Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

30 139

Veteranenzorg

Nr. 174

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 22 maart 2017
De vaste commissie voor Defensie heeft op 22 februari 2017 overleg
gevoerd met mevrouw Hennis-Plasschaert, Minister van Defensie, over:
– de brief van de Minister van Defensie d.d. 21 december 2016
ter aanbieding van de evaluatie Veteranenbeleid 2011–2016
(Kamerstuk 30 139, nr. 170);
– de brief van de Minister van Defensie d.d. 6 februari 2017 ter
aanbieding van het conceptplan van aanpak aanbevelingen
evaluatie veteranenbeleid (Kamerstuk 30 139, nr. 172);
– de brief van de Minister van Defensie d.d. 22 december 2016
ter aanbieding van de resultaten van het evaluatieonderzoek
naar de toepasbaarheid van het PTSS-protocol (Kamerstuk
30 139, nr. 169);
– de brief van de Minister van Defensie d.d. 22 december 2016
over de stand van zaken schadeclaims veteranen (Kamerstuk
30 139, nr. 167);
– de brief van de Minister van Defensie d.d. 20 december 2016
over de stand van zaken Veteranenloket (Kamerstuk 30 139,
nr. 166);
– de brief van de Minister van Defensie d.d. 22 december 2016
met informatie over de Stichting Onbekende Helden en over
de re-integratie van veteranen met een militair invaliditeitspensioen (MIP) (Kamerstuk 30 139, nr. 168);
– de brief van de Minister van Defensie d.d. 20 februari 2017
met een reactie op motie van de leden Eijsink en Teeven over
de bekostiging van aanvullende schadeclaims van veteranen
(Kamerstuk 30 139, nr. 162).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie,
Ten Broeke
De griffier van de commissie,
De Lange

kst-30139-174
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

1

Voorzitter: Ten Broeke
Griffier: De Lange
Aanwezig zijn zeven leden der Kamer, te weten: Belhaj, Ten Broeke, Bruins
Slot, Jasper van Dijk, Eijsink, De Roon en Vuijk,
en mevrouw Hennis-Plasschaert, Minister van Defensie.
Aanvang 10.02 uur.
De voorzitter:
Welkom bij dit algemeen overleg van de vaste Kamercommissie voor
Defensie. Wij gaan het vandaag hebben over veteranen en de Veteranennota. Wij hebben een spreektijd van zes minuten per fractie
afgesproken voor de eerste termijn. Wij doen het in volgorde van
placering. Dat betekent dat ik begin met de heer Vuijk. Zijn tijd gaat nu in.
De heer Vuijk (VVD):
Voorzitter. Op 24 december vorig jaar overleed luitenant-generaal Ted
Meines. Samen met mevrouw Eijsink mocht ik namens de vaste
commissie voor Defensie aanwezig zijn bij de uitvaartplechtigheid. Het
was een mooie uitvaart, waar met militaire eer in een waardige ceremonie
afscheid werd genomen van luitenant-generaal Meines.
Waarom vertel ik dit? Wij zien in luitenant-generaal Meines de vader van
de veteranen. Wij zien in Ted Meines de grondlegger van het veteranenbeleid. Het veteranenbeleid is belangrijk, omdat veteranen met inzet van
hun leven overal ter wereld gevochten hebben voor onze vrijheid. Wij zijn,
en voelen dat ook zo, verantwoordelijk voor militairen in het algemeen en
veteranen in het bijzonder. Twee weken geleden spraken wij uitvoerig met
veteranen en uitvoerders van het veteranenbeleid. Het is goed dat wij
vandaag drie uur hebben gereserveerd om indringend met de Minister
over veteranen te spreken.
Wie zijn dan die veteranen? De term «veteranen» is precies omschreven.
Het gaat om alle gewezen militairen met de Nederlandse nationaliteit die
het Koninkrijk hebben gediend in oorlogsomstandigheden, inclusief
vredesmissies in internationaal verband.
Veteranen zijn ook belangrijk omdat er heel veel veteranen zijn. Sinds
1940 heeft Nederland ruim 650.000 mensen ingezet in drie oorlogen en
bijna 100 vredesmissies. Het grootste deel van de oorlogsveteranen is
ingezet tijdens de Tweede Wereldoorlog, de dekolonisatiestrijd in
voormalig Nederlands-Indië en Nieuw-Guinea en de Korea-oorlog. Deze
veteranen zijn inmiddels overleden. Nederland heeft op dit moment ruim
115.000 veteranen. Iets meer dan de helft van hen heeft sinds de jaren
zeventig deelgenomen aan één of meerdere vredesmissies in internationaal verband.
Ik heb enkele vragen over het veteranenbeleid. Het rapport evaluatie
Veteranenbeleid komt tot acht aanbevelingen, vijf voor de korte termijn en
drie voor de lange termijn. Hoe realistisch acht de Minister het om deze
aanbevelingen navolging te geven binnen de tijd die in het rapport is
aangegeven? In de brief met daarin het conceptplan van aanpak wordt
gesteld dat de aanbevelingen worden uitgevoerd binnen het bestaande
budgettaire kader. Hoe aannemelijk is het om te verwachten dat deze
aanbevelingen dan ook worden uitgevoerd?
Uit het rapport van bevindingen blijkt dat het antwoord op de doelmatigheidsvraag lastig of niet te achterhalen is. Toch is het belangrijk om te
weten of het veteranenbeleid niet alleen efficiënt, maar ook effectief is. Is
het mogelijk om dit bij een volgend rapport wel helder in beeld te
brengen? In hoeverre is het mogelijk om op korte termijn een soort
quickscan uit te voeren? Ik krijg hierop graag een reactie van de Minister.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

