Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 000 VI

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Veiligheid en Justitie (VI) voor het
jaar 2012

Nr. 81

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 9 februari 2012
Op 31 januari 2012 hebben de Staatssecretaris van VWS en ik met uw
Kamer gesproken over het rapport van de Commissie Deetman (Handelingen II 2011/12, nr. 47, behandeling eindrapport van de Commissie
Deetman over seksueel misbruik binnen de katholieke kerk). Aan het einde
van dit debat hebben wij uw Kamer toegezegd ter afronding van de eerste
termijn van het debat, schriftelijk te zullen reageren op tijdens het debat
gestelde vragen die nog niet zijn beantwoord. Bij brief van 3 februari 2012
heeft u mij verzocht u deze nadere reactie uiterlijk 9 februari te doen
toekomen, zodat het vervolg van het debat nog voor het krokusreces kan
plaatsvinden. Met deze brief doen wij deze toezegging gestand.
Ik grijp deze brief tevens aan om eerst nog eens kort de afgeronde,
lopende en aangekondigde onderzoeken en acties op het terrein van
seksueel misbruik en de wijze waarop de rol van de overheid in deze
onderzoeken is of wordt meegenomen, op een rij te zetten. Ik doe dit
mede met het oog op de afweging of nog enig nader onderzoek naar de
rol van de overheid dient plaats te vinden.
Ik heb uw Kamer verder toegezegd in contact te treden met de opdrachtgevers van de Commissie Deetman en de heer Deetman zelf om een
aantal zaken die door uw Kamer nadrukkelijk aan de orde zijn gesteld,
onder de aandacht te brengen. Ik zal uw Kamer vòòr de tweede termijn
van het debat schriftelijk nader berichten over mijn gesprek met de
voorzitter van de Bisschoppenconferentie, mgr. Eijk, de voorzitter van de
Konferentie Nederlandse Religieuzen (KNR), de heer Van Dam en de heer
Deetman. Ik zal dan ook aandacht besteden aan de concrete toezeggingen
die ik in het debat heb gedaan.

kst-33000-VI-81
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VI, nr. 81

1

Onderzoeken en de rol van de overheid
1. Commissie Deetman
De Commissie Deetman heeft in opdracht van De Bisschoppenconferentie
en de KNR onderzoek gedaan naar de feiten en omstandigheden van
seksueel misbruik van minderjarigen in de periode 1945–2010 die werden
toevertrouwd aan de verantwoordelijkheid van instellingen en parochies
binnen de Rooms-Katholieke Kerkprovincie, inclusief de ordes en
congregaties die lid zijn van de KNR. Dit onderzoek richt zich primair op
de rol van de kerk en haar verantwoordelijkheden. Dat neemt niet weg dat
dit onderzoek, door de uitputtende beschrijving van vele zaken, ook inzicht
biedt in de rol van vertegenwoordigers van politie en justitie, ouders of
voogden van slachtoffers.
Het rapport van de Commissie Deetman laat ook zien dat nauwelijks
aangifte of melding werd gedaan van misbruik en zaken zo ook niet bij de
politie of het Openbaar Ministerie (OM) onder de aandacht kwamen. Het
doen van aangifte of het aan de kaak stellen van misstanden was niet
eenvoudig. Het paste niet in de «zwijgcultuur» binnen de kerk en
slachtoffers waren bang om hun verhaal te vertellen of om niet geloofd te
worden.
2. De Commissie Samson
De Commissie Samson, ingesteld op 16 augustus 2010, doet onderzoek
naar signalen van seksueel misbruik van minderjarigen die in de periode
1945–2010 onder de verantwoordelijkheid van de overheid in (rijks)inrichtingen en pleeggezinnen zijn geplaatst, bekendheid van de overheid met
deze signalen, de reactie van de overheid op deze signalen en huidige
mechanismen voor het signaleren van seksueel misbruik.
De Commissie heeft mij bovendien laten weten dat ook het extern toezicht
en de rol van de inspectie op kinderbescherming en jeugdzorg onderdeel
uitmaken van het onderzoek. De vragen die voorliggen zijn:
1. welke soorten toezicht waren er in de periode 1945–2010
2. hoe werkte in de praktijk het toezicht in de periode 1945–2010.
Daarnaast laat de commissie Samson deelonderzoeken uitvoeren naar de
reactie van de politie op meldingen van seksueel misbruik in de jeugd- en
pleegzorg alsmede naar de reactie daarop van het Openbaar Ministerie.
Bij de politie wordt onderzoek gedaan naar casuïstiek in de jaren 2002 en
2007. Bij het OM gaat het om de jaren 1992, 1997, 2002 en 2007. Voor deze
periodes is gekozen met het oog op de toegankelijkheid van archiefmateriaal en systeeminformatie.
Het onderzoek van de Commissie Samson gaat dus ook in op de rol van
de overheid.
Het onderzoek raakt voor een deel aan de zaken die door de Commissie
Deetman zijn onderzocht, te weten waar het gaat om minderjarigen die
onder verantwoordelijkheid van de overheid in een Rooms-Katholieke
instelling waren geplaatst en slachtoffer zijn geworden van seksueel
misbruik tijdens deze plaatsing.
3. Commissie Steenhuis
Naar aanleiding van het verzoek van de Vaste commissie voor Veiligheid
en Justitie heeft het College van Procureurs-Generaal laten onderzoeken
hoe het OM zaken betreffende misbruik in de Rooms-Katholieke kerk heeft
aangepakt en afgehandeld. Dit onderzoek heeft plaatsgevonden onder
leiding van de heer Steenhuis met als externe adviseurs de hoogleraren
Mevis en Wladimiroff. Het rapport onder de titel Nil Novum heb ik bij brief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VI, nr. 81

