Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 032

Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek
in verband met het juridisch ouderschap van de
vrouwelijke partner van de moeder anders dan
door adoptie

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
1. Wijzigingsvoorstellen
Dit wetsvoorstel regelt dat de vrouwelijke partner van de moeder, hierna
kortheidshalve aangeduid als de duomoeder, de juridisch ouder van een
kind kan worden zonder dat daarvoor een gerechtelijke procedure is
vereist.
Sinds 1 januari 1998 is het in Nederland mogelijk dat een moeder samen
met haar vrouwelijke partner het gezag heeft over een kind (wet van
30 oktober 1997, Stb. 1998, 506). Zij kunnen een kind samen verzorgen en
opvoeden. Per 1 april 2001 kunnen zij samen ook de juridische ouders zijn
van een kind na adoptie (wet van 21 december 2000, Stb. 2001, 10). De
regels voor adoptie door de duomoeder zijn per 1 januari 2009 versoepeld
(wet van 24 oktober 2008, Stb. 2008, 425). De rechtspositie van het kind en
de ouder worden door het juridisch ouderschap vormgegeven en
beschermd. Het juridisch ouderschap heeft gevolgen voor onder meer het
gezag over het kind, zijn naam en nationaliteit en voor het erfrecht.
Nieuw aan dit voorstel is dat deze bescherming niet via de band van
adoptie tot stand wordt gebracht, maar in het afstammingsrecht in strikte
zin. Het resultaat – ouderschap – is in beide gevallen gelijk. Het voorstel
betekent dat naast (het vermoeden van) het biologisch ouderschap het
sociale ouderschap als grond wordt geïntroduceerd voor het vestigen van
familierechtelijke betrekkingen. Zo wordt meer recht gedaan aan de
bescherming van de feitelijke verzorgings- en opvoedingssituatie van het
kind. De positie van kinderen geboren in lesbische relaties wordt zo veel
mogelijk in overeenstemming gebracht met die van kinderen geboren in
heteroseksuele relaties. De biologische werkelijkheid blijft wel een rol
spelen. Het juridische ouderschap van de sociale ouder kan door het kind
worden aangetast om zo de weg vrij te maken voor het juridisch ouderschap van de biologische ouder. Het uitgangspunt in het afstammingsrecht dat een kind niet meer dan twee juridische ouders kan hebben, blijft
gehandhaafd. Een wijziging van dit uitgangspunt zou een algehele
herziening van het afstammingsrecht vergen in nationaal en internationaal verband. Hiertoe bestaat geen aanleiding.

kst-33032-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

1

Het belang van het kind staat in het voorstel voorop. Het juridische
ouderschap van de duomoeder komt via het afstammingsrecht sneller tot
stand dan het geval is bij adoptie. Ook wordt met het voorstel voorkomen
dat er een impasse ontstaat over persoon van de tweede juridische ouder.
In het geval dat er tussen de moeder en de biologische vader onenigheid
bestaat over wie de tweede juridische ouder van het kind moet zijn – de
duomoeder of de biologische vader – biedt het huidige recht geen
oplossing. Dit heeft tot gevolg dat geen van beiden de juridische ouder
van het kind wordt. Het voorstel biedt een oplossing voor deze impasse,
waardoor het kind ook in dit geval een tweede juridische ouder kan
krijgen.
De belangen van de personen die betrokken zijn bij het kind – de moeder,
de duomoeder en de biologische vader – moeten eveneens zorgvuldig
worden afgewogen. Het voorstel voorziet behalve in een versterking van
de positie van de moeder van het kind ook in een versterking van de
positie van de bekende zaaddonor die in een nauwe persoonlijke
betrekking staat tot het kind.
De volgende wijzigingen van het afstammingsrecht worden voorgesteld:
1. Het moederschap van de duomoeder ontstaat van rechtswege als de
duomoeder is gehuwd met de moeder van het kind en duidelijk is dat
de biologische vader van het kind geen rol zal spelen in zijn verzorging en opvoeding;
2. In alle andere gevallen kan de duomoeder het kind erkennen;
3. De mogelijkheid om de rechter te verzoeken om vervangende
toestemming voor erkenning wordt uitgebreid tot de zaaddonor die
in een nauwe persoonlijke betrekking staat tot het kind;
4. De duomoeder die als levensgezel heeft ingestemd met een daad die
de verwekking van het kind tot gevolg kan hebben gehad, wordt
gelijk gesteld aan de mannelijke levensgezel. Dit betekent dat:
a. het moederschap van deze duomoeder gerechtelijk kan worden
vastgesteld; en
b. zij alimentatieplichtig is jegens het kind op grond van artikelen
394 en 395b van Boek 11 van het Burgerlijk Wetboek (BW).
De regelingen betreffende de aangifte van de geboorte van een kind, het
naam- en het gezagrecht zijn aan deze wijzigingen aangepast. Ook de
Rijkswet op het Nederlanderschap wordt aangepast naar aanleiding van
deze voorstellen. Dit vereist een voorstel van rijkswet. Er zal van de zijde
van de regering naar een gezamenlijke behandeling worden gestreefd.
Het voorstel ziet niet op het ouderschap van twee mannen, omdat een
kind niet geboren worden kan in een relatie van twee mannen. De vrouw
uit wie een kind wordt geboren is op grond van de wet van rechtswege de
juridische moeder. Zij heeft een zeer sterke band met het kind en zal het
kind in bijna alle gevallen verzorgen en opvoeden. Als twee mannen
samen het ouderschap over een kind wensen uit te oefenen, dienen
daartoe eerst de familierechtelijke betrekkingen tussen deze moeder en
het kind te worden doorbroken. Dit vereist in alle gevallen de tussenkomst
van een rechter. De verschillen in behandeling tussen de relatie van twee
mannen en die van twee vrouwen vloeien dus uit de aard van deze
relaties voort en vinden daarin ook hun rechtvaardiging.

1
Als hierna wordt gesproken van het BW, is
bedoeld Boek 1 van het BW, tenzij anders
vermeld.

Dit wetsvoorstel regelt niet het ouderschap van de vrouwelijke geregistreerde partner van de moeder anders dan door adoptie. Wijzigingen die
noodzakelijk zijn om dit te regelen, zullen bij afzonderlijk wetsvoorstel
worden voorgesteld (aanpassingswet).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

2

Voorafgaand aan de totstandkoming van dit voorstel is een voorontwerp
opgesteld. Dit is ter consultatie op de website van het Ministerie van
Justitie geplaatst. Naar aanleiding van het voorontwerp zijn adviezen
ontvangen van de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken, de Raad
voor de rechtspraak, de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak, de
Nederlandse Orde van Advocaten, de Stichting donorgegevens kunstmatige bevruchting, het COC Nederland, belanghebbenden, belangstellenden en de wetenschap. Het wetsvoorstel wordt in deze adviezen
positief onthaald. Aan de adviezen wordt, ook indien zij geen aanleiding
hebben gegeven tot aanpassing van het voorontwerp, in het navolgende
ampel aandacht besteed.
Hierna wordt ingegaan op de voorgestelde wijziging van het afstammingsrecht (§ 2), het advies van de Commissie lesbisch ouderschap en
interlandelijke adoptie over lesbisch ouderschap (§ 3) en de begrippen
biologische vader en duomoeder (§ 4). Vervolgens worden de belangrijkste wijzigingsvoorstellen besproken (§ 5). Daarna worden de gevolgen
van het voorstel voor het internationaal privaatrecht toegelicht (§ 6) en
wordt stilgestaan bij het ouderschapsbegrip in de zin van het Internationaal verdrag voor de rechten van het kind (§ 7) en het recht van het kind
op afstammingsinformatie (§ 8). Het algemene deel van de memorie van
toelichting wordt besloten met een toelichting op het overgangsrecht (§ 9)
en de administratieve lasten (§ 10). Tot slot worden de verschillende
gewijzigde artikelen van een afzonderlijke toelichting voorzien (§ 11).
2. Wijziging van het afstammingsrecht
Het wetsvoorstel moet worden geplaatst in het licht van een ook door de
Afdeling advisering van de Raad van State genoemde reeks van wettelijke
maatregelen die in de afgelopen vijftien jaar tot doel hadden het familierecht, in het bijzonder het afstammingsrecht, vergaand te moderniseren.
Daartoe behoren bijvoorbeeld ook het opheffen van het onderscheid
tussen «wettige» en «onwettige» kinderen, de openstelling huwelijk en
adoptie door paren van gelijk geslacht en regels over erkenning en
gerechtelijke vaststelling van het vaderschap. Die reeks vormt een
geleidelijke verbetering van de positie van lesbische paren: van éénouderadoptie (1998) via openstelling huwelijk met het van rechtswege
verkrijgen van gezamenlijk gezag indien er geen vader is (2001), naar
vereenvoudigde adoptie door gehuwde lesbische paren (2008). Tijdens de
parlementaire behandelingen van de verschillende voorstellen is de
verhouding tussen het biologisch ouderschap en het sociaal ouderschap
steeds aan de orde geweest. In 2005 is een andere afweging gemaakt wat
betreft de afstammingsrechtelijke gelijkstelling van biologisch en sociaal
ouderschap en is in plaats van aanpassing van het afstammingsrecht de
versoepelde adoptie geïntroduceerd.
Het voorstel lesbisch ouderschap maakt rechtstreekse afstamming zonder
een biologische (bloed)band wel mogelijk. Dat dit voorstel de noodzaak
van een biologische band afzwakt en in dat opzicht verder gaat dan
eerdere voorstellen, is juist. Anders dan de Afdeling zie ik dit als een
logische vervolgstap en niet als een fundamentele wijziging. Dat het
wetsvoorstel daarbij bepaalde aannames hanteert, is niet geheel zonder
precedent. De wet regelt dat in een heteroseksuele relatie de man wordt
vermoed de verwekker te zijn, terwijl dat biologisch niet altijd zo is. De wet
bepaalt voorts dat vader is degene die heeft ingestemd met een daad die
verwekking ten gevolge heeft gehad (= vaak KID) en niet de donor.
Het huidige afstammingsrecht wijzigt niet voor de vrouw uit wie het kind
wordt geboren en evenmin voor de echtgenoot van de moeder of de man
die een kind wenst te erkennen. De wijziging impliceert derhalve geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

