Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2022–2023

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3239
Vragen van het lid Erkens (VVD) aan de Ministers van Economische Zaken en
Klimaat en voor Klimaat en Energie over de strategische autonomie van
Nederland op het gebied van de energietransitie (ingezonden 23 mei 2023).
Antwoord van Minister Adriaansens (Economische Zaken en Klimaat) mede
namens de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
en de Minister voor Klimaat en Energie (ontvangen 14 juli 2023). Zie ook
Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2022–2023, nr. 2828.
Vraag 1
Hoe definieert u strategische autonomie op het gebied van de energietransitie? Welke technieken en welke grondstoffen vallen daar volgens u in ieder
geval onder?
Vraag 2
Deelt u de mening dat het van belang is om onze strategische autonomie op
het gebied van de energietransitie te versterken? Wanneer zou volgens u de
strategische autonomie van Nederland op het gebied van de energietransitie
in gevaar zijn? Welke kwantitatieve en kwalitatieve parameters gebruikt u
daarbij?
Antwoord 2
Ja. Het kabinet wil dat Nederland en de EU eigen keuzes kunnen maken bij
het borgen van onze publieke belangen. De energietransitie is één van de
centrale opgaven waar Nederland en de EU voor staan. De publieke belangen
op het terrein van leveringszekerheid en betaalbaarheid van het energiesysteem dienen te worden geborgd. Keuzes over de wijze waarop deze transitie
wordt vormgegeven moeten zonder beïnvloeding van buitenaf kunnen
worden gemaakt.
Het mitigeren van risicovolle strategische afhankelijkheden is één van de
prioriteiten van het kabinet en de EU. Afhankelijkheden zijn niet per definitie
problematisch: wederzijdse afhankelijkheden vormen de hoeksteen van het
mondiale handelssysteem, waardoor specialisatie kan optreden, innovatie
wordt gestimuleerd, producten toegankelijk blijven, wetenschappelijke kennis
circuleert en onze welvaart en koopkracht toeneemt. Zodra er echter sprake is
van risicovolle strategische afhankelijkheden, kan mitigatie daarvan wenselijk
zijn. Bedrijven dragen zelf verantwoordelijkheid voor hun waardeketens en
hebben zelf baat bij het verminderen van risicovolle strategische afhankelijkheden. De overheid heeft een verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat

ah-tk-20222023-3239
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

1

publieke belangen gewaarborgd zijn. Waar een publiek belang onder
disproportionele druk komt te staan, en de markt en het bedrijfsleven dit
risico onvoldoende adresseren of hiertoe niet in staat zijn, ligt een rol voor de
overheid voor de hand. De afgelopen periode zijn er verschillende kwantitatieve onderzoeken uitgevoerd naar afhankelijkheden van Nederland en de EU,
zoals onder andere de geo-economische monitor1, 2 en het onderzoeksproject
«EU strategic dependencies and capacities»3 van de Europese Commissie.
Daarnaast lopen er nog verschillende andere onderzoeksprojecten. Zo doet
TNO onderzoek naar een effectieve methodiek om productgroepen aan elkaar
te koppelen en daarmee waardeketens en hun kwetsbaarheden op meer
detailniveau inzichtelijk te maken. Dit onderzoek wordt naar verwachting eind
oktober 2023 met uw Kamer gedeeld. Door middel van een vrijwillige
Nederlandse bijdrage onderzoekt de OESO de wederzijdse economische
impact van handelsbeperkingen tussen landen(groepen). Dit onderzoek is
naar verwachting einde 2023 afgerond. The Hague Centre for Strategic
Studies (HCSS) onderzoekt de rol van Nederlandse bedrijven in wereldwijde
grondstoffenketens.
Kwantitatieve onderzoeken naar strategische afhankelijkheden vinden veelal
plaats op basis van door de douane verzamelde handelsdata en geven
daarmee op geaggregeerd niveau een overzicht van afhankelijkheden die
mogelijk een probleem kunnen vormen voor Nederland en de EU. Door onder
andere de complexiteit van waardeketens, de veranderlijke aard van
afhankelijkheden en gebrekkige data is het lastig en onwenselijk om op basis
van kwantitatieve data alleen te bepalen waar de risico’s van strategische
afhankelijkheden zich bevinden. Daarom is aanvullende kwalitatieve analyse
nodig. In de Kamerbrief Strategische Afhankelijkheden van 12 mei jl. is
toegelicht welke kwalitatieve vragen gesteld kunnen worden bij het uitvoeren
van deze analyse. In deze brief is verder aangegeven dat een dialoog met de
private sector van belang is bij deze analyse en het vervolgtraject.
Vraag 3
Bent u ervan op de hoogte dat volgens het Internationaal Energieagentschap
(IEA) China op dit moment de grootste producent is van alle grote schone
technologieën en ook de gehele productieketens hiervan domineert? Hoe
apprecieert u dit? Welke risico’s brengt dit met zich mee voor de strategische
autonomie van Nederland?
Antwoord 3
Ja. Het IEA analyseert dat in het rapport uit 20224. Het rapport gaat in op de
complexe relatie tussen grondstoffen en de vooruitzichten voor een veilige en
snelle energietransitie. Naast vooruitzichten van de vraag naar grondstoffen
onder verschillende technologische en beleidsscenario’s, onderzoekt het
rapport of de huidige investeringen in grondstoffen voldoen aan de behoeften van een snel veranderende energiesector. Het rapport benadrukt de hoge
geografische concentratie van productie, inclusief de hoge concentratie van
verwerkingsactiviteiten, in China als een belangrijke kwetsbaarheid voor de
energietransitie. Deze kwetsbaarheid knelt zodra mochten investeringen in
productiecapaciteit niet aan de vraag voldoen, of in geval van potentiële
geopolitieke risico’s binnen of tussen producerende landen. Het rapport geeft
aanbevelingen voor een nieuwe, allesomvattende benadering voor het
veiligstellen van kritieke grondstoffen. Deze aanbevelingen zijn: zorgen voor
adequate investeringen in gediversifieerde bronnen van toeleveringsketens;
bevorderen van technologische innovatie in alle segmenten van de waardeketen; opschalen van recycling; versterken veerkracht van toeleveringsketen en
markttransparantie; integreren van hogere normen op het gebied van milieu,
sociaal beleid en bestuur en versterken van internationale samenwerking
tussen producenten en consumenten.
China vormt een onmisbare schakel voor een spoedige energietransitie.
Zonder de significante Chinese productie- en technologische capaciteiten zijn
Nederland en onze Europese partners niet in staat om de energietransitie in

1

Geo-economische monitor (2023).
Kamerstuk 36 180, nr. 31.
3
EU strategic dependencies and capacities: second stage of in-depth reviews (2022).
4
The role of Critical Minerals in Clean Energy Transitions.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