2

van 29 juni 2011 aan uw Kamer aangeboden. De Commissie Steenhuis
heeft in haar rapport verantwoord waarom is gekozen voor een onderzoeksperiode 1980–2010. Het komt er kort gezegd op neer dat gelet op de
bewaartermijnen voor archiefstukken, een onderzoek naar een eerdere
periode nauwelijks tot geen ingangen biedt. Deze Commissie heeft 2200
zaken bekeken, maar dit heeft slechts 5 zaken van RK-geestelijken
opgeleverd. Steenhuis voert hiervoor dezelfde verklaring aan als de
commissie Deetman zoals hiervoor aangegeven.
Het onderzoek heeft te weinig zaken opgeleverd om verantwoorde
algemene uitspraken te kunnen doen over hoe het OM met die zaken
omging. De heer Steenhuis heeft wel met veel betrokkenen binnen het
OM en de politie gesproken en daaruit zijn geen aanwijzingen naar voren
gekomen dat seksueel misbruik binnen de kerk door het OM op een
speciale wijze werden afgehandeld of dat er afspraken waren zaken
binnenskamers te houden.
Ik heb eerder in de brief waarin het rapport aan uw Kamer heb aangeboden geconcludeerd dat een verder onderzoek naar de rol van de
overheid naar verwachting nauwelijks tot nieuwe inzichten zal leiden. Het
rapport van de Commissie Deetman heeft mij niet tot een ander standpunt
gebracht. Daarbij speelt mee dat uit de onderzoeken Deetman en
Steenhuis al het nodige bekend is, dat de archieven nauwelijks een ingang
bieden voor een verdergaand onderzoek en dat nauwelijks betrokkenen
vanuit de overheid en de kerk uit de eerste decennia na de oorlog zullen
kunnen worden gehoord. Een nader onderzoek zou wellicht ook richting
de slachtoffers te hoge verwachtingen scheppen. Tot slot wijs ik hier nog
op hetgeen ik hiervoor met betrekking tot het onderzoek van de
Commissie Samson heb geschreven.
4. Multidisciplinair onderzoek naar geweld en misbruik in afhankelijkheidsrelaties
Zoals aangekondigd start ik samen met de Staatssecretaris van VWS een
multidisciplinair onderzoek naar dieperliggende oorzaken van seksueel
misbruik en andere vormen van geweld in afhankelijkheidsrelaties.
Hiermee wil ik, evenals de Commissie Deetman adviseert, vooruitkijkend
naar de toekomst meer zicht krijgen op het ontstaan van deze omvangrijke
en veelal voor de samenleving onzichtbare problematiek. Hoe meer
kennis er beschikbaar komt, hoe meer handvatten om deze problematiek
te bestrijden en te voorkomen. In dit onderzoek zal tevens gekeken
worden naar de rol en de positie van de overheid bij het vormgeven aan
een krachtige aanpak. De eerste fase van het onderzoek zal bestaan uit het
in beeld brengen van de reeds beschikbare kennis uit al verricht
onderzoek, zodat helder wordt op welk vlak aanvullend onderzoek
noodzakelijk is en er een scherpe vraagstelling geformuleerd kan worden.
De tweede fase zal dan bestaan uit het verrichten van het aanvullende
onderzoek.
5. Taskforce
Er zijn met het Actieplan aanpak kindermishandeling en nu recent naar
aanleiding van het rapport van Commissie Deetman belangrijke maatregelen aangekondigd voor de aanpak van seksueel misbruik en kindermishandeling. Het eindrapport van Commissie Samson in het najaar 2012 zal
mogelijk aanleiding vormen tot nieuwe benodigde acties. Het is zaak dat
deze in samenhang en voortvarend worden opgepakt en aangejaagd. De
Taskforce kindermishandeling en seksueel misbruik, onder voorzitterschap
van Burgemeester Van der Laan, zal deze taak op zich nemen. Ik heb een
kwartiermaker aangesteld die de invulling van de Taskforce in samenspraak met de heer Van der Laan op dit moment oppakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VI, nr. 81