3

algehele herziening van het afstammingsrecht. Voor veruit de meeste
kinderen die in Nederland worden geboren, heeft het voorstel derhalve
geen gevolgen.
De wijziging van het afstammingsrecht is erin gelegen dat de duomoeder
door huwelijk met de moeder van het kind van rechtswege de juridische
ouder wordt van het kind, indien het kind is geboren met behulp van het
zaad van een onbekende donor in de zin van de Wet donorgegevens
kunstmatige bevruchting. Zijn de moeder en de duomoeder niet gehuwd
en/of is er sprake van een bekende donor dan kan de duomoeder juridisch
ouder worden door erkenning. Dit betekent dat het uitgangspunt dat het
juridisch ouderschap zoveel mogelijk het biologisch ouderschap volgt,
wordt losgelaten voor de duomoeder. De duomoeder is immers
doorgaans niet de biologische ouder van het kind. Slechts indien de
duomoeder het genetische materiaal heeft geleverd (eiceldonatie) is dit
anders. Het wetsvoorstel introduceert naast het biologische ouderschap,
het sociale ouderschap als grond voor het juridisch ouderschap.
Naar mijn mening is in die gevallen dat het vooraf duidelijk is dat de
biologische vader geen rol wil spelen in de verzorging en opvoeding van
het kind (de onbekende zaaddonor), het belang van het kind het beste
gediend indien zijn feitelijke verzorgers en opvoeders ook zijn juridische
ouders zijn. Het geeft duidelijkheid aan het kind wie zijn ouders zijn en
brengt mee dat het kind vaker twee juridische ouders zal hebben. Er
behoeft immers geen aparte procedure te worden doorlopen, hoe
eenvoudig ook. Dit heeft als voordeel dat als een ouder overlijdt, het kind
recht op zijn kinddeel uit de erfenis heeft terwijl hij dat niet heeft ten
aanzien van degene die het gezag over hem uitoefent maar niet zijn
juridische ouder is tenzij dit testamentair is geregeld (art. 4:27 BW).
Daarnaast wordt het family life tussen de duomoeder en kind zoveel als
mogelijk geëerbiedigd.
Opdat de rechten van alle betrokkenen in het wetsvoorstel zo evenwichtig
mogelijk worden beschermd is advies gevraagd over de verhouding
tussen de relevante rechten voor het afstammingsrecht zoals geformuleerd in het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de
mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) en het Verdrag inzake de
Rechten van het Kind (IVRK). De adviesvraag is toegespitst op de positie
van de biologische vader die in een nauwe persoonlijke betrekking staat
tot het kind en het recht van het kind op informatie over zijn afstamming.
De adviesaanvraag heeft geresulteerd in het rapport «Erkenning door de
vrouwelijke partner van de moeder. In welke mate heeft de biologische
vader het recht het kind te erkennen, hoe werkt prenatale erkenning in
deze context en welk recht heeft het kind van duo-moeders op afstammingsinformatie in het licht van het EVRM en IVRK?» opgesteld door
Professor Caroline Forder (2 februari 2009).
Bij het afstammingsrecht zijn de volgende rechten van belang:
a. Het recht van een kind op het ontstaan van familierechtelijke
betrekkingen met beide (natuurlijke) ouders.
b. Het recht op het vestigen van afstammingsrelaties door volwassenen
die het kind hebben laten ontstaan (biologische vader: zaaddonor al
dan niet met een nauwe persoonlijke betrekking met kind of
verwekker).
c. Het recht van een kind op afstammingsinformatie.
d. Het recht op bescherming tegen willekeurige inmenging door de
overheid in het familie- en gezinsleven.
Deze rechten zijn niet absoluut. Waar deze rechten botsen met elkaar dient
een afweging tussen de verschillende belangen te worden gemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

4

Tussen de moeder en haar kind bestaat door de geboorte een afstammingsband. De moeder van het kind is de vrouw die het kind heeft
gebaard, ook als het genetische materiaal waaruit het kind is ontstaan,
niet van haar afkomstig is. Er zijn weliswaar technische mogelijkheden tot
eiceldonatie, maar het gaat te ver om voor alle gevallen het vaste
uitgangspunt ten aanzien van het moederschap te vervangen door een
vermoeden van moederschap dat kan worden ontkracht. Het gegeven dat
de vrouw een kind wilde, de zwangerschap en de geboorte vormen voor
deze opvatting voldoende grondslag.
De biologische vader en de duomoeder staan door de enkele geboorte
van een kind niet in familierechtelijke betrekking tot het kind. Onder de
huidige wetgeving zijn er wel diverse mogelijkheden om de afstammingsband te vestigen en zo nodig een verzoek hiertoe aan de rechter
voor te leggen.
De uiteenlopende belangen van het kind dat binnen een lesbische relatie
wordt geboren, de zaaddonor die al dan niet in een nauwe persoonlijke
betrekking tot het kind staat, de verwekker en de duomoeder zijn opnieuw
gewogen. Evenals in het huidige afstammingsrecht is voor de wijze
waarop de familierechtelijke betrekkingen tussen de duomoeder en het
kind tot stand komen bepalend of de moeder en de duomoeder zijn
gehuwd. Daarnaast is van belang of de biologische vader bekend is aan
de moeder.
Zijn de moeders gehuwd en is vooraf duidelijk is dat de biologische vader
geen rol wil spelen in de verzorging en opvoeding van het kind (er is
sprake van een onbekende zaaddonor), dan is het belang van het kind
naar de mening van de regering het beste gediend indien zijn feitelijke
verzorgers en opvoeders ook zijn juridische ouders zijn. Het geeft
duidelijkheid aan het kind wie zijn ouders zijn en brengt met mee dat het
kind vaker twee juridische ouders zal hebben. Het bestaande familie- en
gezinsleven tussen de duomoeder en kind wordt zoveel als mogelijk
geëerbiedigd.
In die gevallen dat de identiteit van de zaaddonor bekend is aan de
moeder, wordt de duomoeder niet van rechtswege de juridische ouder
van het kind, ook niet als zij is gehuwd met de moeder van het kind. In dit
geval moet de duomoeder het kind erkennen om de juridische ouder van
het kind te worden. De erkenning biedt ten opzichte van het ouderschap
van rechtswege het voordeel van de keuzemogelijkheid. De moeder,
duomoeder en biologische vader kunnen afspraken maken over de
persoon van de juridische ouder. Een afweging die niet mogelijk is indien
het gaat om een onbekende zaaddonor. In dat geval is de keuze vooraf
gemaakt. Bij een bekende zaaddonor besluit de moeder in beginsel wie de
juridische ouder wordt van het kind: de bekende zaaddonor of de
duomoeder.
Om de rechten van de bekende zaaddonor die in een nauwe persoonlijke
betrekking staat tot het kind te respecteren, geeft dit wetsvoorstel hem de
mogelijkheid aan de rechter vervangende toestemming voor erkenning te
verzoeken. De positie van deze zaaddonor wordt op deze manier in
evenwicht gebracht met die van de moeder.
3. Commissie lesbisch ouderschap en interlandelijke adoptie
Met de mogelijkheid van erkenning en gerechtelijke vaststelling van het
ouderschap geeft het kabinet uitvoering aan het advies «Lesbisch
ouderschap» van de Commissie lesbisch ouderschap en interlandelijke
adoptie (hierna: de Commissie Kalsbeek, Den Haag, 31 oktober 2007). In
opdracht van het Ministerie van Justitie heeft deze commissie advies
uitgebracht over de vraag of de duomoeder ook op andere wijze dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

5

adoptie op eenvoudige wijze ouder kon worden van het kind geboren
binnen de relatie van de moeder en de duomoeder (Kamerstukken II
2006/07, 30 551, nr. 8). De commissie komt tot de slotsom dat het in ieder
geval mogelijk moet zijn voor de duomoeder om het kind te erkennen. In
zoverre prevaleert de bescherming van het sociale ouderschap boven het
vasthouden aan het (vermoeden van) biologisch ouderschap. Ook
adviseert de commissie de gerechtelijke vaststelling van het moederschap
mogelijk te maken onder gelijke voorwaarden als thans het vaderschap
gerechtelijk kan worden vastgesteld.
De Commissie Kalsbeek spreekt zich niet uit over de vraag of het
duomoederschap van rechtswege bij geboorte moet kunnen ontstaan, als
de moeder en haar partner zijn gehuwd. De commissie acht dit een keuze
van rechtspolitieke aard, voorbehouden aan de wetgever. Het kabinet
maakt met het wetsvoorstel de keuze voor het ontstaan van het ouderschap van de duomoeder van rechtswege (zie hierna paragraaf 5 onder a).
4. Begrippen inzake ouderschap
a. Biologische vader
Voor een goed begrip van dit voorstel is het belangrijk stil te staan bij een
aantal begrippen, waaronder het begrip biologische vader. Zowel de
verwekker als een zaaddonor van een kind zijn aan te merken als
biologische vader. De verwekkervan een kind is de man die samen met de
moeder het kind op natuurlijke wijze heeft laten ontstaan. De zaaddonor is
geen verwekker, maar heeft semen gedoneerd aan de moeder, waarmee
vervolgens de bevruchting tot stand is gebracht.
b. Bekende en onbekende zaaddonor
In het voorstel wordt onderscheid gemaakt tussen de bekendeen de
onbekende zaaddonor. Met de onbekende zaaddonor wordt de man
bedoeld die via een spermabank zijn semen heeft gedoneerd en wiens
identiteit aan de moeder onbekend is op het tijdstip dat de kunstmatige
donorbevruchting plaatsvindt. Zijn persoonsidentificerende gegevens
worden op grond van de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting
geregistreerd door de Stichting donorgegevens kunstmatige bevruchting
(hierna: Stichting donorgegevens). Een kind van zestien jaar of ouder kan
deze stichting om deze gegevens verzoeken (artikel 3, tweede lid, Wet
donorgegevens kunstmatige bevruchting).
Is de identiteit van de zaaddonor bij de geboorte van het kind wel aan de
moeder bekend, dan is sprake van een bekende donor. Voor de rechtspositie van deze donor is van belang of hij in een nauwe persoonlijke
betrekking staat tot het kind. Of sprake is van een nauwe persoonlijke
betrekking hangt af van de omstandigheden van het geval.
c. Duomoeder
Het begrip duomoeder is geen wettelijk begrip. Hiermee wordt de
vrouwelijke partner van de moeder van het kind aangeduid. In het
voorstel krijgt deze vrouw de mogelijkheid om via de band van het
afstammingsrecht de juridisch ouder, moeder, van het kind te worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