2

het voorziene tempo te realiseren, mede vanwege het gebrek aan substitutiemogelijkheden. Zoals reeds aangegeven in de Kamerbrief over ontwikkelingen in het Chinabeleid5 acht het kabinet een dergelijke stapeling van
afhankelijkheden problematisch, mede omdat China eerder aangetoond heeft
bereid te zijn om grondstofafhankelijkheden geopolitiek in te zetten. In de
Kamerbrief Strategische Afhankelijkheden is toegelicht welke mitigatieopties
het kabinet identificeert in geval van risicovolle strategische afhankelijkheden.
Vraag 4
Kunt u aangeven wat de huidige en wat de voorspelde afhankelijkheid van
China en andere niet-Europese landen is op het vlak van de eindproducten
die noodzakelijk zijn voor de energietransitie? Kunt u daarbij in ieder geval
ingaan op zon-pv, wind, elektrolyse, batterijtechniek, warmtepompen, en
kabels voor netinfrastructuur?
Antwoord 4
De huidige en de voorspelde afhankelijkheid van China en andere nietEuropese landen voor de energietransitie is groot. In de Kamerbrief over
Strategische Afhankelijkheden staat beschreven wat de aanpak van het
kabinet is om inzicht te krijgen in deze afhankelijkheden6. Onderdeel van deze
aanpak is ook een inventarisatie van alternatieven voor de substitutiemogelijkheden.
De Taskforce Strategische Afhankelijkheden (TFSA) is van start gegaan. Deze
TFSA heeft als taak om het inzicht te vergroten in risicovolle strategische
afhankelijkheden en de identificatie en prioritering van risicovolle strategische
afhankelijkheden door departementen aan te jagen. In bovengenoemde
Kamerbrief is o.a. het energieterrein als prioritair gebied aangemerkt. Het
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat heeft hierbinnen zon-pv,
windenergie, de waterstofketen, batterijtechniek, warmtepompen en kabels
voor netinfrastructuur aangemerkt als ketens die nu eerst worden beoordeeld.
Over de voortgang zal uw Kamer eind 2023 worden geïnformeerd.
Vraag 5
Kunt u per kritieke grondstof aangeven wat onze afhankelijkheid is? Welk
aandeel komt daarvan uit China en welk aandeel is direct of indirect in
handen van China in andere landen?
Antwoord 5
Er is voor Nederland geen specifieke analyse. Voor inzicht in onze afhankelijkheden van kritieke grondstoffen maakt het kabinet gebruik van de analyse
van de Europese Commissie voor «kritikaliteit van grondstoffen»7. Kritieke
grondstoffen zijn onmisbaar voor de productie van hernieuwbare energietechnologie voor de energietransitie en zijn ook nodig voor digitale technologieën, voor technologieën in de zorg en in defensiematerieel. Als gevolg van
de groeiende wereldbevolking neemt de druk op kritieke grondstoffen toe. De
Europese Commissie definieert kritieke grondstoffen als metalen en mineralen van significante economische waarde en waarvoor potentieel een
leveringsrisico bestaat. Op deze lijst staan 34 kritieke grondstoffen. In de
kritikaliteitsanalyse van de Europese Commissie zijn verschillende factoren
meegenomen. Er wordt onder meer gebruik gemaakt van een substitutieindex voor de landen waar de EU de grondstof voornamelijk uit importeert. In
de studie van de Europese Commissie wordt onder meer ingegaan op de
kritikaliteitsanalyse voor windturbines op zee en zonnepanelen. Zo is China
de belangrijkste producent op wereldniveau (winning en raffinage) voor de
grondstoffen die gebruikt worden in windturbines op zee en zonnepanelen.
Als onderdeel van de Nederlandse grondstoffenstrategie wordt geanalyseerd
welke kritieke grondstoffen van deze lijst met name voor Nederland van
belang zijn8 en welke grondstoffen die niet op de Europese lijst staan
mogelijk ook nog aandacht behoeven, inclusief benodigd nationaal beleid.

5

Kamerstuk 35 207, nr. 61.
Kamerstuk 21 501-02, nr. 181.
7
Europese Commissie (2023). Study on the Critical Raw Materials for the EU 2023 Final Report.
8
TNO-2021-R10515 Kritikaliteit van Grondstoffen: ontwikkeling en operationalisatie.
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

