Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

32 623

Actuele situatie in Noord-Afrika en het
Midden-Oosten

Nr. 54

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 november 2011
Op 27 oktober verzocht de commissie Buitenlandse Zaken van de Tweede
Kamer om informatie over de ontwikkelingen in Libië en de stappen die
de regering zal zetten bij de nieuwe Libische autoriteiten om opheldering
te krijgen over de voortgang van het onderzoek naar de vliegramp van
2010 in Tripoli1. Hierover informeer ik u in bijgaande brief. Ik zal in deze
brief ook ingaan op mijn bezoek aan Tripoli op 13 november 2011.
De minister van Buitenlandse Zaken,
U. Rosenthal

1
De eerdere brief van de minister van
Buitenlandse Zaken inzake de voortgang van
het onderzoek naar de vliegramp in 2010 in
Tripoli is gepubliceerd als Kamerstuk 24 804,
nr. 81.

kst-32623-54
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 623, nr. 54

1

Bezoek Tripoli
Op 13 november 2011 bracht ik een bezoek aan Tripoli. Tijdens dat bezoek
sprak ik met de voorzitter van de Nationale Overgangsraad Abdul Jalil, de
premier van de overgangsregering Al-Qeeb en de minister van Financiën,
Olie en Gas Tarhouni. Ik besprak met hen de laatste ontwikkelingen in
Libië en het onderzoek naar de Afriqiyah vliegramp. Ik had eveneens een
ontmoeting met Libische mensenrechtenverdedigers, vrouwenrechtenactivisten en advocaten.
Stand van zaken
Einde conflictfase
Na de val van Tripoli eind augustus trokken de sympathisanten van
Moammar Qaddafi zich terug in de strategisch gelegen plaatsen Sirte,
Bani Walid en Sabha. Daar boden zij hevig verzet aan pogingen van
anti-Qaddafi milities om de plaatselijke bevolking te bevrijden. In de
ochtend van 21 oktober kwam hieraan een eind. Na een gezamenlijk
offensief arresteerden de anti-Qaddafi milities Moammar Qaddafi toen die
probeerde zijn geboorteplaats Sirte te ontvluchten. Onder nog onopgehelderde omstandigheden vonden Qaddafi en zijn zoon Mutassim hierbij
vervolgens de dood. Verschillende milities claimen hiervoor verantwoordelijkheid.
Om deze schijnbare vorm van eigenrichting in de toekomst te voorkomen
heeft de Nationale Overgangsraad een onderzoek ingesteld naar de
toedracht. Op basis hiervan zal worden besloten over de vervolging van
mogelijke verdachten. Tijdens mijn bezoek aan Tripoli herhaalden
voorzitter Abdul Jalil en premier Al Qeeb van de Nationale Overgangsraad
dat zij van Libië een moderne rechtstaat willen maken waarin dergelijke
incidenten geen plaats hebben. De mensenrechtenverdedigers die ik
tijdens mijn bezoek sprak gaven aan vertrouwen te hebben in de goede
bedoelingen van de Overgangsraad. Nadat onder Qaddafi de mensenrechten 42 jaar structureel waren geschaad zullen zij er op toezien dat
Libië de juiste ontwikkeling doormaakt en waar nodig misstanden
rapporteren. Zij kunnen hierbij rekenen op bijstand van onze ambassade.
Met het einde van de conflictfase was geen sprake meer van een directe
dreiging voor de bevolking. Op 27 oktober besloot de Veiligheidsraad de
beschermingsmaatregelen voor de bevolking, waaronder de no-fly zone,
op te heffen. De NAVO operatie die deze maatregelen uitvoerde werd
vervolgens op 31 oktober beëindigd. Het wapenembargo is door de
Veiligheidsraad wel in stand gehouden, en met het beëindigen van de
NAVO operatie zijn individuele VN-lidstaten nu zelf verantwoordelijk voor
de naleving ervan. Het kabinet heeft toegezegd dat de evaluatie na afloop
van de Nederlandse bijdrage aan de NAVO-missie een breder karakter zal
hebben en dat de politieke besluitvorming door het kabinet hierbij zal
worden betrokken. Deze evaluatie zal zoals gebruikelijk en gemeld in de
Kamerbrief over afronding van OUP (Kamerstuk 32 623, nr. 53) binnen zes
maanden na beëindiging van de missie aan de Kamer worden verstuurd.
Als gevolg van het conflict circuleren grote hoeveelheden wapens in Libië
en de omringende landen. Vooral de proliferatie van draagbare luchtdoel
raketinstallaties (MANPADS) baart daarbij zorgen. Op 31 oktober nam de
Veiligheidsraad hierover een resolutie aan. Hierin worden de Libische
autoriteiten en de omringende landen opgeroepen al het mogelijke te
doen om proliferatie van wapens tegen te gaan en om de internationale
verplichtingen op dat gebied na te komen. In de resolutie wordt specifiek
verwezen naar MANPADS, chemische wapens en kleine wapens. Op dit
moment beschikt Libië niet over de vereiste specialistische capaciteit om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 623, nr. 54