2

In het rondetafelgesprek over veteranen gaf de Veteranenombudsman aan
dat signalen dat het niet goed gaat met de veteraan, onvoldoende worden
herkend. Dit gaat voornamelijk over het herkennen van uitzendgerelateerde klachten bij militairen en veteranen. Wat doet de Minister eraan om
dit te verbeteren?
Dan kom ik op een bijzondere brief. Advocaten die aangesloten zijn bij de
Militaire Balie stuurden een brief waarin het belang van de verzekeringsgeneeskunde en de verzekeringsgeneeskundigen werd aangestipt. Ze
keken met name naar het correctierecht. Zij voorzien een grote aanvraag
voor herziening van het militair invaliditeitspensioen. Dit zou betekenen
dat het aantal verzekeringsgeneeskundigen drastisch dient toe te nemen.
Kan de Minister toelichten hoe zij tegen deze kwestie aankijkt en in welke
mate zij hiermee rekening houdt?
Daarnaast wijzen de advocaten van de Militaire Balie erop dat in de review
niet langer onderscheid wordt gemaakt tussen oorzakelijk en verergerend
dienstverband. Kan de Minister deze keuze toelichten?
Graag hoor ik van de Minister waarom postactieve militairen zowel met
de oude als de nieuwe systematiek zijn beoordeeld. Dit heeft soms tot
substantiële verlagingen in het invaliditeitspercentage geleid, terwijl dit
niet gepaard ging met een verbetering van de medische status. Denkt de
Minister dat dit verschil voorkomen kan worden door het meetinstrument
aan te passen? Ik krijg hierop graag een reactie.
Kan de Minister uitleggen waarom het invaliderende karakter van
psychische klachten door een aantal geïnterviewden vaak als heel
ingrijpend wordt aangemerkt, terwijl de tendens is dat een en ander juist
lager wordt ingeschat bij lichamelijke klachten? Hoe kijkt de Minister
hiertegen aan? In hoeverre houdt zij hier rekening mee?
Betrokkenen wezen erop dat de naam «PTSS-protocol» niet goed is. Zij
suggereerden dat een naamswijziging van het protocol een grote
verbetering zou kunnen zijn. Hoe beoordeelt de Minister deze suggestie?
Tot slot kom ik op het Veteranenloket, de plek waar veteranen en
familieleden van veteranen terechtkunnen voor zorg en dienstverlening.
De VVD is blij dat de toegang tot de zorg en de coördinatie van de zorg
voor veteranen en hun naasten met het Veteranenloket is verbeterd. Het is
een succesvol initiatief. Vele veteranen vinden inmiddels hun weg naar
het loket. Dit roept echter ook een aantal zorgen op. De grote vraag zorgt
namelijk ook voor een grote druk op de werknemers bij het Veteranenloket. In de brief van de Minister lezen we dat er vier fte’s aan zorgcoördinatoren zijn toegevoegd aan de organisatie. Kan de Minister een update
geven van de huidige stand van zaken? Ziet het Veteranenloket de druk
iets afnemen? Neemt de wachttijd voor militairen met een materiële
zorgvraag ook af? Wat de VVD betreft is het nu zaak de resterende
problemen zo snel mogelijk glad te strijken.
Voorzitter, ik begrijp uw signaal. Dit was mijn eerste termijn.
De voorzitter:
Het signaal betekende dat u nog een minuut had, dus u hebt het keurig
binnen de tijd gedaan. Mevrouw Bruins Slot heeft een interruptie.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Ik vond dat de heer Teeven – de heer Vuijk vervangt hem nu – en mevrouw
Eijsink in het vorige debat over de veteranen een buitengewoon goede
motie (30 139, nr. 162) hadden ingediend waarin stond dat andere
ministeries moesten bekijken of ze bepaalde schadeclaims vanuit hun
budget konden dekken. We hebben een brief van de Minister gekregen
hierover. Zij is eigenlijk met de staart tussen de benen weggestuurd bij de
ministerraad, met de boodschap: los het maar zelf op. Ik vraag me af of de
heer Vuijk tevreden is met dit antwoord.
De heer Vuijk (VVD):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

