S. Lukacs et al.

RIVM rapport 2016-0052

Landbouwpraktijk
en waterkwaliteit
op landbouwbedrijven
aangemeld voor
derogatie in 2014
Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl

008956

mei 2016

De zorg voor morgen begint vandaag

Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op
landbouwbedrijven aangemeld voor
derogatie in 2014

RIVM Rapport 2016-0052

RIVM Rapport 2016-0052

Colofon

© RIVM 2016
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.

S. Lukács (auteur), RIVM
T.J. de Koeijer (auteur), LEI Wageningen UR
H. Prins (auteur), LEI Wageningen UR
A. Vrijhoef (auteur), RIVM
L.J.M. Boumans (auteur), RIVM
C.H.G. Daatselaar (auteur), LEI Wageningen UR
Contact:
Saskia Lukács
Centrum Milieukwaliteit
saskia.lukacs@rivm.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht van het ministerie van
Economische Zaken, in het kader van project 350001, Landelijk Meetnet
effecten Mestbeleid (LMM).

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl
Pagina 2 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Publiekssamenvatting

Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven
aangemeld voor derogatie in 2014
De Nederlandse landbouw is wereldwijd gezien een zeer productieve en
efficiënte sector. Het gebruik van mest is noodzakelijk voor de efficiënte
productie van gewassen. Mestgebruik heeft echter ook ongewenste
(milieu)effecten. Het Nederlandse mestbeleid tracht schadelijke
milieueffecten te beperken; monitoring is hierbij een essentieel
onderdeel. Dit sluit aan bij internationale afspraken over het
mestgebruik en over het volgen van het effect van beleidsmaatregelen.
De Europese Nitraatrichtlijn schrijft lidstaten voor om het gebruik van
dierlijke mest te beperken tot 170 kg stikstof per hectare.
Landbouwbedrijven in Nederland met ten minste 80 procent grasland
mochten in 2014 onder bepaalde voorwaarden van deze norm afwijken
en meer mest, afkomstig van graasdieren zoals koeien en schapen,
gebruiken (derogatie). LEI Wageningen UR en het RIVM volgen op 300
derogatiebedrijven de bedrijfsvoering en de effecten op de
waterkwaliteit en rapporteren de resultaten hiervan jaarlijks aan de EU.
In deze rapportage zijn de situatie in 2014 beschreven en de trends
tussen 2006 en 2015. De nitraatconcentratie in het grondwater is in
deze periode, afhankelijk van de regio, gedaald of gelijk gebleven.
Bedrijfsvoering
Gemiddeld hebben derogatiebedrijven in 2014 237 kilogram stikstof uit
dierlijke mest per hectare gebruikt. De hoeveelheid stikstof die als
nitraat kan uitspoelen naar het grondwater wordt onder andere bepaald
door het stikstofbodemoverschot. Dit is het verschil tussen de aanvoer
van stikstof (zoals meststoffen) en de afvoer ervan (waaronder via gras
en maïs). Het gemiddelde Nederlandse stikstofbodemoverschot is
gedurende de onderzochte periode niet significant veranderd, maar
vertoonde in 2014 wel een sterke daling als gevolg van het goede
groeiseizoen voor gras en maïs.
Grondwaterkwaliteit
In 2014 was de gemiddelde nitraatconcentratie in het grondwater in de
Zandregio 40 milligram per liter (mg/l). Dit was 10 mg/l onder de
nitraatnorm van 50 mg/l. Bedrijven in de Kleiregio en de Veenregio
hadden gemiddeld een lagere nitraatconcentratie (respectievelijk
15 en 9,5 mg/l). De nitraatconcentratie op de derogatiebedrijven in de
Lössregio was gemiddeld 51 mg/l. Het verschil tussen de regio’s wordt
vooral veroorzaakt door een hoger percentage uitspoelingsgevoelige
gronden in de Zand- en Lössregio; dit zijn gronden waar nitraat in
mindere mate in de bodem wordt afgebroken en daardoor meer kan
uitspoelen naar het grondwater.
Kernwoorden: derogatie, landbouwpraktijk, mest, Nitraatrichtlijn,
waterkwaliteit.

Pagina 3 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Pagina 4 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Synopsis

Agricultural practices and water quality at grassland farms
registered for derogation in 2014
Dutch agriculture is highly productive and efficient. The use of minerals
is necessary for efficient production of crops, but also has undesirable
(environmental) effects. The Dutch minerals policy seeks to minimise
adverse environmental impacts, whereby monitoring is an essential
component. This consists with international agreements on the use of
minerals and monitoring the impact of policies.
Conform the EU Nitrates Directive, the member states are required to
limit the use of livestock manure to a maximum of 170 kg of nitrogen
per hectare per year. Dutch farms growing grass on at least 80 per cent
of their total agricultural area were in 2014 allowed to deviate from this
requirement under certain conditions. This exemption from the standard
of 170 kg nitrogen is referred to as ‘derogation’. LEI Wageningen UR and
RIVM monitor agricultural practices and water quality at 300 farms,
which have been granted derogation and annually report the results to
the EU. This study shows the results in 2014 and trends between 2006
and 2015. The report concludes that the average nitrate concentration
in groundwater on these farms has stabilized or decreased in this period.
Agricultural practice
This report also shows that in 2014 derogation farms used on average
237 kilogram nitrogen in the form of livestock manure per hectare per
year. The quantity of nitrogen that can potentially leach into groundwater
as nitrate is partly determined by the nitrogen soil surplus. This surplus is
defined as the difference between nitrogen input (e.g. in the form of
fertilizers) and output (e.g. via harvested grass). On average, the
nitrogen soil surplus has not changed substantially since the start of the
monitoring in 2006, but in 2014 it decreased considerably due to the good
growth season.
Groundwater quality
In 2014, the average nitrate concentration in groundwater on derogation
farms in the Sand Region amounted to 40 milligrams per liter (mg/l) and
was therefore below the standard of 50 mg/l. On average, farms in the
Clay and Peat Regions had lower nitrate concentrations
(15 and 9,5 mg/l, respectively). Farms in the Loess Region showed an
average nitrate concentration in groundwater of 51 mg/l. The difference
between the regions is mainly caused by a greater share of soils prone
to nitrogen leaching in the Sand and Loess Regions. Less denitrification
(microbial decomposition of nitrate) occurs on these soils, and more
nitrate can therefore leach into the groundwater.
Keywords: derogation, agricultural practice, manure, Nitrates Directive,
water quality.

Pagina 5 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Pagina 6 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Voorwoord

Dit rapport geeft een overzicht van de landbouwpraktijk in 2014 voor
alle bedrijven in het derogatiemeetnet die zich hebben aangemeld voor
derogatie. Dit betreft onder andere gegevens over de bemesting en de
gerealiseerde nutriëntenoverschotten. Tevens wordt informatie verstrekt
over de resultaten van de waterkwaliteitsmonitoring in 2014 en 2015
van bedrijven in het derogatiemeetnet.
In opdracht van het ministerie van Economische Zaken (EZ) hebben het
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en LEI Wageningen
UR (LEI) dit rapport opgesteld. Het LEI is verantwoordelijk voor de
informatie met betrekking tot de landbouwpraktijk en het RIVM voor de
waterkwaliteitsgegevens. Het RIVM heeft tevens de rol van penvoerder
gehad.
Het derogatiemeetnet is tot stand gekomen vanwege de randvoorwaarde
die de Europese Commissie heeft gesteld aan het toekennen van
derogatie aan Nederland om voor graslandbedrijven een hoger gebruik
van stikstof uit graasdiermest toe te staan dan de algemene norm van
170 kg N/ha. Het doel van het derogatiemeetnet is om de effecten van
deze derogatie op de bedrijfsvoering en de waterkwaliteit te monitoren.
Het derogatiemeetnet omvat driehonderd bedrijven. De bedrijven uit het
derogatiemeetnet namen al deel aan het Landelijk Meetnet effecten
Mestbeleid (LMM) of zijn gedurende bemonsteringscampagnes geworven
en bemonsterd.
De auteurs bedanken mevrouw L.A.M. van Erve en de heer E. Mulleneers
van het ministerie van Economische Zaken en de heren G.L. Velthof en
J.J. Schröder, namens de Commissie Deskundigen Meststoffenwet
(CDM), voor hun constructieve bijdrage. Tot slot willen wij alle collega’s
van het LEI en het RIVM bedanken die ieder op hun eigen wijze een
bijdrage hebben geleverd aan het tot stand komen van dit rapport.
Saskia Lukács, Tanja de Koeijer, Henri Prins, Astrid Vrijhoef,
Leo Boumans en Co Daatselaar
20 mei 2016

Pagina 7 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Pagina 8 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Inhoudsopgave

Samenvatting — 11
1
1.1
1.2
1.3

Inleiding — 15
Aanleiding — 15
Vraagstelling, aanpak en afbakening — 15
Verschenen rapporten en inhoud van dit rapport — 18

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.4.1
2.4.2
2.5
2.6
2.7

Opzet van het derogatiemeetnet — 21
Algemeen — 21
Statistische methode bepaling afwijking en trend — 22
Waterkwaliteit en landbouwpraktijk — 23
Aantal bedrijven in 2014 — 24
Aantal bedrijven landbouwpraktijk — 24
Aantal bedrijven waterkwaliteit — 25
Representativiteit van de steekproef — 27
Beschrijving van de bedrijven in de steekproef — 29
Kenmerken van op waterkwaliteit bemonsterde bedrijven — 31

3
3.1
3.1.1
3.1.2

3.2.4

Resultaten — 35
Landbouwkarakteristieken — 35
Stikstofgebruik via dierlijke mest — 35
Stikstof- en fosfaatgebruik in vergelijking met de gebruiksnormen voor
stikstof en fosfaat — 36
Gewasopbrengsten — 37
Nutriëntenoverschotten — 38
Waterkwaliteit — 40
Uitspoeling uit de wortelzone, gemeten in 2014 (NO3, N en P) — 40
Slootwaterkwaliteit, gemeten in 2013-2014 — 42
Vergelijking met de voorlopige cijfers 2014 zoals gerapporteerd
in 2015 — 43
Voorlopige cijfers voor meetjaar 2015 — 44

4
4.1
4.1.1
4.1.2
4.1.3
4.1.4
4.1.5
4.2
4.2.1
4.3

Ontwikkeling in de monitoringresultaten — 47
Ontwikkelingen in de landbouwpraktijk — 47
Ontwikkelingen in de bedrijfsstructuur — 47
Gebruik van dierlijke mest — 49
Gebruik van meststoffen ten opzichte van de gebruiksnormen — 49
Gewasopbrengsten — 51
Nutriëntenoverschotten op de bodembalans — 52
Ontwikkelingen in de waterkwaliteit — 55
Ontwikkeling gemiddelde concentraties 2007-2015 — 55
Effect landbouwpraktijk op de waterkwaliteit — 59

3.1.3
3.1.4
3.2
3.2.1
3.2.2
3.2.3

Literatuur — 63
Bijlage 1 Selectie en werving van deelnemers aan het
derogatiemeetnet — 67
Bijlage 2 Monitoring van landbouwkarakteristieken — 73
Pagina 9 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Bijlage 3 Bemonstering van het water op landbouwbedrijven in
2014 — 86
Bijlage 4 Resultaten derogatiemeetnet per jaar — 97
Bijlage 5 Vergelijking van door RVO.nl en door LMM berekend
mestgebruik op derogatiebedrijven — 109

Pagina 10 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Samenvatting
Inleiding
De Europese Nitraatrichtlijn verplicht lidstaten het stikstofgebruik via
dierlijke mest te beperken tot maximaal 170 kg per hectare per jaar.
Nederland heeft de Europese Commissie gevraagd om hiervan te mogen
afwijken (derogatie). Deze derogatie is verleend voor landbouwbedrijven
met minimaal 80% grasland. Bedrijven in de provincies Overijssel,
Gelderland, Utrecht, Noord-Brabant en Limburg mochten op zand- en
lössgronden tot 230 kilogram stikstof uit graasdiermest per hectare
gebruiken. Op overige grondsoorten en op zandgronden in overige
provincies mochten bedrijven tot 250 kilogram stikstof uit graasdiermest
per hectare gebruiken. Eén van de andere voorwaarden voor derogatie
is de verplichting voor de Nederlandse overheid om een
monitoringnetwerk in te richten met 300 derogatiebedrijven en hierover
jaarlijks te rapporteren aan de Europese Commissie.
Derogatiemeetnet
Het derogatiemeetnet is ingericht door uitbreiding van het Landelijk
Meetnet effecten Mestbeleid (van het RIVM en LEI Wageningen UR). Via
stratificatie zijn de driehonderd landbouwbedrijven geselecteerd, zo goed
mogelijk gespreid over grondsoortregio (Zand-, Löss-, Klei- en
Veenregio), bedrijfstype (melkveebedrijven versus overige
graslandbedrijven) en bedrijfseconomische omvang. Van de 300 geplande
bedrijven maakten er in 2014 286 daadwerkelijk gebruik van derogatie.
Op 271 bedrijven zijn naast economische data tevens de
nutriëntenstromen in beeld gebracht. Naast de landbouwpraktijk en
waterkwaliteit van 2014 presenteert dit rapport ook de waterkwaliteit van
2015, aangezien deze gerelateerd is aan de landbouwpraktijk van 2014.
Landbouwpraktijk in 2014
In 2014 gebruikten de bedrijven in het derogatiemeetnet gemiddeld
237 kg stikstof uit dierlijke mest per hectare cultuurgrond. Rekening
houdend met de wettelijke werkingscoëfficiënten kwam de gemiddelde
hoeveelheid werkzame stikstof uit op 117 kg stikstof per hectare.
Daarnaast werd gemiddeld 136 kg stikstof per hectare via kunstmest en
2 kg werkzame stikstof per hectare via overige organische meststoffen
toegediend. Het totale werkzame stikstofgebruik lag met 255 kg per
hectare 16 kg beneden de totale stikstofgebruiksnorm (gemiddeld
271 kg per hectare).
Het gebruik van fosfaat (85 kg per hectare) lag 3 kg onder de
gemiddelde fosfaatgebruiksnorm voor bedrijven in het derogatiemeetnet
(88 kg per hectare).
Het berekende stikstofoverschot naar de bodem was in 2014 gemiddeld
153 kg per hectare. De Veenregio 1 had het hoogste stikstofoverschot,
gevolgd door achtereenvolgens de Kleiregio, de Zandregio en de
Lössregio. Het fosfaatoverschot op de bodembalans was gemiddeld
negatief te weten -7 kg fosfaat per hectare.
1

Bij de berekening van het stikstofoverschot is rekening gehouden met mineralisatie van veengrond.

Pagina 11 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Landbouwpraktijk tussen 2006 en 2014
De hoeveelheid geproduceerde melk per bedrijf vertoonde over de
periode 2006-2014 een continue stijging van gemiddeld 4,5% per jaar.
Die stijging werd bereikt door een toename van het aantal melkkoeien;
ook nam het aantal hectares cultuurgrond per bedrijf toe. De
melkproductie per melkkoe bleef vrij constant. Het aandeel
derogatiebedrijven met staldieren, zoals varkens en pluimvee, nam
geleidelijk af. De fosfaatproductie door staldieren nam daardoor af,
desondanks was de totale fosfaatproductie in 2014 hoger dan in de
voorafgaande jaren. Deze trends geven aan dat er in de
melkveehouderij sprake was van schaalvergroting, intensivering van de
productie en specialisatie.
Het gemiddelde aandeel grasland op derogatiebedrijven nam toe van
83% in 2013 tot 86% in 2014. Op 77% van de melkveebedrijven
werden de melkkoeien in 2014 geweid. In 2012 en 2013 lag dat
percentage op 79%.
Het stikstofgebruik uit dierlijke mest schommelt vanaf 2006 tussen 232
en 242 kg stikstof per hectare. De wettelijke werkingscoëfficiënt van
stikstof in dierlijke mest is geleidelijk verhoogd, waardoor het
totaalgebruik van de wettelijk bepaalde hoeveelheid werkzame stikstof
toenam.
In 2014 steeg de stikstofgebruiksruimte op de bedrijven door de
toename van het aandeel grasland, waarvoor een hogere gebruiksnorm
geldt dan voor bouwland. De extra gebruiksruimte, die daardoor
ontstond, is benut door meer kunstmest toe te passen. Het gebruik van
kunstmest bleef tot 2013 nagenoeg constant, maar steeg in 2014. In
2014 was de totale gift werkzame stikstof 12 kg hoger dan in 2013,
maar bleef wel onder de totale gebruiksnorm.
De gebruiksnorm voor fosfaat daalde tussen 2006 en 2014 met bijna
20%. Dit ging gepaard met een vrijwel even grote daling van het
gebruik van fosfaat, die vooral in de vorm van fosfaatkunstmest afnam.
Vanaf 15 mei 2014 mag op derogatiebedrijven geen kunstmestfosfaat
meer worden aangevoerd.
In 2013 waren de drogestofopbrengsten voor gras en snijmais beneden
gemiddeld. In 2014 konden historisch hoge opbrengsten worden
genoteerd. De opbrengsten aan droge stof van deze beide gewassen
waren in 2014 respectievelijk 9% en 14% hoger dan in 2013. Ook de
stikstofopbrengsten kwamen voor beide gewassen aanzienlijk hoger uit
evenals die voor fosfaat.
In 2014 daalde het stikstofoverschot naar de bodem met 30 kg per
hectare ten opzichte van de jaren 2006-2013. Dit houdt vooral verband
met het zeer goede groeiseizoen van 2014, waardoor meer stikstof werd
afgevoerd via de oogst van gras, maïs en overige gewassen. Bovendien
werd meer stikstof via mest afgevoerd. Tijdens de jaren 2006-2013 was
er geen trend in het gemiddelde bodemoverschot voor stikstof. 2014
week daar in gunstige zin vanaf. Het fosfaatbodemoverschot was in
2014 met een negatief bodemoverschot eveneens fors lager dan het
Pagina 12 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

gemiddelde over de jaren 2006-2013. Dat kwam door hogere afvoer van
fosfaat via het gewas.
Waterkwaliteit in 2014
De gemiddelde nitraatconcentratie in het uitspoelingswater in de
Zandregio (40 mg/l) lag onder de nitraatnorm van 50 mg/l. Op de
bedrijven in de Lössregio (51 mg/l) lag de nitraatconcentratie daar
gemiddeld net boven. In de Kleiregio (15 mg/l) en de Veenregio
(9,5 mg/l) was de nitraatconcentratie ruim onder de nitraatnorm. In de
Zandregio had 66% van de bedrijven een nitraatconcentratie lager dan
de nitraatnorm. Voor de Lössregio gold dit voor 71% van de bedrijven.
In de Veenregio had 95% van de bedrijven een nitraatconcentratie
onder de nitraatnorm en in de Kleiregio 91% van de bedrijven. De
nitraat- en stikstofconcentraties in het slootwater waren in alle
grondsoortregio’s lager dan in het water dat vanuit de wortelzone naar
het grondwater spoelt.
De Veenregio had de hoogste fosforconcentratie in het uitspoelingswater
(0,30 mg P/l), gevolgd door de Kleiregio (0,27 mg P/l). De
fosforconcentratie in de Zandregio was gemiddeld 0,14 mg P/l en in de
Lössregio lag de gemiddelde fosforconcentratie onder de detectiegrens.
Waterkwaliteit 2007 tot en met 2015
In de Zand- en de Lössregio was de gemiddelde nitraatconcentratie van
de uitspoeling in het laatste meetjaar lager dan het voorafgaande jaar. In
de Zand- en de Kleiregio was sprake van een dalende trend over de hele
meetperiode, in de Löss- en Veenregio veranderde de nitraatconcentratie
niet trendmatig. Daling van de nitraatconcentratie in slootwater is
waargenomen in de Zandregio en de Kleiregio. In de Veenregio
veranderde de nitraatconcentratie in slootwater niet trendmatig.
In de Klei- en Veenregio daalde de fosforconcentratie in het uitspoelende
water gedurende de meetperiode, in de Zandregio steeg deze. In de
Lössregio veranderde de fosforconcentratie niet trendmatig gedurende
de meetperiode.
Relatie landbouwpraktijk en waterkwaliteit
In de periode 2006-2013 was er geen sprake van een dalende of
stijgende trend in de stikstofbodemoverschotten. De nitraatconcentratie
in het water dat uitspoelt uit de wortelzone daalde wel in deze periode.
Eén van de mogelijke oorzaken voor deze daling is de na-ijling van
hogere bodemoverschotten in het verleden. In 2014 daalde het
stikstofbodemoverschot sterk in alle regio’s. Deze recente daling, die
gemiddeld uitkwam op 17%, is nog niet terug te zien in daling in de
nitraatconcentraties in het uitspoelingswater of het slootwater.
Het fosfaatoverschot op de bodembalans daalde, als gevolg van een
lager kunstmestgebruik, in de periode van 2006 tot 2014. In de Klei- en
de Veenregio is de fosforconcentratie in de uitspoeling (mogelijk als
gevolg hiervan) gedaald gedurende de meetperiode.

Pagina 13 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Pagina 14 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

1

Inleiding

1.1

Aanleiding
De Europese Nitraatrichtlijn verplicht lidstaten het stikstofgebruik via
dierlijke mest te beperken tot maximaal 170 kg per hectare per jaar
(EU, 1991). Een lidstaat kan de Europese Commissie vragen hier onder
bepaalde voorwaarden van af te mogen wijken (derogatie). In december
2005 heeft de Europese Commissie aan Nederland een
derogatiebeschikking afgegeven voor de periode 2006-2009 (EU, 2005).
De derogatiebeschikking is in februari 2010 verlengd tot en met
december 2013 (EU, 2010). In deze periode mochten graslandbedrijven,
dat zijn bedrijven waarvan minimaal 70% van hun bedrijfsoppervlakte
uit grasland bestaat, op hun hele bedrijfsoppervlakte tot 250 kg stikstof
per hectare toedienen in de vorm van dierlijke mest afkomstig van
graasdieren. In mei 2014 is een nieuw derogatiebesluit verleend tot en
met december 2017 (EU, 2014). Voor deze nieuwe periode zijn de
voorwaarden voor derogatie aangescherpt. Vanaf 2014 mogen bedrijven
met minimaal 80% grasland, op hun hele bedrijfsoppervlakte tot 250 kg
stikstof per hectare toedienen in de vorm van dierlijke mest afkomstig
van graasdieren. Bedrijven in de provincies Overijssel, Gelderland,
Utrecht, Noord-Brabant en Limburg mogen op zand- en lössgrond tot
230 kg stikstof per hectare toedienen in de vorm van dierlijke mest
afkomstig van graasdieren. Daarbij mogen bedrijven die gebruik maken
van derogatie vanaf 15 mei 2014 geen fosfaat uit kunstmest meer
aanvoeren.

1.2

Vraagstelling, aanpak en afbakening
In het voorliggende rapport van RIVM en LEI Wageningen UR wordt
samen met de rapportage van RVO.nl (2016) voldaan aan de volgende,
uit het derogatiebesluit (2014) afkomstige verplichtingen:
Artikel 8 Monitoring
8.1 De bevoegde autoriteit maakt kaarten met de percentages
graslandbedrijven, dieren en landbouwgrond die in elke gemeente
onder een individuele derogatie vallen, en werkt deze jaarlijks bij.
Aan deze verplichting wordt voldaan in de additionele rapportage van
RVO.nl (2016).
8.2

Er wordt een monitoringnetwerk voor de bemonstering van
bodemwater, waterlopen en ondiepe grondwaterlagen opgezet en
onderhouden op plaatsen waar monitoring van de derogatie
plaatsvindt.

8.3

Het monitoringnetwerk, dat ten minste 300 bedrijven omvat
waaraan een individuele derogatie is toegestaan, is representatief
voor alle bodemtypen (klei-, veen-, zand-, en zandige lössgronden),
bemestingspraktijken en gewasrotaties. De samenstelling van het
monitoringnetwerk blijft gedurende de toepassingstermijn van dit
besluit ongewijzigd.
Pagina 15 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

In hoofdstuk 2 wordt de opzet van het derogatiemeetnet beschreven.
8.4

Onderzoek en continue nutriëntenanalysen leveren gegevens op
over het plaatselijke bodemgebruik, de gewasrotaties en de
landbouwpraktijken op de bedrijven waaraan een individuele
derogatie is verleend. Deze gegevens kunnen worden gebruikt voor
op modellen gebaseerde berekeningen van de omvang van de
nitraatuitspoeling en de fosforverliezen op percelen waar tot 230 kg
of tot 250 kg stikstof per hectare per jaar via mest van graasdieren
op of in de bodem wordt gebracht.

In paragraaf 3.1 (situatie) en paragraaf 4.1 (trends) worden de
resultaten gegeven van de 300 bedrijven die participeren in het
derogatiemeetnet. In Bijlage 5 worden de gegevens gepresenteerd van
alle bedrijven in Nederland met derogatie en worden de verschillen
besproken die onder andere het gevolg zijn van een verschil in aanpak.
8.5

Ondiepe grondwaterlagen, bodemwater, drainagewater en
waterlopen op landbouwbedrijven die van het monitoringnetwerk
deel uitmaken, leveren gegevens over de nitraat- en
fosforconcentratie in het water dat de wortelzone verlaat en in het
grond- en oppervlaktewatersysteem terechtkomt.

In paragraaf 3.2 (situatie) en paragraaf 4.2 (trends) wordt de kwaliteit
van water dat uitspoelt uit de wortelzone en slootwater gegeven op de
300 bedrijven die deelnemen aan het derogatiemeetnet.
8.6

In stroomgebieden met landbouw op zandgrond wordt de
monitoring van de waterkwaliteit verscherpt.

In de Zandregio liggen 160 van de 300 geplande bedrijven
(paragraaf 2.4).
Artikel 9 Controles
9.1 De bevoegde nationale autoriteit voert op alle bedrijven waaraan
een individuele derogatie is verleend, administratieve controles uit
om na te gaan of zij zich houden aan de maximumhoeveelheid van
230 kg of 250 kg stikstof per hectare per jaar uit mest van
graasdieren op landbouwbedrijven met ten minste 80% grasland,
aan de gebruiksnormen voor de totale hoeveelheid stikstof en
fosfaat en aan de voorwaarden inzake bodemgebruik. Als uit de
controle door de nationale autoriteiten blijkt dat niet aan de
voorwaarden van de artikelen 5 en 6 is voldaan, wordt de
aanvrager daarvan in kennis gesteld. In dat geval wordt de
aanvraag als afgewezen beschouwd.
9.2

Op basis van een risicobeoordeling en met passende frequentie
worden controles uitgevoerd, waarbij rekening wordt gehouden
met de resultaten van de controles in de voorgaande jaren, de
resultaten van de algemene aselecte controles van de wetgeving
ter uitvoering van Richtlijn 91/676/EEG en eventuele informatie
die erop kan wijzen dat voorschriften niet worden nageleefd. Voor
ten minste 5% van de landbouwbedrijven waaraan uit hoofde van
dit besluit een derogatie is verleend, worden administratieve

Pagina 16 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

controles uitgevoerd van het bodemgebruik, de omvang van de
veestapel en de mestproductie. Op ten minste 7% van de
landbouwbedrijven wordt een controle in situ uitgevoerd om na te
gaan of de voorwaarden van de artikelen 5 en 6 van dit besluit
worden nageleefd.
9.3

Aan de bevoegde autoriteiten worden de nodige bevoegdheden en
middelen toegekend om te controleren of een uit hoofde van dit
besluit verleende derogatie wordt nageleefd.

De resultaten van deze controles worden gegeven in het derogatierapport
van RVO.nl (2016).
Artikel 10 Rapportage
10.1 De bevoegde autoriteiten dienen elk jaar uiterlijk in maart een
verslag bij de Commissie in met de volgende informatie:
a
gegevens over de bemesting op alle landbouwbedrijven
waaraan een individuele derogatie is verleend, met inbegrip
van informatie over het rendement en de bodemsoorten;
b
trends inzake de omvang van de veestapel voor elke
categorie vee in Nederland en op bedrijven waaraan een
derogatie is verleend;
c
trends inzake de nationale productie van dierlijke mest voor
wat stikstof en fosfaat in dierlijke mest betreft;
d
een samenvatting van de resultaten van de controles in
verband met de excretiecoëfficiënten voor varkens- en
pluimveemest op nationaal niveau;
e
kaarten met de percentages landbouwbedrijven, dieren en
landbouwgrond die in elke gemeente onder een individuele
derogatie vallen, als bedoeld in artikel 8, lid 1;
f
de resultaten van de monitoring van de waterkwaliteit, met
inbegrip van informatie over trends inzake de kwaliteit van
grond- en oppervlaktewater en over het effect van de
derogatie op de waterkwaliteit;
g
informatie over de nitraat- en fosforconcentratie in het water
dat de wortelzone verlaat en in het grond- en
oppervlaktewatersysteem terecht komt, als bedoeld in artikel
8, lid 5 – en de resultaten van de verscherpte monitoring van
de waterkwaliteit in stroomgebieden met landbouw op
zandbodems, als bedoeld in artikel 8, lid 6;
h
de resultaten van het onderzoek naar het plaatselijk
bodemgebruik, de gewasrotaties en de landbouwpraktijken
en de resultaten van de op modellen gebaseerde
berekeningen van de omvang van de nitraat- en
fosforverliezen op landbouwbedrijven waaraan een
individuele derogatie is verleend, als bedoeld in artikel 8,
lid 4;
i
een evaluatie van de toepassing van de
derogatievoorwaarden op basis van controles op
bedrijfsniveau en informatie over landbouwbedrijven die zich
niet aan de voorwaarden houden, op basis van de resultaten
van de administratieve controles en de controles in situ, als
bedoeld in artikel 9.
Pagina 17 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

De voorliggende rapportage geldt als de onder artikel 10 gevraagde
rapportage. Gegevens over controles en overtredingen worden
gepresenteerd in het derogatierapport van RVO.nl (2016). In overleg
met de Commissie worden deze rapporten aangeleverd in juni, net als
voorgaande jaren.
In paragraaf 3.1 (situatie) en paragraaf 4.1 (trends) worden de resultaten
van de landbouwpraktijk gegeven van de 300 bedrijven die participeren in
het derogatiemeetnet. In Bijlage 5 worden de gegevens gegeven van alle
bedrijven in Nederland met derogatie en worden de verschillen gegeven
die ontstaan uit beide resultaten als gevolg van een verschil in aanpak.
Aan verplichting 10.1d wordt voldaan in de rapportage van RVO.nl
(2015). In paragraaf 3.1.1 wordt het stikstofgebruik uit meststoffen
gegeven per gewas en bodemtype.
10.2 De ruimtelijke informatie in het verslag voldoet in voorkomend
geval aan de bepalingen van de Richtlijn 2007/2/EG. Nederland
maakt bij het verzamelen van de nodige gegevens – waar nodig –
gebruik van de informatie die is gegenereerd in het kader van het
geïntegreerd beheers- en controlesysteem dat is ingesteld uit
hoofde van titel V, hoofdstuk II, van Verordening
(EU) nr. 1306/2013.
1.3

Verschenen rapporten en inhoud van dit rapport
Dit is de tiende jaarlijkse rapportage over de resultaten van het
derogatiemeetnet. Hierin wordt verslag gedaan van de bemesting,
gewasopbrengsten, nutriëntenoverschotten en de waterkwaliteit.
De eerste rapportage (Fraters et al., 2007b) beperkte zich tot een
beschrijving van het derogatiemeetnet, de voortgang hiervan in het jaar
2006 en de opzet en inhoud van de rapportages voor de jaren 2008 tot
en met 2010. In de daarop volgende rapporten (Fraters et al., 2008;
Zwart et al., 2009, 2010 en 2011; Buis et al., 2012;
Hooijboer et al., 2013 en 2014, Lukács et al., 2015) zijn de resultaten
van het derogatiemeetnet gepubliceerd. Met het beschikbaar komen van
meerdere meetjaren is er in de rapporten in toenemende mate aandacht
besteed aan het beschouwen van trends in landbouwpraktijk en
waterkwaliteit.
In hoofdstuk 2 zijn de opzet en realisatie van het derogatiemeetnet
beschreven. Tevens zijn de landbouwkarakteristieken gegeven van de
deelnemende bedrijven (paragraaf 2.6). In paragraaf 2.7 zijn
bodemkundige karakteristieken van de op waterkwaliteit bemonsterde
bedrijven gegeven.
In hoofdstuk 3 worden de meetresultaten van de landbouwpraktijk- en
de waterkwaliteitsmonitoring voor 2014 gepresenteerd en
bediscussieerd. In dit hoofdstuk zijn tevens de voorlopige resultaten van
de waterkwaliteitsmonitor 2015 weergegeven (paragraaf 3.2.4).
In hoofdstuk 4 worden de ontwikkelingen in de landbouwpraktijk en
waterkwaliteit beschreven. Hierbij wordt zowel gekeken naar de mate
waarin het laatste jaar afwijkt van de eerdere jaren als naar de
Pagina 18 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

trendmatige veranderingen sinds het begin van de derogatie. Ook wordt
een beschouwing gegeven van het effect van landbouwpraktijk op de
waterkwaliteit.

