Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

30 196

Duurzame ontwikkeling en beleid

Nr. 476

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 september 2016
In mijn brief van 5 juli 2016 (Kamerstuk 30 196, nr. 465) heb ik uw Kamer
geïnformeerd over de uitkomsten van het onderzoek naar een toekomstbestendige inrichting van het onafhankelijk toegepast energieonderzoek
van de Stichting Energieonderzoek Centrum Nederland (Stichting ECN).
Tevens heb ik uw Kamer gemeld dat de financiële situatie van de Stichting
ECN is verslechterd en dat ik voornemens ben voor 1 oktober 2016 een
besluit te nemen over de toekomst van het energieonderzoek in
Nederland. Tegen die achtergrond zijn er gesprekken gevoerd met onder
meer Stichting ECN over de ontvlechting van het (onafhankelijke)
energieonderzoek en de nucleaire activiteiten.
Met deze brief informeer ik uw Kamer, mede namens de Ministers van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport en van Infrastructuur en Milieu, over
het kabinetsbesluit over de toekomst van het energieonderzoek in
Nederland en de gevolgen die dit heeft voor Stichting ECN1. Deze
besluitvorming is tot stand gekomen in samenspraak met de directies van
de Stichting ECN, TNO, het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)2,
regionale overheden en stakeholders uit de energiesector. Allereerst
informeer ik uw Kamer over de analyse die ik heb laten maken van de
financiële situatie en de bijgewerkte meerjarenverkenning van de
Stichting ECN, alsmede over de financiële doorrekening van scenario’s
voor de toekomst van de Stichting ECN.
Verslechtering financiële situatie
Op 25 mei 2016 heeft de directie van de Stichting ECN mij met een
meerjarenverkenning (hierna: MJV) gemeld dat haar financiële situatie
ernstig was verslechterd ten opzichte van de business case die ten
1

2

kst-30196-476
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Met deze brief geef ik ook invulling aan het verzoek van de vaste commissie voor Economische
Zaken zoals verzonden op 16 september 2016.
Uiteraard zal benodigd zijn dat de besturen van de betrokken organisaties de betreffende
bestuursbesluiten nemen. Verder zal de medezeggenschapsprocedure doorlopen worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 476

1

grondslag ligt aan de leningsovereenkomst die op 17 oktober 2014 met de
Staat is overeengekomen. De verslechtering is dusdanig dat de prognose
van € 69 miljoen positief resultaat (cumulatief over een looptijd van 10
jaar) uit de business case van 2014, neerwaarts is bijgesteld naar € 83
miljoen negatief resultaat op basis van de MJV, een verslechtering van
meer dan € 152 miljoen.
Naar aanleiding van de MJV heb ik Strategy&/PWC gevraagd om een
second opinion, waarin een vergelijking wordt gemaakt tussen de
prognose uit de business case uit 2014 en de MJV. Strategy&/PWC erkent
de validiteit van de cijfers in de MJV. In de second opinion stelt
Strategy&/PWC dat de veronderstellingen van de MJV op sommige
punten aan de voorzichtige kant zijn, maar dat de algemene inschatting
van Strategy&/PWC niet significant afwijkt van die van de Stichting ECN.
De kwaliteit van de financiële analyse van Strategy&/PWC is door de
Auditdienst Rijk beoordeeld. De Auditdienst concludeert in haar
assurancerapport dat er geen aanwijzingen zijn gevonden dat de kwaliteit
van het rapport van Strategy&/PWC en van het daaraan ten grondslag
liggend onderzoek tekortkomingen vertoont3.
Aan de verslechtering van de business case uit 2014 liggen verschillende
oorzaken ten grondslag. Een eerste reden is dat de opbrengsten uit het
duurzame energieonderzoek tegenvallen in vergelijking met de prognose
van de business case uit 2014, zoals ik ook heb benoemd in mijn brief van
4 december 2015 (Kamerstuk 30 196, nr. 369). Verder vallen onder andere
de resultaten uit nucleaire consultancy tegen en is het verkoopvolume van
medische isotopen lager dan verwacht. Tegelijkertijd zijn er hogere kosten
voor het verwerken en afvoeren van het radioactief afval, waaronder het
historische afval. Deze kostenverhoging is onder andere veroorzaakt door
de noodzaak van meer gespecialiseerde routes voor afvoer van de
verschillende huidige en historische afvalstromen, langere uitvoeringstijden van het project dan aangenomen en hogere kosten voor de
ontmanteling van de lage flux reactor. Kosteninschattingen zijn volgens
Strategy&/PWC ook intrinsiek onzeker. Dit alles bij elkaar leidt tot een
bijstelling van de prognose van de business case van € 69 miljoen positief
naar € 83 miljoen negatief. Overigens zijn hierin al kostenreducties
meegenomen die de Stichting ECN heeft doorgevoerd.
Op basis van het Strategy&/PWC-onderzoek concludeer ik dat in vergelijking met de business case uit 2014 de kosten van opruimen van het
historische radioactief afval nu niet volledig meer kunnen worden betaald
uit de opbrengsten van het duurzame energieonderzoek en de nucleaire
activiteiten. Ik concludeer verder dat het duurzame energieonderzoek en
de nucleaire activiteiten op zichzelf levensvatbaar (kunnen) zijn, indien
deze separaat worden bezien. De kosten van het historisch radioactief
afval drukken in de huidige situatie echter dermate op deze activiteiten,
dat de Stichting ECN niet in staat is zelfstandig een (financiële) oplossing
te vinden voor de continuïteit van de activiteiten van de Stichting ECN.
Deze conclusies zijn voor mij belangrijke bouwstenen voor de hierna
geformuleerde maatregelen.
Publieke belangen en financiële doorrekening scenario’s
Zoals aangegeven in mijn brief van 5 juli 2016 (Kamerstuk 30 196, nr. 465)
heeft het kabinet bij de besluitvorming allereerst gekeken naar de rol die
3