3

Daar zijn we nog niet helemaal tevreden over. We hebben gezien dat het
kabinet nog geen dekking heeft gevonden buiten het Defensiebudget. De
problematiek moet worden gedekt binnen de begroting van dit departement. We zijn het wel met de Minister eens dat het van belang is dat er
budget beschikbaar is op het moment dat er schadeclaims binnenkomen.
Ik heb echter ook gezien dat er op dat punt geen budgetflexibiliteit is en
dat het onduidelijk is om welk bedrag het precies gaat. Ik ben dus niet
tevreden. In die zin ben ik wel blij met deze interruptie. Deze leidt namelijk
onmiddellijk tot een vraag aan de Minister. Ik hoop dat deze via mijn
buurvrouw alsnog bij de Minister komt.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Ik vind het goed dat de heer Vuijk aangeeft dat hij niet tevreden is, want
dat is het CDA ook niet. Defensie piept en kraakt. De schadeclaims moeten
zo ongeveer betaald worden met het geld van de operationele commando’s. We weten niet welke kant het op gaat. We hebben een
bijzondere zorgplicht voor al onze veteranen. Dat geldt niet alleen voor het
Ministerie van Defensie maar ook voor de andere ministeries. Daarom
vraag ik de heer Vuijk wat hij concreet wil gaan doen. Welke vervolgstappen moeten er nu gezet worden? Ik kan me namelijk niet indenken dat
hij hiermee genoegen neemt.
De heer Vuijk (VVD):
Ik denk niet dat wij daar veel aan kunnen doen in de tijd die ons hier nog
rest. Ik zei eerder al dat er wat onduidelijkheden in zitten. Ik denk dat het
goed is om op dit punt het antwoord van de Minister af te wachten.
Anders is het aan een volgend kabinet om hierover heel goede afspraken
te maken en om ervoor te zorgen dat er voldoende geld beschikbaar komt.
Volgens mij wordt dit in de motie ook helder uitgedrukt. Ik stel voor dat
we even het antwoord van de Minister afwachten en dat we in de tweede
termijn samen dieper ingaan op deze vraag.
Mevrouw Eijsink (PvdA):
In de evaluatie wordt niet terugverwezen naar de artikel 100-brieven.
Misschien is daar een reden voor. Daar zal ik de Minister zo zelf naar
vragen. De Kamer heeft afgesproken dat in iedere artikel 100-brief een
bedrag wordt opgenomen voor voorzorg, zorg tijdens een missie en
nazorg aan veteranen. Dat staat in de brieven. Het kan niet zo zijn dat dit
uiteindelijk, al is het pas na jaren, op het bord van Defensie komt te
liggen. Hiermee verwijs ik ook indirect en direct naar de motie en de brief
van gisteren. Dit hebben wij nooit bedoeld met de motie-Eijsink/Teeven.
Hoe moeten we volgens de heer Vuijk nu verdergaan? Ik zie ook wel dat
een motie over een motie niet zo veel zin heeft. Ik zie ook de beperkte
mogelijkheden die de Minister waarschijnlijk heeft in de ministerraad,
maar daarmee moet de Kamer geen genoegen nemen. Hoe ziet de heer
Vuijk de volgende stap hierin, waarbij wij onszelf niet overschatten en
waarbij deze ten goede komt aan het Defensiebudget en het veteranenbudget?
De heer Vuijk (VVD):
Ik deel dat inzicht. Ik heb nog geen concrete stap. Daarvoor verwijs ik naar
mijn vorige antwoord: laten we even het antwoord van de Minister
afwachten. Ik deel het punt van mevrouw Eijsink dat dit niet zomaar op
het budget van Defensie kan blijven drukken, al was het maar omdat
daardoor de gevolgen en de effecten van missies bij Defensie blijven
liggen. Daar hebben wij aparte budgetten voor, die daarvoor ook moeten
worden aangesproken. In de artikel 100-brief worden die ook benoemd.
Op dat punt zijn wij het volstrekt met elkaar eens.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