Pagina 19 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Pagina 20 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

2

Opzet van het derogatiemeetnet

2.1

Algemeen
De inrichting van het derogatiemeetnet moet zodanig zijn dat wordt
voldaan aan de eisen van de Europese Commissie, zoals vastgelegd in
de derogatiebeschikking van december 2005, de verlenging van de
derogatie in 2010 en het vernieuwde derogatiebesluit van mei 2014
(paragraaf 1.2). In voorgaande rapportages is uitgebreid ingegaan op de
opbouw van de steekproef en de keuzes die daarvoor zijn gemaakt
(Fraters en Boumans, 2005; Fraters et al., 2007b).
In de onderhandelingen met de Europese Commissie is afgesproken dat
de opzet van dit monitoringnetwerk aansluit bij die van het bestaande
Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (LMM), waarin al sinds 1992 de
waterkwaliteit en de bedrijfsvoering op daartoe geselecteerde
landbouwbedrijven worden gemonitord (Fraters en Boumans, 2005).
Ook is afgesproken dat alle deelnemers aan het LMM die voldoen aan de
voorwaarden als deelnemers aan het monitoringnetwerk voor de
derogatie (het derogatiemeetnet) mogen worden beschouwd.
Alle gegevens over de bedrijfsvoering, die voor de derogatie relevant zijn,
zijn bijgehouden conform de systematiek van het Bedrijveninformatienet
(BIN) (Poppe, 2004). Een beschrijving van de monitoring van de
landbouwkarakteristieken en de berekeningsmethodieken van bemesting
en nutriëntenoverschotten is gegeven in Bijlage 2. De waterbemonstering
op de bedrijven is conform de standaard LMM-systematiek
(Fraters et al., 2004). In Bijlage 3 wordt deze bemonsteringswijze
toegelicht.
Bij de inrichting van het derogatiemeetnet en de rapportage over de
resultaten wordt aangesloten bij de indeling van Nederland in regio’s,
zoals deze wordt gebruikt in de actieprogramma’s ten behoeve van de
Nitraatrichtlijn (EU, 1991). Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen vier
regio’s: de Zandregio, de Lössregio, de Kleiregio en de Veenregio. Het
areaal landbouwgrond in de Zandregio omvat circa 47% van de circa
1,85 miljoen hectare landbouwgrond in Nederland (CBS-landbouwtelling,
bewerking LEI, 2014). Het areaal landbouwgrond in de Lössregio omvat
circa 1,5%, in de Kleiregio circa 41% en in de Veenregio circa 10,5% van
het landbouwareaal.
Met ingang van het meetjaar 2011 zijn de grenzen van de vier regio’s
aangepast. Tevens is in 2011 de BIN-rekensystematiek, waarmee het
LEI de bodemoverschotten bepaalt, gewijzigd. In Hooijboer et al. (2013
en 2014) zijn de gevolgen van deze wijzigingen toegelicht.
Met ingang van 2014 is in de rapportage over de landbouwpraktijk in de
Zandregio onderscheid gemaakt naar de maximale derogatie die
bedrijven kunnen aanvragen. Voor zandgronden die gelegen zijn in de
provincies Overijssel, Gelderland, Utrecht, Noord-Brabant en Limburg is
de derogatie beperkt tot maximaal 230 kg stikstof uit graasdiermest per
hectare. Dit geldt eveneens voor de lössgronden. Voor overige
Pagina 21 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

grondsoorten en zandgronden in de overige provincies is een derogatie
van 250 kg stikstof uit graasdiermest per hectare van kracht. In dit
rapport wordt de Zandregio onderverdeeld in de gebieden ‘Zand-230’ en
‘Zand-250’. Zand-230 is dat deel van de Zandregio dat in de
bovengenoemde provincies ligt. Zand- 250 is het overige deel van de
Zandregio. Zie ook Figuur B1.1 in Bijlage 1. Bedrijven in Zand-230 mogen
dus op hun zandgronden tot maximaal 230 kg N/ha aan graasdiermest
gebruiken. Indien die bedrijven ook percelen met veen- of kleigrond
hebben, mogen ze op die percelen tot 250 kg N/ha aan graasdiermest
gebruiken.
Voor de waterkwaliteit is het onderscheid tussen Zand-230 en Zand-250
gemaakt voor de voorlopige cijfers over 2015, die zijn gerelateerd aan
de landbouwpraktijk van 2014. Waterkwaliteitsgegevens over 2014 zijn
gerelateerd aan de landbouwpraktijk van 2013 toen de maximale
derogatie voor alle gronden gelijk was (250 kg N/ha).
2.2

Statistische methode bepaling afwijking en trend
Bepaling afwijking betreffend meetjaar
Het doel van de vergelijking is het bepalen of er sprake is van een
significante afwijking van het betreffende meetjaar ten opzichte van het
gemiddelde van de voorgaande jaren. Voor het bepalen van de
significantie is gebruik gemaakt van de Restricted Maximum Likelihoodprocedure (REML-methode). De REML-methode is geschikt voor
ongebalanceerde datasets en houdt daardoor rekening met het feit dat
bedrijven afvallen en worden vervangen. Voor de
landbouwpraktijkgegevens is gerekend met SPSS (IBM SPSS Statistics,
versie 22), waarin de REML-methode te vinden is binnen de Linear
Mixed-effects Models-procedure (MIXED-methode). Voor de
waterkwaliteitsgegevens is gerekend met de REML-methode van
GenStat (16e editie; VSN International Ltd.).
Er is gerekend met ongewogen bedrijfsjaargemiddelden. Dit wil zeggen
dat er niet wordt gecorrigeerd voor bedrijfsoppervlakten, intensiteit et
cetera. Van alle beschikbare bedrijfsjaargemiddelden zijn twee groepen
gemaakt: die van het betreffende meetjaar zijn in groep 1 geplaatst en
die van de vorige jaren in groep 2. Het verschil tussen groep 1 en groep
2 is als een zogenaamd ‘fixed effect’ geschat, waarbij rekening is
gehouden met het feit dat de gegevens voor een klein deel niet van
dezelfde bedrijven afkomstig zijn, het ‘random effect’. Een verhandeling
over fixed en random effects kan in standaard statistische handboeken
over variantieanalyse worden gevonden, zie bijvoorbeeld
Kleinbaum et al. (1997) en Payne (2000). Het schatten met dit soort
modellen wordt behandeld door Welham et al. (2004).
Indien het laatste meetjaar significant afwijkt van het gemiddelde van de
voorgaande jaren (p < 0,05), wordt de richting van de afwijking van het
laatste meetjaar ten opzichte van de eerdere jaren gegeven met ‘+’ of ‘-’.
Indien er geen significant verschil is (p > 0,05), wordt ‘≈’ gegeven. Dit
wordt gegeven in de kolom ‘afwijking’ in de overzichtstabellen
(bijvoorbeeld Bijlage 4, Tabel B4.1B). In de hoofdtekst worden alleen
verschillen beschreven indien deze significant zijn.

Pagina 22 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Bepaling trend
Aanvullend wordt gekeken of er trendmatige veranderingen hebben
plaatsgevonden gedurende de meetperiode. Ook hiervoor is
gebruikgemaakt van de REML-methode, waarbij per jaar is gegroepeerd.
Alleen significante trendmatige veranderingen (p <0,05) zullen worden
besproken.
2.3

Waterkwaliteit en landbouwpraktijk
De waterkwaliteit die wordt gemeten is mede bepaald door de
landbouwpraktijk in het jaar voorafgaand aan de
waterkwaliteitsmonitoring en door de landbouwpraktijk van eerdere
jaren. In welke mate de landbouwpraktijk in een voorafgaand jaar
invloed heeft op de gemeten waterkwaliteit, hangt onder meer af van de
hoogte en variatie van het neerslagoverschot in dat jaar. Ook de lokale
hydrologische omstandigheden hebben invloed. In Hoog-Nederland
wordt ervan uitgegaan dat de landbouwpraktijk minimaal een jaar later
zichtbaar is in de waterkwaliteit. In Laag-Nederland zijn de gevolgen van
de landbouwpraktijk sneller zichtbaar. Onder Laag-Nederland verstaan
we de Klei- en Veenregio en de gedraineerde delen van de Zandregio die
via sloten, al dan niet in combinatie met buizendrainage of greppels,
ontwaterd worden. Onder Hoog-Nederland worden de Zandregio en de
Lössregio verstaan. Vanwege dit verschil in snelheid van uitspoeling
verschillen de methode en periode van bemonstering tussen Laag- en
Hoog-Nederland (Bijlage 3).
In Laag-Nederland wordt de waterkwaliteit bepaald in de winter volgend
op het jaar waarvan de landbouwpraktijk is bepaald. In de Zandregio
wordt grondwater bemonsterd in de zomer volgend op het jaar waarin
de landbouwpraktijk is bepaald en in de Lössregio wordt in het najaar
daarop volgend bodemvocht bemonsterd (Bijlage 3).
De bemonstering van de waterkwaliteit voor het meetjaar 2014 kan dus
gerelateerd worden aan de landbouwpraktijk van 2013 (Tabel 2.1). De
bemonstering van de waterkwaliteit voor het meetjaar 2014 is
uitgevoerd in de winter van 2013/2014 in Laag-Nederland en in de
zomer/najaar van 2014 in Hoog-Nederland.
In het voorliggende rapport is de bemonstering van de waterkwaliteit
voor het meetjaar 2015, die gerelateerd is aan de landbouwpraktijk van
2014, ook opgenomen (Tabel 2.1). Deze waterbemonstering is in de
winter van 2014-2015 uitgevoerd in Laag-Nederland en in de zomer van
2015 voor Hoog-Nederland. De gegevens van de Lössregio uit najaar
2015 zijn nog niet beschikbaar en de overige gegevens gelden als
voorlopig, omdat nu nog niet bekend is welke van de bedrijven
derogatie heeft in 2015. De cijfers zullen in 2017 definitief worden
gerapporteerd; dan zullen ook de gegevens voor de Lössregio uit 2015
gereed en definitief zijn.

Pagina 23 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel 2.1: overzicht van periode van verzamelen en de gepresenteerde
monitoringresultaten voor de landbouwpraktijk en waterkwaliteit

Rapportage

Landbouwpraktijk

Lukács
et al., 2015

2013

Lukács
et al., 20161

2014

Waterkwaliteit2

Klei en Veen
2012/2013
definitief,
2013/2014
voorlopig
2013/2014
definitief,
2014/2015
voorlopig

Zand
2013
definitief,
2014
voorlopig
2014
definitief,
2015
voorlopig

Löss
2013/2014
definitief,
2014/2015
ontbreekt
2014/2015
definitief,
2015/2016
ontbreekt

1

Voorliggend rapport.
De voorlopige cijfers kunnen gerelateerd worden aan de landbouwpraktijk die in
hetzelfde rapport wordt gepresenteerd. De definitieve cijfers worden gerelateerd aan de
landbouwpraktijk die in het voorgaande rapport wordt beschreven.
2

2.4

Aantal bedrijven in 2014

2.4.1

Aantal bedrijven landbouwpraktijk
Het derogatiemeetnet is een vast meetnet. Toch valt er jaarlijks een
aantal bedrijven af. Dit kan gebeuren doordat bedrijven niet langer
deelnemen aan het LMM. Het kan ook zo zijn dat de bedrijfsvoering niet
wordt gerapporteerd omdat de dataverzameling over nutriëntenstromen
onvolledig in beeld kon worden gebracht. Onvolledige nutriëntenstromen
kunnen veroorzaakt worden doordat dieren van derden op het bedrijf
aanwezig zijn, waardoor de gegevens van aan- en afvoer van voer,
dieren en mest per definitie niet volledig zijn, of omdat er op een andere
manier fouten zijn gemaakt in de registratie van aan- en/of afvoer. De
waterkwaliteit is dan wel bemonsterd.
Van de 300 geplande bedrijven is op 298 bedrijven de landbouwpraktijk
succesvol vastgelegd (Tabel 2.2). Van deze 298 bedrijven hebben er
286 daadwerkelijk gebruikgemaakt van derogatie. Ten opzichte van
2013 zijn dertig bedrijven afgevallen voor het derogatiemeetnet. Deze
bedrijven zijn daarom vervangen.

Pagina 24 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel 2.2: gepland en gerealiseerd aantal melkvee- en overige
graslandbedrijven per regio in 2014, landbouwpraktijk

Bedrijfstype Opzet/realisatie
Melkvee

Overige
graslandbedrijven

Totaal

Gepland1
Gerealiseerd:
- waarvan uitgewerkt
door LEI2
- waarvan derogatie
- waarvan
nutriëntenstromen
volledig
Gepland1
Gerealiseerd:
- waarvan uitgewerkt
door LEI2
- waarvan derogatie
- waarvan
nutriëntenstromen
volledig
Gepland1
Gerealiseerd:
- waarvan uitgewerkt
door LEI2
- waarvan derogatie
- waarvan
nutriëntenstromen
volledig

Zand
250 230
140

Löss

Klei Veen

Alle

17

52

52

261

47

91

16

52

54

2603

45
45

86
83

15
15

50
50

54
54

2503
247

3

8

8

39

20
1

18

4

9

6

38

1
1

17
9

3
3

9
6

6
5

36
24

20

60

60

300

160
48

109

20

61

60

298

46
46

103
92

18
18

59
56

60
59

286
271

1

Bepaald op basis van oude regio-indeling.
Op basis van nieuwe regio-indeling.
3
De gewijzigde gebiedsindeling en dynamiek op de bedrijven zorgen ervoor dat de
gerealiseerde steekproef afwijkt van de geplande opzet.
2

In de verschillende delen van dit rapport wordt gerapporteerd over de
landbouwpraktijk op basis van de volgende aantallen bedrijven:
• De beschrijving van algemene bedrijfskenmerken (paragraaf 2.6)
betreft alle uitgewerkte bedrijven in het BIN 2014 die
gebruikmaakten van de derogatie (286).
• De beschrijving van landbouwpraktijk 2014 (paragraaf 3.1)
betreft alle bedrijven waarvan de nutriëntenstromen in het BIN
volledig in beeld konden worden gebracht (271).
• De vergelijking van de landbouwpraktijk voor de jaren 2006 tot
en met 2014 (paragraaf 4.1) betreft alle bedrijven die in de
respectievelijke jaren aan het derogatiemeetnet deelnamen. Per
jaar varieert het aantal (Bijlage 4, Tabel B4.2A).
2.4.2

Aantal bedrijven waterkwaliteit
In 2014 is op 304 bedrijven de grondwaterkwaliteit bemonsterd
(Tabel 2.3). Van deze bedrijven maakten 276 bedrijven in 2014 deel uit
van het derogatiemeetnet. Dit verschil van 28 bedrijven wordt
veroorzaakt door wisselingen in het derogatiemeetnet. Daardoor zijn er
bedrijven bemonsterd die later afgevallen zijn voor 2014. De afgevallen
bedrijven worden wel gebruikt bij de trends in waterkwaliteit. Van de
Pagina 25 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

276 bedrijven hebben 11 bedrijven geen derogatie gebruikt of
verkregen. Van de aldus resterende 265 bemonsterde bedrijven worden
de resultaten van de waterkwaliteitsbemonstering hier gepresenteerd.
Tabel 2.3: gepland en gerealiseerd aantal melkvee- en overige
graslandbedrijven per regio in 2014, waterkwaliteit

Bedrijfstype
Melkvee

Overige
graslandbedrijven

Totaal

Opzet/realisatie
Gepland1
Gerealiseerd:
- bemonsterd2
- derogatiemeetnet
20143
- gebruikt derogatie
Gepland1
Gerealiseerd:
- bemonsterd2
- derogatiemeetnet
20143
- gebruikt derogatie
Gepland1
Gerealiseerd:
- bemonsterd2
- derogatiemeetnet
20143
- gebruikt derogatie

Zand
140

Löss
17

Klei Veen
52
52

Totaal
261

140
126

18
17

56
52

54
51

268
246

120
20

16
3

50
8

51
8

237
39

20

4

7

5

36

17
16
160

2
1
20

6
6
60

5
5
60

30
28
300

160

22

63

59

304

143
136

19
17

58
56

56
56

276
265

1

Bepaald op basis van oude regio-indeling.
Op basis van nieuwe regio-indeling.
3
Bedrijven worden vaak eerder bemonsterd dan dat de samenstelling van het
derogatiemeetnet (na afvallen van bedrijven) bekend is. De bedrijven die afvallen, worden
wel gebruikt in de bepaling van de trend.
2

Voor de waterkwaliteit wordt gerapporteerd over de volgende aantallen
bedrijven:
• De beschrijving van de waterkwaliteit van meetjaar 2014
(paragraaf 3.2) betreft de bedrijven waarop in 2014 de
waterkwaliteit is bemonsterd en die in 2014 derogatie hebben
verkregen (265).
• De beschrijving van de waterkwaliteit van meetjaar 2015
(paragraaf 3.2.4) betreft alle bedrijven uit het derogatiemeetnet
2014 (zonder bedrijven uit de Lössregio) waar de waterkwaliteit
is bemonsterd in meetjaar 2015 (270).
• De ontwikkeling van de waterkwaliteit voor de jaren 2007 tot en
met 2015 (paragraaf 4.2) betreft alle bedrijven die in het
landbouwpraktijkjaar voorgaande aan het betreffende meetjaar
deelnamen aan het derogatiemeetnet en derogatie verkregen
hebben. Per jaar varieert het aantal (Tabel 2.4).

Pagina 26 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel 2.4: aantal bedrijven per jaar dat gebruikt is voor de trends in
waterkwaliteit; de bedrijven hebben derogatie verkregen voorafgaand aan het
bemonsterde jaar

Jaar
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015

Aantal bedrijven
278
279
280
279
281
277
295*
285
270 (zonder Löss)

* In 2013 is de bemonstering op de bedrijven aangepast aan de nieuwe regio-indeling
zodat er geen bedrijven meer afvallen die van regio zijn gewisseld. Het aantal bedrijven in
2013 is voor de trends door wisselingen van bedrijven veel groter dan voor de toestand
(Tabel 2.3).

De bedrijven worden afhankelijk van de grondsoortregio bemonsterd op
uitspoeling (grondwater, drainwater of bodemvocht) en/of slootwater
(Tabel 2.5).
Tabel 2.5: aantal bemonsterde en gerapporteerde bedrijven per deelprogramma
en per regio voor 2014 en 2015, en de bemonsteringsfrequentie van de
uitspoeling (US) en slootwater (SW; tussen haakjes is de gewenste
bemonsteringsfrequentie weergegeven

Jaar
2014 aantal bedrijven
aantal bedrijven uitspoeling
aantal bedrijven slootwater
US-ronden
SW-ronden
Jaar

Zand
Löss
Klei
Veen Totaal
136
17
56
56
265
135
17
56
56
264
25
55
55
135
1,0 (1)
1,0 (1) 3,4 (2-4)2 1,0 (1)
4,0 (4)
4,0 (4) 4,2 (4-5))
Zand1
Löss
Klei
Veen Totaal
250
230
2015 aantal bedrijven
47
113
62
58
270
*
aantal bedrijven uitspoeling 47
113
62
58
270
aantal bedrijven slootwater
10
21
61
57
146
US-ronden
1,0 (1) 1,0 (1)
-*
3,4 (2-4) 1,0 (1)
SW-ronden
4,3 (4) 4,2 (4)
4,0 (4) 4,0 (4-5))
1
In de Zandregio mogen bedrijven sinds 2014 tot 230 of 250 kg N/ha/jr aan
graasdiermest opbrengen. Omdat de waterkwaliteitsgegevens van 2015 gerelateerd zijn
aan het landbouwpraktijkjaar 2014 is het onderscheid Zand-250 en Zand-230 voor de
waterkwaliteit pas in meetjaar 2015 doorgevoerd.
2
In de Kleiregio wordt maximaal tweemaal het grondwater en viermaal het drainwater
bemonsterd, afhankelijk van het type bedrijf. Het gemiddelde totaal aantal
bemonsteringen zal derhalve altijd tussen de twee en de vier komen, afhankelijk van de
verhouding bedrijven met grondwater of drainwaterbemonsteringen.
* In de Lössregio zijn in het najaar van 2015 twintig derogatiebedrijven bemonsterd, de
resultaten van deze bemonsteringen zijn nog niet beschikbaar bij opmaak van dit rapport.

2.5

Representativiteit van de steekproef
Van 286 bedrijven uit het derogatiemeetnet is bekend dat deze zich
hebben aangemeld voor derogatie in 2014. Deze bedrijven hebben een
gezamenlijk areaal van 16.113 hectare (2,1% van het Nederlandse
Pagina 27 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

landbouwareaal op graslandbedrijven, Tabel 2.6). De steekproef is
representatief voor 88% van de bedrijven en 98% van het areaal van
alle bedrijven die zich in 2014 hebben aangemeld voor derogatie en die
voldeden aan de LMM-selectiecriteria (Bijlage 1). Bedrijven buiten de
populatie waaruit de steekproef genomen is, en die zich wel hebben
aangemeld voor derogatie, zijn vooral overige graslandbedrijven met
een omvang van minder dan 25.000 SO (Standaard Output).
In paragraaf 2.1 is aangegeven dat met ingang van 2014 de Zandregio
is onderverdeeld in de gebieden Zand-250 en Zand-230. Hoewel in de
bedrijfskeuzeplanning geen rekening is gehouden met deze
onderverdeling blijkt uit tabel 2.6 dat de representativiteit van de
bedrijven in de beide Zandregio’s niet in het geding is. In de beide
Zandregio’s is in 2014 respectievelijk 2,8% en 1,9% van het areaal, dat
onder de derogatie valt, in de steekproef opgenomen. Voor het gehele
derogatiemeetnet ligt dat percentage op 1,9%.
Verder is de verhouding tussen het bemonsterde en het aanwezige
areaal bij melkveebedrijven in alle regio’s groter dan bij de overige
graslandbedrijven. Dit wordt veroorzaakt doordat het aantal gewenste
steekproefbedrijven per bedrijfstype bij de selectie en werving is
afgeleid van het aandeel in de totale oppervlakte cultuurgrond. De
gekozen overige graslandbedrijven zijn qua oppervlakte cultuurgrond
gemiddeld genomen wat kleiner dan de melkveebedrijven.
De Lössregio is relatief klein en heeft daardoor niet veel
derogatiebedrijven in de steekproefpopulatie. Omdat een minimum
aantal waarnemingen per regio is vereist, zitten relatief veel bedrijven
uit de Lössregio (17,7%) in het derogatiemeetnet.

Pagina 28 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel 2.6: oppervlakte cultuurgrond (in ha) in het derogatiemeetnet ten
opzichte van de totale oppervlakte cultuurgrond van bedrijven met derogatie in
2014 in de steekproefpopulatie, volgens de Landbouwtelling 2014

Steekproefpopulatie1

Regio
Zand
250
Zand
230
Löss

Klei

Veen

Alle

Bedrijfstype
Melkveebedrijven
Overige
graslandbedr.
Totaal
Melkveebedrijven
Overige
graslandbedr.
Totaal
Melkveebedrijven
Overige
graslandbedr.
Totaal
Melkveebedrijven
Overige
graslandbedr.
Totaal
Melkveebedrijven
Overige
graslandbedr.
Totaal
Melkveebedrijven
Overige
graslandbedr.
Totaal

Areaal (ha)
104089

Derogatiemeetnet
% van areaal
Areaal (ha)
steekproefpopulatie
3129
3,0%

8187
112275
216180

68
3197
4233

0,8%
2,8%
2,0%

32896
249076
4046

473
4706
742

1,4%
1,9%
18,3%

614
4660
237316

84
826
3170

13,7%
17,7%
1,3%

24137
261453
135046

245
3415
3755

1,0%
1,3%
2,8%

13346
148392
696678

214
3969
15028

1,6%
2,7%
2,2%

79180
775858

1085
16113

1,4%
2,1%

1
Schatting op basis van Landbouwtelling 2014 van het Centraal Bureau voor de Statistiek
(CBS) (bewerking LEI). Voor de afbakening van de steekproefpopulatie wordt verwezen
naar Bijlage 1.

2.6

Beschrijving van de bedrijven in de steekproef
De 286 bedrijven waarvan bekend was dat ze zich in 2014 hadden
aangemeld voor derogatie, hadden gemiddeld 55 hectare cultuurgrond,
waarvan 83% grasland. De veebezetting bedroeg 2,4 fosfaat-GVE (Groot
Vee Eenheid voor fosfaat) per hectare (Tabel 2.7). Ter vergelijking zijn de
gegevens opgenomen van bedrijven uit de Landbouwtelling 2014 voor
zover deze bedrijven in de steekproefpopulatie zaten (Bijlage 1).
De vergelijking van de structuurkenmerken van de populatie bedrijven
in het derogatiemeetnet met de Landbouwtelling (Tabel 2.8) geeft aan
dat, ondanks kleine verschillen, de populatie bedrijven in het
derogatiemeetnet een goede weergave is van de Landbouwtelling.

Pagina 29 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel 2.7: beschrijving van een aantal algemene bedrijfskarakteristieken in
2014 van de bedrijven in het derogatiemeetnet (DM) in vergelijking met het
gemiddelde van de steekproefpopulatie (Landbouwtelling, hier afgekort tot LBT)

Bedrijfskarakteristiek1

Populatie

Aantal bedrijven DM
Oppervlakte grasland
(ha)
Oppervlakte snijmaïs
(ha)
Oppervlakte overig
bouwland (ha)
Oppervlakte cultuurgron
d totaal (ha)
Percentage grasland
(%)

Löss

Klei

Veen

Totaal

DM
DM

Zand
250 230
46
103
57
36

18
37

59
51

60
60

286
47

LBT
DM

47
12

31
9,5

33
7,9

47
5,8

45
6,2

41
8,3

LBT
DM
LBT
DM
LBT
DM

7,4
0,7
0,4
70
55
84

6,0
0,7
0,4
46
37
81

5,5
1,4
1,1
46
39
81

4,4
0,7
0,8
58
52
90

3,1
0,5
0,2
66
48
92

5,3
0,7
0,5
56
46
86

LBT
DM
LBT
DM
LBT

87
1,8
1,4
2,1
2,0

84
0,3
0,8
2,6
2,6

84
1,3
1,9
2,5
2,5

91
3,4
1,5
2,4
2,2

95
1,2
1,4
2,2
2,1

88
1,4
1,2
2,4
2,3

8
3

6
6

2,1

2,3

0,13

0,13

0,14

0,48

2,4

2,9

Oppervlakte
natuurterrein (ha)
Veebezetting
graasdieren (fosfaatGVE/ha) 2
Percentage bedrijven
DM
0
11
6
2
met staldieren (%)
LBT
1
10
2
3
Specificatie veebezetting Derogatiemeetnet (fosfaat-GVE/ha)2
Melkvee (incl, jongvee)
DM
2,0
2,5
2,3
2,2
(fosfaat-GVE/ha)2
Overige graasdieren
DM
0,02 0,12 0,22 0,19
(fosfaat-GVE/ha)2
Totaal staldieren
DM
0,00 1,2 0,02 0,09
(fosfaat-GVE/ha)2
Totaal alle dieren
DM
2,1
3,8
2,5
2,5
(fosfaat-GVE/ha)2

Bron: CBS-Landbouwtelling 2014, bewerking LEI en BIN.
1
Oppervlakten zijn weergegeven in hectares cultuurgrond, natuurareaal is niet meegeteld.
2
Fosfaat-GVE = fosfaatproductie per Groot Vee Eenheid, dit is een vergelijkingsstandaard
voor dieraantallen gebaseerd op de forfaitaire fosfaatproductie conform LNV (2000)
(forfaitaire fosfaatproductie van 1 melkkoe = 1 fosfaat-GVE).

Om na te gaan in hoeverre bedrijfskenmerken van melkveebedrijven in
het derogatiemeetnet afwijken van andere melkveebedrijven is
gebruikgemaakt van het gewogen gemiddelde van de landelijke
steekproef van het BIN. Dit vergelijkingsmateriaal is niet voorhanden in
de Landbouwtelling. Uit de vergelijking blijkt (Tabel 2.8) dat de
melkveebedrijven in het derogatiemeetnet in alle regio’s zowel een
groter areaal als een hogere melkproductie per bedrijf hadden in
vergelijking met het landelijke gemiddelde. De reden hiervoor ligt in de
berekeningsmethode. Voor de berekening van het landelijk gemiddelde
worden alle kengetallen gewogen op basis van verschillende
steekproefdichtheden binnen de populatie. Voor het derogatiemeetnet is
deze weging niet toegepast. Voor de Lössregio is deze vergelijking niet
Pagina 30 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

gemaakt omdat het aantal bedrijven in het BIN daarvoor te gering is. De
resultaten van de monitoring worden over het algemeen gerelateerd aan
de bedrijfsoppervlakte. Daarom is het aannemelijk dat de resultaten niet
of nauwelijks beïnvloed worden door de bedrijfsgrootte. De gemiddelde
melkproductie per hectare en per aanwezige melkkoe op de
melkveebedrijven in het derogatiemeetnet verschilden weinig van het
landelijk gemiddelde in het BIN.
Tabel 2.8: gemiddelde melkproductie en beweiding in 2014 op de
melkveebedrijven in het derogatiemeetnet (DM) in vergelijking met het gewogen
gemiddelde van melkveebedrijven in de landelijke steekproef (BIN)

Bedrijfskarakteristiek

Populatie

Aantal bedrijven in DM
kg FPCM1/bedrijf

DM
DM
BIN
DM
BIN
DM
BIN
DM
BIN
DM
BIN
DM
BIN
DM
BIN

kg FPCM1/ha
voedergewas
kg FPCM1/melkkoe
Percentage bedrijven
met beweiding mei-okt
Percentage bedrijven
met beweiding mei-jun
Percentage bedrijven
met beweiding juli-aug
Percentage bedrijven
met beweiding sep-okt

Zand

250
45
990.700
855.000
14.700
14.300
8.530
8.570
89
77
89
77
89
77
87
77

230
86
926200
737.600
18.800
17.900
8.770
8.730
71
74
67
70
69
74
66
69

Löss

Klei

Veen

Totaal

15
786600

50
1029100
981.500
16.300
16.100
8.430
8.490
76
78
74
78
74
78
76
78

54
1079200
803.400
15.300
14.400
8.300
8.250
78
85
78
85
78
85
76
82

250
983100
807.500
16.700
16.100
8.530
8.530
77
78
76
76
76
78
75
75

16.200
8.410
80
80
80
80

1

FPCM = Fat and Protein Corrected Milk, dit is een vergelijkingsstandaard voor melk met
verschillende vet- en eiwitgehalten (1 kg melk met 4,00% vet en 3,32% eiwit = 1 kg
FPCM).

