Tweede Voortgangsrapportage Nederland Open in Verbinding
1. Voortgang en effecten actieplan
De monitor toont aan dat doelstellingen ten aanzien van de houding en verankering in het beleid
grotendeels behaald zijn. Ter illustratie een paar cijfers uit de Monitor NOiV1: was in 2008 het
actieplan nog maar bij twee derde van de overheidsorganisaties bekend, in 2009 is dat volgens de
Monitor NOiV nagenoeg overal het geval (99%). Het draagvlak voor het toepassen van open
standaarden is heel groot: 89% van de overheidsorganisaties vindt dat zelfs zeer belangrijk. Alle
ministeries, uitvoeringsorganisaties en provincies, de helft van de gemeenten en 64% van de
waterschappen hebben het ‘pas toe of leg uit’ principe vastgesteld, of in voorbereiding.
Over het gebruik van open source software wordt genuanceerder gedacht. Hoewel 85% van de
overheidsorganisaties daar wel belang aan hecht, vindt ruim een derde (37%) het belangrijk of zelfs
zeer belangrijk. Bij de ministeries is dat overigens 92%. Alle ministeries, uitvoeringsorganisaties en
provincies en de helft van de gemeenten en waterschappen hebben een implementatiestrategie
open source software vastgesteld, of in voorbereiding.
De monitor toont aan dat het daadwerkelijke gebruik van open standaarden en open source
software ook toeneemt. Toch moeten er nog flinke slagen gemaakt worden in de
beleidsimplementatie in de zin dat open standaarden en open source software ‘business as usual’
genoemd mogen worden.
Hieronder geef ik eerst aan wat de stand van zaken is op het gebied van open standaarden en daarna
op het gebied van open source software.
Verplicht gebruik van open standaarden: ‘pas toe of leg uit’
De verplichting om open standaarden te gebruiken is voor het Rijk vastgelegd in het Besluit van de
staatssecretaris van Economische Zaken van 8 november 2008 tot vaststelling van de Instructie
rijksdienst inzake aanschaf ICT-diensten en ICT-producten. Voor de decentrale overheden is dit
vastgelegd in bestuursakkoorden. Voor de maatschappelijke sectoren zijn nog geen vergelijkbare
sectorale afspraken.
Over de (resultaats)verplichting om open standaarden te gebruiken (pas toe) moeten
overheidorganisaties zelf verantwoording afleggen door in hun jaarverslagen een toelichting te
geven op eventuele afwijkingen van deze verplichting (leg uit). Een vergelijkbare manier van
verantwoording afleggen biedt het programma Duurzaam Inkopen. De ambitie van 100% duurzaam
inkopen is, net als de verplichting om open standaarden te gebruiken, een resultaatsverplichting en
geen wettelijke verplichting. Ieder ministerie moet zelf verantwoording afleggen over de behaalde
resultaten op het gebied van duurzaam inkopen. Voldoet een ministerie in 2010 niet aan de
doelstelling, dan legt de minister hiervoor een verklaring af aan de Tweede Kamer. Ook voor de
uitvoering van het actieplan NOiV binnen het Rijk en de maatschappelijke sectoren zijn de
verantwoordelijke ministeries aanspreekbaar.
1

De NOiV Monitor 2009 betreft de Rijksoverheid, mede-overheden en grote uitvoeringsorganisaties (Manifestgroep). NOiV is voor

maatschappelijke sectoren op dit moment nog niet in beleid of sectorale afspraken vertaald.

Bij alle ministeries, uitvoeringsorganisaties en provincies is het ‘pas toe of leg uit’ principe voor open
standaarden ingevoerd of is een besluit daarover in voorbereiding. De waterschappen (64%) en de
gemeenten (55%) zijn hiermee nog minder ver gevorderd. De open standaarden van de lijst voor ‘pas
toe of leg uit’ worden, wanneer ze voor een aanbesteding relevant zijn, door 80% van de
overheidsorganisaties toegepast. Bij de ministeries en de uitvoeringsorganisaties is dat 100%. Een
belangrijk deel van de overheidsorganisaties heeft het toepassen van open standaarden inmiddels
ook in de praktijk geborgd binnen de eigen organisatie, bijvoorbeeld door dit op te nemen in het
informatiserings- of automatiseringsplan (37%).
De lijst voor ‘pas toe of leg uit’ van het College Standaardisatie is uitgebreid tot 15 open standaarden
en momenteel (juni 2010) worden 10 aangemelde standaarden getoetst. Daarnaast is een lijst met
inmiddels 42 ‘gangbare open standaarden’ gepubliceerd, die breed geaccepteerd en gebruikt
worden.
De Nederlandse overheid wordt dus steeds rijper voor open standaarden. Het bedrijfsleven speelt
daarop in. Zo onderschrijven steeds meer softwarebedrijven het belang van open standaarden en
werken ze mee aan een betere implementatie ervan. In dit verband ben ik verheugd over het
leveranciersmanifest voor open standaarden, dat in januari aan de staatssecretaris van Economische
Zaken is aangeboden. Inmiddels hebben 32 software- en dienstenleveranciers dit Manifest
ondertekend. Zij committeren zich aan het gebruik van open standaarden in de software die zij aan
de overheid leveren. Verder beloven ze de transparantie, controleerbaarheid, beheersbaarheid en
digitale duurzaamheid te bevorderen. Via hun website geven zij inzicht in op welke wijze zij hieraan
voldoen.