3

6. Nationaal Rapporteur Mensenhandel
De rapportagetaak van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel voor
kinderpornografie zal zoals al aan uw Kamer is aangekondigd worden
uitgebreid naar seksueel geweld tegen kinderen. De Nationaal Rapporteur
Mensenhandel is onafhankelijk en onderzoekt de (ontwikkelingen in de)
omvang en kenmerken van seksueel geweld, alsmede de effecten van
genomen beleidsmaatregelen in de aanpak. Hierover rapporteert de NRM
periodiek. De concrete uitwerking vindt op dit moment plaats, waarna ik
uw Kamer, zoals toegezegd tijdens het Algemeen Overleg Kinderpornografie op 2 februari 2012, per brief zal informeren.
Openstaande vragen
Tot slot wordt hieronder ingegaan op de vragen waarop het antwoord niet
meer tijdens de eerste termijn van het debat kon worden gegeven.
Optreden bij niet verjaarde zaken
De heer Van der Steur (VVD) heeft benadrukt dat bij niet verjaarde zaken
het OM tot opsporing en vervolging moet overgaan. Ook mevrouw van
Toorenburg (CDA) heeft dit aangestipt.
Zoals ook al eerder aangegeven hecht ook ik eraan dat de politie en het
OM actief op nieuwe meldingen en aangiften zullen reageren. Die
afspraak heb ik ook met de voorzitter van het College van ProcureursGeneraal gemaakt. De politie en het OM zullen aangiften voortvarend
oppakken. Voor zover feiten niet reeds verjaard zijn en concrete feiten en
omstandigheden aanleiding kunnen geven voor een strafrechtelijk
onderzoek, zal het OM daartoe overgaan.
Zaak Heel
Mevrouw Arib (PvdA) heeft gevraagd naar de stand van zaken met
betrekking tot het onderzoek in de zaak Heel. Het College van ProcureursGeneraal heeft mij, conform de mededeling van de heer Moraal tijdens de
hoorzitting, laten weten te verwachten dat het onderzoek dit voorjaar zal
zijn afgerond.
Canoniek recht en de rol van de overheid
Mevrouw Gesthuizen (SP) heeft vragen gesteld over de rol van de
overheid en in dat verband specifiek naar de verhouding tussen het
canonieke recht en het strafrecht.
De Rooms-Katholieke kerk is een naar Nederlandse rechtspersonenrecht
functionerend kerkgenootschap. Het canonieke recht is het recht dat
binnen dat kerkgenootschap geldt. Het omvat onder meer regels op het
gebied van het huwelijksrecht en het arbeidsrecht voor rechtsbetrekkingen die binnen de kerk worden aangegaan. Ook bevat het tuchtrechtelijke regels; er kunnen straffen worden opgelegd aan gelovigen die de
kerkelijke regels overtreden. Die tucht is gericht op instandhouding van de
eenheid van de kerk. De strafprocedures binnen de kerk zijn intern en
primair op geestelijke gevolgen gericht. Het OM heeft wanneer de
strafwet wordt overtreden altijd het recht om een vervolging in te stellen.
Ik heb geen aanwijzingen dat het in de door de Commissie Deetman
onderzochte periode regel was dat bij strafbare feiten canoniek recht
voorrang had boven het strafrecht. De rapporten van de commissies
Deetman en Steenhuis bieden daarvoor ook geen aanknopingspunten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VI, nr. 81