Het rapport van Strategy&/PWC wordt vanwege bedrijfsvertrouwelijke informatie niet
openbaar gemaakt, maar kan desgewenst vertrouwelijk worden ingezien door de leden van uw
Kamer. Het assurancerapport van de Auditdienst Rijk is bijgevoegd bij deze brief.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 476

2

de Stichting ECN speelt bij de borging van de nucleaire veiligheid en de
volksgezondheid, in de energietransitie en naar de onafhankelijkheid van
de zogenaamde rekenmeesterfunctie. Concreet gaat het dan onder meer
om de productie van medische isotopen, de uitvoering door Nucleair
Research and Consultancy Group v.o.f. (NRG) van wettelijke taken op het
gebied van stralingsdosimetrie, het onafhankelijk toegepast nucleair
onderzoek, het adequaat en kostenefficiënt verwerken en afvoeren van het
historisch radioactief afval, onafhankelijk toegepast onderzoek op het
gebied van duurzame energie en onafhankelijke beleidsadvisering en
-ondersteuning voor het energiebeleid van het kabinet.
Nucleaire activiteiten
NRG neemt een strategische positie in binnen de Nederlandse nucleaire
kennisinfrastructuur die wordt gekenmerkt door een sterke onderlinge
verwevenheid. Ze verricht onafhankelijk toegepast onderzoek op dit
terrein, is betrokken bij vrijwel alle fases in de nucleaire waardeketen en is
als exploitant van de Hoge Flux Reactor (HFR) beheerder van een
belangrijke onderzoeks- en productiefaciliteit, onder andere van medische
isotopen.
Allereerst is voor de volksgezondheid en de nucleaire geneeskunde een
stabiele productie van medische isotopen noodzakelijk. NRG levert samen
met farmaceutische bedrijven Molybdeen-99/Technetium-99 (Mo-99/
Tc-99), dat gebruikt wordt voor de diagnose van ernstige ziektes, aan circa
een derde van de wereldmarkt en twee derde van de Europese markt. In
de Nederlandse ziekenhuizen is minimaal 80 procent van het gebruikte
Mo-99/Tc-99 afkomstig uit Petten. Daarnaast produceert NRG de isotopen
Iridium-192 (Ir-192) en Jodium-131 (I-131) die worden ingezet voor de
bestrijding van verschillende kankersoorten. Bij een stopzetting van de
activiteiten van NRG zullen er volgens het RIVM op korte termijn, en voor
een periode van 3 jaar, serieuze beschikbaarheidsproblemen ontstaan
voor de medische isotopen Mo-99/Tc-99 en Ir-192 en mogelijk ook voor
I-131. Deze beschikbaarheidsproblemen hebben aanzienlijke consequenties voor de Nederlandse gezondheidszorg, omdat duizenden
patiënten te maken zullen krijgen met uitstel van diagnoses en vertraging
van behandelingen. De impact van een faillissement is groot, omdat een
eventuele sluiting van de HFR en de molybdeenfabriek in Petten, waar
NRG de vergunninghouder van is, samenvalt met de sluiting van de
NRU-reactor en molybdeenfabriek in Canada in oktober 2016.
Ten tweede draagt NRG, ook in internationaal verband, bij aan het
onafhankelijk toegepast nucleair onderzoek naar betrouwbaarheid van de
energievoorziening en nucleaire veiligheid. NRG doet bijvoorbeeld
onderzoek naar de volgende generatie reactoren zoals de gesmolten
zoutreactor die energie produceert met gebruik van thorium als
brandstof4. NRG doet ook onderzoek naar de ontwikkeling van betere en
veiligere materialen voor de opwekking van kernenergie en hernieuwbare
energie (zonnepanelen en energieopslag) door materialen te testen onder
extreme omstandigheden en temperaturen.
Ten derde zou stopzetting van de nucleaire activiteiten een aantal
negatieve consequenties hebben die in het kader van de borging van een
aantal publieke belangen vermeden moeten worden. Hieronder sta ik stil
bij een aantal van de belangrijkste negatieve gevolgen.