2.7

Kenmerken van op waterkwaliteit bemonsterde bedrijven
De bemonsterde bedrijven liggen verspreid over de vier grondsoortregio’s
(Tabel 2.9). Deze grondsoortregio’s zijn weer verder onderverdeeld in
beleidsdeelgebieden (Bijlage B1.6). In de tabel is onderscheid gemaakt
tussen melkveebedrijven en overige graslandbedrijven.

Pagina 31 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel 2.9: verdeling van de 276 graslandbedrijven die in 2014 deelnamen aan
de waterbemonstering voor het derogatiemeetnet over de grondsoortregio’s en
hun deelgebieden

LMM grondsoortregio’s en hun
deelgebieden

Melkvee

Overige
Totaal
graslandbedrijven

Zandregio
• Zand noord
• Zand midden
• Zand zuid
• Zand west

126
44
53
27
2

17
1
11
5
0

143
41
61
29
2

Kleiregio
• Zeeklei noord
• Zeeklei centraal
• Zeeklei zuidwest
• Rivierklei

52
23
9
5
15

6
4
0
0
2

58
27
9
5
17

Veenregio
• Veenweide west
• Veenweide noord

51
28
23

5
3
2

56
31
25

Lössregio

17

2

19

Binnen een regio komen ook andere grondsoorten voor dan de
grondsoort waarnaar de regio is vernoemd (Tabel 2.10 en Tabel 2.11).
De Lössregio omvat voornamelijk goed ontwaterende gronden en de
Veenregio vooral slecht ontwaterende gronden. De goed ontwaterende
gronden in de Zandregio zijn minder goed vertegenwoordigd in het
derogatiemeetnet. Van oorsprong werden de beste gronden (goede
ontwateringstoestand en nutriëntenstatus) gebruikt voor akkerbouw,
terwijl de mindere (onder andere nattere) gronden voor melkvee werden
gebruikt. Daarnaast hebben de droogste gronden in de Zandregio vaak
geen agrarische functie. Hierdoor worden in het derogatiemeetnet vooral
de wat nattere zandgronden gerepresenteerd. De verschillen in
bodemtype en ontwateringsklasse in het derogatiemeetnet zijn minimaal
tussen 2014 en 2015 (Tabel 2.10 en Tabel 2.11).

Pagina 32 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel 2.10: bodemtype en ontwateringsklasse (in percentages) per regio op
derogatiebedrijven bemonsterd in 2014

Regio
Zand
Löss
Klei
Veen

Zand
85
0
5
14

Bodemtypen
Löss
Klei
0
7
75
25
0
92
0
26

Veen
8
0
3
60

Ontwateringsklasse1
Slecht
Matig
Goed
41
48
11
1
3
96
44
51
5
94
6
0

1

De ontwateringsklassen zijn gekoppeld aan de grondwatertrappen. De klasse van nature
slecht ontwaterend omvat de Gt I tot en met Gt IV, klasse matig ontwaterend omvat de
Gt V, V* en VI en de klasse goed ontwaterend omvat de Gt VII en Gt VIII.

Tabel 2.11: bodemtype en ontwateringsklasse (in percentages) per regio op
derogatiebedrijven bemonsterd in 2015

Regio
Zand-250
Zand-230
Löss
Klei
Veen

Zand
83
86
*
6
15

Bodemtypen
Löss
Klei
0
2
0
9
*
*
0
91
0
25

Veen
16
4
*
3
60

Ontwateringsklasse1
Slecht
Matig
Goed
38
59
2
43
43
14
*
*
*
43
50
6
94
6
0

1
De ontwateringsklassen zijn gekoppeld aan de grondwatertrappen. De klasse van nature
slecht ontwaterend omvat de Gt I tot en met Gt IV, klasse matig ontwaterend omvat de
Gt V, V* en VI en de klasse goed ontwaterend omvat de Gt VII en Gt VIII.

* Gegevens uit de Lössregio waren nog niet beschikbaar bij het opstellen van deze
rapportage.

Pagina 33 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Pagina 34 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

3

Resultaten

3.1

Landbouwkarakteristieken

3.1.1

Stikstofgebruik via dierlijke mest
Het gebruik aan stikstof uit dierlijke mest lag op de derogatiebedrijven
in 2014 op gemiddeld 237 kg/ha (inclusief de mest die tijdens de
beweiding wordt uitgescheiden). In Zand-230 werd gemiddeld het
minste stikstof gebruikt; 228 kg N/ha. In de Lössregio was het
gemiddeld stikstofgebruik het hoogst; 249 kg N/ha (Tabel3.1).
Derogatiebedrijven in de Lössregio hebben ongeveer 25% kleigrond
(Tabel 2.10), daarom mogen deze bedrijven meer dan de 230 kg N/ha
gebruiken die voor lössgrond is voorgeschreven. Op bouwland
(voornamelijk snijmaïs) werd in alle regio’s minder stikstof uit dierlijke
mest aangewend dan op grasland. De bedrijven in het derogatiemeetnet
voerden zowel dierlijke mest aan als af. Omdat de mestproductie
gemiddeld hoger lag dan het toegestane gebruik, was de afvoer van
mest gemiddeld hoger dan de aanvoer (inclusief de voorraadmutatie).
Dit gold voor alle regio’s (Tabel 3.1). Alleen in het gebied Zand-250
waren de gemiddelde aan- en afvoer bijna met elkaar in evenwicht. Het
dierlijke mestgebruik was in 2014 gemiddeld 3 kg N/ha lager dan in
2013 (Bijlage 4, Tabel B4.2).
Tabel 3.1: gemiddeld stikstofgebruik uit dierlijke mest per regio (in kg N/ha) in
2014 op bedrijven in het derogatiemeetnet

Omschrijving
Aantal bedrijven
Op bedrijf geproduceerd1
+ aanvoer
+ voorraadmutatie2
– afvoer
Totaal
Gebruik op bouwland3, 4
Gebruik op grasland3, 5

Zand
250
230
46
92
246
307
13
6
-9
-18
16
67
234
228
183
184
243
244

Löss

Klei

Veen

Totaal

18
293
6
-7
42
249
198
265

56
287
11
-15
40
243
175
254

59
280
7
-7
37
243
199
249

271
286
8
-12
45
237
186
248

1

Berekend op basis van forfaitaire normen (N=125) met uitzondering van
melkveebedrijven die zelf hebben aangegeven gebruik te maken van de Handreiking
bedrijfsspecifieke excretie melkvee (N=146) (zie Bijlage 2).
2
Een negatieve voorraadmutatie is een voorraadtoename en komt dan overeen met de
afvoer.
3
Het gemiddelde gebruik op grasland en bouwland is gebaseerd op respectievelijk
265 bedrijven en 197 bedrijven in plaats van 271 bedrijven, omdat de allocatie van
meststoffen aan bouwland op 10 bedrijven niet binnen de waarschijnlijkheidsgrenzen lag
en omdat 68 bedrijven geen bouwland hadden.
4
Het gebruik op bouwland wordt door de melkveehouder zelf opgegeven.
5
Het gebruik op grasland is berekend uit het totale gebruik minus het gebruik op
bouwland.

In Zand-230 werd 61 kg N/ha meer stikstof in dierlijke mest
geproduceerd dan in Zand-250. Dit verschil werd gecompenseerd door
een hogere netto mestafvoer van stikstof. Het gebruik van stikstof op
bouwland en grasland was in beide regio’s vrijwel aan elkaar gelijk.
Pagina 35 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Bijna één op de vijf meetnetbedrijven voerde geen dierlijke mest aan of
af (Tabel 3.2). Op ongeveer evenveel bedrijven werd dierlijke mest
aangevoerd, maar niet afgevoerd. Deze ondernemers hebben
vermoedelijk nutriënten via dierlijke mest aangevoerd omdat dit
economisch voordeel gaf in vergelijking met kunstmest. Dat kan ook
gelden voor de ondernemers die zowel dierlijke mest aanvoerden als
afvoerden (11%). Het percentage derogatiebedrijven dat alleen mest
afvoerde, is in 2014 gestegen van 44% naar 55%. Deze toename houdt
verband met het feit dat stikstofproductie meer toenam dan de
stikstofgebruiksruimte, waardoor op meer bedrijven een mestoverschot
ontstond.
Tabel 3.2: gemiddeld percentage van bedrijven in het derogatiemeetnet dat
dierlijke mest aanvoerde en/of afvoerde in 2014

Omschrijving
Geen aan- en afvoer
Alleen afvoer
Alleen aanvoer
Zowel aan- als afvoer
3.1.2

Zand
250
230
11
12
39
65
39
13
11
10

Löss

Klei

Veen

Totaal

17
61
6
17

27
54
13
7

24
51
10
15

18
55
16
11

Stikstof- en fosfaatgebruik in vergelijking met de gebruiksnormen voor
stikstof en fosfaat
Het berekende totale (werkzame) stikstofgebruik op bedrijven in het
derogatiemeetnet in 2014 was op bedrijfsniveau in vrijwel alle regio’s
gemiddeld lager dan de stikstofgebruiksnorm. Alleen in de Lössregio
werd gemiddeld vrijwel tot de stikstofgebruiksnorm bemest. Ook in
Zand-230 lag de gemiddelde stikstofbemesting dichter bij de
stikstofgebruiksnorm dan in de Kleiregio en Veenregio (Tabel 3.3).
Tabel 3.3: gemiddeld stikstofgebruik uit meststoffen (in kg werkzame N/ha)1 op
bedrijven in het derogatiemeetnet in 2014

Omschrijving

Post

Aantal bedrijven
Gemiddelde wettelijke
werkingscoëfficiënt dierlijke mest (%)
Mestgebruik
Dierlijke mest
Overige
organische mest
Kunstmest
Totaal stikstof
Stikstofgebruiksnorm
Gebruik werkzame stikstof op
bouwland2,3
Gebruiksnorm bouwland2
Gebruik werkzame stikstof
op grasland2,4
Gebruiksnorm grasland2
1

Zand
250
230
46
92
48
51

Löss

Klei

Veen Totaal

18
48

56
50

59
50

271
50

111
0

114
0

120
0

122
2

121
2

117
1

116
228
245
131

128
242
247
123

131
251
253
150

172
296
329
145

133
256
281
124

136
255
271
130

149
249

144
278

158
278

157
316

155
269

150
279

264

275

273

350

293

292

Berekend volgens de wettelijke geldende werkingscoëfficiënten (Bijlage 2).
2
Het gemiddelde gebruik en de gebruiksnormen op grasland en bouwland zijn gebaseerd op
respectievelijk 265 bedrijven en 197 bedrijven in plaats van 271 bedrijven, omdat de

Pagina 36 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

allocatie van meststoffen aan bouwland op 6 bedrijven niet binnen de
waarschijnlijkheidsgrenzen lag en omdat 68 bedrijven geen bouwland hadden.
3
Het gebruik op bouwland wordt door de melkveehouder zelf opgegeven.
4
Het gebruik op grasland is berekend uit het totale gebruik minus het gebruik op bouwland.

Het totale gebruik van fosfaat op bedrijven in het derogatiemeetnet in
2014 was gemiddeld iets lager dan de gebruiksnorm van 88 kg fosfaat
per hectare (Tabel 3.4). Gemiddeld werd 85 kg fosfaat per hectare
toegediend, waarvan 81 kg per hectare via dierlijke mest. Met ingang
van 15 mei 2014 mag op derogatiebedrijven geen kunstmestfosfaat
meer worden aangevoerd. Kunstmestfosfaat dat in 2014 is gebruikt,
betreft dus kunstmest die vóór die datum is aangekocht.
Tabel 3.4: gemiddeld fosfaatgebruik uit meststoffen (in kg P2O5/ha) in 2014 op
bedrijven in het derogatiemeetnet

Omschrijving Post

Zand
Löss Klei Veen Totaal
250 230
Aantal bedrijven
46 92
18
56
59
271
Mestgebruik Dierlijke mest
82 75
89
84
83
81
Overige organische mest 1
0
2
1
2
1
Kunstmest
3
2
3
2
3
2
Totaal fosfaat
87 78
94
88
88
85
Fosfaatgebruiksnorm
89 85
87
89
91
88
Gebruik fosfaat op bouwland1,2
85 73
88
74
83
78
Gebruiksnorm bouwland1
64 63
61
65
65
64
Gebruik fosfaat op grasland1,3
87 81
97
91
89
87
Gebruiksnorm grasland1
94 91
93
92
94
92
1

Het gemiddelde gebruik en de gebruiksnormen op grasland en bouwland zijn gebaseerd
op respectievelijk 265 bedrijven en 197 bedrijven in plaats van 271 bedrijven, omdat de
allocatie van meststoffen aan bouwland op 6 bedrijven niet binnen de
waarschijnlijkheidsgrenzen lag en omdat 68 bedrijven geen bouwland hadden.
2
Het gebruik op bouwland wordt door de melkveehouder zelf opgegeven.
3
Het gebruik op grasland is berekend uit het totale gebruik minus het gebruik op
bouwland.

3.1.3

Gewasopbrengsten
Op de meetnetbedrijven bedroeg in 2014 de gemiddeld geschatte droge
stofopbrengst aan snijmaïs 17.700 kg per hectare. Daarmee werd naar
schatting gemiddeld 190 kg N en 35 kg P (79 kg P2O5) geoogst. In de
Kleiregio, Zand-230 en de Lössregio lag de opbrengst iets boven het
landelijk gemiddelde, in Zand-250 en de Veenregio lag de opbrengst
onder het landelijke gemiddelde (Tabel 3.5). De berekende
graslandopbrengst in droge stof per hectare was gemiddeld 11.100 kg
per hectare. Door hogere N- en P-gehalten in gras waren zowel de Nals de P-opbrengst per hectare voor grasland echter hoger dan voor
snijmaïs. De berekende droge stofopbrengsten op grasland waren het
laagst in Zand-250.

Pagina 37 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel 3.5: gemiddelde gewasopbrengst (in kg ds, N, P en P2O5 per ha) voor
snijmaïs (geschat) en grasland (berekend) in 2014 op bedrijven in het
derogatiemeetnet die voldoen aan de criteria voor toepassing van de
berekeningsmethode (Aarts et al., 2008)

Omschrijving
Opbrengsten
snijmaïs
Aantal bedrijven
kg droge stof/ha
kg N/ha
kg P/ha
kg P2O5/ha
Opbrengsten
grasland
Aantal bedrijven
kg droge stof/ha
kg N/ha
kg P/ha
kg P2O5/ha
3.1.4

250

Zand

230

Löss

Klei

Veen

Totaal

32
16.600
179
32
72

70
18.000
193
35
81

6
19.600
229
40
91

22
18.100
189
37
84

22
17.300
188
34
77

152
17.700
190
35
79

37
10.600
271
42
97

75
11.000
298
46
106

7
11.200
299
45
103

43
11.600
302
47
107

47
11.100
314
43
98

209
11.100
298
45
103

Nutriëntenoverschotten
Het overschot naar de bodem voor de bedrijven in het derogatiemeetnet
kwam in 2014 voor stikstof gemiddeld uit op 153 kg per hectare
(Tabel 3.6). Zowel de aanvoer (N met voer en mest) als de afvoer
(N met dieren, melk en mest) waren in 2014 hoger dan in 2013
(Tabel B4.6 in Bijlage 4). De variatie in stikstofoverschot op de
bodembalans was aanzienlijk. De 25% bedrijven met het laagste
overschot realiseerden een overschot dat lager was dan 101 kg N per
hectare, terwijl dat bij de 25% bedrijven met het hoogste overschot
meer dan 200 kg N per hectare was (Tabel 3.6).

Pagina 38 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel 3.6: stikstofoverschot op de bodembalans (in kg N/ha) in 2014 op
bedrijven in het derogatiemeetnet. Gemiddelden en 25%- en 75%kwartielwaarden per regio

Omschrijving

Post

Aantal bedrijven
Aanvoer
Kunstmest
bedrijf
Dierlijke mest +
overige organische
mest
Voer
Dieren
Overig
Totaal
Afvoer bedrijf Melk en andere
dierlijke producten
Dieren
Dierlijke mest
Overig
Totaal
Stikstofoverschot bedrijf
gemiddeld
+ Depositie, mineralisatie en
biologische N-binding
– Gasvormige verliezen2
Stikstofoverschot bodembalans
gemiddeld3
25%-kwartiel
75%-kwartiel

Zand
250 230
46
92
116 128
14
6

Löss

Klei

Veen

Totaal

18
131
6

56
172
14

18
133
10

271
128
10

148
1
1
281
74

249
3
2
388
97

164
1
2
303
70

171
3
2
362
77

167
1
3
314
80

192
2
2
343
84

11
24
30
140
141

23
84
34
239
149

14
48
35
167
136

19
55
29
180
182

13
43
28
164
150

17
57
31
189
154

40

34

34

33

1231

54

45

59

53

58

56

55

136
104
177

125
79
169

117
53
186

157
107
202

217
166
259

153
101
200

1
Door de aanname dat op veengrond meer stikstofmineralisatie uit organische stof
plaatsvindt (Bijlage 2).
2
Gasvormige verliezen uit stal en opslag, bij toediening en beweiding.
3
Berekend conform beschreven berekeningsmethodiek (Bijlage 2).

Voor fosfaat was het overschot naar de bodem gemiddeld negatief,
namelijk -7 kg per hectare (Tabel 3.7). Dit is een sterke afname ten
opzichte van 2013, toen het fosfaatbodemoverschot 16 kg was. Deze
afname werd vooral veroorzaakt door een hogere afvoer van fosfaat via
de oogst van gras, maïs en andere gewassen. De aanvoer van fosfaat
via meststoffen bleef gemiddeld gezien gelijk aan die in 2013
(Tabel B4.8 in Bijlage 4). Het overschot op de 25% bedrijven met het
laagste fosfaatoverschot was gemiddeld 23 kg per hectare negatief,
terwijl dit bij de 25% bedrijven met het hoogste overschot uitkwam op
bijna 10 kg per hectare positief.

Pagina 39 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel 3.7: fosfaatoverschot op de bodembalans (in kg P2O5/ha) in 2014 op
bedrijven in het derogatiemeetnet. Gemiddelden en 25%- en 75%kwartielwaarden per regio

Omschrijving

Post

Aantal
bedrijven
Aanvoer
bedrijf

Kunstmest
Organische mest
Voer
Dieren
Overig
Totaal
Afvoer
Melk en andere
bedrijf
dierlijke
producten
Dieren
Organische mest
Overig
Totaal
Fosfaatoverschot bodembalans:
gemiddeld1
25%-kwartiel
75%-kwartiel
1

Zand
250 230
59
59

Löss

Klei

Veen

Totaal

56

0

18

46

3
7
50
1
0
61
30

2
2
86
2
0
93
38

3
4
53
1
1
62
28

2
6
60
2
1
70
31

3
5
60
1
1
70
31

2
5
67
1
1
76
33

8
10
14
61

14
40
15
108

10
19
14
71

13
23
12
78

9
19
11
70

11
25
13
83

1
-5
10

-15
-31
6

-10
-23
0

-8
-26
6

0
-13
12

-7
-23
9

Berekend conform beschreven berekeningsmethodiek (Bijlage 2).

3.2

Waterkwaliteit

3.2.1

Uitspoeling uit de wortelzone, gemeten in 2014 (NO3, N en P)
In tegenstelling tot de informatie over de landbouwpraktijk in 2014
worden de gegevens over de waterkwaliteit in 2014 nog niet
onderverdeeld naar Zand-250 en Zand-230, omdat de waterkwaliteit in
meetjaar 2014 gerelateerd is aan de landbouwpraktijk van 2013, toen
het onderscheid in maximale derogatie nog niet van kracht was.
In de Zand-, Klei- en Veenregio was de nitraatconcentratie in 2014
gemiddeld lager dan de nitraatnorm van 50 mg/l (Tabel 3.8). In de
Lössregio was de nitraatconcentratie 51 mg/l. Hoewel de
nitraatconcentratie in de Veenregio lager was dan in de Kleiregio, was
de totaal stikstofconcentratie hoger. Dit wordt veroorzaakt door de
hogere ammoniumconcentraties in het grondwater in de Veenregio. De
hogere ammoniumconcentratie is waarschijnlijk het gevolg van
nutriëntenrijke veenlagen (Van Beek et al., 2004), waarin door afbraak
van organische stof stikstof vrijkomt in de vorm van ammonium
(Butterbach-Bahl en Gundersen, 2011).
Het grondwater dat in contact staat of is geweest met nutriëntenrijke
veenlagen heeft vaak ook een hoge fosforconcentratie
(Van Beek et al., 2004). Deze nutriëntenrijke veenlagen kunnen deels
de oorzaak zijn van de gemeten hogere gemiddelde fosforconcentratie in
de Veen- en Kleiregio vergeleken met die in de Zandregio. Daarbij komt
dat fosfaationen gemakkelijk worden geadsorbeerd door ijzer- en
aluminium(hydr)oxiden en kleimineralen, vooral bij aerobe
(zuurstofrijke) omstandigheden, zoals voorkomend in de Zandregio. Ook
Pagina 40 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

slaat fosfaat gemakkelijk neer in de vorm van (slecht oplosbare)
aluminium-, ijzer- en calciumfosfaten.
Tabel 3.8: nutriëntenconcentratie (mg/l) in water dat uitspoelt uit de wortelzone
in 2014 op bedrijven in het derogatiemeetnet; gemiddelde concentraties per
regio en aantal waarnemingen kleiner dan de detectiegrens voor fosfor

Kenmerk
Aantal
bedrijven
Nitraat (NO3)
Stikstof (N)
Fosfor1,2 (P)
1

Zand

Löss

Klei

Veen

135
40
12

17
51
12

0,14 (61)

<dt (82)

56
15
5,3
0,27
(18)

56
9,5
9,3
0,30
(3,6)

Tussen haakjes staat het percentage van de bedrijfsgemiddelde concentraties dat lager is
dan de detectiegrens (dt).
2
Fosfor is gemeten als opgelost totaal-P.

In de Zandregio had 66% van de bedrijven in 2014 een
nitraatconcentratie lager dan de nitraatnorm van 50 mg/l en in de
Lössregio 71% (Tabel 3.9). In de Veenregio had 95% van de bedrijven
een nitraatconcentratie lager dan de nitraatnorm en in de Kleiregio 91%.
In de Zand- en Lössregio waren meer bedrijven met een
nitraatconcentratie boven de nitraatnorm vanwege een hoger
percentage uitspoelingsgevoelige gronden in deze regio’s; dit zijn
gronden waar minder denitrificatie optreedt, onder andere door diepere
grondwaterstanden en/of een beperkte beschikbaarheid van organisch
materiaal en pyriet (Biesheuvel, 2002, Fraters et al., 2007a,
Boumans en Fraters, 2011).
Tabel 3.9: frequentieverdeling (%) van de bedrijfsgemiddelde
nitraatconcentraties (in mg/l) in water dat uitspoelt uit de wortelzone op
bedrijven in het derogatiemeetnet per regio in 2014, uitgedrukt in percentages
per klasse

Concentratieklasse
nitraat (mg/l)
Aantal bedrijven

Zand

Löss

Klei

Veen

135

17

56

56

< 15
15-25
25-40
40-50
> 50

23
16
15
11
34

12
0
24
35
29

66
21
2
2
9

73
14
5
2
5

Van de bedrijven in de Zandregio had in 2014 50% van de bedrijven een
stikstofconcentratie van 11 mg N/l of lager (Tabel 3.10). Voor de
Lössregio was deze mediane waarde eveneens 11 mg N/l. Van de
bedrijven in de Veenregio had 50% van de bedrijven een
stikstofconcentratie van 8,9 mg N/l of lager. In de Kleiregio lag deze
mediane waarde bij 4,4 mg N/l.

Pagina 41 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel 3.10: stikstofconcentraties (in mg N/l) in water dat uitspoelt uit de
wortelzone in 2014 op bedrijven in het derogatiemeetnet. Eerste kwartiel,
mediaan en derde kwartiel per regio

Kenmerk
Aantal bedrijven
Eerste kwartiel (25%)
Mediaan (50%)
Derde kwartiel (75%)

Zand
135
7,0
11
16

Löss
17
8,4
11
12

Klei
56
3,4
4,4
5,7

Veen
56
6,6
8,9
11

Op driekwart van de bedrijven in de Zandregio was de fosforconcentratie
gelijk aan of lager dan 0,11 mg P/l (Tabel 3.11). In de Kleiregio waren
de fosforconcentraties op 50% van de bedrijven gelijk aan of lager dan
0,22 mg P/l, in de Veenregio was de mediaan 0,16 mg P/l. In de
Lössregio had meer dan 75% van de bedrijven een fosforconcentratie
onder de detectielimiet.
Tabel 3.11: fosforconcentraties1,2 (in mg P/l) in water dat uitspoelt uit de
wortelzone in 2014 op bedrijven in het derogatiemeetnet. Eerste kwartiel,
mediaan en derde kwartiel per regio

Kenmerk
Aantal bedrijven
Eerste kwartiel (25%)
Mediaan (50%)
Derde kwartiel (75%)

Zand
135
<dt
<dt
0,11

Löss
17
<dt
<dt
<dt

Klei
56
0,07
0,22
0,39

Veen
56
0,10
0,16
0,52

1
Indien het gemiddelde kleiner is dan de detectiegrens van 0,062 mg/l wordt < dt
gegeven.
2
Fosfor is gemeten als opgelost totaal-P.

3.2.2

Slootwaterkwaliteit, gemeten in 2013-2014
De nitraatconcentratie was met gemiddeld 26 mg/l het hoogst in de
Zandregio en was met gemiddeld 3,5 mg/l het laagst in de Veenregio
(Tabel 3.12). De stikstofconcentratie was ook het hoogst in de
Zandregio (8,4 mg N/l). Net als bij de uitspoeling uit de wortelzone was
in de Veenregio de stikstofconcentratie (4,3 mg N/l) hoger dan in de
Kleiregio (3,4 mg N/l). De fosforconcentratie in het slootwater was het
hoogst in de Kleiregio en het laagst in de Zandregio.
Tabel 3.12: gemiddelde nutriëntenconcentratie (mg/l) in slootwater in de winter
van 2013-2014 per regio op bedrijven in het derogatiemeetnet.

Kenmerk
Aantal bedrijven
Nitraat (NO3)
Stikstof (N)
Fosfor1 (P)

Zand
25
26
8,4
0,14(52)

Löss
*
*
*
*

Klei
Veen
55
55
6,1
3,5
3,4
4,3
0,26(29) 0,18(29)

* In de Lössregio bevinden zich geen bedrijven met sloten.
1
Fosfor is gemeten als opgelost totaal-P.

In de Zandregio had 84% van de bedrijven een nitraatconcentratie
gelijk aan of lager dan 50 mg/l in het slootwater (Tabel 3.13). In de
Klei- en Veenregio lagen alle bedrijfsgemiddelde nitraatconcentraties in
het slootwater onder de 50 mg/l. De helft van de bedrijven in de
Zandregio had een stikstofconcentratie in het slootwater die gelijk aan
of lager is dan 7,2 mg N/l (Tabel 3.14). In de Klei- en Veenregio had

Pagina 42 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

50% van de bedrijven een stikstofconcentratie in het slootwater gelijk
aan of lager dan respectievelijk 2,9 en 4,3 mg N/l.
Tabel 3.13: frequentieverdeling (%) van de bedrijfsgemiddelde
nitraatconcentraties (in mg/l) in slootwater op bedrijven in het derogatiemeetnet
per regio in de winter van 2013-2014, uitgedrukt in percentages per klasse

Concentratieklasse
nitraat (mg/l)
Aantal bedrijven

Zand

Löss

Klei

Veen

25

*

55

55

< 15
15-25
25-40
40-50
> 50

36
24
20
4,0
16

*
*
*
*
*

91
5,5
3,6
0
0

98
0
1,8
0
0

* In de Lössregio bevinden zich geen bedrijven met sloten.

Tabel 3.14: stikstofconcentraties (in mg N/l) in slootwater in de winter van
2013-2014 op bedrijven in het derogatiemeetnet. Eerste kwartiel, mediaan en
derde kwartiel per regio

Kenmerk
Aantal bedrijven
Eerste kwartiel (25%)
Mediaan (50%)
Derde kwartiel (75%)

Zand
25
4,7
7,2
10

Löss
*
*
*
*

Klei
55
1,9
2,9
4,4

Veen
55
3,2
4,2
5,4

* In de Lössregio bevinden zich geen bedrijven met sloten.

De fosforconcentratie in het slootwater was op 50% van de bedrijven in
de Zandregio lager dan de detectiegrens van 0,062 mg P/l (Tabel 3.15).
Zowel in de Veenregio als de Kleiregio had 50% van de bedrijven een
fosforconcentratie gelijk aan of lager dan 0,10 mg P/l.
Tabel 3.15: fosforconcentraties1,2 (in mg P/l) in slootwater in de winter van
2013-2014 op bedrijven in het derogatiemeetnet. Eerste kwartiel, mediaan en
derde kwartiel per regio

Kenmerk
Aantal bedrijven
Eerste kwartiel (25%)
Mediaan (50%)
Derde kwartiel (75%)

Zand
25
<dt
<dt
0,17

Löss
*
*
*
*

Klei
55
<dt
0,10
0,44

Veen
55
<dt
0,10
0,20

1

Indien het gemiddelde kleiner is dan de detectiegrens van 0,062 mg P/l wordt < dt
gegeven.
2
Fosfor is gemeten als opgelost totaal-P.
* In de Lössregio bevinden zich geen bedrijven met sloten.

3.2.3

Vergelijking met de voorlopige cijfers 2014 zoals gerapporteerd in 2015
De cijfers die hier gepresenteerd zijn, wijken nauwelijks af van hetgeen
is gerapporteerd als voorlopige cijfers in Lukács et al. (2015). De kleine
verschillen komen vooral doordat een aantal bedrijven voor de
rapportage is afgevallen omdat deze bedrijven geen derogatie hebben
gebruikt of verkregen of omdat de bedrijven zijn vervangen in het
derogatiemeetnet.

Pagina 43 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

3.2.4

Voorlopige cijfers voor meetjaar 2015
Voor het jaar 2015 zijn alleen voorlopige resultaten beschikbaar, met
uitzondering van de Lössregio, waarvoor nog geen resultaten
beschikbaar zijn ten tijde van het opstellen van deze rapportage. De
resultaten zijn ‘voorlopig’ omdat nog niet bekend is welke bedrijven van
meetjaar 2015 ook daadwerkelijk derogatie verkrijgen. Dit kan tot
gevolg hebben dat in de in 2017 te verschijnen definitieve rapportage
over 2015 enkele concentraties wijzigen. Voor de Zandregio zijn de
resultaten gepresenteerd voor de hele regio en voor Zand-250 en
Zand-230.
In de Zandregio was de gemiddelde nitraatconcentratie in water
uitspoelend uit de wortelzone 41 mg/l. In Zand-230 was de gemiddelde
nitraatconcentratie 48 mg/l en in Zand-250 24 mg/l (Tabel 3.16).
67% van de bedrijven in de Zandregio had een concentratie lager dan
50 mg/l. Dit percentage is vergelijkbaar met dat in 2014 (Tabel 3.9).
Van de bedrijven in Zand-230 had 58% een concentratie lager dan 50
mg/l, van de bedrijven in Zand-250 was dat 88% (Tabel 3.16).
De gemiddelde nitraatconcentratie in 2015 in de Kleiregio was 22 mg/l
in het water dat uitspoelt uit de wortelzone. Van de deelnemende
bedrijven in de Kleiregio had 87% een nitraatconcentratie lager dan
50 mg/l (Tabel 3.16). De nitraatconcentratie op de bedrijven in de
Veenregio was gemiddeld 13 mg/l. In de Veenregio had 93% van de
bedrijven een nitraatconcentratie onder de 50 mg/l.
Tabel 3.16: frequentieverdeling (%) van de bedrijfsgemiddelde
nitraatconcentraties (in mg/l) in water dat uitspoelt uit de wortelzone op
bedrijven in het derogatiemeetnet per regio in 2015, uitgedrukt in percentages
per klasse en gemiddelde nitraatconcentratie per regio

Concentratieklasse
nitraat (mg/l)
Aantal bedrijven
Gemiddelde concentratie
< 15
15-25
25-40
40-50
> 50

Zand
160
41
28
11
13
15
33

250
47
24
49
15
13
11
12

230
113
48
19
10
13
17
42

Löss

Klei

Veen

*
*
*
*
*

62
22
47
21
13
7
13

58
13
72
10
3
7
7

* Nog geen gegevens uit de Lössregio beschikbaar bij opstellen van dit rapport.