4

Misbruik en celibaat
Mevrouw Berndsen (D66) heeft gevraagd of ik mij een oordeel heb
gevormd over de relatie tussen misbruik en celibaat, en of ik bekend ben
met wetenschappelijke onderzoeken hierover.
Een dergelijk verband wordt vaak gesuggereerd. Mij zijn geen concrete
wetenschappelijke onderzoeken hierover bekend. De vraag maakte ook
expliciet deel uit van de onderzoeksvragen van de Commissie Deetman. In
het rapport van de Commissie Deetman staat daarover dat er geen
wetenschappelijke onderbouwing is voor de stelling dat het celibaat dé
verklarende factor is voor de mate waarin binnen de Rooms-Katholieke
kerk misbruik voorkomt. Die stelling zou impliceren dat seksueel misbruik
in de Room-Katholieke kerk opmerkelijk meer voorkomt dan in vergelijkbare andere contexten. De Commissie Deetman wijst erop dat uit
onderzoek blijkt dat dat niet het geval is. Tegelijkertijd staat in het rapport
en heeft de heer Deetman tijdens de hoorzitting ook aangegeven dat niet
gezegd kan worden dat er geen verband bestaat en dat er aanwijzingen
zijn dat het celibaat een risico verhogende factor vormt.
Rol overheid en de scheiding van kerk en Staat
Mevrouw Berndsen heeft gevraagd of het beginsel van de scheiding van
kerk en Staat oorzaak kan zijn geweest dat de overheid te laks is geweest
en te lang heeft weggekeken.
Het beginsel van scheiding tussen kerk en Staat is een fundamenteel
uitgangspunt voor de inrichting van onze democratische rechtsstaat en
maakt onderdeel uit van onze constitutie. De strekking van het beginsel
houdt in dat zowel de Staat als kerken en andere genootschappen op
geestelijke grondslag functioneren als zelfstandige lichamen. Voor de
genootschappen op geestelijke grondslag houdt dit onder meer in dat zij
zelfstandig hun functionarissen kiezen en dat zij (en hun leden afzonderlijk
of gezamenlijk) hun godsdienst of levensovertuiging vrijelijk kunnen
bepalen of belijden. Zij bepalen naar eigen inzicht hun geestelijke en
institutionele orde. De Staat respecteert deze zelfstandigheid. Hij mag
geen dwang uitoefenen ten aanzien van de bestuurlijke organisatie. De
Staat moet zich onthouden van elke bemoeienis met de belijdenis van de
godsdienst of levensovertuiging. Het voorgaande neemt niet weg dat de
Staat de bevoegdheid en plicht heeft om op te treden tegen een kerk,
kerkelijke vertegenwoordigers of leden van een kerk als de strafwet wordt
overtreden. Ik heb geen aanwijzingen dat het beginsel van scheiding van
kerk een Staat bepalend is geweest voor een beperkte rol van de overheid
ten aanzien van het misbruik binnen de Rooms-Katholieke kerk.
Voor nu geldt dat als er aangifte wordt gedaan de politie en het OM niet
terughoudend zullen zijn met ingrijpen als het gaat om gedragingen
gepleegd in een kerkelijke context.
Kamervragen rol nuntius en reactie op rapport Deetman
Mevrouw Berndsen heeft verder gevraagd naar de beantwoording van de
vragen van het lid Pechtold (D66) aan de minister van Buitenlandse Zaken
over het ontbieden van de nuntius van de Heilige Stoel om een reactie te
verkrijgen op het rapport-Deetman. Deze vragen zijn door de Minister van
Buitenlandse zaken op 6 februari 2012 mede namens mij beantwoord.
Verklaring omtrent het gedrag
De heer Slob (CU) heeft gevraagd naar het niet verstrekken van een gratis
verklaring omtrent gedrag (VOG) voor kerkelijke vrijwilligers.
In mijn brief van 16 januari jl. (Kamerstuk 2011/2012, 33 000 VI, nr. 76) heb
ik aangegeven dat de gratis VOG alleen is bedoeld voor vrijwilligers die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VI, nr. 81

