Significant
Thorbeckelaan 91
3771 ED Barneveld
+31 342 40 52 40

Evaluatie Recidiveregeling voor ernstige
verkeersdelicten

Opdrachtgever: WODC
Barneveld, 22 juni 2015
Referentie: AW/bv/14.293
Versie: 1.0 Definitief
Auteurs: Matthijs Goedvolk, Michelle Doumen en Annemarijn Walberg

KvK 3908 1506
info@significant.nl
www.significant.nl

Inhoudsopgave
Voorwoord

4

Managementsamenvatting

5

Management Summary

11

1.

Inleiding

16

1.1

Aanleiding voor en doelstelling van dit onderzoek

16

1.2

Onderzoeksvragen

17

1.3

Onderzoeksopzet

18

1.4

Onderzoeksactiviteiten

20

1.5

Leeswijzer

22

2.

3.

4.

5.

6.

Achtergrond en context van de recidiveregeling

23

2.1

Bestuurs- en strafrechtelijke gevolgen van het rijden onder invloed

23

2.2

Wetsgeschiedenis van de recidiveregeling

27

2.3

Tussenconclusie

31

Reconstructie en plausibiliteit van de beleidstheorie

32

3.1

Onderdeel van een breder systeem

32

3.2

Werkzame mechanismen

32

3.3

Algemene preventie

33

3.4

Speciale preventie

35

3.5

Selectie

37

3.6

Correctie

39

3.7

Voorspelling van de werking van de recidiveregeling

40

3.8

Tussenconclusie

42

Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

43

4.1

Uitvoeringspraktijk

43

4.2

Praktijkervaringen met de uitvoering van de recidiveregeling

47

4.3

Werkzaamheid van de recidiveregeling

51

4.4

De recidiveregeling in relatie tot andere regelingen

56

4.5

Tussenconclusies

60

Impactanalyse

62

5.1

Kwantitatieve inschatting gevolgen

62

5.2

Kwalitatieve beschrijving van de gevolgen

62

5.3

Tussenconclusie

64

Beschouwing en discussie

66

6.1

Beschouwing

66

6.2

Discussie

69

Inhoudsopgave

Pagina 2 van 82

Bijlagen:
A.

Bestudeerde literatuur

71

B.

Geraadpleegde beleidsstukken

74

C.

Onderzoeksverantwoording

75

D.

Respondenten

77

E.

Welke bestuursrechtelijke maatregelen bij welk promillage
e

78

e

F.

Checklist voor terechte toekenning van 1 en 2 punt (CVOM)

79

G.

Brief van CVOM over inwerkingtreding van recidiveregeling

80

H.

Lijst met afkortingen

82

© 2015, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum. Auteursrechten voorbehouden. Niets uit dit rapport mag
worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, digitale verwerking of
anderszins, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het WODC.

Inhoudsopgave

Pagina 3 van 82

Voorwoord
Sinds 1 juni 2011 krijgen bestuurders die voor een tweede maal worden veroordeeld voor het rijden onder
invloed van alcohol te maken met de recidiveregeling. Hun rijbewijs wordt van rechtswege ongeldig, zonder
verdere tussenkomst van de rechter. In de periode van oktober 2014 tot en met mei 2015 heeft
onderzoeksbureau Significant in samenwerking met MuConsult een evaluatie uitgevoerd van de
recidiveregeling. Het onderzoek vond plaats in opdracht van het WODC van het ministerie van Veiligheid en
Justitie.
Met veel genoegen hebben wij aan dit onderzoek gewerkt. Dit onderzoek was evenwel niet mogelijk geweest
zonder de medewerking van een groot aantal betrokkenen.
De begeleidingscommissie was voor dit onderzoek van grote waarde. Wij danken de leden hartelijk voor hun
deskundige bijdrage aan dit onderzoek en de plezierige samenwerking. De begeleidingscommissie bestond
uit:
i.

De heer prof. mr. dr. H.J.B. Sackers (Radboud Universiteit - hoogleraar bestuurlijk sanctierecht,
voorzitter van de begeleidingscommissie);

ii.

De heer drs. O.L. Hendriks (Ministerie van Veiligheid en Justitie - WODC, projectbegeleider);

iii.

De heer mr. dr. J.W. van der Hulst (Erasmus Universiteit Rotterdam - universitair docent
straf(proces)recht);

iv.

Mevrouw M.J. Jongman (Ministerie Infrastructuur en Milieu - Directie Mobiliteit, coördinerend
beleidsmedewerker);

v.

Mevrouw dr. M.C.B. Reurings (Ministerie van Financiën - senior beleidsadviseur);

vi.

De heer mr. A.J. Timmerman (Ministerie van Veiligheid en Justitie - Directie Rechtshandhaving &
Criminaliteitsbestrijding, beleidsadviseur).

Tijdens het onderzoek hebben wij een groot aantal personen mogen interviewen. Professionals hebben tijd
voor ons vrijgemaakt en door hun openhartige antwoorden veel inzicht gegeven in de achtergronden en de
uitvoeringspraktijk van de recidiveregeling. Bestuurders met een of twee veroordelingen op hun naam waren
bereid om ons te vertellen over hun ervaringen met de betrokken instanties en hun overwegingen bij het
gebruik van alcohol in relatie tot autorijden. Alle respondenten willen wij hartelijk danken voor hun waardevolle
bijdrage.
Tevens willen we de medewerkers van het OM, het CJIB, de RDW en het CBR bedanken voor de verkregen
gegevens. Speciale dank gaat uit naar de medewerkers van het CVOM die tijd en moeite hebben gestoken in
het uitvoeren van een belangrijk deel van de dossierstudie.
Tot slot hopen wij van harte dat de resultaten van het onderzoek aanknopingspunten bieden voor het beleid
met betrekking tot de versterking van de positie van het slachtoffer.
Namens het onderzoeksteam,
Matthijs Goedvolk

Managementsamenvatting

Pagina 4 van 82

Managementsamenvatting
Achtergrond en aanleiding

01

Rijden onder invloed van alcohol levert gevaar op voor de verkeersveiligheid. Jaarlijks zijn tientallen

doden en honderden gewonden te betreuren die zijn te relateren aan verkeersdeelname onder invloed van
alcohol (SWOV, 2011a). De overheid gaat het rijden onder invloed van alcohol op diverse manieren tegen,
zowel in preventieve zin (zoals met de BOB-voorlichtingscampagne) als in repressieve zin (handhaving). Aan
bestuurders die te veel hebben gedronken (vanaf 0,2 promille voor beginnende bestuurders en 0,5 promille
voor de overige bestuurders) en worden aangehouden, worden een of meer maatregelen opgelegd. Deze
kunnen zowel van strafrechtelijke als van bestuursrechtelijke aard zijn.

02

Naast de strafrechtelijke sancties (zoals de ontzegging van de bevoegdheid om een motorrijtuig te

besturen, geldboete, taakstraf of gevangenisstraf) en bestuursrechtelijke maatregelen (de educatieve
maatregel alcohol en verkeer, het alcoholslotprogramma en het onderzoek naar de rijgeschiktheid) kan de
bestuurder sinds 1 juni 2011 te maken krijgen met de recidiveregeling voor ernstige verkeersdelicten (hierna:
recidiveregeling). De regeling houdt kortweg in dat het rijbewijs van rechtswege ongeldig wordt indien de
betrokkene binnen vijf jaar tweemaal onherroepelijk wordt veroordeeld voor het rijden onder invloed, waarbij
de tweede maal een alcoholgehalte van boven de 1,3 promille is gemeten.

03

Het ministerie van Veiligheid en Justitie (directie Rechtshandhaving en Criminaliteitsbestrijding) en het

ministerie van Infrastructuur en Milieu (directie Wegen en Verkeersveiligheid) hebben enkele jaren na
invoering van de maatregel behoefte aan een evaluatie van de recidiveregeling. Significant heeft deze
evaluatie, samen met MuConsult, uitgevoerd in de periode van oktober 2014 tot en met mei 2015.

Doelstellingen en onderzoeksvragen
04

De doelstelling van het onderhavige onderzoek is het verkrijgen van inzicht in de mate waarin de

recidiveregeling op de door de wetgever beoogde wijze bijdraagt aan het realiseren van de doelstellingen van
deze regeling en welke knelpunten zich eventueel in de praktijk voordoen.

05

De vragen die in de evaluatie beantwoord worden, zijn:

i.

Wat is de beoogde werking van de recidiveregeling en hoe wordt verondersteld dat de doelen bereikt
worden?

ii.

Hoe ziet de uitvoeringspraktijk van de recidiveregeling eruit?

iii.

Draagt de recidiveregeling op de door de wetgever beoogde wijze bij aan de realisering van de
doelstellingen van deze regeling? Wat is er te zeggen over de doelbereiking?

iv.

Hoe verhoudt de recidiveregeling zich tot de andere bestuurs- en strafrechtelijke alcoholmaatregelen?

v.

Wat zijn de gevolgen van een aanpassing van de recidiveregeling waarbij de limiet van een tweede
alcoholovertreding wordt verlaagd van 1,3 naar 0,8 promille?

Managementsamenvatting

Pagina 5 van 82

Onderzoeksaanpak
Om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden, hanteren we verschillende manieren van evalueren. We
hebben in dit onderzoek een theoriegestuurde evaluatie gecombineerd met een procesevaluatie en een
impactanalyse. Dit onderzoeksrapport is het resultaat van een synthese van alle onderzoeksbevindingen.

06

Ten behoeve van de beleidsreconstructie en toets op plausibiliteit hebben we de volgende

onderzoeksmethoden/activiteiten ingezet:
a.

Documentenstudie van beleidsstukken om een eerste versie van de beleidstheorie op te stellen, waarin
doelen en veronderstelde werkzame mechanismen expliciet worden gemaakt;

b.

Interviews met beleidsmakers om de beleidstheorie aan te scherpen;

c.

Literatuurstudie. We hebben (wetenschappelijke) literatuur geraadpleegd om de ‘politieke
beleidstheorie’ aan te kunnen vullen en om vast te kunnen stellen in hoeverre het aannemelijk is dat de
recidiveregeling ook werkelijk de beoogde effecten zal opleveren (de toets op de plausibiliteit);

d.

Groepsbijeenkomst. Wij hebben een bijeenkomst gehouden met experts vanuit de Stichting
Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) om de beleidsreconstructie en de
plausibiliteitstoets inhoudelijk te toetsen en aan te vullen.

07

a.

Ten behoeve van de proces- en theoriegestuurde evaluatie hebben we het volgende gedaan:
We hebben 15 interviews gehouden met in totaal 21 professionals (van politie, CVOM, CBR, RDW, ZM,
advocatuur en Trafieq (die voor het CBR de EMA/LEMA-trainingen verzorgt). Deze interviews hadden
tot doel om te achterhalen op welke wijze de recidiveregeling wordt uitgevoerd en in hoeverre de
veronderstelde werkzame mechanismen feitelijk worden geactiveerd. Ook hebben we deze interviews
benut om zicht te krijgen op de samenloop van strafrechtelijke en bestuursrechtelijke maatregelen met
de recidiveregeling;

b.

(Telefonische) interviews met 9 bestuurders van motorrijtuigen: 3 bestuurders met één veroordeling op
hun naam en zodoende ‘op scherp’ staan voor de recidiveregeling en 6 bestuurders die vanwege de
recidiveregeling hun rijbewijs van rechtswege zijn kwijtgeraakt. Deze interviews hadden tot doel om vast
te stellen hoe bestuurders het proces - van aanhouding tot aan de gevolgen van de recidiveregeling hebben ervaren, en in hoeverre de recidiveregeling invloed heeft op hun gedrag;

c.

Kwantitatieve gegevensverzameling en -analyse. We hebben registratiegegevens van het OM en het
CJIB gekregen met betrekking tot alle zaken waarin rijden onder invloed aan de orde was. Deze
gegevens hebben we bewerkt en geanalyseerd. Daarnaast maken we gebruik van enkele jaarverslagen
voor het totaal aantal opgelegde bestuurlijke maatregelen;

d.

Dossierstudie. Op basis van de gegevens van het OM hebben we een inschatting gemaakt van het
aantal zaken dat in aanmerking komt voor de recidiveregeling. We hebben op basis van gegevens van
het CBR en RDW een dossierstudie uitgevoerd in hoeverre de inschatting ook overeenkomt met de
werkelijke toepassing en registratie.

08

a.

Ten behoeve van de impactanalyse hebben we het volgende gedaan:
Enkele interviews gehouden met experts over de gevolgen van het uitbreiden van de recidiveregeling.
Deze gevolgen zijn alleen in kwalitatieve zin besproken.

Managementsamenvatting

Pagina 6 van 82

b.

Een kwantitatieve analyse om de potentiële omvang van de doelgroep bij een lager promillage te
berekenen.

Bevindingen en conclusies
Recidiveregeling ontstaan vanuit puntenstelsel

09

De recidiveregeling is ontstaan vanuit het wetsvoorstel ‘Wijziging van de Wegenverkeerswet 1994 in

verband met de invoering van een puntenstelsel rijbewijzen’; een wet die voorzag in een puntenstelsel voor
diverse verkeersovertredingen waaronder rijden onder invloed. Al vanaf 1991 is in de kamer behoefte aan een
dergelijk systeem. Een amendement gedurende de kamerbehandeling heeft echter geleid tot een forse
aanpassing aan de wet; in plaats van een breder puntenstelsel werd het een recidiveregeling die zich
specifiek richt op het rijden onder invloed met de gedachte: ‘twee maal geel is rood’.
Het proces loopt op hoofdlijn zoals bedoeld, wel zijn er nog verbeteringen mogelijk

10

Bij de invoering van de recidiveregeling is een werkproces vastgesteld waarbij het OM, de RDW en het

CBR de grootste rollen vervullen. Het OM houdt bij of iemand een puntwaardig delict pleegt en zorgt dat bij
een onherroepelijke veroordeling voor een tweede delict waarbij sprake is van een promillage van boven de
1,3, het rijbewijs van rechtswege ongeldig wordt. Het OM verwerkt de ongeldigverklaring in het
rijbewijsregister en stuurt een brief naar de betrokkene om melding te maken van de ongeldigverklaring. De
RDW is verantwoordelijk voor het beheer van het rijbewijsregister. De dienst geeft wekelijks eventuele
wijzigingen door aan het CBR. Het CBR registreert deze status zodat de betreffende bestuurder bij een
eventuele nieuwe aanvraag van een rijbewijs zowel zijn rijgeschiktheid als rijvaardigheid moet aantonen. Er
zijn veel partijen uit verschillende rechtsgebieden betrokken in een complex systeem dat is ingericht op het
verkrijgen en ongeldig verklaren van het rijbewijs. Hierdoor is de implementatie en uitvoering complex. Naast
de recidiveregeling krijgt de bestuurder over het algemeen ook nog te maken met een strafrechtelijke sanctie
(bijvoorbeeld een boete of een OBM) en een bestuurlijke maatregel van het CBR.

11

Het proces wordt grotendeels uitgevoerd zoals beoogd, maar de uitvoering loopt bij een deel van de

doelgroep niet goed:
a.

Het belangrijkste knelpunt is dat niet van elke bestuurder die in aanmerking komt voor de
recidiveregeling het rijbewijs van rechtswege ongeldig wordt. Bij tussen de 200 en 350 zaken wordt de
recidiveregeling niet toegepast, meestal wordt het eerste of tweede punt niet goed geregistreerd door
het OM;

b.

Niet alle personen die onder de recidiveregeling vallen, zijn bij het CBR bekend. Hierdoor heeft het CBR
niet alle relevante informatie over het delict; die informatie is vaak wenselijk bij het beoordelen van een
eventuele aanvraag van een rijbewijs;

c.

De recidiveregeling komt nauwelijks aan de orde tijdens het strafrechtelijke traject. Er wordt geen
waarschuwingsbrief verstuurd na het plegen van het eerste feit en de regeling wordt ter zitting niet of
nauwelijks genoemd;

Managementsamenvatting

Pagina 7 van 82

d.

De melding dat de recidiveregeling van toepassing is, komt voor de bestuurders soms later dan
gewenst;

e.

Niet elke bestuurder die onder de recidiveregeling valt, levert het rijbewijs in. Onduidelijk is of dit bewust
of onbewust gebeurt. Wel is duidelijk dat het rijbewijs, zonder controle in het rijbewijsregister, op het
eerste gezicht voor de politie een geldig document lijkt. Aangezien de politie bij een staandehouding
niet altijd de status van het rijbewijs in het rijbewijsregister controleert, is er een risico dat mensen
zonder consequenties kunnen blijven doorrijden;

f.

Tot slot leidt de samenloop met andere strafrechtelijke sancties en bestuursrechtelijke maatregelen
soms tot problemen. Dat komt verder aan de orde in de volgende paragraaf.

De effectiviteit van de recidiveregeling lijkt beperkt

12

In de wetenschappelijke literatuur zijn drie werkzame mechanismen van een puntenstelsel te

onderkennen:
a.

Preventie: dit gaat uit van de afschrikkende werking die de sanctie heeft voor iedere bestuurder die de
sanctie kent (en daarvoor gevoelig is). Speciale preventie is een bijzondere vorm daarvan en gaat uit
van de afschrikkende werking van een sanctie die kan worden opgelegd in het geval van recidive;

b.

Selectie: dit vindt plaats doordat bestuurders (tijdelijk) uit het verkeer worden geweerd;

c.

Correctie: bij ‘correctie’ gaat het om het bewerkstelligen van gedragsveranderingen door middel van
directe interactie met de bestuurder waarbij de nadruk ligt op het bijbrengen van vaardigheden en
inzicht.

13

Door beleidsmakers werden effecten van de recidiveregeling verwacht via speciale preventie en selectie.

Op basis van dit onderzoek kan worden geconcludeerd dat:
a.

Er bij de huidige wijze van uitvoering geen sprake is van een algemeen preventieve werking. De
regeling is daarvoor te onbekend en valt weg binnen alle andere mogelijke straffen en maatregelen die
kunnen worden opgelegd;

b.

Er bij de huidige wijze van uitvoering nauwelijks sprake is van een speciale preventieve werking omdat
bestuurders in de regel niet weten dat ze op scherp staan; er wordt geen waarschuwingsbrief gestuurd
bij een eerste punt en ook tijdens het strafproces komt de regeling vaak niet aan de orde. Daarnaast
blijkt dat strafdreiging, ook voor mensen die op scherp staan, meestal niet doorslaggevend is op het
moment dat iemand heeft gedronken en voor de keuze van wel/niet rijden staat;

c.

Er bij de huidige wijze van uitvoering wel sprake is van een selectie-effect voor de ruim 650 bestuurders
waar op dit moment nog sprake is van een ongeldigheid van rechtswege door de recidiveregeling. Een
deel van deze groep zal inderdaad niet meer rijden, ofwel voorzichtiger of zonder alcohol rijden. Een
deel van de groep blijft rijden. Zo is de RDW slechts in het bezit van ongeveer de helft van de
rijbewijzen van de bestuurders die onder regeling vallen en wordt bij staandehouding lang niet altijd
gecontroleerd of het rijbewijs geldig is;

d.

Er bij de huidige wijze van uitvoering geen sprake is van een correctie-effect, omdat betrokken
instellingen hieraan geen aandacht besteden op de manier die nodig zou zijn voor gedragsverandering.

14

De recidiveregeling moet worden gezien als een onderdeel van het straf- en bestuursrechtelijke systeem

voor het voorkomen van rijden onder invloed. Als onderdeel van dat systeem lijkt het een van de minder

Managementsamenvatting

Pagina 8 van 82

effectieve maatregelen van het systeem. Het ASP, dat op dit moment niet mag worden opgelegd, lijkt een
effectiever middel.

15

Als onderdeel van het systeem kent de recidiveregeling bovendien een samenloop met het straf- en

bestuursrecht. Deze samenloop zit ingebakken in het systeem, waardoor zelfs bij een optimale uitvoering
sprake kan zijn van samenloop. De samenloop betekent dat bestuurders, bij een optimale werking van het
systeem, drie keer worden gestraft voor één delict, veelal op verschillende momenten. Doordat het systeem
niet altijd optimaal werkt, is dat overigens niet altijd het geval en kan het ook bij een dubbele (of zelfs enkele)
bestraffing blijven. Drie straffen voor één delict is een ongewenst neveneffect aangezien dit de acceptatie van
de straf(fen) minder maakt, waardoor bestuurders mogelijk eerder geneigd zijn weer te gaan rijden (al dan niet
onder invloed).

16

De samenloop maakt soms dat de recidiveregeling slechts beperkt effectief is. Bij het ASP is sprake van

een dubbel signaal: niet rijden (recidiveregeling) of onder begeleiding rijden (ASP). Er is niet alleen sprake van
tegengestelde signalen, de recidiveregeling heeft in enkele gevallen tot gevolg gehad dat ASP’s moesten
worden gestopt. Daarnaast vertoont de recidiveregeling soms ook samenloop met het onderzoek van het
CBR. In beide gevallen wordt de rijgeschiktheid op een soortgelijke wijze onderzocht. De recidiveregeling
voegt aan het rijgeschiktheidsonderzoek toe dat de bestuurder een rijvaardigheidsonderzoek moet ondergaan.
Dat is na het onderzoek van het CBR niet nodig. De vraag is of het toevoegen van het rijvaardigheidsonderzoek, naast het opwerpen van een drempel om het rijbewijs te behalen, meerwaarde heeft.

17

Al met al lijken de effecten van recidiveregeling op verkeersveiligheid op dit moment klein te zijn. Er is

sprake van een regeling die op punten kan en moet worden verbeterd. De regeling heeft nu een beperkte
effectiviteit en lijkt in enkele gevallen zelfs contraproductief te werken. Zelfs als de recidiveregeling optimaal
wordt uitgevoerd, is het de vraag of de regeling veel meerwaarde heeft ten opzichte van de andere straffen en
maatregelen. Op basis van dit onderzoek blijkt de recidiveregeling wel (gedeeltelijk) effectief voor een kleine
groep recidivisten (met een tweede delict waar sprake is van een hoog promillage) die anders mogelijk al
weer had kunnen beschikken over het rijbewijs. Deze groep wordt door de recidiveregeling (tijdelijk) uit het
verkeer geweerd.
Het verlagen van de grenswaarde lijkt beperkte toegevoegde waarde te hebben

18

Een kwalitatieve verkenning van de gevolgen van het verlagen van de grens waarbij de recidiveregeling

van toepassing wordt bij het tweede delict, levert een dubbel beeld op. Enerzijds zal het uitbreiden van de
regeling voor een verhoging van het potentieel zorgen van 700 recidivisten; nog meer recidivisten zullen dus,
al dan niet tijdelijk, niet over hun rijbewijs mogen beschikken.

19

Anderzijds lijkt de effectiviteit van de regeling bij de huidige wijze van uitvoering beperkt en zorgt het

verlagen van de grenswaarde tot een verdere uitbreiding van de samenloop. Als het ASP in het bestuursrecht
blijft, zal het met name een samenloop met de EMA en het ASP betreffen; in beide gevallen is er sprake van
tegengestelde signalen en mogelijk zelfs van een beperking van de effectiviteit van de regelingen. Als het
ASP naar het strafrecht gaat, ontstaat de onwenselijke situatie dat rechters in geval van recidive waarschijnlijk
geen ASP zullen opleggen omdat, als hun (tweede) vonnis onherroepelijk wordt, ook de recidiveregeling van

Managementsamenvatting

Pagina 9 van 82

rechtswege van toepassing is. Daarnaast zal in het bestuursrecht nog vaker overlap zijn met het onderzoek.
De meerwaarde van de recidiveregeling is dan alleen dat ook de rijvaardigheid moet worden getoetst.

Managementsamenvatting

Pagina 10 van 82

Management Summary
Background and Motivation

20

Drunk driving is a threat to road safety. Every year, there are dozens of fatalities and hundreds of injuries

that can be linked to driving under the influence of alcohol (SWOV Institute for Road Safety Research, 2011a).
The government is aiming to curb drunk driving in various ways, using both preventive approaches (such as
the BOB designated driver information campaign) and repressive approaches (enforcement). Drivers who
have drunk too much alcohol (more than 0.2 grams of alcohol per litre of blood for new drivers, or 0.5 grams
for all other drivers) and are arrested are subjected to one or more measures. These can be criminal-law
measures or administrative-law measures.

21

As of 1 June 2011, drivers may also be subject to the reoffending scheme for serious traffic offences

(hereafter referred to as the reoffending scheme) in addition to the criminal law sanctions (such as
disqualification from driving a motor vehicle, a fine, a community punishment order or a prison sentence) and
the administrative measures (the alcohol and traffic education measure, the alcohol ignition interlock
programme and the fitness to drive examination). In brief, the reoffending scheme involves the driving licence
becoming legally invalidated if the holder is convicted without appeal for drunk driving twice within five years,
with a blood alcohol content of more than 1.3 grams per litre being measured the second time.

22

Now that several years have passed since the introduction of the measure, the Ministry of Security and

Justice (Administration of Justice and Crime Control Department) and the Ministry of Infrastructure and the
Environment (Directorate for Roads and Traffic Safety) have a need for an evaluation of the reoffending
scheme. Significant carried out this evaluation together with MuConsult, in the period from October 2014 to
May 2015.

Objectives and research questions
23

The objective of this study is to obtain insights into the extent to which the reoffending scheme helps

achieve the goals of this scheme in the manner intended by the legislative authority and to obtain information
on any problems that arise in practice.

24

The questions to be answered in the evaluation are:

i.

How is the reoffending scheme supposed to function and how is it assumed that the goals will be
achieved?

ii.

What does the implementation of the reoffending scheme look like in practice?

iii.

Does the reoffending scheme help achieve the goals of this scheme in the manner intended by the
legislative authority? What can be said about the achievement of the goals?

iv.

How does the reoffending scheme relate to the other criminal-law and administrative-law measures?

v.

What effect would an amendment to the reoffending scheme have in which the limit for the second drunk
driving offence is reduced from 1.3 to 0.8 grams per litre?

Management Summary

Pagina 11 van 82

Research Approach
We have adopted a variety of evaluation methods to answer the research questions. In this study, we use a
theory-driven evaluation in combination with a process evaluation and an impact analysis. This research
report synthesises all the research findings.

25

We used the following research methods and activities for the policy reconstruction and plausibility

assessment:
a.

A document study using policy documents, aimed at drawing up an initial version of the policy theory in
which the goals and assumed effective mechanisms are made explicit;

b.

Interviews with policy-makers aimed at refining the policy theory;

c.

Literature study. We consulted (scientific) literature with the aim of supplementing the ‘political policy
theory’ and determining how likely it is that the reoffending scheme would indeed deliver the intended
results in practice (the plausibility assessment);

d.

A group meeting. We held a group meeting with experts from the SWOV Institute for Road Safety
Research with the aim of testing and supplementing the policy reconstruction and plausibility
assessment.

26

a.

We carried out the following activities for the process evaluation and theory-driven evaluation:
We held 15 interviews with a total of 21 professionals (from the police, CVOM [public prosecution
central processing unit], CBR [central office for motor vehicle driver testing], RDW [Dutch road transport
directorate], the judiciary and Trafieq [the organisation that provides the EMA/LEMA alcohol and traffic
training courses for CBR]). The aim of these interviews was to find out how the reoffending scheme is
implemented and the extent to which the assumed effective mechanisms are activated in practice. We
also used these interviews to obtain information on the overlap of criminal-law and administrative-law
measures with the reoffending scheme;

b.

Phone interviews with nine motor vehicle drivers: three drivers who have one conviction and are
therefore ‘in line’ for the reoffending scheme, and six drivers who have lost their driving licence through
the reoffending scheme. The aim of these interviews was to determine how drivers experienced the
process - from the arrest to the consequences of the reoffending scheme - and the extent to which the
reoffending scheme had changed their behaviour;

c.

Quantitative data collection and analysis. The Public Prosecution Service and the CJIB (central judicial
collection agency) supplied data on all cases involving drunk driving. We processed and analysed this
data. We also used several annual reports as a source for the total number of administrative measures
imposed;

d.

Dossier study. Based on the Public Prosecution Service data, we made an estimate of the number of
cases that qualified for the reoffending scheme. Using data from the CBR and RDW, we carried out a
dossier study to determine the extent to which the estimate agrees with the actual application and
recorded information.

Management Summary

Pagina 12 van 82

27

a.

We carried out the following activities for the impact analysis:
We held several interviews with experts about the consequences of an extension of the reoffending
scheme. These consequences were only discussed in qualitative terms;

b.

A quantitative analysis to estimate the potential size of the target group if a lower limit were to be
applied.

Findings and Conclusions
Origins of reoffending scheme lie in the points system

28

The reoffending scheme has its origins in the bill ‘Changes to the 1994 Road Traffic Act in connection with

the introduction of a points system for driving licences’, legislation that provided for a points system for various
traffic offences, including drunk driving. Parliament had seen a need for such a system ever since 1991.
However, an amendment introduced while the bill was being debated in Parliament led to a fundamental
change in the nature of the bill: rather than a broad-based points system, it became a reoffending scheme
directed specifically at drunk driving and based on the notion that ‘two yellow cards make a red’.
The process broadly functions as intended although there are areas for improvement

29

When the reoffending scheme was introduced, a working process was established in which the Public

Prosecution Service, RDW and CBR have the biggest roles. The Public Prosecution Service keeps track of
whether a driver has committed an offence that qualifies for a point and makes sure that the driving licence is
declared invalid if there is a conviction without appeal for a second offence involving a blood alcohol
concentration of more than 1.3 grams. The Public Prosecution Service processes the invalidity in the driving
licence records and sends a letter to the person in question informing them that their driving licence has been
declared invalid. RDW is responsible for managing the driving licence records. RDW passes on any changes
to CBR on a weekly basis. CBR records this status so that in the event of a new application for a driving
licence, the driver will be required to demonstrate both their fitness to drive and their driving skills. Multiple
parties in different areas of law are involved in a complex system that has been set up to obtain the driving
licence and declare it invalid. The implementation and execution are complex as a result. In addition to the
reoffending scheme, the driver generally also faces a criminal law sanction (for example a fine or
disqualification from driving) and an administrative measure imposed by CBR.

30

The execution of the process is largely as intended, but there are shortcomings in the implementation for

some of the target drivers:
a.

The main problem is that not all drivers who are eligible for the reoffending scheme have their driving
licence declared legally invalid. The reoffending scheme was not applied in 200 to 350 cases, mainly
because the first or second point was not recorded properly by the Public Prosecution Service;

b.