4

De vergaderbel gaat, dus laten we even wachten met de rest van uw
antwoord, mijnheer Vuijk. Ik weet nooit of de bel verlossend is, of dat het
einde van de bel verlossend is.
De heer Vuijk (VVD):
Ik deel dus het standpunt van mevrouw Eijsink dat de schadeclaims niet
ten laste mogen komen van het Defensiebudget. Als er veel missies zijn
waar vervelende gevolgen uit voortvloeien, hol je daarmee namelijk intern
de Defensieorganisatie uit. Dat beginsel deel ik dus zeer. De Minister heeft
gezegd dat er wel wat vraagstukken bij zijn, zoals het probleem van de
budgetflexibiliteit. Het lastige van het probleem van de budgetflexibiliteit
is dat dit suggereert dat je het toch binnen Defensie zoekt. Daarover is er
volgens mij een verschil van mening met de Kamer. De meeste collega’s
zijn het er wel over eens dat daar juist het probleem zit. Ik stel voor, zoals
ik al eerder zei, om het antwoord van de Minister af te wachten. Laten we
in de tweede termijn terugkomen op de concrete stappen die we zullen
zetten.
Mevrouw Eijsink (PvdA):
Ik begrijp wat de heer Vuijk zegt. Deze schadeclaims komen op een
bepaald moment. We kennen de bedragen niet. We moeten de uitspraak
in de rechtszaken gewoon afwachten. Mocht een volgende coalitie meer
middelen willen voor de krijgsmacht, is de heer Vuijk het dan met mij eens
dat wij dit onderdeel niet onder dat budget gaan scharen? Daar ligt
namelijk een enorme valkuil. Dan komt er meer geld voor Defensie, maar
worden het operationele deel, het materiële deel en de schadeclaims door
elkaar gegooid. Dat kan niet de bedoeling zijn. Dat was ook niet de
bedoeling van de motie. Is de heer Vuijk het met mij eens dat dit nooit de
bedoeling kan zijn van een groter budget voor de krijgsmacht? Misschien
kunnen de andere collega’s hier later ook op reageren. Dit is nog steeds –
ik kan er nooit de goede woorden voor vinden – achterstallig onderhoud
van iedere regering vanaf het moment dat we zijn gaan uitzenden. Is de
heer Vuijk dat met mij eens en ziet hij mogelijkheden daartoe?
De heer Vuijk (VVD):
Het eerste is ja, het tweede is nee. In beginsel deel ik zeker de lijn van
mevrouw Eijsink. Het is niet de bedoeling dat uitzendingen de Defensieorganisatie verder uithollen. Ik wacht even de beantwoording van de
Minister af. Ik wil voor mijzelf kunnen beoordelen in hoeverre het mogelijk
is verder te regeren voorbij de datum van 15 maart. Wij vinden wel dat dit
niet op Defensie mag drukken.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Voorzitter. Onlangs is luitenant-generaal Ted Meines overleden. Het CDA
condoleert zijn familie, zijn vrienden en alle veteranen. Generaal Meines is
van onschatbare waarde geweest voor de erkenning van en de waardering en zorg voor veteranen. Het CDA is trots op de veteranen in
Nederland. Zij brengen en hebben een belangrijke bijdrage aan vrede en
veiligheid in de wereld gebracht. Dat werk doen militairen in uitzonderlijke
en extreme omstandigheden. Veteranen die na het werk voor Defensie als
burger aan het werk gaan, zijn gewilde werknemers. Ze weten van
doorzetten en van aanpakken en ze zijn goede teamspelers.
Een klein deel van de veteranen kampt later met gezondheidsproblemen.
Zij verdienen goede zorg. Die bijzondere zorgplicht ligt bij de regering en
bij dit parlement. De Veteranenwet verankert die erkenning, waardering
en bijzondere zorgplicht. Als medeondertekenaar van de wet spreek ik
mijn bijzondere dank uit aan mevrouw Angelien Eijsink. Zij heeft als
initiatiefnemer van de Veteranenwet een belangrijke bijdrage geleverd aan
het verankeren en verbeteren van het veteranenbeleid. Mevrouw Eijsink,
dit is uw laatste debat. U bent vele jaren lid geweest van de Kamer. Ik ken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

