van Langen, A. M. L.,
Maassen, N. A. M.,
Meelissen, M. R. M.,
Universiteit Twente,
2019, Resultaten PISA2018 in vogelvlucht, p. 16

Conclusie

De raad vindt het een ongewenste situatie dat niet iedere inwoner van Nederland
toegang heeft tot het aanbod. Hij rekent de bibliotheek tot de ‘humuslaag van
het ecosysteem’, een basisvoorziening die dicht bij de inwoners van alle regio’s is
gevestigd. [6] Bibliotheken hebben een sleutelpositie in de samenleving; vooral
de ontwikkeling van leesvaardigheid wordt steeds belangrijker. [7] [8]
Uit de PISA-test 2018 blijkt dat zowel de leesmotivatie als de leesvaardigheid
onder middelbare scholieren sterk is gedaald tussen 2015 en 2018, en dat dit
in veel andere landen niet of minder het geval is. Bijna een kwart van de
Nederlandse scholieren is ‘onvoldoende leesvaardig om als mondige burger in
de huidige samenleving te participeren’. [9]

5
Vaststelling van een
geactualiseerd stelsel van
openbare bibliotheekvoorzieningen (Wet stelsel
openbare bibliotheekvoorzieningen), ‘Memorie
van Toelichting’,
33 846, nr. 3, p. 12,
Tweede Kamer,
vergaderjaar 2013 – 2014

8
‘De daad bij het woord’,
p. 56, Raad voor Cultuur,
2018
9
De PISA-test is een
driejaarlijks vergelijkend
onderzoek onder 60.000
leerlingen uit 79 landen.
Bijna 5.000 Nederlandse
leerlingen deden hieraan
mee, zij scoorden
gemiddeld 18 punten
lager dan in 2015;
p. 83, PISA-2018,
Gubbels (e.a.)
10
‘Lees!’, p. 16
Raad voor Cultuur

8

11
‘De openbare bibliotheek
tien jaar van nu’, p. 49,
Sociaal en Cultureel
Planbureau, 2008

2.1

		

Toenemend aantal gemeenten heeft geen voorziening
in de zin van de Bibliotheekwet

Zestien van de in totaal 355 Nederlandse gemeenten hebben in 2019 geen
bibliotheekvoorziening, zoals beschreven in de Bibliotheekwet (in 2015 ging het
om tien gemeenten). Dat wil zeggen dat hun inwoners niet van alle vijf wettelijk
beschreven functies gebruik kunnen maken. In deze gemeenten is er bijvoorbeeld
alleen een afhaalpunt of bibliotheekbushalte aanwezig; er is geen sprake van
educatie, ontmoeting en debat, of van kennismaking met kunst en cultuur.
Soms maken inwoners noodgedwongen gebruik van een commerciële bibliotheek
of moeten ze naar de bibliotheek van de buurgemeente, waar zij in sommige
gevallen een meerprijs moeten betalen. [13]

		
		

Conclusie

In vijftien van de zestien gemeenten zonder voorziening is de afstand die inwoners
moeten afleggen naar een (hoofd)vestiging of servicepunt minimaal 2,7 kilometer.
Dat is aanzienlijk meer dan het landelijk gemiddelde van 1,9 kilometer;
een gemiddelde dat sinds de invoering van de wet overigens constant is gebleven.
Wel verschilt het per provincie: de gemiddelde afstand in 2018 nam ten opzichte
van 2014 het sterkst toe in Zeeland en Brabant (0,4 kilometer). [14]
Gemeenten zonder bibliotheekvoorziening in de zin
van de Bibliotheekwet in 2019

12
‘Inzicht in
bibliotheekgebruikers’,
Bibliotheekinzicht, 2019
bibliotheekinzicht.nl
13
Evaluatie p. 37-38,
KWINK groep
geen bibliotheekvoorziening

Zestien gemeenten hebben in 2019 geen bibliotheekvoorziening, in de zin van de Bibliotheekwet.
Drie daarvan hebben een commerciële bibliotheekvoorziening, vijf hebben alleen een afhaalpunt
en/of bibliotheekbus, twee gemeenten hebben geen gecertificeerde bibliotheek en in de overige zes
gemeenten zijn er afspraken met buurgemeenten. [15]

14
Evaluatie p. 31-35,
KWINK groep
15
Evaluatie p. 37-38,
KWINK groep

9

bibliotheekvoorziening

2.2

Ook het aantal fysieke bibliotheeklocaties neemt af

De toename van het aantal plekken zonder voorziening, in de zin van de wet,
gaat hand in hand met een daling van het aantal fysieke bibliotheeklocaties.
In 2018 was het aantal bibliotheeklocaties met 27 procent gedaald ten opzichte
van 2012. In 2017 was er een kleine groei ten opzichte van de jaren daarvoor,
door een toename van het aantal bibliotheekbushaltes, afhaalpunten en zelfbedieningsbibliotheken zonder bemensing. Maar in 2018 is het aantal locaties
weer gedaald, van 1.383 in 2017 naar 1.218 in 2018. In 2017 waren er
nog 776 (hoofd)vestigingen, in 2018 waren dat er dertien minder. [16]
Het aantal plekken waar burgers met vragen terecht kunnen bij gekwalificeerd
personeel, is dus schaarser. Daar komt bij dat de onderlinge verschillen tussen
fysieke bibliotheken groot zijn. Elke gemeente bepaalt, mede op basis van het
budget in het Gemeentefonds en de eigen prioriteiten, het budget voor de lokale
bibliotheek. Mede daardoor kan de invulling van de vijf wettelijke functies
verschillen per gemeente, en dus per bibliotheeklocatie. Hetzelfde geldt voor het
bedrag dat inwoners voor het lidmaatschap moeten betalen.

In 2019 heffen 14 van de 147 bibliotheekorganisaties jeugdcontributie.
Dat doen ze gemiddeld gezien vanaf de leeftijd van 12,2 jaar. [17] Op 4 juli 2019
dienden de Kamerleden Asscher (PvdA) en Ellemeet (GroenLinks) een motie
in die de regering verzocht na te gaan hoe alle kinderen in Nederland kosteloos
toegang konden krijgen tot bibliotheekvoorzieningen. De Tweede Kamer nam
de motie aan. [18]
In principe betalen jongeren tot 18 jaar geen contributie. De Bibliotheekwet
maakt het wel mogelijk dat het college van burgemeester en wethouders of het
bestuurscollege besluit om jeugdigen te vragen om een geldelijke bijdrage voor
het uitlenen van werken door lokale bibliotheken. De raad vindt dat betaling van
een bijdrage niet afhankelijk mag zijn van de woonplaats van een kind of jongere.
Hij vindt ook dat studenten van mbo-scholen gratis toegang moeten hebben tot
de bibliotheek. Het mbo doet vaak minder aan leesbevordering dan havo- en
vwo-scholen. Ook zijn op mbo-scholen biblio- of mediatheken minder
vanzelfsprekend aanwezig.