CBR is not informed of everyone to whom the reoffending scheme applies. As a result, CBR does not
have all the relevant information about the offence, whereas this information is often desirable when
assessing any application for a new driving licence;

c.

The reoffending scheme is barely mentioned during the criminal justice process. No warning letters are
sent after the first offence, and the scheme is not referred to, or only in passing, in the trial;

Management Summary

Pagina 13 van 82

d.

The message that the reoffending scheme applies is sometimes conveyed later than the drivers would
wish;

e.

Some drivers to whom the reoffending scheme applies do not hand in their driving licence. It is not clear
whether this is deliberate or not. What is clear is that the driving licence looks like a valid document at
first glance to the police if they do not check the driving licence records. Given that the police do not
always check the status in the driving licence records when they stop someone, there is a risk of people
being able to continue driving around without consequences;

f.

Finally, the overlap with other criminal-law sanctions and administrative measures can also cause
problems. This issue is discussed in more detail in the next section.

The effectiveness of the reoffending scheme seems to be limited

31

a.

The academic literature distinguishes between three effective mechanisms in the points system:
Prevention. This is due to the deterrent effect that the sanction has on all drivers who are aware of the
sanction (and receptive to it). Special prevention is a specific form of prevention and results from the
deterrent effect of a sanction that may be imposed in the event of a repeat offence.

b.

Selection. This occurs when drivers are temporarily barred from using the roads.

c.

Correction. This involves changing the drivers’ behaviour through direct interaction with them, with an
emphasis is on teaching skills and insight.

32

Policy-makers expected the reoffending scheme to have an effect through the special prevention and

selection mechanisms. Based on this study, the following conclusions can be drawn:
a.

Given the current way of working, there is no general preventive effect. The scheme is not known widely
enough for that and is obscured by all the other possible sanctions and measures that could be
imposed;

b.

Given the current way of working, there is almost no special preventive effect, as drivers usually do not
realise that they are in line for the scheme: they are not sent a warning letter with their first point, while
the scheme is often not mentioned during the criminal proceedings either. Furthermore, it seems that
the threat of this punishment is not a deciding factor even for people who are in line for the scheme
when it comes to the point when they are drunk and face the decision of driving or not;

c.

Given the current way of working, there is a selection effect for the more than 650 drivers whose driving
licences are currently legally invalid under the reoffending scheme. Some of these drivers will indeed
stop driving, or else drive more carefully and avoid drunk driving. Some of them will continue to drive as
before. The Dutch road transport directorate, for example, has only about half the licences of the drivers
covered by the scheme while checks of whether the licence is valid are carried out in by no means all
cases when a driver is stopped by the police

d.

Given the current way of working, there is no correction effect, as the organisations involved do not pay
attention to this aspect in the manner that would be required to bring about a change in behaviour.

33

The reoffending scheme should be seen as one part of the criminal law and administrative law system set

up to prevent drunk driving. Considered as part of that system, it would seem to be one of the less effective
measures in that system. The alcohol ignition interlock programme (which may currently no longer be
imposed) seems to be a more effective measure.

Management Summary

Pagina 14 van 82

Moreover, as part of the system, the reoffending scheme is concurrent with criminal law and administrative law
measures. This overlap is inherent in the system, which means that overlap can occur even when
implementation is optimal. This overlap means that when the system works perfectly, drivers can receive three
punishments for a single offence, often at different points in time. Incidentally, this does not always happen as
the system does not always work perfectly and drivers may only get two punishments (or even one). Three
punishments for a single offence is an undesirable side-effect as this reduces the acceptance of the
punishments, making drivers possibly more likely to start driving again (whether or not under the influence of
alcohol).
34

The overlap means that the reoffending scheme sometimes has only a limited effect. In the case of the

alcohol ignition interlock programme there are two messages: not driving (the reoffending scheme) or driving
under supervision (the alcohol ignition interlock programme). Not only are these conflicting messages, in some
cases the reoffending scheme has meant that the alcohol ignition interlock programme had to be stopped. In
addition, there is sometimes also concurrence between the reoffending scheme and the CBR examination. In
both cases, the fitness to drive is investigated in a similar fashion. What is added to the fitness to drive
examination by the reoffending scheme is a requirement for a driving skills examination. That is not necessary
after the CBR’s examination. The question is whether the addition of the driving skills examination has any
added value other than creating a barrier to getting a new driving licence.

35

All in all, the reoffending scheme seems at present to have little impact on road safety. This is a scheme

that can and should be improved in certain respects. The scheme currently has a limited effect and even
seems to be counterproductive in some cases. Even when the reoffending scheme works perfectly, it is
debatable whether the scheme has any added value over and above the other sanctions and measures.
Based on this study, the reoffending scheme seems to have some effect for a small group of repeat offenders
(with a second offence with a high concentration of alcohol) who might otherwise have been able to get their
driving licence back. These drivers are (temporarily) barred from using the roads.
A reduction of the limit seems to have limited added value

36

A quantitative exploration of the consequences of a reduction in the limit above which the reoffending

scheme applies for a second offence gives an ambivalent result. On the one hand, the extension of the
scheme would lead to 700 more potential repeat offenders - i.e. even more repeat offenders who are
temporarily or permanently not allowed a driving licence.

37

On the other hand, the effect of the scheme seems to be limited given the current way of working while a

reduction in the limit would lead to even more concurrence. If the alcohol ignition interlock programme remains
part of administrative law, this will mainly mean concurrence with the alcohol and traffic training courses and
the alcohol ignition interlock programme; in both cases, this means conflicting messages and possibly even a
restriction of the effectiveness of the measures. If the alcohol ignition interlock programme is transferred to
criminal law, this will create an undesirable situation as judges will probably not impose an alcohol ignition
interlock programme in the case of a repeat offence as the reoffending scheme becomes applicable by law if
this second sentence becomes irrevocable. Furthermore, overlap with the examination will be even more
common in administrative law. The only added value from the reoffending scheme in that case is that driving
skills also have to be tested.

Management Summary

Pagina 15 van 82

1.
38

Inleiding
Rijden onder invloed van alcohol levert gevaar op voor de verkeersveiligheid. Jaarlijks zijn tientallen

doden en honderden gewonden te betreuren die zijn te relateren aan verkeersdeelname onder invloed van
alcohol (SWOV, 2011a). De overheid gaat het rijden onder invloed van alcohol op diverse manieren tegen,
zowel in preventieve zin (zoals met de BOB-voorlichtingscampagne) als in repressieve zin (handhaving). Aan
1

bestuurders die te veel hebben gedronken (vanaf 0,2 promille voor beginnende bestuurders en 0,5 promille
voor de overige bestuurders) en worden aangehouden, worden een of meerdere maatregelen opgelegd. Deze
kunnen zowel van strafrechtelijke als van bestuursrechtelijke aard zijn.

39

De maatregelen van strafrechtelijke aard hebben een punitief karakter. Het betreft onder andere een

boete, taakstraf, gevangenisstraf, een ontzegging van de rijbevoegdheid (OBM) of het invorderen en inhouden
van het rijbewijs. De bestuursrechtelijke maatregelen hebben veelal een reparatoir karakter en worden
opgelegd door het CBR. Het betreft de educatieve maatregel alcohol en verkeer (EMA) (of de lichte variant
2

daarvan; LEMA), alcoholslotprogramma (hierna: ASP) en een medisch-psychiatrisch onderzoek naar de
rijgeschiktheid3.

40

Naast de strafrechtelijke sancties en bestuursrechtelijke maatregelen kan de bestuurder sinds 1 juni 2011

te maken krijgen met de recidiveregeling de invoering van een recidiveregeling voor ernstige verkeersdelicten
(hierna: recidiveregeling). Deze houdt in dat bestuurders met een rijbewijs die in Nederland woonachtig zijn4
en die in een periode van vijf jaren een tweede maal worden veroordeeld, dan wel een strafbeschikking
krijgen opgelegd, voor het rijden onder invloed van alcohol hun rijbewijs van rechtswege verliezen, zonder
verdere tussenkomst van de rechter. Het tweede delict moet plaats hebben gevonden nadat de straf voor het
eerste delict onherroepelijk is geworden en er moet sprake zijn van een promillage van 1,3 of hoger of de
weigering om mee te werken aan de ademanalyse. Om het rijbewijs terug te krijgen, moet weer een theorieen praktijkexamen worden behaald. Dit kan overigens pas als de opgelegde rijontzegging is afgelopen en het
CBR heeft bepaald dat de bestuurder rijgeschikt is.

1.1
41

Aanleiding voor en doelstelling van dit onderzoek
Het ministerie van Veiligheid en Justitie (directie Rechtshandhaving en Criminaliteitsbestrijding) en het

ministerie van Infrastructuur en Milieu (directie Wegen en Verkeersveiligheid) hebben enkele jaren na
invoering van de maatregel behoefte aan een evaluatie van de recidiveregeling waarbij ook aandacht is voor
de andere maatregelen die kunnen worden opgelegd voor rijden onder invloed. De behoefte aan een
evaluatie werd in een recent debat in de Tweede Kamer over uitbreiding van de recidiveregeling met

1

In dit rapport wordt de term ‘bestuurders’ gebruikt voor degenen die een motorvoertuig besturen.

2

Het alcoholslotprogramma mag door de uitspraak van de Afdeling Bestuursrechtspraak vanaf begin maart 2015 niet meer

worden opgelegd (ABRvS 4 maart 2015, ECLI:NL:RVS:2015:622).
3

We spreken in dit rapport consequent over rijgeschiktheid. Daarmee bedoelen we het onderzoek naar de geschiktheid

zoals het CBR deze uitvoert en bijvoorbeeld in de Regeling maatregelen rijvaardigheid en geschiktheid 2011 is benoemd.
4

De recidiveregeling, en ook andere bestuursrechtelijke maatregelen, zijn niet van toepassing op bestuurders met een

buitenlands rijbewijs die niet in Nederland woonachtig zijn.

Inleiding

Pagina 16 van 82

drugsgebruik onderstreept door de vraag of het promillage waarboven de recidiveregeling in werking treedt,
5

kan worden verlaagd naar 0,8 . De Tweede Kamer is toegezegd dat dit in de reeds geplande evaluatie een
plek zal krijgen. Onderzoeksbureau Significant heeft, samen met MuConsult, deze evaluatie uitgevoerd in
opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum (WODC).

42

De doelstelling van het onderhavige onderzoek is het verkrijgen van inzicht in de mate waarin de

recidiveregeling op de door de wetgever beoogde wijze bijdraagt aan het realiseren van de doelstellingen van
deze regeling en welke knelpunten zich eventueel in de praktijk voordoen. Hierbij wordt de recidiveregeling in
samenhang met andere straf- en bestuursrechtelijke maatregelen op het gebied van rijden onder invloed
bezien. Daarnaast wordt in het onderzoek een inschatting gemaakt van de gevolgen die gepaard zouden
kunnen gaan met een strengere toepassing van de recidiveregeling, waarbij de limiet van een tweede alcoholovertreding wordt verlaagd van 1,3 naar 0,8 promille.

1.2
43

Onderzoeksvragen
In dit onderzoek staan vijf hoofdvragen, uitgewerkt in meerdere deelvragen - centraal. Om deze te

beantwoorden, gebruiken we vier verschillende evaluatiemethoden- of stappen (zie ook paragraaf 1.4):
a.

Beleidsreconstructie;

b.

Procesevaluatie;

c.

Theoriegestuurde evaluatie (doelbereiking);

d.

Impactanalyse.

44

Bij de onderzoeksvragen staat steeds tussen haakjes aangegeven met welke evaluatiemethode de vraag

wordt beantwoord.
1.

Wat is de beoogde werking van de recidiveregeling en hoe wordt verondersteld dat de doelen bereikt
worden?

2.

i.

Wat heeft de wetgever beoogd met de recidiveregeling?

ii.

Hoe ziet de beleidstheorie van de recidiveregeling eruit?

Hoe ziet de uitvoeringspraktijk van de recidiveregeling eruit?
i.

Hoe wordt de recidiveregeling in de praktijk uitgevoerd?

ii.

Welke ketenpartners zijn bij de uitvoering en handhaving van de recidiveregeling betrokken? Hoe
verloopt de samenwerking tussen deze partijen? Welke knelpunten zien stakeholders en
ketenpartners in de recidiveregeling?

3.

iii.

Zijn er in de praktijk duidelijke knelpunten ten aanzien van de regeling?

iv.

Welke gewenste en ongewenste neveneffecten treden op?

v.

Hoeveel keer is vanuit de recidiveregeling een rijbewijs van rechtswege ongeldig geworden?

Draagt de recidiveregeling op de door de wetgever beoogde wijze bij aan de realisering van de
doelstellingen van deze regeling? Wat is er te zeggen over de doelbereiking?
i.

5

In hoeverre worden de mechanismen in de beleidstheorie daadwerkelijk geactiveerd?

Zie Kamerstukken 33346 nr. 10 en 11.

Inleiding

Pagina 17 van 82

ii.

Werkt de recidiveregeling in de praktijk volgens de doelstellingen en verwachtingen van de
wetgever?

iii.

Wat kan op basis van bestaande gegevens worden gezegd over de doelbereiking van de
recidiveregeling?

4.

Hoe verhoudt de recidiveregeling zich tot de andere bestuurs- en strafrechtelijke alcoholmaatregelen?
i.

Wanneer de recidiveregeling samen met bestuursrechtelijke maatregelen wordt opgelegd
(tegelijkertijd, of later maar wanneer eerder opgelegde maatregelen nog van kracht zijn), zijn
deze maatregelen dan complementair, overlappend of conflicterend?

ii.

Wat valt - op basis van bestaande kennis - te zeggen over hoe de doelbereiking van de
recidiveregeling zich verhoudt tot die van het alcoholslotprogramma?

5.

Wat zijn de gevolgen van een aanpassing van de recidiveregeling waarbij de limiet van een tweede
alcoholovertreding wordt verlaagd van 1,3 naar 0,8 promille?
i.

Wat zijn de mogelijke gevolgen van een verlaging van de grenswaarde van de tweede
alcoholovertreding van 1,3 naar 0,8 promille voor:
-

Het aantal rijbewijzen dat van rechtswege ongeldig wordt ?

-

Het aantal alcoholgerelateerde verkeersongevallen?

-

De samenloop van de recidiveregeling met andere maatregelen omtrent rijden onder
invloed?

1.3
45

Onderzoeksopzet
In deze paragraaf beschrijven we bondig in welke fasen het onderzoek is uitgevoerd en welke

onderzoeksactiviteiten we hebben uitgevoerd. In bijlage C is een meer uitgebreide onderzoeksverantwoording
opgenomen. In figuur 1 is de onderzoeksopzet schematisch weergegeven.

Figuur 1. Onderzoeksaanpak schematisch weergegeven

Inleiding

Pagina 18 van 82

46

Om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden, zijn verschillende manieren van evalueren nodig. We

zetten een theoriegestuurde evaluatie in, gecombineerd met een procesevaluatie en een impactanalyse. In
tabel 1 is weergegeven welke onderzoeksvraag we met welke wijze van evalueren beantwoorden.

Wijze van evalueren

Beantwoording van onderzoeksvraag

Theoriegestuurde evaluatie

1, 3 en 4

Procesevaluatie

2 en 4

Impactanalyse

5

Tabel 1. Wijze van evalueren per onderzoeksvraag
1.3.1

47

Theoriegestuurde evaluatie

We hebben ervoor gekozen om een deel van het onderzoek vorm te geven als ‘theoriegestuurde

evaluatie’ (Pawson & Tilley 1997). Hierbij staat de vraag centraal of een interventie zou kunnen werken en
waarom dat zo is. Een eerste stap in de theoriegestuurde evaluatie is het achterhalen van de beleidstheorie.
Daarmee zijn de sociale mechanismen6 die zouden moeten worden geactiveerd om de beoogde effecten te
realiseren, focus van de evaluatie. Vervolgens worden de veronderstelde mechanismen gestaafd met
wetenschappelijke theorie. De daarop volgende stap is de zogenaamde ‘toets op plausibiliteit’. Dat wil zeggen
dat op basis van empirische (wetenschappelijke) studies wordt vastgesteld in hoeverre het aannemelijk is dat
de recidiveregeling ook werkelijk de beoogde effecten zal opleveren via de veronderstelde mechanismen. Op
basis van de plausibiliteitstoets is het mogelijk een onderbouwde voorspelling te doen over de te verwachten
effecten van de recidiveregeling. Waar de zogenaamde ‘realistische’ manier van evalueren7 ophoudt met het
theoretisch beredeneren van mogelijke effecten, wordt deze in dit onderzoek aangevuld met een empirische
component. Doordat in de praktijk wordt vastgesteld in hoeverre de beoogde werkzame mechanismen ook
werkelijk worden geactiveerd, geeft dit een meer krachtige bewijsvoering.

48

Deze manier van evalueren wijkt af van het gangbare model om effectevaluaties uit te voeren, namelijk

via de randomized controlled trial (rtc). Daarbij wordt een nul- en een éénmeting verricht bij zowel een
geselecteerde onderzoeksgroep als bij een controlegroep. Beide groepen worden aselect samengesteld.
Geconstateerde veranderingen die bij de onderzoeksgroep optreden en uitblijven bij de controlegroep, kunnen
met grote mate van zekerheid worden toegeschreven aan de interventie. In het geval van de recidiveregeling
is een dergelijke manier van onderzoeken niet mogelijk: het zou juridisch en ethisch niet acceptabel zijn om bij
een deel van de veroordeelden het rijbewijs van rechtswege te laten vervallen en bij een ander deel niet, met

6

Hiermee worden de mechanismen bedoeld die kunnen verklaren waarom de interventie een bepaald effect sorteert. In

hoofdstuk 3 worden de mechanismen besproken die kunnen verklaren waarom de recidiveregeling effect zou kunnen
hebben op de verkeersveiligheid.
7

Pawson, R. en N. Tilley (1997), Realistic Evaluation. London: Sage; Nelen, H. (2006), Evidence maze: het doolhof van het

evaluatieonderzoek. Oratie Universiteit Maastricht; Leeuw, F. (2008), Gedragsmechanismen achter overheidsinterventies
en rechtsregels. Oratie Universiteit Maastricht.

Inleiding

Pagina 19 van 82

als doel om verschillen in rijgedrag vast te stellen. Bovendien heeft een dergelijke methode als nadeel dat het
mogelijk wel een indicatie geeft van de effecten, maar geen inzicht biedt in de wijze waarop die effecten tot
stand zijn gekomen. Waarom hebben sommige bestuurders bijvoorbeeld hun gedrag aangepast, en anderen
niet?
1.3.2

49

Procesevaluatie

Bij de procesevaluatie staat de vraag centraal op welke wijze de recidiveregeling wordt uitgevoerd. Hierbij

wordt vastgesteld wat er in de uitvoering goed gaat en waar de knelpunten zitten. Dit is nodig om uiteindelijk
een onderbouwd oordeel te kunnen geven over de werking van de recidiveregeling: zijn de (positieve of juist
tegenvallende) resultaten toe te schrijven aan de opzet van de recidiveregeling of aan de wijze waarop deze
wordt uitgevoerd?

50

Tegen het eind van deze opdracht hebben we, in overleg met de begeleidingscommissie, een beperkt

aanvullend onderzoek toegevoegd aan dit onderdeel. Om te onderzoeken of alle zaken die in aanmerking
komen voor de recidiveregeling ook daadwerkelijk worden geregistreerd bij de RDW bleek een
dossieronderzoek noodzakelijk. Aangezien deze aanvulling tegen het einde van het onderzoek is toegevoegd,
is gekozen om dit deel van het onderzoek beknopt te houden.
1.3.3

Impactanalyse

Tot slot hebben we een ‘kwalitatieve ex-ante impactanalyse’ uitgevoerd. Een ex-ante impactanalyse levert
inzicht in de gevolgen van beleids- en/of wetswijzigingen. Bij de opzet van dit onderzoek was een
impactanalyse beoogd waarbij een rekenmodel zou worden opgesteld. Naar aanleiding van recente
uitspraken van de Hoge Raad en de Afdeling Bestuursrechtspraak aangaande het alcoholslotprogramma
(ASP) (zie 2.2.3) en de daarmee gepaard gaande onzekerheid voor de toekomstige vormgeving van het
stelsel van maatregelen, is door de begeleidingscommissie geoordeeld dat het uitvoeren van een volledige
(cijfermatige) impactanalyse onvoldoende toegevoegde waarde heeft. De kwantitatieve analyse heeft zich
beperkt tot het berekenen van de potentiële omvang van de doelgroep bij een lager promillage.

1.4
51

Onderzoeksactiviteiten
Ten behoeve van de beleidsreconstructie en de toets op plausibiliteit hebben we de volgende activiteiten

ingezet:
a.

Documentenstudie. We hebben relevante beleidsstukken bestudeerd om op basis daarvan een eerste
versie van de beleidstheorie te kunnen opstellen;

b.

Wij hebben de eerste versie van de beleidstheorie getoetst en aangevuld op basis van drie interviews
met beleidsmakers.

c.

Literatuurstudie. We hebben (wetenschappelijke) literatuur geraadpleegd om ten eerste de ‘politieke
beleidstheorie’ aan te kunnen vullen met mogelijke, niet beoogde werkzame mechanismen. Ten tweede
hebben we de literatuur geraadpleegd om vast te kunnen stellen in hoeverre het aannemelijk is dat de
recidiveregeling ook werkelijk de beoogde effecten zal opleveren: de toets op de plausibiliteit. Op basis

Inleiding

Pagina 20 van 82

van de plausibiliteitstoets is het mogelijk een onderbouwde voorspelling te doen over de te verwachten
effecten van de recidiveregeling;
d.

Groepsbijeenkomst. We hebben een bijeenkomst gehouden met experts vanuit de Stichting
Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) om de beleidsreconstructie en de
plausibiliteitstoets inhoudelijk te toetsen en aan te vullen.

52

a.

Ten behoeve van de proces- en theoriegestuurde evaluatie hebben we het volgende gedaan:
We hebben 15 interviews gehouden met in totaal 21 professionals. We hebben gesproken met de
politie (3 interviews), CVOM (3 interviews), CBR (1 interview), RDW (1 interview), ZM (2 interviews),
advocatuur (2 interviews) en Trafieq8 (3 interviews). Deze interviews hadden enerzijds tot doel om te
achterhalen op welke wijze de recidiveregeling wordt uitgevoerd en anderzijds om vast te stellen in
hoeverre de veronderstelde werkzame mechanismen feitelijk worden geactiveerd. Tot slot hebben we
deze interviews benut om zicht te krijgen op de samenloop van strafrechtelijke en bestuursrechtelijke
maatregelen met de recidiveregeling;

b.

(Telefonische) interviews met bestuurders. We hebben drie bestuurders gesproken die één
veroordeling op hun naam hebben staan en zodoende ‘op scherp’ staan voor de recidiveregeling. We
hebben zes bestuurders gesproken die onder de recidiveregeling vallen en zodoende hun rijbewijs van
rechtswege zijn kwijtgeraakt. Deze interviews hadden tot doel om vast te stellen hoe bestuurders het
proces - van aanhouding tot aan de gevolgen van de recidiveregeling - hebben ervaren, en in hoeverre
de recidiveregeling invloed heeft op hun gedrag;

c.

Kwantitatieve gegevensverzameling en -analyse. We hebben diverse registratiegegevens opgevraagd
en ontvangen. Van het OM en het CJIB hebben we op zaaksniveau gegevens met betrekking tot alle
rijden onder invloed zaken ontvangen. Deze hebben we bewerkt en geanalyseerd. Daarnaast maken
we gebruik van enkele jaarverslagen voor het totaal aantal opgelegde bestuurlijke maatregelen;

d.

Dossierstudie. Op basis van de gegevens van het OM hebben we een inschatting gemaakt van het
aantal zaken dat in aanmerking komt voor de recidiveregeling. Zie voor een uitgebreide verantwoording
bijlage C. Van het CBR en RDW hebben we geaggregeerde gegevens ontvangen specifiek van
bestuurders die de recidiveregeling opgelegd hebben gekregen. Deze hebben we in een dossierstudie
vergeleken met onze benadering van het aantal van rechtswege ongeldig geworden rijbewijzen.

53

a.

Ten behoeve van de impactanalyse hebben we het volgende gedaan:
9

Enkele interviews gehouden met experts over de gevolgen van het uitbreiden van de recidiveregeling.
Deze gevolgen zijn alleen in kwalitatieve zin besproken.

b.

Een kwantitatieve analyse om de potentiële omvang van de doelgroep bij een lager promillage te
berekenen.

54

Op basis van alle verzamelde onderzoeksgegevens is een synthese uitgevoerd, die vervolgens is

verwerkt in voorliggende rapportage.

8

Trafieq is het bureau dat door het CBR wordt ingehuurd om de EMA/LEMA-trainingen te verzorgen.

9

In eerste instantie stond een expertbijeenkomst gepland. Door diverse afmeldingen is deze vervangen door individuele

interviews.

Inleiding

Pagina 21 van 82

1.5
55

Leeswijzer
In hoofdstuk 2 schetsen we de (juridische) achtergrond van de recidiveregeling en laten we zien hoe het

volledige palet aan bestuursrechtelijke maatregelen en strafrechtelijke sancties, die kunnen volgen op het
rijden onder invloed, eruit ziet. In hoofdstuk 3 staat de reconstructie van de beleidstheorie centraal, waarbij
ook de resultaten van de plausibiliteitstoets worden gepresenteerd. Hoofdstuk 3 resulteert zodoende in de
beschrijving van de verwachte werking van de recidiveregeling (antwoord op onderzoeksvraag 1). In
hoofdstuk 4 staat zowel de uitvoeringspraktijk van de recidiveregeling als de empirische toets op de
beleidstheorie centraal (antwoorden op onderzoeksvragen 2, 3 en 4). In hoofdstuk 5 staan de resultaten van
de impactanalyse centraal en wordt daarmee onderzoeksvraag 5 beantwoord. In hoofdstuk 6 presenteren we
de conclusies van het onderzoek en enkele discussiepunten. In de bijlage zijn enkele toelichtende stukken
opgenomen, waaronder een lijst met afkortingen (bijlage I).

Inleiding

Pagina 22 van 82

2.

Achtergrond en context van de recidiveregeling
In dit hoofdstuk staat de achtergrond en context van de recidiveregeling centraal. In het eerste deel gaan

56

we in op het hele systeem van sancties (straffen en maatregelen) die kunnen worden opgelegd bij rijden
onder invloed. In het tweede deel komt de wetsgeschiedenis rondom de recidiveregeling aan de orde.

2.1
57

Bestuurs- en strafrechtelijke gevolgen van het rijden onder invloed
De recidiveregeling maakt deel uit het Nederlandse handhavingssysteem en is opgenomen in de

Wegenverkeerswet 1994 (artikel 123b). Het rijden onder invloed kan zowel in strafrechtelijke als
bestuursrechtelijke zin gevolgen hebben. De straf- en bestuursrechtelijke gevolgen van rijden onder invloed
worden grotendeels los van elkaar opgelegd en uitgevoerd. De bestuurs- en strafrechtelijke systemen zijn wel
op enkele punten op elkaar afgestemd. De samenloop tussen beide systemen komt verder aan de orde in
hoofdstuk 4. In deze paragraaf beschrijven we het palet aan bestuurs- en strafrechtelijke maatregelen die
kunnen volgen op het rijden onder invloed. Hiervoor is gebruikgemaakt van ‘Het stelsel van sancties en
maatregelen met betrekking tot de rijbevoegdheid herijkt’ (Hartman, Peters en Ruys, 2010)10 en van relevantie
informatie op de site van het CBR, de politie en het OM. We sluiten deze paragraaf af met een beschrijving
van de mogelijke samenloop tussen de bestuurs- en strafrechtelijke gevolgen van rijden onder invloed.
2.1.1

58

De strafrechtelijke gevolgen

De strafrechtelijke sancties kunnen worden opgelegd door het OM of de rechter. Wie de sanctie oplegt, is

afhankelijk van het promillage en of sprake is van recidive. In de brochure ‘Rijden onder invloed’ van de politie
staat beschreven dat:
a.

Bij promillages tot 0,8 bij beginnende bestuurders en tot 1,3 bij de overige bestuurders, waar geen
sprake is van recidive of een ongeval, kan de politie het proces-verbaal rechtstreeks doorsturen naar
het CJIB. Het CJIB stuurt dan, namens het OM een strafbeschikking. In het geval toch sprake is van
recidive, stuurt het CJIB de zaak ter beoordeling aan het OM;

b.

Bij promillages tussen de 0,8 (beginnende bestuurders) en 1,3 (overige bestuurders) tot 1,65 wordt de
zaak meestal door het OM afgedaan op een OM-zitting. Ook hierbij geldt dat bij recidive of bijzondere
omstandigheden het promillage lager kan liggen;

c.

De zaken met hogere promillages dan 1,65 of waar sprake is van recidive of bijzondere
omstandigheden worden beoordeeld door de strafrechter.

59

Er kunnen diverse sancties worden opgelegd in het strafrecht, waarbij de rechter ook de mogelijkheid

heeft deze (deels) voorwaardelijk op te leggen. De sancties kunnen ook worden opgelegd aan bestuurders die
beschikken over een buitenlands rijbewijs en niet in Nederland woonachtig zijn. Wij beperken ons tot de meest
voorkomende sancties, die ook in de folder van de politie worden genoemd:

10

Dit document bevat een uitgebreide beschrijving van zowel de strafrechtelijke sancties als van de bestuursrechtelijke

maatregelen met betrekking tot de rijbevoegdheid. In dat rapport wordt ook ingegaan op de kenmerken van het straf - en
bestuursrecht en de verschillen tussen beide rechtsgebieden bijvoorbeeld ten aanzien van de rechtsbescherming.

2. Achtergrond en context van de recidiveregeling

Pagina 23 van 82

11

a.

Ontzegging van de bevoegdheid om een motorrijtuig te besturen (OBM) ;

b.

Geldboete;

c.

Taakstraf;

d.

Gevangenisstraf.