Vraag, aanbod en gebruik van open source software
Ook de markt voor open source software is duidelijk in beweging. Meer open source producten
worden volwassen2. Zowel vraag als aanbod nemen toe. Op bepaalde deelmarkten zien open source
dienstverleners hun marktaandeel binnen de overheid groeien. Zo is er stijgende belangstelling voor
ondermeer open source databases, besturingssystemen, voor websites en
contentmanagementsystemen. Ook leveranciers van pakketsoftware die onder een betaalde licentie
wordt verleend zoeken momenteel naar businessvormen die tegemoet komen aan de wensen van de
overheid op het gebied van open source software. Zo groeit het aanbod van hybride vormen van
open en gesloten source software.
Het aantal overheidsorganisaties dat open source software gebruikt groeit snel. Zo is de nieuwe
rijksbrede website Rijksoverheid.nl, waarvan op 31 maart 2010 de eerste versie is gelanceerd,
gebaseerd op open source software. Maar ook gemeentes, zoals Rotterdam en Rijswijk, zijn in het
nieuws geweest met de ontwikkeling van gemeentespecifieke open software die zij vervolgens voor
hergebruik beschikbaar stellen.
De monitorcijfers laten zien dat open source software bij de overheid vooral gebruikt wordt ‘onder
de motorkap’ en als er sprake is van volwassen producten. Zo zijn er meer dan 200 verschillende
2

Met volwassen OSS wordt software bedoeld die geruime tijd bestaat en die een actieve gebruikersgemeenschap kent, waarvoor de

markt ondersteunende diensten aanbiedt, en die vaak ook ‘off the shelf’ beschikbaar is.

open source softwarepakketten in gebruik bij het Rijk3. Open source software wordt het meest
gebruikt (63%) voor infrastructuur: besturingssystemen, databases, netwerkdiensten,
applicatieservers en dergelijke. Daarnaast voor web/internet-toepassingen (38%) en beheer (32%).
Het gebruik van open source software in de kantooromgeving (de desktop) blijft echter achter (12%).
De desktop van een grote organisatie is een uiterst complex samenspel van honderden (en soms wel
duizenden) verschillende soorten software. Om open source software op de desktop een kans te
geven, moeten deze applicaties uit de voeten kunnen met open standaarden. Dat is tot nu toe vaak
niet het geval. Het doorbreken van deze legacy-problematiek is weerbarstig, soms kostbaar en
vereist krachtige sturing en een lange adem. Maar ook als de desktop wel met open source
applicaties werkt, blijkt in de praktijk dat gebruikers weerstand ontwikkelen omdat ze aanlopen
tegen uitwisselingsproblematiek. Die uitwisselingsproblematiek is veelal te wijten aan de ICTsystemen van externe organisaties, burgers of bedrijven die niet werken op basis van open
standaarden. De open werkplek komt daardoor maar moeilijk van de grond.
Behoefte aan kennis en ondersteuning bij uitvoering van het beleid
De actielijnen van het actieplan worden voor een belangrijk deel uitgevoerd door de
vakdepartementen en de verschillende medeoverheden en sectoren. Zij worden daarbij ondersteund
en gefaciliteerd door een programmabureau dat is ondergebracht bij de ICTU. Dit bureau werkt
samen met ICT-leveranciersorganisaties, maatschappelijke organisaties en het Forum
Standaardisatie. Dat zorgt ook voor borging van de effecten op langere termijn. Het
programmabureau heeft overigens geen formele doorzettingsmacht. Of de uitvoering van het
actieplan slaagt, is primair de verantwoordelijkheid van de (overheids)organisaties zelf en hangt af
van hun kennisniveau, hun verandervermogen en hun implementatiekracht.
Uit de monitor blijkt dat overheidsorganisaties, zeker nu deze het beleid steeds meer
implementeren, een groeiende behoefte hebben aan kennis en instrumentaria om open standaarden
en open source software toe te passen. Bijna de helft van de organisaties geeft aan nog over te
weinig kennis te beschikken voor het op grotere schaal toepassen van open standaarden en open
source software. Er zijn veel vragen over volwassenheid, betrouwbaarheid en stabiliteit van open
standaarden en open source software. Er is behoefte aan een overzicht van welke open standaarden
en open source software beschikbaar zijn voor welke toepassingsgebieden, aan zichtbaarheid dat
leveranciers zich aan de vereiste open standaarden houden. Ook is er behoefte aan
praktijkvoorbeelden en ‘best practices’, het delen van kennis en informatie over de consequenties
van het toepassen van deze open standaarden en hoe deze te verwerken in de eisen en wensen bij
aanbestedingen. Voor het hergebruik van software en de ontwikkeling en het beheer willen
overheidsorganisaties graag ervaring opdoen met community-vorming. Het programmabureau NOiV
stelt al veel kennis en instrumentaria beschikbaar, o.a. via de website www.noiv.nl, en bouwt dit in
samenspraak met overheden en leveranciers verder uit. Sinds eind 2009 is deze website ook
interactief en daarmee geschikt voor het actief uitwisselen van kennis en ervaringen van overheden
en leveranciers. Van deze mogelijkheden (bijvoorbeeld een wiki) wordt actief gebruikt gemaakt.
Open standaarden en open source software in onderwijs en zorg
Vanwege de grote mate van autonomie en relatief grote zelfstandigheid van organisaties op het vlak
van bedrijfsvoering en automatisering in zowel het onderwijs als in de zorg vergt het gerichte

