Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

34 347

Wijziging van de Wet educatie en
beroepsonderwijs en de Wet educatie en
beroepsonderwijs BES met betrekking tot
enkele kwaliteitsaspecten in het
beroepsonderwijs

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
De regels in dit wetsvoorstel gelden ook voor het middelbaar beroepsonderwijs op het gebied van landbouw, natuurlijke omgeving en voedsel.
Het wetsvoorstel en de toelichting zijn in overeenstemming met de
Staatssecretaris van Economische Zaken tot stand gekomen. Er is niet
meer voorzien in mede-ondertekening van de beoogde wet door de
Staatssecretaris van Economische Zaken, aangezien dit wetsvoorstel het
mbo in algemene zin betreft en niet specifiek het groene mbo-onderwijs.
In dit verband verwijs ik tevens naar de recente brief aan de Tweede
Kamer over het groen onderwijs (Kamerstukken II 2015/16, 34 284, nr 1). In
deze memorie van toelichting wordt, in navolging van de praktijk,
gesproken over studenten in het middelbaar beroepsonderwijs.
I ALGEMEEN
1. Aanleiding
Goed opgeleide en weerbare vakmensen afleveren kan alleen als de
kwaliteit van het beroepsonderwijs hoog is. Het middelbaar beroepsonderwijs (hierna: mbo) is op de goede weg met het verbeteren van kwaliteit
van het beroepsonderwijs, maar deze kan nog verder verbeterd worden.
Daarvoor is het van belang om door te gaan met de implementatie van
het actieplan mbo «Focus op vakmanschap 2011–2015» (Kamerstukken II,
2010/11, 31 524, nr. 88). Met dit wetsvoorstel wordt uitvoering gegeven
aan de in voornoemd actieplan aangekondigde wetgeving inzake
kwaliteitsborging. Het omvat onder andere wettelijke verankering van het
klachtrecht en het inkorten van sanctietrajecten. Hiermee wordt tevens
uitwerking gegeven aan toezeggingen aan de Tweede Kamer.1
Verder wordt met dit wetsvoorstel een adviesrecht aan deelnemersraden
toegekend met betrekking tot het schoolkostenbeleid en wordt de
erkenningsprocedure voor niet-bekostigde opleidingen aangescherpt door
het mogelijk te maken een erkenning te verlenen voor de periode van
anderhalf jaar met de mogelijkheid van verlenging.

1

kst-34347-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Voor verkorten sanctietraject zie Kamerstukken II 2009–2010, 31 524, nr. 48. Voor verankeren
klachtrecht zie Kamerstukken II, 2011/12, 31 524, nr. 151.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

1

In deze memorie van toelichting wordt ingegaan op bovengenoemde
onderwerpen.
Voorts komt met dit wetsvoorstel de gegevenslevering aan het basisregister onderwijs voor aanbieders van opleidingen overige educatie, als
bedoeld in artikel 7.3.1, eerste lid, onder b t/m f, van de Wet educatie en
beroepsonderwijs (hierna: WEB), die voor deze opleidingen diplomaerkenning hebben, te vervallen. Dit wordt nader toegelicht in de artikelsgewijze toelichting bij artikel I, onderdeel B (artikel 1.4a.1, achtste lid, van
de WEB).
2. Wettelijke verankering van het klachtrecht
2.1 Aanleiding
De Inspectie van het Onderwijs (hierna: inspectie) heeft onderzoek
uitgevoerd naar de klachtbehandeling in het mbo.2 De eerste twee
onderzoeken vonden plaats in 2008 en 2009. In februari 2009 hebben de
MBO Raad en de Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs (hierna: JOB)
ten aanzien van het klachtrecht een gezamenlijk richtlijn voor uit ’s Rijks
kas bekostigde instellingen en studenten in het mbo geformuleerd.3 Na
het eerste herhalingsonderzoek in 2009 was echter nog geen grote
verbetering zichtbaar. Gelet op de korte tijd die was verstreken na het
eerste onderzoek kon dat ook niet. Het implementeren van veranderingen
vergt immers een zekere doorlooptijd.
Het derde onderzoek is uitgevoerd in het studiejaar 2011–2012. Uit dat
onderzoek is gebleken dat minder dan de helft van alle instellingen –
blijkens de klachtenregeling van de eigen instelling – een interne
klachtencommissie heeft. In het uit ’s Rijks kas bekostigde onderwijs werd
in meer dan de helft van de klachten niet voldaan aan de principes die de
MBO Raad en de JOB hebben geformuleerd in hun richtlijn, te weten
onafhankelijkheid, vertrouwelijkheid en geheimhouding, toegankelijkheid,
helderheid in de procedure, tijdsafspraken en termijnregels alsmede
registratie. Met de onderzoeken van de inspectie is vast komen te staan
dat deze elementen niet of onvoldoende terugkwamen in de klachtenregelingen van de instellingen. Indien er wel een klachtencommissie is, is in
een aantal gevallen de onafhankelijkheid – van bijvoorbeeld de voorzitter
– niet goed geborgd. De inspectie heeft daarnaast in het laatstgenoemde
onderzoek geconstateerd dat de toegankelijkheid en communicatie over
de klachtbehandeling op de websites van instellingen weliswaar is
verbeterd, maar dat bijna een kwart van de websites nog geen informatie
bevat over de klachtbehandeling. Ook de communicatie over het verloop
van de behandeling en de afronding van een klacht bleven onder het
gewenste niveau.
Helaas is uit het onderzoek in 2011–2012 dus onvoldoende vooruitgang
gebleken, terwijl dit, gegeven de ontwikkelingen op landelijk niveau wel
verwacht mocht worden. De conclusie van de inspectie is in het rapport
over studiejaar 2011–2012 dan ook dat de kwaliteit van de opzet van de
klachtbehandeling sinds 2009 geen duidelijke verbetering heeft
ondergaan.
Om die reden heeft de inspectie zich op het standpunt gesteld dat voor
verdere verbetering van klachtenafhandeling meer bindende afspraken
noodzakelijk zijn. Vooral omdat versterking van de klachtenafhandeling
essentieel is en de kwaliteit van het onderwijs ten goede komt.

2

3

Zie http://www.onderwijsinspectie.nl/actueel/publicaties/klachtenbehandeling-in-het-mbo--onderzoek-2011–2012.html
«Klachtenbehandeling in het middelbaar beroepsonderwijs». In 2014 is deze Richtlijn geactualiseerd, zie http://www.onderwijsgeschillen.nl/fileadmin/bestanden/Publicaties/
MBO_en_Klachtenbehandeling.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

2

Inmiddels wordt al een aantal jaren getracht de instellingen op vrijwillige
basis te laten komen tot een adequate klachtenprocedure. De gezamenlijke richtlijn voor scholen en studenten in het mbo van de MBO Raad en
de JOB is in 2014 geactualiseerd. In deze richtlijn is vermeld dat er sinds
2009 veel is verbeterd in de behandeling van klachten. Volgens de MBO
Raad hebben alle scholen nu een klachtenregeling en vrijwel alle scholen
hebben deze klachtenregeling op hun website staan. Ook hebben alle
scholen een medewerker aangesteld om studenten te helpen bij het
indienen van een klacht en als contactpersoon te functioneren ten
behoeve van de Ombudslijn mbo.
Op 1 augustus 2014 is de nieuwe Branchecode goed bestuur in het mbo in
werking getreden. De verantwoordelijkheden van colleges van bestuur
gelden als lidmaatschapseisen voor aansluiting bij de MBO Raad. Het
hebben van een klachtenregeling is onderdeel gebleven van de
vernieuwde branchecode. Tevens is deze verantwoordelijkheid van het
college van bestuur één van de lidmaatschapseisen voor aansluiting bij de
MBO Raad. De klachtenregeling dient ook gepubliceerd te worden op de
website van de instelling. Vanaf 2016 wordt de navolging van de
branchecode ten aanzien van de klachtenregeling gemonitord door de
MBO Raad.
Uit onderzoek van de JOB in 2014 is gebleken dat 30% van de
mbo-studenten negatief is over de klachtenafhandeling van bekostigde
instellingen (niet-bekostigde instellingen maken geen deel uit van de
JOB-monitor4). De klachtenbehandeling in het mbo kan dus nog verder
worden verbeterd. Dan gaat het om bijvoorbeeld de vindbaarheid van de
klachtenregeling op internet, de communicatie over de klachtenregeling of
de toegankelijkheid (leesbaarheid) daarvan.
Niet-bekostigde instellingen
De niet-bekostigde instellingen die zijn aangesloten bij de Nationale Raad
voor Training en Opleiding (hierna: NRTO) dienen als onderdeel van de
door deze branchevereniging gehanteerde gedragscode een klachtenprocedure te hebben, waaraan door de NRTO eisen worden gesteld.
Daarnaast zijn de niet-bekostigde instellingen die lid zijn van de NRTO
aangesloten bij de Geschillencommissie Particuliere Onderwijsinstellingen die onder de Stichting Geschillencommissie Consumentzaken
valt. Echter niet alle niet-bekostigde instellingen zijn aangesloten bij de
NRTO.
Ombudslijn mbo
Sinds 2010 is een Ombudslijn mbo ingesteld als vangnet en tweedelijnsvoorziening voor klachten. Reden hiervoor was de constatering dat
studenten en ouders bij klachten onvoldoende gehoor vonden bij de
instellingen. De Ombudslijn mbo werd daarom verlengd om de periode
waarin er nog geen wettelijke klachtenregeling geldt, te overbruggen.
Gelet op de uitkomsten van de onderzoeken van de inspectie (2008, 2009,
2011–2012) en de uitkomsten van de jaarrapportages van de Ombudslijn
mbo sinds 20125 is aan de Tweede Kamer de toezegging gedaan om het
klachtrecht voor het mbo wettelijk te verankeren.6
4

De JOB-monitor is een onderzoek dat de tevredenheid meet van mbo-studenten. De resultaten
worden gebruikt door studentenraden en scholen om de school samen te verbeteren.
5
In het eerste jaar (2011/2012) van de oprichting van de Ombudslijn mbo zijn er 137 klachten
ingediend. In de periode 2013/2014 zijn er 127 klachten binnengekomen bij de Ombudslijn mbo.
De jaarrapportage van het afgelopen jaar (2014/2015) is momenteel nog in de maak.
6
Kamerstukken II, 2011/12, 31 524, nr. 151.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