60

Direct na de aanhouding voor het rijden onder invloed moet, vanaf 0,8 promille bij een beginnende

bestuurder en 1,3 promille bij overige bestuurders (of bij weigering om te blazen) het rijbewijs worden
ingevorderd. Binnen 10 dagen moet een officier van justitie een beslissing nemen over de verdere inhouding
van het rijbewijs. De periode waarbinnen het rijbewijs is ingevorderd en ingehouden, wordt in mindering
gebracht op de duur van de opgelegde OBM.
2.1.2

61

De bestuursrechtelijke gevolgen

De bestuursrechtelijke gevolgen van rijden onder invloed worden door het CBR door middel van een
12

zogenaamde vorderingsprocedure opgelegd . Bestuursrechtelijke maatregelen kunnen niet worden opgelegd
aan bestuurders die beschikken over een buitenlands rijbewijs en niet in Nederland woonachtig zijn. De
mogelijkheden zijn:
a.

Opleggen van educatieve maatregelen:
i.

Lichte educatieve maatregel alcohol en verkeer (LEMA);

ii.

Educatieve maatregel alcohol en verkeer (EMA);

b.

Het alcoholslotprogramma (ASP);

c.

Het onderzoek naar de rijgeschiktheid (specifiek voor alcohol en drugs)13.

De (lichte) educatieve maatregel Alcohol en verkeer

62

Het doel van de EMA en de LEMA is deelnemers te leren waarom alcohol en verkeer niet samengaan.

Het zijn cursussen over de risico’s van alcoholgebruik in het verkeer en de invloed van alcohol op het lichaam
en het rijgedrag. Als de cursus niet of niet voldoende wordt afgerond, wordt het rijbewijs ongeldig verklaard.

63

De LEMA is bedoeld voor beginnende bestuurders die worden aangehouden met een alcoholgehalte van

0,5 tot 0,8 promille en voor ervaren bestuurders die worden aangehouden met een alcoholgehalte van 0,8 tot
14

1,0 promille . De LEMA omvat twee dagdelen, met een tussenperiode van een week.

64

11

De doelgroep van de (zwaardere) EMA is de15:

Voor het opleggen van een OBM is het niet van belang of de verdachte een rijbewijs heeft. De rechter of officier van

justitie bepaalt hoe lang de rijontzegging duurt.
12

Zie artikel de Wegenverkeerswet 1994 (artikelen 130-134a), de Regeling maatregelen rijvaardigheid en geschiktheid, de

Regeling eisen geschiktheid 2000 en het Reglement rijbewijzen.
13

We houden de promillages aan zoals deze golden tot 1 april 2015; daarna zijn deze, ten gevolge van het wegvallen van

het ASP, aangepast.
14

Aanvankelijk was de LEMA alleen bedoeld voor beginnende bestuurders (automobilisten die nog geen vijf jaar hun

rijbewijs hebben). Sinds december 2011 kunnen ook ervaren bestuurders een LEMA krijgen (Blom 2012).

2. Achtergrond en context van de recidiveregeling

Pagina 24 van 82

a.

Beginnend bestuurder: aangehouden met een alcoholpromillage van 0,8 tot 1,0;

b.

Ervaren bestuurder: aangehouden met een alcoholpromillage van 1,0 tot en met 1,3;

c.

Beginnend bestuurder, in de laatste 5 jaar minstens 2 keer aangehouden met alcohol op, waarvan
minstens 1 keer met een gehalte van 0,2 promille of meer;

d.

Ervaren bestuurder, in de laatste 5 jaar minstens 2 keer aangehouden met alcohol op, waarvan
minstens 1 keer met een gehalte van 0,5 promille of meer.

65

De EMA wordt gegeven in een periode van zeven weken, waarbij de cursus vier dagdelen omvat. De

bestuurder dient een individueel nagesprek van een uur met een trainer te voeren.

66

De kosten van de cursus worden in rekening gebracht bij de bestuurder zelf. De LEMA cursus kost

(inclusief de kosten van de vorderingsprocedure) ongeveer € 550 en de EMA cursus ongeveer € 870.
Het alcoholslotprogramma (ASP)

67

Het ASP kan sinds 2011 worden opgelegd. Vanaf oktober 2014 werd het ASP voorlopig niet opgelegd in

verband met kritische vragen van de Raad van State16. In maart 2015 hebben zowel de Hoge Raad als de
Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State uitspraken gedaan naar aanleiding waarvan het ASP
definitief niet meer wordt opgelegd. De Afdeling heeft geoordeeld dat artikel 17 van de regeling waarin het
alcoholslotprogramma is opgenomen (Regeling maatregelen rijvaardigheid en geschiktheid 2011)
onverbindend is, omdat die in een substantieel aantal gevallen onevenredig kan uitwerken17. De Hoge Raad
heeft geoordeeld dat iemand die verplicht moet deelnemen aan het alcoholslotprogramma daarnaast niet ook
nog strafrechtelijk kan worden vervolgd18. Hieronder volgt een beschrijving van het ASP zoals dat tot oktober
2014 werd opgelegd en uitgevoerd.

68

Het ASP houdt in dat deelnemers een alcoholslot in hun auto krijgen ingebouwd voor de duur van twee

jaar. De bestuurder moet voor het starten blazen. Het slot meet de hoeveelheid alcohol in de adem en zorgt
ervoor dat de auto niet start als de bestuurder te veel heeft gedronken. Tijdens de rit vraagt het apparaat op
een aantal willekeurige momenten om een herhaling van de blaastest. De deelnemer moet de geregistreerde
gegevens periodiek uit laten lezen bij een uitleesstation, die vervolgens door het CBR worden geanalyseerd.
Wanneer niet correct wordt meegewerkt aan het programma dan kan de programmaduur worden verlengd, of
verdere deelname aan het programma worden ontzegd. In dat laatste geval kan de bestuurder binnen vijf jaar
na het opleggen van het ASP alleen een nieuw rijbewijs aanvragen op voorwaarde alsnog deel te nemen aan
het alcoholslotprogramma. Na die vijf jaar is het aan het CBR om te beoordelen of het alcoholslotprogramma
al dan niet een voorwaarde is voor het opnieuw verkrijgen van een rijbewijs.

69

Naast het alcoholslot volgen de deelnemers van het alcoholslotprogramma binnen de eerste zes

maanden verplicht een motivatieprogramma van drie dagdelen. Doel van het programma is dat deelnemers in

15

www.cbr.nl.

16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 29 398, nr. 425.

17

ABRvS 4 maart 2015, ECLI:NL:RVS:2015:622.

18

HR 3 maart 2015, ECLI:NL:HR:2015:434.

2. Achtergrond en context van de recidiveregeling

Pagina 25 van 82

groepssessies leren een scheiding te maken tussen het gebruik van alcohol en het besturen van een
motorrijtuig en krijgen deelnemers zicht op hun persoonlijk alcoholgebruik. De kosten

19

van het gehele ASP

komen voor rekening van de bestuurder. Ook zal de bestuurder zelf contact op moeten nemen met een
leverancier van alcoholsloten. Kosten voor het ASP bedragen ruim € 4.400,- (exclusief reis- en verzuimkosten
voor het periodieke bezoek aan de installateur, de drie groepsbijeenkomsten en eventuele kosten voor het
aanvragen van een nieuw rijbewijs) (Sackers 2014).

70

Het alcoholslotprogramma werd opgelegd aan bestuurders die in het verkeer zijn aangehouden met een

promillage tussen 1,3 en 1,8 (respectievelijk 570 en 785 ug/l) en bestuurders die weigerden te blazen of
recidivisten met een promillage boven de 1,0. Automobilisten die nog geen vijf jaar hun rijbewijs hebben,
kregen het alcoholslot opgelegd als zij werden aangehouden met een promillage tussen 1,0 en 1,8
(respectievelijk 435 en 785 ug/l) en bij recidive boven de 0,8 promille.

71

Begin april 2015 heeft de minister van Infrastructuur en Milieu de Tweede Kamer per brief geïnformeerd
20

over de gevolgen van de uitspraken van de Afdeling Bestuursrechtspraak en de Hoge Raad . De minister
geeft aan dat:
a.

Het CBR geen ’alcoholslotprogramma’s meer zal opleggen;

b.

Er samen met de minister van Veiligheid en Justitie wordt onderzocht hoe de vormgeving van een
nieuwe regeling voor het alcoholslotprogramma eruit moet zien. Er wordt zowel naar mogelijkheden in
het straf- als in het bestuursrecht gekeken;

c.

De uitspraak heeft voor de reeds onherroepelijk opgelegde ASP’s geen gevolgen;

d.

Er in plaats van een ASP een EMA zal worden opgelegd, tenzij sprake is van recidive, dan moet een
onderzoek naar de geschiktheid worden uitgevoerd (zie de volgende paragraaf voor een nader
toelichting).

Onderzoek rijgeschiktheid

72

Bij forse overtredingen (boven de 1,8 promille) of na recidive (afhankelijk van het promillage van de eerste

overtreding) start het CBR een onderzoek. Dit onderzoek heeft als doel om vast te stellen of het nog wel veilig
is indien de bestuurder deelneemt aan het verkeer.

73

Het onderzoek wordt uitgevoerd door een onafhankelijke psychiater, eventueel ondersteund door een arts

of psycholoog. Het onderzoek bestaat uit een psychiatrisch onderzoek, een lichamelijk onderzoek en
bloedonderzoek en eventueel een urinetest. Op basis van het onderzoek wordt bepaald of de betreffende
bestuurder nog ‘rijgeschikt’ is en zodoende mag beschikken over een rijbewijs en voor welke categorieën. Als
de bestuurder niet meer mag beschikken over het rijbewijs, kan een contra-expertise worden aangevraagd.
Vervolgens staat ook de weg van bezwaar en beroep tot de beschikking van de bestuurder. Als de bestuurder
niet meewerkt aan het onderzoek volgt een ongeldigverklaring van het rijbewijs. Als de bestuurder weer wil

19

De kosten houden verband met (1) het opleggen van de maatregel, de begeleiding door het CBR en de deelname aan

het motivatieprogramma, (2) de huur van het alcoholslot, de inbouw, het uitlezen en de uitbouw van het slot en (3) het
aanvragen van een nieuw rijbewijs met code 103, ‘rijden met een alcoholslot’. Bron: www.cbr.nl.
20

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 29 398, nr. 459.

2. Achtergrond en context van de recidiveregeling

Pagina 26 van 82

gaan beschikken over een rijbewijs (na ongeschikt te zijn verklaard of door niet mee te werken) moet een
(nieuw) onderzoek worden aangevraagd. De kosten van een onderzoek zijn ruim €1.000,-.
Tabel 2 geeft een overzicht van het aantal door het CBR opgelegde maatregelen in 2012, 2013 en 2014.

74

Maatregel
Onderzoeken rijgeschiktheid
Lichte Educatieve Maatregel
Alcohol
Educatieve Maatregel Alcohol
Alcoholslotprogramma
Educatieve Maatregel Gedrag

2012
6.811
2.146

2013
6.137
3.370

2014
5.866
3.255

5.926
4.252
1.443

5.734
3.886
1.342

5.787
2.856
1.464

Tabel 2. Overzicht van het aantal door het CBR opgelegde maatregelen (bron: Jaarverslagen CBR 2013 en 2014)

2.2
75

Wetsgeschiedenis van de recidiveregeling
Als eerste stap van de beleidsreconstructie gaan we in deze paragraaf na wat de wetgever heeft beoogd

met de recidiveregeling, en schetsen daartoe kort de wetsgeschiedenis. Eerst gaan we in op enkele relevante
ontwikkelingen die nog voor het tot stand komen van de recidiveregeling speelden. Vervolgens beschrijven we
de wetsgeschiedenis van de recidiveregeling zelf. We sluiten af met een beschrijving van enkele relevante
wetgevingstrajecten die gedurende of na de invoering van de recidiveregeling speelden.
2.2.1

76

Aanloop naar de recidiveregeling

De recidiveregeling is ontstaan tijdens de behandeling van een wetsvoorstel 21 in de Tweede Kamer over

het introduceren van een puntenstelsel. Daaruit is op te maken dat de recidiveregeling is voortgekomen uit de
behoefte aan een puntenstelsel voor rijbewijzen en niet specifiek om het rijden onder invloed aan te pakken.

77

Al in 1991 werd nagedacht over een puntenstelsel voor rijbewijzen. Na uitgebreid onderzoek is een

wetsvoorstel opgesteld dat vervolgens aan de Raad van State is voorgelegd. In 1995 communiceren de
ministers van Verkeer en Waterstaat en van Justitie aan de Kamer dat, mede naar aanleiding van een zeer
kritisch advies van de Raad van State, wordt afgezien van het wetsvoorstel.

78

De behoefte aan een puntenstelsel blijft, en in 2002 wordt het voorlopige rijbewijs ingevoerd; dat is een

puntenrijbewijs specifiek voor beginnende bestuurders. Deze regeling geldt voor bestuurders die korter dan 5
jaar hun rijbewijs hebben. Voor enkele specifieke overtredingen (zoals bumperkleven en forse
snelheidsovertredingen) worden (straf)punten geregistreerd door het OM. Bij 3 punten (vanaf 1 oktober 2014
is dit gewijzigd in 2 punten) moet het rijbewijs worden ingeleverd bij de politie. Het CBR bepaalt vervolgens
aan de hand van een rijvaardigheidsonderzoek of de betreffende persoon het rijbewijs weer terug mag krijgen.

79

De invoering van het beginnersrijbewijs leidt tot moties van Valk, Niederer en Eurlings22 waarin wordt

verzocht om varianten op een puntenstelsel voor alle bestuurders in te voeren. De minister van Justitie geeft
21

‘Wijziging van de Wegenverkeerswet 1994 in verband met de invoering van een puntenstelsel rijbewijzen’, Tweede

Kamer, vergaderjaar 2005-2006, 30 324, nr. 1 tot en met 3.

2. Achtergrond en context van de recidiveregeling

Pagina 27 van 82

in een reactie aan dat het puntenrijbewijs in de toekomst mogelijk kan worden uitgebreid naar zowel in de
23

doelgroep als in het aantal delicten waarbij de recidiveregeling van toepassing kan worden verklaard .

80

In 2003 doet de Adviesdienst Verkeer en Vervoer (AVV) van Rijkswaterstaat onderzoek naar de

mogelijkheden van een breder puntenstelsel. Begin 2004 stelt de minister van Verkeer en Waterstaat - mede
naar aanleiding van het rapport van de AVV - vast dat, hoewel er een groot maatschappelijk draagvlak is voor
een puntenrijbewijs, dit niet tot een aantoonbare vermindering van verkeersongevallen leidt, de invoering zal
leiden tot een hogere werklast en dat de juridische voorwaarden hiervoor in Nederland ontbreken. Met name
omdat er geen aantoonbaar effect is op de verkeersveiligheid, geeft de minister aan dat er geen puntenstelsel
zal komen.
2.2.2

81

De recidiveregeling

Er blijft in de Tweede Kamer nog steeds behoefte aan een puntenstelsel. In 2004 wordt daar door diverse

partijen op aangedrongen. Wolfsen/De Pater-van der Meer stellen een amendement op het wetsvoorstel
Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en de Wegenverkeerswet 1994 in verband met de herijking van een
aantal wettelijke strafmaxima op dat tot strekking heeft dat in geval van recidive bij rijden onder invloed binnen
5 jaar, het rijbewijs van rechtswege ongeldig wordt 24. Dit amendement wordt later ingetrokken25.

82

Eind 2005 wordt uiteindelijk het wetsvoorstel Wijziging van de Wegenverkeerswet 1994 in verband met de

invoering van een puntenstelsel rijbewijzen naar de Kamer gestuurd26. “Het wetsvoorstel bevat een eenvoudig
puntenstelsel, dat geen grote bestuurslasten met zich meebrengt, aansluit bij en inpasbaar is in de al
bestaande wettelijke voorzieningen en dat is gericht op bestuurders die ernstige verkeersdelicten herhalen”.

83

Het wetsvoorstel bestaat uit twee onderdelen. Enerzijds is er een verplichting voor de rechter om bij

recidive van specifieke zware verkeersdelicten een rijontzegging van een bepaalde periode op te leggen. Een
rechter mag daarvan alleen onderbouwd afwijken (hardheidsclausule). Anderzijds leidt het wetsvoorstel tot het
van rechtswege ongeldig worden van het rijbewijs bij een OBM van twee jaar of meer, en bij recidive zelfs al
bij een OBM van één jaar of meer. Het rijbewijs moet dan opnieuw worden behaald. Onderzocht wordt of het
mogelijk is om een waarschuwingsbrief te sturen na de eerste veroordeling; dit lijkt vanuit
verkeersveiligheidsoverwegingen effectief.

84

Met name tegen het eerste onderdeel, de verplichting om bij recidive een minimumstraf op te leggen,

maken diverse adviesorganen, waaronder de Raad van State, bezwaar. Ook de effectiviteit van een dergelijk
stelsel wordt ter discussie gesteld; de pakkans zou daarvoor te laag zijn. De Kamer reageert overwegend
positief, al zijn er wel de nodige vragen en opmerkingen over de samenloop met de overige

22

Tweede Kamer, vergaderjaar 2000-2001, 26 115 nr. 16 en nr. 20.

23

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001-2002, 26 115, nr. 27.

24

Tweede Kamer, vergaderjaar 2003-2004, 28 484, nr. 34.

25

Tweede Kamer, vergaderjaar 2003-2004, 28 484, nr. 21.

26

Tweede Kamer, vergaderjaar 2005-2006, 30 324, nr. 1 tot en met 3.

2. Achtergrond en context van de recidiveregeling

Pagina 28 van 82

bestuursrechtelijke maatregelen, bij welke delicten de regeling precies gaat gelden en de complexiteit van het
systeem.

85

Voordat het wetsvoorstel ter stemming wordt gebracht, komen Wolfsen en Weekers met een

amendement. “Dit amendement strekt ertoe dat de geldigheid van het rijbewijs van rechtswege vervalt, indien
de houder, na een eerdere onherroepelijke veroordeling wegens - kort gezegd - «besturen van een
motorrijtuig onder de invloed» binnen vijf jaren nadien opnieuw wordt veroordeeld wegens zo een misdrijf. Aan
de tweede veroordeling wordt dan wel de eis gesteld dat het een ademalcoholgehalte betreft van ten minste
27

440 microgram respectievelijk een bloedalcoholgehalte van ten minste 1,0 milligram .” Het amendement
wordt op 31 oktober 2006 aangenomen28 en overgenomen in een nieuw wetsvoorstel29. In een aparte brief
aan de Tweede Kamer verzoekt de minister van Justitie vervolgens om de stemming over het wetsvoorstel
aan te houden zodat rekening gehouden kan worden met de herziening van de vorderingsprocedure en de
invoering van een alcoholslotprogramma30.

86

Het nieuwe wetsvoorstel is de basis voor de recidiveregeling zoals deze in dit rapport wordt geëvalueerd.

Enerzijds beperkt dit amendement de reikwijdte van het puntenstelsel; het betreft alleen nog maar
alcoholdelicten. Anderzijds maakt het amendement de regeling strenger; het van toepassing zijn van de
ongeldigheid van rechtswege is niet meer afhankelijk van de duur van de opgelegde OBM, maar is bij een
tweede veroordeling boven een bepaald promillage van rechtswege van toepassing.

87

Het wetsvoorstel wordt uiteindelijk op 12 februari 2008 aangenomen in de Tweede Kamer31. Samen met

het wetsvoorstel worden ook twee moties van De Rouwe c.s. aangenomen. De ene motie heeft betrekking op
het mogelijk uitbreiden van de recidiveregeling met drugsdelicten en de andere op onderzoek naar het
uitbreiden van de recidiveregeling met andere delicten. Bij de bespreking van het wetsvoorstel in de Eerste
Kamer medio 2008 wordt, net als in de Tweede Kamer, gevraagd naar de mogelijke uitbreiding van de
regeling met andere delicten. Verder wordt gevraagd of de regeling als een bestuursrechtelijke of
strafrechtelijke maatregel moet worden gezien en hoe de samenhang is. Daarnaast is de vraag of er toch
geen sprake is van een minimumstraf. De minister geeft aan dat hij van mening is dat “hoewel het
bestuursrechtelijke rechtsgevolg van verlies van geldigheid van het rijbewijs door betrokkene als een straf kan
worden ervaren, van beoogde bestraffing echter geen sprake is, en dus evenmin van een minimumstraf”.32
33

Op 21 oktober 2008 wordt het voorstel ook in de Eerste Kamer aangenomen . Op 1 juni 2011 treedt de wet in
werking.

27

Tweede Kamer, vergaderjaar 2005-2006, 30 324, nr. 12.

28

Tweede Kamer, handelingen TK 2006-2007, 1442.

29

Tweede Kamer, vergaderjaar 2005-2006, 30 324, nr. 13.

30

Tweede Kamer, vergaderjaar 2005-2006, 30 324, nr. 15.

31

Tweede Kamer, handelingen TK 2007-2008, 3788-1.

32

Eerste Kamer, vergaderjaar 2007-2008, 30 324, C.

33

Eerste Kamer, handelingen EK 2008-2009, 174.

2. Achtergrond en context van de recidiveregeling

Pagina 29 van 82

88

Voor een nadere achtergrond met betrekking tot de wetsgeschiedenis wordt verwezen naar ‘De

recidiveregeling voor ernstige verkeersdelicten’ (Kessler, 2008). In dat artikel wordt uitgebreider ingegaan op
enkele van de genoemde discussiepunten in de Eerste en Tweede Kamer.
2.2.3

89

Ontwikkelingen na het aannemen van de wet

De recidiveregeling (en een mogelijk puntenstelsel) blijft ook na het aannemen van de wet onderwerp van

discussie. Daarnaast zijn er ook nog andere relevante ontwikkelingen zoals de invoering van het
alcoholslotprogramma en de daarmee samenhangende wijzigingen in de vorderingsprocedure.
Uitbreiding van de recidiveregeling met drugs

90

Naar aanleiding van het rapport ‘Verkenningen naar een uitbreiding van de recidiveregeling ernstige

verkeersdelicten’ (Van der Hulst, 2009) suggereert de minister van IenM om de recidiveregeling uit te breiden
met bijvoorbeeld ernstige snelheidsovertredingen, het door schuld veroorzaken van een ongeval met de dood
als gevolg, zwaar lichamelijk letsel of lichamelijk letsel tot gevolg waarbij sprake is van roekeloosheid of
strafverzwarende omstandigheden en zogenaamde opzetdelicten34.

91

In 2011 geven de ministers van IenM en VenJ echter aan dat de recidiveregeling niet zal worden

uitgebreid met andere delicten35, omdat de voordelen van een puntenstelsel niet voor alle delicten evident
lijken en omdat dit zou leiden tot een vergroting van bestuurslasten en bureaucratie. Er wordt gekozen voor
een puntenstelsel voor specifieke doelgroepen: de bestaande regeling voor beginnende bestuurders en de
recidiveregeling. Deze laatste wordt volgens dezelfde brief wel uitgebreid met drugs, en dat wordt vastgelegd
in een wetswijziging in 201236. De wet breidt de recidiveregeling uit zodat een bestuurder het rijbewijs
kwijtraakt bij twee veroordelingen binnen vijf jaar voor rijden onder invloed van één of meer drugs of een
combinatie van één of meer drugs met alcohol. In de memorie van toelichting van de wet worden goede
afstemming tussen de betrokken ketenpartners en goede communicatie met de bestuurders benoemd als
oplossing voor de samenloop met andere straffen en maatregelen zoals het ASP.

92

Bij de behandeling van het wetsvoorstel dient Kamerlid Visser een amendement en een motie37 in met de

strekking om, naast de uitbreiding van de recidiveregeling met drugs, het promillage waarbij de
recidiveregeling bij het tweede alcoholdelict van toepassing is te verlagen van 1,3 naar 0,8. De minister van
IenM stelt voor om de uitkomsten van onderhavig onderzoek af te wachten voor daar een besluit over te
nemen. Het amendement en de motie worden vervolgens ingetrokken38.

34

Opzetdelicten zoals bedoeld in artikel 179a Wegenverkeerswet 1994.

35

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 29 398, nr. 277.

36

Wijziging van de Wegenverkeerswet 1994 in verband met een uitbreiding van de reikwijdte van de recidiveregeling voor

ernstige verkeersdelicten en de verhoging van de keuringsleeftijd voor oudere rijbewijshouders.
37

Respectievelijk vergaderjaar 2013-2014, Kamerstuk 33 346 nr. 10 en 11.

38

Formeel stelt Kamerlid Visser voor om het amendement om te zetten in een motie. Deze motie trekt zij later in (zie:

Handelingen Tweede Kamer 2014, 97).

2. Achtergrond en context van de recidiveregeling

Pagina 30 van 82

Zowel de Tweede als Eerste Kamer stemmen in met de uitbreiding van de recidiveregeling met drugs.

93

Vanaf nader te bepalen datum raakt een bestuurder mogelijk het rijbewijs kwijt bij twee veroordelingen binnen
vijf jaar voor rijden onder invloed van één of meer drugs of een combinatie van één of meer drugs met
39

alcohol .
Invoering alcoholslotprogramma
Op 1 december 2011 wordt het ASP ingevoerd. Het wetgevingstraject van het ASP heeft gedeeltelijk

94

parallel gelopen aan de invoering van de recidiveregeling. Zoals in paragraaf 2.1 staat beschreven, is
mogelijk sprake van samenloop tussen de recidiveregeling en het ASP. Om de samenloop te beperken wordt
het grenspromillage van de tweede overtreding van de recidiveregeling verhoogd naar 1,3 promille. Dat
voorkomt niet alle samenloop en in de memorie op antwoord aan de Eerste Kamer daarover merkt de minister
van Verkeer en Waterstaat op dat: “Voor de resterende samenloopgevallen, alsmede voor de samenloop met
de rijontzegging, is gekozen voor een pragmatische oplossing. Die houdt in dat in beide gevallen betrokkene
die bekend is met het feit dat hem een rijontzegging zal worden opgelegd, dan wel dat zijn rijbewijs zal worden
getroffen door ongeldigheid van rechtswege, zal worden gewezen op de consequenties 40”.
Verder wordt in dat document ook een onderzoek aangekondigd naar de gevolgen van samenloop tussen

95

alle verschillende maatregelen en sancties op het terrein van het rijbewijs. In de eerder genoemde kamerbrief
van 19 mei 2011 wordt aangegeven dat, op basis van dat onderzoek, geen grote aanpassingen aan het
rijbewijshuis worden gedaan. Wel worden enkele kleine aanpassingen aangekondigd, waaronder het
uitbreiden van de recidiveregeling met drugs.

2.3
96

Tussenconclusie
De invoering van een puntenstelsel voor bestuurders staat al jaren op de agenda van de Tweede Kamer.

Tijdens het wetgevingstraject in verband met de invoering van een puntenstelsel rijbewijzen dat eind 2005
startte, werd een amendement ingediend waardoor de zogenaamde recidiveregeling werd voorgesteld.
Hierdoor veranderde de wet, op verzoek van de Kamer, van een puntenstelsel voor diverse overtredingen
naar een op het eerste gezicht eenvoudig ‘twee maal geel is rood’ stelsel voor herhaaldelijk rijden onder
invloed. In het volgende hoofdstuk worden de werkzame elementen van de recidiveregeling beschreven.

97

Verder valt op dat er, zeker gedurende het wetgevingstraject rondom de recidiveregeling, ook nog een

ander wetsvoorstel in de Kamer werd besproken dat sterk samenhangt met de recidiveregeling, namelijk het
ASP. In de Kamerbehandeling was er aandacht voor de samenloop tussen beide regelingen. Het is de vraag
of dat in de praktijk ook zo is. In hoofdstuk 4 komt dat verder aan de orde.

39

Staatsblad 2014, 375 en zie verder Kamerstukken 33 346.

40

Eerste Kamer, vergaderjaar 2009-2010, 31 896, C.

2. Achtergrond en context van de recidiveregeling

Pagina 31 van 82

3.

Reconstructie en plausibiliteit van de beleidstheorie

98

In dit hoofdstuk staat de beleidstheorie over de werking van de recidiveregeling centraal. Deze

beleidstheorie wordt getoetst aan de inzichten vanuit de wetenschappelijke literatuur over rijden onder invloed
van alcohol en de effectiviteit van sancties in het verkeer.
In dit hoofdstuk gaan we in paragraaf 3.1 in op het feit dat de recidiveregeling niet los kan worden gezien

99

van de rest van het systeem. In paragraaf 3.2 geven we de beleidstheorie op hoofdlijnen weer. In de
paragrafen 3.3 tot en met 3.6 werken we de werkzame mechanismen nader uit en stellen we vast in hoeverre
het aannemelijk is - gebaseerd op zowel nationale als internationale studies - dat de recidiveregeling als
onderdeel van het totale pakket aan maatregelen werkelijk zo zal werken als theoretisch kan worden
verondersteld. Dit is de zogenaamde toets op plausibiliteit. In paragraaf 3.7 kunnen we zodoende uitspraken
doen over wat men realistisch gezien van de recidiveregeling mag verwachten. In paragraaf 3.8 formuleren
we de tussenconclusie.

3.1
100

Onderdeel van een breder systeem
De recidiveregeling is slechts een van de straffen en maatregelen die kunnen worden opgelegd voor het

rijden onder invloed van alcohol. De opdracht van het huidige onderzoek is om de recidiveregeling te
evalueren en vast te stellen hoe deze zich verhoudt tot alle andere straffen en maatregelen. Het ‘isoleren’ van
(mogelijke) effecten van de recidiveregeling is echter een lastige taak. Allereerst omdat het de vraag is of
bestuurders specifiek onderscheid maken tussen de verschillende straffen en maatregelen. Het lijkt
aannemelijk om te veronderstellen dat bestuurders zich in hun gedrag eerder laten leiden door het totale palet
aan maatregelen in plaats van door afzonderlijke maatregelen. Daarnaast is in de praktijk veelal sprake van
samenloop van die regelingen. In de beleidsreconstructie beredeneren we de (mogelijke) werking van de
recidiveregeling zoveel mogelijk apart van de overige regelingen en benoemen we op welke punten de
werking (mede) afhankelijk is van overige regelingen.

101

Daarnaast moet worden opgemerkt dat de recidiveregeling niet nieuw is, in de zin dat bestuurders ook al

voor de invoering van de recidiveregeling bij een volgende veroordeling over het algemeen zwaarder werden
gestraft door het Openbaar Ministerie of de rechter of een zwaardere maatregel krijgen opgelegd door het
CBR. Dit is overigens ook na de inwerkingtreding van de recidiveregeling nog steeds het geval.