3

Rapportage over implementatiestrategie bij het Rijk (De stand van zaken van het open source software beleid van de Rijksoverheid, zie

https://noiv.nl/files/2009/12/Implementatiestrategie.pdf).

aandacht om het beleid overal goed te laten landen. Acties gericht op bewustwording en
implementatie van het open standaarden en open source softwarebeleid kenmerken zich in deze
sectoren niet door een ‘one size fits all’ benadering.
In 2009 is verkend, zowel voor de sector onderwijs als voor de sector zorg, welke mogelijkheden er
zijn om meer open standaarden en open source software in die sectoren toe te passen. Op dat vlak
zijn verschillende goede initiatieven in de sectoren zelf genomen. Waar mogelijk en zinvol zijn deze
aangevuld met concrete acties vanuit het programmabureau NOiV. Helaas constateer ik dat deze
acties onvoldoende in staat zijn om de massa te ontwikkelen die nodig is om open standaarden en
open source software in deze sectoren tot ‘business as usual’ maakt. Daarvoor is meer bestuurlijk
draagvlak binnen de sectoren zelf nodig.
De activiteiten van de NOiV-ambassadeurs zijn erop gericht het draagvlak voor het actieplan onder
de bestuurders en beslissers in de sectoren te vergroten. Daartoe gaan zij in 2010 in gesprek met
bestuurders van 'best practice' organisaties ter inspiratie van andere bestuurders. Tevens organiseert
het programmabureau NOiV een zogenoemde masterclass over open standaarden en open source
software voor bestuurders in de zorg. Daarnaast wordt bekeken of het concept bestuurstafel
decentrale overheden ook toepasbaar is in de sectoren zorg en onderwijs. Door bestuurders en
leveranciers samen aan tafel uit te nodigen, kunnen knelpunten in interoperabiliteit in de eerste
plaats onderkend en vervolgens wellicht opgelost worden. Bij de decentrale overheden is deze
benadering reeds succesvol.
Ik verwacht dat het, mede door deze initiatieven, in de toekomst mogelijk wordt nadere afspraken te
maken tussen de verantwoordelijke departementen en de koepelorganisaties over de uitvoering van
het actieplan in de sectoren onderwijs en zorg. Dergelijke afspraken zijn nodig om het actieplan in
den brede te laten landen.
2. Acties en vervolgstappen in 2010
Het NOiV-beleid komt tot uitdrukking in de manier waarop overheden ICT-oplossingen ontwerpen,
aanbesteden, kiezen en gebruiken. Dit gaat veelal gepaard met organisatieverandering en roept
daarom naast enthousiasme ook weerstand op. In dat licht is het niet verwonderlijk dat
overheidsorganisaties soms moeite hebben de ambities en actielijnen van het actieplan op tijd te
realiseren.
Omdat ik het belang van open standaarden cruciaal acht voor interopererabele en
leveranciersonafhankelijke overheden, heb ik in 2009 de uitvoering van het actieplan een extra
impuls gegeven door het toekennen van meer financiële middelen dan oorspronkelijk voorzien.
Daarmee is de advies- en ondersteuningsfunctie van het programmabureau versterkt en is prioriteit
gegeven aan de ondersteuning bij en monitoring van het goed aanbesteden van ICT-producten en diensten. Ook is daarmee, mede met het oog op borging, actief aansluiting gezocht bij de ideeën en
initiatieven van andere organisaties, zoals de open communities.
Nu de uitvoering van het actieplan in 2009 op gang is gekomen, is het zaak het gebruik van open
standaarden en open source software stevig uit te bouwen, zodat het zogenoemde sneeuwbaleffect
ontstaat dat open standaarden en open source software tot ‘business as usual maakt. Vandaar dat ik
ook in 2010 een extra financiële impuls geef aan de uitvoering. Daardoor wordt het oorspronkelijke
budget van 1,35 miljoen euro opgehoogd naar 2,7 miljoen euro. Met deze intensivering kunnen de