2

effectief op te treden tegen deze proliferatie. Ook ontbreekt het vereiste
budget omdat een groot deel van de Libische tegoeden nog bevroren is.
De Nationale Overgangsraad heeft de internationale gemeenschap
daarom tijdelijk extra bijstand verzocht. Onder leiding van de Verenigde
Staten wordt nu gewerkt aan het herstel van de controle over de
resterende voorraden en training op dit gebied. Nederland levert hieraan
een financiële bijdrage van € 900 000. Zodra de Libische autoriteiten
daartoe in staat zijn zullen zij de controle zelf weer ter hand te nemen.
ICC onderzoek
Als gevolg van de dood van Qaddafi resteren nog twee personen tegen
wie een aanhoudingsbevel is uitgevaardigd door de aanklager van het
internationaal Strafhof. Op 22 november 2011 werd Saif Al-Islam
gearresteerd in het zuiden van Libie door een militie afkomstig uit Zintan.
Een dag later werd bekend dat ook Abdallah Al Senussi, de voormalige
chef van de veiligheidsdiensten, gearresteerd zou zijn. Saif Al-Islam heeft
aangegeven goed behandeld te zijn bij zijn arrestatie.
De NTC heeft aangegeven de verdachten graag zelf te willen berechten.
Daarom is de aanklager van het Internationaal Strafhof vertrokken naar
Libië om met de Nationale Overgangsraad hierover te spreken.
Formeel begin transitiefase
Op 23 oktober heeft de voorzitter van de Nationale Overgangsraad Abdul
Jalil de bevrijding van het land uitgeroepen. Dit markeerde de formele
start van het transitieproces. Vervolgens startte een periode van 30 dagen
om een interim regering te formeren. Deze regering zetelt formeel in
Tripoli. De voormalige «premier» van het uitvoerend comité Mahmoud
Jibril keert hierin niet meer terug. Conform zijn belofte trad hij af na de
bevrijding. Op 31 oktober verkoos de Nationale Overgangsraad de
seculiere Abdul al-Raheem al-Qeeb als zijn opvolger.
De interim regering krijgt als hoofdtaak het opstellen van een kieswet en
het voorbereiden van verkiezingen voor een grondwetgevende vergadering. Deze verkiezingen zullen naar verwachting uiterlijk eind juni 2012
plaatsvinden en vormen de eerste verkiezingen in het land sinds 1964. Tot
dat moment staat de interim regering voor grote uitdagingen. Zij moet
verzoening bewerkstelligen en de orde en het gezag in het land herstellen.
Op dit moment wordt de orde in de grote steden veelal gehandhaafd door
lokale milities. Hun ongedisciplineerde gedrag baart de Libische bevolking
ernstige zorgen. Het is belangrijk dat deze milities ontwapend worden en
waar nodig opgaan in een nationale politie en krijgsmacht. Voorzitter
Abdul Jalil en premier Al Qeeb benadrukten tijdens mijn bezoek dit op dit
moment als hun voornaamste uitdaging te zien.
Voor diegenen die geen rol krijgen in het leger en de politie is een
alternatief vereist. Dit vereist een herstart van de economie en productieve werkgelegenheid. De nieuwe machthebbers vragen de internationale
gemeenschap daarom de wereldwijd bevroren tegoeden spoedig te
ontdooien. Deze tegoeden zijn essentieel voor succesvolle herstart en
diversificatie van de economie. Mijn gesprekspartners verwelkomden
daarom het Nederlandse aanbod om, binnen de mogelijkheden van de
Veiligheidsraad resoluties, de tegoeden zo flexibel mogelijk beschikbaar te
stellen. Als gevolg hiervan zal € 2 miljard aan tegoeden van de Libische
Centrale bank beschikbaar worden voor betaling van salarissen en
basisdienstverlening. Voor een deel van dit bedrag had Nederland in een
eerder stadium al ontheffing van de Veiligheidsraad verkregen.
Ook neemt de Nationale Overgangsraad verantwoordelijkheid voor de
verpleging van de vele gewonden die zijn gevallen als gevolg van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 623, nr. 54