5

uw inzet voor het veteranenbeleid. Die waardeer ik als CDA’er zeer. Hierbij
bedank ik u voor uw inzet.
De bijzondere zorgplicht voor veteranen geldt voor de hele regering.
Neem de kwestie van de aanvullende schadeclaims door veteranen. Deze
moeten fatsoenlijk worden afgehandeld, maar Defensie zucht onder een
veel te krappe begroting. Vandaar ook de motie-Eijsink/Teeven om te
onderzoeken hoe de nog te verwachten aanvullende schadeclaims anders
dan uit de Defensiebegroting bekostigd kunnen worden. De reactie van de
Minister is buitengewoon teleurstellend. Het kabinet doet niets. De
Minister legt daarom maar de bal terug bij de Kamer. Mijn vraag aan de
Minister is: waarom is zij niet in staat om bijvoorbeeld de Minister van
Financiën of een andere Minister ervan te overtuigen dat die bijzondere
zorgplicht voor veteranen niet beperkt is tot Defensie, maar ook geldt voor
de andere ministeries van dit kabinet?
Het CDA wil graag ook alle veteranenorganisaties complimenteren met
hun inzet de afgelopen jaren bij het uitvoeren van de Veteranenwet. Er is
al veel werk verzet. De evaluatie laat echter zien dat er ook nog veel werk
aan de winkel is. Het is zorgelijk dat de Minister nu al aangeeft dat de
nieuwe uitvoering van de Veteranenwet binnen de huidige financiële
kaders moet plaatsvinden. Dit terwijl de evaluatie juist concludeert dat er
nog spanning op het budget zit. Sterker nog: de spanning loopt op, ook
financieel. Het is geen geheim dat het CDA juist meer geld wil uitgeven
aan defensie en natuurlijk ook aan een goede uitvoering van het veteranenbeleid. Kan de Minister hier toezeggen dat zij niet het financieel kader
centraal stelt, maar juist de erkenning, waardering en bijzondere zorg voor
veteranen, en dus ook de verschillende onderdelen van de evaluatie die
nu moeten worden uitgevoerd?
Het CDA maakt zich zorgen over de capaciteit van het Veteranenloket en
de zorgcoördinatoren van het ABP. Dat wringt, ook nu uit de evaluatie
blijkt dat de lichting Afghanistanveteranen meer zorg nodig heeft dan
voorzien. Er zijn nu al wachttijden voor veteranen met een materiële
zorgvraag. De Minister laat onderzoek doen naar de procesgang bij het
Veteranenloket. Zij lijkt vooral aan te sturen op een efficiencyslag. Maar is
zij bereid te garanderen dat ook bij een verdere groei van het aantal cases
bij het Veteranenloket en bij het ABP de capaciteit voldoende is om de
dienstverlening op optimale wijze uit te voeren?
Een belangrijke aanbeveling is ook het beter bij de zaken betrekken van
het thuisfront. Er is ook veel geschreven over de vraag wie de relatie is
aan het thuisfront. Mijn vraag aan de Minister is: hoe wil zij een actieve rol
van het thuisfront nu echt handen en voeten geven en ervoor zorgen dat
we het veteranenbeleid op dat punt echt nog gaan verbeteren?
Het duurzaam financieren van de bijzondere zorg is een blijvend knelpunt.
Ik zie ook wel dat door ministerie echt pogingen worden gedaan om dat
op goede wijze vorm te geven. Maar het lukt nog steeds niet om harde
afspraken te maken met het Ministerie van VWS, de zorgverzekeraars en
de Nederlandse Zorgautoriteit. Waarom lukt dat nog niet? Hoe gaat de
Minister ervoor zorgen dat er een goede aansluiting komt van de
verzekerde zorg, de zorg op basis van de Zorgverzekeringswet en de Wet
maatschappelijke ondersteuning, op de speciale zorg die de veteranen
nodig hebben? Welke mogelijkheden zijn er in dit kader om bijvoorbeeld
te werken met de max-maxtarieven die er zijn binnen de geestelijke
gezondheidszorg? Een max-maxtarief wil eigenlijk zeggen dat de
organisatie die de zorg verleent extra geld krijgt omdat het bijzonder
specialistische zorg is. In VWS-termen wordt dat een max-maxtarief
genoemd.
De Veteranenombudsman heeft een goed rapport afgeleverd over de
afhandeling van de klachten. Mijn collega Vuijk ging daar zonet ook al op
in. Wat doet de Minister op dit moment om die verder te verbeteren?
Ik kom tot een afsluiting. De afgelopen jaren is er ontzettend veel werk
verzet om van de Veteranenwet een succes te maken. Ik dank alle

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

6

organisaties en veteranen die daaraan hebben meegewerkt, maar er is de
komende periode ook nog veel werk te verzetten om er echt voor te
zorgen dat onze veteranen een mooie positie krijgen, goede erkenning en
waardering en bijzondere zorg als zij dat nodig hebben.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan mevrouw Eijsink. Zij is er niet vandaag voor het
laatst, dacht ik, maar morgen.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Zij is vandaag wel voor het laatst bij een debat waar ik ook bij ben. Dit was
dus mijn moment om mevrouw Eijsink te bedanken.
Minister Hennis-Plasschaert:
Dat was hartstikke chic.
De voorzitter:
Het was heel mooi, maar ik schrok even. Wij mogen nog wat langer
genieten van mevrouw Eijsink. Maar het is heel goed dat mevrouw Bruins
Slot daar even bij stilstond.
Mevrouw Eijsink (PvdA):
Voorzitter. Wilt u mij een waarschuwing geven als ik nog een minuut heb?
Mevrouw Bruins Slot sprak heel mooie laatste woorden over het
evaluatieplan dat vandaag ter bespreking voor ons ligt. Ik sluit me daar
heel graag bij aan. Er is veel werk verzet, maar er moet ook nog veel
gedaan worden. Er is veel wat veteranen en militairen zelf hebben bereikt
en wat de organisaties samen hebben gedaan, maar er zijn een paar
punten die ik vandaag toch nog heel graag wil inbrengen. Dat is niet
zozeer op de valreep, want ik weet dat veteranen en militairen in de
Kamer geborgd zijn door de wet. Daar kom ik zo meteen op terug. 150
Kamerleden en alle partijen gingen in oktober 2011 voor, naast en achter
de wet staan, aan alle kanten dus. Wat wil je nog meer? De 75 leden van
de Eerste Kamer deden dat in december van hetzelfde jaar. Daarmee blijft
de zorg voor veteranen en militairen geborgd. Die is voor ons allen een
zware verantwoordelijkheid, die goed gedeeld wordt. Ik dank de collega’s
ook voor de samenwerking, want zonder samenwerking kan er niets. Als
het om veteranen en militairen gaat, bestaan er hier geen tegenpartijen; er
bestaan alleen partijen die samenwerken. Dat is heel erg mooi.
Dan wil ik het even hebben over de wet zelf die voorligt. De doeltreffendheid, de doelmatigheid, van het beleid en de processen is natuurlijk
uitgangspunt geweest voor de evaluatie. Ik zou het graag van de andere
kant benaderen, zoals we dat ook bij de wet hebben gedaan. Een wet is
immers alleen maar een middel tot een doel. Dat doel is: één man, één
plan, of één vrouw, één plan, zo u wilt. Wat hebben we voor de militair
van vandaag, de veteraan van morgen, gedaan? Met velen gaat het goed.
Ik heb er niet zo veel behoefte aan om dat iedere keer te zeggen, want ik
vind dat we naar een hoger plan moeten. Wanneer militairen terugkomen
en onze zorg en aandacht in welke vorm dan ook nodig hebben, moeten
zij die gewoon krijgen. En er gaat heel veel goed. Maar terwijl ik dat
uitspreek, mis ik toch gaandeweg iets in de evaluatie. Daarover zou ik
eerst het volgende willen zeggen. Een volgende evaluatie zou moeten
gaan over de wet zelf en over de wetsartikelen. Ik zou tegen de Minister
willen zeggen, want het staat natuurlijk in de wet zelf opgenomen: het
moet over de wetsartikelen gaan en wat ermee bedoeld is. Dan kom je
namelijk hoe dan ook te spreken over percentages. We spreken nu nog
teveel in termen van: met een hele grote groep gaat het goed, maar met
een andere niet. Ik ben ooit leerkracht geweest en ik heb, als ik sprak over
een klas van 40 leerlingen, nooit tegen ouders kunnen zeggen: weet u,
met 35 kinderen gaat het goed, maar met 5 niet, maar toppie! Je zult dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