adviesfunctie, de platformfunctie voor interactieve kennisdeling en de faciliterende rol van het
programmabureau worden versterkt. Daarmee wordt bijvoorbeeld ook de ondersteuning geborgd
voor ministeries bij het realiseren van de implementatiestrategieën voor open source software
(actielijn 7) die in 2009 zijn ontwikkeld. Tevens wordt de ondersteuning en monitoring van
aanbestedingen geïntensiveerd. Daarnaast wordt, met hulp van de ambassadeurs NOiV, gericht actie
ondernomen richting bestuurders van gemeenten, waterschappen en van organisaties in onderwijs
en zorg, om op dat niveau draagvlak te creëren voor implementatiestrategieën voor open
standaarden en open source software.
Voor wat betreft open standaarden komt er naast focus op vaststellen van open standaarden op de
lijsten van Bureau Forum Standaardisatie meer aandacht voor adoptie en gebruik van open
standaarden. Ten aanzien van het gebruik van open source software constateer ik dat met name de
desktop een aandachtspunt is in de uitvoering van het actieplan. Niet alleen om een level playing
field en innovatie op de softwaremarkt te bevorderen, maar ook omdat het doorbreken van de
verwevenheid van (gesloten) desktopapplicaties nodig is om daadwerkelijk gebruik van de open
standaard ODF (Open Document Format) door overheidsorganisaties mogelijk te maken. Daarnaast
is hergebruik van software een aandachtspunt. Veel overheidsorganisaties willen best
(maatwerk)software ter beschikking stellen, maar worstelen met de organisatie- en
beheersvraagstukken daaromtrent.
Hieronder licht ik toe welke specifieke acties op bovengenoemde punten worden voorzien.
NOiV bij ICT-aanbestedingen en verwerving van software
In 2009 heeft de staatssecretaris van Economische Zaken de vakministers gewezen op de
Rijksinstructie open standaarden en de verantwoordelijkheid voor de uitvoering en naleving ervan
binnen het eigen departement en beleidsterrein. Verder bleek vorig jaar uit een aantal steekproeven
dat de kwaliteit van bestekken en programma's van eisen voor ICT-aanbestedingen vaak te wensen
over laat. Deze steekproeven hebben er mede voor gezorgd dat het open standaarden en open
source softwarebeleid ook bij decentrale overheden en uitvoeringsorganisaties beter in beeld kwam.
Over aanbestedingen die niet in lijn zijn met het NOiV-beleid stelt het programmabureau vragen aan
de aanbestedende dienst, opdat deze kunnen worden bijgesteld. Daarbij biedt het bureau aan om de
aanbestedende organisatie desgewenst te ondersteunen. In 2010 gaat het programmabureau door
met het uitvoeren van dergelijke steekproeven aan de hand van de publicaties op de
aanbestedingskalender.
In 2010 zal ik het vraagstuk van aanbesteding en verwerving ook benaderen vanuit een meer
positieve insteek. Dit houdt enerzijds in dat vooral die organisaties benaderd worden die in het
stadium van gedachtevorming zitten. Dit is belangrijk omdat met name in deze fase het NOiV-beleid
effectief kan worden meegenomen. Anderzijds stel ik regelmatig een goede aanbesteding centraal
op de NOiV-website. Dit is een aanbesteding die voldoet aan het beleid ter zake van de open
standaarden en/of waarin kundig rekening wordt gehouden met de mogelijkheid open source
software oplossingen te gebruiken. Ik zal jaarlijks de beste aanbesteding met een prijs belonen. Ik
verwacht hiervan niet alleen meer positieve uitstraling maar ook meer praktische handvatten voor
overheden voor het opstellen van een functioneel bestek van eisen waarin het open standaarden en
open source softwarebeleid goed tot uitdrukking komt.