4

In het Energierapport «Transitie naar duurzaam» van 18 januari 2016 (Kamerstuk 31 510, nr. 50
en bijlage) wordt nader ingegaan op deze ontwikkelingen, mede naar aanleiding van de motie
Bosman en Dijkgraaf (Kamerstuk 34 300-XIII, nr. 57).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 476

3

De Staat zou bij een stopzetting van de nucleaire activiteiten van de
Stichting ECN uiteindelijk de kosten van het verwerken en afvoeren van
het radioactief afval in Petten en van de ontmanteling van de gebouwen
en faciliteiten van de Stichting ECN moeten dragen. De Europese
Commissie is als eigenaar verantwoordelijk voor de ontmanteling van de
HFR. De kosten van het verwerken en afvoeren van radioactief afval,
inclusief historisch afval, worden door de Stichting ECN met de kennis
van nu geraamd op € 109 miljoen5. De Staat zou voorts een deel van de
organisatie en expertise van NRG in stand moeten houden om op een
veilige manier het radioactieve afval op te laten ruimen. De opruimingswerkzaamheden zouden dan worden vertraagd ten opzichte van de
huidige plannen.
Verder zouden er consequenties zijn voor de werkgelegenheid in de kop
van Noord-Holland en voor het Pallas-project. Besluitvorming over de
nucleaire activiteiten van de Stichting ECN betreft niet rechtstreeks Pallas.
De marktpositie van Pallas is echter afhankelijk van de marktpositie van
NRG, aangezien de Pallas-reactor de opvolger kan worden van de HFR, die
nu wordt geëxploiteerd door NRG. In 2012 hebben het Rijk en de provincie
Noord-Holland elk € 40 miljoen als lening beschikbaar gesteld voor de
eerste fase van Pallas. Doelstellingen van deze eerste fase zijn het laten
ontwerpen van de reactor, het verkrijgen van de noodzakelijke vergunningen voor de reactor (waaronder de Kernenergiewetvergunning), het
opstellen van een gezonde business case en het aantrekken van private
financiers voor de bouw en exploitatie van de Pallas-reactor. Over de
volgende leningstranche aan Pallas wordt besloten in de tweede helft van
2017.
Tot slot voert NRG wettelijke taken uit op het gebied van de stralingsbescherming, zoals dosismetingen en dosisregistratie van radiologische
werkers in Nederland.
Onafhankelijk van de financiële situatie staat de nucleaire veiligheid voor
het kabinet voorop, zowel nu als in de toekomst. Bij een stopzetting van
de nucleaire activiteiten moet daarom rekening gehouden worden met de
noodzaak tot behoud van inzet en expertise voor het verwerken en
afvoeren van het historische radioactief afval, voor de sanering en
ontmanteling van de reactor en de sanering van het terrein. De ANVS, die
toezicht houdt op de nucleaire veiligheid, oordeelt dat er bij NRG sprake is
van een voldoende veilige situatie, ook qua veiligheidscultuur (Kamerstuk
25 422, nr. 156). Dat neemt niet weg dat duidelijkheid over de robuustheid
van de toekomstige financiële situatie gewenst is, zodat noodzakelijke
investeringen in de veiligheid en de beveiliging in de toekomst gedaan
kunnen worden en de veiligheidscultuur niet onder druk komt te staan. De
Kernenergiewet vereist namelijk dat de vergunninghouder over
voldoende financiële en personele middelen beschikt, nu en in de
toekomst, om te voldoen aan de verplichtingen inzake de nucleaire
veiligheid en beveiliging van de onder zijn beheer zijnde kerninstallatie.
Deze eisen zijn uiteraard geheel meegenomen in de afweging van het
kabinet.
Activiteiten op het gebied van de energietransitie
Het voortzetten van het onafhankelijk toegepast energieonderzoek van de
Stichting ECN is van belang voor de transitie naar een CO2-arme
energiehuishouding en speelt een belangrijke rol in het sluiten van de
5