3

Vraag 6
Wat is volgens u het gewenste Nederlandse aandeel in de raffinage en
bewerking van deze kritieke grondstoffen die noodzakelijk zijn voor de
energietransitie? Wat is hierin het Europese aandeel? Wat is het aandeel van
China?
Antwoord 6
Het kabinet vindt het onwenselijk om kwantitatieve productiedoelen vast te
stellen gegeven de complexiteit en veranderlijkheid van waardeketens.
Bedrijven zijn in de eerste plaats zelf verantwoordelijk voor de inrichting van
hun waardeketens. Waar publieke belangen in het geding komen, en de
markt en het bedrijfsleven dit onvoldoende adresseren of hiertoe niet in staat
zijn, ligt overheidsingrijpen voor de hand. Dit kan verschillende vormen
aannemen.
Voor Nederland is het van belang dat we de voordelen van onze open
economie blijven benutten. Het kabinet is een verkenning gestart naar kansen
en mogelijkheden van het stimuleren van eigen raffinagecapaciteit voor grote
(Europese) industrieën9. Over de uitkomsten van deze verkenning wordt u
eind 2023 geïnformeerd. Over het algemeen streeft Nederland ernaar om een
zekere mate van Europese zelfvoorzienendheid te hebben in de verwerking
van kritieke grondstoffen, omdat dit de Europese afhankelijkheid vermindert
en meer controle biedt over de toeleveringsketens.
China domineert de raffinage van kritieke grondstoffen. Zo heeft het land het
grootste aandeel in raffinage van 26 zogenaamde Critical Raw Materials
(CRMs)10. Europa domineert met de raffinage van hafnium in Frankrijk één
CRM.11 Met de CRMA heeft de CIE voorstellen gedaan om de capaciteit voor
winning, verwerking en recycling van kritieke grondstoffen in de EU te
vergroten en diversificatie van waardeketens te bevorderen12.
Vraag 7
Kunt u uiteenzetten welke eindproducten en productieprocessen u cruciaal
acht voor de Nederlandse strategische autonomie op het gebied van de
energietransitie? Hoe zorgt u ervoor dat deze sectoren en processen in
Nederland worden behouden dan wel worden aangetrokken? Welk beleid is
er al?
Antwoord 7
Energie is een van de vier prioritaire aandachtsgebieden uit de Kamerbrief
kabinetsaanpak Strategische Afhankelijkheden. Op het terrein van de
energietransitie geeft het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
prioriteit aan de beoordeling van de productieketens voor zon-pv, windenergie en de waterstofketen op (potentiële) risicovolle strategische afhankelijkheden. Over de voortgang zal uw Kamer eind 2023 worden geïnformeerd.
Specifiek voor kritieke grondstoffen heeft het kabinet de Nationale Grondstoffenstrategie opgesteld die is gericht op het vergroten van de leveringszekerheid van kritieke grondstoffen. Grotere leveringszekerheid van kritieke
grondstoffen en afbouwen van risicovolle strategische afhankelijkheden gaan
hand in hand.
Vraag 8
Welke rol speelt volgens u de Europese Unie in de strategische autonomie
van Nederland? Is het bijvoorbeeld volgens u acceptabel als Nederland
compleet afhankelijk is van technieken of grondstoffen van andere
EU-landen?
Antwoord 8
Dankzij de EU als geheel zijn we beter in staat de Europese en Nederlandse
belangen te borgen dan als we dat als Nederland alleen zouden doen. Ook
borgt een dergelijke aanpak het gelijk speelveld tussen lidstaten. Het kabinet
kiest bewust voor nadruk op een Europees handelingsperspectief. Daarom

9

Kamerstuk 2022D53 209, 9 december 2022.
Study on the Critical Raw Materials for the EU.
11
Study on the Critical Raw Materials for the EU.
12
BNC-fche EU Critical Raw Materials Act, Kamerstuk 22 112, nr. 3686.
10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