Onbekend maakt onbemind. Dat is zeker één van de redenen waarom bij de aanbesteding van ICT
vaak wordt teruggevallen op bekende oplossingen en bekende leveranciers. In overleg met de CIO
Rijk wordt daarom op dit moment gewerkt aan een cursusmodule open ICT binnen de overheid en
het aanvullen van kennis over open standaarden en open source software. Door middel van een
zogenoemde competentiepool kunnen medewerkers die meer competenties, ervaring en kennis
hebben op het gebied van open standaarden en/of open source software hun expertise delen met
collega’s die deze expertise nog ontberen. Naar verwachting zal meer deskundigheid over open
standaarden en open source software leiden tot minder koudwatervrees voor open oplossingen bij
de aanschaf en verwerving van ICT. Dit zou ook tot uitdrukking moeten komen in de
aanbestedingspraktijk.
Op de NOiV-website en de bijhorende wiki wordt informatie en kennis aangeboden voor
aanbestedende diensten, ook in de vorm van modelteksten. Het gebruik en hergebruik van deze
voorbeeldteksten door alle betrokken partijen maakt het in de praktijk brengen van het NOiV- beleid
eenvoudiger en versnelt de implementatie ervan. Nieuwe kennis en inzichten en opgedane
ervaringen worden, door deze via de NOiV-portal en -wiki beschikbaar te stellen, bovendien voor de
toekomst geborgd.
Adoptie en gebruik van open standaarden
Over de voordelen en de wenselijkheid van open standaarden bestaat geen discussie, noch bij
overheidsorganisaties, noch bij leveranciers. Overheden hebben steeds meer handvatten om aan de
verplichting om open standaarden te gebruiken gevolg te geven. Zo zijn de lijsten van het Forum
Standaardisatie groeiend en veel softwareleveranciers ondersteunen het beleid. De uitdaging voor
de komende jaren bestaat erin werk te maken van daadwerkelijke adoptie en gebruik van open
standaarden.
Dit is een voortdurend proces en veelal maatwerk per standaard: standaarden moeten
geactualiseerd en goed beheerd worden, regelmatig moeten nieuwe (open) standaarden ontwikkeld
worden en de standaarden moeten toegepast worden in systemen en applicaties.
Dit zorgt voor druk op het beheer van standaarden. Zo is er een toenemende roep om certificering
en arbitrage bij implementaties van standaarden in software. Bureau en Forum Standaardisatie en
het programmabureau NOiV ondersteunen het professionaliseren van het beheer met een leidraad
voor het opzetten van een succesvolle beheerorganisatie.
Om overheden te laten zien dat implementaties van een open standaard in software correct zijn en
goed functioneren, krijgen leveranciers de mogelijkheid op zogenoemde Plugfests hun werkende
koppelingen te demonstreren. Dit is in 2009 bijvoorbeeld gebeurd voor ODF en voor de
onderwijsleermaterialenstandaarden van Kennisnet. Leveranciers ervaren het als een positieve
manier om hun software te toetsen en te verbeteren, terwijl gebruikers de mogelijkheid hebben
objectieve informatie te verkrijgen over de compatibiliteit van bepaalde producten met open
standaarden. In 2010 krijgen deze Plugfests een vervolg. Daarbij wordt ook actief de samenwerking
gezocht met organisaties als Kennisnet en het Kwaliteitsinstituut voor Nederlandse Gemeenten
(KING).
In 2009 is gestart met de bestuurderstafel decentrale overheden gericht op het oplossen van een
aantal knelpunten in de implementatie van open standaarden. Bestuurders en gebruikers bij
gemeenten, provincies en waterschappen gaan daar samen om tafel om oplossingen te bedenken en