De kosten van het reguliere bedrijfsafval vanuit de huidige productie en onderzoeksactiviteiten
vallen hier niet onder, de kosten van ontmanteling van gebouwen op de Onderzoeklocatie
Petten vallen hier wel onder.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 476

4

innovatieketen van fundamenteel onderzoek tot aan marktintroductie.
Verder is de rekenmeesterfunctie nodig voor de onafhankelijke beleidsadvisering en -ondersteuning ten behoeve van het energiebeleid van het
kabinet. In het vervolg van deze brief zet ik uiteen hoe deze belangen op
een structurele manier kunnen worden geborgd.
Financiële doorrekening scenario’s
Strategy&/PWC heeft diverse scenario’s ten aanzien van de activiteiten
van de Stichting ECN doorgerekend. Daaruit blijkt dat een voorzetting van
de activiteiten van de Stichting ECN in alle gevallen goedkoper is voor de
Staat dan een faillissement of geleidelijke afbouw van de activiteiten van
de Stichting ECN of alleen NRG. Een directe stopzetting van de activiteiten
van de Stichting ECN, bijvoorbeeld in het geval van een faillissement, leidt
tot een geprognosticeerde directe kostenpost van € 219 miljoen voor de
Staat, terwijl de kosten van een afbouw van activiteiten van alleen NRG
zich bevinden in een bandbreedte van € 145 miljoen (bij geleidelijke
afbouw) tot € 274 miljoen (bij directe stopzetting). De belangrijkste
kostenposten zijn de kosten voor het verwerken en afvoeren van het
radioactief afval en van de sloop van de gebouwen, doorlopende
operationele kosten voor de veiligheid van de HFR6 en een verlies aan
opbrengsten waarmee deze operationele kosten worden gedekt. Continuering van de activiteiten kost de Staat aanzienlijk minder. Volgens de
analyse van Strategy&/PWC is een extra bijdrage nodig van € 27 miljoen
tot € 32 miljoen om de business case sluitend te maken. De reden dat dit
de Staat aanzienlijk minder kost is met name gelegen in de opbrengsten
die de Stichting ECN in de toekomst genereert, waaruit de kosten van het
historisch radioactief afval mede kunnen worden bekostigd. Een noodzakelijke financiële injectie moet niet alleen leiden tot een sluitende business
case, maar moet ook voldoende robuust zijn om de nucleaire veiligheid en
beveiliging ook op de langere termijn zeker te stellen.
Conclusie
Met de activiteiten van de Stichting ECN zijn diverse publieke belangen
gemoeid. Voor een aantal van deze activiteiten – met name de productie
van medische isotopen – is thans geen andere partij voorhanden die deze
bij een faillissement van de Stichting ECN kan overnemen. Stopzetting
van de activiteiten van de Stichting ECN zou de bovengenoemde publieke
belangen dus schaden. Het historische radioactief afval dient ook bij
stopzetting van de activiteiten van de Stichting ECN verwerkt te worden.
Hiervoor zal de curator (die dan ook vergunninghouder wordt) moeten
zorgen dat de medewerkers die nodig zijn om de veiligheid te borgen, in
dienst blijven en hun werk doen. Daarnaast zou dit aanzienlijke kosten
voor het Staat met zich meebrengen. Het kabinet concludeert dan ook dat
voortzetting van de activiteiten van de Stichting ECN – het toegepaste
energieonderzoek en de nucleaire activiteiten – de voorkeur heeft. Wel is
het kabinet voornemens om haar beleid zodanig vorm te geven dat deze
activiteiten op een toekomstbestendige manier kunnen plaatsvinden.
Hieronder zet ik uiteen hoe het kabinet dit voor zich ziet.