3.2
102

Werkzame mechanismen
De meest algemene aanname achter de recidiveregeling is dat deze bijdraagt aan de verkeersveiligheid.
41

In de initiële memorie van toelichting
a.

wordt melding gemaakt van twee mogelijke werkzame mechanismen:

De veronderstelling dat bestuurders die een punt op hun naam hebben staan wegens het eerder
begaan van een verkeersdelict voorzichtiger zullen rijden;

41

Tweede Kamer, vergaderjaar 2005-2006, 30 324, nr. 3.

3. Reconstructie en plausibiliteit van de beleidstheorie

Pagina 32 van 82

b.

Juist de herhaling van een ernstig verkeersdelict doet een sterk patroon van verkeersfouten vermoeden
dat eerder rechtvaardigt dat de betrokkene opnieuw moet laten zien weer te beschikken over de
vereiste rijvaardigheid en lichamelijke en geestelijke geschiktheid om motorrijtuigen te mogen besturen.

103

Het is daarbij goed om te vermelden dat het initiële uitgangspunt van de recidiveregeling breder was dan

alleen alcohol; het betrof ook grove snelheidsovertredingen en het veroorzaken van een verkeersongeval met
ernstige gevolgen. We gaan er vooralsnog vanuit dat de veronderstelde werkzame mechanismen ook gelden
voor het rijden onder invloed, zonder dat er sprake is van een snelheidsovertreding en/of een verkeersongeval
met ernstige gevolgen.

104

Op basis van de literatuurstudie kunnen de in de memorie van toelichting genoemde mechanismen nader

gespecificeerd en aangevuld worden. In totaal kunnen we drie mechanismen onderscheiden waarop de
recidiveregeling zou kunnen bijdragen aan het vergroten van de verkeersveiligheid (SWOV, 2012):
a.

Via algemene of speciale preventie. Algemene preventie gaat uit van de afschrikkende werking die de
sanctie heeft voor iedere bestuurder die de sanctie kent (en daarvoor gevoelig is). Speciale preventie
gaat uit van de afschrikkende werking die de sanctie heeft voor de bestuurder die al eerder door de
politie is gepakt met een te hoog promillage alcohol. Het mechanisme van speciale preventie
veronderstelt dat deze bestuurders, nu ze gepakt zijn, hun gedrag zullen aanpassen om te voorkomen
nogmaals door de politie te worden gepakt;

b.

Via selectie. Selectie vindt plaats doordat bestuurders (tijdelijk) uit het verkeer worden geweerd. Dit
heeft mogelijk een gunstig effect op de verkeersveiligheid, omdat zij gedurende die periode geen
verkeersovertredingen kunnen begaan;

c.

Via correctie. Bij ‘correctie’ gaat het om het bewerkstelligen van gedragsveranderingen door middel van
directe interactie met de bestuurder - bij voorkeur 1 op 1 - waarbij de nadruk ligt op het bijbrengen van
vaardigheden en inzicht. Dit kan bijdragen aan het begrip van bestuurders van zowel de sanctie als van
hun eigen gedrag. Op het moment dat de sanctie begrijpelijk is en ervoor zorgt dat mensen begrijpen
dat hun gedrag gevaar kan opleveren, zullen zij minder snel het besturen van een auto combineren met
het (overmatig) gebruik van alcohol, en zodoende minder een gevaar zijn voor de verkeersveiligheid.

105

In de hierna volgende paragrafen gaan we nader in op deze mechanismen, en bespreken we naar

aanleiding van (wetenschappelijke) literatuur in hoeverre het realistisch is om een dergelijke werking in de
praktijk te verwachten. We behandelen daarbij de algemene en speciale preventieve werking in aparte
paragrafen. In elke paragraaf wordt eerst het mechanisme besproken en daarbij wordt vervolgens een aantal
voorwaarden geformuleerd die noodzakelijk zijn om via het benoemde mechanisme effect te sorteren. Deze
noodzakelijke voorwaarden worden stuk voor stuk in aparte subparagrafen besproken aan de hand van
beschikbare literatuur.

3.3
106

Algemene preventie
De gedachtegang achter algemene preventie is dat alle bestuurders die weet hebben van de

recidiveregeling een dreiging ervaren van de mogelijke straf en daarom hun gedrag aanpassen door geen
auto te besturen als zij te veel alcohol hebben gedronken. Daarbij moet worden opgemerkt dat bestuurders
een eigen interpretatie kunnen hebben van de recidiveregeling, die niet overeen hoeft te komen met de

3. Reconstructie en plausibiliteit van de beleidstheorie

Pagina 33 van 82

werkelijkheid. Zonder de recidiveregeling van buiten te kennen, kan de subjectieve beleving ervan (en
daarmee de ervaren dreiging van een straf) wel degelijk invloed hebben op het gedrag van bestuurders. De
noodzakelijke voorwaarden zijn:
a.

De regeling is bij een breed publiek bekend;

b.

Bestuurders die de regeling kennen, zijn gevoelig voor de dreiging van een sanctie;

c.

Bestuurders die de regeling kennen, verwachten dat zij voor een overtreding zullen worden ‘gepakt’.

3.3.1

107

Bekendheid van de regeling bij een breed publiek

De regeling zou bij een breed publiek bekend kunnen zijn door bijvoorbeeld mediacampagnes. Uit

Australisch onderzoek van Briscoe (2004) blijkt dat (het verhogen van) sancties vaak geen effect heeft op de
combinatie van alcoholgebruik en autorijden omdat bestuurders dergelijke regelgeving simpelweg niet
kennen. Er wordt volgens Briscoe (idem) vaak te weinig media-aandacht en publiciteit aan besteed om
bekend te kunnen zijn bij het bredere publiek. Dit is een fundamentele aanname waarover we weinig weten
vanuit de Nederlandse literatuur. Dit zal in hoofdstuk 4.2 ter sprake komen bij de toetsing van de theoretische
beleidstheorie aan de praktijk.
3.3.2

108

Gevoeligheid voor de dreiging van een sanctie

Ontzegging van de rijbevoegdheid heeft, in vergelijking met andere sancties, een groot algemeen

preventief effect (Nichols 1990 – dit betreft een studie uit de Verenigde Staten). Uit Nederlands onderzoek
blijkt dat dit effect echter alleen te verwachten is voor de categorie van ‘lichte overtreders’: deze categorie
blijkt gevoelig voor de dreiging van sancties en laat daarom de auto staan na (overmatig) alcoholgebruik
(SWOV, 2011). De afschrikwekkende werking is overigens vooral te verwachten indien tegelijkertijd de
pakkans groot wordt geacht (zie 3.2.3) en wanneer de straf snel volgt op de overtreding (Goldenbeld, Van
Wijk & Mesken, 2013; Wagenaar & Maldonado-Molina, 2007). De categorie van ‘zware overtreders’42 blijkt
ongevoelig voor de wetenschap dat maatregelen of straffen kunnen volgen (Goldenbeld, Van Wijk & Mesken,
2013).

109

Zoals gezegd is het ervaren van de dreiging van een sanctie afhankelijk van hoe bestuurders de

recidiveregeling interpreteren. Uit het verder onderzoek zal moeten blijken in hoeverre de recidiveregeling in
de beleving van bestuurders afschrikwekkend is. De zwaarte van de sanctie zal daarbij niet voor iedere
bestuurder van invloed zijn op het al dan niet rijden onder invloed. Dit is met name het geval voor de
calculerende bestuurder, de persoon die de voor- en nadelen tegen elkaar afweegt en op basis van deze
berekening een beslissing maakt. De calculerende bestuurder zal zich naast dreiging laten leiden door de
subjectieve pakkans (zie ook paragraaf 3.3.3).

110

Niet alle bestuurders blijken ontvankelijk voor de dreiging van het verliezen van hun rijbewijs. Het is

relevant of bestuurders zich - op het niveau van normen en waarden - kunnen vinden in de recidiveregeling.
Volgens de normeringstheorie van Andenaes (1974, in Goldenbeld, Van Wijk & Mesken, 2013) kan strafrecht
pas effectief zijn als burgers de geldende normen en regels kennen en overtuigd zijn dat naleving belangrijk

42

Hiermee worden degenen bedoeld bij wie een bloedalcoholgehalte van 1,3 promille of hoger wordt geconstateerd.

3. Reconstructie en plausibiliteit van de beleidstheorie

Pagina 34 van 82

is. Handhaving zal dus aan moeten sluiten bij de normen, waarden en het rechtsgevoel van de burgers zelf
(Goldenbeld, Van Wijk & Mesken, 2013). Als bestuurders zich kunnen vinden in het idee dat alcohol in het
verkeer niet kan en - als gevolg daarvan - de straf in het kader van de recidiveregeling redelijk achten, is de
kans groter dat zij hun gedrag ten positieve keren en niet (nogmaals) de fout in gaan.

111

Diverse onderzoeken laten zien dat het veranderen van gedrag van meerdere factoren afhangt.

Greenberg, Morral en Jain (2005, onderzoek uit de Verenigde Staten) hebben laten zien dat ‘internal controls’
(het hebben van normen en waarden die rijden onder invloed afkeuren) meer invloed hebben op het feitelijke
rijden onder invloed dan ‘external controls’ (zoals de inschatting van pakkans en hoogte van de sanctie). Dit
sluit naadloos aan bij de theorie van gepland gedrag van Ajzen (1991). Volgens de theorie van gepland
gedrag hangt de intentie tot gedragsverandering af van de eigen houding, maar ook van de omgeving. De
theorie laat zien dat drie aspecten een rol spelen bij het (mogelijk aanpassen van) gedrag:
De eigen houding ten opzichte van het gedrag: “de mate waarin een persoon een gunstige of

a.

ongunstige inschatting maakt van het gedrag”;
b.

De subjectieve norm: “de sociale druk om het gedrag al dan niet te vertonen”;

c.

De inschatting van de controle over ons gedrag: “de eigen inschatting van hoe makkelijk of moeilijk het
is om een voornemen ook echt uit te voeren” (Ajzen, 1991).

3.3.3

112

Pakkans

Alleen als bestuurders verwachten dat de kans op een sanctie reëel is, zullen zij hun gedrag laten sturen

door wet- en regelgeving (Goldenbeld en Twisk 2009). Dit geldt breder dan alleen de recidiveregeling. Uit een
oude studie blijkt dat het aantal bestuurders dat met een alcoholpromillage van meer dan 0,5 promille werd
aangehouden aanzienlijk was afgenomen nadat er veel publiciteit was geweest over de introductie van de
alcohollimiet in 1974 en de bijbehorende verhoogde kans op aanhouding (Matthijssen 2005). Uit datzelfde
onderzoek bleek echter ook dat het aantal alcoholgerelateerde aanhoudingen weer toenam toen bleek dat de
pakkans in werkelijkheid niet was verhoogd (zie ook Castillo-Manzano & Castro-Nuño 2012). Goldenbeld, Van
Wijk en Mesken (2013) laten zien dat het vooral de frequentie, de zichtbaarheid en de onvoorspelbaarheid
van verkeerscontroles zijn die het generaal-preventieve effect van handhaving en dus verbetering van
verkeersveiligheid bewerkstelligen, omdat deze factoren invloed hebben op de subjectieve pakkans.

113

Hierbij moet worden opgemerkt, dat het maken van een reële inschatting van de pakkans moeilijker is

voor bestuurders die alcohol hebben gedronken. Vanwege de verdovende werking op de hersenen zijn
bestuurders na het nuttigen van alcohol overmoediger dan gebruikelijk (SWOV 2011), met als gevolg dat de
gepercipieerde pakkans nog verder daalt.

3.4
114

Speciale preventie
De gedachtegang achter speciale preventie is dat de regeling een afschrikkende werking heeft voor de

bestuurder die al eerder door de politie is gepakt met een te hoog promillage alcohol en daarvoor is
veroordeeld. Het mechanisme van speciale preventie veronderstelt dat deze bestuurders hun gedrag zullen
aanpassen om te voorkomen nogmaals door de politie te worden gepakt: zij zullen ofwel niet (nogmaals)

3. Reconstructie en plausibiliteit van de beleidstheorie

Pagina 35 van 82

onder invloed gaan rijden, ofwel minder drinken als zij gaan rijden, ofwel voorzichtiger gaan rijden. De
noodzakelijke voorwaarden zijn:
a.

De bestuurder die is gepakt met een te hoog promillage alcohol is ervan op de hoogte dat zijn rijbewijs
van rechtswege wordt ingetrokken bij een tweede overtreding;

b.

Deze bestuurders zijn ontvankelijk voor de dreiging van de sanctie en voor de uitgangspunten van de
recidiveregeling in het algemeen;

c.

Deze bestuurders zijn in staat om hun gedrag - naar aanleiding van de ervaren dreiging - bij te sturen;

d.

De pakkans wordt voldoende groot ingeschat.

3.4.1

115

Bekendheid met gevolgen van de tweede overtreding

Alleen als bestuurders weten welke gevolgen een tweede overtreding kan hebben, kan de

recidiveregeling een speciaal preventief effect hebben. Bestuurders kunnen op de hoogte zijn van de
recidiveregeling (zie voorgaande paragraaf) en daardoor weten dat zij ‘op scherp staan’. Bij speciale preventie
moet echter ook worden gedacht aan het specifiek op de hoogte stellen van de regeling na een eerste
overtreding. Dit kan op verschillende wijzen: bijvoorbeeld mondeling (door de verbaliserende agent of ter
zitting) of schriftelijk (via een thuisgestuurde brief). Of de recidiveregeling bekend is bij de groep bestuurders
met één veroordeling is niet beschreven in de literatuur.
3.4.2

Bestuurders zijn ontvankelijk voor de dreiging van het van rechtswege verliezen van het rijbewijs bij
een volgende overtreding

116

Voorwaarde voor een speciaal preventief effect van de recidiveregeling is dat bestuurders na de eerste

overtreding gevoelig zijn voor de dreiging om het rijbewijs te verliezen. Over deze situatie specifiek hebben we
geen informatie gevonden in de literatuur. Verwacht wordt dat de mechanismen die besproken zijn in
paragraaf 3.3.2 ook in deze context zullen gelden, maar dit is niet rechtstreeks onderzocht.
3.4.3

117

Bestuurders zijn in staat om hun gedrag - naar aanleiding van de ervaren dreiging - bij te sturen

Vooral ‘zware overtreders’ blijken hun gedrag niet aan te passen, omdat zij vanwege hun grote

alcoholafhankelijkheid niet in staat zijn hun alcoholgebruik terug te dringen (Goldenbeld, Van Wijk en Mesken
2013). Zij zijn mogelijk wel gevoelig voor de dreiging van een sanctie, maar beschikken gewoonweg niet over
de vaardigheden om hun gedrag aan te passen. Dit betreft een groep overtreders voor wie alcoholgebruik een
omvangrijker probleem is dan enkel rijden onder invloed; een zeer kleine groep. Wil deze groep zijn gedrag
kunnen aanpassen, is het van belang dat bestuurders beschikken over een zekere mate van ‘self efficacy’
(Bandura 1997). Pas als zij zelf geloven dat zij drank kunnen laten staan, is het aannemelijk dat zij dat ook
werkelijk zullen doen.
3.4.4

118

Pakkans

De ervaren pakkans is (in ieder geval onder ‘zware overtreders’) laag. AEF (2010) geeft aan dat als

overtreders één keer betrapt zijn, zij juist niet concluderen dat de pakkans hoog is, omdat er vaak al jaren van
niet ontdekt rijden onder invloed van alcohol vooraf zijn gegaan aan die eerste keer dat ze betrapt zijn.

3. Reconstructie en plausibiliteit van de beleidstheorie

Pagina 36 van 82

Goldenbeld, Van Wijk en Mesken (2013) wijzen daarnaast op de zogeheten gambler’s fallacy, de ‘gokkersfout’
(Pogarsky & Piquero, 2003). Als de dobbelsteen of de roulettedraaitafel vele malen hetzelfde resultaat heeft
gegeven, verwacht de doorsnee gokker dat een ander resultaat ‘aan de beurt is’ en waarschijnlijker wordt,
terwijl de kansen in werkelijkheid telkens opnieuw hetzelfde zijn: de dobbelsteen heeft namelijk geen
geheugen. Een deel van de drankrijders maakt wellicht eenzelfde type denkfout. Alcoholrijders die jarenlang
ongemerkt en ongestraft met alcohol op hebben gereden, menen ten onrechte dat hun betrappingskans na de
eerste betrapping en bestraffing kleiner is geworden. In plaats van dat betrapping en bestraffing leiden tot een
verhoging van de subjectieve pakkans, gebeurt dan juist het tegenovergestelde’ (Goldenbeld, Van Wijk en
Mesken 2013).

3.5
119

Selectie
De gedachtegang achter het effect van selectie is dat degenen die voor de tweede keer worden gepakt

met overmatig alcoholgebruik in het verkeer een tijdlang43 niet over een geldig rijbewijs mogen beschikken.
Hierdoor mogen ze niet deelnemen aan het verkeer en zodoende geen verkeersongevallen veroorzaken. Ze
kunnen pas weer beschikken over hun rijbewijs als zij hun rijvaardigheid wederom hebben aangetoond. De
belangrijkste noodzakelijke voorwaarde is dat bestuurders niet gaan rijden zonder geldig rijbewijs. Of deze
bestuurders werkelijk niet meer de weg op gaan, hangt echter af van de volgende factoren:
a.

Bestuurders moeten weten dat hun rijbewijs ongeldig is;

b.

Bestuurders moeten bereid zijn om zich aan het rijverbod te houden;

c.

Bestuurders moeten een alternatief hebben om zich te verplaatsen.

3.5.1

120

Bestuurders moeten weten dat hun rijbewijs ongeldig is

AEF (2010) concludeert, overigens vóór de invoering van de recidiveregeling, dat er geen structurele

aandacht is voor de communicatie richting de bestuurder over de betekenis van het rijverbod en de
consequenties daarvan. De brieven zijn juridisch van aard en daarom niet voor iedereen begrijpelijk.
3.5.2

121

Bestuurders moeten bereid zijn zich aan het rijverbod te houden

Bestuurders moeten bereid zijn om zich aan het rijverbod te houden. De bereidheid om zich aan het

rijverbod te houden wordt onder andere bepaald door de subjectieve pakkans, maar ook door het inzicht in de
mogelijke gevolgen van gevaarlijk gedrag op de weg en de invloed van de sociale omgeving die het doorrijden
al dan niet afkeurt.

122

Uit onderzoek van AEF (2010) blijkt dat de subjectieve pakkans terecht laag is; de politie controleert niet

met het doel om ‘doorrijders’ te pakken. Daarbij controleert de politie bij de aanhouding niet altijd de
geldigheid van het rijbewijs in de mobiele databank. Hoe lager de subjectieve pakkans, hoe groter de kans dat
zij toch achter het stuur gaan zitten. De subjectieve pakkans kan worden verhoogd door de objectieve
pakkans te verhogen. Cijfers over de objectieve pakkans zijn echter niet bekend.

43

Hoe lang het rijbewijs ongeldig is, hangt af van de OBM die wordt opgelegd en hoe snel het rijbewijs weer wordt behaald.

3. Reconstructie en plausibiliteit van de beleidstheorie

Pagina 37 van 82

123

Daarnaast blijkt dat de sociale omgeving vaak niet de kans krijgt om sociale controle uit te oefenen,

omdat zij geen weet hebben van het ongeldig worden van het rijbewijs (bestuurders met een dergelijke
sanctie/maatregel genieten namelijk een grote mate van anonimiteit). Terwijl sociale controle van naasten op
44

verkeersgedrag wel degelijk effectief blijkt ; zoals ook in de theorie van gepland gedrag wordt aangegeven.

124

Ten derde blijkt dat bestuurders bij wie het rijbewijs kort na aanhouding is ingetrokken, zich vaker aan het

rijverbod houden en minder ernstige ongelukken veroorzaken dan bestuurders bij wie het rijbewijs pas na
lange tijd (bijvoorbeeld na uitspraak van de rechter) is ingetrokken (Wagenaar & Maldonado-Molina 2007). Dit
is een studie uit de VS, maar doordat die uitgaat van een in de sociale psychologie algemeen geaccepteerd
principe van klassieke conditionering verwachten we dat dit ook voor de Nederlandse situatie zal gelden.
Volgens Ross en Gonzales (1988) blijft een substantieel gedeelte van de mensen met een ontzegging van de
rijbevoegdheid wel doorrijden, maar passen ze hun rijgedrag aan om de kans om staande gehouden te
worden te verminderen45. Dit kan door bepaalde momenten en wegvakken waarvan ze denken dat de kans op
controle groter is te vermijden, zoals weekendnachten en snelwegen. Daarbij passen ze het rijgedrag aan om
staandehoudingen te voorkomen mochten ze wel worden gecontroleerd, zoals zich houden aan de
snelheidslimiet, het niet rijden onder invloed van alcohol en het vermijden van mankementen aan de auto.

125

Tot slot hangt de bereidheid om zich aan het rijverbod te houden af van de mate waarin de straf aansluit

bij de normen en waarden van deze bestuurders (zoals weergegeven in paragraaf 3.3.2).
3.5.3

126

Er moet een alternatief zijn om zich te verplaatsen

Bestuurders moeten een alternatief hebben om zich te verplaatsen. Zij moeten anders gezegd niet alleen

bereid (paragraaf 3.5.4) maar ook in staat zijn om zich aan het rijverbod te houden. Ross en Gonzales (1988)
hebben laten zien dat mensen door blijven rijden als het nodig is om van en naar het werk te rijden en er geen
alternatieven zijn. Als er bijvoorbeeld geen anderen in het huishouden zijn met een rijbewijs, is de kans groter
dat mensen zelf weer achter het stuur gaan zitten. Op basis van interviews met deze bestuurders stellen Ross
en Gonzales (1988) vast dat zij minder vaak rijden dan voorheen (alleen als het echt moet) en anders rijden.
Ze rijden voorzichtiger om mogelijke aanhoudingen te voorkomen. Daarnaast mijden ze wegen waar ze

44

In het project ‘Call your Maniac’ in Arnhem (1997-2000), waarbij kinderen uit de onderbouw van de middelbare school

leerden hun ouders op rijgedrag aan te spreken. Het bleek dat gezinsleden grote invloed hebben op het verkeersgedrag
van de ouder. AEF (2010).
45

De bevindingen ten aanzien van het rijgedrag van degenen die zonder rijbewijs ‘doorrijden’, lopen uiteen. Aan de ene

kant blijkt uit internationale studies dat bestuurders zonder geldig rijbewijs vaker betrokken zijn bij ongevallen dan
bestuurders met een geldig rijbewijs. Dat wordt mede verklaard doordat het rijden zonder geldig rijbewijs vaak gepaard gaat
met ander onverantwoordelijk gedrag zoals ‘rijden onder invloed, een crimineel gedragspatroon of een subcultuur waarin
rijden zonder rijbewijs als normaal en acceptabel wordt beschouwd’ (Vis, Goldenbeld en Van Bruggen 2010:5). Een
vergelijkbaar beeld komt naar voren uit een Nederlands onderzoek (Kuppens & Van Wijk 2010) dat laat zien dat veel
doorrijders (een groot aantal) antecedenten op hun naam hebben staan. Aan de andere kant blijkt dat bestuurders van wie
het rijbewijs is ingetrokken juist voorzichtiger rijden en minder ongelukken veroorzaken (Donovan 1989). We verwachten dat
de afhankelijkheid van de auto sterk afhankelijk is van de omstandigheden in het land, wat zijn mogelijke alternatieven en
wat is de houding ten opzichte van de auto.

3. Reconstructie en plausibiliteit van de beleidstheorie

Pagina 38 van 82

verwachten dat er meer controle is (bijvoorbeeld de snelweg, dat is ongunstig want snelwegen zijn de meest
veilige wegen) en rijden in weekendnachten (beoogde speciaal preventieve werking). Dit onderzoek is
uitgevoerd in de VS. Aangezien de omstandigheden in de VS (bijvoorbeeld de mogelijke alternatieve
vervoerswijzen, de houding ten opzichte van de auto en andere vervoerswijzen, en de afstanden die worden
afgelegd) anders zijn dan in Nederland, moeten we voorzichtig zijn met het extrapoleren van deze
bevindingen naar Nederland.

3.6
127

Correctie
De gedachte achter het effect van correctie is dat het rijgedrag verbetert als de bestuurder, door het

bijbrengen van vaardigheden en inzicht, begrijpt dat het rijden onder invloed van alcohol een gevaar kan
opleveren voor anderen. Dit effect zou duurzaam van karakter kunnen zijn, omdat wanneer bestuurders een
dergelijk inzicht internaliseren zij ook op de langere termijn minder snel geneigd zijn om het besturen van een
auto te combineren met het (overmatig) gebruik van alcohol.
a.

De noodzakelijke voorwaarden zijn: In de uitvoering van de recidiveregeling wordt aandacht besteed
aan het bijbrengen van inzicht in de mogelijke gevolgen van het rijden onder invloed;

b.

Bestuurders zijn bereid en in staat om dergelijke inzichten te internaliseren.

3.6.1

128

Er moet aandacht zijn voor het bijbrengen van inzicht

Het spreekt voor zich dat een minimale voorwaarde voor het optreden van een correctie-effect is dat

hieraan aandacht wordt besteed bij de betreffende maatregel. Dit kan op verschillende wijzen, zoals via een
cursusdag of een online informatieloket.
3.6.2

129

Bestuurder moet bereid en in staat zijn dergelijk inzichten de internaliseren
46

Uit (veelal Amerikaans) onderzoek (Donovan 1989) blijkt dat ‘sociale drinkers ’ enigszins baat hebben bij

educatieve cursussen over alcohol, in de zin dat zij minder vaak recidiveerden. In meerdere onderzoeken,
waaronder Nederlandse, (Donovan 1989; Kuiken, Barten en Fokkema 2009; Kuppens & Van Wijk 2010;
Goldenbeld, Van Wijk en Mesken 2013) worden vraagtekens gezet bij het educatieve effect voor de groep van
‘zware overtreders’ en ‘veelplegers’. Deze bestuurders zouden lak hebben aan het feit dat hun rijgedrag
mogelijk gevaren voor anderen oplevert. Zodoende zijn zij niet bereid om lering te trekken uit educatieve
uitingen.

130

Uit recent Nederlands onderzoek met betrekking tot de LEMA en EMG onder jonge bestuurders (WODC,

2014) blijkt dat het recidivebeeld van de LEMA-deelnemers en EMG-deelnemers op het eerste gezicht relatief
gunstig is ten opzichte van het recidivebeeld in de vergelijkingsgroep, ook als statistisch wordt gecorrigeerd
voor achtergrondkenmerken. De onderzoekers geven daarbij wel aan dat er ook andere redenen kunnen zijn
voor het positieve resultaat, zoals de lagere criminaliteitscijfers of een daling in de pakkans waarvoor niet
gecorrigeerd kon worden.

46

Hiermee worden degenen bedoeld die wel eens - bij gelegenheden - alcohol drinken. Deze groep overlapt naar alle

waarschijnlijkheid de groep die (in andere studies) ook wel de ‘lichte drinkers’ wordt genoemd.

3. Reconstructie en plausibiliteit van de beleidstheorie

Pagina 39 van 82

131

Verder is bekend dat educatieve cursussen over alcohol vaak niet effectief lijken te zijn omdat er geen

maatwerk wordt geleverd . Aangezien er vele verschillende redenen zijn voor het rijden onder invloed, sluiten
educatieve programma’s - die bedoeld zijn voor de volledige doelgroep - niet goed aan bij het individu.
Cursussen waarbij individuele aandacht wordt besteed aan de bestuurder zijn potentieel meer effectief
(Donovan 1989, een Amerikaans review-artikel dat internationale literatuur heeft geraadpleegd).

3.7
132

Voorspelling van de werking van de recidiveregeling
In deze paragraaf geven we aan in hoeverre het aannemelijk is dat de recidiveregeling via de benoemde

mechanismen effect zal sorteren voor het niveau van verkeersveiligheid.
3.7.1

133

Geen generaal preventief effect van de recidiveregeling te verwachten

Een generaal preventief effect van recidiveregeling is niet erg aannemelijk, omdat dit allereerst

veronderstelt dat bestuurders de regeling kennen. Hoewel onderzoek over de bekendheid van de
recidiveregeling ontbreekt, is het weinig waarschijnlijk dat bestuurders kennis ervan hebben aangezien de
bekendheid van specifieke regelgeving in zijn algemeenheid laag blijkt. De Nationale Ombudsman (2014)
oordeelt naar aanleiding van een specifieke klacht dat partijen de klager onvoldoende hebben geïnformeerd,
waardoor klager niet had kunnen weten van de samenloop van het alcoholslot en de recidiveregeling47. Los
van de onbekendheid met de regeling, is deze voor mensen die nog niet in aanraking met justitie zijn geweest
voor rijden onder invloed niet direct van toepassing, voor deze groep is de generaal preventieve werking van
de overige - mogelijk meer bekende - maatregelen naar onze verwachting veel meer toonaangevend.

134

Daarnaast blijkt dat ‘zware overtreders’ (degenen die worden gepakt met een promillage van minimaal

1,3) vanwege hun alcoholafhankelijkheid niet of nauwelijks in staat zijn om hun rijgedrag aan te passen, zelfs
als zij wel gevoelig zijn voor de dreiging van een sanctie. Omdat juist deze groep de meeste
alcoholgerelateerde ongelukken veroorzaakt, is het weinig aannemelijk dat de recidiveregeling via het
generaal preventieve effect invloed heeft op de verbetering van de verkeersveiligheid.

135

Tot slot is een generaal preventieve werking weinig aannemelijk omdat deze een hoge gepercipieerde

pakkans veronderstelt. Op basis van de beschikbare bronnen, is het weinig aannemelijk dat de ervaren
pakkans door de recidiveregeling is vergroot.
3.7.2

136

a.

Een speciaal preventief effect lijkt deels aannemelijk

De speciale preventieve werking lijkt om meerdere redenen aannemelijk:
In hoeverre de recidiveregeling an sich bekendheid geniet, is niet op basis van de literatuur vast te
stellen. Het is evenwel aannemelijk dat bestuurders door de eerste veroordeling scherp voor ogen
hebben dat bij de volgende overtreding weer - en mogelijk een zwaardere - straf kan volgen.

47

De ombudsman stelt daarbij dat hij zich ‘realiseert dat het hier gaat om de uitvoering van ingewikkelde en uitgebreide

regelgeving. Het is op zich een hele kunst om dat aan de burger uit te leggen’.