6

5. Belangrijkste wijzigingen
a. Duomoederschap van rechtswege
Onder het huidige recht kan de duomoeder alleen via een adoptieprocedure juridisch ouder worden. Dit vereist een gang naar de rechter.
Hieraan zijn kosten verbonden, onder meer omdat een advocaat dient te
worden ingeschakeld. Ook wordt dit door de duomoeder wel ervaren als
zouden haar capaciteiten als ouder moeten worden «goedgekeurd». Dit
wringt, nu de rechter niet is betrokken bij het ontstaan van het ouderschap
van een mannelijke partner van de moeder.
Voorgesteld wordt dat het duomoederschap van rechtswege ontstaat door
huwelijk, als de moeder voor het ontstaan van de zwangerschap gebruik
heeft gemaakt van een zaaddonor in de zin van artikel 1, onder c, sub 1,
van de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting en de identiteit van
deze donor onbekend is aan vrouw bij wie de kunstmatige donorbevruchting heeft plaatsgevonden (onbekende donor).
Het huwelijk betekent dat de moeder en de duomoeder een duurzaam
verband met elkaar hebben en wederzijdse verplichtingen op zich hebben
genomen. Uit het feit dat de moeder en de duomoeder gebruik hebben
gemaakt van een «onbekende» zaaddonor blijkt voorts dat de moeder, de
duomoeder en de zaaddonor er ieder voor hebben gekozen dat de
biologische vader geen rol zal spelen in de verzorging en opvoeding van
het kind. Hij blijft voor het kind een onbekende, in ieder geval totdat het
kind de leeftijd van zestien jaar heeft bereikt. Het duurzame verband van
de moeders en het onbekende donorschap rechtvaardigen het ontstaan
van het ouderschap van de duomoeder van rechtswege. Een gang naar de
rechter is in deze gevallen niet langer vereist.
Als er sprake is van een bekende donor, bijvoorbeeld een vriend van de
moeder, of van een verwekker, dan ontstaat het ouderschap van de
duomoeder niet van rechtswege. De echtgenote van de moeder kan het
kind in dat geval erkennen. Dit in tegenstelling tot het heteroseksuele
huwelijk, dat in alle gevallen, dus ook indien sprake is van een bekende
donor, tot gevolg heeft dat de echtgenoot van de moeder van rechtswege
de juridische vader is van het kind. Dit verschil in rechtsgevolg wordt
gerechtvaardigd door het feit dat in een heteroseksuele relatie de
echtgenoot van de moeder in de meeste gevallen ook de biologische
vader is van het kind. Slechts in uitzonderingsgevallen is er naast de
moeder en haar echtgenoot een derde – zijnde de biologische vader van
het kind – betrokken. Alleen in uitzonderingsgevallen zal een derde dan
ook aanspraak wensen te maken op het juridisch ouderschap in plaats van
de echtgenoot.
Wordt een kind geboren in een lesbische relatie, dan is de betrokkenheid
van een derde – de biologische vader van het kind – echter regel. Indien
sprake is van een bekende zaaddonor, dan hebben de moeder en deze
biologische vader doorgaans afspraken gemaakt over zijn rol in het leven
van het kind. Het is wenselijk aan de moeder, de duomoeder en de
biologische vader de keuze te laten of de biologische vader de juridische
ouder van het kind zal zijn.
b. Erkenning
Naast het moederschap van rechtswege wordt voorgesteld dat de
duomoeder de juridische moeder van het kind kan worden door
erkenning. Erkenning is mogelijk in die gevallen dat het moederschap niet
van rechtswege ontstaat. Een vrouw kan niet alleen een kind erkennen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

7

van de moeder uit wie het kind is geboren, maar ook het kind van de
persoon die door adoptie ouder is geworden.
De erkenning biedt ten opzichte van het ouderschap van rechtswege het
voordeel van de keuzemogelijkheid. De moeder, duomoeder en biologische vader kunnen afspraken maken over de persoon van de juridische
ouder. Daarnaast heeft de erkenning – evenals het ontstaan van het
ouderschap van rechtswege – voor de duomoeders het voordeel boven de
adoptie, dat het juridisch ouderschap buiten de rechter om tot stand komt.
De procedure is eenvoudig en hieraan zijn weinig tot geen kosten
verbonden.
De erkenning leidt er voorts toe dat een kind gemakkelijker twee ouders
kan krijgen, als er tussen de moeder en de biologische vader een verschil
van mening bestaat over de persoon van de tweede juridische ouder.
Naar huidig recht kan de moeder voorkomen dat de bekende zaaddonor
de juridische ouder van het kind wordt. De bekende zaaddonor kan op zijn
beurt voorkomen dat de duomoeder door adoptie de juridische ouder van
het kind wordt (HR 24 januari 2003, NJ 2003, 386, JdB en HR 24 januari
2003, NJ 2003, 386, JdB en HR 21 april 2006, NJ 2006, 584, JdB). Een
gevolg van het voorstel is, dat deze impasse wordt doorbroken. De
moeder besluit in beginsel wie de juridische ouder wordt van het kind: de
bekende zaaddonor of de duomoeder.
c. Versterking positie zaaddonor die in nauwe persoonlijke betrekking
staat tot kind
Daarnaast wordt voorgesteld om aan de bekende zaaddonor die in een
nauwe persoonlijke betrekking staat tot het kind het recht te geven aan de
rechter te verzoeken om vervangende toestemming voor erkenning. Het
feit dat hij èn de biologische vader is van het kind, èn met het kind een
ouder-kind relatie heeft, rechtvaardigt dat hij de rechter kan verzoeken om
een juridische bevestiging van deze biologische en sociale werkelijkheid.
De positie van deze zaaddonor wordt op deze manier weer in evenwicht
gebracht met die van de moeder.
De voorgestelde wijziging is niet alleen van toepassing als een kind is of
wordt geboren in een lesbische relatie, maar geldt in alle gevallen waarin
de moeder zwanger is geworden met behulp van een donor die in een
nauwe persoonlijke betrekking staat tot het kind. Gedacht kan worden aan
het geval waarin de moeder alleenstaand is, of het voor haar onmogelijk
is om met haar partner, niet zijnde haar echtgenoot, kinderen te krijgen.
d. Gerechtelijke vaststelling van het ouderschap en alimentatieplicht
De erkenning wordt gedaan door de persoon die een kind wenst te
erkennen, naar huidig recht veelal de man die de biologische vader is van
het kind. De gerechtelijke vaststelling van het vaderschap kan daarentegen worden verzocht door de moeder en/of het kind. De gerechtelijke
vaststelling van het vaderschap is relevant in het geval dat de beoogde
juridische vader het kind niet wil of kan erkennen. Hiervan kan bijvoorbeeld sprake zijn als de biologische vader is overleden. De gerechtelijke
vaststelling van het vaderschap kan worden verzocht ten aanzien van de
verwekker èn de persoon die als levensgezel van de moeder heeft
ingestemd met een daad die de verwekking van het kind tot gevolg kan
hebben gehad. Deze laatste wordt hierna kortheidshalve aangeduid als de
«instemmende levensgezel».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

8

Met het mogelijk maken van de erkenning voor de duomoeder ligt het in
de rede ook de gerechtelijke vaststelling van het ouderschap uit te breiden
naar de duomoeder. De duomoeder heeft niet alleen rechten ten aanzien
van het ouderschap, maar kan ook worden aangesproken op haar
verplichtingen jegens het kind van haar partner. De voorwaarde hiervoor
is wel dat zij als levensgezel van de moeder heeft ingestemd met een
daad die de verwekking van het kind tot gevolg kan hebben gehad. Het
kind krijgt door de gerechtelijke vaststelling van het ouderschap een
tweede juridische ouder. Dit kan bijvoorbeeld relevant zijn in verband met
aanspraken van erfrechtelijke aard of voor levensonderhoud.
Het voorstel voorziet niet alleen in een mogelijkheid tot gerechtelijke
vaststelling van het moederschap van de voornoemde duomoeder. De
vrouwelijke instemmende levensgezel is, evenals de mannelijke instemmende levensgezel van de moeder, onderhoudsplichtig jegens het kind op
grond van de artikelen 394 en 395a BW.
Ervan is afgezien om het mogelijk te maken het vaderschap te doen
vaststellen van de bekende zaaddonor. Dit geldt zowel voor het geval dat
er een bekende donor is ingeschakeld in een lesbische als in een
heteroseksuele relatie. Bekende zaaddonoren doneren niet zelden enkel
met het oog op de kinderwens van de moeder. Zij wensen zelf niet in alle
gevallen het juridisch ouderschap op zich te nemen. Door de gerechtelijke
vaststelling van het vaderschap zouden zij hiertoe kunnen worden
gedwongen. Dit is onwenselijk, vanwege het risico dat het – toch al
beperkte – aantal donoren hierdoor sterk zou afnemen. Gelet op dit risico
is voor de bekende zaaddonor evenmin een alimentatieplicht voorgesteld.
Dit risico bestaat ook als het vaderschap gerechtelijk kan worden
vastgesteld ten aanzien van de bekende zaaddonor die in een nauwe
persoonlijke betrekking staat tot het kind. Of een dergelijke relatie zich
ontwikkelt, is immers niet voorzienbaar. Om deze reden is ook voor deze
donor afgezien van de mogelijkheid van de gerechtelijke vaststelling van
het vaderschap en het vaststellen van een alimentatieplicht.
6. Consequenties voor het internationaal privaatrecht
Het internationaal privaatrecht ziet op de vraag welke zaken met een
internationaal karakter de Nederlandse rechter kan berechten (het
internationale bevoegdheidsrecht), welk recht van toepassing is op een
rechtsverhouding met een internationaal karakter (het conflictenrecht) en
onder welke voorwaarden en in welke omvang rechtskracht kan worden
toegekend aan buitenlandse rechtsfeiten en rechterlijke beslissingen en –
indien van toepassing – onder welke voorwaarden en op welke wijze
buitenlandse rechterlijke beslissingen ten uitvoer kunnen worden gelegd
(het recht inzake erkenning en tenuitvoerlegging).
Het internationaal privaatrecht heeft een eigen taak onafhankelijk van het
materiële Nederlandse recht, maar er bestaat ook een samenhang tussen
de internrechtelijke regeling van een onderwerp en de regeling van
internationaal privaatrecht. Het voorstel tot wijziging van het afstammingsrecht brengt geen wijzigingen mee van het internationale bevoegdheidsrecht (artikel 3 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering) en het
recht inzake erkenning van familierechtelijke betrekkingen die in het
buitenland tot stand zijn gekomen (artikelen 9 en 10 Wet conflictenrecht
afstamming). Na de voorgestelde wijziging van het afstammingsrecht zijn
deze regelingen automatisch van toepassing op het ouderschap van de
duomoeder. Het conflictenrecht inzake afstamming dient daarentegen wel
te worden aangepast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