6

In de vergunning zijn eisen gesteld aan de kwalificaties en hoeveelheid van het personeel, in
het bijzonder zolang er nog splijtstoffen aanwezig zijn, om de nucleaire veiligheid en beveiliging te borgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 476

5

Onderzoekscentrum voor de energietransitie
In mijn brief van 5 juli 2016 (Kamerstuk 30 196, nr. 465) heb ik uw Kamer
gemeld dat ik, mede op basis van het Berenschot rapport7, voornemens
ben om de ontvlechting mogelijk te maken en daarover intensief in
gesprek ben met de directie en de Raad van Toezicht van Stichting ECN.
Zoals aangegeven in deze brief hebben deze activiteiten een zeer beperkte
synergie met elkaar, zijn ze van een andere orde van grootte als het gaat
om bedrijfsrisico’s en vragen ze separate managementaandacht. Om dit
mogelijk te maken ben ik dan ook met de directies van Stichting ECN en
TNO in gesprek om het energieonderzoek van deze organisaties te
bundelen in één herkenbaar onderzoekscentrum onder de naam «Energieonderzoek Centrum Nederland (onderdeel van TNO)» en onder de
verantwoordelijkheid van het TNO-bestuur8. De intentie is dat dit
onderzoekscentrum van start gaat op 1 januari 2018. Om dit mogelijk te
maken zal een kwartiermaker dit centrum vormgeven onder begeleiding
van een nieuwe publiek-private stuurgroep. Deze stuurgroep bestaat uit
de directies van de Stichting ECN en TNO, vertegenwoordigers van
bedrijfsleven en de Topsector Energie en ambtenaren van het Ministerie
van Economische Zaken. De ontvlechting van het duurzame energieonderzoek en de inrichting van een nieuwe organisatie is een voornemen dat
afhankelijk is van een medezeggenschapstraject en beoordeling door
beide Raden van Toezicht.
De ambitie is dat het toekomstige onderzoekcentrum voor de energietransitie naast een bundeling van het energieonderzoek van Stichting ECN en
TNO ook zorgt voor een integratie van onderzoeksprogrammering en
-activiteiten van andere partijen in de energiesector. Dit moet leiden tot
een nationaal onderzoekcentrum met als doel de transitie naar een
CO2-arme energiehuishouding te bevorderen en de concurrentiepositie
van Nederland te versterken. De intentie is dat het centrum zich positioneert als spil in de energiesector en partner van universiteiten, andere
(TO2-)instituten en het bedrijfsleven. De programmering wordt opgesteld
vanuit een nationale agenda, die in samenspraak met het bedrijfsleven, de
kennisinstellingen, de Topsector Energie, het Ministerie van Economische
Zaken en vanuit de vakinhoudelijke kennis van het onderzoekcentrum
wordt samengesteld. Op die manier wordt vanuit brede maatschappelijke
behoefte invulling gegeven aan de programmering van het energieonderzoek. De visie op het toegepaste onderzoek is leidend, ook voor deze
onderzoeksorganisatie (Kamerstuk 32 637, nr. 68). Dit leidt tot een aantal
aandachtspunten die nader zijn uitgewerkt door een stuurgroep die ik
opdracht heb gegeven om de toekomst van het energieonderzoek te
onderzoeken.
Deze stuurgroep heeft gesprekken gevoerd met stakeholders uit de
energiesector en gevraagd welke uitgangspunten zij van belang vinden
om te participeren in een nationaal centrum voor energieonderzoek. Het
advies dat deze stuurgroep aan mij heeft gegeven is leidend voor de
vormgeving van het nieuwe onderzoekcentrum9. De stuurgroep onder7

Het Berenschot rapport is meegestuurd met deze brief. Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
8
Het gaat om de integrale programmering van de huidige Stichting ECN en de energieportefeuille van TNO, waarvan de Rijksbijdragen tweejaarlijks worden vastgelegd in het
innovatiecontract. Daarnaast vallen onder het onderzoekcentrum voor de energietransitie ook
de samenhangende publiek-private samenwerkingsprogramma’s en het zogenaamde
contractonderzoek op het thema energie. Tot slot krijgt het onderzoekcentrum binnen de
TNO-organisatie de kans om mede inbreng te leveren aan energie-verwante onderzoeksactiviteiten.
9
Het advies van deze stuurgroep is meegestuurd met deze brief. Raadpleegbaar via
www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 476