De gemiddelde nitraatconcentratie in het slootwater in 2015 was in de
Kleiregio en in de Veenregio respectievelijk 10 mg/l en 6,5 mg/l en
onder de norm van 50 mg/l (Tabel 3.17). In de Zandregio was de
nitraatconcentratie met 25 mg/l hoger dan in de Klei- en Veenregio.

Pagina 44 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel 3.17: frequentieverdeling (%) van de bedrijfsgemiddelde
nitraatconcentraties (in mg/l) in het slootwater op bedrijven in het
derogatiemeetnet per regio in de winter van 2014-2015, uitgedrukt in
percentages per klasse en gemiddelde nitraatconcentratie per regio

Concentratieklasse
nitraat (mg/l)
Aantal bedrijven
Gemiddelde concentratie
< 15
15-25
25-40
40-50
> 50

Zand
31
25
42
10
29
10
10

250
10
24
40
0
40
20
0

230
21
25
43
14
24
5
14

Löss

Klei

Veen

*
*
*
*
*

61
10
79
11
8
0
2

57
6,5
88
5
7
0
0

* In de Lössregio bevinden zich geen bedrijven met sloten.

Ook de stikstofconcentratie in het uitspoelingswater was hoger in de
Zandregio dan in de Klei- en Veenregio (Tabel 3.18). Hierbij valt op dat
de stikstofconcentratie in de Veenregio hoger was dan in de Kleiregio.
Dit wordt veroorzaakt door een hogere concentratie ammonium in de
Veenregio. De stikstofconcentraties in het slootwater vertoonden een
vergelijkbaar beeld als in het uitspoelingswater, maar met lagere
concentraties (Tabel 3.19).
Tabel 3.18: stikstofconcentraties (in mg N/l) in het water dat uitspoelt uit de
wortelzone in 2015 op bedrijven in het derogatiemeetnet; gemiddelde, eerste
kwartiel, mediaan en derde kwartiel per regio

Kenmerk

Zand

Aantal bedrijven

160

250
47

230
113

Gemiddelde
Eerste kwartiel (25%)
Mediaan (50%)
Derde kwartiel (75%)

12
6,7
11
15

8,9
5,6
7,2
11

13
8,3
12
16

Löss

Klei

Veen

*

62

58

*
*
*
*

6,7
3,5
5,8
8,2

10
7,2
8,3
12

* Nog geen gegevens uit de Lössregio beschikbaar bij opstellen van dit rapport.

Tabel 3.19: stikstofconcentraties (in mg N/l) in het slootwater in de winter van
2014-2015 op bedrijven in het derogatiemeetnet; eerste kwartiel, mediaan en
derde kwartiel per regio

Kenmerk

Zand

Aantal bedrijven
Gemiddelde
Eerste kwartiel (25%)
Mediaan (50%)
Derde kwartiel (75%)

31

250
10

230
21

8,0
4,5
7,8
9,2

8,0
5,4
8,4
11

8,0
4,1
7,1
9,0

Löss

Klei

Veen

*

61

57

*
*
*
*

4,2
2,1
3,6
5,3

5,2
3,3
4,7
6,9

* In de Lössregio bevinden zich geen bedrijven met sloten.

In tegenstelling tot stikstof waren de fosforconcentraties in
uitspoelingswater in de Veen- en Kleiregio hoger dan in de Zandregio
(Tabel 3.20). In het slootwater was in 2015 de fosforconcentratie het
hoogst in de Kleiregio (Tabel 3.21).
Pagina 45 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel 3.20: fosforconcentraties1,2 (in mg P/l) in het water dat uitspoelt uit de
wortelzone in 2015 op bedrijven in het derogatiemeetnet; gemiddelde, eerste
kwartiel, mediaan en derde kwartiel per regio

Kenmerk

Zand

Aantal bedrijven
Gemiddelde
Eerste kwartiel (25%)
Mediaan (50%)
Derde kwartiel (75%)

160

250
47

230
113

0,12
<dt
<dt
0,13

0,19
<dt
<dt
0,17

0,09
<dt
<dt
0,11

Löss

Klei

Veen

*

62

58

*
*
*
*

0,24
0,09
0,21
0,38

0,35
0,10
0,21
0,44

1

Indien het gemiddelde kleiner is dan de detectiegrens van 0,062 mg/l wordt < dt
gegeven.
2
Fosfor is gemeten als opgelost totaal-P.
* Nog geen gegevens uit de Lössregio beschikbaar bij opstellen van dit rapport.

Tabel 3.21: fosforconcentraties1,2 (in mg P/l) in het slootwater in de winter van
2014-2015 op bedrijven in het derogatiemeetnet; gemiddelde, eerste kwartiel,
mediaan en derde kwartiel per regio

Kenmerk

Zand

Aantal bedrijven
Gemiddelde
Eerste kwartiel (25%)
Mediaan (50%)
Derde kwartiel (75%)

31

250
10

230
21

0,15
<dt
<dt
0,20

0,21
0,06
0,19
0,22

0,13
<dt
<dt
0,07

Löss

Klei

Veen

*

61

57

*
*
*
*

0,21
<dt
0,13
0,37

0,19
<dt
0,10
0,20

1
Indien het gemiddelde kleiner is dan de detectiegrens van 0,062 mg/l wordt < dt
gegeven.
2
Fosfor is gemeten als opgelost totaal-P.
* In de Lössregio bevinden zich geen bedrijven met sloten.

Pagina 46 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

4

Ontwikkeling in de monitoringresultaten

4.1

Ontwikkelingen in de landbouwpraktijk

4.1.1

Ontwikkelingen in de bedrijfsstructuur 2
De hoeveelheid geproduceerde melk (FCPM, fat and protein corrected
milk) per bedrijf vertoonde over de periode 2006-2014 een continue
stijging (Figuur 4.1). Die stijging werd bereikt door een toename van het
aantal melkkoeien. Ook nam de oppervlakte cultuurgrond per bedrijf toe
maar relatief minder dan het aantal melkkoeien zodat meer melk per
hectare werd geproduceerd. De melkproductie (FPCM) per melkkoe bleef
vrij constant. Het aandeel bedrijven met staldieren nam geleidelijk af.
De veebezetting in fosfaat-GVE (dieraantallen, gebaseerd op hun
forfaitaire fosfaatproductie) per hectare is tot 2012 afgenomen, maar
steeg in 2013 en 2014 licht (Figuur 4.2). De fosfaatproductie door
staldieren nam door de afname van het aantal bedrijven met staldieren
af, maar dat effect werd grotendeels gecompenseerd door de groei van
de melkveehouderij. Deze trend geeft aan dat er in de melkveehouderij
sprake was van gestaag doorgaande schaalvergroting, specialisatie en
een intensivering qua hoeveelheid geproduceerde melk per hectare
voedergewas (Bijlage 4, Tabel B4.1).

Figuur 4.1: gemiddelde melkproductie per bedrijf (linker y-as) en per hectare
voedergewas en per koe (beide rechter y-as) in de periode 2006-2014,
uitgedrukt in FPCM (fat and protein corrected milk)

2

Betreft in deze paragraaf enkel de melkveebedrijven in het derogatiemeetnet; dus zonder de overige
graslandbedrijven.

Pagina 47 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

1

Fosfaat-GVE = fosfaatproductie per Groot Vee Eenheid, dit is een vergelijkingsstandaard
voor dieraantallen gebaseerd op de forfaitaire fosfaatproductie conform LNV (2000)
(forfaitaire fosfaatproductie van 1 melkkoe = 1 fosfaat-GVE). Bij fosfaat-GVE komen alle
op het bedrijf aanwezige dieren (melkkoeien, jongvee en varkens, kippen, schapen etc.)
dus onder 1 noemer te staan.

Figuur 4.2: gemiddelde veebezetting, uitgedrukt in fosfaat GVE per hectare en
het aandeel melkveebedrijven met staldieren (zoals varkens, kippen, schapen)
in de periode 2006-2014

Het aandeel bedrijven met beweiding bij de derogatiebedrijven nam in
2014 opnieuw af, na een stabilisatie in 2012 en 2013 (Figuur 4.3;
Bijlage 4, Tabel B4.1).

Figuur 4.3: aandeel melkveebedrijven (%) waar de koeien worden geweid in de
periode 2006-2014

Pagina 48 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

4.1.2

Gebruik van dierlijke mest
Het gemiddelde gebruik van dierlijke mest schommelt sinds 2006 tussen
232 en 242 kg stikstof per hectare. In 2014 was dit 237 kg per hectare
(Figuur 4.4; Bijlage 4, Tabel B4.2).

Figuur 4.4: het gebruik van stikstof via dierlijke mest (kg N/ha) in de periode
2006-2014

4.1.3

Gebruik van meststoffen ten opzichte van de gebruiksnormen
Het totale gebruik van werkzame stikstof bleef in 2014 lager dan de
stikstofgebruiksruimte. Het verschil tussen het stikstofgebruik en de
stikstofgebruiksruimte nam vooral in de jaren 2006 tot 2009 sterk af
(Bijlage 4, Tabel B4.3). Was het verschil tussen het gebruik en de
stikstofgebruiksnorm voor werkzame stikstof in 2006 ongeveer 60 kg
per hectare, in 2014 was dat verschil afgenomen tot 16 kg per hectare.
Deels komt dat door hogere wettelijke werkingscoëfficiënten voor mest
op melkveebedrijven met beweiding en deels door aanscherping van de
stikstofgebruiksnormen in de tijd (Figuur 4.5; Bijlage 4, Tabel B4.3). Het
totale gebruik van stikstof veranderde gedurende deze periode
nauwelijks.
In 2014 valt op dat de stikstofgebruiksruimte is gestegen. De reden
daarvoor is onder andere de afnemende beweiding en een hoger
aandeel grasland. Voor grasland geldt gemiddeld een hogere
stikstofgebruiksnorm dan voor andere gewassen. Bedrijven die hun
grasland uitsluitend maaien, mogen daarop een hogere gebruiksnorm
toepassen dan bij beweiding. De hogere gebruiksnorm is in 2014 benut
door meer kunstmeststikstof toe te passen en doordat bij alleen maaien
een hogere werkingscoëfficiënt wordt gehanteerd (60% in plaats van
45%).

Pagina 49 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Het gebruik van stikstofkunstmest was in de jaren 2006-2013 vrij
constant, maar steeg in 2014 met 11 kg stikstof per hectare (Bijlage 4,
Tabel B4.3). Ook de totale hoeveelheid werkzame stikstof was in 2014
hoger dan het voorgaande jaar.

Figuur 4.5: het gebruik van werkzame stikstof via dierlijke mest en kunstmest
(kg N/ha) en de totale stikstofgebruiksnorm (kg N/ha) in de periode 2006-2014

Het gebruik aan fosfaatmeststoffen op de bedrijven in het
derogatiemeetnet daalde van 2006 tot en met 2014 met ongeveer 14%;
de fosfaatgebruiksnorm daalde met ongeveer 19% (Figuur 4.6).
Daardoor nam het verschil tussen het fosfaatgebruik en de
fosfaatgebruiksnorm af van ongeveer 10 kg in 2006 tot 3 kg/ha in 2014.
De fosfaatgebruiksnormen zijn tussen 2006 en 2014 verlaagd van
gemiddeld 108 kg per hectare naar gemiddeld 88 kg per hectare.
Daardoor verdween de aanvankelijke ruimte tussen het gebruik en de
norm en resulteerde dit tevens in een verminderd gebruik van
kunstmestfosfaat. Sinds 2012 is het gebruik van fosfaat op
derogatiebedrijven constant gebleven. (zie Bijlage 4, Tabel B4.4). Sinds
15 mei 2014 mag op derogatiebedrijven geen kunstmestfosfaat meer
worden aangevoerd.

Pagina 50 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Figuur 4.6: het gebruik van fosfaat via dierlijke mest en kunstmest (kg P2O5/ha)
en de totale stikstofgebruiksnorm (kg P2O5/ha) in de periode 2006-2014

4.1.4

Gewasopbrengsten
In 2013 waren de drogestofopbrengsten voor gras en snijmais beneden
gemiddeld. In 2014 konden historisch hoge opbrengsten worden
genoteerd. (Figuur 4.7; Bijlage 4, Tabel B4.5A+B). De opbrengsten aan
droge stof van deze beide gewassen waren in 2014 respectievelijk 9%
en 14% hoger dan in 2013. Ook de stikstofopbrengsten kwamen voor
beide gewassen aanzienlijk hoger uit (Figuur 4.8; Bijlage 4, Tabel B4.5)
evenals die voor fosfaat (Figuur 4.9; Bijlage 4, Tabel B4.5).

Figuur 4.7: gemiddelde drogestofopbrengst op grasland en snijmaïs op
derogatiebedrijven in de periode 2006-2014

Pagina 51 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Figuur 4.8: gemiddelde stikstofopbrengst (kg N/ha) op grasland en snijmaïs op
derogatiebedrijven in de periode 2006-2014

Figuur 4.9: gemiddelde fosforopbrengst (kg P/ha; 1 kg P = 2,29 kg P2O5) op
grasland en snijmaïs op derogatiebedrijven in de periode 2006-2014

4.1.5

Nutriëntenoverschotten op de bodembalans
Het gemiddelde N-overschot op de bodembalans was in 2014 30 kg/ha
lager dan het gemiddelde over de jaren 2006-2013. Dit houdt vooral
verband met het zeer goede groeiseizoen van 2014, waardoor meer
stikstof werd afgevoerd via voerverkopen. Bovendien werd meer stikstof
via mest afgevoerd. Tijdens de jaren 2006 tot en met 2013 was er geen
trend in het gemiddelde bodemoverschot voor stikstof (Figuur 4.10;
Bijlage 4, Tabel B4.6). Het jaar 2014 week daar in gunstige zin van af.

Pagina 52 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Figuur 4.10: gemiddelde overschotten voor stikstof (kg N/ha) en de
overschotten voor stikstof op de 25% bedrijven met het laagste overschot (25%
kwartiel) en de 25% bedrijven met het hoogste overschot (75% kwartiel) op
derogatiebedrijven in de periode 2006-2014

In de Veenregio kwam het N-overschot op de bodembalans steeds hoger
uit dan in de andere regio’s. Dat houdt vooral verband met de ingeschatte
extra mineralisatie van veengrond, welke aan de aanvoerzijde van de
balans is meegenomen (Bijlage 2, Tabel B2.3). Ook per grondsoortregio
waren tot 2013 geen duidelijke trends waarneembaar. Indien het jaar
2014 in de analyse wordt betrokken, zien we in een aantal regio’s een
significant dalende trend ontstaan. Dit houdt verband met de zeer lage
stikstofbodemoverschotten in 2014 (Figuur 4.11; Bijlage 4, Tabel B4.7).
Dit jaar wordt voor het eerst afzonderlijk gerapporteerd voor de gebieden
Zand-250 en Zand-230. Figuur 4.11 laat zien dat het stikstofoverschot in
beide regio’s vrijwel gelijk is, ondanks onderlinge verschillen in
bedrijfsstructuur. Bedrijven in Zand-230 zijn gemiddeld intensiever dan in
Zand-250, met als gevolg dat in 2014 op die bedrijven gemiddeld 107 kg
stikstof per hectare meer werd aangevoerd. Dit werd vrijwel geheel
gecompenseerd doordat via producten en mest 99 kg meer stikstof per
hectare werd afgevoerd en door verschillen in depositie, biologische
stikstofbinding en gasvormige verliezen. Gemiddeld voldoen de beide
onderscheiden zandgebieden aan de aan hen gestelde
bemestingsnormen. Overige verschillen in stikstofbodemoverschotten
kunnen ontstaan door kleine aanpassingen op bedrijfsniveau of door het
afvallen van bedrijven. Hierdoor kunnen, bij kleine bedrijfsgroepen, zoals
in de Veen- en Lössregio, verschillen in het stikstofbodemoverschot
tussen rapportages ontstaan van meer dan 10 kg N/ha/jaar.

Pagina 53 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Figuur 4.11: gemiddelde overschotten per regio voor stikstof (kg N/ha) op
derogatiebedrijven in de periode 2006-2014

Het fosfaatoverschot op de bodembalans was in 2014 eveneens fors
lager dan het gemiddelde over de jaren 2006-2013 (Figuur 4.12;
Bijlage 4, Tabel B4.8). Dat kwam door hogere afvoer van fosfaat door
het gewas (Bijlage 4, Tabel B4.4, B4.8).

Figuur 4.12: gemiddelde overschotten voor fosfaat (kg P2O5/ha) en de
overschotten voor fosfaat op de 25% bedrijven met het laagste overschot (25%
kwartiel) en de 25% bedrijven met het hoogste overschot (75% kwartiel) op
derogatiebedrijven in de periode 2006-2014

Pagina 54 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

4.2

Ontwikkelingen in de waterkwaliteit

4.2.1

Ontwikkeling gemiddelde concentraties 2007-2015
In de Zand- en de Lössregio was de gemiddelde nitraatconcentratie van
de uitspoeling in het laatste meetjaar lager dan het voorafgaande jaar.
In de Zandregio is ook sprake van een dalende trend over de hele
meetperiode, in de Lössregio veranderde de nitraatconcentratie niet
trendmatig (Figuur 4.13; Bijlage 4, Tabel B4.9). In de Klei- en de
Veenregio was de nitraatconcentratie in 2015 hoger dan het gemiddelde
over de periode 2007-2014. In de komende jaren zal moeten blijken of
dit een natuurlijke schommeling is of een stijgende trend. In de
Kleiregio is over de gehele periode nog wel sprake van een dalende
trend. In de Veenregio is geen sprake meer van een dalende trend in de
nitraatconcentratie. (Bijlage 4, Tabel B4.9).
In 2010 was het effect van voorgaande droge jaren merkbaar in de
bovenste meter grondwater, waardoor de nitraatconcentratie in de
Zand, Klei- en Veenregio hoger was dan de omringende jaren.
De gemiddelde nitraatconcentraties waren het hoogst in de Lössregio,
gevolgd door respectievelijk de Zandregio, de Kleiregio en de Veenregio.
In de Klei- en Veenregio waren de gemiddelde concentraties alle jaren
lager dan 50 mg nitraat per liter (Figuur 4.13). In de Zandregio was dit
vanaf 2008 het geval. In de Lössregio lag de gemiddelde
nitraatconcentratie alleen in 2009 en 2010 op de norm van 50 mg/l. In
2014 was de gemiddelde nitraatconcentratie 51 mg/l (Bijlage 4,
Tabel B4.9). De hogere nitraatconcentraties in de Löss- en Zandregio
worden vooral veroorzaakt door een hoger percentage
uitspoelingsgevoelige gronden; dit zijn gronden waar minder
denitrificatie optreedt, onder andere door diepere grondwaterstanden
(Fraters et al., 2007a, Boumans en Fraters, 2011).

Figuur 4.13: gemiddelde nitraatconcentratie in water uitspoelend uit de
wortelzone op derogatiebedrijven in de vier regio’s in de periode 2007-2015

Pagina 55 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

In het slootwater daalde de nitraatconcentratie in Zand- en de Kleiregio
in de periode 2007-2015. In de Veenregio is geen sprake van een
trendmatige verandering (Figuur 4.14; Bijlage 4, Tabel B4.9).

Figuur 4.14: gemiddelde nitraatconcentratie in slootwater op derogatiebedrijven
in de drie regio’s in de periode 2007-2015

De fosforconcentratie in de uitspoeling daalde in de Klei- en Veenregio
gedurende de meetperiode, in de Zandregio steeg de fosforconcentratie,
maar deze bleef zeer laag (Bijlage 4, Tabel B4.9). In de Lössregio
veranderde de fosforconcentratie niet trendmatig gedurende de
meetperiode.
De stikstofconcentratie in de uitspoeling daalde in de Zand- en de
Kleiregio, in de Veen- en Lössregio veranderde deze niet. In het
slootwater daalde de stikstofconcentratie in de Zandregio, in de Kleiregio
veranderde de stikstofconcentratie niet, en in de Veenregio steeg de
stikstofconcentratie ligt (Bijlage 4, Tabel B4.9 en B4.10).
Invloed omgevingsfactoren en steekproef op de nitraatconcentraties
De nitraatconcentratie in het uitspoelende water wordt behalve door de
landbouwpraktijk ook beïnvloed door omgevingsfactoren. Zo hebben
met name neerslag en temperatuur effect op gewasopbrengsten en, in
verband daarmee, de afvoer van N, respectievelijk bodemoverschotten
en N-uitspoeling. Daarnaast zullen, zelfs als op langere termijn een
evenwicht bestaat tussen de jaarlijkse aanvoer en afbraak van
organische stof, de mineralisatie en immobilisatie niet ieder jaar precies
in evenwicht zijn. Het scheuren van grasland en gras-maïsrotaties
kunnen bijvoorbeeld een groot effect hebben op nitraatuitspoeling
(Velthof en Hummelink, 2012). Als gevolg daarvan zullen ook
bodemoverschotten en N-uitspoeling variëren.

Pagina 56 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

De uiteindelijke N-concentratie ondervindt bovendien invloed van het
neerslagoverschot en van grondwaterstandveranderingen (Boumans et
al., 2005; Fraters et al., 2005; Zwart et al., 2009; Zwart et al., 2010;
Zwart et al., 2011). Ook veranderingen in deelnemende bedrijven aan
de steekproef kunnen van invloed zijn, doordat de grondsoort en
grondwaterstand per bedrijf verschillen (Boumans et al., 1989).
Voor de Zandregio is een statistische methode ontwikkeld om de gemeten
nitraatconcentratie te corrigeren voor de invloed van weerseffecten,
grondwaterstand en veranderingen in de steekproef
(Boumans en Fraters, 2011). Hierbij is de relatieve indamping gebruikt
als maat voor het effect van jaarlijkse schommelingen in het
neerslagoverschot (Tabel 4.1). Naarmate de indamping groter en de
grondwaterstand lager is, zal de nitraatconcentratie hoger zijn, indien de
overige factoren niet veranderen. Voor een verdere uitleg van de
methode wordt verwezen naar Hooijboer et al. (2013, Bijlage 6). De
methode is verder verbeterd in 2016 door gebruik van gedetailleerdere
neerslag- en verdampingsgegevens, door rekening te houden met de
bemonsteringsmaand en door in plaats van de gemeten
nitraatconcentratie, eerst de gemeten nitraatuitspoeling te indexeren.
Daartoe wordt de gemeten nitraatconcentratie gedeeld door het
vastgestelde neerslagoverschot waarin het is opgelost. Het
neerslagoverschot is berekend met SWAP (Van Dam et al.,2008 ). De
geïndexeerde nitraatuitspoeling is vervolgens terug gerekend naar een
geïndexeerde nitraatconcentratie. De methode neemt niet alle processen
mee en werkt slechts met correlaties.
Met behulp van deze methode wordt gevonden dat de gemiddelde
gecorrigeerde nitraatconcentraties in de Zandregio zijn gedaald van circa
55 mg/l in 2007 tot circa 40 mg/l in 2015, een daling van ongeveer
15 smg/l (Tabel 4.1 en Figuur 4.15). Zowel de gemeten als de
gecorrigeerde nitraatconcentraties liggen vanaf 2009 onder de
nitraatnorm. Over de gehele meetperiode bezien daalt de
nitraatconcentratie in de Zandregio, zowel gemeten als gecorrigeerd.
Deze daling vindt voornamelijk plaats in de beginperiode van het
derogatiemeetnet. De nitraatconcentratie die voor weersomstandigheden
en steekproef is gecorrigeerd, schommelt de laatste jaren rond de
40 mg/l.

Pagina 57 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel 4.1: gemiddelde nitraatconcentratie (mg/l), gemeten en gecorrigeerd voor
weersomstandigheden en moment van bemonstering in het jaar, in het
uitspoelende water in de Zandregio; tevens zijn de gemiddelde relatieve
indamping, de grondwaterstand en de gemiddelde maand van bemonstering
weergegeven

Jaar
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
1

Aantal
bedrijven
141
141
142
143
142
147
151
152
152

Indamping
relatief
1,5
1,1
1,3
1,5
1,6
1,4
1,3
1,4
1,4

Grondwaterstand1
138
146
161
147
149
144
153
146
142

Maand van
bemonstering
3,3
4,5
4,4
4,6
5,1
5,1
4,9
5,1
5,0

Nitraat
gemeten
60
46
41
49
40
36
38
42
39

Gemiddelde grondwaterstand in centimeters beneden het maaiveld.

Figuur 4.15: ontwikkeling van de nitraatconcentraties uitspoelend uit de
wortelzone in de Zandregio in de opeenvolgende meetjaren en de gecorrigeerde
nitraatconcentraties

Voor uitspoeling in de Kleiregio is, met de correctiemethode zoals
oorspronkelijk ontwikkeld voor de Zandregio, geen duidelijke relatie
gevonden met het neerslagoverschot. De complicerende factor hierin is
dat in de Kleiregio drainwater of grondwater wordt bemonsterd. Er
kunnen daardoor nog geen gecorrigeerde concentraties gegeven
worden. De verbeterde correctiemethode wordt momenteel ook verder
ontwikkeld voor de Kleiregio. Ook in de Veenregio en de Lössregio kan
een dergelijke correctie (nog) niet worden uitgevoerd.

Pagina 58 van 114

Nitraat
gecorrigeerd
55
50
45
45
38
38
39
40
40

RIVM Rapport 2016-0052

Onderscheid nitraatconcentratie in uitspoeling Zand-230 en Zand-250
In de derogatiebeschikking van 2014 (EU, 2014) is onderscheid gemaakt
in de maximale derogatie die bedrijven kunnen aanvragen. Voor
zandgronden die gelegen zijn in de provincies Overijssel, Gelderland,
Utrecht, Noord-Brabant en Limburg is de derogatie beperkt tot
maximaal 230 kg stikstof per hectare. Dit geldt eveneens voor de
lössgronden. Voor overige grondsoorten en zandgronden in de overige
provincies is een derogatie van 250 kg stikstof per hectare van kracht.
Hoewel dit onderscheid pas sinds 2014 van kracht is, is de ontwikkeling
van de nitraatconcentraties hier weergegeven als de gebieden Zand-230
en Zand-250. Voor Zand-230 zijn voor elk jaar die bedrijven in de
Zandregio geselecteerd, die in bovengenoemde provincies lagen.
Zand-250 omvat de bedrijven in de Zandregio in de overige provincies.
In Zand-230 lag de bedrijfsgemiddelde nitraatconcentratie in de hele
periode duidelijk hoger dan in Zand-250 (Figuur 4.16, Bijlage 4,
Tabel B4.11). Dit lijkt vooral veroorzaakt te worden door een hoger
percentage uitspoelingsgevoelige gronden; dit zijn gronden waar minder
denitrificatie optreedt, onder andere door diepere grondwaterstanden
(Tabel 2.11).

Figuur 4.16: gemiddelde nitraatconcentratie in water uitspoelend uit de
wortelzone op derogatiebedrijven in de Zandregio en in de onderverdeelde
gebieden Zand-230 en Zand-250 in de periode 2007-2015

4.3

Effect landbouwpraktijk op de waterkwaliteit
Stikstof
De stikstofbodemoverschotten per regio veranderden niet gedurende de
periode 2006-2013. De nitraatconcentratie in het uitspoelende water
daalde in die periode wel, maar die daling vindt voornamelijk plaats in
de periode tot en met 2011. Vanaf 2012 lijkt de daling te stabiliseren in
de Zand- en de Lössregio, terwijl de nitraatconcentratie in de Klei- en
Veenregio weer licht toeneemt. In 2014 daalde het
Pagina 59 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

stikstofbodemoverschot sterk in alle regio’s. Deze recente daling is niet
terug te zien in daling in nitraatconcentraties in het uitspoelingswater of
het slootwater. Aangezien het stikstofbodemoverschot niet is gedaald in
de eerste periode van 2006 tot en met 2011, zijn er andere oorzaken
voor de daling in nitraatconcentratie in die periode. Het geven van een
sluitende verklaring voor een afnemende nitraatconcentratie bij een
gelijkblijvend stikstofoverschot is niet eenvoudig. Mogelijke verklaringen
kunnen zijn:
• Na-ijling van effecten uit het verleden. Het bodemoverschot gaat
uit van een evenwicht tussen aanvoer en afvoer.
Stikstofnalevering uit de bodem wordt in het bodemoverschot
niet meegenomen. Na-ijling kan na vier jaar nog merkbaar zijn
(Verloop, 2013). Effecten van na-ijling zijn dus alleen in het
begin van de meetperiode te verwachten en het is een mogelijke
verklaring voor de daling van de nitraatconcentratie in die
periode. De komende jaren moet blijken of de sterke daling in de
stikstofbodemoverschotten in 2014 nog een vertraagd verlagend
effect heeft op de nitraatconcentraties.
• De afnemende beweiding gedurende de meetperiode. In de
melkveehouderij is sprake van doorgaande schaalvergroting en
intensivering in melkproductie per hectare. Hierbij kozen steeds
meer ondernemers voor het volledig opstallen van het melkvee.
Dit resulteerde in een afnemende trend van het aandeel
bedrijven dat het melkvee weidt (Figuur 4.3 en paragraaf 4.1.1).
Mogelijk kan deze trend in de beweiding een gedeeltelijke
verklaring zijn voor de dalende nitraatconcentraties in de
Zandregio (Boumans en Fraters, 2011). Anderzijds werd in een
onderzoek van Prins, Van Leeuwen en Boumans (2015) op
zandgronden gevonden dat de mate waarin grasland wordt
beweid geen invloed heeft op de nitraatconcentratie in het
grondwater.
• De mate waarin denitrificatie plaatsvindt. Een procentueel
geringe afname N-overschot zou tot een aanzienlijke daling in
nitraatconcentratie kunnen leiden, doordat bij een gelijkblijvende
denitrificatiecapaciteit van de bodem een relatief groter deel van
het overschot gedenitrificeerd wordt.
• De afname van het scheuren van grasland. Het scheuren van
grasland is afgenomen (Van Bruggen et al., 2015) omdat onder
andere het scheuren van grasland op zand- en lössgrond sinds de
invoering van de gebruiksnormen in 2006 niet meer in het najaar
is toegestaan. Daarnaast zet ook het EU-landbouwbeleid, zoals
geïmplementeerd in Nederland, aan tot meer blijvend grasland.
Fosfaat
Het fosfaatoverschot op de bodembalans vertoont over de hele
meetperiode een dalende trend. De fosforconcentratie in het
uitspoelingswater in de Kleiregio en de Veenregio vertoont ook een
significant dalende trend. Het is onduidelijk of dit een gevolg is van
dalende fosfaatoverschotten.
Het verband tussen het gedaalde fosfaatbodemoverschot en de
fosforconcentratie is onduidelijk vanwege de sterke binding van fosfaat
aan de bodem, waardoor veranderingen in fosfaatoverschot minder
effect genereren in de fosforconcentraties. Daarnaast kunnen
Pagina 60 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

veranderingen in grondwaterstand en de mate van oppervlakkige
afspoeling de fosforconcentraties in het uitspoelende water en het
slootwater beïnvloeden.