18
‘Nieuwe visie cultuurbeleid’. Motie van de
leden Asscher en
Ellemeet, 32 820, nr.
313, Tweede Kamer,
vergaderjaar 2018 – 2019
19
‘Medewerkers in een
veranderende branche’,
Koninklijke Bibliotheek,
28 augustus 2019,
bibliotheekinzicht.nl;
Evaluatie, p. 90,
KWINK groep
20
‘Gegevenslevering Wsob
2017’, p. 47-48.
Bibliotheekstatistiek
2017. Onderzoeksresultaten, Koninklijke
Bibliotheek, 2018
21
Recentelijk is het initiatief
genomen om te komen
tot een module op mboniveau. Evaluatie, p. 26,
KWINK groep
debibliotheken.nl;
‘Update informatieopleidingen: Welke opleidingen kun je volgen als
je informatieprofessional
wilt worden?’,
Huysmans, F., 2018,
IP vakblad voor
Informatieprofessionals,
informatieprofessional.nl
22
Bibliotheek Campus
bibliotheekcampus.nl

10

Overigens zijn er niet alleen steeds minder plekken waar bibliotheekleden terecht
kunnen bij gekwalificeerd personeel, er is ook een gebrek aan goed geschoold
personeel. De KB laat in ‘Medewerkers in een veranderende branche’ zien dat
het personeel nog niet voldoende is toegerust op de uitgebreide taak. [19]
In de periode 2010 – 2015 is bezuinigd op vakkrachten (meer dan 20 procent
krimp in fte’s) en is het aantal vrijwilligers juist sterk gestegen. [20] Tegelijkertijd
zijn er weinig nieuwe medewerkers en vakgerichte opleidingen op mbo-, hboen wo-niveau zijn er in Nederland niet meer. Opleidingen zijn verwaterd of
opgegaan in andere opleidingen, met name bedrijfskunde en ICT.
Zo is de opleiding Media, Informatie en Communicatie onderdeel geworden
van de opleiding Creative Business en de Archiefschool hoort nu bij HBOICT. [21] Ook zijn er veel kortdurende cursussen ontstaan. Via de Bibliotheek
Campus, een initiatief van de KB en Samenwerkende POI’s Nederland (SPN),
hebben bibliotheekwerkers en -vrijwilligers toegang tot een digitaal leerportaal
voor e-learning, opleidingen, workshops en trainingen. [22]

17
Evaluatie, p. 28,
KWINK groep

Conclusie

Verschil in lidmaatschap: jeugdcontributie

16
Onder bibliotheeklocaties
rekent KWINK groep:
(hoofd)vestigingen,
servicepunten,
bibliotheekbushaltes,
afhaalpunten, miniservicepunten en zelfbedieningsbibliotheken
zonder bemensing.
Evaluatie, p. 29-30,
KWINK groep.

2.3

		

De raad verwacht een verdere afname van voorzieningen
en een toename van verschillen

De raad verwacht dat de afname van het aantal bibliotheekvoorzieningen,
in de zin van de wet, de komende jaren doorzet. De onderlinge verschillen in
het aanbod zullen daardoor toenemen. Oorzaak hiervan zijn de gemeentelijke
bezuinigingen.

		
		

Gemiddelde subsidie per inwoner
per bibliotheekorganisatie in 2018

20 - 25

30 - 35

15 - 20

25 - 30

> 35

0

De meeste bibliotheekorganisaties hebben een werkgebied van meer dan één gemeente.
De subsidie per gemeente is niet bekend. KWINK groep heeft daarom een weergave gemaakt van de
gemiddelde subsidie per inwoner per bibliotheekorganisatie. Voor bibliotheken met een groot
verzorgingsgebied leidt dat tot een groot gebied met dezelfde kleur. Met name bibliotheekorganisaties
in grotere steden ontvangen een hoger subsidiebedrag per inwoner. [25]

24
‘Bezuinigingen in de
bibliotheeksector’,
Bibliotheekinzicht,
bibliotheekinzicht.nl
25
Evaluatie, p. 83
KWINK groep

11

10 - 15

23
‘Bezuinigingen in de
bibliotheeksector’,
Dit is een berekening van
de raad op basis van CBSgegevens. De totale baten
van openbare bibliotheken
zijn met in 2018 ten
opzichte van 2014 met
2,2 procent afgenomen
(van 524 naar 513 miljoen). De gemeentelijke
subsidies zijn afgenomen
van 421 naar 407 miljoen
euro. Dat is een afname
van 3,3 procent. Rekening
houdend met de prijsontwikkeling in de
collectieve sector is die
gemeentelijke subsidie
een min van 8,8 procent.
Daarbij houd je nog geen
rekening met de groei
van het aantal inwoners.
Reken je de baten
om naar een bedrag per
inwoner, dan kom je
zonder die correctie voor
de prijsontwikkeling uit op
een min van 5,3 procent
en met de correctie voor
prijsontwikkeling op
een min van 10,7 procent.
Zie bijlage 3 voor de
berekeningen met
betrekking tot de baten
van openbare bibliotheken
2010 – 2018.

Conclusie

De afgelopen jaren hebben openbare bibliotheken al te maken gekregen met
veel bezuinigingen. Dat is deels te wijten aan een verlaging van gemeentelijke
budgetten door de decentralisatie van andere taken, waaronder jeugdzorg.
De subsidies en bijdragen aan de openbare bibliotheken namen daardoor af.
In 2014 gaven gemeenten in totaal 421 miljoen euro uit aan bibliotheekwerk.
In 2018 was dat 407 miljoen euro, een daling van 3,3 procent die – wanneer er
rekening wordt gehouden met de inflatie – 8,8 procent bedraagt, vanaf 2010
zelfs 19 procent. De gemeentesubsidie per inwoner voor de bibliotheek is sinds
2014 met 5,3 procent gedaald. Rekening houdend met de inflatie is de reële
afname nog groter (namelijk 10,7 procent). [23] Ook liepen de inkomsten van
bibliotheken terug door een dalend ledenaantal. De inkomsten uit gebruikersbijdragen gingen terug van 62,3 miljoen euro (in 2014) naar 56,4 miljoen euro
(in 2018). [24]

In oktober 2019 inventariseerde de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB)
onder haar ruim 160 leden de prognoses voor de begrotingen over 2020 en 2021.
Ruim 40 procent krijgt in 2020 te maken met bezuinigingen. Gemiddeld gaat
het om een verlaging van het budget met 4,2 procent. Voor 2021 is bij ongeveer
een kwart van de leden bezuinigingen aangekondigd, gemiddeld een budgetverlaging van 10,1 procent. Overigens zijn nog niet alle gemeentelijke begrotingen
vastgesteld, dus het aantal bibliotheekorganisaties dat te maken krijgt met
bezuinigingen kan nog groeien. [26]
2.4

		

De Bibliotheekwet schrijft instandhouding van een
bibliotheekvoorziening niet voor

Wel is er via een stimuleringsregeling geld vrijgemaakt voor het behoud
van bibliotheken in de jaren 2019 – 2021. Dit is echter een incidentele en geen
structurele oplossing. Het geld kwam vrij naar aanleiding van een motie van
het Kamerlid Asscher (PvdA) uit november 2017. De motie, die met algemene
stemmen werd aangenomen, verzocht de regering zich in te spannen voor
het behoud van bibliotheken in kleine gemeenten en een plan voor te leggen om
‘iedereen toegang tot de bibliotheek’ te geven’. [27] De regering kwam daarop
met de stimuleringssubsidie voor behoud van bibliotheken in kleine gemeenten
voor de periode 2019 – 2021: jaarlijks 1 miljoen euro. Twaalf kleine gemeenten
krijgen hiermee een nieuwe bibliotheek of een bibliotheek die met sluiting wordt
bedreigd, blijft open. [28] Halverwege november 2019 diende Kamerlid Asscher
opnieuw een motie in over dit onderwerp en verzocht hij de regering
‘het stimuleringsfonds te verruimen en ook open te stellen voor bibliotheken
in financiële problemen buiten de kleine gemeenten’. [29] Deze motie is eind
november door de Tweede Kamer met een kleine meerderheid verworpen.
De raad waardeert het dat met de stimuleringsregeling geld is vrijgemaakt
en dat in een aantal gemeenten een bibliotheekvoorziening, in de zin van de
wet, (tijdelijk) is gewaarborgd. Hij beschouwt de regeling echter niet als een
oplossing, omdat de subsidie niet structureel is. Hij vindt dat gemeenten
wettelijk aangesproken moeten kunnen worden op hun verantwoordelijkheid
voor de beschikbaarheid, omvang en kwaliteit van het lokale bibliotheekwerk.