6

schrijft het belang van een nationaal onderzoekscentrum en stelt dat het
van belang is dat een dergelijk centrum zorgt voor excellent, toegepast
onderzoek in Nederland en de ontsluiting van hoogwaardig onderzoek
van internationale instituten. Verder stelt de stuurgroep dat het centrum
vooral de publieke belangen moet dienen, de samenwerking met de
sector moet opzoeken, zoals in langjarige onderzoeksprogramma’s, en
niet in concurrentie moet staan met de sector maar gericht moet zijn op
samenwerking met de sector.
Voor de energietransitie is het van belang dat er naast technologisch
energieonderzoek ook ruimte is voor niet-technologisch onderzoek op
thema’s als systeemintegratie en sociale innovatie. Het onderzoekcentrum
kan vanuit bestaande expertise langjarige onderzoeksprogramma’s en
roadmaps samenstellen, adresseren welke onderwerpen aandacht
verdienen bij overheden in het kader van de energietransitie en bredere
milieuthema’s en daar ook onderzoek naar doen. Beleidsstudies spelen
daarmee ook een belangrijke rol in het toekomstig centrum. Het is van
belang dat dit centrum een hechte samenwerking behoudt met de
rekenmeesterfunctie, die wordt ondergebracht bij het PBL, zoals wordt
toegelicht in het vervolg van deze brief.
Het kabinet zet de huidige Rijksbijdrage voor energieonderzoek van
Stichting ECN en TNO in voor de structurele financiering van het
onderzoekcentrum voor de energietransitie. Een significant deel van de
financiering zal het nieuwe centrum – zoals ook nu het geval is – uit voor
andere partijen openstaande publieke regelingen halen, zoals de
Topsector Energie en EU-programma’s als Horizon 2020. Verder zal het
nieuwe centrum een (beperkt) deel van haar inkomsten uit contractonderzoek kunnen halen.
Rekenmeesterfunctie naar het PBL
Het werk dat de Stichting ECN met ECN Beleidsstudies verricht als
rekenmeester van het kabinet betreft het opstellen van de Nationale
Energieverkenning (NEV), het jaarlijks adviseren over de technische en
financiële parameters van diverse hernieuwbare energieopties en het
adviseren over basisbedragen voor de Stimuleringsregeling Duurzame
Energieproductie (SDE+). Daarnaast gaat het om het doorrekenen van
beleidspakketten, zoals het Energieakkoord, doelen en maatregelen op het
gebied van klimaat en energie, en het doorlopend onderhoud van
modellen die bij dit werk zijn betrokken. Deze werkzaamheden vinden
hoofdzakelijk plaats voor het Ministerie van Economische Zaken, maar
ook voor de ministeries van Infrastructuur en Milieu en van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties. Deze werkzaamheden moeten op een
onafhankelijke manier plaatsvinden en staan, volgens het Berenschotonderzoek, op gespannen voet met het zijn van een onderzoeksorganisatie die mede afhankelijk is van contractonderzoek en eigen technologische toepassingen en ontwikkelingen. Berenschot adviseert daarom de
rol van onafhankelijk rekenmeester niet onder te brengen in een onderzoekcentrum voor de energietransitie, maar bij een organisatie die zich
uitsluitend richt op onafhankelijk onderzoek met publieke financiering. In
mijn brief van 5 juli 2016 (Kamerstuk 30 196, nr. 465) heb ik aangegeven
dat onafhankelijkheid van groot belang is, omdat er geen twijfel mag
bestaan over de onderbouwing van de complexe beleidskeuzes die het
kabinet moet maken in het kader van de energietransitie. Tegelijkertijd heb
ik aandacht voor het feit dat ander beleidsonderzoek binnen de Stichting
ECN samenhangt met het kennisniveau dat is opgebouwd met de
rekenmeesterfunctie. Dit betekent dat bij een ontvlechting van de
rekenmeesterfunctie maatregelen moeten worden getroffen om de
bestaande synergie zoveel mogelijk te blijven benutten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 476