4

steunt het kabinet de CRMA en de Net-Zero Industry Act (NZIA). Het
grensoverschrijdende karakter van de uitdagingen, de verwevenheid van de
interne markt en de slagkracht van de EU als geheel maken een Europees
perspectief noodzakelijk. Het kabinet accepteert een grote mate van afhankelijkheid van andere landen in de EU.
Vraag 9
Hoe gaat Nederlandhaar aandeel leveren aan de Europese ambities om die
afhankelijkheid van China omtrent de energietransitie te verminderen? Deelt u
de mening dat Nederland hier ook haar verantwoordelijkheid moet nemen,
bijvoorbeeld als het gaat om lokale productie van duurzame producten zoals
elektrolyser, batterijen, windmolens die nodig zijn voor de energietransitie?
Antwoord 9
Zie het antwoord op vraag 4. Ja, het kabinet deelt de mening dat Nederland
zijn aandeel moet leveren. In Europees verband neemt Nederland bijvoorbeeld deel aan deImportant Projects of Common European Interest (IPCEI’s)
voor halfgeleiders, waterstof en cloud-infrastructuur. Daarnaast heeft
Nederland een actieve rol bij de beïnvloeding van Commissievoorstellen die
onder de EU Green Deal Industrial Plan vallen, met name de NZIA en de
CRMA. Ook speelt Nederland een actieve rol bij het concretiseren van de
gezamenlijke mededeling voor een Europese Economische Veiligheidsstrategie. Deze initiatieven dragen bij aan een weerbare EU, waardoor ook de
afhankelijkheid van China in risicovolle waardeketens afneemt.
Vraag 10
Hoe ziet u de mogelijke opbouw van mogelijke strategische reserves van
kritieke grondstoffen die nodig zijn voor de energietransitie in nationaal en in
Europees verband?
Antwoord 10
Voor de mogelijke opbouw van strategische reserves kan worden gekeken
naar zowel private als publieke initiatieven. Opbouw van strategische
reserves kan een waardevol instrument zijn om risicovolle strategische
afhankelijkheden te mitigeren. Mede op basis van recente Commissievoorstellen bekijkt het kabinet of de opbouw van strategische reserves opportuun is
en zo ja, op welke wijze deze opgebouwd dienen te worden. Strategische
voorraden kunnen hoge kosten met zich meebrengen.
Een opslagsysteem vanuit de private sector kan een optie zijn. Dat biedt de
mogelijkheden voor de private sector om hun eigen waardeketens weerbaarder te maken13. De betrokkenheid van de private sector bij opbouw van de
strategische reserves heeft zowel voor- als nadelen. Voordelen zijn bescherming tegen tekorten en prijsstijgingen, het afdekken van langetermijnplanning en het vermogen om te reageren op korte termijn vraagpieken. Nadeel
is extra lasten voor het bedrijfsleven.
Opslagbeleidsmaatregelen kunnen noodzakelijk zijn om aanbodfluctuaties te
ondervangen die bijvoorbeeld kunnen ontstaan door geopolitieke spanningen
en een risico vormen voor publieke belangen. Dergelijke maatregelen bieden
steun aan Europese industrieën en investeringen. In dit verband is het van
belang dat er duidelijkheid komt van de Commissie over het waarborgen van
het vrij verkeer van goederen, om fragmentatie van de interne markt en
nieuwe belemmeringen voor ondernemers te voorkomen. Het kabinet heeft
hier vragen over gesteld binnen de Raadswerkgroep onderhandelingen van
de CRMA14.
Vraag 11
Welke onderdelen zijn er volgens u binnen strategische autonomie, zolas
mijnbouw, recycling, raffinage, maakindustrie? Op welke van deze onderdelen
van strategische autonomie heeft u al beleid? Welk beleid is dat? Waar ziet u
lacunes in het huidige beleidsinstrumentarium om de strategische autonomie
te vergroten?

13

Strengthening the security of supply of products containing critical raw materials for the green
transition and decarbonization (2022).
14
BNC-fche EU Critical Raw Materials Act, Kamerstuk 22 112, nr. 3686.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

