Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

713
Vragen van de leden Kathmann, Kuiken en De Hoop (allen PvdA) aan de
Ministers van Justitie en Veiligheid, van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap over de samenwerking tussen
Nederland en China bij onderzoek naar DNA (ingezonden 7 oktober 2021).
Antwoord van MinisterVan Engelshoven (Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap), mede namens de Ministers van Justitie en Veiligheid en
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (ontvangen 16 november 2021).
Vraag 1
Kent u het bericht «Nederland doet samen met China DNA-onderzoek:
«Fundamenteel fout»»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Is het waar dat Nederlandse wetenschappers in samenwerking met Chinese
wetenschappers gewerkt hebben aan het ontwikkelen van gevoelige
DNA-technieken waarmee het mogelijk is om iemands kleur haar, ogen of de
kleur van de huid te voorspellen? Zo ja, wat is uw mening over die samenwerking? Zo nee, wat is er dan niet waar?
Antwoord 2
Op dit moment zijn nog niet alle details en feitelijkheden bekend. Daarom kan
het kabinet hier nog geen uitspraken over doen. Ik heb al wel het Erasmus
MC, het Leiden Universitair Medisch Centrum (LUMC) en het Nederlands
Forensisch Instituut (NFI) schriftelijk verzocht om een eerste duiding.
Daarin laten het Erasmus MC en LUMC weten dat er geen sprake is van
samenwerking met Chinese wetenschappers bij de ontwikkeling van
gevoelige DNA-technieken om de kleur van haar, ogen of huid te voorspellen.
Tevens meldt het Erasmus MC mij dat wat betreft de in de berichtgeving
genoemde onderzoeken waarbij sprake was van samenwerking met het
Chinese Forensisch Instituut van het Ministerie van Veiligheid om DNA van

1

ah-tk-20212022-713
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

RTL Nieuws, 6 oktober 2021, «Nederland doet samen met China DNA-onderzoek: «Fundamenteel fout»», https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/artikel/5258161/nederland-china-dnaoeigoeren-mensenrechten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