3. Reconstructie en plausibiliteit van de beleidstheorie

Pagina 40 van 82

Dit effect is mogelijk niet alleen aan de recidiveregeling toe te schrijven, maar eerder aan het volledige
palet aan maatregelen en straffen;
b.

Minimaal een deel van de doelgroep is ontvankelijk voor strafdreiging. Namelijk degenen die gevoelig
zijn voor normen en waarden op het gebied van rijden onder invloed;

c.

Het merendeel van deze deelpopulatie is bovendien in staat om zijn gedrag ten positieve te keren.
Alleen voor de ‘zware overtreders’ is het niet aannemelijk dat zij naar aanleiding van een eerdere straf
zullen afzien van het rijden onder invloed.

137

Het effect op de verkeersveiligheid via speciale preventie schatten wij om twee redenen evenwel niet heel

hoog in. Ten eerste zijn de ‘zware overtreders’ nauwelijks gevoelig voor strafdreiging. Juist deze groep
overtreders veroorzaakt de meeste ongelukken48.. Ten tweede is gedragsaanpassing naar aanleiding van een
eerste veroordeling pas te verwachten als de subjectieve pakkans groot is. Op basis van de geraadpleegde
literatuur lijkt dat niet aannemelijk.
3.7.3

Het is aannemelijk dat de recidiveregeling via het selectie-effect bijdraagt aan verbeterde
verkeersveiligheid

138

Uit het rapport ‘Rijden zonder geldig rijbewijs in Nederland’ Vis, Goldenbeld en Van Bruggen (2010) blijkt

dat ongeveer 5% van het totaal aantal bestuurders met een OBM jaarlijks wordt staande gehouden. Uit een
enquête bleek dat van de 132 mensen die aangaven wel eens een rijontzegging gehad te hebben, 12%
aangaf in die periode toch auto te hebben gereden . Omdat mensen in zijn algemeenheid terughoudend zijn
om dergelijke gevoelige informatie te geven, is het mogelijk dat het werkelijke aandeel hoger ligt dan 12%
(idem). Uit studies in de VS en Australië blijkt het percentage van ‘doorrijders’ veel hoger: uit observatie- en
vragenlijststudies blijkt dat 50% tot 70% van bestuurders met een ingetrokken rijbewijs, toch weleens rijdt
(idem). Donovan (1989) stelt dat een derde tot twee derde doorrijdt zonder rijbewijs. Het is aannemelijk dat
het percentage doorrijders in Nederland (fors) hoger ligt dan de genoemde 12% vanwege de sociaal
wenselijke antwoorden en lager ligt dan de internationaal gemeten percentages van tussen de 50 en 70%
vanwege ‘de minder grote autoafhankelijkheid, een minder grote anonimiteit en een hoger niveau van
verkeerstoezicht in Nederland’ (Vis, Goldenbeld en Van Bruggen, 2010: 24).

139

Er is dus voldoende reden om aan te nemen dat de recidiveregeling via het selectie-effect gedeeltelijk

effectief is. En het deel van de bestuurders dat ondanks de rij-ontzegging toch in de auto stapt, past het
rijgedrag aan (ze rijden bijvoorbeeld minder vaak auto, vermijden bepaalde wegen of rijden voorzichtiger). De
literatuur is overigens niet eenduidig over de gevolgen voor de verkeersveiligheid: sommige studies geven
aan dat deze bestuurders minder vaak ongelukken veroorzaken, terwijl andere studies het tegenovergestelde
laten zien.

140

Het is aannemelijk dat het effect op de verkeersveiligheid duurt voor zolang de rijontzegging geldt. Zodra

men het rijbewijs terug heeft, blijken bestuurders vaak terug te vallen in het oude gedrag.

48

Een klein aantal ‘zware overtreders’ in Nederland (0,2% van de automobilisten) is verantwoordelijk voor ongeveer twee

derde van de ernstige alcoholongevallen (SWOV 2011).

3. Reconstructie en plausibiliteit van de beleidstheorie

Pagina 41 van 82

3.7.4

141

Een effect via het mechanisme ‘correctie’ is mogelijk

Een effect op de verkeersveiligheid via het mechanisme van correctie zou kunnen plaatsvinden voor de

groep van ‘sociale drinkers’ en jonge bestuurders aangezien educatie voor deze doelgroepen enig effect blijkt
te sorteren. Dit is echter wel afhankelijk van de vraag of in de praktijk van de recidiveregeling aandacht wordt
besteed aan educatie.

3.8
142

a.

Tussenconclusie
In de initiële memorie van toelichting zijn twee mogelijke beleidstheorieën geformuleerd:
De veronderstelling dat bestuurders die een punt op hun naam hebben staan wegens het eerder
begaan van een verkeersdelict voorzichtiger zullen rijden (duidt op speciale preventie; zie paragraaf
3.4);

b.

Juist de herhaling van een ernstig verkeersdelict doet een sterk patroon van verkeersfouten vermoeden
dat eerder rechtvaardigt dat de betrokkene opnieuw moet laten zien weer te beschikken over de
vereiste rijvaardigheid en lichamelijke en geestelijke geschiktheid om motorrijtuigen te mogen besturen
(duidt op selectie; persoon mag (tijdelijk) niet rijden; zie paragraaf 3.5).

143

Uit paragraaf 3.7 blijkt dat er geen generaal preventieve werking is te verwachten van de recidiveregeling.

Er lijkt echter wel sprake van een speciaal preventieve werking, mits deze mensen op de hoogte zijn van het
bestaan van de regeling, gevoelig zijn voor de dreiging van de sanctie, over de vaardigheden beschikken om
het eigen gedrag daadwerkelijk aan te passen en de subjectieve pakkans groot genoeg is. Dit sluit aan bij de
eerste beleidstheorie van de memorie van toelichting.

144

Ook is het aannemelijk dat de recidiveregeling via het selectie-effect bijdraagt aan de verkeersveiligheid.

Dit komt doordat een gedeelte van de overtreders zich aan de rij-ontzegging zullen houden, en een gedeelte
van de overtreders dat dit niet doet, zal het rijgedrag aanpassen om de kans op aanhoudingen te verkleinen.
Deze sluit gedeeltelijk aan bij de tweede beleidstheorie van de memorie van toelichting: het is gunstig voor de
verkeersveiligheid als mensen die niet geschikt zijn om auto te rijden wettelijk geen auto mogen rijden. In de
memorie wordt echter aangegeven dat de betrokkene dient aan te tonen dat hij weer beschikt over de vereiste
rijvaardigheid en lichamelijke en geestelijke geschiktheid om motorrijtuigen te mogen besturen. Het gaat bij de
betrokkenen echter enkel over de rijgeschiktheid, en niet over de rijvaardigheid.
Daarnaast kan een correctieve werking bijdragen aan de effectiviteit van de regeling. Hiertoe zal echter wel
sprake moeten zijn van een educatief element binnen de regeling. Deze mogelijke werking is niet beoogd
volgens de beleidstheorie. In paragraaf 4.3 wordt beschreven in hoeverre de drie mechanismen voor de
recidiveregeling ook daadwerkelijk effectief zijn.

3. Reconstructie en plausibiliteit van de beleidstheorie

Pagina 42 van 82

4.

Uitvoeringspraktijk recidiveregeling
In dit hoofdstuk staat de uitvoeringspraktijk van de recidiveregeling centraal. In paragraaf 4.1 laten we - op

145

basis van de procesevaluatie - zien op welke wijze de recidiveregeling door de verschillende ketenpartners
zou moeten worden uitgevoerd en daadwerkelijk wordt uitgevoerd. In paragraaf 4.2 benoemen we de
praktijkervaringen met de uitvoering van de recidiveregeling: op welke punten loopt de uitvoering goed en op
welke punten is de uitvoering voor verbetering vatbaar? Daarmee beantwoorden we onderzoeksvraag 2.
Vervolgens presenteren we de resultaten van de empirische toets op de beleidstheorie, als onderdeel van de
theoriegestuurde evaluatie, in paragraaf 4.3. Daarmee geven we antwoord op onderzoeksvraag 3. In
paragraaf 4.4 gaan we in op de recidiveregeling in relatie tot de andere maatregelen. Hiermee beantwoorden
we de 4e onderzoeksvraag.

4.1
146

Uitvoeringspraktijk
Figuur 2 geeft het werkproces met betrekking tot de recidiveregeling weer. We beperken ons tot de

handelingen die in het kader van de recidiveregeling relevant zijn. Er zijn vijf partijen betrokken bij de
recidiveregeling: de politie, het OM, de ZM, de RDW en het CBR. JustID (niet in het overzicht) speelt een rol
in de registratie. Dit betekent een samenwerking tussen organisaties actief in het strafrechtelijke en het
bestuursrechtelijke domein. Dat maakt de uitvoering van de regeling complexer dan op het eerste oog kan
worden gedacht. Daarnaast zijn ook de straf- en bestuursrechtelijke praktijk met betrekking tot het uitgeven en
inhouden van het rijbewijs zondermeer complex te noemen.

Politie

Constatering
strafbaar feit
door politie

Beoordeling OM
(incl. registratie
potentieel punt)

OM

Afdoen als OMstrafbeschik

Verwerken
uitspraak
Bij verzet of niet
betalen

In geval van 2e
overtreding >
1,3

Indien sprake
van RR

Versturen brief
betrokkene

verwerking door
rijbewijsregistatie
CVOm (incl. cntrole)

Dagvaarden

ZM

Beoordeling zaak
door rechter

RDW

CBR

Verwerken ‘P’in
systemen

Ontvangen
rijbewijs

Verwerken ‘P’ in
systemen

Figuur 2. Processchema van het opleggen van de recidiveregeling

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 43 van 82

4.1.1

147

Opleggen recidiveregeling

Het proces start bij de constatering van het strafbare feit door de politie. Die maakt hiervan proces-verbaal
49

op en stuurt dit door naar het OM . In tabel 3 is een overzicht opgenomen van de verdeling over de
vastgestelde promillages in de ingestuurde processen-verbaal. De politie stuurt mededelingswaardige delicten
in principe ook naar het CBR zodat die eventueel een bestuursrechtelijke maatregel kan opleggen. Dit
deelproces laten we verder buiten beschouwing.
Promillage
< 0,54
0,54-0,80
0,81-1,00
1,01-1,15
1,16-1,30
1,31-1,80
>1,80
Weigering
Onbekend
Aantal waarnemingen

2013

2014

11%
23%
14%
9%
8%
18%
9%
3%
5%
30.300

10%
23%
14%
10%
8%
20%
9%
3%
2%
24.500

Tabel 3. Verdeling van de promillages van de rijden onder invloed zaken die het OM ontvangt naar jaar waarin deze zijn
gepleegd (Bron: DVOM, bewerking Significant)

148

Het OM beoordeelt de zaak om te bepalen of deze moet worden afgedaan met behulp van een

strafbeschikking of aan de rechter moet worden voorgeleid, danwel dient te worden geseponeerd of voor
aanvulling aan de politie moet worden teruggestuurd. Bij de beoordeling wordt ook geregistreerd of, als het
vonnis onherroepelijk wordt, sprake is van een ‘puntwaardig delict’. Dat wordt dan in GPS, het
registratiesysteem van het OM, geregistreerd. Als sprake is van een tweede overtreding na het onherroepelijk
worden van het vonnis, wordt een zaak die mogelijk tot een tweede punt kan leiden in principe altijd aan de
rechter voorgelegd50.

149

Volgens de memorie van toelichting zou nog moeten worden bezien of bij het behalen van een eerste

punt een waarschuwingsbrief zou worden verstuurd door het OM of het CBR. Uiteindelijk is besloten deze
brief niet te versturen. Het Parket-Generaal (PaG) van het OM, die de brief zou moeten gaan sturen, geeft aan
dat het geen strafrechtelijke sanctie betreft en dat het OM hierin “geen verantwoordelijkheid heeft’ en die
administratiefrechtelijke taak dan ook niet op zich neemt”. Verder geeft het PaG aan dat “het verzenden van
waarschuwingsbrieven een zeer aanzienlijke en kostbare verzwaring van administratieve lasten zou
inhouden”.51

49

Bij lagere promillages kan het proces-verbaal ook direct aan het CJIB worden gestuurd. Zij versturen voor zaken met

lagere promillages en waar geen sprake is van recidive rechtstreeks een strafbeschikking, nadat de schuld van de
verdachte is vastgesteld.
50

De recidiveregeling is ook van toepassing na twee onherroepelijke strafbeschikkingen. Het OM heeft er echter voor

gekozen om een tweede punt alleen maar te laten volgen na een onherroepelijk gerechtelijk vonnis.
51

Brief van 15 juli 2013, Advies inzake waarschuwing in het kader van recidiveregeling ex artikel 123b Wegenverkeerswet

1994, Kenmerk: PaG/W&R/16807.

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 44 van 82

150

Als de verdachte ook voor het tweede feit wordt veroordeeld en het vonnis onherroepelijk wordt, wordt dit

door het OM geregistreerd. Het OM controleert of is voldaan aan de voorwaarden voor zowel het eerste als
tweede punt (zie bijlage G). Als dat het geval is, wordt de toepasselijkheid van de recidiveregeling door de
rijbewijsadministratie van het OM geregistreerd in het rijbewijzenregister van de RDW.

151

Daarnaast stuurt het OM een brief uit naar de betrokkene die in persoon moet worden betekend . In de

brief, die is opgenomen in bijlage H, staat onder andere vermeld dat de recidiveregeling van toepassing is en
wat de gevolgen zijn als de betreffende persoon toch gaat rijden. Daarnaast wordt aangegeven dat het
rijbewijs moet worden opgestuurd naar de RDW en hoe het rijbewijs eventueel weer kan worden verkregen.
Ook als tevens een OBM is opgelegd, wordt de brief gestuurd op het moment dat het CVOM heeft
geconstateerd dat het tweede punt terecht is toegekend.

152

De RDW verwerkt de gegevens in het systeem. De RDW registreert ook of het rijbewijs is ingeleverd door

de betrokkene. De informatie wordt uitgewisseld met het CBR. Zo wordt voorkomen dat iemand die onder de
recidiveregeling valt zomaar een nieuw rijbewijs kan aanvragen. In de volgende paragraaf wordt dat proces
nader toegelicht.

153

Er is geen mogelijkheid om tegen de recidiveregeling in beroep te gaan. Het betreft een uit de wet

voortvloeiend rechtsgevolg. De recidiveregeling is pas van toepassing als het vonnis onherroepelijk is. Wel is
het mogelijk om tegen het vonnis van de rechter in hoger beroep te gaan, al zal dat eerder tot uitstel leiden
van het van rechtswege vervallen van het rijbewijs dan tot afstel.52
4.1.2

154

Aanvragen nieuw rijbewijs

Als het rijbewijs vanwege de recidiveregeling van rechtswege ongeldig is geworden, betekent dat niet dat

er geen nieuw rijbewijs kan worden verkregen. In principe zou de bestuurder meteen na ingang van de
53

recidiveregeling weer kunnen starten met het behalen van een nieuw rijbewijs . Er is echter een speciale
procedure voor deze doelgroep, die ervoor zorgt dat niet zomaar een rijbewijs kan worden verkregen.

155

Om in aanmerking te komen voor een nieuw rijbewijs moet de betreffende persoon eerst een
54

zogenaamde echtheidsverklaring recidive

aanvragen bij de RDW. Deze wordt alleen verstrekt als het

rijbewijs al in het bezit is van de RDW.

52

Enkele respondenten gaven aan dat er soms hoger beroep wordt aangetekend om inwerkingtreding van een OBM of de

recidiveregeling uit te stellen. Het percentage bestuurders dat tegen het vonnis in hoger beroep gaat, is relatief (in
vergelijking met andere feiten) laag: slechts 1 tot 2%. Daaruit maken we op dat het aantal hoger beroepen door het
in werking treden van de recidiveregeling niet of nauwelijks is gestegen.
53

Door respondenten worden vraagtekens gezet bij de noodzaak van het toetsen van de rijvaardigheid. Zij redeneren dat

geen sprake is van verminderde rijvaardigheid. Deze bestuurders hebben immers geen ongeluk veroorzaakt. In het initiële
wetsvoorstel, het puntenstelsel, wordt aangegeven dat het wenselijk is dat iemand die een langere tijd niet gereden heeft,
zijn rijvaardigheid weer opnieuw moet aantonen.
54

Een echtheidsverklaring recidive is een verklaring afgegeven door de RDW, waarin staat of het rijbewijs geregistreerd

staat in het Centraal Rijbewijzenregister.

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 45 van 82

156

Vervolgens moet een eigenverklaring van het CBR worden ingevuld. Op dat formulier moet worden

aangegeven dat sprake is geweest van alcoholmisbruik. Naar aanleiding van die eigenverklaring zal de
betreffende persoon over het algemeen worden doorverwezen naar een psychiater. Die onderzoekt de
betreffende persoon, stelt een rapport op en stuurt dit naar het CBR. Het CBR beoordeelt vervolgens de
uitkomsten van dat onderzoek en stelt vast of de betreffende persoon rijgeschikt is. Afhankelijk van de
uitkomst mag de betreffende persoon vervolgens zijn rijvaardigheid aantonen door middel van het theorie- en
praktijkexamen of moet de persoon op een later moment (meestal een jaar later) nogmaals een
eigenverklaring insturen.

157

In bijzondere gevallen wordt geen onderzoek naar de rijgeschiktheid gedaan. Zo komt het incidenteel voor

dat iemand voor hetzelfde delict al een vorderingsprocedure heeft lopen of dat deze al is afgerond55. Dit
betreft meestal een procedure waarbij een ASP of een onderzoek is opgelegd (bij een promillage boven de
1,3 is een ASP of onderzoek aan de orde). Als er al een ASP is opgelegd, wordt dat stopgezet. Vervolgens
maakt het CBR het mogelijk dat de betreffende persoon het rijbewijs opnieuw haalt. Daarna moet het ASP
opnieuw worden gestart. Als er een onderzoek loopt, geldt de uitkomst van dat onderzoek ook voor de
aanvraag van het nieuwe rijbewijs; het CBR laat niet parallel een tweede onderzoek uitvoeren.
4.1.3

158

Werklast ten gevolge van de recidiveregeling

In tabel 4 wordt de werklast ten gevolge van de recidiveregeling weergegeven. Voor de politie en de ZM

leidt de recidiveregeling niet tot extra werklast. De overige partijen ondervinden wel extra werklast. Het OM
ondervindt op twee momenten extra werklast. Het inventariseren of sprake is van een punt kost gemiddeld
enkele minuten per zaak. Over het algemeen is het snel te zien, maar als de eerste zaak door het CJIB is
afgehandeld, moet contact met hen worden opgenomen. Ten tweede kost het daadwerkelijk opleggen van de
recidiveregeling tijd. De gegevens moeten worden gecontroleerd, de gegevens moeten in het rijbewijsregister
worden ingevoerd, er moet een brief naar de bestuurder worden verstuurd en de retour gekomen akte van
betekening moet worden verwerkt. Dat kost gemiddeld 10 minuten.

159

De RDW is ongeveer 10 minuten kwijt met het verwerken van de gegevens van het OM. Dat is exclusief

het beantwoorden van eventuele vragen die binnenkomen met betrekking tot de recidiveregeling. Het aantal
vragen is echter beperkt. Ook het CBR is tijd kwijt aan het invoeren van de gegevens in de CBR-systemen;
dat kost ongeveer 15 minuten per zaak. Daarnaast is het CBR tijd kwijt bij personen die hun rijbewijs opnieuw
aanvragen. Deze werklast is lastig in te schatten en hangt af van de complexiteit van de zaak en of eventueel
al een andere vorderingsprocedure heeft plaatsgevonden voor hetzelfde delict.

55

In de interviews wordt aangegeven dat in het verleden niet alle mededelingswaardige overtredingen ook daadwerkelijk

door de politie aan het CBR worden gemeld. Hierdoor kan het voorkomen dat een delict dat als tweede overtreding door het
OM wordt gezien, als eerste delict door het CBR kan worden gezien.

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 46 van 82

Organisatie
OM

Beschrijving werklast

Werklast per zaak

a.

a.

Enkele minuten

b.

10 minuten

Controleren of er sprake is van een
puntwaardig delict

b.

Controle recidiveregeling en verwerken in
rijbewijsregister (inclusief brief)

RDW
CBR

Verwerken gegevens

10 minuten

a.

Verwerken gegevens

a.

15 minuten

b.

Aanvraag nieuw rijbewijs

b.

Onbekend

Tabel 4. Overzicht van de werklast in het kader van de recidiveregeling

4.2
160

Praktijkervaringen met de uitvoering van de recidiveregeling
Uit gesprekken met de verschillende betrokkenen en de beschikbare gegevens, blijkt de

uitvoeringspraktijk op enkele punten voor verbetering vatbaar te zijn.
4.2.1

161

Niet elke mededelingswaardig delict komt bij het CBR terecht

Uit de gegevens van het CBR blijkt dat ongeveer 10% van de personen die onder de recidiveregeling

vallen, nog niet bij het CBR bekend is. Als de politie alle mededelingswaardige zaken

56

aan het CBR meldt,

zou dat niet mogelijk zijn. Het kan zo zijn dat het eerste delict niet mededelingswaardig was, maar het tweede
delict - met een promillage van boven de 1,3 - wel. Het CBR geeft aan dat de ervaring is dat een deel van de
mededelingswaardige delicten niet bij het CBR bekend wordt. In het kader van deze evaluatie beperken we
ons tot deze constatering.

162

Als een bestuurder niet bekend is bij het CBR, is er over het algemeen ook geen informatie over het delict

bekend. Er is geen vastgestelde werkwijze met betrekking tot de gegevensuitwisseling tussen het OM en het
CBR, waardoor het CBR soms geen inzicht heeft in het delict, het gemeten promillage en de achtergrond. Dit
heeft tot gevolg dat het CBR niet zonder meer bestuursrechtelijke maatregelen kan opleggen.
4.2.2

163

De recidiveregeling komt nauwelijks aan de orde tijdens de behandeling ter terechtzitting

De officier van justitie en de rechter besteden volgens de geïnterviewde advocaten, officieren, rechters en

bestuurders zelden of nooit aandacht aan de recidiveregeling op zitting. Dat is deels omdat in de beschikbare
tijd (circa 15 minuten per zaak) prioriteit wordt gegeven aan andere aspecten, zoals het bespreken van
persoonlijke omstandigheden en de samenloop met eventuele bestuursrechtelijke maatregelen. Het heeft
daarnaast ook te maken met de bekendheid van de recidiveregeling onder officieren van justitie en rechters

56

Hiermee worden de delicten bedoeld waarbij het CBR een vorderingsprocedure start.

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 47 van 82

zelf. Zo is de recidiveregeling, in tegenstelling tot het ASP, niet opgenomen in de toelichting op de
57

oriëntatiepunten zoals die zijn geformuleerd door het Landelijk Overleg Vakinhoud Strafrecht (LOVS) .
4.2.3

164

De recidiveregeling wordt niet altijd toegepast

Niet bij iedereen van wie het rijbewijs, in het kader van de recidiveregeling, van rechtswege ongeldig zou

moeten worden, gebeurt dat ook daadwerkelijk. Op basis van een analyse van gegevens van het CJIB en het
OM verwachten we dat tot eind 2014 ruim 1.000 personen in aanmerking komen voor ongeldigheid van
rechtswege. Opgemerkt moet worden dat deze schatting tot stand is gekomen met een grove
benaderingswijze omdat niet alle relevante factoren beschikbaar waren in het OM-bestand (denk aan of de
persoon over een rijbewijs beschikt). Daarnaast is uit nader onderzoek (waarover later meer) gebleken dat de
ons beschikbaar gestelde CJIB en OM-gegevens in enkele gevallen niet compleet zijn; zo ontbreekt soms
bijvoorbeeld het promillage.

165

De RDW heeft eind 2014 ruim 700 personen opgenomen in het rijbewijsregister waarbij sprake is

(geweest) van de recidiveregeling. Dat aantal is dus lager dan het aantal dat wij op basis van de
databestanden van het OM zouden verwachten. Er is dus sprake van een verschil, een ‘weglek’, in het aantal
mensen waarvan het rijbewijs mogelijk van rechtswege ongeldig kan zijn (ruim 1.000 op basis van de
gegevens van het OM) en het aantal personen waarvan het rijbewijs ook daadwerkelijk van rechtswege
ongeldig is geworden (700 op basis van de gegevens van de RDW).

166

Deels wordt deze weglek veroorzaakt door zaken waar het tweede onherroepelijke feit is afgedaan met

een strafbeschikking. Ondanks het feit dat de recidiveregeling ook kan worden toegepast bij twee
onherroepelijke strafbeschikkingen, kiest het OM ervoor om dat alleen na een vonnis van de rechter te doen58.
Het OM had in deze gevallen de tweede zaak moeten dagvaarden in plaats van afdoen met een OMstrafbeschikking. Uit de bestanden van het OM en CJIB blijkt dat dit betrekking heeft op ruim 70 zaken.

167

Om vast te stellen of voor de overige zaken daadwerkelijk sprake is van weglek hebben we onderzoek

uitgevoerd in twee stappen. Allereerst hebben we een deel van de OM-gegevens gekoppeld aan de gegevens
van de RDW. Vanwege de privacy-redenen hebben we dat niet voor alle zaken gedaan. Toen op basis van
die koppeling is vastgesteld dat er mogelijk sprake was van een relatief grote weglek, hebben we, in overleg
met de begeleidingscommissie, aan het eind van de onderzoeksperiode een beknopt dossieronderzoek bij het

57

Het LOVS heeft - met het oog op een consistent landelijk straftoemetingsbeleid - voor een aantal vaak voorkomende

delicten een oriëntatiepunt ontwikkeld waarop de rechter zich kan oriënteren bij het bepalen van de op te leggen straf. Een
oriëntatiepunt geeft weer welke straf rechters voor het delict plegen op te leggen. Daarbij is geen rekening gehouden met
bijzondere omstandigheden die zich in een concreet geval kunnen voordoen (zoals daad- en daderfactoren). Die
omstandigheden dient de rechter alsnog mee te wegen als hij in een strafzaak een straf oplegt. De rechter is in een
concrete zaak overigens niet gebonden aan de oriëntatiepunten (bron: www.rechtspraak.nl).
58

Reden daarvoor is dat de recidiveregeling wordt beschouwd als een forse maatregel, waardoor het nodig is dat ook een

rechter de zaak heeft beoordeeld. Daarnaast is behandeling door een rechter volgens het OM nodig, omdat een
onherroepelijk vonnis ook werkelijk onherroepelijk is. Bij een onherroepelijke strafbeschikking kan in bijzondere gevallen op
een later moment toch nog een zitting volgen (bijvoorbeeld bij niet succesvolle executie).

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 48 van 82

OM uitgevoerd. Dit onderzoek was in eerste instantie niet voorzien. In samenwerking met het OM zijn ruim 50
casussen bestudeerd.
In het onderzoek hebben we specifiek gekeken naar twee groepen:
a.

De groep waarvan op basis van de OM-gegevens kan worden verwacht dat de betreffende persoon in
aanmerking komt voor de recidiveregeling59. Dit betreft ongeveer 600 unieke bestuurders.

b.

De groep waarvan op basis van de OM-gegevens niet kan worden verwacht dat de betreffende persoon
onder de recidiveregeling valt, maar die wel twee delicten heeft gepleegd, waarbij het tweede delict
boven de 1,3 promille was en ook aan de overige voorwaarden voldoet (zie bijlage F). Dit betreft
ongeveer 350 personen60.

168

Voor de eerste groep, waarbij uit de OM-gegevens kan worden opgemaakt dat de betreffende persoon

onder de recidiveregeling valt, hebben we voor 235 (van de 600) personen gekoppelde gegevens. Daarvan
bleken 21 personen niet daarvoor te zijn geregistreerd bij de RDW; voor al deze zaken hebben we nader
dossieronderzoek gedaan. Uit de koppeling met RDW gegevens en, aanvullend, het dossieronderzoek, blijkt
dat 13 personen niet goed zijn geregistreerd. In 7 zaken lijkt er überhaupt geen melding gemaakt te zijn bij de
RDW. Voor 4 zaken blijkt dat het niet is gelukt om de melding te maken bij de RDW; de oorzaak daarvan is
niet bekend en vraagt nader onderzoek. Voor 2 zaken is de reden van niet melden onbekend. Op basis van
de bovenstaande informatie lijken potentieel enkele tientallen zaken (tussen de 20 en 50 zaken) met deze
oorzaak ‘weg te lekken’.

169

Overigens blijken de personen uit de steekproef op een na allemaal wel geregistreerd te zijn bij de RDW,

ook al heeft de registratie van de recidiveregeling niet plaatsgevonden. Meestal staan zij bij de RDW bekend
als ‘ongeschikt’ op basis van een onderzoek van het CBR (en dus ook door het CBR geregistreerd). Ze
beschikken hierdoor in ieder geval niet over hun rijbewijs en kunnen pas na het aantonen van hun
rijgeschiktheid bij het CBR weer de beschikking krijgen over hun rijbewijs. Deze personen hoeven dan echter
hun rijvaardigheid niet meer aan te tonen; dat gebeurt alleen als geregistreerd staat dat de persoon onder de
recidiveregeling valt.

170

De tweede groep betreft de groep waarvan we op basis van de OM-registratie in eerste instantie niet

zouden verwachten dat de recidiveregeling van toepassing is omdat niet alle betreffende velden met ‘ja’ zijn
ingevuld. Deze personen hebben wel twee delicten gepleegd, waarbij het tweede delict boven de 1,3 promille
was. Deze groep vertoont een ander beeld.

171

We hebben alle (350) personen in deze groep gekoppeld met de RDW gegevens. Bij 39 personen heeft

de RDW de persoon geregistreerd als iemand die onder de recidiveregeling valt. Uit een kleine steekproef van

59

Het OM registreert in 3 velden - op basis van gegevens over alcoholovertredingen - of de recidiveregeling van toepassing

lijkt. Als deze velden van toepassing zijn, is te verwachten dat het OM voor deze zaken de recidiveregeling van toepassing
verklaart.
60

We laten een groep van ongeveer 80 personen met een niet-Nederlandse nationaliteit buiten beschouwing. We nemen

aan dat deze niet voldoen aan het criterium dat ze in Nederland woonachtig zijn. Gezien de beperkte omvang van de
steekproef hebben we dit echter niet nader onderzocht.