Conclusie

In de Bibliotheekwet staat geen verplichting voor gemeenten om een openbare
bibliotheekvoorziening in stand te houden. Gemeenten hebben beleidsvrijheid en
kunnen dus eigen beleids- en financieringskeuzes maken voor de bibliotheek.
Het decentrale niveau (lokale bibliotheekorganisaties en gemeenten) draagt de
kern van het bibliotheekstelsel. Volgens de raad mag beleidsvrijheid er echter
niet toe leiden dat een basisvoorziening als de openbare bibliotheek onder druk
komt te staan. Dat is onder de huidige Bibliotheekwet helaas wel het geval.
Er is bij veel bibliotheken weinig rust en stabiliteit, en de regionale verschillen
zijn groot. Dit vindt de raad een zeer onwenselijke situatie.
26
‘Bezuinigingen op bibliotheken 2020 – 2021’,
Vereniging van Openbare
Bibliotheken, 2019
27
Vaststelling van de
begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap
(VIII) voor het jaar 2018.
Motie van het lid Asscher
C.S., 34 775 VIII, nr. 27,
Tweede Kamer,
vergaderjaar 2017 – 2018
28
Het gaat om de
gemeenten Medemblik,
Montfoort, Molenlanden,
Noardeast-Fryslân,
Heeze-Leende en Sluis
(nieuwe bibliotheek) en
Aa en Hunze, Nijkerk,
Tholen, Zutphen,
Bergeijk en Leudal
(extra steun).

12

29
Vaststelling van de
begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap
(VIII) voor het jaar 2020.
Motie van het lid
Asscher C.S., 35 300
VIII, nr. 103.
Tweede Kamer,
vergaderjaar 2019 – 2020

3.

Vijf aanbevelingen om elke inwoner
toegang te geven tot het volledige
bibliotheekaanbod

De raad is van mening dat iedere inwoner van Nederland toegang moet hebben
tot een kwalitatief hoogstaand bibliotheekaanbod in de eigen gemeente.
Om dit te realiseren, is er druk op de ketel nodig. Gezien de ontwikkelingen in
de afname van het aantal bibliotheekvoorzieningen en de (voorgenomen)
bezuinigingen op gemeenteniveau, heeft de raad er onvoldoende vertrouwen in
dat het stelsel er zelf voor kan zorgen dat er in elke gemeente een bibliotheekvoorziening is, in de zin van de wet.

De raad is van mening dat het Rijk de taak heeft om te waarborgen dat er
in iedere gemeente toegang is tot de vijf bibliotheekfuncties. Dat is zijn eerste
aanbeveling. Daarnaast doet de raad de aanbeveling om de taakstelling en
samenwerking in het netwerk te versterken (aanbeveling 2). Om de samenwerking
en afstemming tussen de partijen te coördineren en stimuleren, pleit de raad
voor een Nationale Bibliotheekagenda (aanbeveling 3). Daarnaast doet de raad
aanbevelingen voor de stimulering van leesmotivatie en de opleiding en
bijscholing van bibliotheekmedewerkers (aanbevelingen 4 en 5).

Vijf aanbevelingen

Bibliotheken spelen een cruciale rol in de ontwikkeling van lees- en taalvaardigheid. In het licht van het eerdergenoemde PISA-onderzoek, waaruit blijkt dat
de leesvaardigheid onder scholieren in het voortgezet onderwijs sterk is gedaald,
verdient deze rol nog meer steun.

Aanbeveling 1: versterk het wettelijke kader zodat alle inwoners van
Nederland toegang hebben tot de vijf bibliotheekfuncties
De raad vindt dat elke gemeente een bibliotheekvoorziening, in de zin van de wet,
moet hebben. Normaal gesproken is dit in de vorm van een fysieke openbare
bibliotheek. Als een goed alternatief anders kan worden gerealiseerd dan met een
vestiging, dan mag dat ook. Denk aan een samenwerking met een buurthuis
of theater. Hier hoort de ‘pas toe of leg uit-regeling’ bij. In andere woorden: zorg
ervoor dat er in de gemeente een lokale vestiging van de openbare bibliotheek is,
en als een alternatieve invulling volgens de gemeenteraad beter is, leg dan goed
uit hoe de verbinding van de burger met de vijf functies tot stand komt. Voldoet
een gemeente niet aan deze verplichting, voer dan een passend sanctiebeleid uit.

13

Ook vindt de raad dat er een extra toelichting moet worden gegeven op artikel 6,
vierde lid van de Bibliotheekwet. Volgens dit artikel moet de gemeente bij een
voornemen om de bekostiging te staken, in overleg treden met ‘andere partijen
waarop dit van invloed kan zijn, onder wie de ingezetenen’. De raad ziet een
grote meerwaarde in overleg en afstemming tussen gemeenten onderling, zodat
ze gezamenlijk op het niveau van stedelijke regio’s kunnen kijken naar de invulling
van de bibliotheekfuncties. Deze afstemming vindt momenteel vaak niet plaats
en de gemeente heeft bij het in artikel 6 genoemde overleg geen verplichting om
afspraken te maken. In het artikel staat dat de gemeente ‘zo nodig’ afspraken
maakt ‘over de toegankelijkheid van een openbare bibliotheekvoorziening voor het
betrokken algemene publiek’. De raad vindt ‘zo nodig’ te vrijblijvend.

Een nadere uitleg bij dit wetsartikel over het belang van zo’n overleg en de
te maken afspraken, kan gemeenten verplichten daadwerkelijk tot afspraken
te komen.
Aanbeveling 2: versterk de taakstelling en samenwerking in het netwerk
Betrokkenen in het bibliotheekveld hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid
voor een goed functionerend bibliotheeknetwerk. Daarin staan de vijf functies
centraal: de behoefte aan informatie en kennis, taalbeheersing, leesvaardigheid,
cultuur (inclusief andere dan talige kunst- en cultuuruitingen) en lokale
verbondenheid van inwoners van Nederland.

Zo zijn de beleidskaders voor het Rijk, provincies en gemeenten onvoldoende
ingevuld. Daardoor is hun rol van opdrachtgever (voor de uitvoeringsorganisaties)
te oppervlakkig van karakter. De raad benadrukt dat op alle beleidsniveaus
geïnvesteerd moet worden in deskundigheid. Een zekere disbalans in kennis en
deskundigheid is normaal, maar het kan niet zo zijn dat directeuren van
bibliotheekorganisaties aan wethouders, ambtenaren en betrokken raadsleden
moeten uitleggen wat een bibliotheek wettelijk hoort te doen, of dat laatstgenoemden zeggen hun door de wet toegekende bevoegdheden niet te kennen.
Het Rijk regisseert de samenwerking tussen de netwerkpartners en controleert
naleving van de afspraken tussen de drie overheidslagen. Ook is het Rijk de
opdrachtgever voor de KB wat betreft de digitale bibliotheek, de deskundigheid
van het bibliotheekpersoneel, de innovatieagenda, het landelijke collectieplan
en de jaarlijkse monitoring. [30] De scheidslijn tussen de verantwoordelijkheden
van de minister van OCW en de rol van de KB is naar de inschatting van de
raad onvoldoende helder. De KB kan niet én een gelijkwaardige deelnemer aan
het netwerk zijn én de beleidslijnen uitzetten. Het moet duidelijk zijn dat het
Rijk de stelselverantwoordelijkheid draagt en de KB de hieruit voortvloeiende
stelseltaken uitvoert (en over de daarvoor benodigde bevoegdheden beschikt).
Als er in het netwerk onduidelijkheid is over de verdeling en invulling van taken,
dan moet de minister duidelijkheid scheppen.