3

Daarbij dient opgemerkt te worden dat er op deelaspecten wel reeds
wettelijk vastgelegde mogelijkheden bestaan:
– de Commissie van Beroep voor de examens die oordeelt over
beslissingen van de examencommissie of van de examinatoren; en
– de vertrouwensinspecteur van de inspectie die fungeert als aanspreekpunt bij onder meer seksueel misbruik, discriminatie of geweld.
2.2 Klachtrecht
Sinds de onderzoeksuitkomsten van de inspectie in voorgaande jaren
hebben MBO Raad, NRTO, JOB, Ombudslijn mbo en het Ministerie van
OCW samengewerkt aan noodzakelijke verbetering. Er zijn verbeteringen
doorgevoerd onder meer via de branchecodes en de richtlijn voor de
mbo-instellingen. Maar ook is duidelijk dat verdere verbetering en
verankering noodzakelijk is. Met de wettelijke verankering wordt nu ook
een handhavende bevoegdheid gecreëerd voor de inspectie voor het
onderwerp klachten in het mbo. Het wetsvoorstel biedt daarnaast een
gelijk wettelijk kader voor zowel het bekostigd als niet-bekostigd
onderwijs en daarmee een gelijkwaardige bescherming van
mbo-studenten wat betreft het klachtrecht. Ook zal na invoering de
inspectie een jaarlijks beeld kunnen geven van de naleving van de
wettelijke eisen en kunnen handhaven waar nodig in individuele gevallen.
Met dit wetsvoorstel wordt de positie van studenten versterkt. De
mogelijkheden die zij nu hebben om klachten aan de orde te stellen,
worden aangevuld met een wettelijke regeling van het klachtrecht. Het
klachtrecht heeft een belangrijke beschermingsfunctie voor de student als
het bevoegd gezag de plichten die zijn overeengekomen in de onderwijsovereenkomst niet of onvoldoende nakomt. Ook vervult het klachtrecht
een signaalfunctie met betrekking tot de kwaliteit van het onderwijs. Het
kan eraan bijdragen dat, indien er een klimaat heerst van onvrede op de
instelling, dit aan de orde wordt gesteld en de instelling maatregelen ter
verbetering kan treffen. In het primair, voortgezet en hoger onderwijs is
het klachtrecht reeds wettelijk verankerd.
Het klachtrecht voorziet erin dat alle mbo-instellingen (zowel bekostigde
als niet-bekostigde instellingen) een klachtenregeling moeten hebben, die
ertoe leidt dat klachten van studenten (waaronder ook begrepen aspirant-,
dat wil zeggen studenten die aan de desbetreffende instelling onderwijs
willen gaan volgen maar nog niet zijn ingeschreven), voormalige
studenten, examendeelnemers, het personeel en andere betrokkenen bij
het onderwijs of het praktijkdeel van de opleiding over gedragingen van
het bevoegd gezag of ten behoeve van de instelling met taken belaste
personen behoorlijk behandeld worden.
Studenten krijgen met dit klachtrecht bijvoorbeeld de mogelijkheid om
een klacht in te dienen als zij van mening zijn dat een instelling haar
inspanningsverplichting voor de beschikbaarheid van een praktijkplaats
niet nakomt. Ook krijgen ze met dit klachtrecht de mogelijkheid om een
klacht in te dienen over de begeleiding op de praktijkplaats. Het
praktijkdeel van de opleiding valt immers onder de eindverantwoordelijkheid van het bevoegd gezag.
Het klachtrecht biedt voor de student, waaronder mede begrepen de
aspirant-, de voormalige student en de examendeelnemer de
mogelijkheid om een klacht in te dienen.
In het geval van minderjarige studenten zullen ook de ouders of de
wettelijke verzorgers een klacht kunnen indienen. Het kan voorkomen dat
ook in het geval van een meerderjarige student de ouder betrokken is bij
het indienen van de klacht, bijvoorbeeld omdat de student het moeilijk
vindt om de klacht goed te verwoorden of het indienen van een klacht
lastig vindt in verband met de verstandhouding binnen een groep of klas.
Indien een student ermee instemt, kan in dat geval een ouder namens de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

4

student een klacht indienen. De ouder treedt daarmee als gemachtigde op
van de meerderjarige student. Dit is ook geheel in lijn met het regeringsbeleid om ouders meer te betrekken bij het onderwijs dat hun (meerderjarige)kind volgt.
Ook is, mede naar aanleiding van opmerkingen hierover in de internetconsultatie en van de MBO Raad, het klachtrecht breder opengesteld naar
personeel en overige betrokkenen bij het onderwijs of de praktijkbegeleiding van de instelling.
De klachtenregeling wordt, met inachtneming van de desbetreffende
wetsbepalingen die in de artikelsgewijze toelichting worden toegelicht,
vastgesteld door het bevoegd gezag. Dit houdt in dat het bevoegd gezag
daarvoor verantwoordelijk is, maar bij het opstellen van de klachtenregeling staat het het bevoegd gezag natuurlijk vrij om advies in te winnen
bij bijvoorbeeld experts of de ondernemingsraad. De deelnemersraad
heeft instemmingsbevoegdheid met betrekking tot voorgenomen
besluiten van het bevoegd gezag ten aanzien van klachtenregelingen (op
grond van artikel 8a.2.2, derde lid, onderdeel c, van de WEB).
Een belangrijk aspect van het klachtrecht is dat het bevoegd gezag moet
voorzien in een onafhankelijke klachtencommissie. De onafhankelijkheid
van deze commissie is geborgd doordat de commissie moet bestaan uit
ten minste drie leden alsmede doordat de voorzitter geen deel mag
uitmaken van het bevoegd gezag en evenmin werkzaam is voor of bij het
bevoegd gezag. Het bevoegd gezag kan ook voorzien in een onafhankelijke klachtencommissie door aansluiting bij een landelijke klachtencommissie, zoals momenteel in de praktijk al gebeurt. Dat kan bij de landelijke
klachtencommissie onderwijs die is ondergebracht bij de Stichting
Onderwijsgeschillen of bij een van de landelijke klachtencommissies die
samenwerken in de Stichting Geschillen Bijzonder Onderwijs. Veel
mbo-instellingen zijn daarbij reeds aangesloten.
Bij de vormgeving van het klachtrecht in dit wetsvoorstel is zoveel
mogelijk aangesloten bij de bepalingen over het klachtrecht in de
Algemene wet bestuursrecht (hierna: Awb) en worden de betreffende
artikelen in titel 9.1 van de Awb voor het overgrote deel van overeenkomstige toepassing verklaard. Alleen in die gevallen dat een bepaling niet
past bij het karakter van dit onderwijs is deze buiten toepassing gelaten. In
de artikelsgewijze toelichting bij artikel I, onderdelen G en H, wordt dit
nader toegelicht.
Een wettelijke klachtenregeling en onafhankelijke klachtencommissie zijn
belangrijke waarborgen ter bescherming van onder meer de student en
vormen tevens instrumenten om de kwaliteit van de klachtbehandeling en
uiteindelijk van het mbo-onderwijs te verhogen.
Om alle studenten die staan ingeschreven bij een beroepsopleiding
dezelfde waarborgen te bieden, geldt het klachtrecht voor zowel bekostigde als niet-bekostigde instellingen met erkende beroepsopleidingen of
opleidingen educatie.
Het met dit wetsvoorstel geïntroduceerde klachtrecht doet niet af aan de
al bestaande mogelijkheden om te ageren tegen een besluit van de
examencommissie of een examinator. Evenmin komt met het voorgestelde artikel de mogelijkheid van de student zich te wenden tot een
vertrouwensinspecteur te vervallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

5

3. Medezeggenschap schoolkostenbeleid
3.1 Aanleiding
In de afgelopen jaren is gebleken dat onduidelijkheden bestaan bij zowel
de studenten als de instellingen over schoolkosten en over de vrijwillige
bijdrage. In verband daarmee heeft de JOB in 2012 een «Zwartboek
schoolkosten» aangeboden aan de vaste commissie voor Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap van de Tweede Kamer, met voorbeelden van
mogelijk onterechte doorberekening van schoolkosten aan studenten,
onduidelijke facturen en onvoldoende transparantie over extra kosten.7
Om deze onduidelijkheden weg te nemen heeft de toenmalige Minister
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap met de brief van 11 mei 20128 een
handreiking gegeven aan de instellingen over de wijze waarop met deze
materie kan worden omgegaan. Deze handreiking is een aanvulling op de
brief van 13 januari 1994 van de toenmalige Minister van Onderwijs9 en is
bedoeld als uitleg van de bedoeling van de WEB op dit punt. In
voornoemde brief van 11 mei 2012 heeft de Minister aangekondigd samen
met de JOB en de MBO Raad te verkennen op welke wijze de deelnemersraad ook op het punt van het instellingsbeleid inzake schoolkosten,
onderwijsbenodigdheden en informatie daarover aan (aspirant)studenten, een rol kan spelen. Op die manier kan de medezeggenschap
nog verder worden versterkt en kan tegelijkertijd het betreffende beleid
binnen de instelling rekenen op draagvlak onder de studenten. In
voornoemde brief is tevens opgenomen dat het onderwerp schoolkosten
een vast element in het reguliere toezicht van de inspectie wordt. Dat
betekent dat bij de driejaarlijkse instellingsanalyse (Staat van de instelling)
de inspectie ook naar schoolkosten/vrijwillige bijdrage zal kijken.
Daarnaast zal onderzoek plaatsvinden naar aanleiding van signalen en
risico’s.
De inspectie meldt in het Onderwijsverslag van 2015 nog tekortkomingen.
Zo communiceren instellingen het vrijwillige karakter van sommige
kosten niet altijd helder. Ook geven ze niet altijd duidelijk aan wanneer het
niet afnemen van zaken die vrijwillig zijn, een belemmering vormt om de
opleiding te volgen of om examen te kunnen doen. Kosten worden vaak
niet helder gespecificeerd; het is studenten of ouders niet duidelijk
waarvoor ze moeten betalen. Daarnaast worden verschillende zaken
onterecht als verplichtend in rekening gebracht, zoals examenkosten.
3.2 Adviesrecht beleid schoolkosten
Schoolkosten bestaan uit vier elementen:
– de wettelijk vastgestelde verplichte bijdrage (les-of cursusgeld);
– de vrijwillige bijdrage;
– de «basisuitrusting» waarvoor de instelling vanuit de overheidsbekostiging verantwoordelijk is;
– onderwijsbenodigdheden waarvoor de student zelf verantwoordelijkheid draagt.
De deelnemersraad heeft op dit moment reeds instemmingsrecht op de
hoogte en de besteding van de vrijwillige bijdrage.
Ook heeft de deelnemersraad instemmingsbevoegdheid op het model van
de onderwijsovereenkomst (artikel 8a2.2, derde lid, van de WEB) en dus
ook invloed op wat er in dat model wordt opgenomen. Daarmee kunnen
7

«Zwartboek schoolkosten 2012» van de JOB, http://www.job-site.nl/uploads/managed_media/
files/Zwartboek%20Schoolkosten%202012%20def2.pdf
8
Kamerstukken II, 2011–2012, bijlage bij 31 524, nr. 134.
9
Kamerstukken II, 2011–2012, bijlage bij 31 524, nr. 134.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

6

deelnemersraden «verborgen of tussentijdse verhoging van schoolkosten» nu al voorkómen. Indien in het model voorschriften worden
opgenomen over de kosten van schoolbenodigdheden, wordt de
informatie voorafgaand aan de inschrijving transparanter voor de student
en ouders.
In het servicedocument «onderwijsovereenkomst 2014–2015» van de MBO
Raad is opgenomen dat in de onderwijsovereenkomst een bepaling kan
worden opgenomen over schoolkosten opdat de student zich vóór de
inschrijving een goed beeld kan vormen van de kosten van die opleiding.
De MBO Raad beveelt aan om de onderwijsbenodighedenlijst ruim voor
het begin van het studiejaar te publiceren. In de onderwijsovereenkomst
kan de instelling een bepaling opnemen waarin de student verklaart dat
hij door de instelling op de hoogte is gesteld over de onderwijsbenodigheden waarover hij voor die betreffende opleiding geacht wordt te
beschikken.
De bovengenoemde instemmingsbevoegdheden zijn nuttig maar niet
toereikend, omdat daarmee de onduidelijkheid over wie in welke
onderwijsbenodigdheden moet voorzien niet wordt opgelost. Gezien de
problematiek en de gevoeligheid van dit onderwerp10 is het noodzakelijk
dat de bevoegdheid van deelnemersraden wordt uitgebreid.
Om die reden wordt met dit wetsvoorstel voorzien in adviesrecht van de
deelnemersraad op het beleid inzake het beperkt en beheersbaar houden
van de middelen die van de studenten worden gevraagd voor schoolkosten die door het bevoegd gezag noodzakelijk worden bevonden
(Artikel I, onderdeel I, artikel 8a.2.2, vierde lid, onderdeel g, van de WEB).
Adviesrecht versterkt de betrokkenheid en kan uitermate nuttig zijn voor
de instelling omdat zij zo van studenten kunnen vernemen hoe deze
aankijken tegen het schoolkostenbeleid. Dit kan immers leiden tot een
breed draagvlak onder studenten voor het gehanteerde beleid en
voorkomen dat studenten voor voldongen feiten worden geplaatst.
Het advies van de deelnemersraad kan de instelling niet zomaar naast zich
neerleggen maar zal serieus gewogen moeten worden. Zo nodig kan de
landelijke geschillencommissie medezeggenschap11 ingeschakeld worden
(op verzoek van de deelnemersraad) (artikel 8a.4.2, onderdeel c, van de
WEB), indien het bevoegd gezag een besluit heeft genomen waarover
advies door de deelnemersraad is uitgebracht, het bevoegd gezag daarbij
het uitgebrachte advies niet of niet geheel heeft gevolgd en de deelnemersraad van oordeel is dat daardoor de belangen van de deelnemers
ernstig worden geschaad. Kortom, een adviesrecht t.a.v. het schoolkostenbeleid van de instellingen zal bijdragen aan een beter gedragen beleid en
minder onrust op het front van schoolkosten mbo.
Uit de consultatie op basis van het wetsvoorstel is gebleken dat de JOB en
de MBO Raad geen uitbreiding van het instemmingsrecht voor de
deelnemersraden willen voor het beleid inzake de schoolkosten. Met
name de JOB vindt dat een deelnemersraad geen politieagent moet gaan
spelen.
Omdat niet-bekostigde instellingen niet de verplichting hebben een
deelnemersraad in te stellen en het hen bovendien wel vrijstaat om de
inschrijving afhankelijk te stellen van een door hen vastgestelde bijdrage,
10