3

conflict. In de ogen van veel Libiërs wordt de legitimiteit van de Nationale
Overgangsraad mede bepaald door zijn capaciteit deze groep adequaat te
verzorgen. De hiervoor vereiste lokale medische faciliteiten schieten tekort
en kunnen niet op korte termijn worden gerealiseerd. Daarom verzocht de
Nationale Overgangsraad landen in de regio en verschillende Europese
landen om Libische gewonden voor behandeling op te nemen.
Nederland besloot in dat kader 50 gewonden op te nemen voor een duur
van maximaal zes maanden. De Libische premier betuigde hiervoor zijn
dank. Hun behandeling wordt gefaciliteerd door een Nederlandse
zorgverzekeraar en volledig gefinancierd door de Libische autoriteiten. De
gewonden zijn door Nederlandse artsen geselecteerd op basis van de in
Nederland op dat moment beschikbare capaciteit. Zodra de zorg verlenende instelling meent dat een gewonde geen behandeling meer nodig
heeft en deze in staat is om te reizen, zal repatriëring plaatsvinden. Op
maandag 14 november zijn de eerste Libische gewonden gearriveerd in
Rotterdam. Daarvandaan worden zij via het calamiteitenhospitaal in
Utrecht verder vervoerd naar de andere behandellocaties in het land.
Internationale bijstand
In de komende maanden zal een start worden gemaakt met de opbouw
van instellingen waaraan het 42 jaar lang ontbroken heeft in Libië. Nu
moeten verantwoordelijken worden benoemd die in de tussentijd leiding
kunnen geven aan de bestaande structuren.
Door gebrek hieraan blijft een volledig herstel van het gezag uit en
ontbreekt het de internationale gemeenschap vooralsnog aan effectieve
gesprekspartners, vooral bij de overheid. De VN missie UNSMIL is er nog
niet in geslaagd de behoefte voor ondersteuning van de Libische
bevolking volledig in kaart te brengen. De Speciale gezant voor Libië Ian
Martin stuurt aan op een verlenging van zijn missie met een aantal
maanden.
In september is de Europese Unie met de VN en de Nationale
Overgangsraad overeengekomen dat het de behoeftes in kaart zal
brengen voor de opbouw van het maatschappelijk middenveld (met
specifieke aandacht voor vrouwenrechten) de mediasector en grensbewaking. De Europese Unie stuurt op korte termijn een missie van experts
naar Libië om op deze gebieden de behoeften voor steun te onderzoeken.
Met het einde van het regime van Qaddafi ligt de weg open voor een
nieuw democratische Libië gebaseerd op respect voor de rechten van de
mens (incl. de positie van de vrouw en minderheden). De Nationale
Overgangsraad moet hieraan op een transparante wijze vorm geven.
Hierbij kan de Nationale Overgangsraad rekenen op de bijstand van de
Nederlandse overheid in coördinatie met de Verenigde Naties. De
behoefte van de Libische bevolking staat hierbij voorop. Deze houding
wordt zeer gewaardeerd door de Libiërs. Veel kunnen en willen zij zelf
oplossen.
Er bestaat echter behoefte aan Nederlandse expertise op het terrein van
institutionele capaciteitsopbouw, haveninfrastructuur, logistiek en
hernieuwbare energie. Nederlandse bedrijven worden uitgenodigd om
deel te nemen aan internationale aanbestedingen en samen met Libische
bedrijven te investeren in het nieuwe Libië. Binnen het Matra-zuid
programma zal worden gekeken naar mogelijkheden om Libië te helpen
bij de institutionele capaciteitsopbouw door rechters, ambtenaren en
diplomaten in Nederland op te leiden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 623, nr. 54