9

In de Wet conflictenrecht afstamming is bepaald welk recht van
toepassing is in het geval het vaderschap van een man ontstaat door
huwelijk, erkenning of gerechtelijke vaststelling. Een regeling ontbreekt
voor het ouderschap van een vrouw dat op één van deze wijzen ontstaat.
De voorgestelde aanpassing van de Wet conflictenrecht afstamming vult
deze lacune op. Daartoe is er in het voorstel voor gekozen het bestaande
conflictenrecht sekseneutraal te formuleren.
Al staat Nederland niet alleen in zijn ontwikkelingen aangaande het
lesbisch ouderschap, in menig ander land is het ontstaan van ouderschap
van de vrouwelijke partner van de moeder van het kind (nog) niet
mogelijk. Een regeling die duidelijkheid verschaft over de vraag welk recht
in welke situatie van toepassing is, is mede gelet hierop van belang, opdat
duidelijk wordt op wie in welk geval het Nederlandse recht van toepassing
is. Bestaat er in een ander land wel een mogelijkheid voor het ontstaan
van het ouderschap van de duomoeder, dan wordt aan de hand van het
Nederlandse conflictenrecht duidelijk welk recht van toepassing is op het
ontstaan van familierechtelijke betrekkingen in een geval waarin de
Nederlandse rechtssfeer tevens is betrokken.
In de landen waarin het juridisch ouderschap van de duomoeder wettelijk
niet is geregeld, zal dit ouderschap vaak niet worden erkend. Voor de
vraag of een Nederlandse rechtsverhouding in een ander land wordt
erkend, is het internationaal privaatrecht van dat andere land beslissend.
In het geval van niet-erkenning kunnen de moeders in het buitenland voor
praktische problemen komen te staan. Te denken is aan het geval dat een
kind in het buitenland iets overkomt en het in het ziekenhuis wordt
opgenomen. Wordt het ouderschap en/ of gezag van de duomoeder niet
erkend in dat andere land, dan kan het zijn dat de moeder (in noodgevallen) geen beslissingsbevoegdheid heeft. Voorlichting door de overheid
over het duomoederschap in de internationale context acht ik om deze
reden van groot belang. Met name in die gevallen dat moeders voor
langere tijd naar een ander land vertrekken, is het raadzaam dat zij zich
vooraf bij de ambassade van het betreffende land van hun juridische
positie vergewissen.
Er mag overigens van worden uitgegaan dat een aantal landen het
juridisch ouderschap niet erkent, maar het (gezamenlijk) gezag van
(moeder en) de duomoeder wel. In deze gevallen zal het risico van
praktische problemen beperkter zijn.
Het risico van het niet-erkennen van het duomoederschap is niet alleen
relevant in het geval dat het ouderschap van rechtswege of door
erkenning tot stand komt, maar bestaat ook in die gevallen dat het
ouderschap van de duomoeder door adoptie is tot stand gekomen. Het is
echter niet ondenkbaar dat adoptie in meer landen op erkenning kan
rekenen dan het moederschap door erkenning of van rechtswege, omdat
er bij adoptie een rechterlijke toets plaatsvindt. Om deze reden wordt
voorgesteld om de mogelijkheid van adoptie door de duomoeder te laten
bestaan naast de mogelijkheid van erkenning. De duomoeders houden de
keuze voor adoptie. Is het ouderschap van de duomoeder anders dan door
adoptie tot stand gekomen en wensen de moeders daarna naar het
buitenland te vertrekken, dan kunnen zij de rechter verzoeken voor recht
te verklaren dat de duomoeder de juridische ouder is van het kind (ex
artikel 302, Boek 3, BW), opdat zij in het buitenland desverzocht een
rechterlijke beslissing kunnen overleggen. Het belang van het kind en de
ouders bij erkenning wordt op deze wijze zo veel mogelijk gewaarborgd.
Problemen van internationaal privaatrechtelijke aard ten gevolge van het
voorstel zijn niet uit te sluiten. Of er problemen zijn en welke problemen
dat betreft, zal per land verschillen. Dit is, als gezegd, evenzo bij de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

10

erkenning van het ouderschap van de duomoeder dat is ontstaan door
adoptie. Eventuele problemen van internationaal privaatrechtelijke aard
wijzigen de feitelijke situatie echter niet: een kind wòrdt opgevoed door
twee moeders. Om terug te grijpen naar het voornoemde voorbeeld: een
kind dat in het buitenland een ongeval krijgt, heeft twee moeders. Zouden
er problemen ontstaan, omdat het moederschap van de duomoeder niet
wordt erkend, dan brengt dit geen verandering in deze feitelijke situatie.
Het is daarbij ook niet uit te sluiten dat het lesbisch ouderschap, evenals
het huwelijk voor paren van gelijk geslacht, langzaam maar zeker in meer
landen op erkenning zal kunnen gaan rekenen.
7. Artikel 7 IVRK en ouderschap
De Raad voor de rechtspraak en de Nederlandse Vereniging voor
Rechtspraak verzochten in hun adviezen om een zienswijze op artikel 7,
eerste lid, van het Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK), waarin
onder meer is bepaald dat het kind voor zover mogelijk het recht heeft zijn
of haar ouders te kennen en door hen te worden verzorgd. Zoals hiervoor
onder 1 reeds toegelicht, ziet het wetsvoorstel niet op het juridisch
ouderschap van twee mannen, omdat een kind niet in zo’n relatie geboren
kan worden. In het voorstel is tot uitgangspunt genomen dat niet alleen
de (vermoede) biologische ouder, maar ook de sociale ouder – de ouder
die het kind feitelijk verzorgt en opvoedt – via de band van het afstammingsrecht in familierechtelijke betrekking tot een kind kan komen te
staan. Wensen verschillende personen aanspraak te maken op het
juridisch ouderschap, dan is het aan de rechter om de omstandigheden
van het geval te wegen en een beslissing te nemen, waarbij het belang
van het kind een overweging van de eerste orde is.
Dit uitgangspunt betekent dat aan het ouderbegrip een ruimere betekenis
wordt toegekend dan alleen het biologisch ouderschap. Dit strookt met de
erkenning die het Comité voor de Rechten van het Kind, het orgaan van
de Verenigde Naties dat toezicht houdt op de implementatie van het IVRK,
heeft voor de traditionele en nieuwe samenlevingsvormen. In de General
Comment nr. 7 uit 2005 overweegt het Comité dat in de preambule van
het IVRK wordt verwezen naar de familie als «the fundamental group of
society and the natural environment for the growth and well-being of all
its members and particularly children». Het Comité vervolgt dat ««family»
here refers to a variety of arrangements that can provide for young
children’s care, nurturance and development, including the nuclear family,
the extended family, and other traditional and modern community-based
arrangements, provided these are consistent with children’s rights and
best interests.»
Deze uitleg van het ouderbegrip strookt voorts met de vaste rechtspraak
van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM). Het bestaan
van familieleven in de zin van artikel 8 EVRM is volgens deze jurisprudentie in hoofdzaak een feitelijke vraag naar het in de praktijk daadwerkelijk bestaan van nauwe persoonlijke banden, die in het bijzonder blijken
uit interesse in en toewijding aan het kind (vgl. EHRM 1 juni 2004, Lebbink
tegen Nederland, appl. nr. 45582/99). Het biologisch ouderschap kan voor
het aannemen van familieleven een factor van belang zijn, maar is
daarvoor niet noodzakelijk. Ook een ouder die geen biologische band
heeft met een kind, kan derhalve familieleven hebben met dat kind, dat
beschermd wordt door artikel 8 EVRM. Deze bescherming kan al naar
gelang de omstandigheden van het geval, waarbij de belangen van het
kind prevaleren, gaan vóór de bescherming van de positie van de
biologische vader (vgl. EHRM 3 maart 2005, Kuijper tegen Nederland,
appl. nr. 64848/01).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