Over het onderwerp schoolkosten zijn reeds vele malen Kamervragen gesteld en dit
onderwerp levert nog regelmatig spanning op tussen mbo-instellingen en studenten/ouders.
Ook wordt aan het onderwerp schoolkosten nog regelmatig aandacht besteed in diverse
media.
11
De Landelijke Commissie voor Geschillen deelnemers en ouders mbo die is ondergebracht bij
de Stichting Onderwijsgeschillen. De uitspraken van de Commissie zijn bindend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

7

geldt deze bepaling niet voor de niet-bekostigde instellingen met
diploma-erkenning.
Het beleid inzake schoolkosten omvat al hetgeen met betrekking tot de
kosten die gemaakt moeten worden voor het volgen van het onderwijs.
Daar valt dus ook het beleid onder ten aanzien van de vrijwillige bijdrage
evenals het beleid met betrekking tot de onderwijsbenodigdheden
waarvan het redelijk is dat de student daar verantwoordelijk voor
gehouden wordt.
De deelnemersraad kan dus op grond van de opgenomen bepaling
invloed uitoefenen op de uitgangspunten die het bevoegd gezag hanteert
bij het voorschrijven van de onderwijsbenodigdheden, zoals boeken en
werkkleding. Voorts heeft de deelnemersraad, zoals hierboven eerder
vermeld, met betrekking tot de hoogte en de besteding van de vrijwillige
ouder- of deelnemerbijdrage, alsmede de wijze waarop deze bijdrage
tussen student en bevoegd gezag wordt overeengekomen ingevolge het
reeds bestaande artikel 8a.2.2, derde lid, onderdeel d, van de WEB nog
een verdergaande bevoegdheid dan het geven van advies, te weten
instemmingsbevoegdheid.
4. Het inkorten van sanctietrajecten
4.1 Aanleiding
In het kader van het voorkomen van opleidingen die niet van voldoende
onderwijskwaliteit zijn, is aan de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap van de Tweede Kamer toegezegd te bezien of de
procedure tot het ontnemen van de rechten, als bedoeld in artikel 1.3.1
van de WEB, versneld kan worden, zodat na één jaar de rechten
ontnomen kunnen worden indien de kwaliteit van het onderwijs ook na de
verbetertermijn nog onvoldoende is.12 Gelet op de wettelijke termijnen die
gelden voor het nemen van een intrekkingsbesluit kan het namelijk
voorkomen dat pas drie jaar na de constatering dat de opleiding van
onvoldoende kwaliteit is, de rechten ontnomen kunnen worden. Dit heeft
als gevolg dat studenten gedurende een lange periode onderwijs
aangeboden kunnen krijgen van onvoldoende kwaliteit.
4.2 Procedure ontnemen rechten
Tussen het moment dat de inspectie constateert dat de kwaliteit van een
opleiding van onvoldoende kwaliteit is tot het ontnemen van de rechten,
als bedoeld in artikel 1.3.1 van de WEB, kan een lange periode zitten.
Nadat de inspectie een opleiding beoordeeld heeft en geconstateerd heeft
dat deze van onvoldoende kwaliteit is, dient eerst een waarschuwing
gegeven te worden, ingevolge artikel 6.1.5 van de WEB. Pas nadat ten
minste een jaar verstreken is na de waarschuwing, kan de Minister op
grond van artikel 6.1.4, eerste lid, van de WEB overgaan tot het ontnemen
van rechten. Bij een dergelijke beschikking bepaalt de Minister, gelet op
het derde lid van voornoemd artikel, het tijdstip waarop het ontnemen van
rechten van kracht wordt waarbij er rekening mee wordt gehouden dat de
voor de opleiding ingeschreven studenten de opleiding aan een andere
instelling binnen een redelijke termijn kunnen voltooien. Daarnaast
bepaalt het vierde lid van datzelfde artikel dat de Minister de beschikking
neemt vóór 1 november van het jaar voorafgaand aan het studiejaar
waarin het moment van ontneming van de rechten valt.

12

Kamerstukken II, 2009/10, 31 524, nr. 48.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

8

Dit betekent dat wanneer bijvoorbeeld op 2 november 2014 een
waarschuwing gegeven wordt en na 2 november 2015 geconstateerd
wordt dat de kwaliteit van het onderwijs onvoldoende verbeterd is, het
tijdstip van ontneming van rechten pas in het studiejaar 2017–2018 kan
geschieden. De beschikking dient namelijk vóór 1 november van het jaar
voorafgaand aan het studiejaar waarin de rechten worden ontnomen,
genomen te worden. In het voorbeeld is het niet mogelijk om vóór
1 november 2015 de beschikking te nemen, omdat op dat moment nog
niet de verbetertermijn was geëindigd. Dit leidt er in dit voorbeeld toe dat
vóór 1 november 2016 de beschikking genomen kan worden en kunnen
pas het daaropvolgende studiejaar 2017–2018 de rechten worden
ontnomen.
4.3 Laten vervallen datum 1 november
Om een versnelling van het sanctietraject te bewerkstelligen komt met dit
wetsvoorstel de verplichting om vóór 1 november van het jaar voorafgaand aan het studiejaar waarin de rechten ontnomen worden de
beschikking daartoe te nemen, te vervallen. Met het derde lid van artikel
6.1.4 van de WEB wordt de rechtspositie van de student al zodanig
geborgd dat deze verplichting alleen maar belemmerend werkt. Immers
de Minister dient bij het bepalen van het tijdstip al rekening te houden
met het feit dat de reeds ingeschreven studenten de opleiding aan een
andere instelling binnen een redelijke tijd kunnen voltooien. In de
beschikking dient dus uitgegaan te worden van een redelijke termijn
alvorens de rechten als bedoeld in artikel 1.3.1 van de WEB ontnomen
worden. Deze redelijke termijn maakt dat het te hanteren tijdstip veelal
pas kan aanvangen op een moment dat de studenten bij een andere
instelling zouden kunnen instromen. Daartoe moet een instelling de
mogelijkheid krijgen om in overleg met een andere instelling te treden,
opdat de studenten zo min mogelijk hinder ondervinden van de overgang
naar een andere instelling. Als uitgangspunt zal daarom een redelijke
termijn gehanteerd worden van ongeveer zes of meer maanden, tenzij er
sprake is van belangen die een kortere termijn rechtvaardigen. Daarnaast
ligt het in de rede om zoveel mogelijk aansluiting te zoeken bij de data van
1 januari en 1 augustus.
Bij het niet uit ’s Rijks kas bekostigde onderwijs geldt de verplichting om
een beschikking vóór 1 november van het jaar voorafgaand aan het
studiejaar waarin de rechten ontnomen worden, niet. Daar kan een
erkenning met inachtneming van een redelijke termijn gedurende het
gehele jaar worden ingetrokken. Hetzelfde geldt voor het recht op
examineren (bij zowel de bekostigde en als de niet uit ’s Rijks kas
bekostigde instellingen). Hiervoor is het dus niet nodig om de betreffende
artikelen aan te passen.
5. Aanpassing diploma-erkenning voor niet-bekostigde
opleidingen
5.1 Aanleiding
Niet uit ’s Rijks kas bekostigde onderwijsinstellingen dienen de
gelegenheid te hebben diploma-erkenning te krijgen binnen de
kwalificatiestructuur indien het aangeboden onderwijs aan dezelfde
kwalitatieve maatstaven voldoet als het onderwijs dat wordt verzorgd
door de van overheidswege bekostigde instellingen. Daarom kunnen deze
instellingen ten aanzien van beroepsopleidingen op grond van artikel 1.4.1
van de WEB het recht verkrijgen om erkende diploma’s uit te reiken. In
artikel 1.4.1 van de WEB is gespecificeerd aan welke vereisten zij daarvoor
moeten voldoen. Bij de aanmelding voor de registratie overlegt het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

9

bevoegd gezag van de instelling – en in het geval van de zogenoemde
derde leerweg (artikel 1.4.1, lid 1a, van de WEB) ook de uit ’s Rijks kas
bekostigde instelling – de gegevens waaruit blijkt dat het onderwijs voor
de desbetreffende opleiding van voldoende kwaliteit is en dat voldaan is
aan de van toepassing verklaarde bepalingen met betrekking tot onder
meer het onderwijs, de examinering en de kwaliteitszorg.
Voor een aanvraag als bedoeld in artikel 1.4.1, eerste lid, van de WEB is
een aanvraagprocedure opgesteld en bekendgemaakt.13
De afgelopen jaren is gebleken dat beroepsopleidingen van enkele
niet-bekostigde instellingen, waarvoor diploma-erkenning is verleend, na
erkenning niet worden aangeboden dan wel dat de beroepsopleidingen in
tegenstelling tot de ingediende gegevens bij de aanvraag, niet voldoen
aan de wettelijke regels of van onvoldoende kwaliteit zijn. Om die reden is
de aanvraagprocedure sinds 2012 enkele malen aangescherpt en wordt er
thans een onderscheid gemaakt tussen enerzijds instellingen die geheel
nieuw zijn binnen de mbo-sector en bestaande instellingen die diplomaerkenning aanvragen voor een opleiding die niet past binnen het
bestaande aanbod c.q. de domeinen die de instelling verzorgt en
anderzijds instellingen die diploma-erkenning aanvragen voor een
opleiding die past binnen het bestaande aanbod. Laatstgenoemde
instellingen kunnen in eerste instantie volstaan met het indienen van een
aanvraagformulier. Daarna wordt aan de hand van een marginale toets
beoordeeld of er risico’s zijn met betrekking tot de kwaliteit van de
opleiding. Indien uit de marginale toets blijkt dat deze risico’s aanwezig
zijn, is de instelling alsnog gehouden gegevens over de beroepsopleiding
te overleggen. Op basis van die gegevens wordt voorts beoordeeld of de
opleiding waarvoor diploma-erkenning wordt aangevraagd van
voldoende kwaliteit is en voldoet aan de voorwaarden van artikel 1.4.1
van de WEB.
Nieuwe en bestaande instellingen die diploma-erkenning aanvragen voor
een opleiding die niet past binnen het bestaande aanbod c.q. de
domeinen die de instelling al verzorgt, dienen daarentegen direct bij de
aanvraag al gegevens aan te leveren op basis waarvan de kwaliteit van de
opleiding wordt beoordeeld en geoordeeld wordt of de opleiding voldoet
aan de voorwaarden van artikel 1.4.1 van de WEB.
Deze tweedeling is tot stand gekomen omdat bij een instelling die reeds
soortgelijke opleidingen aanbiedt als de opleiding waarvoor diplomaerkenning is aangevraagd door de inspectie een goede inschatting
gemaakt kan worden van de kwaliteit van de nieuwe opleiding. De
inspectie heeft namelijk de kwaliteit van de reeds aangeboden opleidingen kunnen beoordelen en de nieuwe opleiding ligt in het verlengde
van de aangeboden opleidingen. Bij nieuwe instellingen alsmede bij
bestaande instellingen die geheel andere opleidingen willen gaan
aanbieden dan waarvoor eerder diploma-erkenning is verkregen, is dat
anders. In dat geval is niet op voorhand door de inspectie een inschatting
te maken van de kwaliteit van de opleiding. Om die reden wordt in die
gevallen grondiger gekeken naar de aanvraag.
Echter ook na deze aanscherping van de aanvraagprocedure, die
gebaseerd is op het bestaande artikel 1.4.1 van de WEB, moet geconstateerd worden dat er nog steeds diploma-erkenningen worden afgegeven
voor opleidingen die niet van voldoende kwaliteit blijken te zijn of in de
praktijk niet voldoen aan de wettelijke eisen. Dit komt doordat bij de
aanvraag de kwaliteit beoordeeld wordt aan de hand van documenten.
Deze documenten hoeven echter geen getrouw beeld te geven van de
13