uit te voeren en impasses te doorbreken. De deelnemers aan deze tafel zijn enthousiast. Deze tafel
wordt daarom wegens succes vervolgd in 2010. Naast het leveranciersmanifest open standaarden
zijn een aantal andere doorbraken in voorbereiding, waaronder een afwegingsmodel voor de keuze
van open of gesloten software. Overwogen wordt het concept bestuurstafel ook toe te passen in de
sectoren onderwijs en zorg.
Open desktop en ODF
Hoewel alle ministeries en in mindere mate de uitvoeringsorganisaties (80%), provincies (78%),
gemeentes (59%) en waterschappen (64%) ODF ondersteunen, blijft het feitelijke gebruik van ODF
tussen overheden onderling en met burgers en bedrijven achter. Bij burgers en bedrijven is tot op
heden nauwelijks vraag om ODF-documenten uit te wisselen en binnen de overheid is daaraan
nauwelijks behoefte. Deels is dat terug te voeren op legacy-problematiek op de desktop. ODF moet
kunnen samenwerken met vele andere applicaties op de desktop. Helaas maken die applicaties vaak
gebruik van gesloten standaarden, waardoor de koppeling aan ODF wordt bemoeilijkt. Het gebruik
van ODF voor uitwisseling van documenten binnen de overheid krijgt daarom pas een impuls als de
afhankelijkheden tussen applicaties in de kantooromgeving worden doorbroken en de
werkomgeving in zijn geheel op open standaarden en waar mogelijk op open source software
gebaseerd is. De nieuwe versies van de Digitale Werkomgeving Rijk (DWR), die de komende jaren
worden opgeleverd en steeds meer in de richting van een open werkplek gaan, zijn bepalend voor
het daadwerkelijke gebruik van ODF binnen de Rijksoverheid.
Met het oog daarop faciliteert het programmabureau NOiV een community Open Werken, die de
kennis en ervaring van organisaties over migraties naar een open werkplek verzamelt. In dat verband
wordt ook gewerkt aan het in kaart brengen en bundelen van zowel de positieve ervaringen als de
knelpunten die worden ervaren bij de gemeenten Heerenveen en Amsterdam en het Octrooicentrum
Nederland bij de migratie naar open source oplossingen op de werkplek. Om te voorkomen dat
overheidsorganisaties die voorop lopen bij de implementatie van een open werkplek bij problemen
terugvallen op standaardisatie op gesloten oplossingen, ga ik die ervaringen breed bekendheid
geven. Wellicht leidt dit tot nieuwe inzichten bij het oplossen van knelpunten, waar andere
organisaties op hun beurt hun voordeel mee kunnen doen.
De community Open Werken vertaalt de ervaringen met de open werkplek naar concrete handvatten
zoals architectuurprincipes, praktische handleidingen voor aanbestedingen en een set inspirerende
‘best practices’. Deze zogenoemde ‘blauwdruk open werken’ biedt óók voor het programma DWR
een handvat dat kan bijdragen aan het doorbreken van de grote verwevenheid tussen toepassingen
op de desktop en een succesvolle landing van de eindgebruiker in een nieuwe werkomgeving.
Hergebruik van software
Uit de rapportage over grote ICT-projecten bij het Rijk (zie de volgende paragraaf en bijlage 2) *)
blijkt, dat binnen het Rijk de nodige open source software wordt toegepast en dat er een grote
bereidheid is tot het beschikbaar stellen van software voor hergebruik. Ook andere
overheidsorganisaties willen best (maatwerk)software ter beschikking stellen, maar worstelen met
de vraag hoe dat georganiseerd kan worden en hoe er met beheer moet worden gegaan. Het
programmabureau brengt de vragen en bijbehorende oplossingsrichtingen in 2010 in kaart zodat, in
samenwerking met leveranciers en overheidsorganisaties, een ‘marktplaats’ voor hergebruik van