7

Ik heb na overleg met betrokkenen verschillende opties onderzocht hoe de
functie van onafhankelijk rekenmeester vorm te geven. Hierbij heb ik
rekening gehouden met de criteria onafhankelijkheid, behoud van
expertise, consistentie, praktische uitvoerbaarheid en flexibiliteit om
beleidsprocessen op het juiste moment van de juiste kennis te voorzien.
Na het vergelijken van de verschillende mogelijke opties concludeer ik dat
het onderbrengen van de rekenmeestertaken bij het PBL de voorkeur
heeft. Het PBL is onafhankelijk, publiek gefinancierd, heeft ervaring als
rekenmeester en is op dit moment al samenwerkingspartner van de
Stichting ECN op een aantal gebieden, waaronder bij het opstellen van de
NEV. In dit scenario ontstaat een toekomstbestendige situatie waarin de
uitvoering van de rekenmeesterfunctie en de institutionele borging van
onafhankelijkheid helder geregeld zijn. Tevens wordt op deze wijze de
synergie tussen de rekenmeesterfuncties voor energie en klimaat bij het
PBL bevorderd.
Om deze redenen is mijn beleid erop gericht dat bovengenoemde
verantwoordelijkheden en taken die vallen onder de rekenmeesterfunctie
voor energie per 1 januari 2018 worden ondergebracht bij het PBL.
Daartoe behoort ook de overdracht van de relevante rekenmodellen van
de Stichting ECN aan het PBL. Tussen het toekomstige onderzoekcentrum
voor de energietransitie bij TNO en het PBL wordt, gefaciliteerd door mijn
ministerie en in afstemming met TNO, een transitietraject vormgegeven,
waarbij de continuïteit in de uitvoering van de rekenmeestertaken
gewaarborgd blijft. Een overgangsfase tot en met eind 2017 zal zorgen
voor een zorgvuldige overgang van de bedoelde taken en modellen.
Tevens worden afspraken gemaakt zodat het onderzoekcentrum voor de
energietransitie bij TNO de kennis vanuit de bij het PBL onafhankelijk
geplaatste rekenmeesterfunctie en de aldaar ondergebrachte modellen
meerjarig kan benutten. Andersom zal het PBL een beroep doen op de
expertise en modellen bij het toekomstige onderzoekcentrum voor de
energietransitie bij TNO. Ik zorg ervoor dat het PBL voor het opvangen
van de rekenmeesterfunctie meerjarige financiering krijgt om voldoende
formatieruimte en de benodigde inhuur te kunnen creëren. Door
overdracht van de rekenmeesterfunctie naar het PBL wordt synergie en
daardoor naar verwachting ook efficiëntiewinst gehaald. De andere
werkzaamheden die momenteel plaatsvinden bij ECN Beleidsstudies
zullen worden ondergebracht bij TNO. Met het oog op een succesvolle
start van het onderzoekcentrum voor de energietransitie bij TNO zal ik de
Stichting ECN en TNO ondersteunen bij het opstellen van een propositie
hiervoor.
In de gesprekken met de Stichting ECN en haar medewerkers is een grote
betrokkenheid gebleken. Ik hecht dan ook grote waarde aan een ordentelijk overgangsproces met aandacht voor het publieke belang dat met de
rekenmeesterfunctie gediend wordt en waarbij de belangen van
medewerkers goed meegewogen worden. De kwartiermaker voor de
inrichting van het nieuwe onderzoekcentrum zal hier ook een belangrijke
rol in vervullen. Mijn ministerie zal hierbij een faciliterende rol blijven
spelen.
Nader onderzoek naar de nucleaire activiteiten
Na de start van het nieuwe onderzoekcentrum voor de energietransitie en
het onderbrengen van de rekenmeesterfunctie bij het PBL resteren de
nucleaire activiteiten van de Stichting ECN: de activiteiten van NRG en het
verwerken en afvoeren van het historische radioactief afval.
Het kabinet vindt het van belang dat voor de lange termijn duidelijkheid
komt voor deze nucleaire activiteiten. Daarvoor is een aantal zaken nodig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 476