Oeigoeren te verzamelen, noch Erasmus MC, noch LUMC, NFI of een andere
Nederlandse kennisinstelling betrokken was. Het Erasmus MC geeft aan dat
deze drie onderzoeken zijn verricht door een onderzoeker van het Beijing
Institute of Genomics Chinese Academy of Sciences. Deze onderzoeker heeft
naast zijn hoofdaanstelling aan het Beijing Institute of Genomics óók een
gedeeltelijke aanstelling bij Erasmus MC en heeft in zijn onderzoekspublicatie
het Erasmus MC -zoals gangbaar in de academische wereld- genoemd als
tweede affiliatie. Het Erasmus MC stelt dat de desbetreffende onderzoeken
niet zijn uitgevoerd vanwege of vanuit zijn functie in het Erasmus MC. De
kennisinstelling had geen enkele inhoudelijke of financiële betrokkenheid bij
deze drie specifieke onderzoeken waarbij samenwerking plaatsvond met het
Chinese Forensisch Instituut van het Ministerie van Veiligheid. Dat geldt ook
voor het LUMC en NFI.
De kennisinstellingen geven tevens aan dat het LUMC, Erasmus MC en NFI
bij een viertal andere in de berichtgeving genoemde onderzoeken, inderdaad
wél (deels) betrokken waren. Dat betreft fundamenteel onderzoek naar de
genetische basis van het menselijk uiterlijk. Deze onderzoeken vonden plaats
binnen grote internationale samenwerkingsverbanden met vele kennisinstellingen. Het is niet mogelijk om met de uitkomsten van die onderzoeken
uiterlijke kenmerken te voorspellen, noch om bepaalde groepen te herkennen
of te selecteren op basis van DNA.
Dit najaar nog ga ik samen met deskundigen van de relevante ministeries
met de betrokken kennisinstellingen in gesprek om de verdere details rond de
onderzoeken te bespreken en alle feitelijkheden te achterhalen. Ik zal u begin
2022 informeren over de uitkomsten daarvan.
Vraag 3
Kunt u uitsluiten dat de resultaten van de genoemde gezamenlijke onderzoeken tussen Nederlandse en Chinese wetenschappers misbruikt worden door
de Chinese autoriteiten om ingezet te worden tegen onschuldige mensen
waaronder Oeigoeren en Tibetanen? Zo ja, hoe kunt u dat uitsluiten? Zo nee,
waarom kunt u dat niet?
Antwoord 3
In hun eerste schriftelijke duiding, laten het Erasmus MC en LUMC weten dat
de onderzoeken waar de Nederlandse instellingen wél bij betrokken waren,
niet bijdragen aan de onderdrukking van minderheden. Zij stellen namelijk
dat deze onderzoeken niet kunnen leiden tot het voorspellen van uiterlijkheden, noch het herkennen of selecteren van minderheden door middel van
DNA. In het onderzoek wordt niet onderzocht hoe uiterlijke kenmerken
samenhangen met etniciteit.
Ik zal de betrokken instellingen in het aankomende gesprek vragen om
hierover nadere uitleg te geven.
Vraag 4
Deelt u de mening dat er bij samenwerking tussen Nederlandse en Chinese
wetenschappelijke instituten altijd rekening moet worden gehouden met de
mogelijkheid dat de uitkomsten van die samenwerking door de Chinese
autoriteiten misbruikt kunnen worden tegen de eigen bevolking? Zo ja, wordt
daar dan ook altijd rekening mee gehouden en op welke wijze? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord 4
Bij alle vormen van internationale wetenschappelijke samenwerking, met
China maar ook met andere landen, dient rekening te worden gehouden met
de potentiële risico’s die hiermee gepaard gaan. Dit zou ook misbruik van de
onderzoeksresultaten tegen de eigen bevolking kunnen omvatten. Om
internationale samenwerking op een veilige manier te laten plaatsvinden, met
oog voor zowel de kansen als de risico’s, heeft het kabinet in de brief
Kennisveiligheid hoger onderwijs en wetenschap een pakket aan maatregelen
gepresenteerd. De voorgestelde maatregelen beogen het bewustzijn over
kennisveiligheid onder de betrokkenen te vergroten en te zorgen dat het
veiligheidsbeleid binnen de instellingen nadrukkelijker vorm krijgt. Zo werkt
het kabinet bijvoorbeeld aan een toetsingsmechanisme tegen ongewenste
kennis- en technologieoverdracht voor vakgebieden met een verhoogd risico
vanuit het oogpunt van de nationale veiligheid. De maatregelen zijn gericht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