Pagina 61 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Pagina 62 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Literatuur

Aarts, H.F.M., C.H.G. Daatselaar en G. Holshof (2008). Bemesting,
meststofbenutting en opbrengst van productiegrasland en snijmaïs op
melkveebedrijven. Wageningen, Plant Research International,
Rapport 208.
Beek, C.L. van, G.A.P.H. van den Eertwegh, F.H. van Schaik, G.L.
Velthof en O. Oenema (2004). The contribution of agriculture to N
and P loading of surface water in grassland on peat soil. Nutrient
Cycling in Agroecosystems 70: 85-95.
Biesheuvel, A. (2002). Over het voorkomen en de afbraak van pyriet in
de Nederlandse ondergrond. Deventer, Witteveen en Bos, Rapport
SECI/KRUB/rap.003.
Boumans, L.J.M., C.M. Meinardi en G.J.W. Krajenbrink (1989).
Nitraatgehalten en kwaliteit van het grondwater onder grasland in de
zandgebieden. Bilthoven, RIVM Rapport 728472013.
Boumans, L.J.M., B. Fraters en G. van Drecht (2005). Nitrate leaching in
agriculture to upper groundwater in the sandy regions of the
Netherlands during the 1992-1995 period. Environ. Monit. Assess.
102, 225-241.
Boumans, L.J.M., en B. Fraters (2011). Nitraatconcentraties in het
bovenste grondwater van de zandregio en de invloed van het
mestbeleid. Visualisatie afname in de periode 1992 tot 2009.
Bilthoven, RIVM Rapport 680717020.
Bruggen, C. van, A. Bannink, C.M. Groenestein, J.F.M. Huijsmans, H.H.
Luesink, S.M. van der Sluis, G.L. Velthof en J. Vonk (2015). Emissies
naar lucht uit de landbouw, 1990-2013. Berekeningen van
ammoniak, stikstofoxide, lachgas, methaan en fijn stof met het model
NEMA. Wageningen, WOt technical report 46.
Buis, E., A. van den Ham, L.J.M. Boumans, C.H.G. Daatselaar en G.J.
Doornewaard (2012). Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op
landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie. Resultaten meetjaar
2010 in het derogatiemeetnet. Bilthoven, RIVM Rapport 68071028.
Butterbach-Bahl, K., en P. Gundersen (2011). Nitrogen processes in
terrestrial ecosystems. The European Nitrogen Assessment. M.A.
Sutton, C.M. Howard, J.W. Erisman, G. Billen, A. Bleeker, P.
Grennfelt, H. van Grinsven en B. Grizzetti (eds). Cambridge,
Cambridge University Press.
Dam, J.C. van, P. Groenendijk, R.F.A. Hendriks en J.G. Kroes (2008).
Advances of modeling water flow in variably saturated soils with
SWAP. Vadose Zone J., Vol.7, No.2, May 2008.
EU (1991). Richtlijn 91/676/EEC van de Raad van 12 december 1991
inzake de bescherming van water tegen verontreiniging door nitraten
uit agrarische bronnen. Publicatieblad van de Europese
Gemeenschappen, nr. L375:1-8.
EU (2005). Beschikking van de Commissie van 8 december 2005 tot
verlening van een door Nederland gevraagde derogatie op grond van
Richtlijn 91/676/EEG van de Raad inzake de bescherming van water
tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen.
Publicatieblad van de Europese Unie, L324: 89-93 (10.12.2005).
EU (2010). Besluit van de Commissie van 5 februari 2010 tot wijziging
van Beschikking 2005/880/EG tot verlening van een door Nederland
Pagina 63 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

gevraagde derogatie op grond van Richtlijn 91/676/EEG van de Raad
inzake de bescherming van water tegen verontreiniging door nitraten
uit agrarische bronnen (2010/65/EU), Publicatieblad van de Europese
Unie, L 35/18 (6.2.2010).
EU (2014) Uitvoeringsbesluit van de Commissie van 16 mei 2014 tot
verlening van een door Nederland gevraagde derogatie op grond van
Richtlijn 91/676/EEG van de Raad inzake de bescherming van water
tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen
(2014/291/EU), Publicatieblad van de Europese Unie, L148/88
(20.5.2014).
Fraters, B., P.H. Hotsma, V.T. Langenberg, T.C. van Leeuwen, A.P.A.
Mol, C.S.M. Olsthoorn, C.G.J. Schotten en W.J. Willems (2004).
Agricultural practice and water quality in the Netherlands in the 19922002 period. Background information for the third EU Nitrate
Directive Member States report. Bilthoven, RIVM Rapport 500003002.
Fraters, B., en L.J.M. Boumans (2005). De opzet van het Landelijk
Meetnet effecten Mestbeleid voor 2004 en daarna. Uitbreiding van
LMM voor onderbouwing van Nederlands beleid en door Europese
monitorverplichtingen. Bilthoven, RIVM Rapport 680100001.
Fraters D., L.J.M. Boumans, T.C. van Leeuwen en W.D. de Hoop (2005).
Results of 10 years of monitoring nitrogen in the sandy region in The
Netherlands. Water Science & Technology, 5(3-4), 239-247.
Fraters, B., L.J.M. Boumans, T.C. Van Leeuwen en J.W. Reijs (2007a).
De uitspoeling van het stikstofoverschot naar grond- en
oppervlaktewater op landbouwbedrijven. Bilthoven, RIVM Rapport
680716002.
Fraters, B., T.C. van Leeuwen, J.W. Reijs, L.J.M. Boumans, H.F.M. Aarts,
C.H.G. Daatselaar, G.J. Doornewaard, D.W. de Hoop, J.J. Schröder,
G.L. Velthof en M.H. Zwart (2007b). Landbouwpraktijk en
waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie.
Beschrijving van de meetnetopzet voor de periode 2006-2009 en de
inhoud van de rapportages vanaf 2008. Bilthoven, RIVM
Rapport 680717001.
Fraters, B., J.W. Reijs, T.C. van Leeuwen en L.J.M. Boumans (2008).
Landelijk Meetnet Effecten Mestbeleid. Resultaten van de monitoring
van waterkwaliteit en bemesting in meetjaar 2006 in het
derogatiemeetnet. Bilthoven, RIVM Rapport 680717004.
Ham, A. van den, N.W.T.H. van den Berkmortel, J.W. Reijs,
G.J. Doornewaard, K. Hoogendam en C.H.G. Daatselaar (2010).
Mineralenmanagement en economie op melkveebedrijven. Gegevens
uit de praktijk. LEI Wageningen UR, Den Haag, Brochure 09-066.
Hooijboer, A.E.J., A. van den Ham, L.J.M. Boumans, C.H.G. Daatselaar,
G.J. Doornewaard en E. Buis (2013). Landbouwpraktijk en
waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie.
Resultaten meetjaar 2011 in het derogatiemeetnet. Bilthoven, RIVM
Rapport 680717034.
Hooijboer, A.E.J., T.J. de Koeijer, A. van den Ham, L.J.M. Boumans, H.
Prins, C.H.G. Daatselaar en E. Buis (2014). Landbouwpraktijk en
waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in
2012. Bilthoven, RIVM Rapport 680717037.
Kleinbaum, D.G., L.L. Kupper en K.E. Muller (1997). Applied regression
analysis and other multivariable methods. Boston, International
Thomson Publishing Services.
LNV (2000). 15505 Tabellenbrochure MINAS.
Pagina 64 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Lukács, S., T.J. de Koeijer, H. Prins, A. Vrijhoef, L.J.M. Boumans, C.H.G.
Daatselaar en A.E.J. Hooijboer (2015). Landbouwpraktijk en
waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in
2013. Bilthoven, RIVM Rapport 2015-0071.
Payne, R.W. (2000). The guide to GenStat. Part 2: Statistics. (Chapter
5, REML analysis of mixed models). Rothamsted, Lawes Agricultural
Trust (Rothamsted Experimental Station).
Poppe, K.J. (2004). Het Bedrijven-Informatienet van A tot Z. Den Haag,
LEI, Rapport 1.03.06.
Prins, H, T. van Leeuwen en L.J.M. Boumans (2015). Landbouwpraktijk
en waterkwaliteit op melkveebedrijven ingedeeld naar
beweidingsintensiteit. In: LMM e-nieuws juli 2015.
RVO.nl (2015). Derogatierapportage.
Velthof, G.L., en E. Hummelink (2012). Risico op nitraatuitspoeling bij
scheuren van grasland in het voorjaar. Wageningen, Alterra, Alterrarapport 2292.
Verloop, K. (2013). Limits of effective nutrient management in dairy
farming: analyses of experimental farm De Marke, PhD thesis,
Wageningen University, Wageningen.
Welham, S., B. Cullis, B. Gogel, A. Gilmour en R. Thompson (2004).
Prediction in linear mixed models. Australian and New Zealand
Journal of Statistics 46(3): 325-347.
Zwart, M.H., G.J. Doornewaard, L.J.M. Boumans, T.C. van Leeuwen,
B. Fraters en J.W. Reijs (2009). Landbouwpraktijk en waterkwaliteit
op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie. Resultaten
meetjaar 2007 in het derogatiemeetnet. Bilthoven, RIVM Rapport
680717008.
Zwart, M.H., C.H.G. Daatselaar, L.J.M. Boumans en G.J. Doornewaard
(2010). Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven
aangemeld voor derogatie. Resultaten meetjaar 2008 in het
derogatiemeetnet. Bilthoven, RIVM Rapport 680717014.
Zwart, M.H., C.H.G. Daatselaar, L.J.M. Boumans en G.J. Doornewaard
(2011). Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven
aangemeld voor derogatie. Resultaten meetjaar 2009 in het
derogatiemeetnet. Bilthoven, RIVM Rapport 680717022.
Websites
CBS, Landbouwtelling: http://statline.cbs.nl

Pagina 65 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Pagina 66 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Bijlage 1
Selectie en werving van deelnemers aan het
derogatiemeetnet

B1.1

Inleiding
In deze bijlage worden de selectie en werving van de driehonderd
melkvee- en overige graslandbedrijven in het derogatiemeetnet nader
toegelicht. Zoals in de hoofdtekst al is aangegeven, is het
derogatiemeetnet onderdeel geworden van het Landelijk Meetnet
effecten Mestbeleid (LMM). De selectie en werving van bedrijven voor
het derogatiemeetnet zijn vergelijkbaar met die van deelnemers aan
andere onderdelen van het LMM. Op basis van de, destijds, meest
recente Landbouwtellingsgegevens (2005) is voor elk van de vier regio’s
een steekproefpopulatie afgebakend. De steekproefpopulaties zijn
vervolgens opgedeeld in groepen bedrijven (de strata) van eenzelfde
grondwaterlichaam, bedrijfstype en bedrijfseconomische omvang. Uit
deze verdeling is het aantal gewenste steekproefbedrijven per stratum
afgeleid. Hierbij is behalve naar het aandeel in de totale oppervlakte
cultuurgrond (hoe groter het areaal cultuurgrond in een bepaald
stratum, des te meer steekproefbedrijven gewenst), ook gekeken naar
een minimale vertegenwoordiging per grondwaterlichaam.
De werving van bedrijven is in eerste instantie gericht op bedrijven in
het Bedrijveninformatienet (BIN; verslagjaar 2006). Daarbij zijn alle
geschikte bedrijven uit het BIN benaderd die zich voor derogatie in 2006
hadden aangemeld. Na afloop van de werving onder BIN-bedrijven is
nagegaan in welke strata aanvulling nodig was. Aanvullende bedrijven
zijn geselecteerd uit een bestand van Dienst Regelingen (DR) van het
ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit waarin alle
bedrijven waren opgenomen die zich in 2006 voor derogatie hadden
aangemeld. Van de aanvullend gekozen deelnemers nemen er vijftien
tevens deel aan het onderzoeksproject Koeien & Kansen
(www.koeienenkansen.nl).
Ook voor de vervanging van afvallers tussen 2006 en 2014 geldt dat
nieuwe deelnemers bij voorkeur zijn geselecteerd uit bedrijven die reeds
deelnemen aan het LMM en het BIN. Het voordeel van deze werkwijze is
dat van nieuw opgenomen bedrijven in het derogatiemeetnet ook van
eerdere jaren waterkwaliteitsbemonsteringen en/of bedrijfsvoering data
beschikbaar zijn.

B1.2

Afbakening van de steekproefpopulaties
Vergelijkbaar met LMM is een beperkt aantal bedrijven uit het
Landbouwtellingsbestand dat zich wel had aangemeld voor derogatie
buiten de steekproef gehouden. Allereerst worden zeer kleine bedrijven
(met een bedrijfseconomische omvang kleiner dan 25.000 NSO
(Nederlandse Standaard Output) voor deelname aan het
derogatiemeetnet uitgesloten. Hetzelfde geldt voor bedrijven met een
biologische productiewijze. Deze bedrijven mogen per definitie
(ongeacht het percentage grasland of mestsoort) niet meer dan
170 kg N per hectare uit dierlijke mest gebruiken. Verder wordt, om een
zekere mate van oppervlakterepresentativiteit te waarborgen, een
Pagina 67 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

minimum bedrijfsgrootte van tien hectare cultuurgrond aangehouden.
Ten slotte wordt bij de selectie voor de derogatiemonitoring een
minimum percentage grasland van 60% gehanteerd. Motieven voor een
selectie-eis onder het wettelijk vereiste minimum van 70% (vanaf 2014
80%) zijn praktische en definitieverschillen tussen de Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland (RVO) en LEI Wageningen UR bij de registratie
van bedrijfsgegevens. Door deze verschillen kunnen de percentages
grasland op basis van het BIN afwijken van die volgens de registratie bij
RVO. Een aanvullende reden is dat ondernemers het percentage
grasland per jaar kunnen aanpassen, zodat dat percentage een volgend
jaar weer hoger kan zijn dan 70% dan wel 80%.
Ter illustratie van de gevolgen van de hiervoor genoemde selectiecriteria
wordt verwezen naar Tabellen B1.1 en B1.2. Daarin worden de bedrijven
(Tabel B1.1) en de arealen (Tabel B1.2) in de steekproefpopulatie
afgeleid van de Landbouwtelling 2014 en een bestand van RVO met
ruim 19.300 BRS-nummers (het bedrijfsrelatienummer waaronder
bedrijven staan geregistreerd bij RVO) van bedrijven die zich voor het
jaar 2014 voor derogatie hebben aangemeld. Omdat 446 BRS-nummers
niet in de Landbouwtelling 2014 bleken voor te komen, is ervoor
gekozen om in de tabellen geen absolute aantallen bedrijven en
hectares op te nemen. In plaats daarvan worden de aantallen
uitgesloten bedrijven en hectares cultuurgrond uitgedrukt als percentage
van de ruim 18.900 bedrijven waarvoor wel gegevens in de
Landbouwtelling 2014 beschikbaar bleken.
Tabel B 1.1: het aandeel melkvee- en overige graslandbedrijven (%) dat in de
steekproefpopulatie van het derogatiemeetnet in 2014 is vertegenwoordigd

Verdeling aantal bedrijven
Melkveebedrijven

Overige
graslandbedrijven

Totaal

Alle bedrijven
aangemeld voor
derogatie in 2014

75%

25%

100%

Bedrijven <25.000 SO

0,1%

8,8%

8,9%

Biologische bedrijven

0,2%

0,2%

0,4%

Bedrijven <10 hectare

0,7%

1,6%

2,3%

Bedrijven <60%
grasland van
cultuurgrond

0,0%

0,0%

0,0%

Steekproefpopulatie

74%

15%

88%

Bron: CBS-Landbouwtelling 2014, bewerking LEI.

Pagina 68 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel B 1.2: het aandeel cultuurgrond op melkvee- en overige graslandbedrijven
(%) dat in de steekproefpopulatie van het derogatiemeetnet in 2014 is
vertegenwoordigd

Verdeling areaal cultuurgrond
Melkveebedrijven

Overige
graslandbedrijven

Totaal

Alle bedrijven
aangemeld voor
derogatie in 2014

88%

12%

100%

Bedrijven <25.000 SO

0,0%

1,5%

1,5%

Biologische bedrijven

0,3%

0,1%

0,4%

Bedrijven <10 hectare

0,1%

0,3%

0,4%

Bedrijven <60%
grasland cultuurgrond

0,0%

0,0%

0,0%

Steekproefpopulatie

88%

10%

98%

Bron: CBS-Landbouwtelling 2014, bewerking LEI.

De Tabellen B1.1 en B1.2 laten zien dat 75% van de voor 2014
aangemelde derogatiebedrijven en 88% van het bijbehorende areaal
cultuurgrond betrekking hebben op gespecialiseerde melkveebedrijven.
Vrijwel alle melkveebedrijven vallen ook binnen de selectiecriteria
waarop de steekproefpopulatie voor het derogatiemeetnet is
afgebakend. Uitgesloten bedrijven zijn vooral overige graslandbedrijven
met een geringe omvang aan SO en cultuurgrond. Als gevolg van de
selectiecriteria valt 12% van de voor derogatie aangemelde bedrijven
buiten de steekproefopzet. Deze bedrijven hebben niet meer dan 2,3%
van het areaal waarop derogatie is aangevraagd.
B1.3

Toelichting per stratificatievariabele
De derogatiebeschikking vereist een monitoringnetwerk dat behalve
voor alle bodemtypen ook representatief is voor bemestingspraktijk en
bouwplan (artikel 8 van de derogatiebeschikking). Om die reden is er bij
de inrichting van het derogatiemeetnet voor gekozen om behalve naar
regio verder te stratificeren naar bedrijfstype, -omvang (grootteklasse)
en grondwaterlichaam. Vanaf 2012 is de stratificatie naar
grondwaterlichaam vervangen door een stratificatie naar deelgebied. De
stratificatievariabelen worden hierna toegelicht.

B1.4

Indeling naar bedrijfstype
Vanaf 2011 past LMM de Standaard Output (SO) toe als maat voor de
economische omvang van een bedrijf als vervanger van de Nederlandse
grootte-eenheid (NGE) (Van der Veen et al., 2012). Standaard Output
refereert aan de standaardwaarde van de productie van een bedrijf. De
SO van een agrarisch product (gewas of dierlijk product) is de
gemiddelde geldwaarde van de agrarische output tegen de prijzen die de
agrariër ontvangt, uitgedrukt in euro per hectare of per dier. Er is een
regionale SO-coëfficiënt voor elk product als een gemiddelde waarde
over een referentieperiode (vijf jaar). Nederland bestaat hiervoor uit één
regio. De som van alle SO per hectare gewas en per dier op een bedrijf
is een maat voor de totale bedrijfsomvang, uitgedrukt in euro’s. Een
Pagina 69 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

bedrijf wordt als ‘gespecialiseerd’ bedrijf getypeerd wanneer een
belangrijk deel (veelal minimaal twee derde) van de totale
bedrijfsomvang uit een bepaalde productierichting (bijvoorbeeld
melkvee, akkerbouw of varkens) komt. In totaal worden in de SOtypering acht hoofdbedrijfstypen onderscheiden, waarvan vijf zuivere en
drie gecombineerde. De vijf zuivere hoofdbedrijfstypen zijn: akkerbouw,
tuinbouw, blijvende teelten (fruitteelt en boomkwekerij), graasdieren en
hokdieren (intensieve veehouderij). Gecombineerde bedrijven worden
opgedeeld in gewassencombinaties, veeteeltcombinaties en de gewasen veeteeltcombinaties. Elk hoofdbedrijfstype bestaat weer uit meerdere
bedrijfstypen. Zo kunnen binnen de graasdierenbedrijven weer
gespecialiseerde melkveebedrijven worden onderscheiden.
Binnen de groep bedrijven die zich voor derogatie aangemeld hebben,
vormen melkveehouderijbedrijven een grote homogene groep die 88%
van de oppervlakte cultuurgrond gebruikt (Tabel B1.2). 12% van het
areaal is gelegen op bedrijven van een ander bedrijfstype. Om maximaal
representatief te zijn voor bouwplannen en bemestingspraktijken is
ervoor gekozen ook deze bedrijven in het monitoringnetwerk op te
nemen. De circa 25% niet-melkveebedrijven (Tabel B1.1) kunnen van
diverse typen zijn, maar worden in deze publicatie omschreven als
overige graslandbedrijven, omdat het grootste deel van de cultuurgrond
uit grasland bestaat.
B1.5

Indeling naar bedrijfseconomische omvang
Behalve naar bedrijfstype wordt ook gestratificeerd naar
bedrijfseconomische omvang, waarbij vier grootteklassen worden
onderscheiden. Op die manier wordt voorkomen dat bedrijven met een
kleinere of juist grotere economische omvang sterker vertegenwoordigd
zijn. Ook bij het bepalen van de bedrijfseconomische omvang worden de
SO’s gebruikt.

B1.6

Indeling naar grondsoort deelgebied per regio
In het kader van het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid is Nederland
in vier grondsoortregio’s verdeeld. Binnen deze regio’s worden weer
deelgebieden onderscheiden. Op basis van viercijferige
postcodegebiedjes zijn in totaal veertien deelgebieden gedefinieerd. Bij
de selectie van deelnemers voor het derogatiemeetnet is binnen elke
regio een spreiding (en minimale vertegenwoordiging) nagestreefd over
de, in oppervlakte cultuurgrond gemeten, belangrijkste deelgebieden.
Binnen de Zandregio zijn zeven deelgebieden onderscheiden, te weten:
Veenkoloniën, Noordelijk zand I, Noordelijk zand II, Oostelijk zand,
Centraal zand, Zuidelijk zand en tot slot het deelgebied Duinen en
Waddeneilanden. De Lössregio kent geen verdere indelingen. De
Veenregio is opgedeeld in twee deelgebieden, te weten Noordelijk
veenweide en Westelijk veenweide. Binnen de Kleiregio zijn vier
deelgebieden onderscheiden. Dit zijn Noordelijk klei, Hollandse
droogmakerijen en IJsselmeerpolders, Zuidwestelijk zeeklei en
deelgebied Rivierklei.
Beleidsmatig kennen de grondsoortregio’s weer net een andere indeling.
In deze beleidsindeling heeft de Zandregio vier beleidsgebieden, te
Pagina 70 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

weten Zand noord, Zand midden, Zand zuid en Zand west. De Lössregio
vormt één beleidsgebied. In de Veenregio worden beleidsmatig
Veenweide noord en Veenweide west onderscheiden. De Kleiregio kent
vier beleidsgebieden; Zeeklei noord, Zeeklei centraal, Zeeklei zuidwest
en Rivierklei (Figuur B1.1).
Het onderscheid Zand-250 en Zand-230 dat in dit rapport is gehanteerd,
is gebaseerd op de beleidsgebieden in de Zandregio. In Zand noord en
Zand west, bedraagt de maximale derogatie 250 kg stikstof per hectare.
In Zand midden en Zand zuid geldt 230 kg stikstof per hectare als
maximale derogatie op zandgronden.

Figuur B1.1: grondsoortregio’s en hun beleidsgebieden in het LMM

Pagina 71 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

In de jaren 2006 tot 2013 is binnen de regio’s naar grondwaterlichaam
(Verhagen et al., 2006) gestratificeerd. In die jaren waren geografische
indelingen zoals die naar grondwaterlichaam nog gebaseerd op
gemeentegrenzen. De overgang naar de stratificatie naar deelgebied viel
samen met de overgang van indelingen op basis van gemeenten naar de
(meer nauwkeurige en stabielere) indeling van regio’s en deelgebieden
op basis van postcode (vanaf BIN 2013).
Voor de Kaderrichtlijn Water zijn in Nederland in totaal twintig
grondwaterlichamen onderscheiden (Verhagen et al., 2006). Bij de
samenstelling van het derogatiemeetnet is binnen elke regio een
spreiding (en minimale vertegenwoordiging) nagestreefd over de, in
oppervlakte cultuurgrond gemeten, belangrijkste grondwaterlichamen.
Als uitgangspunt bij het bepalen van het grondwaterlichaam per bedrijf
is de gemeente genomen waarin het bedrijf post ontvangt. In
gemeenten waarbinnen meerdere lichamen blijken te liggen, zijn alle
bedrijven aan het grootste grondwaterlichaam toegekend.
Binnen de Zandregio zijn vijf grondwaterlichamen als deelgebied
onderscheiden, te weten: Eems, Maas, Rijn-Midden, Rijn-Noord en RijnOost. De overige bedrijven (in andere grondwaterlichamen binnen de
regio) zijn in het zesde deelgebied ‘overig’ ingedeeld. De Lössregio
omvat alleen het grondwaterlichaam ‘Krijt’ en is daarom niet verder
ingedeeld. De Veenregio is opgedeeld in vier deelgebieden, te weten de
grondwaterlichamen Rijn-Noord, Rijn-Oost, Rijn-West en ‘overig’. Binnen
de Kleiregio zijn vijf deelgebieden onderscheiden. Omdat binnen het
Zuidwestelijk zeekleigebied meerdere grondwaterlichamen gelegen zijn
(zonder duidelijke dominantie), is deze hele Kleiregio als apart
deelgebied aangehouden. Daarnaast zijn drie grondwaterlichamen
onderscheiden: Eems, Rijn-Noord en Rijn-West (voor zover buiten het
Zuidwestelijke zeekleigebied gelegen) als apart deelgebied
aangehouden. Het vijfde deelgebied betreft de bedrijven in de overige,
niet verder ingedeelde gemeenten.
Literatuur
Veen, H.B. van der, I. Bezlepkina, P. de Hek, R. van der Meer en H.C.J.
Vrolijk (2012). Sample of Dutch FADN 2009-2010: design principles
and quality of the sample of agricultural and horticultural holdings.
Den Haag, LEI-Wageningen-UR, Rapport 2012-061.
Verhagen, F.Th., A. Krikken en H.P. Broers (2006). Draaiboek
monitoring grondwater voor de Kaderrichtlijn Water.
’s-Hertogenbosch, Royal Haskoning, Rapport
9S1139/R00001/900642/DenB.
Websites
Website CBS, Landbouwtelling: http://statline.cbs.nl
Website Koeien & Kansen: http://www.koeienenkansen.nl

Pagina 72 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Bijlage 2

Monitoring van landbouwkarakteristieken

In deze bijlage wordt een toelichting gegeven op de monitoring van de
gegevens over de landbouwpraktijk in het Bedrijveninformatienet (BIN)
van het LEI en de daaruit berekende bemesting (paragraaf B2.2), de
berekening van de gras- en snijmaïsopbrengsten (paragraaf B2.3) en de
berekening van de nutriëntenoverschotten (paragraaf B2.4).
B2.1

Algemeen
De monitoring van de landbouwpraktijkgegevens wordt door het LEI in
het BIN verzorgd. Dit is een gestratificeerde steekproef van ongeveer
1500 land- en tuinbouwbedrijven, waarvan een gedetailleerde set
financieel-economische en milieutechnische gegevens wordt bijgehouden.
Het BIN representeert bijna 95% van de totale agrarische productie in
Nederland (Poppe, 2004; Binternet, 2013). Circa 45 fulltime LEImedewerkers zijn belast met het vergaren en vastleggen van
bedrijfsgegevens in het BIN. Zij verwerken alle facturen van de bedrijven
die deelnemen. Ook inventariseren zij begin- en eindvoorraden en
aanvullende gegevens, zoals het bouwplan, het beweidingsysteem en de
samenstelling van de veestapel. Deelnemers ontvangen van het LEI een
deelnemersverslag waarin vooral jaartotalen staan opgenomen (zoals een
verlies- en winstrekening en balans). Vanzelfsprekend worden gegevens
bij het bewerken tot informatie voor deelnemers of onderzoekers op
inconsistenties gecontroleerd, omdat naast financiële ook fysieke stromen
zijn geregistreerd.
De meeste gegevens in het BIN worden omgerekend naar jaartotalen,
die worden gecorrigeerd voor voorraadmutaties. Het krachtvoerverbruik
per jaar volgt dus uit de som van alle aankopen tussen twee
balansdatums minus alle verkopen plus de beginvoorraad minus de
eindvoorraad. Het gebruik aan meststoffen is ook bekend per gewas en
wordt behalve op jaarbasis ook op groeiseizoenbasis berekend. Dat
groeiseizoen loopt vanaf het moment dat de voorvrucht is geoogst tot
en met de oogst van het gewas.
Bemesting, opbrengst en nutriëntenoverschotten worden uitgedrukt per
oppervlakte-eenheid. Hiervoor wordt de totale Nederlandse oppervlakte
aan cultuurgrond gebruikt. Dit is de grond die door het bedrijf
daadwerkelijk wordt bemest en gebruikt voor gewasproductie. Verhuurd
land, natuurland, sloten, bebouwde en verharde oppervlakten en
grasland dat niet wordt gebruikt voor voerproductie (bijvoorbeeld erf of
campingterrein) zijn niet meegenomen in deze oppervlakte.

B2.2

Berekening van bemesting
Er dient volgens het derogatiebesluit (EU, 2014) gerapporteerd te
worden over de bemesting en het rendement (gewasopbrengst)
(artikel 10, lid 1a). Dit artikel stelt (paragraaf 1.2): ‘De bevoegde
autoriteiten dienen .... een verslag bij de Commissie in met de volgende
informatie: gegevens over de bemesting op alle landbouwbedrijven
waaraan een individuele derogatie is verleend, met inbegrip van
informatie over het rendement en de bodemsoorten;’
Pagina 73 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Bij de presentatie over nutriëntengebruiken wordt onderscheid gemaakt
naar vier regio’s (de Kleiregio, de Veenregio, de Zandregio en de
Lössregio). Er wordt verslag gedaan van bemesting op bedrijfsniveau,
maar er wordt ook onderscheid gemaakt naar bemesting op bouwland
en grasland.
B2.2.1

Berekening mestgebruik
Dierlijk mestgebruik op het bedrijf
Voor de berekening van het nutriëntengebruik via dierlijke mest wordt
allereerst de productie van mest op het eigen bedrijf berekend. Voor
stikstof betreft het de nettoproductie na aftrek van gasvormige verliezen
uit stal en opslag. De mestproductie van graasdieren wordt berekend
door het gemiddeld aantal aanwezige dieren te vermenigvuldigen met
wettelijke excretieforfaits (RVO, 2016, Tabellen 4 en 6). Uitzondering
hierop vormen bedrijven die gebruikmaken van de zogenaamde
Handreiking (zie kopje 'Bedrijfsspecifiek dierlijk mestgebruik' verderop
in deze bijlage). De mestproductie van staldieren wordt berekend aan de
hand van de wettelijk vastgestelde forfaits voor stikstof en de WUM voor
fosfaat.
Tevens wordt van alle aan- en afgevoerde meststoffen en voorraden
(kunstmest, dierlijke mest en overige organische meststoffen) de
hoeveelheid geregistreerd. De hoeveelheden stikstof en fosfaat in
kunstmest en overige organische meststoffen worden afgeleid van
jaaroverzichten van leveranciers. Indien geen specifieke gegevens van
de leverantie bekend zijn, wordt vermenigvuldigd met een normatieve
samenstelling (NMI, 2013).
Van aan- en afgevoerde organische meststoffen worden in principe de
hoeveelheden stikstof en fosfaat via bemonstering vastgelegd. Indien
geen bemonstering heeft plaatsgevonden, worden voor aangevoerde
meststoffen forfaitaire gehalten per mestsoort gebruikt (RVO, 2016,
Tabel 5). Indien geen bemonsteringsresultaten beschikbaar zijn, wordt
bij de afvoer van bedrijfseigen mest de bedrijfsspecifieke
mineraleninhoud per m3 mest gebruikt. Voorwaarde hiervoor is dat het
bedrijf gebruikmaakt van de BEX of stalbalans. Voor de overige
bedrijven worden de forfaitaire gehalten gebruikt.
De totale hoeveelheid gebruikte mest op bedrijfsniveau wordt
vervolgens berekend als:
Mestgebruik bedrijf =
Productie + Beginvoorraad – Eindvoorraad + Aanvoer – Afvoer
Bedrijfsspecifiek dierlijk mestgebruik
Vanaf landbouwpraktijkjaar 2007 is de berekening van de mestproductie
aangepast voor bedrijven die gebruikmaken van de Handreiking
bedrijfsspecifieke excretie melkvee (LNV, 2010). Op deze bedrijven
wordt de mestproductie niet forfaitair maar bedrijfsspecifiek berekend,
als is voldaan aan de volgende criteria:
• het betreft een gespecialiseerd melkveebedrijf volgens SOtypering;
• de melkveestapel is minimaal 67% van de totale hoeveelheid
fosfaat-GVE aan graasdieren;
Pagina 74 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

•
•

er zijn geen hokdieren op het bedrijf aanwezig;
het bedrijf geeft zelf aan gebruik te maken van bedrijfsspecifieke
excretie.