open source software kan worden ontsloten. Het Europese Open Source Repository (OSOR) platform
speelt daarin een belangrijke rol als uitwisselplatform.
3. Bijdrage ‘grote ICT-projecten’ Rijk aan de NOiV-doelstellingen
Tijdens het Algemeen Overleg van 3 juli 2009 heeft de Tweede Kamer de motie aanvaard van de
leden Dibi en Van Dam. Deze motie verzoekt de regering bij de eerstkomende voortgangsrapportage
NOiV expliciet aan te geven op welke wijze grote (informatiserings)projecten bijdragen aan het
realiseren van de doelstellingen van NOiV. Hieronder is aangegeven hoe aan de uitvoering van deze
motie gevolg is gegeven en wat de resultaten daarvan zijn. Een overzicht van de bijdragen van de
departementen vindt u in bijlage 2.
Voor de keuze van ‘grote (informatiserings)projecten binnen de rijksdienst’ is aangesloten bij de
definitie en selectie van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in haar brief aan
de Kamer van 1 juli 2009. Deze lijst is vervolgens geactualiseerd door de departementen. Dit heeft
geleid tot een lijst met 26 projecten waarover de departementen hebben gerapporteerd.
Resultaten uitvraag: een globaal beeld
Open standaarden
Open standaarden zijn de norm binnen de overheid. Uit de Monitor 2009 blijkt dat het nut en het
belang van open standaarden breed wordt onderkend. De betrokken ministeries passen standaarden
toe van de lijst met open standaarden voor ‘pas toe of leg uit’. Dit beeld uit de monitor wordt
bevestigd door de antwoorden op de vragenlijst ‘bijdrage grote ICT-projecten aan NOiVdoelstellingen’ (bijlage 2).
Op de lijst van open standaarden (die onder het ‘pas toe of leg uit’ principe vallen) staan vooral
technische standaarden en twee semantische standaarden. Deze zijn met name relevant voor
gemeentes en de uitzendbranche, en worden gebruikt binnen de grote projecten Modernisering
Gemeentelijke Basisadministratie (mGBA) van het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK), Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) van het ministerie van
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM) en Digitale Dienstverlening (DDV)
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV).
Er worden wel andere semantische standaarden gebruikt. Zo wordt binnen het Stelsel van
Basisregistraties verplicht gebruik van authentieke gegevens afgedwongen. Definities en beschrijving
van de authentieke standaarden zijn vastgelegd in de zogenaamde Stelselcatalogus. Daarmee is het
de semantische standaard voor het Stelsel van Basisregistraties en de afnemers ervan.
Semantische standaarden zijn in hun ontwikkeling én implementatie complex vanwege ondermeer
de organisatorische impact, maar dragen echter wel wezenlijk bij aan meer interoperabiliteit. Een
voorzichtige conclusie zou dus kunnen zijn dat de lijst met open standaarden voor ‘pas toe of leg uit’
gevuld wordt met relevante semantische standaarden voor het Rijk c.q. voor de ketens waar het Rijk
deel van uitmaakt.
Open source software
Het beleid ten aanzien van open source software is genuanceerder dan het open standaardenbeleid.
De overheid heeft hier een forse inspanningsverplichting. Het kabinet wil dat aanbieders van open

source software bij aanbestedingen en inkooptrajecten van software voor nieuw- of verbouw en
contractverlenging daadwerkelijk dezelfde kansen krijgen. Bij gelijke geschiktheid krijgt het voorlopig
ook de voorkeur, ter bevordering van de markt voor open source software in Nederland. Overheden
blijven echter keuzevrijheid behouden in het al dan niet gebruiken van open source platformen of
toepassingen.
Het is belangrijk om in het oog te houden dat het ontwikkelen en beheren van software geen
kerntaak is van de overheid en veelal wordt uitbesteed aan de markt. Wanneer er behoefte aan
software ontstaat, wordt er in eerste instantie bekeken of hergebruik van bestaande software
mogelijk is. In tweede instantie wordt gekeken of er standaard software (pakketten) op de markt
beschikbaar is. Als dat niet het geval is, wordt pas gekozen voor het (laten) ontwikkelen van software
op maat.
De meeste projecten op de lijst draaien om het opleveren van specifieke informatiesystemen, die
nodig zijn om een wet uit te voeren, beleid te realiseren of bestaande informatiesystemen te
verbeteren. Op de markt is hiervoor veelal geen passende (open of gesloten) software voorhanden.
De grote projecten hebben dus relatief vaak maatwerk nodig.
Bij maatwerksoftware wordt in veel gevallen gebruik gemaakt van open source software
componenten of hulpmiddelen, op basis van een zakelijke afweging. Er bestaat ook bereidheid het
ontwikkelde maatwerk beschikbaar te stellen voor hergebruik (als open source software) als het
beeld is dat er partijen zijn voor wie dit interessant zou zijn.
Daar waar geen maatwerkoplossingen worden gebruikt, laat de respons van de departementen zien
dat gesloten softwarepakketten worden gebruikt wanneer er geen open source alternatief
voorhanden was of werd aangeboden ten tijde van de keuze. Dat geldt bijvoorbeeld voor
omvangrijke projecten zoals bijv. P-Direct (BZK), Leonardo (Justitie) en SPEER (Defensie).
Ook zien we dat bij een aantal grote en complexe infrastructurele projecten zoals bijvoorbeeld het
EPD (Volksgezondheid, Welzijn en Sport), het Programma NoorderWint (Justitie) en eCustoms
(Financiën) een veelheid van softwarepakketten wordt toegepast, die in samenwerking de gevraagde
functionaliteit leveren. Het toepassen van open standaarden is hier de eerste stap op weg naar meer
openheid. Bij het beheer van deze infrastructuren wordt wel veel open source sofware gebruikt.
Qua toepassing van open source software bevestigen de grote projecten het beeld van de
Implementatiestrategieën open source software van het Rijk4. Er wordt gekozen voor open source
software, wanneer deze volwassen is. Deze software wordt vooral ‘onder de motorkap’ gebruikt, als
besturingssysteem, bijvoorbeeld P-Direct (BZK), webservices zoals in het Nationaal Schengen
Informatiesysteem (NSIS-II) en de BAG (VROM). Open source software componenten worden
gebruikt in ontwikkelde maatwerkoplossingen zoals P-Direct (BZK), projecten van Defensie, Digitale
Dienstverlening (LNV) en de BAG (VROM). Verbeteringen aan dergelijke componenten worden als
regel ook aan de gebruikersgemeenschappen teruggegeven. Het als open source software
beschikbaar stellen voor hergebruik wordt overwogen door enkele projecten van BZK, de projecten
van Defensie, PROGRIS (Justitie) en Digitale Dienstverlening (LNV). In de overweging gaat het om de
verhouding tussen het verwachte hergebruik door andere overheden en de inspanningen die het
kost om de software beschikbaar te stellen. Open source software componenten worden steeds