Gemeenten zijn er verantwoordelijk voor dat hun burgers profijt hebben van de
vijf functies van de bibliotheek, zoals opgenomen in de wet. Op gemeentelijk
niveau moet de portefeuillehouder Bibliotheken op reguliere basis overleg voeren
met de portefeuillehouders Onderwijs en Welzijn over medebekostiging van

30
In de Memorie van
Toelichting bij de wet
staat dat de verantwoordelijkheden van
de minister bij de KB
worden belegd en de
minister alleen op hoofdlijnen stuurt: “Dit wetsvoorstel codificeert de
afspraken in het
Bibliotheekcharter over
de taken van het Rijk.
Het betreft de algemene
stelselverantwoordelijkheid, de verantwoordelijkheid voor de landelijke
infrastructuur van de
digitale bibliotheek, de
bekostiging van e-content
en de voorziening voor
personen met een leesbeperking. Deze taken en
verantwoordelijkheden en
daarvoor noodzakelijke
bevoegdheden worden
belegd bij de KB. Via
de bekostiging van de
KB en het vierjaarlijkse
instellingsplan heeft de
minister op hoofdlijnen
invloed op de wijze
waarop de KB deze taken
uitvoert.”
p. 8, eerstekamer.nl

14

De provincies kunnen volgens de raad de rol op zich nemen als intermediair
tussen het (boven)lokale en nationale niveau: ze zijn de verbindende schakel
tussen gemeenten en het Rijk. Ook zijn provincies verantwoordelijk voor
een eenduidige opdracht aan de POI’s, bijvoorbeeld als het gaat om innovatie.
Deze opdracht ontbreekt nu in de praktijk nog wel eens. Idealiter komen in
elke provincie de gedeputeerde en de wethouders geregeld bij elkaar om uit te
wisselen hoe het gaat en wat de noden zijn. Zo kan de gedeputeerde de POI
beter aansturen.

Vijf aanbevelingen

In een goed functionerend netwerk is er een duidelijk onderscheid tussen
de taken en verantwoordelijkheden van de netwerkpartners enerzijds en hun
opdrachtgevers anderzijds. Partners zijn de KB, provinciale ondersteuningsinstellingen en bibliotheekorganisaties en -vestigingen (de uitvoeringskolom).
Opdrachtgevers zijn het Rijk, de provincies en de gemeenten (de beleidskolom).
De Bibliotheekwet benoemt ieders taken en verantwoordelijkheden. De raad
adviseert een aantal hiervan aan te scherpen.

bijvoorbeeld BoekStart, Bibliotheek op School en de bestrijding van taalachterstanden en laaggeletterdheid.
In de uitvoeringskolom kan de KB de ontwikkelingen rondom de digitale
bibliotheek beter afstemmen met de POI’s en de bibliotheekorganisaties.
De POI’s kunnen nog meer vraaggericht opereren, ter ondersteuning van het
bibliotheekwerk op lokaal niveau. Zij kunnen programma’s en projecten beter
afstemmen op de lokale vraag. Bibliotheekorganisaties en –vestigingen geven
kleur aan de vijf kernfuncties met activiteiten in alle vestigingen. Bibliotheek
op School is hierop een aanvulling.
Aanbeveling 3: creëer een Nationale Bibliotheekagenda

Ter ondersteuning hiervan stelt de raad voor een Nationale Bibliotheekagenda
te starten, op instigatie van de minister van OCW als stelselverantwoordelijke.
De partners in het netwerk (de uitvoeringskolom) en hun opdrachtgevers
(de beleidskolom) komen onder onafhankelijk voorzitterschap meermaals per jaar
bij elkaar. Gezamenlijk leggen ze vast welke stappen er nog gezet moeten worden
om te komen tot de wenselijke versterking van het stelsel. Dit doen ze mede
op basis van een continue cijfermatige monitoring die de KB al jaarlijks uitvoert
op grond van artikel 11 in de Bibliotheekwet. Elk jaar vindt een landelijke
bijeenkomst plaats, in de vorm van een congres of symposium, om een beeld
te geven van de stand van zaken in het bibliotheekveld en de plannen voor het
komende jaar.

15

De Nationale Bibliotheekagenda regelt in ieder geval:
– Versterking van de samenwerking in het netwerk, zodat alle betrokkenen
elkaar weten te vinden in de gezamenlijke opdracht en verantwoordelijkheden bij de juiste betrokkenen zijn belegd (zie ook aanbeveling 2).
– Stimulering van de professionalisering van bibliotheekmedewerkers,
zodat elke fysieke bibliotheek de juiste kennis, vaardigheden en competenties
in huis heeft om de vijf kernfuncties op professionele wijze te vervullen
(zie ook aanbeveling 5).
– Het benadrukken van de gemaakte afspraken in de (bestaande)
innovatieagenda, zodat alle partijen in het netwerk weten wat er met innovatie
wordt bedoeld, innovaties niet geïsoleerd plaatsvinden en doorontwikkeld
kunnen worden. Onderzoek de mogelijkheden voor een landelijke stimulans
waarbij POI’s samen met bibliotheekorganisaties een aanvraag kunnen doen
voor innovatieactiviteiten.
– Ontwikkeling van een rekenmodel als richtlijn voor de kosten van
instandhouding van bibliotheekvoorzieningen. Op basis van diverse gegevens,
zoals aantal inwoners, bevolkingssamenstelling en stedelijkheidsgraad,
geeft het model aan hoeveel geld een specifieke gemeente minimaal aan de
openbare bibliotheek zou moeten besteden.

Vijf aanbevelingen

De raad adviseert op korte termijn toe te werken naar een situatie waarin
lokale bibliotheken, POI’s, de KB en overheden onderling goed samenwerken,
afstemmen en elkaar aanvullen. Voor alle netwerkpartners dient duidelijk te zijn
wie waarvoor verantwoordelijk is. Ook kent iedereen in het bibliotheekveld de
innovatieagenda en weet iedereen wie met wie aan welke vormen van innovatie
(fysiek en digitaal) werkt. De fysieke en digitale bibliotheekdiensten lopen
naadloos in elkaar over. Alle betrokken partijen hebben steeds voor ogen waar
ze het voor doen: de wensen en noden van alle inwoners van Nederland die
zich willen ontwikkelen.

Aanbeveling 4: stimuleer leesmotivatie vanaf 0 jaar
Het stimuleren van leesmotivatie en –vaardigheid zou moeten beginnen bij
0 jaar en het hele leven moeten doorgaan. De raad adviseert de Bibliotheekwet
te versterken met beleidsprogramma’s die dit faciliteren. De raad vindt het niet
meer dan logisch dat daarvoor ook in de onderwijsbegroting middelen
worden vrijgemaakt.
BoekStart en Bibliotheek op School zijn goede voorbeelden hiervan. Zij zijn
onderdeel van het door het Rijk bekostigde programma Kunst van Lezen.
Stichting Lezen en de KB voeren dit programma uit. Openbare bibliotheken
verzorgen een collectie voor de school (meestal fysiek in de scholen zelf,
soms via aflevering-op-aanvraag). Zij zorgen ook voor een leesconsulent die
een beperkt aantal uren op de school aanwezig is. Met name voor kinderen en
jongeren uit taalzwakke gezinnen, met een beperkte of zelfs geheel afwezige
boekencollectie thuis, is dit belangrijk.
Vijf aanbevelingen

Uitgangspunt moet zijn dat leerlingen boeken en andere materialen mee naar huis
kunnen nemen. Dit houdt ook in dat een regeling voor de leenrechtvergoeding
van rechthebbenden (auteurs, vertalers en illustratoren of de collectieve beheersorganisaties waarbij zij zich hebben aangesloten) onderdeel hiervan moet zijn;
in het kader van de Fair Practice Code zo spoedig mogelijk. Het Rijk is hier als
stelselverantwoordelijke aan zet.
BoekStart en de Bibliotheek op School
In het kader van BoekStart krijgen ouders van pasgeboren baby’s een brief van
de gemeente met een waardebon. Daarmee kunnen ze een koffertje met voorleesboekjes bij de plaatselijke bibliotheek ophalen en hun kind meteen kosteloos als
lid laten inschrijven. Bibliotheek op School (dBoS) is een samenwerkingsverband
tussen scholen en bibliotheken. Het programma omvat het beschikbaar stellen
van een boekencollectie vanuit de bibliotheek, het bezoek van leesconsulenten aan
de school om het leesaanbod te introduceren, het organiseren van leesactiviteiten,
het adviseren van de school over het boekenaanbod, het adviseren van leraren
over leesbevordering, het gebruik van boeken in de zogenaamde ‘zaakvakken’
(niet alleen de moderne talen) en het organiseren van bezoeken van leerlingen aan
de bibliotheek. Ook zorgt dBoS voor de opleiding van bibliotheekmedewerkers
tot leesconsulenten en van leraren tot leescoördinator.