11

8. Het recht van het kind op afstammingsinformatie
Een kind heeft het recht om te weten wie zijn biologische ouders zijn. Dit
recht op afstammingsinformatie is, nog afgezien van de praktische
belemmeringen die aan de verwezenlijking in de weg kunnen staan, geen
absoluut recht. Waar het botst met rechten van anderen dient een
afweging tussen de verschillende belangen te worden gemaakt (C. Forder,
Erkenning door de vrouwelijke partner van de moeder, 2 februari 2009,
paragraaf 4.2.5). In de adviezen naar aanleiding van de consultatie van het
voorontwerp van de Raad voor de rechtspraak, de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak en de Universiteit Utrecht (M. Vonk) is aandacht
gevraagd voor het recht van het kind op afstammingsinformatie. De
Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak adviseert een wettelijke
regeling die strekt tot een verplichte registratie van de identiteit van de
biologische vader.
Uit het recht van het kind op afstammingsinformatie volgt geen
verplichting tot registratievan het biologisch ouderschap. De wenselijkheid van een verplichte registratie is in het kader van dit voorstel in
overweging genomen. Wordt uitgegaan van een verplichte registratie van
het biologische vaderschap, dan rijst de vraag wie om een dergelijke
registratie moet kunnen verzoeken en in welke gevallen. Wordt hierbij het
belang van het kind bij registratie vooropgesteld, dan zou niet alleen de
moeder en/of de duomoeder om registratie moeten kunnen verzoeken,
maar ook de biologische vader.
Een verplichting tot registratie zou bovendien niet alleen moeten gelden
in het geval van een lesbische relatie, maar ook als er sprake is van een
heteroseksuele relatie. Voor een kind moet de seksuele geaardheid van
zijn ouders immers geen verschil maken. Een onderscheid tussen
kinderen geboren in een heteroseksuele en kinderen geboren in een
lesbische relatie staat voor wat betreft een recht op registratie van de
identiteit van de biologische vader op gespannen voet met de artikelen 8
jo. 14 EVRM en artikel 1 Protocol nr. 12 EVRM. Een parallel kan worden
getrokken met de rechtspraak van het EHRM over het onderscheid tussen
kinderen geboren binnen en buiten huwelijk. Hieruit volgt dat een
onderscheid alleen gerechtvaardigd is, wanneer daarvoor «zeer zwaarwegende redenen» zijn (o.m. EHRM 3 oktober 2000, appl. nr. 28369/95, Camp
en Bourimi tegen Nederland, rov. 38, EHRM 11 oktober 2001, appl.
nr. 31871/96, Sommerfeld tegen Duitsland, rov. 54, en appl. nr. 34045/96,
Hoffmann tegen Duitsland, rov. 56).
Zou van een verplichte registratie worden uitgegaan, dan rijst ook de
vraag naar de sanctie op het nalaten daarvan of op het opgeven van
onjuiste informatie. Het kind zal in de meeste gevallen opgroeien in het
gezin van de twee moeders. Het is niet gebaat bij het niet tot stand komen
van het ouderschap van de duomoeder als sanctie op het niet registreren.
Ook een minder vergaande sanctie – bijvoorbeeld een boete – lijkt niet
effectief en werkt mogelijkerwijs de registratie van een onjuiste naam in
de hand.
Om te voorkomen dat er tussen de juridische ouders en de (vermeende)
biologische vader een conflict ontstaat over de persoon van de biologische vader en de registratie daarvan is in dit voorstel afgezien van een
verplichte registratie. Het is voor het kind niet alleen van belang om te
weten van wie het afstamt, maar ook dat het beschermd, in rust, kan
opgroeien. Conflicterende belangen van de volwassenen die zijn
betrokken bij het kind, kunnen dit laatstgenoemde belang ernstig schaden.
Overspel en buitenechtelijke relaties zijn van alle tijden. Niet ondenkbaar
is dat een (vermeende) biologische vader de rust en harmonie in het gezin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

12

waarbinnen het kind opgroeit ernstig kan verstoren door zich op een recht
op registratie te beroepen.
Dit neemt niet weg dat bevorderd dient te worden dat ouders het kind
informeren over de persoon van zijn biologische vader. De regering ziet
het als haar taak ouders voor te lichten over het belang van het kind bij
afstammingsinformatie en bevordert afspraken van ouders dienaangaande. Van belang hierbij is dat als de juridische ouders een kind zelf niet
informeren over zijn biologische ouders, het kind de rechter kan
verzoeken de ouders hier alsnog toe te verplichten.
9. Overgangsrecht
In het voorstel is geen overgangsregeling opgenomen. Dit betekent dat de
wijzigingswet onmiddellijke werking heeft op het tijdstip van inwerkintreding. Het ouderschap van de duomoeder ontstaat van rechtswege voor
kinderen die zijn geboren na dit tijdstip, mits aan de wettelijke vereisten is
voldaan. De erkenning en de gerechtelijke vaststelling van het ouderschap
kunnen ook plaatsvinden ten aanzien van kinderen die vóór de inwerkingtreding van de wijzigingswet zijn geboren. Zijn deze kinderen geboren uit
een gehuwde moeder, terwijl sprake is van een onbekende zaaddonor,
dan kan het ouderschap niet van rechtswege ontstaan, maar staat voor de
vrouwelijke echtgenote van de moeder de weg van erkenning open.
10. Administratieve lasten en regeldruk
De wijzigingen die in dit wetsvoorstel zijn opgenomen betekenen voor de
moeder en de duomoeder een aanzienlijke tijd- en kostenbesparing. In
plaats van een gerechtelijke adoptieprocedure kan worden volstaan met
een erkenning van het kind of met het overleggen van een verklaring van
de Stichting donorgegevens kunstmatige bevruchting.
De kosten van een eenvoudige adoptieprocedure bedragen naar schatting
€ 1 100 (advocaatkosten en griffierechten). De adoptieprocedure neemt
enkele dagen in beslag. Op basis van de Nulmeting administratieve lasten
burgers van het Ministerie van Justitie van 31 december 2002 zijn de
kosten verbonden aan een erkenning € 2,56. De erkenning vergt iets meer
dan twee uren tijd van de burger. Het overleggen van de verklaring van de
Stichting donorgegevens kunstmatige bevruchting vraagt naar schatting
evenveel tijd en kosten van de burger als de erkenning. De burger dient
zich hiervoor te wenden tot de Stichting donorgegevens en draagt de
kosten van het verzenden van de benodigde informatie aan deze stichting.
De totale kostenbesparing voor alle betrokken burgers is niet exact te
berekenen, omdat er geen cijfers bekend zijn over het huidige aantal
adopties door duomoeders. Indien wordt uitgegaan van 100 tot 200
adopties door duomoeders per jaar, zal de kostenbesparing van dit
voorstel daarmee jaarlijks tussen de € 110 000 en de € 220 000 bedragen.
11. Artikelsgewijze toelichting
Artikel I, onder A
Artikel I, onder A, wordt aangepast aan de wijziging van de gerechtelijke
vaststelling van het vaderschap in de gerechtelijke vaststelling van het
ouderschap (artikel I, onder L, M, N).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

13

Artikel I, onder B
Artikel I, onder B, wijzigt het naamrecht. Het betreft een technische
wijziging. Het huidige naamrecht dat ziet op de situatie waarin een kind in
familierechtelijke betrekking komt te staan tot zijn vader door huwelijk,
erkenning of gerechtelijke vaststelling, wordt uitgebreid tot die gevallen
waarin het duomoederschap ontstaat door huwelijk, erkenning of
gerechtelijke vaststelling. Waar in artikel 5 BW wordt gesproken van
«ouder» of «ouders» zal hieronder worden begrepen de moeder respectievelijk de moeder en de (juridische) vader of moeder en de (juridische)
duomoeder.
Artikel I, onder C, D, E, F
In artikel I, onder C, D, E, F zijn technische wijzigingen voorgesteld.
Ingevolge het voorstel zal naast de ontkenning van het vaderschap de
ontkenning van het moederschap mogelijk zijn. De term «gerechtelijke
vaststelling van het vaderschap» wordt – overeenkomstig de wijziging van
titel 11, afdeling 4 – vervangen door «gerechtelijke vaststelling van het
ouderschap».
Artikel 19e BW ziet op de geboorteaangifte van een kind. De moeder uit
wie het kind is geboren is bevoegd tot aangifte van de geboorte van het
kind. De juridische vader is hiertoe verplicht. De duomoeder die op het
tijdstip van de geboorte van het kind de juridische ouder is, wordt op
grond van dit voorstel eveneens verplicht tot geboorteaangifte (artikel I,
onderdeel D).
Artikel I, onder G en H
Artikel I, onder G, wijzigt artikel 198 BW. In dit artikel is bepaald wie de
juridische moeder is van het kind. Voorgesteld wordt artikel 198 BW uit te
breiden met de mogelijkheden dat moeder de vrouw is wier ouderschap
ontstaat van rechtswege (eerste lid, onder b), door erkenning (eerste lid,
onder c), of door de gerechtelijke vaststelling van het ouderschap (eerste
lid, onder d).
Het begrip duomoeder wordt in de wet niet omschreven. Dat is ook niet
nodig: zodra de duomoeder het juridisch ouderschap verkrijgt, is zij
«moeder» op gelijke wijze als de vrouw uit wie het kind is geboren.
Het ontstaan van het moederschap van de duomoeder van rechtswege
impliceert dat hiervoor geen rechterlijke beslissing of rechtshandeling is
vereist. Ten bewijze van het feit dat de zwangerschap van de moeder is
ontstaan door kunstmatige donorbevruchting in de zin van artikel 1, onder
c, sub 1, van de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting, dient bij de
aangifte van de geboorte een verklaring van de Stichting donorgegevens
kunstmatige bevruchting te worden overgelegd aan de ambtenaar van de
burgerlijke stand. Uit deze verklaring blijkt tevens dat de identiteit van de
zaaddonor onbekend is aan de vrouw bij de kunstmatige donorbevruchting is verricht. Ten behoeve van deze verklaring wordt de Wet
donorgegevens kunstmatige bevruchting gewijzigd (artikel V). Wordt de
verklaring bij de aangifte van de geboorte overgelegd, dan is de
duomoeder met terugwerkende kracht tot aan de geboorte de juridische
ouder van het kind.
Als deze verklaring is overgelegd, maar de duomoeder is overleden op het
tijdstip van de geboorte van het kind, wordt de duomoeder als gevolg van
het voorstel ook de juridische ouder van het kind. De voorwaarde in het
voorstel dat in consultatie is gegeven, was dat haar huwelijk met de
moeder binnen 306 dagen voor de geboorte van het kind door haar dood