Aanvraagprocedure diploma-erkenning voor niet-bekostigde instellingen voor het beroepsonderwijs (Stcrt. 2014, nr. 7532).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

10

onderwijspraktijk binnen de opleiding. Het hebben van een onderwijs- en
examenregeling, een model-onderwijsovereenkomst etc. maakt immers
niet dat het daadwerkelijk aangeboden onderwijs kwalitatief voldoende is.
Zeker als de instelling nog niet eerder beroepsopleidingen heeft aangeboden of in het verleden al geconstateerd is dat de opleidingen van deze
instelling niet van voldoende kwaliteit zijn.
Daarbij komt het voor dat een instelling gebruik maakt van een adviesbureau bij het indienen van een aanvraag. In dat geval kan het voorkomen
dat de benodigde documenten voor de aanvraag worden opgesteld door
het adviesbureau, terwijl de instelling bij de start van de opleiding uitgaat
van het door henzelf uiteindelijk anders vormgegeven onderwijstraject.
Daarnaast komt het voor dat niet uit ’s Rijks kas bekostigde instellingen
diploma-erkenning aanvragen voor een groot aantal opleidingen, zodat zij
– zodra er vraag is naar de opleiding – deze kunnen gaan aanbieden. Dit
heeft tot gevolg dat veel van deze diploma-erkenningen jaren op de plank
blijven liggen, gedurende welke periode geen toezicht wordt gehouden
omdat de opleiding niet verzorgd wordt. Als eenmaal de opleiding toch
gestart wordt, kan echter niet de kwaliteit gegarandeerd worden naar de
maatstaven zoals die dan – jaren later – gelden op het moment van
starten. Dit alles heeft tot gevolg dat de student een opleiding aangeboden kan krijgen die van onvoldoende kwaliteit is.
Hetzelfde geldt voor opleidingen in de zogenaamde derde leerweg14
waarvoor door zowel de bekostigde als de niet-bekostigde instellingen
diploma-erkenning kan worden aangevraagd. De voorwaarden zoals die
gelden voor de diploma-erkenning van beroepsopleidingen aangeboden
door niet uit ’s Rijks kas bekostigde instellingen zijn namelijk ook op deze
leerweg van toepassing (artikel 1.4.1, lid 1a, van de WEB).
5.2 Diploma-erkenning voor de periode van anderhalf jaar
Om zoveel mogelijk te voorkomen dat studenten opleidingen volgen die
niet aan de standaarden voldoen en dus van onvoldoende kwaliteit zijn,
wordt met dit wetsvoorstel voorzien in de mogelijkheid om diplomaerkenning voor een opleiding te geven voor de periode van anderhalf jaar.
Gedurende die periode kan de instelling in de praktijk laten zien dat de
opleiding van voldoende kwaliteit is en aan de wettelijke voorwaarden
voldoet. Of een opleiding voldoet aan de wettelijke eisen en van
voldoende kwaliteit is, wordt beoordeeld door de inspectie waarbij het
geldend waarderingskader leidend is. Om tijdig een oordeel te kunnen
geven over de kwaliteit van de opleiding dient de opleiding gestart te zijn
binnen één jaar na afgifte van de diploma-erkenning.
Na de periode van anderhalf jaar wordt de beschikking tot het verlenen
van diploma-erkenning automatisch (van rechtswege) verlengd in een
beschikking voor onbepaalde tijd, tenzij de inspectie geconstateerd heeft
dat de opleiding in de praktijk van onvoldoende kwaliteit is. In dat laatste
geval zal dit uiterlijk twee maanden vóór het verstrijken van de termijn
resulteren in een intrekkingsbeschikking.
Een beschikking die in eerste instantie geldt voor één periode van
anderhalf jaar brengt echter ook onzekerheid met zich mee voor zowel de
instelling als de student. Daarom is er met dit wetsvoorstel voor gekozen
om het gebruik van deze «voorlopige» erkenning te beperken tot twee
categorieën instellingen, te weten:
14

Voor deze leerweg is de aanvraagprocedure vastgelegd in «De aanvraagprocedure diplomaerkenning derde leerweg voor bekostigde en niet-bekostigde instellingen» (Stcrt. 2013, nr.
35198).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

11

1.

2.

een instelling, die geen andere beroepsopleiding verzorgt waaraan
een wettelijk erkend diploma of certificaat is verbonden, dus die nog
niet eerder diploma-erkenning heeft verkregen voor een beroepsopleiding dan wel die niet langer beschikt over diploma-erkenning voor
enige opleiding;
een instelling, die in de drie jaren voorafgaande aan de datum van de
aanvraag een waarschuwing als bedoeld in de artikelen 6.1.5 of 6.2.3
van de WEB heeft ontvangen.

Bij deze categorieën instellingen kan er vooraf niet met een redelijke mate
van zekerheid vanuit worden gegaan dat de kwaliteit van de opleiding
voldoende zal zijn, ook al voldoen de aangeleverde documenten aan de
wettelijke vereisten. Bij de eerste categorie bestaat nog geen relatie met
de instelling, daarom kan niet vooraf een inschatting gemaakt worden hoe
de opleiding in de praktijk zal zijn. Bij de tweede categorie gaat het om
risico-instellingen. Hierbij wordt overigens wel opgemerkt dat het enkele
feit dat een aanvrager van diploma-erkenning in een van deze categorieën
valt, niet maakt dat het om een onbetrouwbare instelling gaat. De
mogelijkheid van een «voorlopige» erkenning wordt alleen in het leven
geroepen om gedurende een beperkte periode de vinger aan de pols te
houden en indien dat nodig is, snel ingrijpen mogelijk te maken.
Om de opleiding in de praktijk te kunnen beoordelen, is het noodzakelijk
dat de opleiding gestart is, voordat de inspectie onderzoek verricht. Indien
de inspectie concludeert dat de opleiding niet binnen een jaar gestart is,
wordt de «voorlopige» erkenning evenmin verlengd. Het is vervolgens
mogelijk dat de instelling weer een nieuwe aanvraag indient. Aan het
indienen van een aanvraag zijn geen kosten verbonden voor een
instelling. De Minister besluit binnen drie maanden na ontvangst op een
aanvraag. Indien de beschikking niet binnen drie maanden gegeven kan
worden, bijvoorbeeld omdat er een uitgebreider onderzoek naar de
opleiding plaats moet vinden, wordt de aanvrager daarvan zo spoedig
mogelijk in kennis gesteld en wordt aangegeven op welke termijn de
beschikking wel genomen kan worden.
Indien een intrekkingsbeschikking is afgegeven voor een opleiding in
verband met onvoldoende kwaliteit dan wel het niet voldoen aan de
wettelijke vereisten kan het bevoegd gezag eerst een nieuwe aanvraag
voor die opleiding indienen, nadat de opleiding is verbeterd op de punten
die de inspectie heeft geconstateerd bij haar onderzoek. Wanneer bij de
nieuwe aanvraag blijkt dat er geen stappen zijn ondernomen om de
opleiding te verbeteren of aan te passen, wordt de aanvraag niet in
behandeling genomen. Dit om te voorkomen dat opnieuw een
«voorlopige» beschikking wordt gegeven aan de hand van een aanvraag
die op papier wel lijkt te voldoen, maar in de praktijk, naar al is gebleken,
niet van voldoende kwaliteit is.
Omdat het niet verlengen van de diploma-erkenning gevolgen heeft voor
studenten, is tevens in dit wetsvoorstel de verplichting opgenomen dat
het bevoegd gezag (aspirant-)studenten ervan op de hoogte stelt dat de
opleiding op dat moment over een «voorlopige» erkenning beschikt en
informeert over de mogelijkheden waarop de student de opleiding kan
afronden indien de diploma-erkenning niet verlengd wordt. Op deze wijze
kan de student een afgewogen keuze maken en wordt het bevoegd gezag
gestimuleerd zich tijdig te beraden over de consequenties die voortvloeien uit de mogelijkheid dat de diploma-erkenning niet verlengd wordt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

12

De aanvraagprocedure diploma-erkenning niet-bekostigde instellingen
voor het beroepsonderwijs en de aanvraagprocedure diploma-erkenning
derde leerweg voor bekostigde en niet-bekostigde instellingen, zullen op
onderhavige wetswijziging worden aangepast.
5.3 Ambtshalve doorhalen opleidingen in het crebo
In het verlengde van het bovenstaande is het volgende van belang.
Geconstateerd is, dat het met enige regelmaat voorkomt, dat een bevoegd
gezag, wanneer het eenmaal diploma-erkenning heeft verkregen voor een
niet-bekostigde opleiding, het niet (tijdig) meldt als deze opleiding niet
langer wordt verzorgd. Gelet op artikel 6.4.4, eerste lid, van de WEB dient
het bevoegd gezag, indien de opleiding niet meer verzorgd wordt, dit te
melden aan de Minister. Deze kennisgeving dient gedaan te worden vóór
1 oktober van het jaar voorafgaand aan het eerste studiejaar waarin de
inschrijving voor de opleiding niet meer openstaat.
In het derde lid van voornoemd artikel is bepaald dat de Minister de
registratie in het centraal register beroepsopleidingen (hierna: crebo)
ambtshalve beëindigt wanneer de instelling de opleiding niet langer
verzorgt en het bevoegd gezag de kennisgeving niet of niet tijdig doet. In
de praktijk is echter gebleken dat het niet duidelijk is wanneer een
instelling een opleiding niet langer verzorgt. In het geval een instelling
ophoudt te bestaan of failliet wordt verklaard en dit niet wordt gemeld aan
de Minister, zal niet snel discussie ontstaan, maar wat als een instelling
niet actief de opleiding aanbiedt en studenten werft? Er zijn namelijk niet
uit ’s Rijks kas bekostigde opleidingen, waar jaren achtereen geen
studenten staan ingeschreven. In de praktijk blijkt dat het bevoegde gezag
geen kennisgeving als bedoeld in artikel 6.4.4, eerste lid, van de WEB
doet, omdat de instelling deze opleiding in de toekomst mogelijk wel weer
wil gaan aanbieden. Het bevoegd gezag is in dat geval veelal de –
juridisch onjuiste – mening toegedaan dat de opleiding nog steeds wordt
verzorgd.
Doordat het bevoegd gezag deze melding niet doet, is het crebo niet
actueel. In het crebo staat daardoor ten onrechte vermeld dat een
instelling een opleiding verzorgt. Een ander aspect van het niet melden is
dat de inspectie deze opleidingen wel meeneemt in haar toezicht, maar de
opleiding feitelijk niet kan onderzoeken omdat deze niet in de praktijk
plaatsvindt. Hierdoor kan mogelijk een niet correcte indruk ontstaan over
de instelling. Bovendien kan, wanneer de opleiding weer daadwerkelijk
wordt aangeboden, niet geborgd worden dat de kwaliteit van de opleiding
nog steeds van voldoende kwaliteit is.
Om verwarring weg te nemen over de vraag wanneer een opleiding niet
langer wordt verzorgd, wordt met dit wetsvoorstel artikel 6.4.4, derde lid,
van de WEB zodanig aangepast dat een ambtshalve beëindiging kan
plaatsvinden indien bij een opleiding één jaar of langer geen studenten
zijn ingeschreven. Voordat een besluit tot beëindiging wordt genomen,
wordt het bevoegd gezag in kennis gesteld van dit besluit en wordt de
mogelijkheid geboden om aan te geven of er (zwaarwegende) redenen
zijn op grond waarvan beëindiging nog niet aan de orde is. In dat geval
kan de Minister besluiten om de beëindiging uit te stellen.
Indien een opleiding ambtshalve wordt beëindigd, is het altijd mogelijk
voor het bevoegd gezag om opnieuw diploma-erkenning aan te vragen,
zodra de instelling weer voornemens is de opleiding aan te bieden. Op
deze wijze wordt gewaarborgd dat het crebo een actuele stand van zaken
geeft en dat voldoende toezicht gehouden kan worden op opleidingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