5

Antwoord 11
Zie het antwoord op vraag 1 en 7. Met betrekking tot de in de vraag
benoemde onderdelen mijnbouw, raffinage en recycling (onder meer in de
maakindustrie), geldt dat deze ten aanzien van kritieke grondstoffen specifiek
zijn geadresseerd in de Nationale Grondstoffenstrategie15. Informatie over
eventuele lacunes volgt in de volgende Kamerbrief over risicovolle strategische afhankelijkheden.
Vraag 12
Welk bestaand financieel instrumentarium wordt gebruikt om de strategische
autonomie te versterken, zoals innovatiesubsidies of middelen om bedrijven
aan te trekken? Zijn er hiervoor voldoende financiële middelen? Waar zitten
nog lacunes in het bestaande financiële instrumentarium?
Antwoord 12
In het kader van versterking van de open strategische autonomie is een goed
en aantrekkelijk vestigings- en ondernemingsklimaat van belang, omdat dit de
kracht en daarmee ook de weerbaarheid van de Nederlandse economie en
het bedrijfsleven bevordert. Voorbeelden van financiële instrumenten die
onder meer worden ingezet ten behoeve van versterking van de open
strategische autonomie van de EU zijn: fiscale regelingen ter bevordering van
Research en Development in het bedrijfsleven, het Nationaal Groeifonds en
deelname aan IPCEI. Ook instellingen zoals Invest-NL en de regionale
ontwikkelingsmaatschappijen dragen bij aan het ontplooien, aantrekken en
behouden van economische activiteiten. Binnen Nederland wordt de
grondstoffenstrategie geïntegreerd in het missie- gedreven innovatiebeleid,
met nadruk op circulariteit van grondstoffen.
In het kader van de nationale grondstoffenstrategie wordt geïnventariseerd
welke ondersteuning er vanuit Nederland, de EU en Internationale Financiële
Instellingen is voor Nederlandse partijen die internationaal actief zijn in
ketens van kritieke grondstoffen gericht op diversificatie en/of in de verduurzaming van internationale ketens.
Vraag 13
Ziet u mogelijkheden om via publieke aanbestedingen meer te gaan sturen
op Nederlandse en Europese productie in het kader van de energietransitie?
Welke mogelijkheden biedt de Europese Unie hiervoor? Gaat de net-zero
industry act meer ruimte bieden hiervoor? Hoe en wanneer gaat u dit
verwerken in uw eigen aanbestedingsbeleid?
Antwoord 13
Het Europese aanbestedingsrecht biedt ruimte en instrumenten om risico’s
voor veiligheid en oneerlijke concurrentie te beperken. Zo kunnen inschrijvers
uit landen waar geen handelsakkoord mee is of die geen partij zijn bij de
Agreement on Government Procurement (GPA) worden uitgesloten van
aanbestedingen. Tegen oneerlijke concurrentie zijn in 2022 in Brussel grote
stappen gezet. Er zijn akkoorden bereikt over twee verordeningen die
bijdragen aan het tegengaan van oneerlijke concurrentie op de Europese
aanbestedingsmarkt. Het International Procurement Instrument (IPI) is gericht
op het creëren van wederkerigheid tussen markten en geeft de Commissie de
bevoegdheid om restricties op te leggen voor bedrijven uit derde landen op
de Europese markt als er drempels worden ervaren in de toegang tot de
markt uit het betreffende land. De Foreign Subsidies Regulation (FSR) is
gericht op tegengaan van ongewenste invloed op de Europese interne markt
en geeft de Commissie de bevoegdheid om onderzoek te doen naar subsidies
die bedrijven ontvangen van landen buiten de EU. De recent gepubliceerde
Net-Zero Industry Act (NZIA) draagt indirect bij aan een gelijker speelveld,
doordat de eisen waar Europese bedrijven al aan moeten voldoen, nu ook
gaan gelden voor bedrijven buiten de EU.
Over aanbestedingen en derde landen ontvangt u in de zomerperiode een
brief die nader ingaat op het aanbestedingsrecht en de acties die het kabinet
uitvoert ten aanzien van derde landen. In deze Kamerbrief zal verder worden
ingegaan op het aanbestedingsbeleid, zowel de nationale als Europese inzet.
15

Kamerstuk 2022D53 209, 9 december 2022.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

6

Deze brief is toegezegd via de Kamerbrief van de Staatssecretaris van
Digitalisering en Koninkrijksrelaties over de motie Rajkowski.16
Vraag 14
Kunt u deze vragen afzonderlijk van elkaar beantwoorden?
Antwoord 14
Ja.

16

Kamerstuk 26 643, nr. 1007.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

7