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

14

is ontbonden. Deze termijn komt overeen met die voor de overleden
mannelijke echtgenoot (artikel 199, aanhef en onder b, BW). In overeenstemming met het advies van de Raad voor de rechtspraak, dat is
onderschreven door de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak, is in
het nu voorliggende voorstel niet deze termijn bepalend, maar het tijdstip
waarop de kunstmatige bevruchting bij de moeder is verricht. Als dit
tijdstip is gelegen vóór de datum van overlijden van de duomoeder, wordt
aangenomen dat zij betrokken is geweest bij de beslissing over de
kunstmatige donorbevruchting van de moeder. Verondersteld wordt dat
de intentie van de beide vrouwen het gezamenlijke ouderschap was. Het
tijdstip waarop de kunstmatige bevruchting is verricht is tot op de dag
nauwkeurig vast te stellen en doet daardoor zo veel mogelijk recht aan de
feitelijke situatie.
De moeder van het kind kan binnen één jaar na de geboorte bij de
ambtenaar van de burgerlijke stand verklaren dat haar overleden
echtgenote niet de moeder is van het kind. De voorwaarde hiervoor is, dat
zij sinds de dag waarop de kunstmatige donorbevruchting is verricht, was
gescheiden van tafel en bed of zij en de duomoeder sinds dat tijdstip
gescheiden hebben geleefd. In dat geval wordt van deze verklaring een
akte opgemaakt. Was de moeder van het kind op het tijdstip van de
geboorte hertrouwd, dan is haar huidige echtgenote de ouder van het
kind. Omwille van de rechtszekerheid is de aantasting van het moederschap gebonden aan een termijn van één jaar na de geboorte van het
kind. Deze termijn komt overeen met de aantasting van het vaderschap
van de overleden echtgenoot (artikel 199, onder b, BW) als ook met de
ontkenning van het ouderschap zoals voorgesteld in artikel 202a, derde
lid, van het voorstel.
Artikel 199, aanhef en onder b, BW is in dit verband eveneens gewijzigd
(artikel I, onder H). Het is mogelijk dat een moeder na een huwelijk met
een man, dat is ontbonden door het overlijden van de man, hertrouwt met
een vrouw. De nieuwe echtgenote van de moeder kan door geboorte van
rechtswege moeder worden van het kind, als bij de geboorte een
verklaring wordt overgelegd als bedoeld in artikel 198, eerste lid, aanhef
en onder b, BW. Is zij hertrouwd met een man dan is niet aannemelijk dat
zij de verklaring van de Stichting donorgegevens overlegt bij de aangifte
van de geboorte. Dit betekent dat haar mannelijke echtgenoot van
rechtswege ouder wordt op grond van artikel 199, aanhef en onder a, BW.
Uit de geboorteakte van het kind zal duidelijk moeten blijken wie de
moeder is uit wie het kind is geboren, en wie de andere juridische moeder
is. Ontstaat het ouderschap van de duomoeder van rechtswege, dan blijkt
dit voor de ambtenaar van de burgerlijke stand uit de verklaring van de
Stichting donorgegevens kunstmatige bevruchting. Ontstaat het moederschap van de duomoeder door erkenning, dan is het voor de ambtenaar
van de burgerlijke stand eveneens duidelijk wie de vrouw is uit wie het
kind is geboren.
Zijn de moeders met elkaar gehuwd, is er kunstmatige donorinseminatie
verricht als bedoeld in de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting
en is de identiteit van de zaaddonor aan de moeder onbekend, maar
wordt de verklaring van de Stichting donorgegevens niet overgelegd bij
de aangifte van de geboorte van het kind, dan ontstaat het ouderschap
van de duomoeder niet van rechtswege. In dat geval kan zij juridisch
ouder worden door erkenning of adoptie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

15

Artikel I, onder I
Het moederschap van de duomoeder dat van rechtswege door huwelijk is
ontstaan kan, evenals het vaderschap van een echtgenoot van een
moeder (artikel 202, eerste lid, BW), in een gerechtelijke procedure
worden ontkend. Wanneer het verzoek tot ontkenning gegrond wordt
verklaard, heeft dit tot gevolg dat er een streep door het ouderschap
wordt gezet: het wordt geacht nooit te hebben bestaan.
De mogelijkheid van een ontkenning van door huwelijk ontstaan
moederschap, is inherent aan het gegeven dat de duomoeder niet de
vrouw is uit wie het kind is geboren. De basis van het afstammingsrecht
blijft in dit licht gehandhaafd: het juridisch ouderschap kan in overeenstemming worden gebracht met de biologische werkelijkheid.
Voor de ontkenning van het moederschap wordt – in navolging van het
advies van de Raad van State – dezelfde grond voorgesteld als die voor de
ontkenning van het vaderschap. Ontkenning van het moederschap is
mogelijk als de duomoeder, echtgenote van de moeder uit wie het kind is
geboren, niet de biologische of genetische moeder is van het kind. Dit
brengt met zich mee dat het moederschap van de duomoeder die haar
eicel heeft gedoneerd aan de moeder uit wie het kind is geboren, niet kan
worden ontkend.
Het moederschap van de echtgenote van de moeder kan worden ontkend
op verzoek van het kind, de moeder en de duomoeder. Het verzoek vergt
geen belangenafweging door de rechter. Dit is evenmin het geval bij het
verzoek tot ontkenning van het vaderschap. Het uitgangspunt is dat de
juridische situatie en de biologische werkelijkheid betreffende afstamming
met elkaar in overeenstemming kunnen worden gebracht. Omwille van de
rechtszekerheid is het verzoek gebonden aan een termijn. Het kind kan het
verzoek tot uiterlijk drie jaren nadat het meerderjarig is geworden
indienen (artikel 202a, vierde lid, van het voorstel). De moeders hebben
deze mogelijkheid binnen een jaar na zijn geboorte (idem, derde lid).
Het moederschap kan door de moeders niet worden ontkend als de
duomoeder voor het huwelijk heeft kennis gedragen van de zwangerschap. Deze regeling sluit aan bij de realiteit, dat zij die willens en wetens
trouwt met een zwangere vrouw, haar kind als het hare accepteert. De
zwangere vrouw aanvaardt haar echtgenote op haar beurt als moeder van
het kind.
Het moederschap kan evenmin worden ontkend door de moeders, als de
duomoeder heeft ingestemd met de kunstmatige donorbevruchting als
bedoeld in artikel 198, eerste lid, aanhef en onder b, van het voorstel. De
moeders kiezen samen voor een kind en de hierbij horende verantwoordelijkheid. Zij kunnen zich hieraan, met name gelet op het belang van het
kind, niet onttrekken.
Een kind kan binnen de daarvoor gestelde termijn in alle gevallen een
verzoek doen tot ontkenning van het moederschap van de duomoeder.
Het maakt voor zijn verzoek niet uit of de duomoeder voor het huwelijk
wist dat haar toekomstige echtgenote zwanger was of dat de duomoeder
heeft ingestemd met de kunstmatige donorbevruchting als bedoeld in
artikel 198, eerste lid, onder b, van het voorstel. De ontkenning kan
mogelijk voor het kind van waarde zijn, als de duomoeder in zijn
verzorging en opvoeding geen rol heeft gespeeld, bijvoorbeeld in het
geval dat zij kort na zijn geboorte is vertrokken. Aan te nemen is, dat van
de mogelijkheid tot het verzoek slechts zelden gebruik zal worden
gemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

16

De ontkenning van het duomoederschap na overlijden van de ouders is
geregeld in artikel 202b, eerste lid, van het voorstel. Deze regeling komt
overeen met die van de ontkenning van het vaderschap na overlijden van
de moeder en/of de vader. In artikel 202b, tweede lid, van het voorstel zijn
de artikelen 201, tweede lid, BW betreffende het overlijden van het kind,
en artikel 202 BW betreffende de rechtsgevolgen van de ontkenning van
het (duo)moederschap van overeenkomstige toepassing verklaard.
Artikel I, onderdeel J
Artikel 204 BW betreft de nietigheid (de ongeldigheid) van een erkenning.
Dit artikel wordt sekseneutraal geformuleerd door «man» telkens te
vervangen door «persoon». De nietigheidsgronden voor erkenning
worden op deze wijze uitgebreid tot de duomoeder.
Eén van de gronden voor nietigheid is het feit dat een kind al twee ouders
heeft (artikel 204, eerste lid, onder f, BW). Als een kind twee ouders heeft –
een vader en een moeder, twee moeders, of twee vaders – kan een
erkenning door een ander, een derde, niet leiden tot ouderschap. Twee
juridische ouders is het uitgangspunt en de bestaande familierechtelijke
betrekkingen worden beschermd.
Andere gronden voor nietigheid zijn het ontbreken van de voorafgaande
schriftelijke toestemming voor erkenning van de moeder (artikel 204,
eerste lid, onder c, BW) en die van het kind (idem, onder d). De
toestemming van de moeder is nodig als het kind jonger is dan 16 jaar. De
toestemming van het kind is vereist, als het te erkennen kind 12 jaar of
ouder is. Het ontbreken van toestemming van de moeder en/of het kind
kan worden ondervangen door een verzoek om vervangende toestemming voor erkenning van de rechter. De rechter onderzoekt in dat geval of
de erkenning de belangen van de moeder bij een ongestoorde verhouding
met het kind of de belangen van het kind niet zou schaden. Op grond van
de wet kan uitsluitend de verwekkerom vervangende toestemming voor
erkenning vragen (artikel 204, derde lid, BW).
Op basis van de rechtspraak van de Hoge Raad kan de zaaddonor die in
een nauwe persoonlijke betrekking tot het kind staat ook nu om vervangende rechterlijke toestemming verzoeken, zij het op beperkte gronden.
Als de moeder het kind verzorgt en opvoedt, verleent de rechter vervangende toestemming voor erkenning, als de moeder bij de weigering van
haar toestemming geen enkel te respecteren belang heeft (Hoge Raad,
24 januari 2003, NJ 2003, 386, JdB).
Door de voorgestelde uitbreiding van artikel 204, derde lid, BW kan de
rechter een ruimere toets hanteren dan de toets «geen enkel te respecteren belang» (Boek 3, artikel 13 BW), in het geval dat de zaaddonor die in
een nauwe persoonlijke betrekking staat tot het kind om vervangende
toestemming voor erkenning verzoekt. De rechter beoordeelt of de
erkenning de belangen van de moeder bij een ongestoorde verhouding
met het kind of de belangen van het kind zou schaden. De belangen van
de zaaddonor worden hierbij zelfstandig in aanmerking genomen. Deze
verruiming wordt gerechtvaardigd door de feitelijke situatie: als de
moeder met de zaaddonor afspreekt dat hij de juridische ouder wordt van
het kind, moet zij op deze afspraak niet lichtvaardig kunnen terugkomen.
De rechter kan bij een verzoek om vervangende toestemming alle
belangen van de betrokkenen – kind, moeder, biologische vader,
duomoeder – in aanmerking nemen, als ook de overige omstandigheden,
waaronder eventuele afspraken tussen de moeder en de biologische
vader.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