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 49 van 82

4 zaken blijkt dat dit terecht is: het betreft bestuurders die ook op basis van het dossieronderzoek voldoen aan
de voorwaarden voor de recidiveregeling.

172

Voor de overige ruim 300 bestuurders is er bij de RDW geen sprake van registratie van de

recidiveregeling. Op basis van een beknopte steekproef van 29 van deze zaken, blijkt dat een grote
meerderheid van deze zaken (24 zaken) daarvoor wel in aanmerking komt. Potentieel betekent dit dat
ongeveer tussen de 200 en 300 zaken waarschijnlijk ten onrechte niet onder de recidiveregeling vallen. Dit lijkt
voornamelijk te liggen aan het feit dat een eerste en/of tweede punt niet correct in de OM-systemen wordt
geregistreerd. Voor deze groep hebben we, gezien de beschikbare tijd, niet na kunnen gaan of de betreffende
personen bij de RDW geregistreerd staan met een andere maatregel (zoals een ongeschiktverklaring door het
CBR).

173

Van de ruim 1.000 aantal bestuurders die tot eind 2014 onder de recidiveregeling zouden moeten vallen,

zijn er in de praktijk maar 700 bekend bij de RDW. De weglek, van ruim 300 zaken, kan worden verklaard
door:
a.

De ruim 70 zaken waarbij het tweede onherroepelijke feit is afgedaan met een strafbeschikking.

b.

De weglek van 20 tot 50 zaken vanuit de groep waarvan op basis van de OM-gegevens kan worden
verwacht dat de betreffende persoon in aanmerking komt voor de recidiveregeling en;

c.

De naar schatting 200 tot 300 zaken waarvan op basis van de OM-gegevens niet kan worden verwacht
dat de betreffende persoon onder de recidiveregeling valt, maar die wel twee delicten heeft gepleegd,
waarbij het tweede delict boven de 1,3 promille was en ook aan de overige voorwaarden voldoet.

174

We merken tot slot nog op dat het nadere onderzoek op basis van de steekproef op een laat moment aan

dit onderzoek is toegevoegd. Gezien de korte termijn en de werklast die het onderzoek met zich meebrengt,
hebben we de omvang beperkt gehouden. De uitkomsten geven dus een eerste beeld, maar nader onderzoek
lijkt wenselijk. Daarbij dient ook aandacht te zijn voor enkele uitzonderlijke gevallen waarbij de recidiveregeling
ten onrechte lijkt te zijn toegepast. In de steekproef zijn we 3 zaken tegenkomen waar daarvan sprake lijkt te
zijn. Het OM onderzoekt deze zaken verder.
4.2.4

175

Melding van de ongeldigheid van rechtswege laat soms lang op zich wachten

Bestuurders geven aan dat ze soms lang moesten wachten op de mededeling dat het rijbewijs van

rechtswege ongeldig werd. Hierdoor kwam de melding als een verrassing. Soms heeft dat zelfs gevolgen voor
andere opgelegde straffen en maatregelen (zie paragraaf 4.4). Dit lange wachten is deels te verklaren doordat
de regeling pas ingaat nadat het tweede vonnis onherroepelijk is geworden.

176

Van een klein deel van de zaken weten we op welke datum deze is opgenomen in het rijbewijsregister. Uit

een analyse van die cijfers blijkt dat ruim 80% van de van rechtswege ongeldig geworden rijbewijzen binnen
een maand na het onherroepelijk worden van het vonnis wordt geregistreerd. Het lijkt, gezien het werkproces
van het OM, voor de hand liggend dat dan ook de brief wordt gestuurd.

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 50 van 82

4.2.5

177

Slechts helft van de personen met van rechtswege ongeldigheid levert rijbewijs daadwerkelijk in

Volgens informatie van de RDW is slechts voor de helft van de personen die onder de recidiveregeling

vallen ook daadwerkelijk het rijbewijs in het bezit van de RDW. Hoewel hiervoor diverse redenen kunnen zijn,
betekent dit dat de helft van de bestuurders nog beschikt over hun (fysieke) rijbewijs. Zonder vergelijking met
het rijbewijsregister is het voor de politie niet vast te stellen dat het rijbewijs ongeldig is.

4.3
178

Werkzaamheid van de recidiveregeling
In deze paragraaf beschrijven we in hoeverre in de praktijk feitelijk wordt voldaan aan de noodzakelijke

voorwaarden (zoals beschreven in hoofdstuk 3) waaronder de recidiveregeling zou kunnen werken. Zodoende
kunnen we aannemelijk maken in welke mate de recidiveregeling invloed heeft op het rijgedrag van
bestuurders, en zodoende op de verkeersveiligheid.
4.3.1

179

Algemene preventie

Uit de interviews met professionals en bestuurders

blijkt dat de recidiveregeling nagenoeg onbekend is bij
bestuurders. Dat wordt door de professionals geweten aan
het feit dat er geen publiekscampagnes zijn geweest
waarin aandacht is besteed aan de recidiveregeling. De

De noodzakelijke voorwaarden voor een
effect van algemene preventie zijn:
a.

geïnterviewde advocaten en de EMA/LEMA-trainers gaven
aan dat zij hun cliënten/cursisten in de regel inlichten over

bekend;
b.

de recidiveregeling (zie ook paragraaf 4.2.2), maar dat zij

negen geïnterviewde bestuurders voor hun eerste
aanhouding nog nooit van de recidiveregeling hadden

Bestuurders die de regeling kennen,
zijn gevoelig voor de dreiging van

nog nooit hebben meegemaakt dat de recidiveregeling bij
hen al bekend was. Het is dan ook niet vreemd dat de

De regeling is bij een breed publiek

een sanctie;
c.

Bestuurders die de regeling kennen,
verwachten dat zij voor een
overtreding zullen worden ‘gepakt’.

gehoord.

180

De enige manier waarop algemene preventie volgens

de respondenten (met name de EMA/LEMA-trainers en de bestuurders zelf) plaatsvindt, is doordat de
omgeving van onder de recidiveregeling vallende bestuurders wordt geconfronteerd met de gevolgen van
twee veroordelingen. Bestuurders gaven aan dat hun familie en vrienden over het algemeen geschrokken zijn
van de maatregelen die kunnen volgen. Dit is geen zelfstandig effect van de recidiveregeling, maar eerder van
de opeenstapeling van strafrechtelijke sancties en bestuursrechtelijke maatregelen.

181

Op basis van dit onderzoek kan worden geconcludeerd dat de afschrikwekkende werking van het palet

aan maatregelen en straffen nagenoeg niet is vergroot door de toevoeging van de recidiveregeling, omdat
deze geen bekendheid geniet bij potentiële overtreders. Dit komt overeen met de verwachte werking van de
recidiveregeling via algemene preventie (zie paragraaf 3.6.1).

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 51 van 82

4.3.2

182

Speciale preventie

Op basis van de literatuurstudie is het aannemelijk dat

De noodzakelijke voorwaarden voor een

de recidiveregeling enig effect sorteert via het mechanisme

effect van speciale preventie zijn:

van speciale preventie. In de praktijk blijkt deze werking

a.

De bestuurder die is gepakt met een

aanzienlijk beperkter. Daarvoor zijn meerdere redenen aan

te hoog promillage alcohol is ervan

te wijzen.

op de hoogte dat zijn rijbewijs van
rechtswege wordt ingetrokken bij

183

een tweede overtreding;

Ten eerste blijken bestuurders die een eerste keer zijn

veroordeeld voor het rijden onder invloed niet te weten dat

b.

Deze bestuurders zijn ontvankelijk

hen de recidiveregeling boven het hoofd hangt bij een

voor de dreiging van de sanctie en

tweede veroordeling. Op de advocatuur en het CBR

voor de uitgangspunten van de
recidiveregeling in het algemeen;

(eventueel via de LEMA/EMA) na informeert geen van de
betrokken organisaties de (veroordeelde) bestuurders

c.

Deze bestuurders zijn in staat om

namelijk structureel over de recidiveregeling:

hun gedrag - naar aanleiding van de

a.

ervaren dreiging - bij te sturen;

De politie informeert - afhankelijk van de kennis van
de verbalisant - bestuurders bij de aanhouding over

d.

het algemeen wel over de mogelijkheid dat zij naast

De pakkans wordt voldoende groot
ingeschat.

een strafrechtelijke afdoening ook een maatregel van
het CBR kunnen verwachten. De recidiveregeling
wordt daarbij echter niet vermeld. Er is een landelijke folder waarin wordt geschetst welke gevolgen een
veroordeling voor het rijden onder invloed kan hebben (waaronder de recidiveregeling), maar deze
wordt volgens de politie niet standaard uitgedeeld bij de ademanalyse. Slechts een van de
geïnterviewde bestuurders heeft deze folder van de politie gekregen;
Er is overwogen om het OM een ‘waarschuwingsbrief’ te laten sturen naar aanleiding van de eerste

b.

overtreding, net zoals dat gebeurt bij beginnend bestuurders die een ‘eerste punt’ halen. Dit is, zoals in
de vorige paragraaf staat beschreven, niet in praktijk gebracht.
c.

Er wordt ter zitting niet of nauwelijks aandacht besteed aan de recidiveregeling.

184

Ten tweede blijkt informatie over de recidiveregeling niet ‘te landen’, omdat bestuurders die niet op

zichzelf van toepassing verklaren. Indien bestuurders bijvoorbeeld een gespecialiseerde advocaat in de arm
hebben genomen, worden zij wel op de recidiveregeling gewezen. Ook als bestuurders voor het eerste feit dat
61

bij het CBR wordt gemeld een cursus bij het CBR moeten volgen, worden zij daar meestal - maar niet altijd

-

geïnformeerd over het bestaan van de recidiveregeling. Het is echter de ervaring van advocaten en trainers
dat bestuurders hiervan zelden onder de indruk zijn. Verreweg het grootste deel van de bestuurders met één
veroordeling is ervan overtuigd dat zij niet nogmaals de fout in gaan. Voor hen was de overtreding ‘een
eenmalige domme vergissing’, waarvoor ze naar eigen zeggen zwaar gestraft zijn. Ze gaan het niet nogmaals

61

Uit de interviews met trainers blijkt dat zij de recidiveregeling soms niet noemen, omdat de informatie over het ASP

volgens hen al afschrikwekkend genoeg werkt. Ook komt het voor dat de recidiveregeling niet vooraan in de gedachten van
de trainer zit en om die reden niet wordt genoemd. Informatie over de recidiveregeling maakt sinds kort echter structureel
deel uit van het lesprogramma van de EMA en de LEMA. In de toekomst zou het dus niet meer voor moeten komen dat de
recidiveregeling niet aan bod komt.

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 52 van 82

zover laten komen, denken ze, en laten daardoor volgens trainers en advocaten de informatie over de
recidiveregeling nauwelijks tot zich doordringen. Dit geldt het sterkst voor degenen die een lichte eerste
overtreding hebben begaan (zoals de LEMA-cursisten): zij zitten naar hun eigen oordeel met hun gedrag niet
in de gevarenzone van de recidiveregeling.

185

Ten derde lijkt de dreiging van de sanctie maar zeer beperkt mee te spelen in de afweging om na

alcoholconsumptie te gaan rijden. Zowel uit de interviews met de EMA/LEMA-trainers als met bestuurders zelf
blijkt dat de meeste bestuurders zich laten leiden door andere afwegingen dan door strafdreiging. Bestuurders
blijken geneigd om hun eigen rijgeschiktheid te overschatten als ze alcohol hebben gedronken, te denken dat
de alcohol een minder sterk effect heeft en minder lang in het bloed aanwezig is dan in werkelijkheid het geval
is. Ook denken zij dat zij voor de verkeersveiligheid geen gevaar opleveren omdat er bijvoorbeeld vanwege
het (nachtelijk) uur nauwelijks mensen op de weg zijn of omdat zij slechts een kleine afstand hoeven te
overbruggen. Tot slot denken zij dat ze toch niet zullen worden gepakt.

186

In vergelijking met de beleidstheorie blijkt een aantal factoren in de praktijk geen rol (niet positief, maar

ook niet negatief) te spelen. Verondersteld werd dat de aansluiting bij normen en waarden zou bijdragen aan
het effect van de recidiveregeling. Dit blijkt echter slechts een marginale rol te spelen. Alle bestuurders geven
namelijk aan dat het rijden onder invloed niet acceptabel is, en dat de recidiveregeling an sich daarom ook
geen onredelijke ‘straf’ is. In die zin sluit de recidiveregeling aan bij hun normen en waarden. Maar in de
praktijk lijken die normen en waarden weinig invloed te hebben op de beslissing om met drank op achter het
stuur te gaan zitten. Op het moment dat ze hebben gedronken, maken bestuurders namelijk andere
afwegingen (zie vorige alinea) en stappen zij (kennelijk) toch in de auto. Daarbij komt dat de afwegingen
worden gemaakt op verkeerde kennis over/onderschatting van de effecten van alcohol op het menselijk
lichaam en specifiek over de effecten op het eigen lichaam.

187

De recidiveregeling sorteert op basis van bovenstaande nauwelijks effect via speciale preventie. Toch zijn

er indicaties dat wel degelijk sprake is van een specifiek preventieve werking, ook al is deze bescheiden van
omvang en is deze niet uitsluitend toe te schrijven aan de recidiveregeling maar eerder aan het gehele palet
aan maatregelen:
a.

Volgens de EMA/LEMA-trainers heeft een eerste veroordeling en de wetenschap dat bij een tweede
zwaardere sancties zullen volgen, vooral effect wanneer dit gepaard gaat met sociale afkeuring. In die
gevallen passen bestuurders eerder hun gedrag aan;

b.

Advocaten, EMA/LEMA-trainers en bestuurders zelf geven aan dat een (klein) deel van de bestuurders
de hele rompslomp rondom de aanhouding en de cursus als zo vervelend hebben ervaren, dat zij willen
voorkomen dat zij dit nogmaals moeten meemaken.

4.3.3

188

Selectie

De aanname in de beleidstheorie is dat de recidiveregeling bijdraagt aan verkeersveiligheid, omdat

degenen met twee veroordelingen tijdelijk uit het verkeer worden geweerd. Dat veronderstelt dat deze
bestuurders niet meer in de auto stappen na het ongeldig worden van hun rijbewijs, of dat zij op zijn minst
voorzichtiger zijn gaan rijden. Om een dergelijk effect te kunnen bereiken, is het nodig dat bestuurders ervan
op de hoogte zijn dat hun rijbewijs van rechtswege is vervallen. In de praktijk blijkt dat het OM inderdaad een

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 53 van 82

brief stuurt met de mededeling dat de betreffende persoon
niet meer mag rijden vanwege het vervallen rijbewijs en
ook advocaten wijzen hun cliënten hierop. Desondanks

De belangrijkste noodzakelijke voorwaarde

blijken zich toch regelmatig situaties voor te doen waarin

voor een selectie-effect is dat bestuurders

bestuurders er niet van op de hoogte zijn:

niet gaan rijden zonder geldig rijbewijs. Of

a.

Een deel van de personen die onder de

deze bestuurders werkelijk niet meer de

recidiveregeling zou moeten vallen, lijken door

weg op gaan, hangt echter af van de

onvolkomenheden in het proces niet daaronder te

volgende factoren:

vallen;

a.

b.

Ook al is het gangbare praktijk dat de brief waarin
het van rechtswege vervallen van het rijbewijs

rijbewijs ongeldig is;
b.

wordt aangekondigd, in persoon moet worden
betekend, is de ervaring van drie bestuurders dat
dit niet is gebeurd. Daardoor is een bestuurder niet

Bestuurders moeten weten dat hun

Bestuurders moeten bereid zijn om
zich aan het rijverbod te houden;

c.

Bestuurders moeten een alternatief
hebben om zich te verplaatsen.

op de hoogte van de ongeldigheid;
c.

EMA/LEMA-trainers merken op dat cursisten vaak
worden overvallen door de hoeveelheid aan informatie die zij van verschillende instanties krijgen
toegestuurd. Zij vinden het al lastig om te bevatten dat ze zowel te maken krijgen met de rechtspraak
als met het CBR en de RDW. De brief over het ongeldig worden van het rijbewijs wordt daardoor niet
altijd correct begrepen;

d.

Er zit soms de nodige tijd tussen het onherroepelijk worden van het vonnis en het van toepassing zijn
van de recidiveregeling.

189

Op de vraag hoeveel mensen doorrijden nadat hun rijbewijs van rechtswege is vervallen, is geen

kwantitatief antwoord te geven. Respondenten bij het OM en EMA/LEMA-trainers maken - conform de
bevindingen uit eerder onderzoek (zie paragraaf 3.5) - evenwel de inschatting dat een groot deel toch gaat
62

rijden ook al hebben zij geen geldig rijbewijs . Trainers zeggen op basis van gesprekken die zij tijdens de
EMA/LEMA met bestuurders voeren, dat vooral degenen die hun auto (bijvoorbeeld voor hun werk) hard nodig
hebben, blijven rijden. Maar de trainers geven aan dat het ‘nodig hebben’ van een auto een rekbaar begrip is.
Volgens hen zijn cursisten - uit gemak - al snel geneigd te denken dat ze geen alternatieven hebben om zich
te verplaatsen. Twee van de negen geïnterviewde bestuurders bekenden wel eens te rijden zonder geldig
rijbewijs. Tevens merken enkele trainers op dat iemand die zonder rijbewijs toch gaat rijden, onverzekerd is en
bij een ongeluk zelf de eventuele schade zal moeten betalen. Ze melden dit tijdens de training; ze schatten in
dat bestuurders dat ook meenemen in hun overweging al dan niet te gaan rijden.

190

De kans dat bestuurders worden gepakt voor het rijden zonder geldig rijbewijs, is volgens geïnterviewden

bij politie en Trafieq over het algemeen klein. De kans op staandehouding is überhaupt beperkt. En als de
politie controleert of de bestuurder een fysiek rijbewijs bij zich heeft, dan wordt - vanwege technische
beperkingen - niet altijd gecontroleerd in de RDW-systemen of het een geldig rijbewijs betreft. Dat gebeurt
vaak pas als er een overtreding is geconstateerd. In die zin kan het dus lonen om niet te voldoen aan het

62

Dit zijn niet alleen de bestuurders die onder de recidiveregeling vallen, maar bijvoorbeeld ook de bestuurders die van de

rechter een OBM opgelegd hebben gekregen.

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 54 van 82

verzoek om het rijbewijs in te leveren. Zoals eerder beschreven, levert de helft van de personen die onder de
recidiveregeling vallen hun rijbewijs daadwerkelijk in.

191

In theorie is het mogelijk dat (wijk)agenten toezicht op houden dat bestuurders die onder de

recidiveregeling vallen inderdaad niet in de auto stappen. De politie krijgt namelijk maandelijks een overzicht
van het CBR met alle rijbewijzen die van rechtswege ongeldig zijn geworden. Deze informatie wordt
doorgespeeld naar wijkteams. In de praktijk is het volgens de politie zelf maar zeer de vraag of deze
informatie altijd op de juiste bestemming aankomt, en of (wijk)agenten prioriteit willen en kunnen geven aan
het handhaven van de recidiveregeling (of OBM).

192

In dit licht is het op zijn minst opvallend dat twee van de geïnterviewde bestuurders de indruk hebben dat

de politie hen in de gaten houdt, aangezien zij meerdere malen per jaar (en in één geval zelfs meerdere
malen per maand) staande worden gehouden voor een blaastest. Nu deze bestuurders inmiddels onder de
recidiveregeling vallen, rijden zij geen auto meer omdat ze ervan overtuigd zijn snel tegen de lamp te lopen.

193

Uit de gegevens van de RDW blijkt dat van de ruim 700 personen voor wie het rijbewijs van rechtswege

ongeldig is geworden, ruim 40 personen inmiddels weer beschikken over een rijbewijs. De overige personen
hebben het rijexamen dus nog niet (of niet met goed gevolg) afgelegd. Op basis van deze bevindingen kan
worden geconcludeerd dat een selectie-effect aannemelijk is en op dit moment nog voor ruim 650 mensen
aan de orde is. Het is echter niet mogelijk om op basis van dit onderzoek te zeggen hoe groot de bijdrage van
deze personen is aan de verbetering van de verkeersveiligheid.
4.3.4

194

Correctieve werking

De belangrijkste voorwaarde voor een correctieve

werking is dat in de uitvoering van de recidiveregeling

De noodzakelijke voorwaarden voor een

aandacht wordt besteed aan het bijbrengen van inzicht

correctie-effect zijn:

in de mogelijke gevolgen van het rijden onder invloed.

a.

In de uitvoering van de

Op basis van het interview met SWOV-experts zou

recidiveregeling wordt aandacht

bovendien sprake moeten zijn van ‘maatwerk’ (niet

besteed aan het bijbrengen van

iedere bestuurder is hetzelfde) en van langduriger

inzicht in de mogelijke gevolgen van
het rijden onder invloed;

begeleiding richting gedragsverandering om een
substantieel effect van de correctieve werking te

b.

Bestuurders zijn bereid en in staat

verkrijgen. Op basis van dit onderzoek kan worden

om dergelijke inzichten te

geconcludeerd dat van een dergelijke correctieve

internaliseren.

werking geen sprake is. De enige momenten waarop de
bestuurder mogelijk wordt geconfronteerd met inzichten
in de effecten van zijn gedrag zijn als de verbalisant daaraan aandacht besteedt, de officier van justitie dit
element benoemt in zijn requisitoir of als het tijdens een CBR-cursus onderwerp is van gesprek. De eerste
twee kunnen niet worden aangemerkt als correctie omdat ze te kortstondig van aard zijn. Geen van deze drie
momenten is een exclusief gevolg van de recidiveregeling.

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 55 van 82

195

Bij het opnieuw verkrijgen van het rijbewijs wordt zowel de rijgeschiktheid als de rijvaardigheid getoetst.

Daarbij is echter geen aandacht voor educatie of correctie.

4.4
196

De recidiveregeling in relatie tot andere regelingen
In deze paragraaf staan we stil bij hoe de effecten van de recidiveregeling zich verhouden tot de effecten

van de andere maatregelen die er zijn. In paragraaf 4.4.1 richten we ons op de effecten van de overige
maatregelen in relatie tot de recidiveregeling. In paragraaf 4.4.2 richten we ons specifiek op de samenloop
van de recidiveregeling en de overige maatregelen.
4.4.1

197

De recidiveregeling in verhouding tot de andere maatregelen

Wij hebben uitvoerig getoetst of de recidiveregeling theoretisch en in de praktijk werkzame elementen

bevat. Om een volledig beeld te schetsen van de effectiviteit van de andere maatregelen, zouden we dat ook
voor deze maatregelen moeten doen. Dat zou een onderzoek op zich zijn en reikt daarom te ver voor deze
evaluatie. We beperken ons daarom tot het beredeneren van de mate waarin een maatregel effect zou
kunnen sorteren via het benoemde werkzame mechanisme. We baseren ons daarbij op de informatie die we
bij het opstellen van theoretisch kader hebben verkregen en de input vanuit de verschillende interviews die we
hebben gehouden.
Eerder sprake van preventieve werking bij strafrechtelijke sancties

198

Over het algemeen lijkt bij de strafrechtelijke sancties meer sprake van een preventieve werking dan bij

de bestuursrechtelijke maatregelen vanwege de bredere bekendheid van strafrechtelijke sancties. Het lijkt
onder bestuurders namelijk algemeen bekend dat men de kans loopt om strafrechtelijk te worden vervolgd
voor het rijden onder invloed en zodoende een boete of een rij-ontzegging opgelegd te krijgen. Of
strafrechtelijke sancties werkelijk effectief zijn via het mechanisme van algemene preventie, is echter maar
zeer de vraag. Bestuurders blijken zich namelijk niet zondermeer te laten leiden door de dreiging van straf op
het moment dat zij voor de keuze staan om al dan niet met alcohol achter het stuur te stappen. Daarbij lijkt er
niet zozeer van de specifieke sanctie zelf dreiging uit te gaan, maar meer van de kans om betrapt te worden.
De pakkans heeft daarbij een grotere impact dan de type of de zwaarte van de sanctie.

199

De bestuursrechtelijke maatregelen lijken, gezien de minder brede bekendheid, een veel beperktere

preventieve werking te hebben. Het doel van bestuursrechtelijke maatregelen is evenwel ook niet mensen af
te schrikken, het doel is om te zorgen dat vergunninghouders (bestuurders met een rijbewijs) hun vergunning
correct gebruiken. Mogelijk vormt het alcoholslot een uitzondering. Gezien de recente publiciteit rondom het
alcoholslot is dit bij een groter publiek bekend en is het aannemelijk dat een grotere preventieve werking
ervan uitgaat dan van de overige bestuursrechtelijke maatregelen.

200

De experts zijn het erover eens dat de recidiveregeling de minste preventieve werking heeft; de regeling

is niet of nauwelijks bekend.

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 56 van 82

Speciale preventieve in z’n algemeenheid beperkt

201

Op zich kan worden gesteld dat zowel in het strafrecht als bij de bestuursrechtelijke maatregelen enige
63

speciale preventieve werking zit, afhankelijk van de doelgroep . Bij het strafrecht geldt immers een algemene
recidiveregeling die zegt dat als je een tweede keer voor een gelijksoortig delict wordt veroordeeld, daarvan
een hogere straf kan worden gegeven. Dit principe is bekend en mogelijk zelfs bekender dan de
recidiveregeling zelf. Ook in het bestuursrecht geldt dat bij een tweede overtreding mogelijk een zwaardere
maatregel zal worden opgelegd, al is dat mogelijk minder breed bekend.
Selectiewerking bij ASP het sterkst

202

Slechts een deel van de maatregelen heeft een selectiewerking. Het betreft de OBM, het ASP en het

onderzoek64. Mogelijk hebben ook de LEMA en EMA een selectiewerking, indien de maatregel niet succesvol
wordt afgerond, wordt het rijbewijs namelijk ook enkele jaren ongeldig verklaard. Over het algemeen worden
de LEMA en EMA echter succesvol afgerond en dan is geen sprake van een selectiewerking.

203

Zowel uit het theoretisch kader als uit de interviews met de experts blijkt dat het ASP de sterkste

selectiewerking heeft65. Bestuurders kunnen namelijk alleen onder gecontroleerde omstandigheden in hun
eigen auto blijven rijden, waardoor grotendeels is uitgesloten dat zij onder invloed zullen deelnemen aan het
verkeer. Bij de OBM, het geschiktheidsonderzoek (als de geschiktheid negatief wordt beoordeeld) en de
recidiveregeling, mogen bestuurders in het geheel niet meer rijden. Omdat een deel van de bestuurders toch
een auto nodig heeft (of denkt nodig te hebben) en er geen beperking (zoals het ASP) in de auto is
ingebouwd, kunnen zij makkelijker deelnemen aan het verkeer en mogelijk zelfs onder invloed gaan rijden.
Daarom zijn deze maatregelen minder effectief dan het ASP.
Correctiewerking bij bestuursrechtelijke maatregelen het sterkst aanwezig

204

Een correctiewerking is tot slot het meest bij de bestuursrechtelijke maatregelen aanwezig. Zowel de

LEMA, EMA als de ASP kennen allemaal een educatief karakter, ook al worden deze maatregelen niet
allemaal ‘langdurig’ uitgevoerd en is slechts beperkt sprake van ‘maatwerk’; de cursus wordt in een groep
gegeven. Bij het ASP is het correctie-effect mogelijk het grootst, omdat het leereffect langdurig wordt
ondersteund door het alcoholslot zelf. Bij de overige maatregelen is niet of nauwelijks sprake van een
educatief karakter.

63

Voor een jonge automobilist die een fout heeft gemaakt, zal van een sanctie meer dreiging uitgaan dan voor een zware

drinker.
64

Het onderzoek heeft uiteraard alleen een selectieve werking indien de bestuurder rijongeschikt wordt verklaard. Volgens

de evaluatie van het ASP (Ministerie van IenM, 2014) is in de periode van 1 december 2011 tot en met 31 juli 2014 71%
ongeschikt bevonden om weer te rijden. Dit percentage zal bij een eerste onderzoek naar verwachting nog hoger liggen.
65

Vanzelfsprekend gaat er van de vrijheidsstraf de grootste selectieve werking uit. Aangezien deze straf zelden wordt

toegekend hebben we deze buiten beschouwing gelaten.

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 57 van 82

De recidiveregeling in het geheel

205

Het is niet mogelijk op basis van de hiervoor genoemde informatie een ranglijst van straffen en

maatregelen te maken naar effectiviteit. Wel zijn geïnterviewde experts het erover eens dat het ASP
waarschijnlijk de meest effectieve maatregel is die kan worden opgelegd. De recidiveregeling kent de minste
werkzame mechanismes. De voornaamste werking betreft de selectiewerking, waarbij het maar de vraag is in
hoeverre de potentiële doelgroep daadwerkelijk niet zal rijden.
4.4.2

206

Samenloop van de recidiveregeling met andere sancties

Doordat de strafrechtelijke en bestuursrechtelijke systemen grotendeels los van elkaar worden

uitgevoerd, kan een samenloop ontstaan. Als een bestuurder aangehouden wordt met een alcoholgehalte van
meer dan 0,5 promille, zal zowel een strafrechtelijk als bestuursrechtelijk traject worden opgestart. Zodoende
kan een bestuurder voor één feit zowel een bestuursrechtelijke maatregel als een strafrechtelijke sanctie
opgelegd krijgen. ‘Als kers op de taart’ - zoals een van de respondenten het verwoordde - kan naar aanleiding
van datzelfde feit (indien het de tweede veroordeling betreft) de recidiveregeling in werking treden. Behalve
dat er veel maatregelen en straffen naast elkaar worden opgelegd, blijkt het in werking treden van de
recidiveregeling soms te interfereren met de reeds opgelegde maatregelen of straffen. Dit beschouwen wij als
ongewenst neveneffect.

207

a.

Samenloop kan ontstaan door diverse redenen:
Ten eerste sluiten zelfs optimaal functionerende straf- en bestuursrechtelijke systemen samenloop niet
uit. Hoewel het ASP bijvoorbeeld meestal wordt opgelegd aan first offenders kan het CBR iemand als
first offender zien terwijl deze persoon in het strafrecht een recidivist is. Niet voor alle delicten geldt
namelijk de mededelingsplicht; deze komen dus niet alle bij het CBR terecht;

b.