7

maar de ouder zijn van een van die 5 met wie iets aan de hand is. We zijn
er dus nog steeds niet aan toe. Dat is de volgende stap. Nogmaals, dit is
geen kritiek op wat hier voorligt, maar we moeten naar die volgende stap
toe. We moeten niet blijven hangen in: met veel veteranen gaat het toch
goed. We moeten vooral verder gaan omdat er mensen zijn die het
moeilijk vinden om te spreken over de zorg. Dat hebben we ook bij de
rondetafel gemerkt. Bij de rondetafel waren mensen aanwezig die
aangaven dat het te veel over de zorg ging. Nee, de wet gaat voor een
groot deel over de zorg; hoofdstuk 5 gaat over de zorg. Het is een
verantwoordelijkheid. Mevrouw Bruins Slot gaf het al aan: de bijzondere
zorgpositie van de militair is de basis van deze wet. Als we dat niet
handhaven, als we dat niet voortzetten, heeft de wet ook geen draagvlak.
Dat kan niet. Ik zou de Minister dus willen vragen daarop te reageren.
Daarmee komt het volgende punt aan de orde: ik vind dat Defensie tekort
wordt gedaan. Als ik kijk naar de schadeclaims en de afhandeling van wat
het afgelopen jaar allemaal heeft plaatsgevonden, zeg ik: chapeau! Er is
ongelofelijk veel werk verzet door veel mensen aan de kant van het
ministerie, in overleg met de andere partijen. Maar wat gebeurt er? Er zijn
duizenden militairen en veteranen geholpen middels de schadeloosstellingsregeling. Het is meestal zo dat de mensen die ermee geholpen zijn
natuurlijk ongelofelijk blij zijn, en terecht, en met terugwerkende kracht.
Maar dan kom ik op «één man, één plan»: ik vind dat Defensie best eens
niet alleen aandacht mag hebben voor wat nog nodig is, maar ook voor
wat al gegeven is. In ons land is het nog altijd zo, en terecht, dat je, als je
niet akkoord bent met wat je afgesproken hebt, een vervolgstap zet, soms
richting de rechter. Soms is dat terecht, omdat ook de Kamer en de
regering, de Minister in dit geval, erop aan te spreken zijn dat iets niet
goed gaat. Ook dat bestaat nog steeds. Maar je mag ook altijd een stap
verder gaan als je het niet met de politiek, de regering of de Kamer eens
bent. Dat mag ook in die positieve uitwerking wat meer neergelegd
worden. Anders komen we nooit tot de uitwerking van het beleid die
bedoeld is. «Eén man, één plan» heeft meer in zich dan alleen wat als
negatief ervaren wordt; overigens niet door mij, maar dat kwam in de
hoorzitting wel naar voren. Er staat weer een artikel in de krant en het is
weer negatief. Zo gaat het in het onderwijs en in de zorg: als iets niet goed
loopt, komt het in de krant. Als iets heel goed loopt, is het ook aan
Defensie, aan de Minister en haar mensen, om te zeggen waar het wel
goed gaat. Er stonden drie zinnen op die ene pagina. Ik heb ze niet gelijk
voor me. Ook ik vergeet pagina’s; ik ben aan het loslaten. Ja, hoe is het
mogelijk, hè?
(Hilariteit)
Minister Hennis-Plasschaert:
Mevrouw Eijsink, dat heet rotatiegedrag.
Mevrouw Eijsink (PvdA):
Ik heb volgende week een cursus loslaten staan. Ik begin heel goed.
De pagina ben ik even vergeten, maar het gaat over duizenden militairen
die ongelofelijk blij zijn met wat er door de jaren heen gedaan is. In drie
zinnen staat dat in deze evaluatie. Dat mag best een pagina zijn, net zoals
er twee pagina’s nodig zijn voor de militairen met wie het niet goed gaat.
Die verhouding mag wat mij betreft beter. Ook dat mag Nederland zien.
Ook dat mogen we met zijn allen zien.
Ik heb nog een paar opmerkingen, voorzitter. Ik heb nog twee minuten, zie
ik.
Ik maak me zorgen over het Veteranenloket en ik sluit me aan bij de
opmerking van mevrouw Bruins Slot hierover. Ik heb hier een rapport
liggen – dat heb ik toevallig nog wel steeds bij me – met 29 aanbevelingen. Het Veteranenloket heeft het een en ander moeten bijstellen als het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