17

Of de zaaddonor in een nauwe persoonlijke betrekking tot het kind staat,
hangt af van de omstandigheden van het geval. De zaaddonor dient naast
zijn biologische vaderschap bijkomende omstandigheden te stellen,
waaruit kan worden afgeleid dat tussen hem en het kind een nauwe
persoonlijke band bestaat. Het vereiste van deze bijkomende omstandigheden wordt gesteld in het belang van de moeder en het kind, maar dient
er niet toe te leiden dat eventuele geschillen die tussen de moeder en de
biologische vader zijn ontstaan na de conceptie aan een beoordeling door
de rechter worden onttrokken. Verwezen wordt naar de uitspraak van de
Hoge Raad van 30 november 2007, NJ 2008, 310, JdB betreffende een
recht op omgang van de bekende zaaddonor.
Het vestigen van familierechtelijke betrekkingen via de band van het
afstammingsrecht kan ingevolge het voorstel worden gebaseerd op de
grond van het (vermoeden van het) biologische ouderschap en op de
grond van het sociale ouderschap. Tussen deze gronden bestaat een
zekere spanning: Welke grond gaat voor bij concurrerende aanspraken op
het ouderschap? Met het introduceren van de mogelijkheid voor
erkenning door de duomoeder is niet gezegd dat dit ouderschap per
definitie vóór gaat op het biologische ouderschap. De zaaddonor die in
een nauwe persoonlijke betrekking staat tot het kind, kan een legitiem
belang hebben bij het juridisch ouderschap, evenals de duomoeder die
het kind samen met de moeder verzorgt en opvoedt. Vanuit het kind
bezien zijn zij beiden – zij het op een andere wijze – van belang.
In het advies van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak is verzocht
om een nadere toelichting op de belangenafweging, indien er sprake is
van concurrerende belangen van enerzijds de moeder en de duomoeder
en anderzijds de biologische vader. Het is mogelijk dat een moeder en
duomoeder een kind samen verzorgen en opvoeden, de duomoeder het
kind niet heeft erkend en de biologische vader – verwekker of bekende
zaaddonor – vervolgens om vervangende toestemming voor erkenning
verzoekt. De vraag die rijst is of dit verzoek door de rechter dient te
worden toegewezen. Deze situatie is niet nieuw. Ook naar huidig recht kan
het zo zijn dat een kind wordt verzorgd en opgevoed door zijn moeder en
haar partner (man of vrouw) die niet de juridische ouder is van het kind,
en de biologische vader vervolgens verzoekt om vervangende toestemming voor erkenning.
De Hoge Raad heeft vaste jurisprudentie ontwikkeld betreffende het
verzoek om vervangende toestemming door de verwekker. Deze rechtspraak is genuanceerd en neemt het belang van het kind tot uitgangspunt.
De moeder en haar partner kunnen het juridisch ouderschap samen
uitoefenen. Zij dienen dit dan wel te regelen, door bijvoorbeeld erkenning.
Zolang zij dit niet hebben gedaan, heeft de verwekker de mogelijkheid om
de rechter te verzoeken om vervangende toestemming voor erkenning. De
rechter weegt in dit kader alle betrokken belangen tegen elkaar af, waarbij
als uitgangspunt geldt dat zowel het kind als de verwekker er aanspraak
op heeft dat hun relatie rechtens wordt erkend als een familierechtelijke
betrekking. De rechter wijst het verzoek van de verwekker toe, tenzij dit de
belangen van de moeder bij een ongestoorde verhouding met het kind
schaadt of een evenwichtige sociaal-psychologische en emotionele
ontwikkeling in het gedrang komt (HR 16 februari 2001, NJ 2001, 571, JdB,
HR 31 maart 2002, NJ 2002, 470, JdB).
Bij deze rechtspraak zal ingevolge het voorstel kunnen worden aangesloten, indien de zaaddonor die in een nauwe persoonlijke betrekking
staat tot het kind om vervangende toestemming voor erkenning verzoekt.
Spreken de moeder, duomoeder en deze donor af dat de duomoeder de
juridische ouder zal zijn van het kind, dan ligt het op de weg van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

18

moeder en de duomoeder dit te formaliseren door erkenning. Erkenning,
ook door de duomoeder, kan op grond van artikel 2 BW ook vóór de
geboorte plaatsvinden. Alleen als de duomoeder dit nalaat, kan de
zaaddonor die in een nauwe persoonlijke betrekking staat tot het kind de
rechter alsnog om vervangende toestemming verzoeken, opdat hij (de
tweede) juridische ouder van het kind wordt. De zaaddonor dient wel
aannemelijk te maken dat hij in een nauwe persoonlijke betrekking staat
tot het kind, alvorens hij in zijn verzoek om vervangende toestemming kan
worden ontvangen.
De voorgestelde uitbreiding van artikel 204, derde lid, BW, heeft ook
gevolgen voor de mogelijkheid tot het verzoek van vernietiging van de
erkenning door de niet biologische ouder door de zaaddonor die in een
nauwe persoonlijke betrekking staat tot het kind. Op grond van de
rechtspraak van de Hoge Raad kan de verwekker verzoeken om de
vernietiging van de erkenning door de niet-biologische vader (Hoge Raad
12 november 2004, NJ 2005, 248, JdB). Deze rechtspraak zal naar analogie
van toepassing moeten worden geacht op de voornoemde zaaddonor.
Vanzelfsprekend maakt het voor de mogelijkheid tot vernietiging van de
erkenning niet uit of deze is geschied door een mannelijke partner (niet
zijnde de biologische vader van het kind) of door een vrouwelijke partner
van de moeder.
Een voorbeeld waarin de vernietiging van een erkenning aan de orde kan
zijn, is het geval waarin de moeder, duomoeder en bekende zaaddonor
met elkaar hebben afgesproken dat de zaaddonor het kind erkent. Tegen
deze afspraken in verleent de moeder kort daarna toestemming aan de
duomoeder om het kind te erkennen. Aan de zaaddonor kan geen
(vervangende) toestemming tot erkenning worden verleend, omdat het
kind reeds twee juridische ouders heeft. De erkenning door de duomoeder
zal eerst moeten zijn vernietigd. De bekende zaaddonor kan de rechter
verzoeken om de vernietiging, mits hij in een nauwe persoonlijke
betrekking staat tot het kind. Neemt de rechter deze betrekking aan, dan
weegt hij vervolgens de belangen van alle betrokkenen (kind, moeder,
duomoeder en biologische vader). Het belang van het kind staat hierbij
voorop. Beslist de rechter tot vernietiging van de erkenning door de
duomoeder, dan ligt het in de rede dat hij het verzoek tot vervangende
toestemming voor erkenning van de biologische vader toewijst.
In de adviezen van de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken, de Raad
voor de Rechtspraak, de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak en het
COC Nederland is aandacht gevraagd voor de vraag of ook de duomoeder
het recht moet krijgen om te verzoeken om vervangende toestemming
voor erkenning. Deze keuze is – in afwijking van de drie laatstgenoemde
adviezen – in het voorstel niet gemaakt. Dit betekent dat het recht op
vervangende toestemming is gereserveerd voor de biologische vader: de
verwekker of de zaaddonor die in een nauwe persoonlijke betrekking staat
tot het kind. Het ouderschap van de duomoeder of de niet-biologische
vader van het kind, wordt in de regel gerechtvaardigd door de feitelijke
verzorging en opvoeding van de moeder en haar partner. Verleent de
moeder haar toestemming niet (langer), dan zal dit veelal betekenen dat
deze gezamenlijke verzorging en opvoeding niet zal plaatsvinden of is
beëindigd. Het belang van het kind bij de juridische bevestiging van het
ouderschap van de (voormalige) sociale ouder is in dit geval niet evident.
Dit laat onverlet dat de persoon die in een nauwe persoonlijke betrekking
staat tot het kind, de rechter kan verzoeken tot het vaststellen van een
omgangsregeling met het kind (artikel 377a BW).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