16

In de periode 2010 – 2015, toen gemeenten (vaak gedwongen door teruglopende
belastinginkomsten in het Gemeentefonds) kortten op de bekostiging van
de openbare bibliotheek, grepen ze dBoS aan om de weggevallen vestigingen te
compenseren via de inrichting van dBoS-bibliotheekvoorzieningen. In tijden
van financiële krapte fungeert dBoS dus feitelijk als achtervang voor reguliere
bibliotheekvestigingen. De raad is in principe voorstander van de motivering
hierachter: als reguliere vestigingen moeten sluiten, is er met dBoS tenminste
nog een voorziening dicht bij de jeugd; de groep die het meeste baat heeft
bij leesbevordering. De realisatie en bekostiging van dBoS zijn afhankelijk van
afspraken of convenanten op lokaal niveau tussen de gemeente (portefeuillehouders Onderwijs en Cultuur), de schoolbesturen en de openbare bibliotheekorganisatie. Hier moet worden vermeld dat de openbare bibliotheken de grootste
lasten dragen; de verdeling van de kosten is op dit moment 80 procent
bibliotheek en 20 procent scholen.

Aanbeveling 5: vergroot de expertise in de bibliotheek om het aanbod
goed te ontsluiten via een adequaat stelsel van opleidingen
In zijn advies ‘De daad bij het woord’ stelde de raad dat niet duidelijk is welke
partij verantwoordelijk is voor de kwaliteit van de vakopleiding van medewerkers. [31] Door het vergrijzende personeelsbestand en een gebrek aan nieuw
personeel, is er dringend behoefte aan een erkende bibliothecarissenopleiding
op mbo-, hbo- en wo-niveau. Niet zelden is de vrijwilliger van vandaag
de professional van vroeger, die na pensionering of ontslag nog werkzaam is in
de bibliotheek. Ook is er behoefte aan een overzichtelijk aanbod van erkende,
gespecialiseerde cursussen, ontwikkeld in samenspraak met de gemeenten en KB.
De raad adviseert deze op moderne leest te schoeien, uitgaande van de publieke
waarden en kernfuncties in de Bibliotheekwet én van een actieve houding van
de bibliotheekmedewerker, zoals in het concept van community librarianship. [32]

Vijf aanbevelingen

De SPN en de KB namen het initiatief voor de Bibliotheek Campus, een online
leeromgeving voor medewerkers en vrijwilligers binnen het bibliotheekstelsel. [33]
Dit programma is echter nog in ontwikkeling en bevat voornamelijk cursussen,
geen geaccrediteerde voltijd- of deeltijdopleidingen.
Vanuit haar stelselverantwoordelijkheid is de minister van OCW in de ogen van
de raad eindverantwoordelijk voor een goed opleidingsaanbod. De raad adviseert
de minister de KB in te schakelen om de start van relevante opleidingsmodules
te begeleiden.

31
‘De daad bij het woord’,
p. 78, Raad voor Cultuur

33
De Bibliotheek:
Bibliotheek Campus
bibliotheekcampus.nl

17

32
Ontwikkeld door de
Amerikaanse bibliotheekwetenschapper R. David
Lankes. In Nederland
heeft Cubiss het initiatief
genomen voor een
opleiding op hbo-plusniveau: cubiss-longread.nl

4.

Slotwoord

Openbare bibliotheken zijn van groot belang voor de samenleving. Ze zijn
bakens van de democratie en dragen bij aan sociale cohesie. Ze hebben na de
invoering van de Bibliotheekwet een fundamentele verankering gekregen
als basisvoorziening voor alle inwoners van Nederland. De problemen waar
zij voor staan, overstijgen het domein van cultuur, zeker gezien de resultaten
van de PISA-test en de voorgenomen bezuinigingen op gemeenteniveau.
Investeren in de bibliotheken betekent investeren in de ontwikkeling en
verbeelding van kinderen en volwassenen, in de economie en de democratie,
en in de professionalisering van bibliotheekmedewerkers die hieraan een
grote bijdrage kunnen en moeten leveren.

Slotwoord

Tijdens dit adviestraject is de noodzaak van een goed functionerend bibliotheekstelsel toegenomen. Zonder lees- en taalvaardige burgers blijft de kwalitatief hoogwaardige kennissamenleving een illusie. De raad is verheugd over de toegenomen
politieke aandacht voor de rol van bibliotheken en hoopt dat de behandeling
van de evaluatie van de Bibliotheekwet zal bijdragen aan de versterking van deze
belangrijke basisvoorzieningen. Alleen in een kwalitatief hoogwaardig stelsel
kan de bibliotheek bijdragen aan het realiseren van de kerntaak die is vastgelegd
in de Bibliotheekwet. Deze wet is zeker een stap in de goede richting geweest,
maar een betere verankering van rollen en verantwoordelijkheden in de praktijk
is nodig. Dat vraagt om versterking van het wettelijke kader.

18

5
De raad volgt hierbij
de wijze waarop in
de Cultuurindex het
begrip participatie
wordt gehanteerd.
boekman.nl/cultuurindex

Bijlagen

19

Bijlagen

Adviesaanvraag

20

Bijlagen

Adviesaanvraag

21

Bijlagen

Adviesaanvraag

22

Bijlagen

Adviesaanvraag

23

Bijlagen

Adviesaanvraag

24

Bevindingen en conclusies ‘Evaluatie Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen’
Eindrapport. KWINK-groep, Panteia en Rebel Group [1]

Heeft de Wsob bijgedragen aan een duidelijker profiel van
een openbare bibliotheek als maatschappelijke organisatie
met een aantal, deels nieuwe, publieke taken?

In hoeverre bibliotheken dit profiel in kunnen vullen, hangt
samen met de middelen die zij daarvoor ter beschikking
hebben. Uit de cijfers blijkt dat de subsidies in de periode
2015 – 2018 zijn afgenomen. De afgenomen subsidies
brengen het risico met zich mee dat vestigingen of servicepunten moeten worden gesloten, dat de omslag naar een
maatschappelijk-educatieve bibliotheek wordt vertraagd of
belemmerd en dat aan kwaliteit en slagkracht wordt
ingeleverd als het gaat om het vervullen van de vijf functies
in de wet. Dit is al zichtbaar in de gemiddelde afstand tot
een bibliotheekvoorziening, die in 178 gemeenten is toegenomen en in 94 gemeenten is afgenomen. KWINK groep
vraagt dan ook aandacht voor de balans tussen de ambities
voor de sector enerzijds en de beschikbare middelen
die bibliotheken krijgen om dit te realiseren anderzijds.
Daarbij vraagt de transitie naar een maatschappelijkeducatieve bibliotheek meer van de medewerkers.
Door vergrijzing (bijna twee derde van de medewerkers bij
de openbare bibliotheek is 50 jaar of ouder), geringe aanwas
van nieuwe medewerkers, financiële krapte en het ontbreken
van een kwalitatieve vakopleiding, wordt het uitvoeren van
deze rollen steeds moeilijker.