8

gaat om de capaciteiten en de vraag, omdat we die nog niet helemaal
aankonden. Ik ga het niet herhalen, want het staat erin. Vanwege de
evaluatie hebben al die onderliggende rapporten, met uitkomsten die we
eigenlijk al kenden, natuurlijk een beetje stilgelegen. Er heeft stilstand
plaatsgevonden, want we gingen wachten op de evaluatie. Die stilstand
kan niet meer. De rapporten zijn er en het gaat om de uitkomsten. Ik sluit
me aan bij de vragen die gesteld zijn: hoe gaan we daarmee om? Hoe
gaan we het doen?
De re-integratie kan en moet nog beter. Dit onderwerp moet veel meer
benoembaar zijn. Re-integratie gaat ook over het Militaire Invaliditeitspensioen. Het gaat over Onbekende Helden en andere projecten die er liggen
en mensen uit het UWV halen. Daar is nog een wereld te winnen, aan
projecten, voor mensen die het nodig hebben.
Ik heb nog een opmerking over het thuisfront. Ik sluit me aan bij wat
daarover gezegd is. Het is zoals het in het rapport staat. Dat mag meer
aandacht hebben. De Nationale ombudsman heeft een aantal opmerkingen gemaakt om mee te nemen. Veel is daarover al gezegd.
Mijn allerlaatste opmerking gaat over de financiën. Het kan nooit zo zijn
dat de financiën het uitgangspunt zijn voor het beleid. Het is geweldig dat
we op die manier konden werken met het ministerie en met de Minister,
maar ik ben bezorgd over het feit dat in het concept-actieplan staat dat er
een begrenzing is. Dat kan niet waar zijn. Artikel 100-brieven zijn namelijk
niet geëvalueerd en meegenomen. Dat vind ik wel een kritiekpunt. Artikel
100-brieven zijn er immers voor dat we juist de bescherming van de
financiële middelen meenemen. Daarin moeten we nog een stap gaan
zetten. Ik benadruk het nogmaals en de brief van gisteren is daar toch wel
een voorbeeld van: het kan niet zo zijn dat wat ooit door de motie-Ten
Broeke/Aasted Madsen is vastgelegd – hoeveel breder kan het draagvlak
in de Kamer zijn – met terugwerkende kracht niet goed wordt ingevuld. Ik
heb daar geen extra motie voor nodig. Er liggen voldoende moties van
alle partijen waarin wordt gezegd: het kan en mag niet zo zijn, ook niet
met terugwerkende kracht en ook niet vanwege – sorry voor het nare
woord – achterstallig onderhoud, dat straks bij uitkomsten van rechtszaken mogelijk pak «m beet 100 miljoen uit het Defensiebudget gehaald
gaat worden voor iets waarvoor het niet bestemd is.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Misschien wordt dit wel de laatste interruptie van mij aan mevrouw
Eijsink. Wie weet. Die kans grijp ik dus. Ik wil het even hebben over de
schadeclaims. Ik ga mee in het pleidooi van mevrouw Eijsink, maar
volgens mij moet toch gelden, linksom of rechtsom, dat die mensen recht
hebben op een vergoeding. Of het nu wordt gedaan door een nieuw
kabinet of misschien zelfs nog door dit kabinet, demissionair, het gaat
erom dat het geld wordt vrijgemaakt. Een nieuw kabinet zou kunnen
zeggen: we maken binnen Defensie geld vrij voor missies – ik noem maar
wat – en we maken geld vrij voor schadeclaims. Mijn vraag is dus: moet
het volgens mevrouw Eijsink per se buiten de Defensiebegroting
gevonden worden? Of kan het ook binnen de Defensiebegroting?
Mevrouw Eijsink (PvdA):
Ik ben er een ontzettend groot voorstander van dat dit soort verantwoordelijkheden gezien worden. Daarom benadruk ik ook de artikel 100-brief.
Een artikel 100-brief zoals die behandeld wordt in de Kamer, is natuurlijk
de verantwoordelijkheid van de regering. We hebben de huishoudportemonnee van Defensie en voor iedere missie krijgt Defensie terecht extra
middelen. We halen die nu voorlopig uit het Budget Internationale
Veiligheid (BIV), maar die kunnen niet uit het budget van Defensie komen.
Dat moet dus beter. Wat de regering gisteren in een brief aan de Kamer
heeft laten weten, is nogal een open deur: de Kamer heeft budgetrecht en
mag zelf bepalen waar ze dat geld vandaan haalt. Dat is een beetje