Voor de berekening van de bedrijfsspecifieke excretie van de
melkveestapel wordt de Handreiking bedrijfsspecifieke excretie melkvee
vanaf 1 januari 2009 als uitgangspunt gebruikt (LNV, 2010). De
gebruikte rekensystematiek wijkt op twee punten af van de Handreiking
(LNV, 2010):
• de VEM-opname uit snijmaïs wordt (zoals ook in
Aarts et al., 2008 is toegepast) direct afgeleid uit de door de
ondernemer opgegeven snijmaïsopbrengsten, gecorrigeerd voor
voorraden, terwijl deze in de Handreiking via een
correctiemethodiek wordt berekend;
• de verdeling van VEM uit grasproducten over vers gras en
geconserveerd gras wordt gebaseerd op het exacte aantal door
de ondernemer opgegeven weide-uren terwijl in de Handreiking
(LNV, 2010) en in Aarts et al. (2008) drie klassen worden
gedefinieerd op basis van de opgegeven beweiding.
Bemesting op bouwland en grasland
De hoeveelheid meststoffen die wordt gebruikt op bouwland wordt in het
BIN direct geregistreerd. Behalve de soort en hoeveelheid wordt ook het
tijdstip van toediening vastgelegd. De toegediende hoeveelheden
stikstof en fosfaat op bouwland worden bepaald door de hoeveelheid
mest (in tonnen of kuub) te vermenigvuldigen met:
• bemonsteringsresultaten (indien beschikbaar) of;
• bedrijfsspecifieke mineraleninhoud, indien mestproductie
bedrijfsspecifiek wordt berekend (zie hiervoor), anders;
• forfaits (RVO, 2016, Tabel 5).
De bemesting op grasland wordt berekend als de sluitpost:
verbruik op grasland = verbruik op bedrijfsniveau minus verbruik op
bouwland. Voor bedrijven met minder dan 25% gras 3 wordt grasland op
basis van allocaties bemest en is bouwland de sluitpost. Dit gebruik op
grasland bestaat uit mest die is uitgereden en mest die bij beweiding
direct door grazende dieren op het grasland wordt uitgescheiden
(weidemest). De hoeveelheid nutriënten in weidemest wordt berekend
door per diercategorie het percentage van de tijd op jaarbasis dat de
dieren weiden te vermenigvuldigen met de berekende excretie.
Gebruik werkzame stikstof
Het totale stikstofgebruik wordt uitgedrukt in kilogram werkzame
stikstof. De hoeveelheid werkzame stikstof wordt berekend door de
totale hoeveelheid stikstof in organische meststoffen te
vermenigvuldigen met de werkingscoëfficiënten zoals weergegeven in
Tabel 3 (RVO, 2016, Tabel 3). Daar wordt de hoeveelheid stikstof uit
kunstmeststoffen nog bijgeteld met een werkingscoëfficiënt van 100%.
Er is sprake van een lagere werkingscoëfficiënt (45% in plaats van 60%
vanaf 2008) voor alle op het bedrijf geproduceerde en aangewende
graasdierenmest indien op het bedrijf beweiding door de melkkoeien
3

Voor dit rapport niet relevant omdat minimaal 70% (80% vanaf 2014) grasland vereist is voor derogatie.

Pagina 75 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

wordt toegepast. In het geval van najaarsbemesting met vaste mest van
bouwland op klei- en veengrond wordt met een lagere maar eveneens
wettelijke werkingscoëfficiënt gerekend. In alle andere gevallen is de
werkingscoëfficiënt alleen afhankelijk van het type mest.
Gebruik fosfaat
Fosfaatgebruik wordt uitgedrukt in kilogram fosfaat. Bij de berekening
van het gebruik worden alle meststoffen (kunstmest, dierlijke mest en
overige organische mest) meegenomen.
Gebruiksnormen
De gemiddelde gebruiksnormen voor grasland en bouwland worden
berekend door de oppervlakten van de in het BIN aanwezige gewassen
te wegen met de gebruiksnormen zoals weergegeven in de Tabellen 1
en 2 (RVO, 2016, Tabel 1 en 2). Voor fosfaat is vanaf 2010 sprake van
fosfaatdifferentiatie (afhankelijk van de fosfaattoestand van de bodem).
Voor het bepalen van de fosfaattoestand van de bodem worden de
resultaten van het bodemonderzoek in het BIN geregistreerd. Indien de
fosfaattoestand onbekend is, wordt uitgegaan van fosfaattoestand hoog.
B2.2.2

Onder- en bovengrenzen
Bij de LMM-bedrijven moeten de bemestingen met kunstmest, dierlijke
mest en overige organische mest afzonderlijk, zowel voor stikstof als
voor fosfaat, binnen de grenzen van waarschijnlijkheid vallen voor het
LMM om eventuele fouten bij de vastlegging van data eruit te halen. Dat
geldt ook voor de totale bemesting (kunstmest + dierlijke mest +
overige organische mest). Tabel B2.1 geeft de grenzen weer die
gebruikt worden voor niet-biologische melkveebedrijven.

Pagina 76 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel B 2.1: onder- en bovengrenzen voor gebruik van kunstmest, dierlijke
mest, overige organische mest en totaal van kunstmest + dierlijke mest +
overige organische mest in kg stikstof per ha en kg fosfaat per ha op nietbiologische melkveebedrijven1, 2

Nutriënt + vorm
Stikstof
Kunstmest
Kunstmest
Dierlijke mest
Dierlijke mest
Overige organische mest
Overige organische mest
Totaal mest
Totaal mest
Fosfaat
Kunstmest
Kunstmest
Dierlijke mest
Dierlijke mest
Overige organische mest
Overige organische mest
Totaal mest
Totaal mest

Onder-/bovengrens

kg per ha

Ondergrens
Bovengrens
Ondergrens
Bovengrens
Ondergrens
Bovengrens
Ondergrens
Bovengrens

0
400
0
500
0
400
50
700

Ondergrens
Bovengrens
Ondergrens
Bovengrens
Ondergrens
Bovengrens
Ondergrens
Bovengrens

0
160
0
250
0
200
25
350

1

Valt voor een bedrijf een waarde buiten de grenzen van Tabel B2.1, dan worden de
nutriëntenstromen van dat bedrijf als onvolledig beschouwd en wordt zo’n bedrijf voor de
berekening van de nutriëntenstromen niet meegenomen.
2
Deze tabel beperkt zich tot de onder- en bovengrenzen die worden gehanteerd ten
aanzien van het mestgebruik op bedrijfsniveau op niet-biologische melkveebedrijven. Op
andere typen bedrijven worden andere grenzen gehanteerd. Daarnaast worden ook op
andere kengetallen en indicatoren onder- en bovengrenzen toegepast.

B2.3

Berekening gras- en snijmaïsopbrengsten

B2.3.1

Opzet rekenmodule
De opzet van de rekenmodule voor het bepalen van de gras- en
snijmaïsopbrengst in het BIN is grotendeels gelijk aan de procedure
beschreven in Aarts et al. (2005, 2008). De rekenmodule begint met het
vaststellen van de energiebehoefte van de melkveestapel op basis van
de gerealiseerde melkproductie en groei. In het BIN worden alle
transacties en voorraadmutaties met voedermiddelen geregistreerd.
Hiermee wordt eerst in beeld gebracht welk deel van de energiebehoefte
wordt gedekt door aangekocht voer. Vervolgens wordt de
energieopname uit zelfgeproduceerde snijmaïs en andere
voedergewassen (anders dan grasland) bepaald door metingen en
gehalten van de kuilvoorraden, voor zover deze beschikbaar zijn. De
snijmaïsopbrengst wordt dan bepaald door de conserveringsverliezen op
te tellen bij de aangelegde hoeveelheid snijmaïs. Indien kuilmetingen
niet betrouwbaar beschikbaar zijn, wordt voor de zelfgeproduceerde
snijmaïs en andere voedergewassen teruggevallen op een schatting van
de verse opbrengsten van de ondernemer en/of zijn adviseur.
Vervolgens wordt ervan uitgegaan dat in de resterende energiebehoefte
is voorzien door middel van zelfgeproduceerd gras. Via het in het BIN
geregistreerde aantal beweidingsdagen wordt een verdeling afgeleid
tussen energieopname uit vers gras en uit geconserveerd gras. De
Pagina 77 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

voorgaande procedure brengt in beeld hoeveel VEM door de veestapel
door de dieren is opgenomen uit zelfgeproduceerd voer. De N- en Popname worden vervolgens berekend door deze VEM-opname te
vermenigvuldigen met de N:VEM- en P:VEM-verhoudingen. Ten slotte
wordt de N-, P-, kVEM- en kg ds-opbrengst van grasland berekend door
de opname te vermeerderen met de hoeveelheid N, P, kVEM en kg ds
die gemiddeld verloren gaan bij het vervoederen en conserveren.
B2.3.2

Selectiecriteria
De gehanteerde rekenmodule is niet voor alle bedrijven toepasbaar. Op
gemengde bedrijven is het vaak lastig om de productstromen tussen
verschillende productie-eenheden op een zuivere manier te scheiden. De
methode wordt, overeenkomstig Aarts et al. (2008), daarom alleen
toegepast op bedrijven die voldoen aan de volgende criteria:
• het betreft een gespecialiseerd melkveebedrijf volgens SOtypering;
• de melkveestapel is minimaal 67% van de totale hoeveelheid
fosfaat-GVE aan graasdieren;
• er zijn geen hokdieren op het bedrijf aanwezig.
De volgende selectiecriteria voor het toepassen van de methode zijn niet
overgenomen van Aarts et al. (2008):
• minimaal 15 hectare voedergewassen;
• minimaal 30 melkkoeien;
• minimaal 4500 kg meetmelk per koe per jaar.
Deze criteria zijn buiten beschouwing gelaten omdat ze in de studie van
Aarts et al. (2008) zijn gebruikt om uitspraken te doen over de populatie
‘gangbare’ melkveebedrijven. In het Derogatiemeetnet is de populatie
reeds bepaald (vast meetnet van driehonderd bedrijven) en kunnen
deze criteria dus achterwege blijven. Daarnaast worden met betrekking
tot de uitkomsten, overeenkomstig Aarts et al. (2008), de volgende
waarschijnlijkheidsgrenzen voor opbrengsten gehanteerd:
• snijmaïsopbrengst: 5.000-22.000 kg droge stof per hectare;
• graslandopbrengst: 4.000-20.000 kg droge stof per hectare.
Van opbrengsten die niet binnen dit bereik vallen, wordt verondersteld
dat ze worden veroorzaakt door fouten in de registratie. De betreffende
bedrijven worden eveneens uitgesloten van rapportage voor zover het
de opbrengsten van gras en snijmaïs betreft.

B2.3.3

Afwijkingen van Aarts et al. (2008)
In enkele gevallen is afgeweken van de procedure beschreven in
Aarts et al. (2005, 2008), omdat er gedetailleerdere informatie
beschikbaar was of omdat de procedure niet op een vergelijkbare wijze
kon worden ingebouwd in het LMM-model. Het betreft de volgende
zaken:
1 samenstelling van graskuil en snijmaïs
2 toeslag voor beweiding op basis van daadwerkelijk aantal
weidedagen;
3 verdeling geconserveerd gras - vers gras op basis van
daadwerkelijk aantal weidedagen;
4 conserverings- en vervoederingsverliezen.
Pagina 78 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Ad 1)
In Aarts et al. (2008) is de samenstelling van gras- en snijmaïskuilen
gebaseerd op provinciale gemiddelden van het Bedrijfslaboratorium voor
Grond- en Gewasonderzoek (BLGG). In het BIN is een iets andere
werkwijze gehanteerd. Vanaf 2006 wordt in het BIN ook de
samenstelling van gras- en snijmaïskuilen per bedrijf vastgelegd. In de
BIN-rekenprocedure wordt gebruikgemaakt van deze bedrijfsspecifieke
samenstelling als minimaal 80% van de gewonnen kuilen volledig is
bemonsterd. Indien dit niet het geval is (in een van de kuilen ontbreekt
een van de parameters ds, VEM, N of P), wordt de gemiddelde
samenstelling per grondsoort gebruikt. Deze gemiddelde gras- en
snijmaïskuilsamenstelling worden jaarlijks opgevraagd bij BLGG.
Ad 2)
Bij het berekenen van de energiebehoefte is een zogenaamde
bewegingstoeslag ingerekend. Deze bewegingstoeslag is onder andere
afhankelijk van de beweiding. In Aarts et al. (2008) werd onderscheid
gemaakt in drie vormen van beweiding, namelijk 0 dagen, minder dan
138 dagen en meer dan 138 dagen. In het BIN is vanaf 2004 het exacte
aantal weidedagen bekend en er is voor gekozen om hier ook mee te
rekenen conform Bijlage 2 uit de toelichting Handreiking (LNV, 2010).
Ad 3)
Ook de verdeling van de energieopname uit vers gras en graskuil is, in
tegenstelling tot Aarts et al. (2008), gebaseerd op het in het BIN
geregistreerde aantal weidedagen en/of zomerstalvoedering. Bij
zomerstalvoedering varieert het percentage vers gras tussen 0 en 35%,
bij onbeperkte beweiding tussen 0 en 40% en bij beperkte beweiding
tussen de 0 en 20%. Ook deze berekening wordt uitgevoerd conform
Bijlage 2 uit de toelichting Handreiking (LNV, 2010).
Ad 4)
De informatiebijlage III van Aarts et al. (2008) is niet geheel volledig ten
aanzien van de gehanteerde percentages voor conserveringsverliezen.
Om misverstanden te voorkomen zijn in Tabel B2.2 alle percentages
weergegeven die in het BIN zijn gehanteerd voor de berekening van
conserverings- en vervoederingsverliezen.

Pagina 79 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel B 2.2: gehanteerde percentages voor conservering- en
vervoederingsverliezen.1

Categorie
Natte bijproducten
Aanvullend verbruikt
ruwvoer
Krachtvoer
Melkproducten
Snijmaïs
Kuilgras
Weidegras
Mineralen

Conserveringsverliezen Vervoederingsverliezen
DS
VEM
N
P
DS, VEM, N en P
4
6
1,5 0
2
10
9,5
2
0
5
0
0
4
10
0
0

0
0
4
15
0
0

0
0
1
3
0
0

0
0
0
0
0
0

2
2
5
5
0
2

1
% conserveringsverlies is van de op/in de voeropslag aangevoerde hoeveelheid. %
vervoederingsverlies is van dezelfde hoeveelheden na aftrek van het conserveringsverlies.
Dus 100 kg ds kuilgras op de kuilplaat is 90 kg ds na conservering en 85,5 kg ds in de bek
van het dier.

B2.4

Berekening van nutriëntenoverschotten
Behalve over de bemesting en de gewasopbrengst wordt ook
gerapporteerd over de overschotten aan stikstof en fosfaat op de
bodembalans (in kg N per hectare en fosfaat in kg P2O5 per hectare).
Deze overschotten worden berekend met behulp van een werkwijze
afgeleid van de methode gebruikt en beschreven door
Schröder et al. (2004, 2007). Dit betekent dat naast de aangevoerde
hoeveelheden stikstof en fosfaat in organische meststoffen en
kunstmest en de afgevoerde hoeveelheden stikstof en fosfaat in
gewassen, ook rekening wordt gehouden met andere aanvoerposten,
zoals de netto mineralisatie van organische stof in de bodem,
stikstofbinding door vlinderbloemigen (fixatie) en atmosferische
depositie.
Bij het berekenen van nutriëntenoverschotten op de bodembalans wordt
uitgegaan van een evenwichtssituatie. Er wordt verondersteld dat op de
lange termijn de aanvoer van organische stikstof en fosfaat in de vorm
van gewasresten en organische mest gelijk is aan de jaarlijkse afbraak.
Een uitzondering op deze regel wordt gemaakt voor veen- en
dalgronden, waarvoor wel wordt gerekend met een aanvoerpost door
mineralisatie: voor grasland op veen 160 kg N per hectare en voor
grasland op dalgrond en de overige gewassen op veen- en dalgrond
20 kg N per hectare. Van deze gronden is bekend dat netto mineralisatie
plaatsvindt als gevolg van het grondwaterstandbeheer dat nodig is om
deze gronden landbouwkundig te kunnen gebruiken. Door
Schröder et al. (2004, 2007) wordt het overschot op de bodembalans
berekend door als uitgangspunt de gift van nutriënten aan de bodem te
gebruiken. In deze studie is een boekhouding toegepast om uit
bedrijfsgegevens een overschot naar de bodem te kunnen berekenen.
De gebruikte berekeningsmethodiek voor het stikstofoverschot is
samengevat in Tabel B2.3. Eerst wordt het overschot op
bedrijfsniveauberekend door de in de boekhouding geregistreerde aan-

Pagina 80 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

en afvoer van nutriënten te sommeren. Dit overschot wordt berekend
inclusief voorraadmutaties.
Voor stikstof wordt het berekende overschot op bedrijfsniveau
vervolgens gecorrigeerd voor enkele aan- en afvoerposten naar de
bodem. Voor fosfaat is het overschot naar de bodem gelijk aan het
overschot op bedrijfsniveau. Verdere toelichting op de
berekeningsmethodiek is te vinden in de Tabel.
Tabel B 2.3: gehanteerde berekeningsmethodiek voor het stikstofoverschot naar
de bodem (kg N ha-1 jaar-1)

Omschrijving posten
Aanvoer Kunstmest
bedrijf

Dierlijke en
overige
organische
mest

Voer

Dieren
Plantaardige
producten
(zaai-, planten pootgoed)
Overig

Berekeningsmethodiek
Hoeveelheid
Saldo van alle aanvoer,
afvoer en
voorraadmutatie van
kunstmeststoffen
Saldo van alle aanvoer,
afvoer en
voorraadmutatie van
dierlijke meststoffen en
overige organische
meststoffen als er sprake
is van een nettoverbruik
(aanvoer).
Saldo van alle aanvoer en
voorraadafnames van alle
voedermiddelen
(krachtvoer, ruwvoer en
andere)

Enkel de aanvoer van
dieren.
Enkel de aanvoer van
plantaardige producten.

Gehaltes
Via jaaroverzichten
leverancier. Indien niet
beschikbaar worden
normen gebruikt (NMI,
2013).
Bemonsteringsresultaten of
forfaits (RVO, 2016, Tabel
5). Indien bedrijfsspecifieke
mestproductie bekend
wordt afvoer bedrijfseigen
mest hiervoor gecorrigeerd
(zie B2.2).
Via jaaroverzichten
leverancier. Indien niet
beschikbaar worden
normen gebruikt (CVB,
2012).
Normen voor mengvoer in
2006-2009 gebaseerd op
CBS (2010, 2011). Vanaf
2010 alle mengvoer
bedrijfsspecifiek.
Normen voor graskuil en
snijmaïs gebaseerd op jaarspecifieke gemiddelden per
grondsoortregio afkomstig
van Eurofins.
Forfaits o.b.v. LNV, 2010 en
RVO, 2016, Tabel 7
Gegevens o.b.v. Van Dijk,
2003.

Saldo van alle aanvoer,
afvoer en
voorraadmutatie van alle
overige producten als er
sprake is van een netto
verbruik (aanvoer).
Pagina 81 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Afvoer
bedrijf

Dierlijke
producten
(melk, wol,
eieren)
Dieren
Dierlijke en
overige
organische
mest

Gewassen en
overige
plantaardige
producten
Overig

N-overschot op
bedrijfsniveau
Aanvoer +
bodem
Mineralisatie

+
Atmosferische
depositie
+ N-binding
door
vlinderbloemigen

Pagina 82 van 114

Saldo van alle aanvoer,
RVO (2016), Tabel 7 en 8.
afvoer en voorraadmutatie
van alle dierlijke producten
(melk en overige dierlijke
producten)
Saldo van afvoer en
RVO (2016), Tabel 7 en 8.
voorraadmutatie van dieren en
vlees
Saldo van alle aanvoer, afvoer
Bemonsteringsresultaten of
en voorraadmutatie van
forfaits (RVO, 2016, Tabel
dierlijke meststoffen en overige 5). Indien bedrijfsspecifieke
organische meststoffen indien
mestproductie bekend wordt
er sprake is van een
afvoer bedrijfseigen mest
nettoproductie (afvoer)
hiervoor gecorrigeerd (zie
paragraaf B2.2).
Saldo van afvoer en
voorraadmutatie plantaardige
producten (gewassen niet
bestemd voor ruwvoer),
voorraadtoenames en verkopen
ruwvoer.
Saldo van alle aanvoer, afvoer
en voorraadmutatie van alle
overige producten indien er
sprake is van een
nettoproductie (afvoer).
Aanvoer bedrijf – Afvoer bedrijf

Gegevens o.b.v. Van Dijk,
2003 en CVB, 2012.

Voor gras op veen: 160 kg N per hectare per jaar
(gebaseerd op van Kekem, 2004); overige gewassen op
veen alsmede dalgrond (ongeacht gewas): 20 kg N per
hectare per jaar; alle overige gronden: 0 kg. Van BINbedrijven worden de oppervlaktes vastgelegd van de vier
door RVO gebruikte grondsoorten (zand/klei/veen/löss).
Voor inschatten van mineralisatie voor dalgrond is
gebruikgemaakt van globale bodemtyperingen per bedrijf
(op basis van postcode) volgens de bodemkaart, versie
2006 van Alterra (2006).
Basisinformatie wordt betrokken van RIVM, 2016.
Voor klaver in grasland (Kringloopwijzer, 2013): de
hoeveelheid N-binding is afhankelijk gesteld van het
klaveraandeel en de graslandopbrengst waarbij wordt
gewerkt met een N-binding per kg ds opbrengst in de
vorm van klaver van (4,5/100)/2.
Voor overige gewassen (Schröder, 2006):
- voor luzerne: 160 kg per hectare;
- voor conservenerwten, tuinbonen, bruine en slabonen
40 kg per hectare.

RIVM Rapport 2016-0052

Afvoer
niet
naar
bodem

Vervluchtiging
uit stal en
opslag en
beweiding

Uitgangspunt van de rekenwijze is Velthof et al. (2009).
Er wordt gerekend op basis van TAN%.
Voor bedrijven die gebruikmaken van een
bedrijfsspecifieke berekeningswijze van de mestproductie
wordt voor emissie bij beweiding en uit stal en opslag als
volgt gerekend:
- Ammoniakemissie uit stal en opslag: de RAV-code van
de stallen worden gebruikt als uitgangspunt. De totale
N-emissie wordt berekend als percentage van de
uitgescheiden TAN (o.b.v. RAV-emissiefactor).
Uitgescheiden TAN is bepaald op basis van de TANpercentages in de mest (Van Bruggen et al., 2015).
- Ammoniakemissie bij beweiding wordt berekend als
percentage (2,6%) van de in de weide uitgescheiden
TAN (Van Bruggen et al., 2015).
Voor bedrijven waar de excretie forfaitair wordt berekend,
wordt de emissie uit beweiding en stal en opslag als volgt
berekend:
- Eerst wordt de bruto forfaitaire excretie berekend door
de netto forfaitaire excretie te verhogen met de
forfaitaire emissiefactor (Groenestein et al., 2005,
Tamminga et al., 2014, Oenema et al., 2000). Deze
factor is afhankelijk van de diersoort (voor melkkoeien
11,3%). De aanbeveling is om de emissiefactor te
actualiseren op basis van de gegevens beschikbaar uit
Van Bruggen et al., 2015.
- Vervolgens wordt de weide-emissie berekend door de
N-excretie in weidemest (netto forfaitaire excretie
weidefractie) te vermenigvuldigen met het
emissiepercentage (Van Bruggen et al., 2015) van de
in de weide uitgescheiden TAN.
- De emissie uit stal en opslag wordt berekend als:
bruto forfaitaire excretie minus netto forfaitaire
excretie.
Emissiefactoren van ammoniak bij toediening van dierlijke
Vervluchtiging mest en kunstmest zijn gebaseerd op Velthof et al. (2009)
toediening
en Van Bruggen et al. (2015). Overige gasvormige Nverliezen bij toediening worden niet meegenomen.
De emissie bij toediening wordt berekend als percentage
van de toegediende TAN op basis van de emissiefactoren
zoals gerapporteerd in bijlage 14 van Velthof et al.
(2009). Indien geen informatie over de
toedieningstechniek beschikbaar is (dit komt vanaf 2010
niet meer voor in LMM), wordt met een gemiddeld
percentage per grondsoort gewerkt (afgeleid met behulp
van MAMBO; De Koeijer et al., 2012). Hiervoor wordt
gebruikgemaakt van de toedieningstechnieken zoals die in
de landbouwtelling aanwezig zijn. Er wordt een verdeling
van de technieken per grondsoort en per landgebruik
gemaakt en daar wordt een emissiefactor en TAN factor
aan gekoppeld.
N-overschot naar de
N-overschot bedrijf + aanvoer naar bodem – afvoer niet
bodem
naar bodem
Pagina 83 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Literatuur
Aarts, H.F.M., C.H.G. Daatselaar en G. Holshof (2005).
Nutriëntengebruik en opbrengsten van productiegrasland in
Nederland. Wageningen, Plant Research International, Rapport 102.
Aarts, H.F.M., C.H.G. Daatselaar en G. Holshof (2008). Bemesting,
meststofbenutting en opbrengst van productiegrasland en snijmaïs op
melkveebedrijven. Wageningen, Plant Research International,
Rapport 208.
Alterra (2006) De bodemkaart van Nederland, schaal 1 : 50 000.
webadres: http://www.bodemdata.nl/ (bezocht d.d. 18 juli 2011).
Bruggen, C. van, A. Bannink, C.M. Groenestein, J.F.M. Huijsmans, H.H.
Luesink, S.M. van der Sluis, G.L. Velthof & J. Vonk (2015). Emissies
naar lucht uit de landbouw, 1990-2013. Berekeningen van
ammoniak, stikstofoxide, lachgas, methaan en fijn stof met het model
NEMA. Wageningen, WOT Natuur & Milieu, WOt-technical report 46.
160 pp
CBS (2010). Gestandaardiseerde berekeningsmethode voor dierlijke
mest en mineralen. Standaardcijfers 1990 – 2008. Den Haag, CBS.
CBS (2011). Dierlijke mest en mineralen 2009.
http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/DAC00920-82AC-4E9F-8C01122F5721D627/0/20110c72pub.pdf.
CVB (2012). Tabellenboek Veevoeding. Lelystad, Centraal Veevoeder
Bureau.
Dijk, W. van (2003). Adviesbasis voor de bemesting van akkerbouw- en
vollegrondsgroentegewassen. Lelystad, Praktijkonderzoek Plant en
Omgeving, Rapport 307.
EU (2014) Uitvoeringsbesluit van de Commissie van 16 mei 2014 tot
verlening van een door Nederland gevraagde derogatie op grond van
Richtlijn 91/676/EEG van de Raad inzake de bescherming van water
tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen
(2014/291/EU), Publicatieblad van de Europese Unie, L148/88
(20.5.2014).
Groenestein, C.M., K.W. van der Hoek, G.J. Monteny en O. Oenema,
(2005). Actualisering forfaitaire waarden voor gasvormige N-verliezen
uit stallen en mestopslagen van varkens, pluimvee en overige dieren.
Wageningen: Agrotechnology & Food Innovations (Rapport/
Agrotechnology and Food Innovations 465), 33p.
Van Kekem, A.J., 2004. Veengronden en stikstofleverend vermogen.
Alterra rapport 965, Alterra, Wageningen, 52 pp.
Koeijer, T.J. de, G. Kruseman, P.W. Blokland, M.W. Hoogeveen en
H.H. Luesink (2012). Mambo: visie en strategisch plan 2012-2015.
Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu. Werkdocument 308. LEI
Wageningen UR.
Kringloopwijzer (2013).
http://www.verantwoordeveehouderij.nl/index.asp?pzprojecten/proje
ctkaart.asp?IDProject=503 (16 april 2013).
LNV (2010). Handreiking bedrijfsspecifieke excretie melkvee, versie per
2010 van kracht. Den Haag, LNV, www.minlnv.nl (16 april 2013).
NMI (2013). Databank meststoffen. http://www.nmiagro.nl/sites/nmi/nl/nmi.nsf/dx/databank-meststoffen.htm.
Nutrienten Management Instituut (16 april 2013).
Oenema, O., G.L. Velthof, N. Verdoes, P.W.G. Groot Koerkamp,
G.J. Monteny, A. Bannink, H.G. van der Meer en K.W. van der Hoek
Pagina 84 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

(2000). Forfaitaire waarden voor gasvormige stikstofverliezen uit
stallen en mestopslagen. Wageningen, Alterra, Rapport 107.
Poppe, K.J. (2004). Het Bedrijven-Informatienet van A tot Z. Den Haag,
LEI Wageningen UR, Rapport 1.03.06.
RIVM (2016). Grootschalige concentratie- en depositiekaarten.
http://www.compendiumvoordeleefomgeving.nl/indicatoren/nl0189Vermestende-depositie.html?i=3-17 (18 februari 2016).
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO, 2016) Tabellen
Mestbeleid 2014
http://www.rvo.nl/documenten-publicaties-archief?querycontent=Tabel%20mest&page=1&f[0]=field_onderwerpen_tax%3A20
173&f[1]=field_onderwerpen_tax%3A20179 (17 maart 2016).
Ministerie van Economische Zaken (17 maart 2016)
Schröder, J.J., H.F.M. Aarts, M.J.C. de Bode, W. van Dijk, J.C. van
Middelkoop, M.H.A. de Haan, R.L.M. Schils, G.L. Velthof en W.J.
Willems (2004). Gebruiksnormen bij verschillende landbouwkundige
en milieukundige uitgangspunten. Wageningen, Plant Research
International B.V, Rapport 79.
Schröder, J.J. (2006). Berekeningswijze N-bodemoverschot t.b.v. ABC
en BIN2, respectievelijk WOD2. Werkgroep Onderbouwing
Gebruiksnormen, Notitie 26 maart 2006.
Schröder, J.J., H.F.M. Aarts, J.C. van Middelkoop, R.L.M. Schils, G.L.
Velthof, B. Fraters en W.J. Willems (2007). Permissible manure and
fertilizer use in dairy farming systems on sandy soils in The
Netherlands to comply with the Nitrates Directive target. European
Journal of Agronomy 27(1): 102-114.
Tamminga, S., F. Aarts, A. Bannink, O. Oenema en G.J. Monteny,
(2004). Actualisering van geschatte N en P excreties door rundvee.
Reeks Milieu en Landelijk Gebied 25, Wageningen.
Velthof, G.L., C. van Bruggen, C.M. Groenestein, B.J. de Haan, M.W.
Hoogeveen en J.F.M. Huijsmans (2009). Methodiek voor berekening
van ammoniakemissie uit de landbouw in Nederland. WOT-rapport
70. WOT Natuur & Milieu, Wageningen.

Pagina 85 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Bijlage 3
Bemonstering van het water op
landbouwbedrijven in 2014

B3.1

Inleiding
Het derogatiebesluit (EU 2014, zie paragraaf 1.3) stelt dat
gerapporteerd moet worden over de ontwikkeling van de waterkwaliteit
gebaseerd op onder andere de monitoring van de uitspoeling uit de
wortelzone en over de oppervlakte- en grondwaterkwaliteit (artikel 10,
lid 1, f en g). Hiervoor moet de monitoring van de kwaliteit van ‘ondiepe
grondwaterlagen, bodemwater en waterlopen op bedrijven die van het
monitoringnetwerk deel uitmaken’ gegevens leveren over de nitraat- en
fosforconcentratie in het water dat de wortelzone verlaat en in het
grond- en oppervlaktewatersysteem terechtkomt (artikel 8, lid 5).