5

met kinderen werken en die zijn aangesloten bij scouting, sportclubs en
begeleiders van jeugdkampen. Een belangrijk argument hierbij is dat
genoemde vrijwilligersorganisaties geen eigen bron van inkomsten
hebben en al een breder integriteitbeleid voeren waarbij de gratis VOG
goed aansluit. Ik zal eind 2012 de resultaten van een tussentijdse evaluatie
van dit traject naar uw Kamer toezenden. De Rooms-katholieke kerk heeft
aangegeven met een VOG te willen gaan werken. Ik wil de kerkelijke
instellingen ondersteunen bij het gebruik van de VOG in samenhang met
een breder integriteitbeleid om misbruik van kinderen te voorkomen.
Meldpunt
Nagenoeg alle fracties hebben in de eerste termijn van dit debat aangedrongen op een onafhankelijk meldpunt voor slachtoffers van seksueel
geweld.
De Commissie Deetman heeft geadviseerd een centraal meldpunt in te
richten voor slachtoffers van seksueel misbruik in de RK-kerk, bestaande
uit samenwerking tussen het Meldpunt van de RK-kerk, de lotgenotenorganisatie KLOKK en Slachtofferhulp Nederland. Zoals aangegeven in onze
brief van 16 januari 2012 volgen wij het advies van de commissie.
Inmiddels fungeert Slachtofferhulp Nederland als onafhankelijk meldpunt
voor slachtoffers die vallen onder de onderzoeksopdracht van de
Commissie Deetman en de Commissie Samson. Er is voor hen een apart
telefoonnummer ingericht. Voor zaken die Slachtofferhulp Nederland zelf
niet kan afhandelen wordt de melder doorgeleid naar de juiste instantie.
De voorzitter van de Commissie Samson heeft ruim een week geleden
aangegeven dat een centraal meldpunt voor alle slachtoffers van seksueel
geweld van groot belang is. Wij onderschrijven dat het van groot belang
is dat slachtoffers van seksueel misbruik terecht kunnen bij een centraal
meldpunt en daar op een kundige wijze verder kunnen worden geholpen.
Wij zullen op korte termijn in overleg met de meest betrokken partijen en
organisaties hier uitwerking aangeven, zodat ook voor deze bredere groep
slachtoffers van seksueel misbruik een meldpunt kan worden ingericht.
Daarnaast kunnen slachtoffers natuurlijk ook rechtstreeks terecht bij de
reguliere hulpverlening of bij de politie.
Hulpverlening
Door de leden van Toorenburg, Arib en Dibi is gevraagd naar de hulpverlening van slachtoffers van seksueel misbruik. Mevrouw Arib heeft daarbij
aangedrongen op een pakket van maatregelen voor slachtoffers.
De zorg is in Nederland, ook voor deze groep, op een hoog niveau. We
hebben in Nederland een professionele en goed ontwikkelde hulpverlening die ook goed inspeelt op nieuwe ontwikkelingen. Ik heb geen
eenduidige signalen over recente ontwikkelingen in de wachtlijsten van de
GGZ en heb daarom geen reden om te veronderstellen dat slachtoffers
van seksueel misbruik op lange wachtlijsten terecht komen. Zoals
gebruikelijk bepalen de betrokken professionals in de sector welke
zorgvraag het meest urgent is. Het vaststellen van urgentie is niet alleen
geen taak van de landelijke overheid, maar is ook afhankelijk van de
individuele problematiek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VI, nr. 81

6

Het ministerie van VWS heeft contact met het KLOKK. De rol van het
KLOKK en inbreng vanuit slachtoffers wordt daarmee, in lijn met het
verzoek van meerdere leden, betrokken bij de inrichting van de hulpverlening.
Mede namens de Staatssecretaris van VWS,
De minister van Veiligheid en Justitie,
I. W. Opstelten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 VI, nr. 81

7