4

De heropende Nederlandse ambassade speelt een belangrijke rol als
eerste aanspreekpunt voor de Libische overheid. Met het oog daarop heb
ik besloten de dienstverlening van de Nederlandse ambassade in Tripoli
eerder dan verwacht volledig te herstellen. Vanaf 22 november kunnen
weer visa worden afgegeven bij de ambassade in Tripoli.
Afhandeling vliegramp 12 mei 2010 – zaak Hassan Eksuma
Het bewerkstelligen van een spoedige afhandeling van het onderzoek naar
de Afriqiyah vliegramp van 12 mei 2010 is een prioriteit voor de
heropende ambassade. De regering heeft steeds aangedrongen op snelle
en zorgvuldige afronding van het onderzoek. Dit onderzoek is stil komen
te liggen als gevolg van het conflict in Libië. Bij mijn eerste ontmoeting
met vertegenwoordigers van de Overgangsraad in maart van dit jaar in
Parijs, en tijdens diverse andere conferenties heb ik de Nederlandse
zorgen over het onderzoek onder de aandacht gebracht. De Nederlandse
ambassadeur heeft dat in september jl. wederom gedaan bij zijn eerste
bezoek aan Libië en in de verschillende ontmoetingen over dit onderwerp
die na de heropening van de ambassade hebben plaatsgevonden.
Van Libische zijde is steeds met begrip op de Nederlandse zorgen
gereageerd. De voormalige premier, Mahmoud Jibril, heeft mij toegezegd
dat de overgangsregering het onderzoek zal oppakken. Dit is bevestigd in
een recent onderhoud van de Nederlandse ambassadeur met de
vice-minister van Transport. Wel is bij de verschillende contacten gewezen
op de moeilijke omstandigheden in Libië. Voorafgaand aan mijn bezoek
aan Tripoli verzorgden de Libische autoriteiten een briefing over de stand
van zaken omtrent het onderzoek voor het Nederlandse ministerie van
Infrastructuur en Milieu en de ambassade.
In de verschillende gesprekken hebben de hoogst verantwoordelijken in
Libië, te weten de directeur-generaal van Burgerluchtvaart, de CEO van
Afriqiyah Airlines, de onderzoeksleider en de vice-minister van Transport,
zich uitgesproken voor een snelle, transparante en correcte afhandeling
van het onderzoek, dat nu voor 70% gereed is. Dit werd door de premier
herhaald in mijn gesprek met hem tijdens mijn bezoek aan Tripoli. Door de
gewapende strijd tegen Qaddafi heeft het onderzoek lang stil gelegen.
De premier hecht daarom aan een spoedige afronding van het onderzoek.
Ook voor Libië is afronding van het onderzoek en duidelijkheid over de
oorzaak van de ramp van belang. Het nieuwe Libië wil zijn verantwoordelijkheid nemen op het gebied van de luchtvaartveiligheid. Immers, het
leren van fouten is het doel van dit veiligheidsonderzoek. Het uitblijven
van een rapport zou afbreuk doen aan de geloofwaardigheid van de
nieuwe machthebbers en de luchtvaartmaatschappij.
Hoewel er nog geen datum kan worden genoemd voor de publicatie van
het eindrapport, is de verwachting dat dit nog zes maanden gaat duren.
Het Nederlands ministerie van Infrastructuur en Milieu zal waar dat
mogelijk is ondersteuning bieden om dit proces te bespoedigen.
De premier benadrukte tijdens mijn bezoek in de toekomst graag op
transparante en constructieve wijze te willen samenwerken met
Nederland. In dat kader zegde hij toe de mogelijkheden te laten onderzoeken om Nederland bij te staan bij de vervolging van de NederlandseLibiër Hassan Eksuma (Aksema).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 623, nr. 54

5