B3.1.1

Waterbemonstering
In Nederland is de grondwaterspiegel vaak aanwezig vlak onder de
wortelzone; gemiddeld staat het grondwater in de Zandregio op ongeveer
anderhalve meter beneden het maaiveld. In de Klei- en Veenregio zijn de
grondwaterstanden gemiddeld ondieper. Alleen op de stuwwallen in de
Zandregio en in de Lössregio bevindt de grondwaterspiegel zich meestal
dieper dan vijf meter beneden het maaiveld. De uitspoeling uit de
wortelzone of de uitspoeling naar het grondwater kan dus in de meeste
situaties gemeten worden door bemonstering van de bovenste meter van
het freatische grondwater. In situaties waar de grondwaterspiegel zich op
grotere diepte bevindt (meer dan vijf meter beneden het maaiveld) en de
bodem voldoende vocht vasthoudt (Lössregio), wordt het bodemvocht
onder de wortelzone bemonsterd. Op de stuwwallen in de Zandregio met
een diepe grondwaterstand komt weinig landbouw voor en hier wordt in
de voorkomende gevallen, indien mogelijk, ook het bodemvocht onder de
wortelzone bemonsterd.
De belasting van het oppervlaktewater met stikstof (N) en fosfor (P) vindt
plaats via afspoeling en via het grondwater, waarbij in dat laatste geval
meestal sprake is van langere afvoertijden. In Hoog-Nederland wordt
alleen de uitspoeling uit de wortelzone gemonitord door bemonstering van
de bovenste meter van het grondwater of van het bodemvocht onder de
wortelzone. In Laag-Nederland, in gebieden die gedraineerd zijn via
sloten, al dan niet in combinatie met buizendrainage, zijn de afvoertijden
kort. Hier wordt de belasting van het oppervlaktewater in beeld gebracht
door bemonstering van slootwater in combinatie met de bemonstering
van de bovenste meter van het grondwater en/of het water uit de
drainagebuizen (drainwater).

B3.1.2

Aantal metingen per bedrijf
Per individueel landbouwbedrijf worden het grondwater, bodemvocht en
drainwater bemonsterd op zestien meetlocaties en het slootwater op
maximaal acht locaties. Het aantal meetlocaties is gebaseerd op de
resultaten van eerder onderzoek, verricht in de Zandregio (Fraters et
al., 1998; Boumans et al., 1997), in de Kleiregio (Meinardi en Van den
Eertwegh, 1995, 1997; Rozemeijer et al., 2006) en in de Veenregio

Pagina 86 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

(Van den Eertwegh en Van Beek, 2004; Van Beek et al., 2004;
Fraters et al., 2002).
B3.1.3

De meetperiode en meetfrequentie
In Laag-Nederland vindt de bemonstering in de winter plaats. Het
neerslagoverschot wordt hier voor een belangrijk deel in de winter via
ondiepe grondwaterstromen afgevoerd naar het oppervlaktewater. In
het droge seizoen wordt in polders vaak gebiedsvreemd water ingelaten
om slootpeilen en grondwaterpeilen hoog te houden. Op de zand- en
lössgronden in Hoog-Nederland kan zowel in de zomer als in de winter
worden bemonsterd. Omdat de beschikbare bemonsteringscapaciteit
moet worden verdeeld over het jaar, wordt in de Zandregio in de zomer
bemonsterd en in de Lössregio in het najaar. De meetperiode
(Figuur B3.1) is zodanig gekozen dat de metingen de uitspoeling uit de
wortelzone representeren, waarbij de metingen zo veel mogelijk een
beeld geven van de landbouwpraktijk van het voorgaande jaar. Door
meteorologische omstandigheden kunnen in de praktijk bemonsteringen
uitlopen of later beginnen.
Maand

JanOkt Nov Dec Jan Feb Mrt Apr Mei Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dec Jan
Sep

Landbouw
informatie
Bodemvocht
Lössregio
Grondwater
Zandregio
(totaal)
Grondwater
Zand Laag
Nederland
Grondwater
Kleiregio1
Grondwater
Veenregio1
Drain +
sloot alle
regio’s
1

De exacte start van de bemonstering hangt af de hoeveelheid neerslag. Er moet genoeg
neerslag zijn gevallen voordat sprake is van uitspoeling naar grondwater. Er wordt niet
later gestart dan 1 december.

Figuur B3.1: Relatie tussen de informatie over de landbouwpraktijk in een
specifiek jaar en de periode van de waterbemonstering waarvan de data
gekoppeld wordt aan deze landbouwinformatie voor alle regio’s in het LMM.

Pagina 87 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Het grondwater en het bodemvocht in Hoog-Nederland worden eenmaal
per jaar en per bedrijf bemonsterd. Het jaarlijkse neerslagoverschot in
Nederland bedraagt ongeveer 300 mm. Deze hoeveelheid water verdeelt
zich in een grond met een porositeit van 0,3 (gebruikelijk voor
zandondergrond) over een laag van circa 1 meter in de bodem
(verzadigde bodem). De kwaliteit van de bovenste meter grondwater
geeft naar verwachting een goed beeld van de jaarlijkse uitspoeling uit
de wortelzone en de belasting van het grondwater. Andere grondsoorten
(klei, veen, löss) hebben meestal een grotere porositeit. Dat wil zeggen
dat bemonstering van de bovenste meter gemiddeld het water van meer
dan een jaar zal bevatten. Een meetfrequentie van eenmaal per jaar is
daarom voldoende. Eerder onderzoek heeft aangetoond dat de variatie
in de nitraatconcentratie binnen een jaar verdwijnt, net als de variatie
tussen jaren, als rekening wordt gehouden met verdunningseffecten en
grondwaterstandschommelingen (Fraters et al., 1997).
De frequentie van de drain- en slootwaterbemonsteringen is vanaf
1 oktober 2006 (de start van het eerste meetseizoen voor LaagNederland na verlening van derogatie) verhoogd van gemiddeld twee tot
drie ronden per winter (tot dan toe gerealiseerde LMM-meetfrequentie)
naar circa vier ronden per winter (voorgenomen LMM-meetfrequentie).
Hierdoor kan een betere spreiding over het uitspoelingsseizoen
gerealiseerd worden. De haalbaarheid van de vier ronden hangt af van
klimatologische omstandigheden. Te weinig neerslag of vorst heeft tot
gevolg dat drains niet bemonsterd kunnen worden. De voorgenomen
LMM-meetfrequentie was gebaseerd op onderzoek, uitgevoerd begin
jaren negentig van de vorige eeuw (Meinardi en Van den Eertwegh,
1995, 1997; Van den Eertwegh, 2002). De evaluatie van het LMMprogramma in de kleigebieden in de periode 1996-2002 leidde tot de
conclusie dat er geen aanleiding is om de bestaande verhouding tussen
aantal meetronden per bedrijf en jaar (gerealiseerde meetfrequentie),
en het aantal bemonsterde drains per bedrijf en meetronde te
veranderen (Rozemeijer et al., 2006). De intensivering is ingegeven
door de wens van de Europese Commissie naar een hogere
meetfrequentie. Een frequentie van vier keer per jaar komt overeen met
de voorgestelde meetfrequentie voor operationele monitoring van
kwetsbaar freatisch grondwater dat een relatief snelle en ondiepe
afstroming kent (EU, 2006).
Bij de chemische analyse van de watermonsters zijn naast de verplichte
componenten nitraat, totaal stikstof en totaal fosfor ook andere
waterkwaliteitskarakteristieken bepaald. Dit is gebeurd om de resultaten
van de metingen van de verplichte componenten te kunnen verklaren.
Het betreft ammoniumstikstof en orthofosfaat en enkele algemene
karakteristieken, zoals geleidbaarheid, zuurgraad en concentratie
opgeloste organisch koolstof. De resultaten van deze metingen zijn niet
in dit rapport opgenomen.
In de hierna volgende paragrafen wordt de bemonstering per regio in
meer detail besproken. De uitvoering van de werkzaamheden gebeurt
volgens de opgestelde werkinstructies. In de volgende tekst wordt
verwezen naar de gehanteerde werkinstructies door vermelding van het
betreffende documentnummer. Aan het einde van deze bijlage is een
overzicht van de betreffende werkinstructies gegeven.
Pagina 88 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

B3.2

De Zand- en de Lössregio

B3.2.1

De standaardbemonstering
De grondwaterbemonstering van de derogatiebedrijven in de Zandregio
heeft plaatsgevonden in de periode april 2014 tot en met september
2014 (Figuur B3.2). In de Lössregio is in de periode september tot en
met november 2014. bemonsterd (Figuur B3.2). In die perioden is elk
bedrijf eenmaal bemonsterd.
Aantal bemonsteringen
35
30
25
20
15
10
5
0

apr

mei

jun

jul
Zand

aug

sept

okt

Löss

Figuur B3.2: aantal bemonsteringen van grondwater en bodemvocht in de Zanden Lössregio per maand in de periode april tot en met november 2014

De bemonstering is uitgevoerd conform de standaardwerkwijze. Per
bedrijf wordt op elk van de zestien locaties een boring gedaan en
worden monsters genomen. Het aantal locaties per perceel is afhankelijk
van de grootte van het perceel en het aantal percelen binnen een
bedrijf. Binnen het perceel worden de locaties aselect gekozen. Selectie
en plaatsing vinden plaats op basis van een protocol (MIL-W-4021). De
bovenste meter van het grondwater wordt bemonsterd via de open
boorgatmethode (MIL-W-4015). In het veld worden per locatie de
grondwaterstand en de nitraatconcentratie bepaald (Nitrachek-methode,
MIL-W-4001). De watermonsters worden gefiltreerd en koel en donker
opgeslagen voor transport naar het laboratorium (MIL-W-4008).
Aanzuring, ter conservering, vindt sinds 1 november 2010 plaats door
gebruik te maken van monsterflessen die van tevoren in het
laboratorium of door de producent zijn aangezuurd. Eerder werd in het
veld aangezuurd met zwavelzuur of salpeterzuur (MIL-W-4009).
Bodemvochtmonsters worden bemonsterd door met behulp van een
Edelmanboor boorkernen te verzamelen tussen 150 en 300 cm diepte,
waarna de monsters in goed afgesloten bakken onbehandeld naar het
Pagina 89 van 114

nov

RIVM Rapport 2016-0052

laboratorium worden vervoerd (MIL-W-4014). In het laboratorium
worden de monsters gecentrifugeerd om het bodemvocht te verzamelen.
In het laboratorium worden twee mengmonsters gemaakt (acht
monsters per mengmonster) en geanalyseerd op nitraat, totaal stikstof
en totaal fosfor. Bij het filtreren van de watermonsters wordt ook
gebonden fosfor eruit gefiltreerd. In het LMM bestaan totaal
fosforconcentraties dan ook alleen uit opgelost totaal fosfor. Deze
concentraties zijn lager dan totaal fosforconcentraties waarbij zowel
gebonden als opgelost totaal fosfor bepaald is (Vrijhoef et al., 2015).
B3.2.2

De aanvullende bemonstering in de laaggelegen gebieden
Op bedrijven in de Zandregio is in de periode oktober 2013 tot en met
maart 2014 aanvullend het slootwater bemonsterd (Figuur B3.3). Dit is
gedaan conform de standaardmethode. Er zijn op elk bedrijf maximaal
twee sloottypen onderscheiden: de bedrijfssloten en de doorgaande
sloten. Bedrijfssloten voeren alleen water af dat van het bedrijf zelf
afkomstig is. Doorgaande sloten voeren water aan dat van elders komt;
het water dat het bedrijf verlaat, is daardoor een mengsel.
Indien bedrijfssloten aanwezig zijn, dan zijn in maximaal vier van deze
sloten benedenstrooms (daar waar het water het bedrijf of de sloot
verlaat) monsters genomen. Daarnaast zijn in maximaal vier
doorgaande sloten benedenstrooms monsters genomen om een indruk
te krijgen van de lokale slootwaterkwaliteit. Als er geen bedrijfssloten
zijn, dan zijn in vier doorgaande sloten zowel benedenstrooms als
bovenstrooms monsters genomen. Hiermee kan een indruk worden
verkregen van de lokale waterkwaliteit en de invloed hierop van het
bedrijf. De sloottypen zijn dus bedrijfsloot, doorgaande sloot
benedenstrooms en doorgaande sloot bovenstrooms. De selectie van de
locaties voor de slootwaterbemonstering is geprotocolleerd (MIL-W4021). De selectie is erop gericht de invloed van het bedrijf op de
slootwaterkwaliteit in beeld te brengen en invloeden van buiten het
bedrijf zo veel mogelijk uit te sluiten.

Pagina 90 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Aantal bemonsteringen
40
35
30
25
20
15
10
5
0

okt_13

nov_13

dec_13

jan

feb

Figuur B3.3: aantal bemonsteringen van slootwater in de Zandregio per maand
in de periode oktober 2013 tot en met maart 2014

In de winter 2013-2014 is op de bedrijven drie tot vier keer slootwater
bemonsterd.
De slootwatermonsters zijn genomen met een aan een stok of ‘hengel’
geklemde maatbeker (MIL-W-4011). Watermonsters worden donker en
koel opgeslagen voor transport naar het laboratorium (MIL-W-4008). In
het laboratorium worden de volgende dag de monsters gefiltreerd en er
worden twee mengmonsters gemaakt van de slootwatermonsters (één
per sloottype). De individuele slootwatermonsters worden geanalyseerd
op nitraat; dat van de mengmonsters aanvullend ook op totaal stikstof
en totaal fosfor. Bij het filtreren van de watermonsters wordt ook
gebonden fosfor eruit gefiltreerd. In het LMM bestaan totaal
fosforconcentraties dan ook alleen uit opgelost totaal fosfor. Deze
concentraties zijn lager dan totaal fosforconcentraties waarbij zowel
gebonden als opgelost totaal fosfor bepaald is (Vrijhoef et al., 2015).
B3.3

De Kleiregio
In de Kleiregio wordt onderscheid gemaakt tussen bedrijven waarvan de
gronden gedraineerd zijn met drainagebuizen en bedrijven die dit niet
zijn. Indien een bedrijf voor minder dan 25% van het areaal gedraineerd
is met drainagebuizen, of indien er minder dan dertien drains
bemonsterbaar zijn, wordt het bedrijf beschouwd als niet-gedraineerd.
De bemonsteringsstrategie op de gedraineerde en niet-gedraineerde
bedrijven is verschillend.

Pagina 91 van 114

mrt

RIVM Rapport 2016-0052

B3.3.1

Gedraineerde bedrijven
Op de gedraineerde bedrijven is in de periode oktober 2013 tot en met
maart 2014 drain- en slootwater bemonsterd (Figuur B3.4). Per bedrijf
zijn zestien drainagebuizen geselecteerd voor bemonstering. Het aantal
te bemonsteren drainagebuizen per perceel is afhankelijk van de grootte
van het perceel. Binnen het perceel zijn de drains geselecteerd op basis
van een protocol (MIL-W-4021). Er zijn op elk bedrijf twee sloottypen
onderscheiden. Per sloottype zijn maximaal vier bemonsteringlocaties
geselecteerd (paragraaf B3.2). De selectie wordt uitgevoerd volgens het
hiervoor genoemde protocol en is erop gericht de invloed van het bedrijf
op de slootwaterkwaliteit in beeld te brengen en invloeden van buiten
het bedrijf zo veel mogelijk uit te sluiten.
In deze winter (2013-2014) is op de bedrijven een tot vier keer
drainwater en slootwater bemonsterd zoals beschreven in de vorige
paragraaf. De bemonstering is gespreid over de winter, de periode
tussen twee bemonsteringen is minimaal drie weken.
Watermonsters worden donker en koel opgeslagen voor transport naar
het laboratorium (MIL-W-4008). In het laboratorium worden de
monsters de volgende dag gefiltreerd en er wordt één mengmonster
gemaakt van de drainwatermonsters, en twee van de
slootwatermonsters (één per sloottype). De individuele drainwater- en
slootwatermonsters worden geanalyseerd op nitraat, dat van de
mengmonsters aanvullend ook op totaal stikstof en totaal fosfor. Bij het
filtreren van de watermonsters wordt ook gebonden fosfor eruit
gefiltreerd. In het LMM bestaan totaal fosforconcentraties dan ook alleen
uit opgelost totaal fosfor. Deze concentraties zijn lager dan totaal
fosforconcentraties waarbij zowel gebonden als opgelost totaal fosfor
bepaald is (Vrijhoef et al., 2015).

Pagina 92 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

80

Aantal bemonsteringen

70
60
50
40
30
20
10
0

okt_13

nov_13

dec_13

Grondwater

Drainwater

jan

feb
Slootwater

Figuur B3.4: aantal bemonsteringen van grond-, drain- en slootwater in de
Kleiregio per maand in de periode oktober 2013 tot en met maart 2014

B3.3.2

Niet-gedraineerde bedrijven
Op de niet-gedraineerde bedrijven is in de periode november 2013 tot
en met maart 2014 de bovenste meter van het grondwater en het
slootwater bemonsterd (MIL-W-4021) (Figuur B3.4). Op deze bedrijven
is één- tot tweemaal het grondwater bemonsterd en één tot vier keer
het slootwater.
De bemonstering van het grondwater is vergelijkbaar met die in de
Zandregio, met als afwijking dat het grondwater in de Kleiregio tweemaal
wordt bemonsterd. In plaats van de open boorgatmethode is echter soms
de gesloten boorgatmethode gebruikt (MIL-W-4015). In het veld is op elk
van de zestien locaties de nitraatconcentratie bepaald (Nitrachekmethode, MIL-W-4001). De watermonsters zijn gefiltreerd en donker en
koel opgeslagen voor transport naar het laboratorium (MIL-W-4008).
Aanzuring, ter conservering, vindt sinds 1 november 2010 plaats door
gebruik te maken van monsterflessen die van tevoren in het laboratorium
of door de producent zijn aangezuurd. Eerder werd in het veld
aangezuurd met zwavelzuur of salpeterzuur (MIL-W-4009). In het
laboratorium zijn twee mengmonsters gemaakt (acht monsters per
mengmonster) en geanalyseerd op nitraat, totaal stikstof en totaal fosfor.
Bij het filtreren van de watermonsters wordt ook gebonden fosfor eruit
gefiltreerd. In het LMM bestaan totaal fosforconcentraties dan ook alleen
uit opgelost totaal fosfor. Deze concentraties zijn lager dan totaal
fosforconcentraties waarbij zowel gebonden als opgelost totaal fosfor
bepaald is (Vrijhoef et al., 2015).
Pagina 93 van 114

mrt

RIVM Rapport 2016-0052

De slootwaterbemonstering is vergelijkbaar met die op de gedraineerde
bedrijven: er zijn telkens twee sloottypen met elk maximaal vier
locaties.
B3.4

De Veenregio
In de Veenregio is in de periode oktober 2013 tot en met maart 2014 op
alle bedrijven eenmaal de bovenste meter van het grondwater
bemonsterd (Figuur B3.5). Ook is in diezelfde periode drie tot vier keer
het slootwater bemonsterd.
De bemonstering van het grondwater is vergelijkbaar met die in de Zanden Kleiregio. In plaats van de open of gesloten boorgatmethode wordt
echter in de regel de reservoirbuismethode gebruikt
(MIL-W-4015). In het veld wordt op elk van de zestien locaties de
nitraatconcentratie bepaald (Nitrachek-methode, MIL-W-4001). De
watermonsters zijn gefiltreerd en donker en koel opgeslagen voor
transport naar het laboratorium (MIL-W-4008). Aanzuring, ter
conservering, vindt sinds 1 november 2010 plaats door gebruik te maken
van monsterflessen die van tevoren in het laboratorium of door de
producent zijn aangezuurd. Eerder werd in het veld aangezuurd met
zwavelzuur of salpeterzuur (MIL-W-4009). In het laboratorium zijn twee
mengmonsters gemaakt (acht monsters per mengmonster) en
geanalyseerd op nitraat, totaal stikstof en totaal fosfor. Bij het filtreren
van de watermonsters wordt ook gebonden fosfor eruit gefiltreerd. In het
LMM bestaan totaal fosforconcentraties dan ook alleen uit opgelost totaal
fosfor. Deze concentraties zijn lager dan totaal fosforconcentraties waarbij
zowel gebonden als opgelost totaal fosfor bepaald is (Vrijhoef et al.,
2015).
De slootwaterbemonstering is vergelijkbaar met die in de Zand- en
Kleiregio. De slootwatermonsters zijn genomen met een aan een stok of
‘hengel’ geklemde maatbeker (MIL-W-4011). Watermonsters worden
donker en koel opgeslagen voor transport naar het laboratorium (MILW-4008). In het laboratorium worden de volgende dag de monsters
gefiltreerd en er worden twee mengmonsters gemaakt van de
slootwatermonsters (één per sloottype). De individuele
slootwatermonsters worden geanalyseerd op nitraat; dat van de
mengmonsters aanvullend ook op totaal stikstof en totaal fosfor. Bij het
filtreren van de watermonsters wordt ook gebonden fosfor eruit
gefiltreerd. In het LMM bestaan totaal fosforconcentraties dan ook alleen
uit opgelost totaal fosfor. Deze concentraties zijn lager dan totaal
fosforconcentraties waarbij zowel gebonden als opgelost totaal fosfor
bepaald is (Vrijhoef et al., 2015).

Pagina 94 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

80

Aantal bemonsteringen

70
60
50
40
30
20
10
0

okt_13

nov_13

dec_13

jan

Grondwater

Slootwater

feb

Figuur B3.5: aantal bemonsteringen van grond- en slootwater in de Veenregio
per maand in de periode oktober 2013 tot en met maart 2014

Overzicht van de gehanteerde RIVM-werkinstructies:
MIL-W-4001 Het meten van de nitraatconcentratie in een waterige
oplossing met behulp van een Nitrachek-reflectometer
(type 404).
MIL-W-4008 Het tijdelijk opslaan en transporteren van monsters.
MIL-W-4009 Methode voor het conserveren van watermonsters door
het toevoegen van een zuur.
MIL-W-4011 Slootwater- of oppervlaktewaterbemonstering met een
aangepaste bemonsteringslans en slangenpomp.
MIL-W-4014 Grondbemonstering met een Edelmanboor ten behoeve
van bodemvochtanalyses.
MIL-W-4015 Grondwaterbemonstering met een bemonsteringslans en
slangenpomp op zand-, klei- of veengronden.
MIL-W-4021 Bepaling van de ligging van de bemonsteringspunten.

Pagina 95 van 114

mrt

RIVM Rapport 2016-0052

Literatuur
Beek, C.L. van, G.A.P.H. van den Eertwegh, F.H. van Schaik, G.L.
Velthof en O. Oenema (2004). The contribution of agriculture to N
and P loading of surface water in grassland on peat soil. Nutrient
Cycling in Agroecosystems 70: 85-95.
Boumans, L.J.M., G. van Drecht, B. Fraters, T. de Haan en D.W. de Hoop
(1997). Effect van neerslag op nitraat in het bovenste grondwater
onder landbouwbedrijven in de zandgebieden; gevolgen voor de
inrichting van het Monitoringnetwerk effecten mestbeleid op
Landbouwbedrijven (MOL). Bilthoven, RIVM Rapport 714831002.
Eertwegh, G.A.P.H. van den (2002). Water and nutrient budgets at field
and regional scale. Travel times of drainage water and nutrient loads
to surface water. Wageningen, Wageningen University. PhD.
Eertwegh, G.A.P.H. van den, en C.L. van Beek (2004). Veen, Water en
Vee; Water en nutriëntenhuishouding in een veenweidepolder.
Eindrapport Veenweideproject fase 1 (Vlietpolder). Leiden,
Hoogheemraadschap Rijnland.
EU (2005). Beschikking van de Commissie van 8 december 2005 tot
verlening van een door Nederland gevraagde derogatie op grond van
Richtlijn 91/676/EEG van de Raad inzake de bescherming van water
tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen.
Publicatieblad van de Europese Unie, L324: 89-93 (10.12.2005).
EU (2006). Monitoring Guidance for Groundwater. Final draft. Drafting
group GW1 Groundwater Monitoring, Common Implementation
Strategy of the WFD.
Fraters, B., H.A. Vissenberg, L.J.M. Boumans, T. de Haan en D.W. de
Hoop (1997). Resultaten Meetprogramma Kwaliteit Bovenste
Grondwater Landbouwbedrijven in het zandgebied (MKBGL-zand)
1992-1995. Bilthoven, RIVM Rapport 714801014.
Fraters, B., L.J.M. Boumans, G. van Drecht, T. de Haan en W.D. de Hoop
(1998). Nitrogen monitoring in groundwater in the sandy regions of
the Netherlands. Environmental Pollution 102(SUPPL. 1): 479-485.
Fraters, B., L.J.M. Boumans, T.C. van Leeuwen en D.W. de Hoop (2002).
Monitoring nitrogen and phosphorus in shallow groundwater and ditch
water on farms in the peat regions of the Netherlands. Proceedings of
the 6th International Conference on Diffuse Pollution. Amsterdam, the
Netherlands, 30 September - 4 October 2002: 575-576.
Meinardi, C.R., en G.A.P.H. van den Eertwegh (1995). Onderzoek aan
drainwater in de kleigebieden van Nederland. Deel 1: Resultaten van
het veldonderzoek. Bilthoven, RIVM Rapport 714901007.
Meinardi, C.R., en G.A.P.H. van den Eertwegh (1997). Onderzoek aan
drainwater in de kleigebieden van Nederland. Deel 2: Interpretatie
van de gegevens. Bilthoven, RIVM Rapport 714801013.
Rozemeijer, J., L.J.M. Boumans en B. Fraters (2006).
Drainwaterkwaliteit in de kleigebieden in de periode 1996-2001.
Evaluatie van een meetprogramma voor de inrichting van een
monitoringnetwerk. Bilthoven, RIVM Rapport 680100004.
Vrijhoef, A., E. Buis en B. Fraters (2015). Effecten van filtratie op
stikstof- en fosforconcentraties in slootwater op landbouwbedrijven in
het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid. Bilthoven, RIVM
Briefrapport 2015-0065.

Pagina 96 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Bijlage 4

Resultaten derogatiemeetnet per jaar

Tabel B 4.1: enkele algemene bedrijfskarakteristieken van de bedrijven in het derogatiemeetnet (DM) in de jaren 2006 tot en met
2014, het gemiddelde over de jaren 2006 tot en met 2013, de afwijking van 2014 ten opzichte van het gemiddelde over de jaren 2006
tot en met 2013 en de trend voor 2006 tot en met 2014

Bedrijfskarakteristiek

2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014

Aantal melkveebedrijven
Aantal overige graslandbedrijven
Oppervlakte cultuurgrond totaal (ha)
Aandeel grasland (%)
Aandeel bedrijven met staldieren (%)
Veebezetting totaal (fosfaat-GVE/ha) 1
kg FPCM per melkveebedrijf (x 1.000)
kg FPCM per melkkoe (x 1.000)
kg FPCM/ha voedergewas (x 1.000)
Percentage melkveebedrijven waar
melkkoeien worden geweid:
• mei-oktober
• mei-juni
• juli-augustus
• september-oktober

251
43
49
83
12
3,0
697
8,4
14

247
48
50
83
13
3,1
731
8,4
14

253
47
51
82
12
2,7
779
8,4
15

249
44
52
82
10
2,8
813
8,5
15

252
42
52
83
10
2,9
860
8,7
16

255
35
53
83
8
2,8
869
8,6
16

262
33
56
83
6
2,6
894
8,5
16

254
34
56
83
6
2,7
942
8,5
16

89
86
88
87

88
84
88
87

86
82
86
84

83
80
83
80

79
76
79
74

78
76
78
71

79
77
79
75

79
75
78
76

1

2006-2013

Afwijking

Trend

250
36
56
86
6
2,9
993
8,5
17

253
40
52
83
10
2,8
823
8,5
15

+
+
≈
+
≈
+

+
+
≈
+
+
+

77
76
76
75

83
80
82
79

≈
≈

-

fosfaat-GVE = fosfaatproductie per GrootVee-Eenheid; 1 melkkoe = 41 kg fosfaat= 1 fosfaat-GVE; 1 jongvee 1-2 jr. = 18 kg fosfaat = 0,44 fosfaatGVE; 1 jongvee 0-1 jr. = 9 kg fosfaat = 0,22 fosfaat-GVE (LNV, 2000).
Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2014 en gemiddelde van voorgaande jaren. ≈ : geen significant verschil (p > 0,05), +/- : een
significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2006-2014. ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).

Pagina 97 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel B4.2: gemiddeld stikstofgebruik via dierlijke mest (in kg N/ha) op bedrijven in het derogatiemeetnet (DM) in de jaren 2006 tot
en met 2014, het gemiddelde over de jaren 2006 tot en met 2013, de afwijking van 2014 ten opzichte van het gemiddelde over de
jaren 2006 tot en met 2013 en de trend voor 2006 tot en met 2014

Omschrijving

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2006-2013

Afwijking

Trend

Gebruik stikstof in
dierlijke mest
Aantal bedrijven
Op bedrijf geproduceerd
+ Aanvoer
+ Voorraadmutatie1
– Afvoer
Totaal gebruik
Gebruik op grasland2
Gebruik op bouwland3

273
265
8
-4
26
243
254
184

278
264
10
-8
30
235
249
181

275
262
10
-7
26
239
256
172

268
257
0
0
0
242
259
169

278
276
8
-8
39
237
250
167

277
272
11
-5
37
240
252
176

281
257
11
-5
31
232
245
172

276
269
10
-6
33
240
255
181

271
286
8
-12
45
237
249
186

276
265
8
-6
28
238
252
175

+
≈
+
≈
≈
+

+
+
+
+
≈
≈

1

Een negatieve voorraadmutatie is een voorraadtoename en komt dan overeen met mestafvoer.
Het gemiddelde gebruik op grasland is gebaseerd op de volgende aantallen bedrijven: 263 (2006), 271 (2007), 263 (2008), 259 (2009), 266 (2010),
263 (2011), 268 (2012), 268 (2013) en 265 (2014), omdat de allocatie van meststoffen aan bouwland op een aantal bedrijven niet binnen de onderen bovengrenzen lag.
2

3

Het gemiddelde gebruik op bouwland is gebaseerd op de volgende aantallen bedrijven: 195 (2006), 200 (2007), 204 (2008), 198 (2009), 195 (2010),
199 (2011), 203 (2012), 204 (2013) en 197 (2014), omdat, naast het buiten de onder- en bovengrenzen vallen van de allocatie van meststoffen aan
bouwland, een aantal bedrijven geen bouwland had. Op bouw- of grasland viel de allocatie van meststoffen buiten de onder- en bovengrenzen op
8 (2006), 7 (2007), 12 (2008), 9 (2009), 12 (2010), 14 (2011), 13 (2012), 8 (2013) en 6 (2014) bedrijven. Geen bouwland hadden 68 (2006),
71 (2007), 59 (2008), 61 (2009), 71 (2010), 64 (2011), 65 (2012), 64 (2013) en 68 (2014) bedrijven.
Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2014 en gemiddelde van voorgaande jaren. ≈ : geen significant verschil (p > 0,05), +/- : een
significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2006-2014. ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).