13

6. Draagvlak in het veld/internetconsultatie
Van 9 februari 2015 tot en met 9 maart 2015 is een concept-versie van het
wetsvoorstel openbaar gemaakt voor internetconsultatie. De internetconsultatie heeft tot vijf reacties geleid, waarvan vier openbaar. Drie ervan
waren afkomstig van of namens een organisatie, te weten de Jongeren
Organisatie Beroepsonderwijs (JOB), de Nederlandse Raad voor Training
en Opleiding (NRTO) en een landelijke klachtencommissie (Onderwijsgeschillen) en twee reacties waren individueel.
Deze reacties hebben op een aantal punten geleid tot aanpassing van het
wetsvoorstel of de memorie van toelichting, zoals hierna wordt toegelicht.
6.1 Samenvatting van de reacties
De reacties van de internetconsultatie hadden betrekking op de klachtenregeling, de medezeggenschap ten aanzien van het schoolkostenbeleid en
de aanscherping van de diploma-erkenning voor niet-bekostigde
opleidingen.
6.2 Klachtenregeling
De reacties op de wettelijke verankering van het klachtrecht zijn
overwegend positief. Een respondent denkt dat wettelijke verankering van
klachtrecht studenten niet gaat helpen, omdat studenten niet durven te
klagen omdat ze afhankelijk zijn van docenten.
De JOB geeft in haar reactie aan niet alleen blij te zijn met de verankering,
maar het ook als positief te zien dat met dit wetsvoorstel duidelijkheid
wordt gecreëerd over waaraan een behoorlijke klachtenregeling dient te
voldoen. In één reactie wordt bepleit om verder te gaan dan deze regeling
en naast de klachtenprocedure bij een klachtencommissie ook wettelijk
voor te schrijven dat aan de instelling een ombudsman wordt benoemd
om juist (formele) klachten te voorkomen.
De NRTO geeft in zijn reactie aan er de voorkeur aan te geven, gezien de
diversiteit van de (niet-bekostigde) instellingen – van heel groot tot heel
klein – dat de wet zich beperkt tot het voorschrift dat er een klachtenprocedure dient te zijn, zonder verdere voorschriften. Uit de reactie van de
landelijke klachtencommissie blijkt dat deze juist uniformiteit in een
klachtenregeling om redenen van transparantie en rechtsgelijkheid nodig
acht.
Naar aanleiding van de reacties wordt hierna nader ingegaan op de
ruimte die de klachtenregeling biedt.
6.2.1 Klachtenregeling volgens de Algemene wet bestuursrecht (Awb)
Voordat wordt ingegaan op de ruimte die de klachtenregeling volgens de
Awb biedt, wordt opgemerkt dat het natuurlijk de voorkeur verdient dat
klachten worden voorkomen en dat situaties die kunnen leiden tot het
indienen van klachten vroegtijdig worden onderkend en dat daar werk van
wordt gemaakt. Goede communicatie op de instelling, een open houding
waarin studenten serieus worden genomen en geen angst hoeven te
hebben voor repercussies als zij problemen melden, mogelijkheden tot
bemiddeling, bijvoorbeeld met behulp van een vertrouwenspersoon of
een ombudsfunctionaris zijn in dat licht een goede zaak en zeker aan te
bevelen. Over de diverse manieren om problemen en ongewenste
situaties te voorkomen, worden in dit wetsvoorstel geen wettelijke
voorschriften opgenomen omdat dat bij uitstek een zaak wordt geacht die
op het niveau van de instelling het best kan worden bepaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

14

Voor het geval dat er klachten rijzen, ondanks het bestaan van middelen of
instrumenten om problemen en onbevredigende situaties te voorkomen
of bij het ontbreken hiervan, biedt dit wetsvoorstel formeel de
mogelijkheid tot het indienen van een klacht en geeft het daarvoor een
klachtenregeling met waarborgen voor een behoorlijke, zorgvuldige
behandeling van klachten. De voorschriften daarvoor – die grotendeels
afkomstig zijn uit de Awb – zijn beperkt tot een minimum, juist met het
doel ruimte te geven aan partijen om met kwesties die spelen zo goed
mogelijk aangepast aan de specifieke situatie en zonder onnodig
juridificeren of bureaucratische rompslomp te kunnen omgaan. Zij
betreffen onder meer de instelling van een klachtencommissie; minimumvereisten waaraan een klaagschrift moet voldoen; schriftelijke ontvangstbevestiging van een klacht aan de klager; de mogelijkheid de procedure te
stoppen als naar tevredenheid van de klager aan de klacht is tegemoetgekomen; onpartijdigheid van de klachtbehandelaar; recht van hoor en
wederhoor; termijnen waarbinnen een klacht moet worden afgehandeld;
publicatie en registratie van klachten; onafhankelijkheid van de commissie
en waarborgen voor betrokkenen dat vertrouwelijke zaken niet naar buiten
worden gebracht. In de artikelsgewijze toelichting bij artikel 7.4.8a van de
WEB worden deze bepalingen toegelicht. Bij mondelinge klachten wordt
volstaan met de bepaling dat deze behoorlijk worden afgehandeld. Als het
gaat om schriftelijk ingediende klachten geeft het wetsvoorstel nadere
specificaties. Maar ook dit zijn minimumvoorwaarden voor het behoorlijk
behandelen van klachten. Zij komen overeen met de principes die de MBO
Raad en de JOB in hun richtlijn «Klachtenbehandeling in het mbo (2009 en
2014)» samen hebben opgesteld, te weten onafhankelijkheid, vertrouwelijkheid en geheimhouding, toegankelijkheid, helderheid in de procedure,
tijdsafspraken en termijnregels alsmede registratie.
Verder geldt dat bij klachten die volgens de Awb-klachtenregeling worden
behandeld, in elk stadium van de klachtbehandeling informele afdoening
mogelijk is, mits dat geschiedt tot tevredenheid van de klager (artikel 9:5
van de Awb). De meer formele weg behoeft vanaf dat moment niet meer
gevolgd te worden. Het kan de duidelijkheid voor de klager wel ten goede
komen als hij erop wordt gewezen, dat hij recht heeft op volledige
behandeling van zijn klacht, indien hij dat wenst.
Voor het hanteren van een alternatief instrumentarium, zoals het
aanbieden van mediation om tot een oplossing te komen, zoals in de
huidige praktijk – waaraan de landelijke klachtencommissie in haar reactie
refereert – gebeurt, wordt binnen deze wettelijke regeling dan ook
voldoende ruimte gelaten.
Hierna wordt ingegaan op overige onderwerpen die in de reacties aan de
orde zijn gekomen.
6.2.2 Laagdrempeligheid van de klachtencommissie
De onderhavige klachtenregeling voorziet in een klachtencommissie. Deze
commissie kan op het niveau van de instelling werkzaam zijn, maar ook is
het mogelijk aansluiting te zoeken bij een klachtencommissie die breder
werkt, of landelijk, zoals op dit moment het geval is bij veel scholen in het
po en vo en instellingen in het mbo, die zijn aangesloten bij een landelijke
geschillencommissie. Zoals de JOB terecht opmerkte, is het een
aandachtpunt dat de klachtenprocedure ook laagdrempelig moet blijven
als de klachtbehandeling niet op het niveau van de instelling plaatsvindt.
Daarvoor is in de eerste plaats van belang dat het klimaat op de instelling
open is en de mogelijkheid van indienen van klachten en de wijze waarop
dat kan, goed worden gecommuniceerd door het bevoegd gezag. In dit
verband wordt ook gewezen op het voorgestelde artikel 7.4.8a, vijfde lid,
van de WEB dat voorschrijft dat het bevoegd gezag de klachtenregeling
voor de instelling nader uitwerkt en openbaar maakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

15

6.2.3 Externe klachtenprocedure
De JOB vroeg zich af of het met deze wetswijziging mogelijk blijft om een
scheiding te maken tussen een interne klachtencommissie (geheel
georganiseerd binnen de instelling) en een externe klachtencommissie,
bijvoorbeeld een landelijke klachtencommissie (volledig onafhankelijke
klachtencommissie). Dit wetsvoorstel voorziet niet in extern klachtrecht
waarbij de behandeling en afdoening van de klacht geheel in handen is
van een onafhankelijke instantie als de Nationale ombudsman of een
decentrale ombudsman of ombudscommissie.
Het wetsvoorstel voorziet er in dat een onafhankelijke klachtencommissie
wordt ingesteld. Dat kan, zoals hiervoor is aangegeven, door – intern – op
het niveau van de instelling een commissie in te stellen of door bijvoorbeeld aansluiting bij een – externe – landelijke commissie. In beide
gevallen is de commissie een onafhankelijk adviseur van het bevoegd
gezag en niet een instantie die buiten het bevoegd gezag om uitspraak
doet. Daarmee is het een interne klachtprocedure en geen externe (omdat
het bevoegd gezag de instantie is die oordeelt over de klacht en daaraan
conclusies verbindt en niet de externe klachtencommissie). Het advies van
de commissie speelt overigens wel een belangrijke rol: als het bevoegd
gezag daarvan afwijkt, moet het de redenen daarvoor expliciet aangeven.
Dus in een scheiding tussen een interne klachtencommissie en een
volledig onafhankelijke commissie voorziet dit wetsvoorstel niet. Wel is
het, zoals hierboven is aangegeven, mogelijk dat er binnen de instelling
voorzieningen zijn om klachten te voorkomen. Een student kan bijvoorbeeld problemen aankaarten bij een vertrouwenspersoon of ombudsvoorziening binnen de instelling en dit kan worden gecombineerd met
aansluiting bij een landelijke klachteninstantie die het bevoegd gezag
adviseert als er een formele, schriftelijke, klacht is ingediend.
6.2.4 Uitbreiding kring van klagers/beklaagden
Mede naar aanleiding van reacties is de categorie personen die een klacht
kan indienen uitgebreid met personeel en overige betrokkenen bij het
onderwijs of de praktijkbegeleiding van de instelling. In de reacties is ook
aandacht gevraagd voor de mogelijkheid van stagiairs om klachten in te
kunnen dienen in verband met gedragingen van bijvoorbeeld stagebegeleiders. Mede naar aanleiding daarvan is de kring van mogelijke
beklaagden verbreed tot «ten behoeve van de instelling met taken belaste
personen». Hiermee wordt, in een navolging van een suggestie daartoe,
aangesloten bij de formulering die ook elders in de WEB wordt gehanteerd (artikel 1.3.8) en die bijvoorbeeld ook betrekking kan hebben op
stagebegeleiders.
6.2.5 Termijnen
Ook is een aanpassing aangebracht ten aanzien van de termijn
waarbinnen een klacht moet zijn afgedaan in bijzondere gevallen,
bijvoorbeeld in gecompliceerde zaken of rond (school-)vakantieperiodes.
Daartoe is nu ook het tweede lid van artikel 9:11 van de Awb van
toepassing verklaard en is de artikelsgewijze toelichting daarop
aangepast.
Voorts is in de artikelsgewijze toelichting naar aanleiding van de reacties
nader aangegeven waar een klacht betrekking op kan hebben en is
ingegaan op de informatie over de afdoening van klachten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