De wet beschrijft de taken van de afzonderlijke partijen in
het netwerk. Door de wet is er meer samenhang gekomen in
de sector. Dit heeft onder meer geleid tot een betere
samenwerking met onderwijsinstellingen. Bij een aantal
onderwerpen is het gelukt om de samenwerking tussen

De wijze waarop provincies en gemeenten invulling geven
aan hun rol in het netwerk en hun opdrachtgevende
rol richting de instellingen die ze subsidiëren, loopt uiteen.
De wensen en accenten van de ene gemeente of provincie
zijn heel anders dan die van de andere gemeente of provincie.
De omvang van de versterkte subsidie (per inwoner) loopt
ook sterk uiteen. Dit bemoeilijkt volgens de sector ook de
krachtenbundeling bij beoogde gezamenlijke initiatieven.
De KB stuurt het netwerk van openbare bibliotheekvoorzieningen aan en houdt de landelijke digitale bibliotheek
in stand. Op de invulling van deze twee taken is veel kritiek
geuit, zij hebben een lastige rol te vervullen. Zij laveren
tussen draagvlak ontwikkelen en daadkracht tonen en dat
gaat niet altijd samen. Dat het netwerk decentraal wordt
gefinancierd door gemeenten die ook hun eigen wensen
hebben, maakt de uitvoering van de taken door de
KB extra gecompliceerd.
De POI’s zijn verantwoordelijk voor de distributie van fysieke
werken door middel van IBL en voor de ontwikkeling van
innovaties ten behoeve van de lokale bibliotheken. De rol
van de POI’s is niet voor iedereen zichtbaar en relevant,
voornamelijk volgens gemeenten en sommige bibliotheken.
De waardering voor de POI lopen sterk uiteen. KWINK
groep ziet een toename in de afstemming tussen POI’s
onderling in SPN en tussen provincies in IPO verband.
In welke mate de lokale bibliotheken toewerken naar een
breder, maatschappelijk-educatief profiel loopt uiteen.
Deze variëteit valt deels te verklaren door de uiteenlopende
wensen van de subsidieverstrekkende en opdrachtgevende
gemeenten, maar ook door de omvang van de subsidie
waarmee een lokale bibliotheekvoorziening het moet doen.
Er zijn gemeenten die veel hebben bezuinigd en waar
locaties van de bibliotheek zijn verdwenen, maar er zijn ook
gemeenten die aanvullend hebben geïnvesteerd in de uitrol
van de maatschappelijke bibliotheek, die multifunctionele
accommodaties neerzetten en cultuurhuizen creëren waarin
de bibliotheek samen met andere organisaties
wordt gehuisvest.
Is sinds de invoering van de Wsob een voor het algemene
publiek relevante digitale openbare bibliotheek ontstaan?
Het gebruik van de digitale bibliotheek is gestegen: waar het
totaal aantal leden en fysieke uitleningen van de bibliotheek
geleidelijk daalt, stijgt het aantal online gebruikers en digitale
uitleningen. De toegenomen hoeveelheid content is in
varianten aanwezig (naast e-books bijvoorbeeld ook luisterboeken) en door middel van het e-lending convenant zijn

25

Vervullen partijen hun rollen in het netwerk en is de
samenhang in het bibliotheekstelsel hierdoor toegenomen?

De samenwerking loopt op bepaalde punten echter nog
moeizaam; dit bleek bij het maken van afspraken rondom
het collectief landelijk bibliotheeksysteem (CLB) en de
afspraken rond een Nationale Bibliotheekpas. Daarnaast zijn
de overheidslagen vooral bezig met het eigen beleid,
waardoor afstemming tussen de partijen vaak ontbreekt.
Om tot een intensievere interactie te komen, helpt het
volgens KWINK groep om de rolinvulling van de partners
in het netwerk te expliciteren bij specifieke onderwerpen.
Dit is bijvoorbeeld gedaan rond het begrip ‘innovatie’ in
de Gezamenlijke Innovatieagenda 2016 – 2018.

Bevindingen en conclusies ‘Evaluatie Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen’

Door invulling te geven aan de vijf functies is de bibliotheek
niet alleen een traditioneel uitleencentrum, maar kan deze
bijvoorbeeld ook inspelen op laaggeletterdheid en taalvaardigheid, digitalisering en digitale vaardigheden, en leesmotivatie en leesvaardigheid. Over het algemeen bieden
bibliotheken een brede verscheidenheid aan producten en
diensten, waarbij zij regelmatig samenwerken met andere
partijen. De invulling die zij kunnen geven aan het brede,
maatschappelijk-educatieve profiel verschilt per bibliotheek.
Er is op dit punt dus nog een grote stap te maken. Door
goede voorbeelden en lokale best practices op te schalen en
door landelijke allianties af te sluiten, kan hieraan invulling
worden gegeven.

de drie lagen vorm te geven of om onderlinge afspraken
te maken.

Bijlagen

De vijf functies geven bibliotheken een hedendaags,
maatschappelijk-educatief profiel en een steun in de rug
voor het gesprek met beleidsmakers over de lokale opdracht.
Het vastleggen van de functies in de Bibliotheekwet draagt
bij aan de versteviging van de positie van bibliotheken,
al kan deze nog steviger als deze maatschappelijk-educatieve
rol uitgebouwd wordt. Het Sociaal en Cultureel Planbureau
onderzocht in 2019 het bibliotheekbereik. In 2018 heeft
40 procent van de Nederlanders van zes jaar of ouder is
minimaal één keer de bibliotheek bezocht, de gemiddelde
bezoekfrequentie in dat jaar was 4,1 keer. Opvallend is dat
onder deze bezoekers het percentage leners is gedaald van
78 procent in 2012 naar 71 procent in 2018. Steeds meer
bezoekers komen niet voor het lenen van bibliotheekmateriaal, wat in lijn is met de vijf functies uit de wet.

er afspraken gemaakt over de vergoeding voor uitgevers,
auteurs, vertalers en illustratoren. KWINK groep noemt wel
meerdere aandachtspunten: het gebrek aan een collectief
landelijk bibliotheeksysteem, het vergroten van het gebruik
en verbeteren van gebruiksvriendelijkheid van de digitale
bibliotheek, het hanteren van een integrale klantbenadering
door de online bibliotheek en lokale bibliotheken, en het
realistisch plannen van complexe ontwikkelprojecten van de
Koninklijke Bibliotheek.

Volgens KWINK groep is verbetering vooral te behalen in
de wijze waarop uitvoering wordt gegeven aan de taken
en artikelen in de wet en de wijze waarop de komende jaren
invulling wordt gegeven aan de uitdagingen die in deze
evaluatie zijn beschreven.

Bijlagen

Hoe is de huidige situatie in het Nederlandse openbare
bibliotheeknetwerk eind 2018 (afgezet tegen de situatie voor
de invoering van de wet) en welke conclusies zijn daaruit te
trekken over de doeltreffendheid en effecten van de Wsob?