Pagina 98 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel B4.3: gemiddeld stikstofgebruik (in kg werkzame N/ ha) op bedrijven in het derogatiemeetnet (DM) in de jaren 2006 tot en met
2014 het gemiddelde over de jaren 2006 tot en met 2013, de afwijking van 2014 ten opzichte van het gemiddelde over de jaren 2006
tot en met 2013 en de trend voor 2006 tot en met 2014

Omschrijving

2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014

Aantal bedrijven
Dierlijke mest excl.
werkingscoëfficiënt
Werkingscoëfficiënt
Dierlijke mest op basis van
wettelijke
werkingscoëfficiënt
+ ov. organische mest
+ kunstmest
Totaal gebruik
Stikstofgebruiksnorm bedrijf
Gebruik op grasland1
Stikstofgebruiksnorm
grasland
Gebruik op bouwland2
Stikstofgebruiksnorm
bouwland

273

278

275

268

278

277

281

276

271

243

235

239

242

237

240

232

240

237

39

40

48

48

50

49

49

49

50

94

94

114

117

116

119

114

117

117

0
129
223
291
247

0
127
221
288
246

0
122
236
270
266

0
125
242
264
268

0
123
240
262
264

1
123
242
261
267

0
126
240
258
267

0
125
243
259
270

1
136
255
271
279

317

314

296

286

282

282

282

280

292

110

114

123

123

118

125

124

124

130

163

162

165

161

161

155

148

149

150

2006-2013

Afwijking

Trend

238
47

≈
+

≈
+

111
0
125
236
269
262

+
+
+
+
+
+

+
+
+
+
+

292
120

≈
+

+

158

-

-

276

1

Het gemiddelde gebruik op grasland is gebaseerd op de volgende aantallen bedrijven: 263 (2006), 271 (2007), 263 (2008), 259 (2009), 266 (2010),
263 (2011), 268 (2012), 268 (2013) en 265 (2014), omdat de allocatie van meststoffen aan bouwland op een aantal bedrijven niet binnen de onderen bovengrenzen lag.
2

Het gemiddelde gebruik op bouwland is gebaseerd op de volgende aantallen bedrijven: 195 (2006), 200 (2007), 204 (2008), 198 (2009), 195 (2010),
199 (2011), 203 (2012), 204 (2013) en 197 (2014), omdat, naast het buiten de onder- en bovengrenzen vallen van de allocatie van meststoffen aan
bouwland, een aantal bedrijven geen bouwland had. Op bouw- of grasland viel de allocatie van meststoffen buiten de onder- en bovengrenzen op
8 (2006), 7 (2007), 12 (2008), 9 (2009), 12 (2010), 14 (2011), 13 (2012), 8 (2013) en 6 (2014) bedrijven. Geen bouwland hadden 68 (2006),
71 (2007), 59 (2008), 61 (2009), 71 (2010), 64 (2011), 65 (2012), 64 (2013) en 68 (2014) bedrijven.
Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2014 en gemiddelde van voorgaande jaren. ≈ : geen significant verschil (p > 0,05), +/- : een
significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2006-2014. ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).

Pagina 99 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel B4.4: gemiddeld fosfaatgebruik (in kg P2O5/ha) op bedrijven in het derogatiemeetnet (DM) in de jaren 2006 tot en met 2014,
het gemiddelde over de jaren 2006 tot en met 2013, de afwijking van 2014 ten opzichte van het gemiddelde over de jaren 2006 tot en
met 2013 en de trend voor 2006 tot en met 2014

Omschrijving

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2006-2013

Afwijking

Trend

Aantal bedrijven
Dierlijke mest
+ ov. organische mest
+ kunstmest
Totaal gebruik
Fosfaatgebruiksnorm
bedrijf
Gebruik op grasland1
Fosfaatgebruiksnorm
grasland
Gebruik op bouwland2
Fosfaatgebruiksnorm
bouwland

273
88
0
10
99

278
85
0
7
93

275
88
0
6
94

268
89
0
4
93

278
85
1
3
89

277
85
1
3
88

281
81
1
3
85

276
82
1
3
85

271
81
1
2
85

276
85
0
5
91

+
-

+
-

108

103

98

98

91

91

89

88

88

101

95

97

96

91

90

88

87

87

96
93

-

-

111

106

100

101

94

94

92

92

92

90

87

83

78

74

78

75

77

78

99
80

≈

-

95

90

85

85

78

75

70

64

64

80

-

-

1

Het gemiddelde gebruik op grasland is gebaseerd op de volgende aantallen bedrijven: 263 (2006), 271 (2007), 263 (2008), 259 (2009), 266 (2010),
263 (2011), 268 (2012), 268 (2013) en 265 (2014), omdat de allocatie van meststoffen aan bouwland op een aantal bedrijven niet binnen de onderen bovengrenzen lag.
2
Het gemiddelde gebruik op bouwland is gebaseerd op de volgende aantallen bedrijven: 195 (2006), 200 (2007), 204 (2008), 198 (2009), 195 (2010),
199 (2011), 203 (2012), 204 (2013) en 197 (2014), omdat, naast het buiten de onder- en bovengrenzen vallen van de allocatie van meststoffen aan
bouwland, een aantal bedrijven geen bouwland had. Op bouw- of grasland viel de allocatie van meststoffen buiten de onder- en bovengrenzen op 8
(2006), 7 (2007), 12 (2008), 9 (2009), 12 (2010), 14 (2011), 13 (2012), 8 (2013) en 6 (2014) bedrijven. Geen bouwland hadden 68 (2006),
71 (2007), 59 (2008), 61 (2009), 71 (2010), 64 (2011), 65 (2012), 64 (2013) en 68 (2014) bedrijven.
Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2014 en gemiddelde van voorgaande jaren. ≈ : geen significant verschil (p > 0,05), +/- : een
significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2006-2014. ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).

Pagina 100 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel B4.5: berekende gewasopbrengst van grasland en de geschatte opbrengst voor snijmaïs (in kg droge stof, N, P en P2O5/ha) op
bedrijven in het derogatiemeetnet die voldoen aan de criteria voor toepassing van de berekeningsmethode graslandopbrengst (Aarts
et al., 2008), voor de jaren 2006 tot en met 2014, het gemiddelde over de jaren 2006 tot en met 2013, de afwijking van 2014 ten
opzichte van het gemiddelde over de jaren 2006 tot en met 2013 en de trend voor 2006 tot en met 2014

Omschrijving
Geschatte opbrengst snijmaïs
Aantal bedrijven
Ton droge stof/ha
kg N/ha
kg P/ha
kg P2O5 /ha
Berekende opbrengst
grasland
Aantal bedrijven
Ton droge stof/ha
kg N/ha
kg P/ha
kg P2O5/ha

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2006-2013

Afwijking

Trend

149
15,0
187
30
68

136
15,1
176
29
66

149
16,0
189
30
69

161
16,3
189
31
70

159
16,0
188
30
69

160
16,4
193
31
71

159
16,8
178
31
71

176
16,2
182
29
67

152
17,7
190
35
79

172
16
185
30
69

+
≈
+
+

+
≈
+
+

203
10,0
275
34
78

194
10,1
271
39
90

196
9,7
271
39
88

205
10,0
262
35
81

217
9,6
252
35
79

213
10,6
268
38
86

216
10,4
251
38
87

234
9,7
268
36
81

209
11,1
298
45
103

231
10
265
37
84

+
+
+
≈

+
≈
+
+

Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2014 en gemiddelde van voorgaande jaren. ≈ : geen significant verschil (p > 0,05), +/- : een
significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2006-2014. ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).

Pagina 101 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel B4.6: stikstofoverschot naar de bodem (in kg N/ha) op bedrijven in het derogatiemeetnet (DM) voor de jaren 2006 tot en met
2014, het gemiddelde over de jaren 2006 tot en met 2013, de afwijking van 2014 ten opzichte van het gemiddelde over de jaren 2006
tot en met 2013 en de trend voor 2006 tot en met 2014

Omschrijving

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2006-2013

Afwijking

Trend

Aantal bedrijven
Aanvoer (kunst)mest, voer,
dieren en overige
producten
Afvoer melk, dieren, voer,
mest en overige producten
Depositie, mineralisatie en
N-binding
Gasvormige emissie uit stal
en opslag, bij beweiding en
toediening
Overschot naar de bodem
gemiddeld
25%-kwartiel1
75%-kwartiel2

273
331

278
332

275
319

268
311

278
355

277
340

281
329

276
334

271
343

276
331

≈

+

144

153

147

136

170

169

154

151

189

153

+

+

58

57

60

55

52

58

56

53

54

56

-

-

52

56

55

53

56

54

50

50

55

53

+

≈

197
138
248

185
126
239

177
125
213

182
133
221

180
131
220

176
130
217

182
131
218

186
142
223

153
101
201

183
132
225

-

≈

1

Bovengrens van de 25% bedrijven met het laagste overschot op de bodembalans.
Ondergrens van de 25% bedrijven met het hoogste overschot op de bodembalans.
Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2014 en gemiddelde van voorgaande jaren. ≈ : geen significant verschil (p > 0,05), +/- : een
significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2006-2014. ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).
2

Pagina 102 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel B4.7: stikstofoverschot naar de bodem (in kg N/ha) op bedrijven in het derogatiemeetnet (DM) voor de jaren 2006 tot en met
2014, het gemiddelde over de jaren 2006 tot en met 2013, de relatieve afwijking van 2014 ten opzichte van het gemiddelde over de
jaren 2006 tot en met 2013, en de trend voor 2006 tot en met 2014

Regio
Zand 250 (n = 54-56)
Zand230 (n = 81-91)
Löss (n = 15-20)
Klei (n = 63-69)
Veen (n = 47-56)
Alle bedrijven (n =
268-281)

200
6
161
194
138
197
257
197

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2006-2013

Afwijking

Trend

171
173
140
181
240
185

166
159
141
189
217
177

173
158
127
196
236
182

158
171
153
171
245
180

172
153
146
169
237
176

170
163
154
175
239
182

170
174
146
179
239
186

136
125
117
157
217
153

168
168
143
182
239

-

≈
≈
≈

183

-

≈

1

Vanwege een correctie in de stikstofgehalten in de ruwvoedervoorraad van 2007 wijken de gepresenteerde cijfers af van eerder gepubliceerde cijfers.
Dit heeft vooral gevolgen voor de uitkomsten in de Kleiregio in de jaren 2007 en 2008
Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2014 en gemiddelde van voorgaande jaren. ≈ : geen significant verschil (p > 0,05), +/- : een
significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2006-2014. ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).

Pagina 103 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel B4.8: fosfaatoverschot naar de bodem (in kg P2O5/ha) op bedrijven in het derogatiemeetnet (DM) voor de jaren 2006 tot en met
2014, het gemiddelde over de jaren 2006 tot en met 2013, de afwijking van 2014 ten opzichte van het gemiddelde over de jaren 2006
tot en met 2013 en de trend voor 2006 tot en met 2014

Omschrijving

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2006-2013

Afwijking

Trend

Aantal bedrijven
Aanvoer (kunst)mest,
voer, dieren en overige
producten
Afvoer melk, dieren,
voer, mest en overige
producten
Overschot bodembalans
gemiddeld
25%-kwartiel1
75%-kwartiel2

276
87

278
81

275
78

269
73

278
88

277
82

281
74

276
79

271
76

276
80

-

-

62

69

64

58

74

73

67

63

83

66

+

+

26
10
38

12
-2
27

14
1
26

15
1
27

14
2
27

9
-1
23

7
-3
19

16
5
27

-7
-23
9

14
2
27

-

-

1

Bovengrens van de 25% bedrijven met het laagste overschot op de bodembalans.
Ondergrens van de 25% bedrijven met het hoogste overschot op de bodembalans.
Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2014 en gemiddelde van voorgaande jaren. ≈: geen significant verschil (p > 0,05), +/- : een
significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2006-2014. ≈: geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).
2

Pagina 104 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel B4.9: gemiddelde nutriëntenconcentraties (mg/l)* in het water dat uitspoelt uit de wortelzone in 2007 tot en met 2015,
gemiddeld over 2007 tot en met 2014 en de afwijking van 2015 ten opzichte van het gemiddelde over de jaren 2007 tot en met 2014
en de trend voor 2007 tot en met 2015

Uitspoeling Kleiregio
Aantal
Nitraat
Fosfor
Stikstof (N)
Uitspoeling Zandregio
Aantal
Nitraat
Fosfor
Stikstof (N)
Uitspoeling Veenregio
Aantal
Nitraat
Fosfor
Stikstof (N)
Uitspoeling Lössregio1
Aantal
Nitraat
Fosfor2
Stikstof (N)

2007 2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2007-2014 Afwijking

61
26
0,35
9,1

63
16
0,40
6,2

64
15
0,32
5,5

64
19
0,25
6,3

63
14
0,27
5,2

59
11
0,33
4,7

67
11
0,25
4,5

57
15
0,26
5,3

60
22
0,24
6,6

16
0,30
5,9

+
≈
≈

-

143
60
0,07
16

142
46
0,07
14

142
41
0,07
12

143
49
0,09
14

142
40
0,11
12

147
36
0,10
11

151
38
0,10
11

152
42
0,13
12

152
39
0,12
12

44
0,09
13

≈
-

+
-

49
15
0,51
11

49
6,0
0,39
9,7

48
6,3
0,32
8,2

48
13
0,44
11

49
6,9
0,37
9,4

51
4,2
0,42
8,0

57
6,2
0,43
8,3

57
9,3
0,30
9,3

58
13
0,35
10

8,4
0,40
9,3

+
≈
≈

≈
≈

2007 2008
18
18
71
52
<dt
<dt
18
13

2009
20
50
<dt
12

2010
18
50
<dt
12

2011
19
56
*
14

2012
19
54
<dt
14

2013
19
57
<dt
13

2014
18
51
<dt
12

2007-2013 Afwijking
56
<d
14

≈
≈
≈

Trend

Trend
≈
≈
≈

*Concentraties wijken af van jaarlijks definitief gerapporteerde cijfers (zie paragraaf 2.4.2 voor berkening)
1
Op basis van de vergelijking tussen de gegevens van 2014 met de gegevens van 2007-2013 is de afwijking bepaald. De gegevens voor 2015 zijn nog
niet beschikbaar.
2
Indien de gemiddelde P-concentratie kleiner is dan de detectiegrens van 0,062 mg/l, wordt <dt gegeven. * Fosforgegevens zijn dat jaar afgekeurd
(Hooijboer et al., 2013).
Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2015 en gemiddelde van voorgaande jaren. ≈: geen significant verschil (p > 0,05), +/- : een
significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2007-2015. ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).

Pagina 105 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel B4.10: gemiddelde nutriëntenconcentraties (mg/l)* in het slootwater1 in 2007 tot en met 2015, gemiddeld over 2007 tot en met
2015 en de afwijking van 2015 ten opzichte van het gemiddelde over de jaren 2007 tot en met 2014 en de trend voor 2007 tot en met
2015

Slootwater
Kleiregio
Aantal
Nitraat
Fosfor
Stikstof (N)
Slootwater
Zandregio
Aantal
Nitraat
Fosfor
Stikstof (N)
Slootwater
Veenregio
Aantal
Nitraat
Fosfor
Stikstof (N)

2007 2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2007-2014 Afwijking

Trend

60
12
0,32
4,3

59
8,7
0,35
4,0

63
6,9
0,35
3,7

63
9,7
0,22
4,2

62
6,3
0,27
3,5

58
5,3
0,25
3,2

66
4,3
0,26
3,3

56
6,0
0,25
3,4

59
10
0,21
4,2

7,4
0,28
3,7

+
≈
≈

≈
≈

31
34
0,14
9,4

33
33
0,13
9,5

34
26
0,21
8,2

34
31
0,12
9,2

35
25
0,09
7,7

35
19
0,11
6,6

35
20
0,13
6,9

29
24
0,12
7,8

30
26
0,16
8,2

26
0,13
8,2

≈
≈
≈

≈
-

49
5,9
0,21
3,7

48
4,2
0,13
4,2

47
3,5
0,15
4,3

47
3,7
0,14
4,1

48
3,7
0,15
4,6

50
2,8
0,16
4,0

56
2,5
0,20
4,1

56
3,5
0,18
4,3

57
6,5
0,19
5,2

3,7
0,16
4,2

+
≈
+

≈
≈
+

*Concentraties wijken af van jaarlijks definitief gerapporteerde cijfers (voor berekening zie paragraaf 2.4.2)
1
In de Lössregio bevinden zich geen bedrijven met sloten.
Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2015 en gemiddelde van voorgaande jaren. ≈: geen significant verschil (p > 0,05), +/- : een
significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2007-2015. ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).

Pagina 106 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Tabel B4.11: gemiddelde nutriëntenconcentraties (mg/l) in het water dat uitspoelt uit de wortelzone in 2007 tot en met 2015,
gemiddeld over 2007 tot en met 2014 en de afwijking van 2015 ten opzichte van het gemiddelde over de jaren 2007 tot en met 2014
en de trend voor 2007 tot en met 2015 in de Zandregio en onderverdeeld naar Zand-230 en Zand-250

Uitspoeling Zandregio
Aantal
Nitraat
Fosfor
Stikstof (N)
Uitspoeling Zand-230
Aantal
Nitraat
Fosfor
Stikstof (N)
Uitspoeling Zand-250
Aantal
Nitraat
Fosfor1
Stikstof (N)

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2007-2014 Afwijking

143
60
0,07
16

142
46
0,07
14

142
41
0,07
12

143
49
0,09
14

142
40
0,11
12

147
36
0,10
11

151
38
0,10
11

152
42
0,13
12

152
39
0,12
12

44
0,09
13

≈
-

+
-

92
70
0,07
19

92
55
0,07
15

90
51
0,07
14

91
62
0,10
16

90
47
0,07
14

94
43
0,07
13

99
45
0,11
13

105
50
0,09
14

110
45
0,13
13

53
0,09
15

≈
-

≈
-

51
42
<dt
12

50
29
<dt
10

52
24
0,06
8,4

52
25
0,10
8,9

52
28
0,13
9,5

53
22
0,10
8,7

52
24
0,12
8,6

47
24
0,16
8,7

42
25
0,16
8,9

27
0,10
9,4

≈
≈
≈

+
-

Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2015 en gemiddelde van voorgaande jaren. ≈: geen significant verschil (p > 0,05), +/- : een
significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2007-2015. ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).
1
Indien de gemiddelde P-concentratie kleiner is dan de detectiegrens van 0,062 mg/l, wordt <dt gegeven.

Pagina 107 van 114

Trend

RIVM Rapport 2016-0052

Literatuur
Aarts, H.F.M., C.H.G. Daatselaar en G. Holshof (2008). Bemesting,
meststofbenutting en opbrengst van productiegrasland en snijmaïs op
melkveebedrijven. Wageningen, Plant Research International,
Rapport 208.
Hooijboer, A.E.J., A. van den Ham, L.J.M. Boumans, C.H.G. Daatselaar,
G.J. Doornewaard en E. Buis (2013). Landbouwpraktijk en
waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie.
Resultaten meetjaar 2011 in het derogatiemeetnet. Bilthoven, RIVM
Rapport 680717034.
LNV (2000). 15505 Tabellenbrochure MINAS.

Pagina 108 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Bijlage 5
Vergelijking van door RVO.nl en door LMM
berekend mestgebruik op derogatiebedrijven

B5.1

Inleiding
Sinds 2006 rapporteren zowel RVO.nl, voorheen Dienst Regelingen (DR),
als het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (LMM) het berekende
mestgebruik op landbouwbedrijven met derogatie. Omdat de berekende
gegevens in het verleden soms aanzienlijk van elkaar afweken, analyseert
het LEI deze verschillen sinds 2010 op verzoek van het ministerie van
Economische Zaken.
Een belangrijke verklaring voor de berekende verschillen tussen het LMM
en RVO.nl is het verschil in het doel waarvoor het berekende mestgebruik
op derogatiebedrijven wordt gebruikt. De berekeningen in het LMM zijn
erop gericht om met behulp van zo veel mogelijk bedrijfsspecifieke
informatie de mestgift zo nauwkeurig mogelijk te berekenen. Het
berekende mestgebruik van RVO.nl dient een ander doel, namelijk het
detecteren van potentiële overtreders.
Daarnaast zijn er verschillen in de populatie. Het LMM is een steekproef
uit de Landbouwtelling waarbij zeer kleine bedrijven worden uitgesloten.
De RVO.nl-gegevens hebben betrekking op alle bedrijven in de
Landbouwtelling met een derogatieaanvraag.
In deze Bijlage wordt het berekende mestgebruik op basis van het LMM
zoals gerapporteerd in dit rapport vergeleken met het door de Rijksdienst
voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) berekende mestgebruik
(Tabel B5.1). De geconstateerde verschillen worden toegelicht.
Tabel B5.1: mestgebruik in kg/ha op bedrijven met derogatie volgens RVO.nl en
op bedrijven in de derogatiemonitoring van het LMM en de verschillen tussen
deze bronnen over het jaar 2014 voor zowel stikstof als fosfaat in kg/ha en in %

Post
Stikstof
dierlijke mest
Kunstmest
overige meststoffen
Totaal
Fosfaat
dierlijke mest
Kunstmest
overige meststoffen
Totaal

Verschil LMM ten
opzichte van RVO
(basis)
(kg/ha)
(%)

LMM
(kg/ha)

RVO
(kg/ha)

238
137
1
376

247
126
3
376

-8
11
-2
0

-3%
8%
-71%
0%

82
2
1
85

89
2
1
92

-7
1
0
-7

-8%
48%
-8%
-7%

Pagina 109 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

B5.2

Aanpak
In het LMM worden alleen die bedrijven in de populatie meegenomen die
voldoen aan de volgende eisen:
• De bemestingen met kunstmest, dierlijke mest en overige
organische mest moeten afzonderlijk, zowel voor stikstof als voor
fosfaat, binnen de grenzen van waarschijnlijkheid vallen voor het
LMM. Dat geldt ook voor de totale bemesting (kunstmest +
dierlijke mest + overige organische mest). De betreffende eisen
zijn vermeld in Bijlage 2 (Tabel B2.1).
• Bedrijven mogen geen vergistingsinstallatie hebben.
• Bedrijven moeten de derogatie uiteindelijk ook gebruiken in het
betreffende jaar (in 2014 deden 12 bedrijven in het
derogatiemeetnet dat niet).
Door deze eisen daalt het aantal bruikbare LMM-bedrijven voor de
derogatiemonitoring in 2014 van 298 naar 271.
Om de vergelijking met de RVO-gegevens te kunnen maken, is voor deze
271 LMM-bedrijven ook het mestgebruik op basis van hun RVO-gegevens
berekend. Daarvoor zijn 283 BRS-nummers aan de 271 LMM-bedrijven
gekoppeld, omdat sommige LMM-bedrijven twee BRS-nummers hebben:
in die gevallen zijn de gegevens van de twee BRS-nummers
samengevoegd. Daarbij blijken 22 LMM-bedrijven met 28 BRS-nummers
buiten de waarschijnlijkheidsgrenzen (Bijlage 2) te vallen op basis van
hun RVO-gegevens. Uiteindelijk is voor 249 LMM-bedrijven, met 255 BRSnummers, de vergelijking met de RVO.nl-data gemaakt.
De volgende databronnen zijn gebruikt voor de vergelijking tussen de
RVO- en de LMM-cijfers die alle het jaar 2014 betreffen:
• Het Bedrijveninformatienet (BIN) van het LEI: het gaat dan om
de 298 bedrijven die in 2014 in aanmerking kwamen voor de
derogatiemonitoring (DM). In beginsel bekijken we de
bemestingsgegevens, maar indien nodig gebruiken we ook
andere gegevens uit het BIN van deze bedrijven. Deze bedrijven
maken ook allemaal deel uit van het LMM en worden hierna
aangeduid als LMM-bedrijven en LMM-gegevens.
• Gegevens van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland: deze
hebben betrekking op 19.367 BRS-nummers waarop derogatie is
aangevraagd in 2014. Daarnaast zijn 12 BRS-nummers
toegevoegd die bij de 298 LMM-bedrijven voorkomen, maar niet
bij de 19.367 BRS-nummers.
• Gegevens uit de Landbouwtelling 2014 van de 19.367 BRSnummers. Bij 446 BRS-nummers bleek geen nummer in de
Landbouwtelling 2014 te vinden, zodat 18.925 BRS-nummers
resteren met landbouwtellinggegevens.

B5.3

Analyse van verschillen

B5.3.1

Stikstof uit dierlijke mest
De berekende hoeveelheid stikstof uit dierlijke mest is 8 kg per hectare
lager in het LMM dan op basis van RVO.nl-gegevens (Tabel B5.1).
Tabel B5.2 vat de oorzaken van deze verschillen samen.
Een belangrijk verschil komt voort uit het verschil in populaties. Als de
door RVO.nl gehanteerde populatie vergelijkbaar wordt gemaakt met die
Pagina 110 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

van het LMM, dan zou het door RVO.nl berekende stikstofgebruik uit
dierlijke mest met 2 kg (B in Tabel B5.2) dalen, van 247 tot 245 kg N/ha.
Hiertoe zijn in de RVO-data conform de LMM-populatie de bedrijven
kleiner dan 10 ha en/of 25.000 SO uitgesloten. Daarnaast zijn ook
dezelfde waarschijnlijkheidsgrenzen voor de omvang van de mestgiften
aangehouden als in het LMM (Bijlage 2, Tabel B2.1). Door het
vergelijkbaar maken van de populatie kan 2 kg (21%)(B in tabel B5.2)
van het geconstateerde verschil van 8 kg N per ha (A in tabel B5.2)
worden verklaard.
Het resterende verschil van 6,5 kg (79%) (A-B in tabel B5.2) komt voor
rekening van de volgende punten (in Tabel B5.2 ook uitgedrukt in
procenten van de 8 kg (A) en aangeduid met a t/m i):
a. De 249 LMM-waarnemingen kunnen worden beschouwd als een
steekproef uit de veel grotere RVO-populatie >= 10 hectare en
>= 25.000 SO en vallend binnen de waarschijnlijkheidsgrenzen
van het LMM (de steekproefpopulatie). Wanneer het mestgebruik
op deze 249 bedrijven wordt berekend op basis van RVOgegevens, wijkt dat 1,8 kg af van deze veel grotere RVOpopulatie. Dit kan beschouwd worden als een steekproefverschil en
verklaart 21% van het verschil van 8 kg.
b. De 249 LMM-waarnemingen hebben bij het LMM bijna 2 ha meer
cultuurgrond in gebruik dan in de registraties bij de RVO. Wanneer
de RVO-resultaten worden omgerekend naar de oppervlakte
cultuurgrond bij het LMM, dan is dat een verschil van 8,2 kg N per
hectare ofwel 99% ten opzichte van het verschil A – B in Tabel
B5.2.
c. en d. Daarnaast worden bij het LMM soms andere voorraden en
aan- en afvoer geregistreerd dan bij de RVO. Deelnemers aan het
BIN wordt gevraagd de feitelijke situatie op te geven, deze kan
afwijken van wat er bij de RVO geregistreerd wordt. Netto is het
effect hiervan in 2014 dat de berekende mestgift in het LMM
1,2 kg per hectare hoger is dan bij de RVO, een verschil van 14%
ten opzichte van het verschil A – B in Tabel B5.2.
e. Het resterende verschil (-1,2 kg per hectare; e t/m i) wordt
veroorzaakt door verschillen in de berekeningsmethodiek van de
excretie. Bij het LMM wordt bij ongeveer de helft van de bedrijven
BEX toegepast. Dit zorgt voor een lager dierlijk mestgebruik in het
LMM ten opzichte van de RVO van ruim 12 kg per hectare. BEX
wordt in het LMM toegepast voor alle bedrijven die zelf aangeven
BEX toe te passen en waarvoor de gegevens voldoende
betrouwbaar beschikbaar zijn.
f. De forfaitaire excretie in het LMM wordt nauwkeuriger vastgesteld
dan bij de RVO. Hier liggen verschillende oorzaken aan ten
grondslag. Bij melkkoeien blijkt de RVO soms de excretie niet te
kunnen berekenen door het ontbreken van melkleveranties of
ureumgehalten.
g. Verder wordt in het LMM bij het vaststellen van het forfait rekening
gehouden met het stalsysteem, terwijl bij de RVO het stalsysteem
niet bekend is en daarom bij jongvee gekozen wordt voor het
lagere forfait van vaste mest.
h. Daarnaast wordt excretie van hobbydieren door de RVO niet
gezien als excretie, maar als overige organische mest.
Pagina 111 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

i.

Ook zijn er verschillen in de manier waarop de excretie van
hokdieren wordt berekend, onder andere door andere begin- en
eindvoorraden.

Tabel B5.2: opbouw van het verschil in gebruik van stikstof uit dierlijke mest op
bedrijven met derogatie volgens RVO.nl en het LMM voor het jaar 2014

Post
Verschil LMM en RVO (basis) (A)
Verschil als gevolg van ongelijke
populaties (B)
Verschil bij vergelijkbare populatie (A – B)
Het verschil tussen (A-B) is veroorzaakt
door:
a. RVO-populatie >= 10 ha, >= 25.000
SO en binnen LMMwaarschijnlijkheidsgrenzen versus
LMM-derogatiebedrijven met RVOgegevens
b. Verschil in ha cultuurgrond
c. Voorraden
d. Aan- en afvoer
e. Gebruik BEX* in LMM
f. Forfaitaire excretie melkkoeien
g. Forfaitaire excretie overig rundvee
h. Forfaitaire excretie overige graasdieren
i. Forfaitaire excretie staldieren

Stikstof
kg N/ha
procentueel
-8,2
-100
-1,7
-21
-6,5

-79

1,8

21

-8,2
1,4
-0,2
-12,3
1,8
10,2
0,98
-1,8

-99
17
-3
-149
21
124
10
-21

Bron: bewerkingen op gegevens Rijksdienst voor Ondernemend Nederland en BIN van het
LEI.
* BEX staat voor bedrijfsspecifieke excretie (Dienst Regelingen, 2010).

B5.3.2

Stikstof uit kunstmest en overige organische meststoffen
De geconstateerde verschillen in gebruik van stikstof uit kunstmest en
overige organische meststoffen zijn beperkt in vergelijking met die bij
stikstof uit dierlijke mest en kunnen grotendeels worden verklaard,
doordat:
• de uitgesloten bedrijven (steekproef- en
waarschijnlijkheidsgrenzen) een lager gebruik aan kunstmest
hebben: in tabel B5.1 zitten in de RVO-cijfers nog bedrijven met
minder dan 10 ha of minder dan 25.000 SO;
• de excretie van hobbydieren bij RVO bij overige organische mest
is gerekend.

B5.3.3

Fosfaat uit dierlijke mest, kunstmest en overige organische mest
De verhouding tussen stikstof en fosfaat in dierlijke mest van rundvee is
tamelijk constant. Dat geldt ook voor overige organische mest. De
verschillen in Tabel B5.1 bij fosfaat uit dierlijke mest en overige
organische mest hebben dan ook dezelfde oorzaken als bij stikstof. Bij
fosfaat uit kunstmest is het verschil in absolute kg in Tabel B5.1 klein.

Pagina 112 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

B5.4

Conclusie
De geconstateerde verschillen geven geen aanleiding om de rekenwijze
in het LMM aan te passen. Dat geldt voor zowel stikstof als fosfaat.

Pagina 113 van 114

RIVM Rapport 2016-0052

Literatuur
Dienst Regelingen (2010). Handreiking bedrijfsspecifieke excretie
melkvee versie vanaf januari 2010. Assen, DR-loket, Dienst
Regelingen van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie.
DR en NVWA (2011). Resultaten van controles op en kengetallen van
landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie alsmede kengetallen
van de Nederlandse veehouderij. Ministerie van Infrastructuur en
Milieu (I&M), Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie (EL&I), Dienst Regelingen van het ministerie van EL&I en
Nederlandse Voedsel- en Waren Autoriteit van het ministerie van
EL&I, Den Haag.

Pagina 114 van 114

S. Lukács | T.J. de Koeijer | H. Prins | A. Vrijhoef |
L.J.M. Boumans | C.H.G. Daatselaar
RIVM Rapport 2016-0052

Landbouwpraktijk
en waterkwaliteit
op landbouwbedrijven
aangemeld voor
derogatie in 2014
Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl

008956

mei 2016

De zorg voor morgen begint vandaag