16

6.3 Aanpassing diploma-erkenning voor niet-bekostigde instellingen
6.3.1 Periode om een niet-bekostigde instelling te erkennen
Op het voorstel in de versie die voorlag in de internetconsultatie om de
periode van erkenning aan te scherpen tot één jaar bij niet-bekostigde
instellingen, heeft de NRTO aangegeven dat deze termijn praktische
bezwaren oplevert. Het bezwaar van de NRTO is dat de periode van één
jaar te kort is. De opleiding kan niet starten op het moment dat de
erkenning is verkregen; er zullen nog studenten geworven moeten
worden zodra de erkenning is verkregen. Ook de inspectie heeft aangegeven dat de periode van één jaar krap is.
Naar aanleiding hiervan is de periode, waarna de voorlopige erkenning
wordt omgezet in een definitieve dan wel wordt ingetrokken, aangepast
en gewijzigd in een termijn van anderhalf jaar. De NRTO kan zich vinden in
deze termijn.
6.3.2 Procedure intrekken licentie
De NRTO had vragen over de procedure inzake het intrekken van de
licentie van een niet-bekostigde instelling en wilde weten waaraan de
opleiding wordt getoetst, alvorens wordt besloten de voorlopige
erkenning in te trekken of om te zetten naar een definitieve erkenning.
De inspectie toetst door middel van een kwaliteitsonderzoek, waarbij het
alsdan geldend waarderingskader van de inspectie leidend zal zijn.
6.3.3 Termijn van drie jaar na waarschuwing
De NRTO gaf aan de termijn van drie jaar dat een instelling na een
waarschuwing als risico-instelling wordt gezien, te lang te vinden. Deze
opmerking heeft niet geleid tot aanpassing van de termijn. Wel is de
bepaling in die zin aangepast dat nu wordt bepaald dat het verlenen van
een tijdelijke beschikking een bevoegdheid van de Minister betreft. De
Minister kan een beschikking voor anderhalf jaar afgeven. De
mogelijkheid tot het geven van een voorlopige erkenning in het geval dat
er aanleiding is geweest tot het geven van een waarschuwing, heeft tot
doel extra de vinger aan de pols te kunnen houden om te voorkomen dat
studenten te maken krijgen met opleidingen van onvoldoende kwaliteit.
Het is denkbaar dat naar het oordeel van de inspectie de aanleiding voor
een waarschuwing, die bijvoorbeeld aan het begin van de periode van
drie jaar is gegeven, helemaal van de baan is. In dat geval kan de Minister
ervoor kiezen zonder voorbehoud diploma-erkenning aan de nieuwe
aangevraagde opleiding te geven in plaats van een erkenning voor
anderhalf jaar.
De JOB gaf in haar reactie aan dat studenten bij het intrekken van een
diploma-erkenning de opleiding zouden moeten kunnen vervolgen binnen
een redelijke afstand. Een niet-bekostigde instelling zou afspraken met de
student moeten maken vóór het begin van de opleiding over de wijze
waarop de opleiding kan worden afgerond als de erkenning niet wordt
verlengd. Nu is in het wetsvoorstel opgenomen de verplichting dat het
bevoegd gezag (aspirant-)studenten ervan op de hoogte stelt dat de
opleiding op dat moment over een «voorlopige» erkenning beschikt en
hen informeert over de mogelijkheden waarop de opleiding kan worden
afgerond indien de diploma-erkenning niet verlengd wordt.
7. Uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid
DUO acht het wetsvoorstel uitvoerbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

17

8. Financiële gevolgen rijksbegroting
De voorgestelde wijzigingen hebben geen financiële consequenties voor
de rijksbegroting.
9. Gevolgen voor Caribisch Nederland
Het uitgangspunt is dat bij wijzigingen van de Europees Nederlandse
onderwijswetten, diezelfde wijzigingen ook in de BES equivalenten
worden voorgesteld, tenzij de specifieke situatie op de eilanden zich tegen
een voorgenomen wijziging verzet.
Hierna wordt voor alle vier de voorstellen nagegaan of voor Caribisch
Nederland een overeenkomstige regeling moet worden getroffen.
Wettelijke verankering van het klachtrecht
Voor Caribisch Nederland geldt evenals voor het Europese deel van
Nederland dat er momenteel geen wettelijke regeling is voor de klachtenprocedure in het mbo.
Bij Besluit van 1 maart 2014, houdende vaststelling van het tijdstip van
inwerkingtreding van de klachtregeling voor po en vo en de vereenvoudigde medezeggenschap voor po, vo en mbo in Caribisch Nederland (Stb.
2014, 104), is inmiddels voor deze sectoren het klachtrecht wettelijk
voorgeschreven. Omdat in Caribisch Nederland het mbo is verbonden aan
de scholen voor voortgezet onderwijs, hadden personeelsleden en
studenten c.q. hun ouders, de facto al de mogelijkheid klachten in te
dienen op grond van de klachtenregeling en de klachtencommissie voor
het voortgezet onderwijs. Met de onderhavige wetswijziging wordt dit
voor het mbo in Caribisch Nederland nu ook wettelijk voorgeschreven.
Medezeggenschap schoolkostenbeleid
De medezeggenschap op grond van artikel 5.1 van de Wet educatie en
beroepsonderwijs BES, dat onlangs bij Besluit van 1 maart 2014,
houdende vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de
klachtregeling voor po en vo en de vereenvoudigde medezeggenschap
voor po, vo en mbo in Caribisch Nederland (Stb. 2014, 104) in werking is
getreden, kent geen wettelijke advies- en instemmingsrechten ten aanzien
van een aantal in de wet genoemde onderwerpen, maar kent een
systematiek waarin bevoegd gezag en geledingen (vertegenwoordiging
van ouders, studenten en personeel) bijeenkomen als daarom onder
opgave van redenen wordt verzocht door bevoegd gezag of een of meer
van de geledingen. Dat kan dus gaan over alle onderwerpen die op de
desbetreffende instelling spelen. In die systematiek is het niet nodig om in
de wetgeving een onderwerp – in casu schoolkostenbeleid – expliciet te
noemen in de wetgeving.
Het inkorten van sanctietrajecten
In de Wet educatie en beroepsonderwijs BES is een regeling opgenomen
voor het ontnemen van rechten aan instellingen (artikelen 6.2.1 t/m 6.2.5
van de Wet educatie en beroepsonderwijs BES). In voornoemde artikelen
is geen datum vóór wanneer een intrekkingsbesluit moet zijn genomen,
opgenomen, zoals in de WEB (artikel 6.1.4, vierde lid). De problematiek
van een te langdurige procedure kan zich dus niet voordoen. Daarom
behoeven deze artikelen geen aanpassing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

18

Aanpassing diploma-erkenning voor niet-bekostigde opleidingen
Voor de aanpassingen die hierboven in paragraaf 5 zijn beschreven voor
niet-bekostigde opleidingen, is in de situatie van Caribisch Nederland
geen noodzaak aanwezig. Aanvragen voor erkenning van nieuwe
niet-bekostigde opleidingen doen zich zeer sporadisch voor en de
aanvraagprocedure voor de Nederlandse situatie (zie hierboven paragraaf
5.1) is niet van toepassing op Caribisch Nederland.
10. Administratieve lasten
Er wordt geen toename voorzien van de administratieve lastendruk voor
de instellingen bij het inkorten van sanctietrajecten, het aanscherpen van
de erkenningsprocedure voor niet-bekostigde instellingen, het instellen
van een adviesrecht met betrekking tot het schoolkostenbeleid voor de
deelnemersraad en het wettelijk verankeren van het klachtrecht aangezien
deze maatregelen voor de instellingen geen extra informatieverplichtingen aan de overheid met zich mee brengen. Ook de verduidelijking van
artikel 6.4.4, derde lid, van de WEB zal niet leiden tot een toename van de
administratieve lastendruk. De wijziging die met dit wetsvoorstel
plaatsvindt, zorgt er enkel voor dat verduidelijkt wordt wanneer een
diploma-erkenning ambtshalve kan worden ingetrokken. De geschetste
procedure van het indienen van een zienswijze op een voorgenomen
besluit en het indienen van bezwaar en beroep tegen het definitieve
besluit geldt nu al voor ambtshalve doorhalingen.
Ten aanzien van het laten vervallen van de verplichting voor aanbieders
van opleidingen overige educatie, als bedoeld in artikel 7.3.1, eerste lid,
onderdelen b tot en met f, van de WEB, die diploma-erkenning hebben,
om gegevens aan BRON te leveren wordt juist een afname van de
administratieve lastendruk voorzien.
In BRON dienden alleen door aanbieders van opleidingen overige
educatie met diploma-erkenning, per student een aantal velden te worden
ingevuld. Voor aanbieders van dergelijke opleidingen zonder diplomaerkenning geldt een dergelijke verplichting niet. Contactgemeenten
mogen, samen met de overige gemeenten binnen een vastgestelde regio,
zelf besluiten of ze de educatiemiddelen inzetten voor opleidingen met, of
opleidingen zonder diploma-erkenning. De regionale opleidingencentra
hebben met ingang van 1 januari 2015 niet langer een wettelijke taak om
overige educatie te verzorgen en hoeven dus reeds op grond daarvan
gegevens daarover niet meer aan BRON te leveren (tenzij een roc op
grond van artikel 1.4a.1 van de WEB diploma-erkenning aanvraagt). Met
dit wetsvoorstel komt ook de verplichting voor aanbieders van opleidingen overige educatie om aan BRON te leveren, te vervallen. Middels de
verplichting in artikel 1.4a.1, zesde lid, van de WEB dient het bevoegd
gezag nog wel jaarlijks voor 15 oktober een opgave te doen van de
opleidingen educatie, die de instelling verzorgt in het lopend studiejaar
alsmede van de opleidingen educatie die de instelling heeft verzorgd in
het daaraan voorafgaande studiejaar.
De tijdsinspanning die gemoeid is met de invulling van één veld wordt,
inclusief voorwerk en de benodigde controle, geschat op ongeveer 5
minuten. Uitgaande van 50 aanbieders met diploma-erkenning, 10
verplichte velden per student en 2000 studenten die in totaal bij instellingen met diploma-erkenning een educatieopleiding volgen, komt dit, bij
een evenredige verdeling van de studenten over de instellingen,
gemiddeld neer op circa 33,3 uur aan administratieve lasten per instelling
per jaar. Uitgaande van een tarief van € 45,– per uur komt dit neer op een
totale lastenverlichting van € 74.925, – (33,3 x 50 x € 45,–).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

19

II ARTIKELSGEWIJS
Artikel I, onderdeel A, onder 1, onderdeel D, onder 1, en E
(artikelen 1.4.1, 6.1.4 en 6.2.2 WEB)
In deze onderdelen wordt een foutieve verwijzing naar certificaten
rechtgezet.
Artikel I, onderdeel A, onder 2 (artikel 1.4.1, lid 1a)
In dit onderdeel wordt de laatste volzin technisch aangepast omdat er in
dit artikel nieuwe leden worden ingevoegd.
Artikel I, onderdeel A, onder 3 (artikel 1.4.1, nieuwe leden 3 tot
en met 6 WEB)
In het derde lid (nieuw) wordt bepaald, dat indien een aanvraag als
bedoeld in het eerste lid (diploma-erkenning voor een opleiding in de
beroepsopleidende leerweg en de beroepsbegeleidende leerweg) en lid
1a (opleiding in de derde leerweg) wordt gedaan door
a. een bevoegd gezag dat geen andere beroepsopleiding verzorgt
waaraan een diploma of certificaat als bedoeld in het eerste lid is
verbonden, of
b. een bevoegd gezag dat voor een andere beroepsopleiding die het
verzorgt drie jaar of minder geleden een waarschuwing als bedoeld
in de artikelen 6.1.5 of 6.2.3 heeft gekregen, de Minister een beschikking tijdelijk kan geven, voor anderhalf jaar.
Hiermee wordt geregeld dat de Minister aan nieuwe instellingen en
instellingen die relatief kort geleden een formele waarschuwing hebben
ontvangen, een beschikking kan geven met de geldigheidsduur van
anderhalf jaar. Dat betekent dat de Minister naar aanleiding van een
dergelijke aanvraag drie opties heeft: inwilligen zonder voorbehoud, een
beschikking geven met een geldigheidsduur van anderhalf jaar, of niet
inwilligen.
Artikel 1.4.1, derde lid, onderdeel b, verwijst naar de formele
waarschuwing, bedoeld in de artikelen 6.1.5 (bekostigde instellingen) of
6.2.3 (niet-bekostigde instellingen) van de WEB, die is gegeven voor een
andere opleiding die door de instelling wordt aangeboden dan waarvoor
diploma-erkenning wordt aangevraagd. Beide artikelen worden genoemd
omdat voor de derde leerweg zowel bekostigde als niet-bekostigde
instellingen diploma-erkenning moeten aanvragen, willen ze deze leerweg
kunnen aanbieden. In het geval dus dat een bekostigde instelling
diploma-erkenning aanvraagt voor de derde leerweg, zijn ook de
waarschuwingen die gegeven zijn op grond van artikel 6.1.5 van de WEB
relevant. De inspectie kan in uitzonderlijke gevallen de Minister adviseren
om af te wijken van de termijn van drie jaar geleden, als blijkt dat de
waarschuwing van het begin van die termijn stamt en overduidelijk niet
meer aan de orde is en bij de onderwijsinstelling geen andere toezichtsrisico’s te verwachten zijn. In dat geval is er geen aanleiding meer om een
tijdelijke beschikking te geven.
Deze beschikking voor anderhalf jaar, wordt van rechtswege verlengd
voor onbepaalde tijd als de instelling binnen die periode genoegzaam
heeft kunnen aantonen dat de kwaliteit van de opleiding voldoende is. De
inspectie zal beoordelen of de kwaliteit inderdaad voldoende is. Indien dit
niet het geval is, wordt toewijzing ingetrokken. Hetzelfde gebeurt, als de
instelling te kennen geeft de opleiding niet langer te willen verzorgen, of
als deze niet binnen één jaar na de toewijzing is gestart. De beschikking
dat de toewijzing wordt ingetrokken zal uiterlijk twee maanden voor het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