8

Allereerst zal het kabinet onderzoek doen naar de wenselijkheid en
mogelijkheden om de nucleaire activiteiten van NRG enerzijds en het
historische radioactief afval anderzijds te ontvlechten. Veilig, adequaat en
kostenefficiënt verwerken en afvoeren van het (historisch) radioactief afval
conform het beleid zoals dat is vastgelegd in het Nationale programma
voor het beheer van radioactief afval en verbruikte splijtstoffen (bijlage bij
Kamerstuk 25 422, nr. 149) zijn hierbij het uitgangspunt. In het onderzoek
wordt onder andere in beeld gebracht in hoeverre het (historisch)
radioactief afval adequater en kostenefficiënter dan in de huidige situatie
kan worden opgeruimd door een derde partij en wat de gevolgen hiervan
zijn voor NRG en de Staat. Deze analyse zal in het voorjaar van 2017
afgerond zijn. Daarnaast zal het kabinet mede op basis van het rapport
van Technopolis over de nucleaire kennisinfrastructuur in Nederland in
beeld brengen welke toekomstige nucleaire kennisinfrastructuur uit
publiek oogpunt en voor de voorzieningszekerheid van medische isotopen
van belang is. Het kabinet zal hierover in het voorjaar van 2017 aan uw
Kamer rapporteren. Uw Kamer zal het rapport van Technopolis dit najaar
ontvangen.
Financieel arrangement
De implementatie van de hierboven beschreven ontvlechting van de
activiteiten van de Stichting ECN zal enige tijd in beslag nemen. Om
voortzetting van de (resterende) activiteiten van de Stichting ECN te
waarborgen, heeft het kabinet een financieel arrangement getroffen met
de Stichting ECN. In dit financieel arrangement wordt ervan uitgegaan dat
het duurzame energieonderzoek en de rekenmeesterfunctie per 1 januari
2018 geen onderdeel meer uitmaken van de Stichting ECN. Door de
ontvlechting van de activiteiten verbetert de financiële situatie van de
Stichting ECN, met daarin NRG en het historisch radioactief afval, met
€ 26 miljoen ten opzichte van de MJV. Als onderdeel van dit bredere
financieel arrangement wordt een financiering van € 40 miljoen verstrekt,
die is geoormerkt voor het verwerken en afvoeren van het (historisch)
radioactief afval. Deze financiering van in totaal € 40 miljoen wordt gedekt
uit de begrotingen van EZ en VWS. Met deze extra liquide middelen is de
prognose dat de Stichting ECN eindigt met een positief resultaat van € 19
miljoen10.
Voorts wordt de leningsovereenkomst die op 17 oktober 2014 tussen de
Staat en de Stichting ECN is afgesloten voortgezet, waarbij wel de
basisrente en het opname- en aflossingsritme worden aangepast. Door
deze extra liquide middelen ter beschikking te stellen, hoeft de Stichting
ECN pas later en voor een lager bedrag aanspraak te maken op de lening
die eind 2014 door de Staat is verstrekt. Dit werkt positief uit op de
aflossings- en rentelasten. Doorrekening laat zien dat de Stichting ECN
(exclusief het duurzame energieonderzoek en de rekenmeesterfunctie),
rekening houdend met de verstrekking van € 40 miljoen aan liquide
middelen, € 62,5 miljoen van de in totaal beschikbare € 82 miljoen hoeft
aan te spreken. De rentelasten voor Stichting ECN dalen hierdoor met
circa € 36 miljoen ten opzichte van de rentelasten waar in de MJV
rekening mee is gehouden.
Er kunnen risico’s optreden als de huidige prijsstijgingen van medische
isotopen in de toekomst niet worden voortgezet, als de HFR meerdere
keren of langere tijd ongepland uit bedrijf wordt genomen en als een
gevolg van de intrinsieke onzekerheid over de kosten voor het in de
wereld uniek proces van het ompakken, scheiden en vervoeren van
radioactief afval. NRG houdt er rekening mee dat deze risico’s zich
10

Het resultaat na belasting is lager.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 476

9

daadwerkelijk zullen manifesteren. Daarom worden in de MJV hiervoor
extra middelen gereserveerd in de vorm van een risicobudget. Zoals
hierboven aangegeven is de prognose dat de Stichting ECN met dit
financieel arrangement eindigt op een positief resultaat van € 19 miljoen.
Dit is op dit moment de beste inschatting, maar er blijft onzekerheid
bestaan. Het is daarom van belang dat er voor NRG helderheid komt over
de toekomstige nucleaire kennisinfrastructuur in Nederland die vanuit
publiek oogpunt en voor de voorzieningszekerheid van medische isotopen
van belang is. Op basis van de eerder genoemde onderzoeken naar een
ontvlechting van de resterende onderdelen van de Stichting ECN en naar
de nucleaire kennisinfrastructuur, zal ik in het voorjaar van 2017 bezien op
welke wijze de nucleaire activiteiten kunnen worden voortgezet.
Tot slot
Ik heb er vertrouwen in dat de bovengenoemde maatregelen leiden tot
een voortzetting van de (resterende) activiteiten van de Stichting ECN. De
maatregelen zorgen er tevens voor dat noodzakelijke, toekomstige
investeringen in de veiligheid kunnen blijven plaatsvinden. Uw Kamer
wordt nader geïnformeerd over de realisatie van deze maatregelen en de
uitkomsten van de genoemde onderzoeken.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 476

10