Bevindingen en conclusies ‘Evaluatie Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen’

Veel bibliotheken hebben stappen gezet in de transitie naar
een maatschappelijk-educatieve bibliotheek. De bibliotheek
is een goed bezochte publieke instelling: 40 procent van de
Nederlandse bevolking van zes jaar of ouder heeft in 2018
ten minste één keer de bibliotheek bezocht, waarvan een
steeds groter aandeel komt om iets anders te doen dan het
lenen van bibliotheekmaterialen.
Echter, de omvang van de totale subsidies aan de
bibliotheeksector is afgenomen. De bibliotheek moet met
de vijf functies een bredere rol uitvoeren met steeds minder
subsidie, en dit is nog lastiger zonder een kwalitatieve
branche-eigen opleiding. Het aantal (hoofd)vestigingen is
gedaald en de gemiddelde afstand naar een bibliotheekvoorziening toegenomen. Niet voor alle ontwikkelingen kan
gezegd worden dat de wet daaraan heeft bijgedragen.
Stakeholders geven vrijwel allemaal aan positief te zijn over
het feit dat de Wsob er gekomen is. De wet heeft bijgedragen
aan meer duidelijkheid over de rollen van deelnemers in het
netwerk. Het expliciteren van de vijf functies heeft ervoor
gezorgd dat er duidelijkheid en minder discussie is over de
rol van openbare bibliotheken. De kritiek uit het veld komt
voornamelijk neer op enkele wetsartikelen: er ontbreekt
bijvoorbeeld een verplichting voor gemeenten om een
bibliotheekvoorziening te financieren en er is geen verbod
op het heffen van jeugdcontributie.
Stakeholders wijzen ook op het ontbreken van bepaalde
onderwerpen in de wet, waaronder de kwaliteitsnormen voor
het bibliotheekwerk of van opleidings- en competentievereisten voor bibliotheekmedewerkers. De vraag is wat een
borging in de wet zou toevoegen aan de kwaliteitsborging
die nu via certificering van bibliotheken reeds plaatsvindt en
waaraan nagenoeg alle bibliotheken meedoen. Daarnaast
is er aangegeven dat de term ‘aansturing van het netwerk’
door de KB onvoldoende recht doet aan het gegeven dat het
stelsel in sterke mate lokaal wordt gefinancierd; de formulering in de wet zou beter moeten benadrukken dat ook
lokale bibliotheken zich met digitale innovatie kunnen bezighouden. De rollen van de innovatietaak zouden nog te
weinig kaderstellend zijn, maar hierover zijn ook afspraken
gemaakt in de Gezamenlijke Innovatieagenda met een
gedetailleerde taakverdeling.

26

Hoewel misschien met de kennis en ervaring van de
afgelopen jaren sommige formuleringen in de wet anders
gekozen zouden kunnen worden, is tegelijkertijd op grond
van het evaluatieonderzoek weinig aanleiding te veronderstellen dat aanpassing van de wet de sleutel is tot een veel
beter functionerende bibliotheeksector.

1
Zie ook:
Eindrapport p. 9-12,
Kwink groep

Baten van openbare bibliotheken 2010 – 2018, berekeningen t.b.v. advies
2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Baten van openbare bibliotheken,
prijsindex collectieve sector en inwonertal, 2010 – 2018
(in absolute, relatieve en indexcijfers)

576
471
457

571
465
452

551
450
438

524
432
421

520
429
415

520
427
415

507
414
403

513
419
407

Prijsindex collectieve sector
(2010=100) [3]

100

100

102

102

103

104

106

107

109

Baten openbare bibliotheken
na correctie prijsniveau
(in miljoenen euro’s van 2010)
w.v. subsidies
w.v. subsidies gemeenten

574
474
458

574
470
455

560
456
443

537
439
428

508
419
409

499
412
399

492
405
394

475
388
378

469
383
372

Inwoners (in miljoenen) [4]

16,6

16,7

16,7

16,8

16,8

16,9

17,0

17,1

17,2

Baten per inwoner (in euro’s)
w.v. subsidies
w.v. subsidies gemeenten

34,6
28,6
27,6

34,6
28,3
27,4

34,1
27,8
27,0

32,8
26,8
26,1

31,1
25,6
25,0

30,8
25,4
24,6

30,6
25,1
24,5

29,7
24,2
23,6

29,8
24,4
23,7

Baten per inwoner na correctie
prijsniveau (in euro’s van 2010)
w.v. subsidies
w.v. subsidies gemeenten

34,6
28,6
27,6

34,5
28,2
27,3

33,5
27,2
26,5

32,0
26,1
25,5

30,2
24,9
24,3

29,5
24,4
23,6

29,0
23,8
23,2

27,8
22,7
22,1

27,3
22,3
21,7

Baten van openbare bibliotheken 2010 – 2018

574
474
458

Bijlagen

Baten openbare bibliotheken
(in miljoenen euro’s) [2]
w.v. subsidies
w.v. subsidies gemeenten

2018 t.o.v.
2014 (%)

Indexcijfers (2014=100)
110
110
109

110
109
109

109
108
107

105
104
104

100
100
100

99
99
99

99
99
99

97
96
96

98
97
97

-2,2
-2,9
-3,3

Prijsindex collectieve sector

97

97

99

99

100

101

102

104

106

6,1

Baten openbare bibliotheken
na correctie prijsniveau
w.v. subsidies
w.v. subsidies gemeenten

113
113
112

113
112
111

110
109
109

106
105
105

100
100
100

98
98
98

97
97
96

93
93
93

92
91
91

-7,8
-8,5
-8,8

Inwoners

98

99

99

100

100

100

101

101

102

2,1

Baten per inwoner
w.v. subsidies
w.v. subsidies gemeenten
		
Baten per inwoner na correctie
prijsniveau
w.v. subsidies
w.v. subsidies gemeenten

111
111
110

111
110
110

110
108
108

105
104
104

100
100
100

99
99
98

98
98
98

95
94
94

96
95
95

-4,2
-4,9
-5,3

115
115
114

114
113
113

111
109
109

106
105
105

100
100
100

98
98
97

96
96
95

92
91
91

90
90
89

-9,7
-10,4
-10,7

27

Baten openbare bibliotheken
w.v. subsidies
w.v. subsidies gemeenten

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018
2018 t.o.v.
2010 (%)

Indexcijfers (2010=100)
100
100
100

99
98
99

96
95
96

91
91
92

91
91
91

90
90
91

88
87
88

89
88
89

-10,7
-11,5
-11,1

Prijsindex collectieve sector

100

100

102

102

103

104

106

107

109

9,3

Baten openbare bibliotheken
na correctie prijsniveau
w.v. subsidies
w.v. subsidies gemeenten

100
100
100

100
99
99

97
96
97

94
93
93

89
88
89

87
87
87

86
85
86

83
82
83

82
81
81

-18,3
-19,1
-18,7

Inwoners

100

100

101

101

102

102

102

103

104

3,7

Baten per inwoner
w.v. subsidies
w.v. subsidies gemeenten

100
100
100

100
99
99

98
97
98

95
94
95

90
90
91

89
89
89

88
88
89

86
85
85

86
85
86

-13,9
-14,7
-14,2

Baten per inwoner na correctie
prijsniveau
w.v. subsidies
w.v. subsidies gemeenten

100
100
100

100
99
99

97
95
96

92
91
92

87
87
88

85
85
85

84
83
84

80
79
80

79
78
78

-21,2
-21,9
-21,5

Baten van openbare bibliotheken 2010 – 2018

100
100
100

Bijlagen

Baten openbare bibliotheken
w.v. subsidies
w.v. subsidies gemeenten

2

Statline, Centraal Bureau voor de Statistiek, 2019, opendata.cbs.nl
3

4

Statline, Centraal Bureau voor de Statistiek, 2019, opendata.cbs.nl
Alle bronnen zijn geraadpleegd op 16 december 2019.

28

Centraal Economisch Plan 2019, Centraal Planbureau, 2019
https://www.cpb.nl/centraal-economisch-plan-cep-2019; Bijlage: Verzamelde bijlagen,
1970 – 2023, cpb.nl/sites. De in de tabellen gehanteerde prijsindex collectieve sector is het
gemiddelde van ‘prijs overheidsconsumptie, beloning werknemers’ en ‘prijs netto materiële
overheidsconsumptie (imoc)’. Dit komt overeen met verhouding uitgaven door openbare
bibliotheken (ca 50 procent personeels- en 50 procent materiële kosten). Zie opendata.cbs.nl.