19

De Raad voor de rechtspraak en de Nederlandse Vereniging voor
Rechtspraak beschrijven in hun adviezen het geval dat moeder (A) en
moeder (B) «om en om» een kind baren. Zij achten het onwenselijk dat B
haar toestemming voor erkenning kan weigeren aan A, als A eerder wel
haar toestemming heeft verleend aan B voor de erkenning van het kind
van A. Zou een dergelijk geval zich voordoen, dan is het niet uit te sluiten
dat de rechter tot het oordeel komt dat B misbruik maakt van haar
bevoegdheid door aan A geen toestemming voor erkenning te verlenen.
De rechter kan aan A dan vervangende toestemming verlenen op grond
van artikel 3: 13 BW en artikel 8 EVRM (misbruik van bevoegdheid resp.
het recht op bescherming van gezins- en familieleven). Dit voorbeeld
rechtvaardigt evenwel niet dat alle niet-biologische ouders een verzoek
kunnen doen om vervangende toestemming.
Artikel I, onder K
Het sluitstuk van het afstammingsrecht is dat het juridisch ouderschap in
overeenstemming kan worden gebracht met de biologische werkelijkheid.
Dit betekent dat de erkenning door de duomoeder kan worden vernietigd.
De mogelijkheden van de moeders hiertoe zijn beperkt. De erkenning
gebeurt willens en wetens, en hierop kan niet lichtvaardig worden
teruggekomen. Het kind kan de rechter tot uiterlijk drie jaren nadat het
meerderjarig is geworden verzoeken het ouderschap van de duomoeder
ongedaan te maken. Het voorgestelde artikel 205a, eerste lid, BW leidt
ertoe dat het moederschap van de duomoeder kan worden vernietigd, op
de grond dat zij niet de biologische of genetische moeder is van het kind
(zie toelichting artikel I, onder I). In het voorgestelde artikel 205a, tweede
lid, wordt artikel 205, tweede tot en met het vijfde lid, van overeenkomstige toepassing verklaard. Dit leidt ertoe dat de voorwaarden voor het
verzoek tot vernietiging en de termijnen daarvoor, gelijk zijn aan die voor
het geval dat de juridische vader niet de biologische vader is van het kind.
Vanzelfsprekend dient voor de overeenkomstige toepassing van artikel
205 BW onder «moeder» de vrouw uit wie het kind is geboren te worden
begrepen.
Artikel I, onder L, M, N
Door de voorgestelde wijzigingen van titel 11, afdeling 4, wordt het
mogelijk het moederschap van de duomoeder gerechtelijk te doen
vaststellen. Onder de term «gerechtelijke vaststelling van het ouderschap»
wordt de gerechtelijke vaststelling van het vaderschap en het moederschap begrepen. Het moederschap van de duomoeder kan gerechtelijk
worden vastgesteld als zij – evenals onder het huidige recht het geval is
voor de mannelijke levensgezel van de moeder – als levensgezel heeft
ingestemd met een daad die de verwekking van het kind tot gevolg kan
hebben gehad. De verzoeker – moeder of kind – dient de instemming van
de (voormalige) levensgezel van de moeder aannemelijk te maken. De
algemene regels van het bewijsrecht zijn op dit bewijs van toepassing
(vgl. HR 11 juni 2004, NJ 2005, 116, JdB, waarin dit is bevestigd ten
aanzien van de verwekker onderscheidenlijk de mannelijke instemmende
levensgezel). Dit betekent dat het bewijs in uitgangspunt kan worden
geleverd door alle middelen en de waardering hiervan aan de rechter is
(artikel 152 eerste resp. tweede lid van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering). Gedacht kan bijvoorbeeld worden aan schriftelijke
verklaringen van de voormalige partners of aan verklaringen van
vrienden.
De artikelen 207 en 208 BW worden sekseneutraal gemaakt door «man» te
vervangen door «persoon» en «vaderschap» door «ouderschap».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

20

Artikel I, onder O, P en Q
De tot het gezag bevoegde (juridische) duomoeder wordt gelijkgesteld
met de tot het gezag bevoegde (juridische) vader van een kind. In artikel I,
onder O, P en Q worden hiertoe een aantal technische wijzigingen van het
gezagsrecht voorgesteld.
Artikel I, onder R en S
De verwekker van een kind dat alleen een moeder heeft, alsmede de man
die als levensgezel heeft ingestemd met een daad die de verwekking van
het kind tot gevolg kan hebben gehad is op grond van het huidige recht,
als ware hij ouder, alimentatieplichtig jegens het minderjarige kind (artikel
394 BW) en het meerderjarige kind dat jonger is dan 21 jaar (artikel 395a
BW).
In het voorliggende wetsvoorstel wordt de positie van de vrouwelijke
instemmende levensgezel gelijk gesteld aan de positie van de mannelijke
instemmende levensgezel. Zij kan het kind erkennen en haar ouderschap
zal gerechtelijk kunnen worden vastgesteld (Artikel I, onder I respectievelijk L, M en N). Het sluitstuk van deze gelijkstelling is de alimentatieplicht. Ook al is deze vrouwelijke levensgezel niet de juridische ouder van
het kind, zij is wel alimentatieplichtig jegens het kind, evenals de
mannelijke levensgezel.
Artikel II (Wet conflictenrecht afstamming)
De artikelen in de Wet conflictenrecht afstamming die betrekking hebben
op het ouderschap dat van rechtswege ontstaat door huwelijk, of tot stand
komt door erkenning of gerechtelijke vaststelling worden sekseneutraal
geformuleerd. Dit betekent dat de duomoeder gelijk wordt gesteld met de
man of juridische vader waar het betreft het toepasselijke recht in een
geval met een internationaal karakter. Hiertoe worden de begrippen
«man» en «vaderschap» vervangen door «persoon» en «ouderschap»
(artikel II, onderdelen A t/m E) en «de vrouw en de man» door «de
ouders» (artikel II, onderdeel F). Dit heeft tot gevolg dat het voor de vraag
naar het toepasselijke recht op een rechtsverhouding tussen de juridische
ouders en het kind, niet meer uitmaakt of het het juridische ouderschap
van een man dan wel een vrouw betreft.
Ook artikel 4, tweede lid, Wet conflictenrecht afstamming wordt gewijzigd.
Dit bepaalt naar huidig recht dat het Nederlandse recht van toepassing is
op de vraag of een Nederlandse gehuwde man bevoegd is een kind van
een andere vrouw dan zijn echtgenote te erkennen. In het voorstel blijft
het toepasselijke recht in deze gevallen het Nederlandse, maar wordt tot
uitdrukking gebracht dat dit ook geldt in het geval een vrouwelijke
echtgenote een kind van een andere vrouw dan haar echtgenote erkent.
Deze wijziging is in overeenstemming met de wijziging van artikel 204,
eerste lid, onder e BW (artikel I, onderdeel J, sub 2).
Artikel III (Wet conflictenrecht namen)
In de Wet conflictenrecht namen wordt ingevolge het voorstel gesproken
van «persoon» of «ouder» in plaats van vader. Voor het recht dat van
toepassing is op de naamswijziging van een kind na erkenning of
gerechtelijke vaststelling van het ouderschap maakt het niet uit of er
familierechtelijke betrekkingen tot stand zijn gekomen met een man/vader
of vrouw/moeder.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

21

Artikel IV (Vaststellings- en Invoeringswet Boek 10 Burgerlijk Wetboek)
Door de Wet van 19 mei 2011 tot vaststelling en invoering van Boek 10
(Internationaal privaatrecht) van het Burgerlijk Wetboek (Vaststellings- en
Invoeringswet Boek 10 Burgerlijk Wetboek, Stb. 2011, 272) wordt een
belangrijk deel van het internationaal privaatrecht bijeengebracht in een
nieuw boek van het Burgerlijk Wetboek. Ook de Wet conflictenrecht
afstamming en de Wet conflictenrecht namen worden geïncorporeerd in
Boek 10. Deze afzonderlijke wetten worden daarom in hun huidige vorm
ingetrokken op het tijdstip dat Boek 10 in werking treedt.
Artikel IV van dit voorstel tot wijziging van Boek 1 bevat een voorwaardelijke bepaling omdat de Vaststellings- en Invoeringswet Boek 10 Burgerlijk
Wetboek nog niet in werking is getreden maar wel eerder in werking zal
treden dan dit voorstel (1 januari 2012). Ook voor de Vaststellings- en
Invoeringswet Boek 10 Burgerlijk Wetboek geldt dat de artikelen die het
conflictenrecht betreffen in het geval van het ouderschap dat van
rechtswege ontstaat door huwelijk of tot stand komt door erkenning of
gerechtelijke vaststelling sekseneutraal zijn geformuleerd. Dit is tevens zo
voor het conflictenrecht dat van toepassing is op het naamrecht na
erkenning en gerechtelijke vaststelling van het ouderschap. Dit betekent
dat de duomoeder in deze gevallen wordt gelijkgesteld met de man of – al
naar gelang het toepasselijke artikel – de juridische vader van een kind.
Artikel V (Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting)
In de consultatiefase van het voorstel wees de Stichting donorgegevens
kunstmatige bevruchting op het feit dat uit een verklaring als bedoeld in
het aanvankelijk voorgestelde artikel 198, eerste lid, onder b, van de Wet
donorgegevens kunstmatige bevruchting niet blijkt of de identiteit van de
zaaddonor aan de moeder bekend is of niet. De Wet donorgegevens
kunstmatige bevruchting ziet op de onbekende èn bekende donor, met
uitzondering van de echtgenoot, geregistreerd partner of andere
levensgezel van de moeder. Lesbische paren maken niet zelden gebruik
van een bekende donor.
Om te waarborgen dat het ouderschap van de gehuwde duomoeder
alleen van rechtswege ontstaat als er sprake is van een onbekende donor,
zijn artikel 198, eerste lid, onder b, BW en artikel 2, tweede lid, van de Wet
donorgegevens kunstmatige bevruchting aangepast. Uit de verklaring als
bedoeld in artikel 198, eerste lid, onder b, BW blijkt niet alleen dat
kunstmatige bevruchting als bedoeld in artikel 1, onder c, sub 1, heeft
plaatsgevonden, maar ook dat de identiteit van de zaaddonor aan de
vrouw bij de kunstmatige donorbevruchting heeft plaatsgevonden
onbekend is. Op de natuurlijke persoon of rechtspersoon die de kunstmatige donorbevruchting verricht of doet verrichten rust de verplichting
dit te registreren en de informatie hierover mede te delen aan de Stichting
donorgegevens kunstmatige bevruchting (artikel 2, tweede lid, Wdkb).
De staatssecretaris van Veiligheid en Justitie,
F. Teeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 032, nr. 3

22