op universiteiten, hogescholen en onderzoeksinstituten, waaronder de
TO2-instellingen voor toegepast onderzoek. Daarnaast wil ik benadrukken dat
er vanuit de kennisinstellingen ook wordt gewerkt aan het vergroten van
bewustzijn over kennisveiligheid en verder versterken van de weerbaarheid
tegen dreigingen en misbruik, bijvoorbeeld de publicatie van het Kader
Kennisveiligheid door de VSNU, een stuk dat bestuurders handvatten biedt
bij het maken van risicoafwegingen.
Vraag 5
Zijn de genoemde onderzoeken vooraf getoetst door een ethische commissie? Zo ja, kunt u dan de uitkomsten van die toetsen aan de Kamer doen
toekomen? Zo nee, waarom niet en wat zegt dat over dat onderzoek?
Antwoord 5
Op grond van de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek (WMO) geldt er
alleen een wettelijke toetsingsplicht voor medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen. Onderzoek moet worden getoetst als, ten behoeve van het
onderzoek, personen aan handelingen worden onderworpen of als hen
gedragsregels worden opgelegd. Het Erasmus MC geeft aan dat de MedischEthische Toetsingscommissie van het Erasmus MC van oordeel was, dat de
aangemelde onderzoeken niet onder de reikwijdte van de WMO bleken te
vallen, omdat er bij dit onderzoek aan proefpersonen geen handelingen of
gedragsregels zijn opgelegd. Daarom was het oordeel dat toetsing in het
kader van de WMO niet was vereist.
Er bestaat geen wettelijke toetsingsplicht voor het toetsen van de wijze
waarop de uitkomsten van een onderzoek gebruikt kunnen worden en of dit
maatschappelijk aanvaardbaar is. Deze inschatting dienen onderzoeksinstellingen zelf te maken. Zoals genoemd, heeft Erasmus MC in haar eerste
duiding laten weten dat de genoemde onderzoeken niet kunnen bijdragen
aan de onderdrukking van minderheden, omdat de onderzoeken niet leiden
tot het herkennen of selecteren van minderheden door middel van DNA. In
het onderzoek wordt namelijk niet onderzocht hoe uiterlijke kenmerken
samenhangen met etniciteit.
Overigens wil ik in het aankomende gesprek met de instellingen nadrukkelijk
meer te weten komen over de gemaakte afwegingen bij de betreffende
onderzoeken, inclusief de medisch-ethische afwegingen.
Vraag 6
Wordt in het geval van samenwerking met Chinese wetenschappers vooraf
getoetst welke risico’s er kunnen zijn dat de uitkomsten van die samenwerking misbruikt kunnen worden door de Chinese autoriteiten? Zo ja, hoe dan?
Zo nee, waarom niet?
Antwoord 6
Het Ministerie van OCW ziet vanuit haar stelselverantwoordelijkheid toe op de
kwaliteit, toegankelijkheid en de doelmatigheid van het stelsel en stelt de
juridische en financiële kaders (wet- en regelgeving en bekostiging). Binnen
deze kaders kennen de kennisinstellingen een grote mate van autonomie,
zoals vastgelegd in de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk
onderzoek (WHW). Instellingen dienen zelf een gedegen inschatting te kunnen
maken van de eventuele risico’s van de uitkomsten van internationale
wetenschappelijke samenwerkingen. Veel instellingen maken hiervoor gebruik
van een eigen ethische commissie.
Het kabinet merkt dat in sommige gevallen zelfregulering niet afdoende is en
bindende voorschriften onvermijdelijk zijn. Daarom werkt het kabinet
momenteel aan een toetsingskader om ongewenste kennis- en technologieoverdracht tegen te gaan, zoals aangekondigd in de brief Kennisveiligheid
hoger onderwijs en wetenschap van 27 november 2020. Het toetsingskader
zal niet alleen op personen van toepassing zijn maar ook op samenwerkingsverbanden. De Kamer zal begin 2022 een brief ontvangen over de voortgang
van de maatregelen om ongewenste kennisoverdracht tegen te gaan,
waaronder het toetsingskader.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

Vraag 7
Deelt u de mening dat Nederlandse onderzoekers niet met Chinese onderzoekers zouden moeten samenwerken als het risico bestaat dat de resultaten van
onderzoek door de Chinese autoriteiten misbruikt zouden kunnen worden om
hun eigen bevolking te volgen of te onderdrukken? Zo ja, hoe gaat u hiervoor
zorgen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 7
Nederlandse kennisinstellingen en/of onderzoekers dienen op geen enkele
wijze betrokken te zijn bij de onderdrukking van de Chinese bevolking. Voor
elke beoogd samenwerkingspartner, ongeacht nationaliteit, geldt dat vooraf
goed in kaart moet worden gebracht welke kansen en risico’s de beoogd
samenwerkingspartner met zich meebrengt. Dat betreft risico’s op ongewenste kennisoverdracht of beïnvloeding, maar ook risico’s voor de voor ons
belangrijke academische waarden als openheid, gelijkwaardigheid en
academische vrijheid. In die afweging moeten ook morele en ethische
aspecten worden meegenomen.
Ik wil dan ook van de betrokken kennisinstellingen in het aankomende
gesprek nadrukkelijk meer vernemen over de gemaakte afwegingen en
keuzes.
Zoals in de brief Kennisveiligheid hoger onderwijs en wetenschap van
27 november 2020 staat beschreven, werkt het kabinet momenteel aan een
set maatregelen om ongewenste kennisoverdracht tegen te gaan, onder meer
door bewustwordingsgesprekken, een nationale leidraad, een expertise- en
adviesloket en door het inrichten van een toetsingskader. De Kamer zal begin
2022 een brief ontvangen over de voortgang op deze maatregelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4