Daarnaast blijken de delicten waarvoor een meldingsplicht bestaat lang niet altijd bij het CBR terecht te
komen. In de evaluatie van het alcoholslotprogramma blijkt dat het CBR uitgaat dat 70% van de
mededelingswaardige zaken waarvoor een ASP wordt opgelegd, door wordt gestuurd door de politie.
Dit wordt bevestigd door het CBR.

Maatregel
EMA
ASP
Onderzoek

Aantal zaken met overlap
24
139
62

Tabel 5. Overzicht van het aantal zaken waarbij sprake is van een overlap tussen de recidiveregeling en een opgelegde
maatregel van het CBR.

208

We richten ons in deze evaluatie specifiek op de samenloop tussen de recidiveregeling en de andere

maatregelen. Zie tabel 5 voor een overzicht van de samenloop tussen de recidiveregeling en de overige
maatregelen. De samenloop tussen de andere maatregelen onderling laten we buiten beschouwing. Voor een
uitgebreide beschouwing daarop verwijzen we naar Hartman, Peters en Ruys (2010).

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 58 van 82

Samenloop tussen de recidiveregeling en het alcoholslotprogramma

209

Een samenloop ontstond voorheen (toen het ASP nog kon worden opgelegd) als bestuurders voor het

tweede feit een ASP kregen opgelegd en de recidiveregeling bij het onherroepelijk worden van het vonnis in
werking trad. Er is 139 maal sprake van een samenloop met het opgelegde ASP; of dit reeds gestarte ASP’s
betreft, is op basis van de aan ons verstrekte gegevens niet vast te stellen.66 Dat lijkt volgens de evaluatie van
het ASP (Ministerie van IenM, 2014) in ieder geval vijf maal te zijn gebeurd.

210

Ondanks dat in de informatievoorziening rondom het ASP voor de samenloop met recidiveregeling wordt

gewaarschuwd, heeft de praktijk uitgewezen (zie onder andere de klacht bij de Nationale Ombudsman67) dat
de bestuurder het alcoholslot in sommige gevallen al heeft laten inbouwen op het moment dat hij van het OM
het bericht ontvangt dat zijn rijbewijs van rechtswege is vervallen. Het alcoholslot dient in dat geval
uitgebouwd te worden. Zodra de bestuurder (na het verstrijken van de OBM-termijn) zijn rijbewijs opnieuw
heeft gehaald, dient het alcoholslot voor de duur van twee jaar wederom te worden ingebouwd.

211

Enerzijds betekent dit dat twee tegengestelde maatregelen worden opgelegd: rijden onder begeleiding

met een ASP en niet rijden in verband met de recidiveregeling. Het is goed mogelijk dat het als effectiever
bestempelde ASP dan wordt gestopt. Daarnaast is sprake van onnodige werklast en kosten. Deze werkwijze
levert dubbel werk op voor het CBR en de bestuurder wordt geconfronteerd met dubbele kosten.
De recidiveregeling en het psychiatrisch onderzoek

212

Bestuurders kunnen in sommige gevallen van het CBR een onderzoek naar de rijgeschiktheid opgelegd

krijgen. Als de recidiveregeling in het kader van ditzelfde feit in werking treedt, kan het zijn dat de bestuurder
een psychiatrisch onderzoek moet ondergaan in het kader van zowel de bestuursrechtelijk maatregel als de
recidiveregeling. Er lijkt bij 62 bestuurders sprake te zijn van een overlap tussen de recidiveregeling en het
onderzoek. Over het algemeen combineert het CBR dan beide onderzoeken, zodat iemand niet tweemaal
hetzelfde onderzoek hoeft te ondergaan. Hoewel dat de samenloop oplost, lijkt dan de meerwaarde van de
recidiveregeling zeer beperkt. Feitelijk betekent de recidiveregeling dat de betreffende persoon nogmaals zijn
rijvaardigheid moet aantonen; iets dat na een geschiktheidsonderzoek niet aan de orde is. Enkele
respondenten vragen zich af wat de meerwaarde daarvan is; het is de vraag of de rijvaardigheid van de
betreffende persoon ter discussie staat.

213

Uit de interviews met bestuurders blijkt dat de resultaten van het onderzoek positief kunnen zijn, maar dat

de bestuurder toch rijongeschikt wordt verklaard omdat nog geen jaar verstreken is na de laatste
alcoholovertreding. Bestuurders geven aan dat zij het vreemd vinden dat zij worden geacht om deel te nemen

66

Dit betreft de overlap met de opgelegde maatregel. Of de betreffende persoon heeft gekozen om de maatregel ook

daadwerkelijk uit te voeren of heeft gekozen om een aantal jaar geen voertuig waar een rijbewijs voor nodig is te besturen
behalve een bromfiets of brommobiel is niet bekend. Daarvoor is dossieronderzoek noodzakelijk; dit paste niet meer binnen
de reikwijdte van dit onderzoek.
67

Zie Alcohol in het verkeer: dat doe je geen tweede keer, Nationale Ombudsman, 13 november 2014

Rapportnummer: 2014/167.

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 59 van 82

aan een onderzoek en daarvoor moeten betalen, terwijl op voorhand al bekend is dat zij rijongeschikt zullen
worden verklaard.
De recidiveregeling en een OBM

214

Tot slot is ook sprake van een samenloop tussen de recidiveregeling en een OBM. Bij een tweede feit legt

de rechter in de regel een onvoorwaardelijk ontzegging van de rijbevoegdheid (OBM) op van enkele
maanden. Als ook de recidiveregeling naar aanleiding van dat feit in werking treedt, ontstaat de situatie dat de
bestuurder zijn rijbewijs van rechtswege kwijt is en tegelijkertijd niet mag rijden vanwege de OBM. In de
praktijk laat het OM de OBM ‘voorgaan’, in de zin dat bestuurder eerst de OBM moet afronden en dat daarna
pas de recidiveregeling in werking treedt. Zo wordt voorkomen dat deze direct zou kunnen gaan lessen of
afrijden; dat mag namelijk niet met een OBM.

215

Uit de interviews met bestuurders blijkt dat deze niet altijd direct na hun tweede veroordeling worden

geïnformeerd door het OM over het feit dat hun rijbewijs na afloop van de OBM van rechtswege ongeldig zal
worden. Meerdere bestuurders geven aan dat pas te horen op het moment dat de OBM feitelijk is afgelopen,
dit ondanks het beleid om dit direct na het onherroepelijk worden van het tweede vonnis te melden.
4.4.3

216

Samenloop in de beleving van bestuurders

In de praktijk leveren alle vormen van samenloop ten eerste verbazing en boosheid op bij bestuurders. Zij

hebben de indruk dat zij ‘hun straf hebben gehad’ na de strafrechtelijke sanctie en de bestuursrechtelijke
maatregel van het CBR. Op het moment dat zij klaar denken te zijn, steekt ineens de recidiveregeling de kop
op. Ten tweede levert het soms - zoals een van onze respondenten overkwam - de situatie op dat het rijbewijs
aan de bestuurder wordt teruggegeven en dat de bestuurder korte tijd later wordt verzocht zijn rijbewijs in te
leveren naar aanleiding van de recidiveregeling.

217

Over het algemeen blijkt uit gesprekken met trainers van Trafieq en het CBR dat de bestuurders veel

informatie krijgen toegestuurd van verschillende instanties over de verschillende gevolgen van hun
overtreding. Het is zeer de vraag of deze informatie landt. Een aantal bestuurders geeft dan ook aan dat het
voor hen lastig was om te begrijpen wat van hen werd verwacht of wat ze hadden kunnen verwachten en
ervaren dat als frustrerend. Enkele respondenten geven aan dat deze frustratie zelfs kan leiden tot het niet
accepteren van de straf(fen). Zoals in het theoretisch kader ook staat beschreven, draagt een acceptatie van
een straf of maatregel bij een effectieve werking daarvan.
4.5

218

Tussenconclusies
Op basis van de plausibiliteitstoets op de beleidsreconstructie (zie paragraaf 3.6) was de verwachting dat

de recidiveregeling werkzaam zou kunnen zijn via specifieke preventie, selectie en correctie. Op basis van de
empirische bevindingen moeten we echter concluderen dat de recidiveregeling alleen bijdraagt aan het
verbeteren van verkeersveiligheid via het mechanisme van selectie.
a.

In de praktijk blijkt - conform verwachting - geen algemeen preventieve werking van de recidiveregeling
uit te gaan. De belangrijkste reden daarvoor is dat de regeling bij bestuurders onbekend is;

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 60 van 82

b.

Het verwachte effect van specifieke preventie blijkt in de praktijk nauwelijks op te treden, omdat
bestuurders niet (of zelden) ervan op de hoogte worden gesteld dat zij ‘op scherp’ staan voor de
recidiveregeling. De dreiging van de recidiveregeling speelt bij hen dus geen rol bij eventuele
gedragsaanpassing;

c.

Het verwachte effect van selectieve werking blijkt in de praktijk ook feitelijk plaats te vinden: ruim 650
bestuurders die onder de recidiveregeling vallen, nemen voor een deel helemaal niet meer deel aan het
verkeer, omdat ze willen voorkomen dat zij nogmaals zullen worden bestraft. Een ander deel van de
bestuurders rijdt naar alle waarschijnlijkheid door zonder rijbewijs, maar past zijn rijgedrag aan bijvoorbeeld door kortere stukken te rijden of voorzichtiger te rijden. Op basis van dit onderzoek is het
eveneens aannemelijk om te veronderstellen dat een deel van de doelgroep ongeacht de
recidiveregeling gewoon doorrijdt. Desondanks is een positief effect te verwachten op
verkeersveiligheid via de selectieve werking. Verder valt ten aanzien van de selectieve werking nog op
te merken dat niet alle zaken waarbij sprake is van de recidiveregeling, deze ook daadwerkelijk wordt
toegepast. Bij tussen de 220 en 350 personen lijkt de regeling ten onrechte niet te worden
toegepast;

d.

Een correctieve werking sloten wij bij voorbaat niet uit. In de praktijk blijken geen van de betrokken
instellingen op zodanige wijze aandacht te besteden aan correctie dat dit zou kunnen bijdragen aan
positieve gedragsaanpassing. Van een correctieve werking van de recidiveregeling is in de praktijk dan
ook geen sprake.

219

De recidiveregeling dan wel een losstaande maatregel kan wel samenlopen met andere bestuurs- en

strafrechtelijke maatregelen; er kan samenloop zijn met het ASP, het onderzoek naar de rijgeschiktheid en de
OBM. Doordat de regeling veelal in een later stadium kenbaar wordt gemaakt en communicatie voor de
bestuurder niet helder is, kan de samenloop zelfs negatieve gevolgen hebben. Het kan leiden tot een minder
effectieve uitvoering van andere maatregelen: zo kan het ASP worden gestopt en is de meerwaarde van de
recidiveregeling ten opzichte van het onderzoek naar de rijvaardigheid beperkt.

4. Uitvoeringspraktijk recidiveregeling

Pagina 61 van 82

5.
220

Impactanalyse
In dit hoofdstuk gaan we in de op de mogelijke gevolgen van het verlagen van de limiet waarbij, bij de

tweede overtreding, de recidiveregeling van toepassing wordt. In een debat over de uitbreiding van de
recidiveregeling met drugs in het verkeer (2.2.3) heeft Kamerlid Visser het voorstel gedaan de limiet te
verlagen van 1,3 naar 0,8 promille.

221

Zoals in het inleidende hoofdstuk al is aangegeven, is het door de onzekerheid rondom de positie van het

ASP niet mogelijk om een goede kwantitatieve inschatting te maken van de gevolgen van het aanpassen van
de grenswaarde voor de verkeersveiligheid. Zoals we in het voorgaande hoofdstuk hebben gelezen, is
namelijk sprake van een zekere samenloop tussen de recidiveregeling en het ASP en de andere maatregelen
en sancties. De kans op samenloop is afhankelijk van de nieuwe invulling van het ASP en eventuele andere
maatregelen. We beperken ons daarom grotendeels tot een kwalitatieve inschatting. Deze hebben we
getoetst bij enkele experts uit het veld. We laten in de eerste paragraaf wel zien hoeveel personen in
aanmerking zouden komen voor de recidiveregeling als de grens wordt aangepast.

5.1
222

Kwantitatieve inschatting gevolgen
In het voorgaande hoofdstuk hebben we aangegeven dat tot eind 2014 volgens de RDW ruim 700

mensen onder de recidiveregeling vallen. Op basis van de gegevens van het OM schatten we in dat ruim
1.000 personen in aanmerking komen voor de recidiveregeling. Op basis van een bestandsanalyse van de
OM-gegevens kunnen we ook een inschatting maken van wat de uitbreiding van regeling betekent voor het
potentieel aantal deelnemers.

223

We schatten in dat het potentieel aantal bestuurders dat onder de recidiveregeling valt met ruim 700

personen zou toenemen. Bij optimale uitvoering zouden tot eind 2014 ruim 1.700 personen te maken hebben
gehad met de recidiveregeling.

5.2
224

Kwalitatieve beschrijving van de gevolgen
Bij het beschrijven van de impact van het verlagen van de limiet (van 1,3 naar 0,8 promille), gaan we uit

van twee mogelijkheden met betrekking tot het ASP. We gaan daarbij verder niet in op de specifieke invulling
van het ASP in de betreffende variant. Daarover is nog onvoldoende bekend. We houden rekening met de
volgende mogelijkheden:
a.

Het ASP blijft in het bestuursrecht;

b.

Het ASP gaat naar het strafrecht.

5.2.1

225

Gevolgen als het ASP in het bestuursrecht blijft

Als het ASP in het bestuursrecht blijft, is de verandering ten opzichte van de huidige situatie het kleinst.

Wat wel gebeurt, is dat de overlap met zowel de bestuursrechtelijke als strafrechtelijke gevolgen verder zal
toenemen aangezien het aantal bestuurders dat onder de recidiveregeling valt, toeneemt met honderden
personen.

5. Impactanalyse

Pagina 62 van 82

226

In het bestuursrecht kan extra samenloop van de recidiveregeling optreden met alle maatregelen, al is de
68

verwachting dat dat vaker met een EMA of ASP dan met de andere maatregelen zal zijn. Als beide

zaken bij

het CBR bekend zijn, zullen zaken van recidivisten met promillages tussen de 0,8 en 1,3 voornamelijk in
aanmerking komen voor EMA of ASP. De keuze voor één van deze maatregelen is afhankelijk van het
promillage van de eerste zaak.

227

Voor recidivisten waar het CBR slechts op de hoogte is van de zaak die aanleiding is voor het toepassen

van de recidiveregeling (en de andere zaak al dan niet terecht niet door de politie is doorgegeven), zal vaker
overlap optreden met de LEMA en de EMA. Dit zijn namelijk de maatregelen die in principe worden opgelegd
bij een eerste overtreding met een promillage tussen de 0,8 en 1,3.

228

Als het delict helemaal niet bekend was bij het CBR, moet het CBR alsnog een onderzoek uitvoeren. Dan

zal over het algemeen geen sprake zijn van samenloop.

Achtergrond groep

Extra samenloop met

Gevolg

Beide zaken bij CBR bekend

EMA of ASP

ASP moet (tijdelijk) worden
stopgezet. Na EMA volgt alsnog
periode zonder rijbewijs.

Een zaak bij CBR bekend

LEMA of EMA

Na LEMA/EMA volgt alsnog
periode zonder rijbewijs

Geen zaak bij CBR bekend

Geen samenloop

N.v.t.

Tabel 6. Overzicht van de meest waarschijnlijke extra samenloop met het bestuursrecht als het ASP in het bestuursrecht
blijft.

229

Voor de extra samenloop tussen de recidiveregeling en het ASP geldt dat het ASP-traject moet worden

stopgezet, het rijbewijs opnieuw moet worden behaald en het ASP-traject opnieuw moet worden gestart.
Hierbij geldt dat, net als in de oude situatie, de feitelijke meerwaarde van de recidiveregeling beperkt is en
deze eigenlijk alleen verstorend werkt voor de toepassing van het ASP.

230

De samenloop met een LEMA of EMA is afhankelijk van de wijze waarop het CBR deze zaken

beoordeelt. Het CBR kan ervoor kiezen dat bestuurders in principe na het succesvol afronden van deze
maatregel alleen hun rijvaardigheid hoeven aan te tonen om hun rijbewijs te kunnen verkrijgen. Het CBR kan
ook ervoor kiezen om zowel een rijgeschiktheids- als rijvaardigheidsonderzoek te laten uitvoeren. In het eerste
geval is de toegevoegde waarde van de recidiveregeling feitelijk beperkt tot het aantonen van de
rijvaardigheid; de succesvol afgeronde LEMA/EMA geeft immers al blijk van de rijgeschiktheid. In het tweede
geval werken de recidiveregeling en LEMA/EMA tegengesteld. De recidiveregeling zorgt dat er niet mag
worden gereden, terwijl de effectiviteit van de LEMA/EMA deels zit in het in de praktijk brengen van het
geleerde. Dat kan niet als het rijbewijs van rechtswege ongeldig is geworden.

231

De samenloop met het strafrecht zal ook toenemen. Vaker dan voorheen zullen bestuurders naast een

boete, taakstraf of OBM hun rijbewijs van rechtswege moeten inleveren, omdat de grens voor het in werking
68

Hiermee worden de twee zaken bedoeld die aanleiding geven voor het in werking treden van de recidiveregeling.

5. Impactanalyse

Pagina 63 van 82

treden van de recidiveregeling naar beneden wordt bijgesteld. Dit is niet per se problematisch, al geven
respondenten wel aan dat het verwarrend is dat eerst vanwege een OBM niet mag worden gereden en dat als
deze dan afloopt, de ongeldigheid van rechtswege volgt.
5.2.2

232

Gevolgen als het ASP naar het strafrecht gaat

Als het ASP naar het strafrecht gaat, blijft de samenloop met het bestuursrecht grotendeels hetzelfde.

Uiteraard kan er in het bestuursrecht dan geen samenloop meer zijn met het ASP, want dat wordt niet meer
opgelegd. Daardoor zal de samenloop met de LEMA/EMA echter wel groter worden. De gevolgen zijn, net is
in de vorige paragraaf staat beschreven, afhankelijk van hoe het CBR omgaat met het opleggen van
bestuursrechtelijke maatregelen aan deze bestuurders.

233

Als, uitgaande van de uitgangspunten in de recente Kamerbrief over de (tijdelijke) invulling van de

bestuursrechtelijke maatregelen, er bij recidive altijd een onderzoek naar de rijgeschiktheid zal worden
opgelegd, zal daarmee ook een grotere samenloop komen. Ook hierbij geldt de vraag wat dan de
toegevoegde waarde van de recidiveregeling nog is aangezien een groot deel van de procedures overlap
vertoont.
Achtergrond groep

Extra samenloop met

Gevolg

Beide zaken bij CBR bekend

Onderzoek

Meerwaarde recidiveregeling
beperkt

Een zaak bij CBR bekend

LEMA of EMA

Na LEMA/EMA volgt alsnog
periode zonder rijbewijs.

Geen zaak bij CBR bekend

Geen samenloop

Niet van toepassing

Tabel 7. Overzicht van de meest waarschijnlijke extra samenloop met het bestuursrecht als het ASP naar het strafrecht
gaat.

234

De samenloop in het strafrecht verandert door de overheveling van het ASP naar het strafrecht. Hoewel

het ASP in principe bedoeld is voor first offenders, is het zeker niet uitgesloten dat een rechter het ASP ook
oplegt aan recidivisten. Dan ontstaat de paradoxale situatie dat recidivisten zowel een ASP krijgen opgelegd
als het van rechtswege ongeldig worden van hun rijbewijs. Enkele respondenten die we in het kader van dit
onderzoek hebben gesproken, betwijfelen of er in dergelijke gevallen een ASP zal worden opgelegd. Daarmee
zou het gevolg van de uitbreiding van de recidiveregeling zijn dat deze gedeeltelijk ten koste zal gaan van het
aantal opleggingen van het ASP. Zoals in het vorige hoofdstuk is aangegeven, lijkt het ASP meer werkzame
elementen te bevatten dan de recidiveregeling. Ook hierbij is dus de vraag of het wenselijk is om de
recidiveregeling uit te breiden.

5.3
235

Tussenconclusie
Door het uitbreiden van de recidiveregeling - door middel van het hanteren van een lagere

promillagegrens bij de tweede overtreding - verliest een groter deel van de recidivisten van rechtswege hun
rijbewijs. Zij zullen deels niet meer rijden of voorzichtiger rijden, dat heeft naar verwachting een positief effect
op de verkeersveiligheid. Het uitbreiden van de recidiveregeling levert zowel in het scenario dat het ASP in het

5. Impactanalyse

Pagina 64 van 82

bestuursrecht blijft, als dat het naar het strafrecht gaat, wel een grotere samenloop op met de andere
maatregelen in het straf- en bestuursrecht. Deze samenloop gaat enerzijds ten koste van effectiviteit van
maatregelen zoals de LEMA, EMA en ASP. Het ASP zal in het scenario waarbij het naar het strafrecht gaat
naar verwachting zelfs minder worden opgelegd. Aangezien het ASP als een effectiever middel wordt gezien,
zou de verlaging dus ook een negatief effect kunnen hebben op de verkeersveiligheid. Anderzijds zal er ook
meer samenloop zijn met het onderzoek naar de rijgeschiktheid. Op dat punt is het de vraag wat de
toegevoegde waarde is van de recidiveregeling. Vooralsnog lijkt deze zich dan te beperken tot het aanvullend
moeten aantonen van de rijvaardigheid; het is de vraag wat dat toevoegt aan de verkeersveiligheid.

5. Impactanalyse

Pagina 65 van 82

6.
236

Beschouwing en discussie
In dit laatste hoofdstuk kijken we beschouwend terug op de uitkomsten van de evaluatie. De evaluatie

bestaat uit 3 onderdelen: een procesevaluatie, een evaluatie van de doelbereiking (inclusief beleidstheorie) en
een ex ante impactanalyse. Na een korte inleiding behandelen we deze delen stuk voor stuk. We sluiten dit
hoofdstuk af met enkele discussiepunten.

6.1
237

Beschouwing
Op 1 juni 2011 is de zogenaamde recidiveregeling in werking getreden. De regeling houdt kortweg in dat

het rijbewijs van rechtswege ongeldig wordt indien de betrokkene binnen vijf jaar tweemaal onherroepelijk
wordt veroordeeld, dan wel een strafbeschikking krijgt opgelegd, voor het rijden onder invloed, waarbij de
tweede maal een alcoholgehalte van boven de 1,3 promille is gemeten. Inmiddels is door deze regeling bij
ruim 700 bestuurders het rijbewijs van rechtswege ongeldig geworden, waarvan ruim 40 hun rijbewijs opnieuw
hebben gehaald.

238

Er is afgesproken deze wetswijziging na enkele jaren te evalueren. De afgelopen maanden heeft

Significant dat, samen met MuConsult, gedaan.
6.1.1

Het proces wordt op hoofdlijn uitgevoerd zoals bedoeld, maar bij een deel van de doelgroep loopt de
uitvoering niet goed

239

Bij de invoering van de recidiveregeling is een werkproces opgezet waarbij het OM, de RDW en het CBR

de grootste rollen vervullen. Door de betrokkenheid van diverse organisaties in het straf- en bestuursrecht is
het een complex proces. Het OM houdt bij of iemand een puntwaardig delict pleegt en zorgt dat bij een
tweede delict waarbij sprake is van een promillage van boven de 1,3, het rijbewijs van rechtswege ongeldig
wordt. Het ongeldig worden verwerkt het OM in het rijbewijsregister en stuurt een brief naar de betrokkene om
melding te maken van het van rechtswege ongeldig worden van het rijbewijs. De RDW is verantwoordelijk
voor het beheer van het rijbewijsregister. De dienst geeft wekelijks eventuele wijzigingen door aan het CBR.
Het CBR registreert deze status zodat de betreffende bestuurder bij een eventuele nieuwe aanvraag van een
rijbewijs zowel zijn rijgeschiktheid als rijvaardigheid moet aantonen.

240

Het proces wordt grotendeels uitgevoerd zoals beoogd, maar de uitvoering loopt bij een deel van de

doelgroep niet goed:
a.

Het belangrijkste knelpunt is dat niet van elke bestuurder die in aanmerking komt voor de
recidiveregeling het rijbewijs van rechtswege ongeldig wordt. Bij tussen de 200 en 350 zaken wordt de
recidiveregeling niet toegepast, meestal wordt het eerste of tweede punt niet goed geregistreerd door
het OM;

b.

Niet alle personen die onder de recidiveregeling vallen, zijn bij het CBR bekend. Hierdoor heeft het CBR
niet alle relevante informatie over het delict; die informatie is vaak wenselijk bij het beoordelen van een
eventuele aanvraag van een rijbewijs;

6. Beschouwing en discussie

Pagina 66 van 82

c.

De recidiveregeling komt nauwelijks aan de orde tijdens het strafrechtelijke traject. Er wordt geen
waarschuwingsbrief verstuurd na het plegen van het eerste feit en de regeling wordt ter zitting niet of
nauwelijks genoemd;

d.

De melding dat de recidiveregeling van toepassing is, komt voor de bestuurders soms later dan
gewenst;

e.

Niet elke bestuurder die onder de recidiveregeling valt, levert het rijbewijs in. Onduidelijk is of dit bewust
of onbewust gebeurt. Wel is duidelijk dat het rijbewijs, zonder controle in het rijbewijsregister, op het
eerste gezicht voor de politie een geldig document lijkt. Aangezien de politie bij een staandehouding
niet altijd de status van het rijbewijs in het rijbewijsregister controleert, is er een risico dat mensen
zonder consequenties kunnen blijven doorrijden;

f.

Tot slot leidt de samenloop met andere strafrechtelijke sancties en bestuursrechtelijke maatregelen
soms tot problemen. Dat komt verder aan de orde in de volgende paragraaf.

6.1.2

241

De effectiviteit van de recidiveregeling lijkt beperkt

In de wetenschappelijke literatuur zijn er drie werkzame mechanismen van een puntenstelsel te

onderkennen:
a.

Preventie: dit gaat uit van de afschrikkende werking die de sanctie heeft voor iedere bestuurder die de
sanctie kent (en daarvoor gevoelig is). Speciale preventie is een bijzondere vorm daarvan en gaat uit
van de afschrikkende werking van een sanctie die kan worden opgelegd in het geval van recidive;

b.

Selectie: dit vindt plaats doordat bestuurders (tijdelijk) uit het verkeer worden geweerd;

c.

Correctie: bij ‘correctie’ gaat het om het bewerkstelligen van gedragsveranderingen door middel van
directe interactie met de bestuurder waarbij de nadruk ligt op het bijbrengen van vaardigheden en
inzicht.

242

Door beleidsmakers werden effecten van de recidiveregeling verwacht via speciale preventie en selectie.

Op basis van dit onderzoek kan worden geconcludeerd dat:
a.

Er bij de huidige wijze van uitvoering geen sprake is van een algemeen preventieve werking. De
regeling is daarvoor te onbekend en valt weg binnen alle andere mogelijke straffen en maatregelen die
kunnen worden opgelegd;

b.

Er bij de huidige wijze van uitvoering nauwelijks sprake is van een speciale preventieve werking omdat
bestuurders in de regel niet weten dat ze op scherp staan; er wordt geen waarschuwingsbrief gestuurd
bij een eerste punt en ook tijdens het strafproces komt de regeling vaak niet aan de orde. Daarnaast
blijkt dat strafdreiging, ook voor mensen die op scherp staan, meestal niet doorslaggevend is op het
moment dat iemand heeft gedronken en voor de keuze van wel/niet rijden staat;

c.

Er bij de huidige wijze van uitvoering wel sprake is van een selectie-effect voor de ruim 650 bestuurders
waar op dit moment nog sprake is van een ongeldigheid van rechtswege door de recidiveregeling. Een
deel van deze groep zal inderdaad niet meer rijden, ofwel voorzichtiger of zonder alcohol rijden. Een
deel van de groep blijft rijden. Zo is de RDW slechts in het bezit van ongeveer de helft van de
rijbewijzen van de bestuurders die onder regeling vallen en wordt bij staandehouding lang niet altijd
gecontroleerd of het rijbewijs geldig is;

d.

Er bij de huidige wijze van uitvoering geen sprake is van een correctie-effect, omdat betrokken
instellingen hieraan geen aandacht besteden op de manier die nodig zou zijn voor gedragsverandering.

6. Beschouwing en discussie

Pagina 67 van 82

243

De recidiveregeling moet worden gezien als een onderdeel van het straf- en bestuursrechtelijke systeem

voor het voorkomen van rijden onder invloed. Als onderdeel van dat systeem lijkt het een van de minder
effectieve maatregelen van het systeem. Het ASP, dat op dit moment niet mag worden opgelegd, lijkt een
effectiever middel.

244

Als onderdeel van het systeem kent de recidiveregeling bovendien een samenloop met het straf- en

bestuursrecht. Deze samenloop zit ingebakken in het systeem, waardoor zelfs bij een optimale uitvoering
sprake kan zijn van samenloop. De samenloop betekent dat bestuurders, bij een optimale werking van het
systeem, drie keer worden gestraft voor één delict, veelal op verschillende momenten. Doordat het systeem
niet altijd optimaal werkt, is dat overigens niet altijd het geval en kan het ook bij een dubbele (of zelfs enkele)
bestraffing blijven. Drie straffen voor één delict is een ongewenst neveneffect aangezien dit de acceptatie van
de straf(fen) minder maakt, waardoor bestuurders mogelijk eerder geneigd zijn weer te gaan rijden (al dan niet
onder invloed).

245

De samenloop maakt soms dat de recidiveregeling slechts beperkt effectief is. Bij het ASP is sprake van

een dubbel signaal: niet rijden (recidiveregeling) of onder begeleiding rijden (ASP). Er is niet alleen sprake van
tegengestelde signalen, de recidiveregeling heeft in enkele gevallen tot gevolg gehad dat ASP’s moesten
worden gestopt. Daarnaast vertoont de recidiveregeling soms ook samenloop met het onderzoek van het
CBR. In beide gevallen wordt de rijgeschiktheid op een soortgelijke wijze onderzocht. De recidiveregeling
voegt aan het rijgeschiktheidsonderzoek toe dat de bestuurder een rijvaardigheidsonderzoek moet ondergaan.
Dat is na het geschiktheidsonderzoek van het CBR niet nodig. De vraag is of het toevoegen van het
rijvaardigheidsonderzoek, naast het opwerpen van een drempel om het rijbewijs te behalen, meerwaarde
heeft.