4

zie bijlage 4: De stand van zaken van het open source software beleid van de Rijksoverheid *)

belangrijker in de aanbiedingen van leveranciers die maatwerkoplossingen aanbieden. Het helpt hen
om een met een betere prijs te offreren5.
Bijdrage projecten aan de NOiV-doelstellingen
De doelstellingen van het actieplan Nederland Open in Verbinding zijn:
1. het vergroten van de interoperabiliteit, waardoor een betere dienstverlening mogelijk wordt;
2. het verminderen van de afhankelijkheid van leveranciers bij het gebruik van ICT;
3. bijdragen aan een 'level playing field' op de softwaremarkt, en stimuleren van innovatie en de
economie.
De respons van de departementen toont aan dat de ontwikkelde/gebruikte software in de grote ICTprojecten in de meeste gevallen de relevante open technische en semantische standaarden bevat,
hetgeen bijdraagt aan interoperabiliteit. Deze software is in veel gevallen een middel om de
dienstverlening te verbeteren. Het feitelijk realiseren daarvan hangt mede af van de mate waarin
processen en organisaties zich aanpassen aan de nieuwe mogelijkheden die de software biedt.
Bij de meeste projecten wordt specifieke software ontwikkeld. In die situatie is
leveranciersonafhankelijkheid goed te organiseren door de opdrachtgevers. De broncode van de
software is dan immers eigendom van de opdrachtgever. In de gevallen waar wel gekozen is voor
pakketsoftware, zijn er over het algemeen meerdere leveranciers die voor onderhoud en beheer
kunnen worden ingeschakeld.
Volwassen open source software neemt een steeds sterkere positie in binnen het softwarelandschap
van het Rijk. De respons van de departementen laat zien dat het binnen de meeste projecten wordt
toegepast. Ongeveer de helft van de projecten is bereid om software voor hergebruik beschikbaar te
stellen. Juist het hergebruik van software kan het innoverend vermogen een impuls geven. Of de
taakspecifieke software die de overheid ontwikkelt ook daadwerkelijk innovatie teweeg brengt, kan
over enige tijd pas worden vastgesteld.
4. NOiV en Europa
Het actieplan en in het bijzonder de manier waarop het plan praktisch invulling geeft aan het
Nederlandse open standaardenbeleid, wekt internationale interesse. Zo heeft Denemarken recent
om advies gevraagd over de open standaardenaanpak van Nederland en is inmiddels duidelijk dat de
Denen een eigen programma op willen zetten naar analogie van NOiV.
Ook in Europees verband staat de ontwikkeling en toepassing van open standaarden en open source
software op de agenda. Voorbeelden hiervan zijn de Digitale Agenda en de aankondiging van de
voorbereiding van een nieuwe versie van het Europese Interoperabiliteitsraamwerk. De discussie
daarover wordt vanuit Nederland uiteraard gevoed vanuit de visie vastgelegd in het Actieplan NOiV.
Dat houdt in dat Nederland inzet op handhaving van de huidige definitie van open standaarden
binnen het Europese Interoperabiliteitsraamwerk (EIF 1.0). Met de huidige definitie is verzekerd dat
alleen open standaarden onder de definitie vallen die ook daadwerkelijk bijdragen aan een betere
interoperabiliteit.
*) Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
5

Het gaat hierbij om de zgn. hybride open source software, d.w.z. open source software aanbieden binnen een closed source businessmodel.