Commissie

Gesprekspartners

Frank Huysmans (voorzitter)
Jenneke Harings
Ankie Kesseler
Nisrine Mbarki
Huub Wijfjes
Liesbet van Zoonen

Interprovinciaal Overleg
Joost Cremers
Alrik Kalsbeek
Koninklijke Bibliotheek
Lily Knibbeler
Jos Debeij
Kunst van Lezen
Adriaan Langendonk
Bijlagen

MuziekWeb
Margreet Teunissen
Mariëtte de Koning
Passend Lezen
Irmgard Reijntjes
Samenwerkende POI’s Nederland
Tineke van Ham

Vereniging van Nederlandse
Gemeenten
Sjoerd Feitsma
Lydia Jongmans
Vereniging van Openbare
Bibliotheken
Francien van Bohemen

Commissie en gesprekspartners

Stichting Lezen
Gerlien van Dalen

29

Literatuur
Raad voor Cultuur
Cultuur dichtbij, dicht bij cultuur.
Advies Cultuurbestel 2021 – 2024
Den Haag, 2019
toekomst-cultuurbeleid.cultuur.nl
geraadpleegd op 19 december 2019

Bibliotheek Campus, 2019
bibliotheekcampus.nl
geraadpleegd op 19 december 2019

Koninklijke Bibliotheek
Medewerkers in een
veranderende branche.
Bibliotheekinzicht,
21 november, 2019
bibliotheekinzicht.nl
geraadpleegd op 19 december 2019

Tweede Kamer
Herstructurering openbaar
bibliotheekwerk.
Brief van de Staatssecretaris van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
7 december 2011, 28 330, nr. 51
Den Haag, vergaderjaar 2011 – 2012

KWINK groep, Panteia, Rebel Group
Evaluatie Wet stelsel openbare
bibliotheekvoorzieningen
(nog te verschijnen)

Tweede Kamer
Vaststelling van een geactualiseerd
stelsel van openbare bibliotheekvoorzieningen (Wet stelsel openbare
bibliotheekvoorzieningen).
Memorie van Toelichting. 33 846, nr. 3.
Den Haag, vergaderjaar 2013 – 2014

Gubbels, J., van Langen, A. M. L.,
Maassen, N. A. M.,
Meelissen, M. R. M.
Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht.
Universiteit Twente,
Enschede, (doi: 10.3990/
1.9789036549226), 2019
Huysmans, F.
Welke opleidingen kun je volgen
als je informatieprofessional wilt
worden?
IP vakblad voor informatieprofessionals,
22 (8), pp. 18-21, 2018
informatieprofessional.nl
geraadpleegd op 19 december 2019
Huysmans, F., Hillebrink, C.
Sociaal en Cultureel Planbureau
De openbare bibliotheek
tien jaar van nu.
Den Haag, 2018
www.scp.nl (pdf)
geraadpleegd op 19 december 2019.
Huysmans, F., Oomes, M.
The People’s Palaces: Public Libraries
in the Information Society, 2018
In: E. Meerkerk en Q.L. van den
Hoogen (red.), Cultural Policy in the
Polder. 25 Years Dutch Cultural Policy
Act, pp. 219-242. Amsterdam,
Amsterdam University Press.
Koninklijke Bibliotheek
Trends in het stelsel van openbare
bibliotheken. Rapportage voor de
midterm review Wsob
Den Haag, 2017
tweedekamer.nl (pdf)
geraadpleegd op 19 december 2019
Koninklijke Bibliotheek
Bibliotheekstatistiek 2017.
Onderzoeksresultaten
‘Gegevenslevering Wsob 2017’
Den Haag, 2018
bibliotheekinzicht.nl
geraadpleegd op 19 december 2019

Ministerie van OCW
Adviesaanvraag evaluatie Wet stelsel
openbare bibliotheekvoorzieningen.
Den Haag, 2019

Tweede Kamer
Vaststelling van de begrotingsstaten
van het Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (VIII)
voor het jaar 2018.
Motie van het lid Asscher C.S.
34 775 VIII, nr. 27
Den Haag, vergaderjaar 2017 – 2018

Netwerk Digitaal Erfgoed
DERA – Digitaal Erfgoed Referentie
Architectuur
netwerkdigitaalerfgoed.nl
geraadpleegd op 19 december 2019

Tweede Kamer
Nieuwe visie cultuurbeleid.
Motie van de leden Asscher en
Ellemeet. 32 820, nr. 313
Den Haag, vergaderjaar 2018 – 2019

Onderwijsraad, Raad voor Cultuur
Lees! Een oproep tot
een leesoffensief
Den Haag, 2019
cultuur.nl (pdf)
geraadpleegd op 19 december 2019

Tweede Kamer
Vaststelling van de begrotingsstaten
van het Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (VIII)
voor het jaar 2020.
Motie van het lid Asscher
C.S. 35 300 VIII, nr. 103
Den Haag, vergaderjaar 2019 – 2020

Raad voor Cultuur
Advies Wet stelsel openbare
bibliotheekvoorzieningen.
Den Haag, 2013
cultuur.nl (pdf)
geraadpleegd op 19 december 2019
Raad voor Cultuur
Cultuurbeleid voor stad, land en
regio. De rol van stedelijke regio’s
in het cultuurbestel.
Den Haag, 2017
toekomst-cultuurbeleid.cultuur.nl
geraadpleegd op 19 december 2019
Raad voor Cultuur
De daad bij het woord.
Sectoradvies Letteren en bibliotheken
Den Haag, 2018
toekomst-cultuurbeleid.cultuur.nl
geraadpleegd op 19 december 2019

Vereniging van Openbare Bibliotheken
Grijp de kansen van de nieuwe
bibliotheekwet.
Uitleg bij de Wet stelsel openbare
bibliotheekvoorzieningen (Wsob).
Den Haag, 2015
Vereniging van Openbare Bibliotheken
Evaluatie Wsob, standpunten
Vereniging van Openbare
Bibliotheken.
Opbrengst ledenbijeenkomst
18 september 2019
Utrecht, 2019
Vereniging van Openbare Bibliotheken
Bezuinigingen op bibliotheken
2020 – 2021.
2019
debibliotheken.nl
geraadpleegd op 19 december 2019

30

Koninklijke Bibliotheek
Bezuinigingen in de bibliotheeksector.
Bibliotheekinzicht,
21 november, 2019
bibliotheekinzicht.nl
geraadpleegd op 19 december 2019

Ministerie van OCW
Wet stelsel openbare
bibliotheekvoorzieningen.
2015
wetten.overheid.nl
geraadpleegd op 19 december 2019

Literatuur

Koninklijke Bibliotheek
Inzicht in bibliotheekgebruikers.
Bibliotheekinzicht
21 november, 2019
bibliotheekinzicht.nl
geraadpleegd op 19 december 2019

Bijlagen

Bibliotheekblad, vakblad voor
de openbare bibliotheek
Einde dreigt voor bibliotheken
op school Grave
bibliotheekblad.nl, 29 oktober 2019
geraadpleegd op 19 december 2019

De Raad voor Cultuur is het wettelijke adviesorgaan
van de regering en het parlement op het terrein
van kunst, cultuur en media. De raad is onafhankelijk
en adviseert, gevraagd en ongevraagd, over actuele
beleidskwesties en subsidieaanvragen.

Een bibliotheek voor iedereen.
Versterking Bibliotheekwet noodzakelijk
Deze publicatie is een uitgave van de Raad voor Cultuur
Leden
Marijke van Hees (voorzitter), Brigitte Bloksma,
Lennart Booij, Özkan Gölpinar, Erwin van Lambaart,
Thomas Steffens, Liesbet van Zoonen.
Jakob van der Waarden (directeur)
Raad voor Cultuur
Prins Willem Alexanderhof 20, 2595 BE Den Haag
070-3106686, info@cultuur.nl, www.cultuur.nl
Het is toegestaan (delen van) de inhoud van deze publicatie te citeren
of te verspreiden, mits daarbij de Raad voor Cultuur en deze publicatie
als bronnen worden vermeld. Aan deze publicatie kunnen geen rechten
worden ontleend.
Den Haag, februari 2020