246

Al met al lijken de effecten van recidiveregeling op verkeersveiligheid op dit moment klein te zijn. Er is

sprake van een regeling die op punten kan en moet worden verbeterd. De regeling heeft nu een beperkte
effectiviteit en lijkt in enkele gevallen zelfs contraproductief te werken. Zelfs als de recidiveregeling optimaal
wordt uitgevoerd, is het de vraag of de regeling veel meerwaarde heeft ten opzichte van de andere straffen en
maatregelen. Op basis van dit onderzoek blijkt de recidiveregeling wel (gedeeltelijk) effectief voor een kleine
groep recidivisten (met een tweede delict waar sprake is van een hoog promillage) die anders mogelijk al
weer had kunnen beschikken over het rijbewijs. Deze groep wordt door de recidiveregeling (tijdelijk) uit het
verkeer geweerd.
6.1.3

247

Het verlagen van de grenswaarde lijkt beperkte toegevoegde waarde te hebben

Een kwalitatieve verkenning van de gevolgen van het verlagen van de grens waarbij de recidiveregeling

van toepassing wordt bij het tweede delict, levert een dubbel beeld op. Enerzijds zal het uitbreiden van de
regeling voor een verhoging van het potentieel zorgen van 700 recidivisten; nog meer recidivisten zullen dus,
al dan niet tijdelijk, niet over hun rijbewijs mogen beschikken.

248

Anderzijds lijkt de effectiviteit van de regeling bij de huidige wijze van uitvoering beperkt en zorgt het

verlagen van de grenswaarde tot een verdere uitbreiding van de samenloop. Als het ASP in het bestuursrecht
blijft, zal het met name een samenloop met de EMA en het ASP betreffen; in beide gevallen is er sprake van

6. Beschouwing en discussie

Pagina 68 van 82

tegenstelde signalen en mogelijk zelfs van een beperking van de effectiviteit van de regelingen. Als het ASP
naar het strafrecht gaat, ontstaat de onwenselijke situatie dat rechters in geval van recidive waarschijnlijk
geen ASP zullen opleggen omdat, als hun (tweede) vonnis onherroepelijk wordt, ook de recidiveregeling van
rechtswege van toepassing is. Daarnaast zal in het bestuursrecht nog vaker overlap zijn met het onderzoek.
De meerwaarde van de recidiveregeling is dan alleen dat ook de rijvaardigheid moet worden getoetst.

6.2

Discussie

6.2.1

Diverse verbeteringen in het werkproces zijn noodzakelijk om potentiele effectiviteit werkelijk te
benutten

249

De recidiveregeling heeft theoretisch gezien potentie om bij te dragen aan het verbeteren van de

verkeersveiligheid. Om die potentie in de praktijk te effectueren, is het van belang om op diverse plaatsen
verbeteringen in het systeem aan te brengen. Deze verbeteringen reiken verder dan alleen de recidiveregeling
zelf.

250

a.

Ten aanzien van het proces lijkt het goed om diverse verbeteringen door te voeren:
Er moeten afspraken worden gemaakt over de gegevensuitwisseling tussen de verschillende betrokken
partijen:
i.

Alle mededelingswaardige delicten dienen aan het CBR te worden gemeld, zo is het CBR op de
hoogte van de achtergrond van de delicten;

ii.

In aanvulling daarop lijkt het ook zinvol om gegevens tussen het OM en CBR uit te wisselen,
zodat inzicht bestaat in de verschillende opgelegde maatregelen en daarop ook kan worden
geanticipeerd. In het bijzonder zou daarbij ook aandacht moeten zijn voor een toegankelijke
registratie van het eerste punt, waarbij die gegevens ook voor bijvoorbeeld de ZM toegankelijk
moeten zijn;

iii.

Er zou een eenmalige inhaalslag moeten plaatsvinden door integraal de OM en RDW-gegevens
met elkaar te vergelijken. De geconstateerde afwijkingen zouden met behulp van
dossieronderzoek moeten worden onderzocht om te bepalen of iemand ten onrechte niet is
gemeld bij de RDW in het kader van de recidiveregeling.

b.

Bij het eerste punt moet een waarschuwingsbrief worden gestuurd. Dat draagt bij aan de speciale
preventieve werking van de regeling en voorkomt dat bestuurders worden verrast door het inwerking
treden van de recidiveregeling. Overwogen zou kunnen worden om ook bij het vaststellen van de
tweede overtreding voorafgaand aan de zitting een informatiebrief te sturen. Dat maakt de gevolgen
van een eventuele veroordeling helder. Bovendien kan de bestuurder daarmee in staat worden gesteld
om te anticiperen op de recidiveregeling bij het in gang zetten van reeds opgelegde bestuursrechtelijke
maatregelen (en daarmee ongewenste samenloop te voorkomen);

c.

Direct na het onherroepelijk worden van het vonnis moet een brief worden gestuurd met het van
toepassing worden van de recidiveregeling;

d.

Het opsturen van het rijbewijs moet worden gehandhaafd. Als een bestuurder niet over een fysiek
rijbewijs beschikt, is de kans groter dat dit bij staandehouding naar voren komt;

e.

In aanvulling op het voorgaande punt is het wenselijk om bij alle staandehoudingen de geldigheid van
het rijbewijs ook te toetsen in het rijbewijsregister.

6. Beschouwing en discussie

Pagina 69 van 82

251

Naast verbeteringen in het werkproces kunnen ook de werkzame mechanismes beter worden benut:

a.

Door voorlichting over de recidiveregeling, in combinatie met alle andere mogelijke gevolgen van het
rijden onder invloed, kan de preventieve werking worden versterkt;

b.

De speciale preventieve werking kan worden verbeterd door de waarschuwingsbrief te sturen na het
eerste delict, maar ook door aandacht bij de eerste (OM-)zitting van het eerste delict;

c.

De selectiewerking kan worden verbeterd door:
i.

Het niet insturen van het rijbewijs (beter) te handhaven;

ii.

Structureel de geldigheid van het rijbewijs te controleren bij een staandehouding;

iii.

En, zoals in sommige gemeenten lijkt te gebeuren, bijzondere politieaandacht te hebben voor
personen waarvan het rijbewijs van rechtswege ongeldig is. Dit blijkt uit de ervaringen van enkele
bestuurders die we hebben gesproken.

6.2.2

252

Het verkennen van andere mogelijkheden om de recidiveregeling vorm te geven, lijkt wenselijk

Het optimaliseren van de uitvoering van de huidige regeling, maakt de regeling effectiever, maar een deel

van de problemen met betrekking tot de samenloop blijft bestaan. De problematiek van driemaal een gevolg
ondervinden van het rijden onder invloed, is niet op te lossen met de huidige regeling. Daarom zou ook
overwogen kunnen worden om de regeling aan te passen. Drie varianten liggen dan het meest voor de hand:
a.

Ten eerste zou de recidiveregeling kunnen worden voorzien van een hardheidsclausule. Een rechter
zou dan, gezien omstandigheden, onderbouwd af moeten kunnen wijken van de van rechtswege
ongeldigheid. Dit kunnen bijvoorbeeld bijzondere persoonlijke omstandigheden zijn of een onwenselijke
vorm van samenloop;

b.

Een andere variant zou kunnen zijn om, net als bij de huidige beginnersregeling, de recidiveregeling te
laten leiden tot een toetsing bij het CBR. Er is dus niet automatisch sprake van een ongeldigheid van
rechtswege maar pas na toetsing door het CBR. Dit geeft het CBR de mogelijkheid om lopende
bestuursrechtelijke maatregelen mee te wegen en eventueel voorrang te geven bij de beoordeling;

c.

Tot slot zou kunnen worden overwogen om de recidiveregeling als aparte maatregel door de rechter te
laten opleggen. Als een soort OBM waarbij, eventueel na een bepaalde termijn, een nieuw rijbewijs bij
het CBR kan worden aangevraagd. Ook dan kan een rechter met zijn vonnis rekening houden met de
overige straf- en bestuursrechtelijke gevolgen van de betreffende overtreding.

253

Bij alle beschreven varianten zou tevens moeten worden overwogen om een vorm van beroep of bezwaar

mogelijk te maken. Daarbij geldt wel dat een afweging moet worden gemaakt tussen de gevolgen voor de
werklast voor de keten en de verbetering van de rechtspositie van burgers.
6.2.3

254

Juist bij een eventuele uitbreiding van de reikwijdte

Bij een eventuele uitbreiding van de regeling, verdient het aanpassen van de regeling nog sterker de

aanbeveling. Zoals gezegd neemt juist de problematiek van de samenloop toe bij het uitbreiden van de
regeling. Als het ASP in het bestuursrecht blijft, lijken de eerste twee varianten het meest voor de hand
liggend. Mocht het ASP naar het strafrecht gaan, genieten de eerste en derde variant de voorkeur.

6. Beschouwing en discussie

Pagina 70 van 82

A.

Bestudeerde literatuur

Ajzen, I. (1991). Theory of planned behaviour, In Organizational Behavior and Human Decision Processes,
Volume 50, Issue 2, Pages 179-211.
Andersson Elffers Felix. (2010) Naleven en handhaving van het rijverbod.
Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. New York: Freeman.
Beirness, D.J. (2001). Best practices for alcohol interlock programs. Traffic Injury Research Foundation of
Canada TIRF, Ottawa.
Bjerre, B. & Bergman, H. (2004). The Swedish ignition interlock programme; is it possible to forecast which
DWI offenders will succeed in the programme and which will not? In: Proceedings of the 17th International
Conference on Alcohol, Drugs and Traffic Safety T2004, Glasgow.
Blom, M. (2012). Nulmeting recidive ASP, LEMA en EMG: Achtergrondkenmerken en strafrechtelijke recidive
van personen uit de doelgroep van drie verkeersgedrags-maatregelen. Den Haag: WODC. Memorandum
2012-4.
Blom, M. (2013), Recidivemeting LEMA en EMG 2009. Achtergrondkenmerken en strafrechtelijke recidive van
de eerste LEMA en EMG-deelnemers tussentijdse rapportage, WODC.
Blomberg, R.D., Peck, R.C., Moskowitz, H., Burns, M. & Fiorentino, D. (2005). Crash risk of alcohol involved
driving: A case-control study. Dunlap and Associates, Inc., Stamford.
Briscoe, S. (2004). Raising the bar: Can increased statutory penalties deter drink-drivers. In: Accident Analysis
and Prevention, vol. 36, p. 919-929.
Castillo-Manzano, J.I. & Castro-Nuño, M. (2012). Driving licenses based on points systems; Efficient road
safety strategy or latest fashion in global transport policy? A worldwide meta-analysis. In: Transport Policy,
vol. 21, p. 191-201.
Donovan, D.M. (1989). Driving while intoxicated; different roads to and from the problem. Criminal Justice and
Behavior, jrg. 16, n r. 3, pp. 270-298.Goldenbeld, Ch., & Twisk, D.A.M. (2009). Verkeersovertredingen,
veelplegers en verkeersonveiligheid: Kennis uit bestaand onderzoek. Leidschendam: Stichting
Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid. R-2009-7.
Goldenbeld, Ch., Reurings, M.C.B., Norden, Y. van & Stipdonk, H.L. (2011). Relatie tussen
verkeersovertredingen en verkeersongevallen. R-2011-19. SWOV, Leidschendam.
Goldenbeld, Ch., Wijk, van A.Ph. & Mesken, J. (2013). Sancties in het verkeer. R-2013-10. SWOV,
Leidschendam.

A.

Bestudeerde literatuur

Pagina 71 van 82

Greenberg M.D., Morral A.R. & Jain A.K. (2005). Drink-driving and DUI recidivists' attitudes and beliefs: a
longitudinal analysis. J Stud Alcohol;66(5): 640-7.
Hartman, A., J. Peters en E. Ruys (2010). Het stelsel van sancties en maatregelen met betrekking tot de
rijbevoegdheid herijkt. Utrecht: AEF.
Hulst, van der (2009), Verkenningen naar een uitbreiding van de recidiveregeling ernstige verkeersdelicten.
Den Haag: WODC.
Kuiken, M., Barten, M. & Fokkema, J. (2009). Aanpak van notoire Verkeersovertreders; Een verkenning.
Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat, Dienst Verkeer en Scheepvaart DVS, Delft.
Kuppens, J., Van Wijk, A. (2010). Na de rijontzegging. Kenmerken en achtergronden van doorrijders en
mogelijkheden voor een aanpak. Arnhem: Bureau Beke.
Mathijssen, M.P.M. (2005). Drink driving policy and road safety in the Netherlands: a retrospective analysis.
In: Transportation Research Part E, vol. 41, nr. 5, p. 395-408.
Ministerie van Infrastructuur en Milieu (2014), Evaluatie alcoholslotprogramma.
Nägele, R. & Vissers, J. (2000). Gedragseffecten van de EMA; Een evaluatieonderzoek naar de leer- en
gedragseffecten op middellange termijn van de Educatieve Maatregel Alcohol en verkeer. TT 00- 119. Traffic
Test, Veenendaal.
Nationale Ombudsman (2014), Alcohol in het verkeer: dat doe je geen tweede keer. Over hoe het mis kan
gaan als een alcoholslotprogramma wordt opgelegd terwijl er nog een strafrechtprocedure loopt.
Nelen, H. (2006). Evidence maze: het doolhof van het evaluatieonderzoek. Oratie Universiteit Maastricht;
Leeuw, F. (2008). Gedragsmechanismen achter overheidsinterventies en rechtsregels. Oratie Universiteit
Maastricht.
Nichols, J.L.N. en H.L. Ross (1990), The effectiveness of legal sanctions in dealing with drinking drivers.
Alcohol, Drugs and Driving, vol. 6 (2), p. 33-60.
Nochajski, T.H. & Stasiewicz, P.R. (2006). Relapse to driving under the influence (DUI); A Review. In: Clinical
Psychology Review, vol. 26, p. 179 195.
Pawson, R. en N. Tilley (1997), Realistic Evaluation. London: Sage.
Pogarsky. G. & Piquero, A.R. (2003). Can punishment encourage offending? Investigating the 'Resetting'
effect. Journal of Research in Crime and Delinquency, 40:92-117.

A.

Bestudeerde literatuur

Pagina 72 van 82

Ross, H.L. & Gonzales, P. (1988). Effects of license revocation on drunk-driving offenders. In: Accident
Analysis and Prevention, vol. 20, nr. 5, p. 379-391.
Sackers, H.J.B. (2014), Fuzzy law rondom het alcoholslot, Trema 2014, 6, p.188-197.
SWOV (2011a), Factsheet ‘Rijden onder invloed van alcohol’.
SWOV (2011b), Factsheet ‘Alcoholslot’.
SWOV (2012), Factsheet ‘Boosheid, verkeersagressie en riskant rijgedrag’.
Vis, M.A., Goldenbeld, Ch., & Bruggen, B. van (2010). Rijden zonder geldig rijbewijs in Nederland: Schatting
van omvang en verkeersveiligheidseffecten in de periode 2003-2008. Leidschendam: Stichting
Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid. R-2010-13.
Wagenaar, A.C., Maldonado-Molina, M., Erickson, D.J., Ma, L., et al. (2007). General deterrence effects of
U.S. statutory DUI fine and jail penalties: Long-term follow-up in 32 states. In: Accident Analysis and
Prevention, vol. 39, nr. 5, p. 982.

A.

Bestudeerde literatuur

Pagina 73 van 82

B.

Geraadpleegde beleidsstukken

Stukken van de Eerste Kamer
Eerste Kamer, vergaderjaar 2007-2008, 30 324, C.
Eerste Kamer, handelingen EK 2008-2009,174.
Eerste Kamer, vergaderjaar 2009-2010, 31 896, C.
Stukken van de Tweede Kamer
Tweede Kamer, handelingen TK 2006-2007, 1442.
Tweede Kamer, handelingen TK 2007-2008, 3788-1.
Tweede Kamer, vergaderjaar 1999-2000, 26 604, nr. 3.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2000-2001, 26 115 nr. 16.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2000-2001, 26 115 nr. 20.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2001-2002, 26 115, nr. 27.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2003-2004, 28 484, nr. 21.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2005-2006, 30 324, nr. 1.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2005-2006, 30 324, nr. 2.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2005-2006, 30 324, nr. 3.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2005-2006, 30 324, nr. 12.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2005-2006, 30 324, nr. 13.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 29 398, nr. 277.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 33 346, nr. 10.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 33 346, nr. 11.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 29 398, nr. 425.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 29 398, nr. 459.
Overige documentatie
M. Kessler (2008). De recidiveregeling voor ernstige verkeersdelicten, In Ars Aequi AA20080906.

B. Geraadpleegde beleidsstukken

Pagina 74 van 82

C.

Onderzoeksverantwoording

Het bepalen van het aantal recidivisten is gedaan met behulp van verschillende gegevens met betrekking tot
rijden onder invloed. De partijen die hiervoor gegevens hebben geleverd, zijn het OM en het CJIB.
Het OM heeft gegevens aangeleverd van alle overtredingen met betrekking tot rijden onder invloed die zij tot
hun beschikking hebben. Dit betreft overtredingen gepleegd vanaf 1 juni 2011 tot en met 17 april 2015. Van
deze overtredingen zijn meerdere gegevens bekend, zoals de pleegdatum van het feit, de wijze van afdoening
en het promillage ten tijde van de aanhouding. Het CJIB heeft gelijksoortige gegevens aangeleverd (delicten
met lagere promillages gaan rechtstreeks naar het CJIB). De OM-gegevens en CJIB-gegevens zijn aan elkaar
gekoppeld en samengevoegd tot één bestand.
Voordat het aantal recidivisten is bepaald, is het samengevoegde bestand geschoond en bewerkt. Duplicaten
zijn uit het bestand gehaald. Dit betreft zaken waarbij de combinatie van het SKN-nummer en de pleegdatum
niet uniek is. Wanneer een persoon meerdere feiten op één dag heeft gepleegd, tellen deze niet allemaal mee
in het bepalen van recidive. Bij duplicaten tussen de OM-gegevens en CJIB-gegevens zijn de gegevens van
het OM leidend. Alleen de onherroepelijke vonnissen zijn geselecteerd.
Bij het bepalen van recidive is gekeken hoeveel overtredingen een persoon heeft begaan. Deze overtredingen
zijn vervolgens gelabeld als 2e (of 3e of 4e) overtreding. Er is sprake van recidive wanneer de 2e overtreding
(of de overtredingen daarna) aan de volgende eisen voldoet:
a.

Het gaat om een relevante wijze van afdoening:
i.

CJIB/OM-afdoeningen waar geen verzet tegen is aangetekend en waarbij er een datum van het
onherroepelijk worden van het vonnis beschikbaar is;

ii.

b.

Dagvaardingen waar:
-

Sprake is van een strafoplegging;

-

Sprake is van een datum onherroepelijk vonnis;

-

Geen sprake is van hoger beroep.

Het waargenomen promillage ten tijde van de overtreding ligt boven de recidiveregeling-grens (bij
overtredingen gepleegd vóór 1 december 2011 geldt een grens van 1 promille; bij overtredingen
gepleegd op 1 december 2011 of daarna geldt een grens van 1,3 promille);
ste

c.

De overtreding is gepleegd nadat de 1

overtreding onherroepelijk is geworden;

d.

De overtreder heeft een Nederlandse nationaliteit.

Tot slot zijn de door ons vastgestelde recidivisten vergeleken met gegevens van de RDW. Een steekproef van
de meest actuele recidive-gevallen zijn naar de RDW gestuurd. Vervolgens heeft de RDW gekeken hoeveel
van deze recidivisten bekend zijn in hun systeem. Daarnaast heeft de RDW gegevens geleverd met
betrekking tot personen die zijn aangehouden voor rijden zonder rijbewijs. Deze gegevens zijn gekoppeld aan
de door ons vastgestelde recidivisten om zicht te krijgen op hoeveel mensen doorrijden zonder rijbewijs.

C. Onderzoeksverantwoording

Pagina 75 van 82

Dossieronderzoek

255

Om vast te stellen of er voor een bepaalde groep zaken daadwerkelijk sprake is van weglek, hebben we

aan het eind van de onderzoeksperiode in de vorm van een beknopt dossieronderzoek nader onderzoek
gepleegd. Daarbij hebben we gekeken naar twee groepen:
a.

De groep waarvan op basis van de OM-gegevens kan worden verwacht dat de betreffende persoon in
aanmerking komt voor de recidiveregeling;

b.

De groep waarvan op basis van de OM-gegevens niet kan worden verwacht dat de betreffende persoon
onder de recidiveregeling valt, maar die wel twee delicten heeft gepleegd, waarbij het tweede delict
boven de 1,3 promille was en ook aan de overige voorwaarden voldoet.

256

Van de eerste groep zijn 21 dossiers geselecteerd. Bij deze dossiers is door het OM onderzocht of deze

persoon terecht onder de regeling viel en hoe de communicatie tussen het OM en de RDW is verlopen. Er is
gekeken of de zaken correct vermeld staan in het registratiesysteem GPS. Daarnaast is gekeken of de
melding van recidive goed is doorgegeven aan de RDW.

257

Van de tweede groep zijn er steekproefsgewijs 29 dossiers geselecteerd. Bij deze dossiers is door het

OM onderzocht of bij relevante strafzaken in de registratiesystemen correct een eerste (of een tweede punt) is
toegekend. Bij de controle zijn steeds de volgende stappen gehanteerd:
i.

Voldoet de zaak aan de voorwaarden voor een eerste punt?

ii.

Is de zaak onherroepelijk?

iii.

Staat er een vermelding indicatie 123b in GPS?

iv.

Staat er een toepassing 123b in JDS?

v.

Voldoet de zaak aan de voorwaarden voor een tweede punt?

vi.

Is de zaak onherroepelijk?

vii.

Staat er recidive 123b in GPS?

viii.

Staat er recidive 123b in JDS?

C. Onderzoeksverantwoording

Pagina 76 van 82

D.

Respondenten

Organisatie
CVOM
CVOM
CVOM
RDW
Rechtspraak
Rechtspraak
Politie Den Haag
Politie Noord Holland
Politie Zeeland/West Brabant
Trafieq
Trafieq
Trafieq
CBR
Van Oosten
Van Oosten

Bestuurder nummer
1
2
3
4
5
6
7
8
9

D. Respondenten

Functie
Beleidsadviseur
Beleidsadviseur
Plaatsvervangend officier van justitie
Plaatsvervangend officier van justitie
Beoordelaar
Beoordelaar
Adviseur
Adviseur
Raadsheer
Strafrechter
Beleidsmedewerker
Beleidsondersteuner
Beleidsmedewerker
Directeur
Trainer
Trainer
Trainer
Trainer
Beleidsmedewerker
Advocaat
Advocaat

Gesproken i.v.m.
Recidiveregeling
EMA-cursus
Recidiveregeling
Recidiveregeling
ASP
Recidiveregeling
Recidiveregeling
Recidiveregeling
Recidiveregeling

Provincie woonachtig
Brabant
Groningen
Friesland
Friesland
Onbekend
Noord-Brabant
Overijssel
Zuid-Holland
Friesland

Interviewmethode
Face to face
Face to face
Face to face
Face to face
Face to face
Face to face
Telefonisch
Telefonisch
Telefonisch
Face to face
Face to face
Face to face
Face to face
Telefonisch
Telefonisch

Interviewmethode
Face to face
Telefonisch
Telefonisch
Telefonisch
Telefonisch
Telefonisch
Telefonisch
Telefonisch
Telefonisch

Pagina 77 van 82

E.

Welke bestuursrechtelijke maatregelen bij welk promillage?

LEMA
EMA
ASP
Onderzoek

Normaal
Beginnend bestuurder
1e keer
recidive
1e keer
recidive
0,8-1,0 ‰
N.v.t.
0,5-0,8 ‰
N.v.t.
1,0-1,3 ‰ >0,5 ‰ (2x) 0,8-1,0 ‰ >0,2 ‰ (2x)
1,3-1,8 ‰ >0,5 ‰ (3x) 1,0-1,8 ‰ >0,2 ‰ (3x)
>1,8 ‰
N.v.t.
>1,8 ‰
N.v.t.

E. Welke bestuursrechtelijke maatregelen bij welk promillage?

Pagina 78 van 82

Checklist voor terechte toekenning van 1e en 2e punt (CVOM)

F.

1e punt

2e punt

Piketnr…………….

Piketnr……………….

Pleegdatum

…………………….

……………………….

OH datum

…………………….

……………………….

RBW-plicht voertuig

…………………….

……………………….

Feitsoort, ugl

…………………….

……………………….

nvt

……………………….

Bezit rbw op datum OH

Punt 1:
□

Puntwaardig delict (nog geen 570 ugl norm)

□

Pleegdatum na 1 juni 2011

□

Motorrijtuig rbw plichtig

Punt 2:
□

Puntwaardig delict

□

Pleegdatum na 1 juni 2011

□

Motorrijtuig rbw plichtig

□

Meer dan 570 ugl, dan wel weigering
Binnen 5 jaar na scoren van eerder eerste punt.

□

In bezit van Nederlands rijbewijs ten tijde van OH 2e punt.

Buitenlands rijbewijs:
□

Woonplaats vereiste buitenlands rijbewijs.

F. Checklist voor terechte toekenning van 1e en 2e punt (CVOM)

Pagina 79 van 82

G.

Brief van CVOM over inwerkingtreding van recidiveregeling
Postadres Postbus 8267 , 3503 RG Utrecht

J.A.J. Bxxxx
xxxxxxstraat x
xxxx xx xxxxx
Onderdeel
Contactpersoon
Doorkiesnummer(s)
E-mail
Datum
Ons kenmerk
Rijbewijsnummer
Bijlage(n)
Onderwerp

ZSM

Bij beantwoording de
datum en ons kenmerk
vermelden.

04 april 2014
xxxx/xxxx

Med. ongeld. rbw van rechtsw. verd.

Geachte heer Bxxxx,
Bij onherroepelijk geworden vonnis van de politierechter te Amsterdam van 17 maart 2014 bent
u veroordeeld voor een alcoholgerelateerd verkeersmisdrijf. Dit vonnis is onherroepelijk
geworden op 01 april 2014. Dit betekent dat u tegen dit vonnis geen hoger beroep meer kunt
instellen.
Hierbij deel ik u mede dat uw rijbewijs als gevolg van deze veroordeling ongeldig is geworden
op basis van artikel 123b
van de Wegenverkeerswet 1994. De ongeldigheid is ingegaan op de hiervoor vermelde datum
van onherroepelijkheid.
Uw rijbewijs is ongeldig geworden, omdat u al vaker onherroepelijk bent gestraft voor een
alcoholgerelateerd verkeersmisdrijf.
Inleverplicht rijbewijs
U bent verplicht om het ongeldige rijbewijs zo spoedig mogelijk in te leveren bij de Dienst
Wegverkeer, Afdeling Rijbewijzen, Postbus 9000, 6940 HA Veendam. Ik adviseer u om dit te
doen per aangetekende post.
Als u het rijbewijs niet inlevert, maakt u zich schuldig aan een strafbaar feit. U kunt hiervoor een
geldboete krijgen.
Als uw rijbewijs is ingevorderd door de politie en niet is teruggegeven of als u uw rijbewijs al
heeft ingeleverd bij het Openbaar Ministerie in verband met een ontzegging van de
rijbevoegdheid (OBM), zal ik zorgen voor doorzending van het rijbewijs naar de Dienst

G. Brief van CVOM over inwerkingtreding van recidiveregeling

Pagina 80 van 82

Wegverkeer. Als uw rijbewijs in het bezit is van een andere instantie, zal deze instantie zorgen
voor doorzending naar de Dienst Wegverkeer.
Geen motorrijtuigen besturen
Ik attendeer u erop dat u -zolang u geen nieuw rijbewijs heeft gehaald- een misdrijf pleegt, als u
een motorrijtuig bestuurt waarvoor een rijbewijs is vereist. De rechter kan u hiervoor een
onvoorwaardelijke gevangenisstraf opleggen.
Het halen van een nieuw rijbewijs
Voor het opnieuw halen van een rijbewijs moet u een volledig rijexamen afleggen en voldoen
aan medische geschiktheidseisen.
Om rijlessen te kunnen volgen en een rijexamen aan te vragen heeft u een verklaring van de
Dienst Wegverkeer nodig. Deze verklaring wordt door de Dienst Wegverkeer afgegeven op
aanvraag, op voorwaarde dat u het ongeldige rijbewijs heeft ingeleverd. De mogelijkheid
bestaat om met het afleggen van één rijexamen alle rijbewijscategorieën die u vóór het
ongeldig worden van uw rijbewijs bezat, terug te krijgen.
Ik wijs u erop dat het niet is toegestaan om rijlessen te volgen en/of een rijexamen af te leggen
in de periode waarin u een ontzegging van de rijbevoegdheid (OBM) heeft.
Meer informatie
Als u meer informatie wilt over het ongeldig worden van uw rijbewijs, kunt u contact opnemen
met het parket. De contactgegevens staan vermeld in het briefhoofd van deze mededeling.
Voor gedetailleerde informatie over het halen van een nieuw rijbewijs verwijs ik u naar
www.rijbewijs.nl. Tevens kunt u informatie opvragen via het klantcontactcentrum van de Dienst
Wegverkeer op het telefoonnummer 0900-0739 (10c p/m).
Hoogachtend,
De officier van justitie,

G. Brief van CVOM over inwerkingtreding van recidiveregeling

Pagina 81 van 82

H.

Lijst met afkortingen

ASP

Alcoholslotprogramma

AVV

Adviesdienst Verkeer en Vervoer

CBR

Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen

CJIB

Centraal Justitieel Incassobureau

CVOM

Centrale Verwerking Openbaar Ministerie

EMA

Educatieve Maatregel Alcohol en verkeer

EMG

Educatieve Maatregel Gedrag en verkeer

IenM

(Ministerie van) Infrastructuur en Milieu

JustID

Justitiële Informatie Dienst

LEMA

Lichte Educatieve Maatregel Alcohol en verkeer

OBM

Ontzegging van de Bevoegdheid tot het besturen van Motorrijtuigen

OM

Openbaar Ministerie

PaG

Parket Generaal

RDW

Dienst voor het Wegverkeer

SWOV

Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid

VenJ

(Ministerie van) Veiligheid en Justitie

WODC

Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatie Centrum

ZM

Zittende Magistratuur

H. Lijst met afkortingen

Pagina 82 van 82