20

verstrijken van de termijn van anderhalf jaar aan de instelling worden
gegeven. Het vijfde lid is opgenomen om te voorkomen dat opnieuw een
beschikking voor anderhalf jaar wordt gegeven aan de hand van een
aanvraag die op papier wel lijkt te voldoen, maar in de praktijk, naar al is
gebleken, niet van voldoende kwaliteit is terwijl de aanvrager geen
kwaliteit verbeterende maatregelen heeft getroffen.
Het zesde lid (nieuw) voorziet erin, dat de instelling studenten en
aspirant-studenten informeert over het feit dat de erkenning (voorlopig)
voor anderhalf jaar is gegeven, zodat deze ervan op de hoogte zijn dat de
opleiding na die periode niet langer erkend kan zijn.
Artikel I, onderdeel B (artikel 1.4a.1, achtste lid, WEB)
Met deze aanpassing is het voor aanbieders van opleidingen educatie als
bedoeld in artikel 7.3.1, onderdelen b tot en met f, van de WEB (opleidingen overige educatie) niet langer nodig om gegevens als genoemd in
artikel 2.3.6a van de WEB aan te leveren aan BRON. Met de Wet van 9 juli
2014 tot wijziging van onder meer de Wet participatiebudget en de Wet
educatie en beroepsonderwijs inzake het invoeren van een specifieke
uitkering educatie en het vervallen van de verplichte besteding van
educatiemiddelen bij regionale opleidingencentra (Stb. 2014, 288) is een
specifieke uitkering educatie ingevoerd en staat het contactgemeenten vrij
om de educatiemiddelen te besteden aan opleidingen overige educatie
die zowel gegeven worden door organisaties met diploma-erkenning als
organisaties zonder diploma-erkenning. Met het aanleveren aan BRON
zou dan ook slechts een klein gedeelte van de gegevens over de opleidingen educatie plaatsvinden. Met voornoemde wet van 9 juli 2014 is
evenwel een mogelijkheid in de WEB opgenomen om bij ministeriële
regeling contactgemeenten en de bijbehorende gemeente binnen een
regio te verzoeken beleidsinformatie aan te leveren. Middels die
mogelijkheid kan een volledig beeld over de opleidingen overige educatie
worden gevraagd aan de gemeente die de coördinerende rol uit moet
voeren binnen een regio en dus het beste zicht hebben op onder andere
de effecten en uitvoering van de opleidingen.
Daarnaast wordt de uitkering educatie aan contactgemeenten vastgesteld
op basis van objectieve maatstaven. De gegevens, bedoeld in artikel
2.3.6a van de WEB, zijn dan ook niet nodig voor het verstrekken van de
middelen.
De verplichting om de gegevens, bedoeld in artikel 2.3.6a van de WEB,
aan te leveren aan BRON blijft wel bestaan voor instellingen die diplomaerkenning hebben verkregen voor vavo-opleidingen. Dat is van belang
omdat voor deze opleidingen ook geldt dat de diploma’s en certificaten
opgenomen worden in het diploma-register.
Artikel I, onderdeel C (artikel 2.2.2 WEB)
Deze aanpassing in de aanhef van het zevende lid verbetert een verouderde verwijzing aangezien de basisregistratie personen in de plaats is
gekomen van de basisadministratie persoonsgegevens, bedoeld in de Wet
gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens.
Artikel I, onderdeel D, onder 2 (artikel 6.1.4 WEB)
Met het vervallen van het vierde lid van artikel 6.1.4, verdwijnt de
verplichting dat de Minister een besluit tot intrekking van de licentie voor
een opleiding moet nemen vóór 1 november voorafgaand aan het
studiejaar waarin de datum van de intrekking valt. In het algemeen deel
van de toelichting is dit toegelicht in paragraaf 4.3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

21

Artikel I, onderdeel F (artikel 6.4.4 WEB)
Deze wijziging van het derde lid maakt mogelijk dat erkenning nu ook
ambtshalve kan worden ingetrokken wanneer er gedurende één jaar of
langer geen studenten meer zijn ingeschreven aan de opleiding. Deze
termijn is gelijkgesteld met de termijn waarbinnen een opleiding gestart
moet zijn, nadat een diploma-erkenning voor anderhalf jaar is afgegeven.
Indien diploma-erkenning wordt afgegeven is het de bedoeling dat de
opleiding ook daadwerkelijk gegeven wordt. Indien een opleiding niet
langer verzorgd wordt, dient ingevolge artikel 6.4.4, eerste en tweede lid,
van de WEB het bevoegd gezag dit tijdig te melden. Indien bij een
opleiding gedurende een jaar geen studenten staan ingeschreven (in geen
van de leerjaren), kan worden aangenomen dat de opleiding niet langer
wordt verzorgd. Indien er zwaarwegende redenen zijn waarom er geen
studenten staan ingeschreven, kan de instelling dit aangeven in het kader
van de zienswijzeprocedure bij het voorgenomen besluit tot ambtshalve
intrekken en kan de Minister besluiten in dat geval uitstel te geven.
Artikel I, onderdelen G en H (artikelen 7.4.8a en 7.4.11 WEB)
Met het invoegen van de artikelen 7.4.8a en 7.4.11, zesde lid, wordt het
klachtrecht in het mbo wettelijk verankerd voor zowel de beroepsopleidingen als de opleidingen educatie. Artikel 7.4.8a geldt voor de beroepsopleidingen en opleidingen educatie met uitzondering van opleidingen
voortgezet algemeen volwassenenonderwijs en opleidingen Nederlands
als tweede taal I en II. Door de toevoeging van het nieuwe zesde lid aan
artikel 7.4.11, wordt deze bepaling van overeenkomstige toepassing
verklaard op de opleidingen voortgezet algemeen volwassenenonderwijs
en opleidingen Nederlands als tweede taal I en II. In artikel 7.4.8a wordt
zoveel mogelijk aangesloten bij de bepalingen over het klachtrecht in de
Algemene wet bestuursrecht (Awb).
De Awb bevat in titel 9.1 (artikel 9:1–9:16) normen voor een goede
behandeling door bestuursorganen van klachten over overheidsoptreden.
Die titel bevat een volledige regeling voor de behandeling van klachten,
waarin met name procedurele vereisten zijn opgenomen. De bepalingen
van deze klachtenregeling kunnen zowel van toepassing worden verklaard
op privaatrechtelijke als op publiekrechtelijke organisaties. In het rapport
«Anders, of toch niet? Een onderzoek naar de mogelijkheden van meer
Awb-conforme onderwijswetgeving»15 bevelen de auteurs aan gebruik te
maken van deze mogelijkheid en de klachtenregeling van Awb zo veel
mogelijk overeenkomstig toe te passen in het onderwijs. De wijze van
klachtbehandeling volgens de Awb biedt garanties voor een kwalitatief
goede klachtbehandeling waarmee wordt voldaan aan de essentiële
principes die ook de JOB en de MBO Raad in de eerder genoemde (in
paragraaf 2.1 van het Algemeen deel van de toelichting) door hen
gezamenlijk in 2009 opgestelde en in 2014 geactualiseerde richtlijn voor
«Klachtenbehandeling in het middelbaar beroepsonderwijs» hebben
geformuleerd. Daarom wordt in dit artikel bepaald dat deze Awb-titel
zoveel mogelijk van overeenkomstige toepassing is. Het hoger onderwijs
kent een soortgelijke bepaling in artikel 7.59b, van de Wet op het hoger
onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW). Anders dan in de WHW
is in er in het onderhavige wetsvoorstel voor gekozen om de bepalingen
die van overeenkomstige toepassing zijn, te benoemen in plaats van –
zoals in genoemd artikel van de WHW – titel 9:1 van de Awb rechtstreeks
van (overeenkomstige) toepassing te verklaren. Dat biedt de gelegenheid
om met gebruik van de Awb zoveel mogelijk maatwerk te bieden bij de
15

J.A. de Boer, F.C.M.A. Michiels, W. den Ouden, P.J.J. Zoontjens. Anders, of toch niet? Een
onderzoek naar de mogelijkheden van meer Awb-conforme onderwijswetgeving, Tilburg/
Leiden, maart 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

22

klachtenregeling binnen in casu mbo-instellingen. Bij voorbeeld als het
gaat om de kring van klagers en beklaagden en de vertrouwelijkheid van
de procedures; maar ook vanwege de keuze om de klachtenbehandeling
binnen het mbo bij een klachtencommissie te leggen (zie hierna, derde
lid). Op die manier zijn de artikelen van titel 9.1 van de Awb van overeenkomstige toepassing verklaard die voor een goede klachtbehandeling in
het mbo van belang zijn. De desbetreffende artikelen worden hierna
toegelicht.
Eerste lid
In het eerste lid wordt bepaald wie een klacht kunnen indienen. Dit zijn de
betrokkenen bij het onderwijs van de instelling: (examen-)studenten,
voormalige en aanstaande studenten, personeel en overige betrokkenen
bij het onderwijs bij het onderwijs of de praktijkbegeleiding van de
instelling. Bij minderjarige studenten kunnen, zoals in het algemeen deel
van deze toelichting is aangegeven (paragraaf 2.2), ook de ouders of
wettelijke verzorgers een klacht indienen.
Deze betrokkenen hebben het recht een klacht in te dienen en op een
behoorlijke behandeling van deze klacht. De klacht kan gericht zijn op
gedragingen van het bevoegd gezag of personen die ten behoeve van de
instelling met taken belast zijn. Dat is breder dan het personeel van de
instelling. Ook kan daarbij worden gedacht aan schoonmaakpersoneel,
uitzendkrachten, stagiaires en andere personen die (onderwijsondersteunende) werkzaamheden verrichten voor de instelling en die geen
dienstverhouding hebben met de instelling. Ook een stagebegeleider van
een student tijdens diens stage kan hier bijvoorbeeld onder vallen. Onder
gedraging valt ook het nalaten van een gedraging. Een gedraging kan,
zoals in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel dat de klachtenregeling in de Awb introduceerde is toegelicht (Kamerstukken II, 1997/98,
25 837, nr. 3, par. 8.3), ook een besluit omvatten.
Daarbij zij opgemerkt dat tegen een aantal besluiten aparte voorzieningen
open staan, bijvoorbeeld de mogelijkheid van beroep bij de examencommissie.
Klachten kunnen mondeling of schriftelijk worden ingediend. In beide
gevallen geldt dat zij behoorlijk dienen te worden afgehandeld. De eerste
volzin van dit lid komt overeen met de algemene bepalingen in de
artikelen 9:1 en 9:2 van de Awb, met dien verstande dat de kring van
mogelijke indieners van klachten hier de betrokkenen bij het onderwijs
van de instelling zijn, in plaats van «een ieder». Ook de kring van
«beklaagden»» is hier specifiek voor de onderwijssituatie ingevuld: het
gaat om gedragingen van het bevoegd gezag en van personen die ten
behoeve van de instelling met taken belast zijn. De tweede volzin verklaart
artikel 9:3 van de Awb van overeenkomstige toepassing dat bepaalt dat
tegen besluiten over de behandeling van een klacht geen bezwaar of
beroep openstaat. Reden voor dit Awb-artikel is dat de wetgever een
opeenstapeling van procedures en formalisering wilde voorkomen.
Tweede lid
Hierbij gaat het om de overeenkomstige toepassing van een aantal
artikelen in de Awb ter waarborging van een juiste klachtbehandeling:
artikel 9:4 (vereisten waaraan een schriftelijke klacht moet voldoen)
Dit artikel betreft de minimale eisen waaraan een schriftelijke klacht moet
voldoen: ondertekening, naam en adres van de indiener, de dagtekening
en een omschrijving van de gedraging waartegen de klacht is gericht;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

23

artikel 9:5 (tegemoetkoming)
Dit artikel bepaalt dat de klachtprocedure elk moment kan worden
stopgezet als naar tevredenheid van de klager aan de klacht is tegemoetgekomen, waarbij het oordeel of dat het geval is, bij de klager ligt.
Hierdoor is een snelle, informele afhandeling van klachten mogelijk;
artikel 9:6 (ontvangstbevestiging)
Dit artikel bepaalt dat de ontvangst van de klacht schriftelijk moet worden
bevestigd aan de indiener;
artikel 9:7, eerste lid (onpartijdigheid klachtbehandelaar)
Hiermee wordt vastgelegd dat de behandelaar van de klacht niet
betrokken mag zijn geweest bij de gedraging waarover wordt geklaagd.
Dit is een waarborg voor een eerlijke klachtbehandeling. Het tweede lid
van artikel 9:7 bepaalt dat het eerste lid niet van toepassing is indien de
klacht betrekking heeft op een gedraging van het bevoegd gezag of van de
voorzitter of een lid daarvan. Dit artikellid is niet van overeenkomstige
toepassing verklaard, omdat het derde lid van artikel 7.4.8a voorziet in een
klachtencommissie. Daardoor is het altijd mogelijk om de klachtbehandeling in handen te geven van een persoon die niet bij de gedraging
waarop de klacht betrekking heeft, betrokken is geweest;
artikel 9:8, eerste lid, aanhef en onderdelen a t/m e en derde lid,
eerste volzin (uitzonderingen op behandelingsplicht)
Het eerste lid bevat een limitatieve opsomming van gevallen waarin het
bestuursorgaan niet verplicht (maar wel bevoegd) is een klacht te
behandelen. Het gaat onder andere om klachten die al eerder zijn
behandeld, of die betrekking hebben op gedragingen van meer dan een
jaar geleden, of zaken waarbij samenloop bestaat met een mogelijkheid
van bezwaar of beroep.
Zoals hierboven aangegeven in de toelichting bij het eerste lid van artikel
7.4.8a, kan een gedraging ook een besluit omvatten. Als het gaat om een
besluit waartegen een aparte voorziening openstaat, bijvoorbeeld de
mogelijkheid van beroep bij de examencommissie bij beslissingen over
examens, is het de geëigende weg om van die voorziening gebruik te
maken in plaats van gebruikmaking van het klachtrecht. Het bevoegd
gezag kan in de klachtenregeling op grond van het vijfde lid van artikel
7.4.8a aangeven waar klagers kunnen ageren als het gaat om klachten
waartegen bezwaar of beroep openstaat.
Onderdeel f van het eerste lid is uitgezonderd, omdat het hier betreft een
samenloop met een procedure bij de strafrechter. Dit om te voorkomen
dat een klacht over de gedraging die in het geding is, niet wordt
behandeld omdat van de mogelijkheid gebruik gemaakt wordt te wachten
op de afloop van een strafrechtelijke procedure. Het kan immers zijn dat
de gedraging in kwestie geen strafrechtelijke consequenties heeft, maar
wel aanleiding is voor een klacht en de klager baat heeft bij spoedige
behandeling daarvan.
Het tweede lid van artikel 9:8 van de Awb bepaalt dat het bestuursorgaan
niet verplicht is een klacht te behandelen indien het belang van de klager
dan wel het gewicht van de gedraging kennelijk onvoldoende is. Deze
bepaling is niet van overeenkomstige toepassing verklaard, om te
voorkomen dat klachten die voor de klager wel belang hebben, niet
behandeld worden.
Volgens het derde lid wordt de indiener van een klacht die niet wordt
behandeld, daarover zo spoedig mogelijk schriftelijk geïnformeerd;
artikel 9:9 (afschrift aan aangeklaagde)
Dit artikel bepaalt dat degene tegen wie de klacht is gericht, een afschrift
van het klaagschrift en van de daarbij meegezonden stukken toegezonden
krijgt, zodat deze op de hoogte is van de klacht en zich kan daartegen kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

24

verweren, zo nodig op een mogelijke hoorzitting (zie hierna artikel 9:10).
Privacygegevens kunnen daarbij natuurlijk, al dan niet op verzoek van de
klager, worden verwijderd;
artikel 9:10, eerste lid, tweede lid, onderdelen b en c, en derde lid
(recht van hoor en wederhoor)
Dit artikel betreft het recht van hoor en wederhoor, zodat klager en
aangeklaagde op elkaars standpunten kunnen reageren. Dat is een
beginsel van behoorlijke klachtbehandeling. Klager en degene op wiens
gedraging de klacht betrekking heeft worden in de gelegenheid gesteld te
worden gehoord (eerste lid). Niet is voorgeschreven dat klager en degene
op wiens gedraging de klacht betrekking heeft, in elkaars aanwezigheid
moeten worden gehoord.
Het tweede lid betreft de mogelijkheid dat wordt afgezien van horen, te
weten als de klager heeft verklaard geen gebruik te willen maken van het
recht te worden gehoord of de klager niet binnen een door het bevoegd
gezag gestelde redelijke termijn verklaart dat hij gebruik wil maken van
het recht te worden gehoord.
Van het horen wordt een verslag gemaakt (derde lid). Het is van belang
dat partijen in elk geval in de gelegenheid worden gesteld te worden
gehoord, zodat zij hun visie op het gebeurde dat tot de klacht heeft geleid,
kunnen toelichten. Om die reden is ervan afgezien om artikel 9:10, tweede
lid, onderdeel a, dat de situatie betreft dat de klacht kennelijk ongegrond
is, van overeenkomstige toepassing te verklaren;
artikel 9:11 (termijnen)
Dit betreft de termijn waarbinnen het bevoegd gezag een ontvangen
klacht moet hebben afgehandeld. Omdat bij de klachtbehandeling in het
derde lid van het onderhavige voorgestelde artikel van de WEB sprake is
van een klachtencommissie die adviseert aan het bevoegd gezag,
bedraagt deze termijn tien weken. Het gaat er natuurlijk om dat klachten
zo snel mogelijk de wereld uit worden geholpen, maar het is denkbaar dat
klachten meer tijd vergen, omdat ze complex zijn of om andere niet
voorziene redenen.
Daarom voorziet het tweede lid van artikel 9:11 in de mogelijkheid,
bedoeld voor bijzondere gevallen in gecompliceerde zaken, tot uitstel.
Verder uitstel is alleen mogelijk als de klager daarmee schriftelijk instemt;
artikel 9:12, eerste lid (afdoeningsbericht)
In het eerste lid van dit artikel is het voorschrift vervat dat de klager
schriftelijk gemotiveerd in kennis moet worden gesteld van de bevindingen van het onderzoek naar de klacht, het oordeel van het bevoegd
gezag daarover en de eventuele conclusies die het daaraan verbindt.
Het tweede lid betreft de verwijzing naar een ombudsman. Omdat het hier
een externe klachtenvoorziening voor het openbaar bestuur betreft, is niet
bepaald dat dit lid van overeenkomstige toepassing is;
artikel 9:12a (registratie en publicatie)
Dit artikel verplicht tot registratie en jaarlijkse publicatie van schriftelijk
ingediende klachten. Overigens dienen mbo-instellingen al sinds 1 januari
2008 ook in het (openbare) jaarverslag verslag te doen van de afhandeling
van klachten, zodat betrokkenen en bijvoorbeeld deelnemersraden
hiervan kennis kunnen nemen;
artikelen 9:15 en 9:16
Omdat voor de mbo-instellingen een klachtencommissie wordt voorgeschreven (derde lid van het voorgestelde artikel 7.4.8a), zijn ook de
artikelen 9:15 en 9:16 van toepassing verklaard;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

25

artikel 9:15 (behandeling van de klacht)
Op grond van artikel 9:15, eerste lid, dient het bevoegd gezag bij de
ontvangstbevestiging aan te geven dat de klachtencommissie de zaak
behandelt en over de klacht zal adviseren. Volgens het tweede lid gebeurt
het «horen» van partijen door de klachtencommissie, dan wel de
voorzitter of een lid van die commissie. Op grond van het vierde lid zendt
de klachtencommissie een rapport van haar bevindingen, vergezeld van
haar advies en eventuele aanbevelingen aan het bevoegd gezag. Het
derde lid heeft betrekking op situaties waarin niet hoeft te worden
gehoord;
artikel 9:16 (motivering bij afwijking van advies)
Op grond van artikel 9:16 dient het bevoegd gezag als het afwijkt van het
advies van de klachtencommissie, hiervoor expliciet de redenen aan te
geven.
Derde lid
Dit lid van artikel 7.4.8a voorziet erin dat de klachten worden behandeld
door een klachtencommissie van ten minste drie leden, waaronder een
voorzitter. De commissie heeft twee taken: behandeling en advisering.
Behandeling betekent: het onderzoeken van de klacht, inclusief het horen
van klager en aangeklaagde. De commissie heeft niet tot taak om een
definitief oordeel uit te spreken. Dat is voorbehouden aan het bevoegd
gezag. Met het oog op de onafhankelijkheid van de commissie mag de
voorzitter niet werkzaam zijn voor of bij het bevoegd gezag en mag
bovendien aan de behandeling van een klacht niet worden deelgenomen
door een persoon op wiens gedraging de klacht rechtstreeks betrekking
heeft.
De instelling kan een eigen klachtencommissie instellen, maar ook kan de
instelling zich aansluiten bij een bij een (landelijke) klachtencommissie,
c.q. daarbij aangesloten blijven. Op dit moment is een groot aantal
mbo-instellingen al aangesloten bij een professionele landelijke klachtencommissie.
Vierde lid
Door artikel 2:5, eerste lid, van de Awb (geheimhoudingsverplichting) van
overeenkomstige toepassing te verklaren op een ieder die is betrokken bij
de uitvoering van de klachtbehandeling, voorziet dit lid in een waarborg
voor betrokkenen dat klachtbehandeling er niet toe leidt dat vertrouwelijke
zaken naar buiten worden gebracht.
Vijfde lid
Uiteraard is van belang dat algemeen bekend is hoe de instelling de
klachtbehandeling heeft georganiseerd. Daarom voorziet deze bepaling
erin dat het bevoegd gezag met inachtneming van dit artikel een
klachtenregeling voor de instelling uitwerkt en deze openbaar maakt. In
deze uitwerking kan het bevoegd gezag ook bepalingen opnemen over de
(wijze van) samenstelling van de klachtencommissie en nader uiteen
zetten bij welke kwesties een andere instantie aangewezen is, bij
voorbeeld als het gaat om beslissingen ten aanzien van examens.
Artikel I, onderdeel I (artikel 8a.2.2, vierde lid, onderdeel g, WEB)
Deze bepaling is toegelicht in paragraaf 3.2 van het algemeen deel van
deze memorie van toelichting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

26

Artikel II, onderdelen A en B (artikelen 7.4.10a en 7.4.13 Wet
educatie en beroepsonderwijs BES)
Bij Besluit van 1 maart 2014, houdende vaststelling van het tijdstip van
inwerkingtreding van de klachtregeling voor po en vo en de vereenvoudigde medezeggenschap voor po, vo en mbo in Caribisch Nederland (Stb.
2014, 104), is inmiddels voor deze sectoren het klachtrecht wettelijk
voorgeschreven. Omdat in Caribisch Nederland het mbo is verbonden is
aan de scholen voor voortgezet onderwijs, hadden personeelsleden en
studenten c.q. hun ouders, de facto de mogelijkheid klachten in te dienen
op grond van de klachtenregeling voor het voortgezet onderwijs. Met de
onderhavige wetswijziging is dit nu ook wettelijk vastgelegd.
Artikel III
Deze samenloopbepaling is nodig omdat het onderhavige wetsvoorstel
een aantal artikelleden toevoegt aan artikel 1.4.1, van de WEB en het in dit
artikel genoemde voorstel van wet tot wijziging van onder meer de WEB
in verband met het regelen van keuzedelen waarop beroepsopleidingen
mede worden gebaseerd, in een van de desbetreffende artikelleden een
wijziging aanbrengt.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 347, nr. 3

27