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

9

vestzak-broekzak, of kastje-muur, zo u wilt. Dat kan natuurlijk niet. Dus ja,
het moet van buiten de Defensiebegroting komen. Als dat moeilijk is,
zoals in de brief van gisteren staat, omdat men er binnen de regering niet
uitkomt om welk budget het gaat, dan ben ik er een groot voorstander van
dat de heer Van Dijk of andere leden – volgens mij zijn we het aan deze
kant van de tafel wel met elkaar eens – daarachteraan gaan.
Als er in een volgende coalitie middelen voor defensie bij komen, dan is
dat natuurlijk vaak voor operationele zaken bedoeld, voor materieel. Dan
vergeten we vaak dit soort zaken en dan is het beeld naar de buitenwereld
toe: we hebben geld voor de krijgsmacht erbij gedaan. De Minister wil 2
miljard, geloof ik. Laat ik ertussenin gaan zitten. Stel dat er 1,5 miljard bij
komt, maar er op een gegeven moment 200 miljoen bij zit voor de nazorg,
die we met zijn allen veronachtzaamd hebben en die nu naar buiten komt.
Dan kan het toch niet zo zijn dat het beeld naar buiten toe, naar de
samenleving toe, is dat we er zo veel geld bij hebben gedaan voor
defensie, maar dat een groot deel daarvan natuurlijk gewoon heel anders
bedacht en bedoeld is? Het is voor deze mensen zeker nog nodig,
uiteraard aan de hand van de gemaakte afspraken. Volgens mij zijn de
heer Van Dijk en ik dat dus zeer met elkaar eens.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Dat zijn we zeker met elkaar eens, maar er is ook een mogelijkheid dat er
een patstelling ontstaat, dat andere ministeries zeggen: wij gaan dat niet
betalen. Dan wil ik niet dat de veteraan wordt achtergelaten zonder de
schadeclaim, de vergoeding, waar hij recht op heeft. Mijn vraag is dus:
staat mevrouw Eijsink ook open voor een zogenaamd b-scenario, waarin
Defensie apart extra budget vrijmaakt voor die schadeclaims? Anders zou
het zo kunnen zijn dat de veteraan met niets naar huis gaat.
Mevrouw Eijsink (PvdA):
Nee, dan zou Defensie daarvoor niet apart geld moeten vrijmaken. Stel
dat het gaat om – ik noem maar wat – 1,5 miljard. Ik doe het maar even
fictief, want ik heb niet in mijn hoofd zitten welke bedragen mogelijk zijn.
Dan zou daar «plus» bovenop moeten komen en niet «van». Dat is niet de
bedoeling. Ik probeer dat maar even duidelijk te maken. Er zijn collega’s
die met veel plezier terugkomen na 15 maart en die daar zeker hard aan
willen werken, maar dat moet naar buiten komen. Het kan niet zo zijn dat
het verhaal aan de onderhandelingstafel straks wordt dat er zoveel geld
naar Defensie gaat, terwijl voor de samenleving niet duidelijk wordt of het
operationeel bedoeld is, voor personeel – daar moet ook wat gebeuren –
materieel of voor de schadeclaims, waarvoor we met zijn allen verantwoordelijkheid dragen, maar die we nog niet kennen. De valkuil zit hem
juist in dat «nog niet kennen». Dat staat ook in de brief die we gisteren
ontvangen hebben. Ik begrijp dat voor een deel wel, maar dan zou je on
top of that nog een afspraak kunnen maken dat uitkomsten van schadeclaims uit rechtszaken niet ten laste komen van het afgesproken budget
dat een volgende coalitie mogelijk vaststelt. Er zijn veel scenario’s die tot
een goede oplossing leiden. Duidelijker kan ik het volgens mij niet zeggen.
De voorzitter:
Dat is ter beoordeling aan uw collega’s, maar uit het feit dat er geen
nieuwe woordmeldingen zijn, leid ik af dat het zo is.
De heer De Roon (PVV):
Voorzitter. De PVV is en blijft trots op onze veteranen. Velen van hen
hebben zich, soms met gevaar voor eigen leven, ingezet voor Nederland
en voor onze internationale bondgenoten. Het is daarom evident dat onze
veteranen niets tekort mogen komen als het gaat om erkenning,
waardering en zorg. Vandaag vindt in de Kamer – anderen memoreerden
het al – het eerste veteranenoverleg plaats waarbij de veteranengeneraal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

10

Ted Meines niet meer onder ons is. Ook ik wil daarom graag stilstaan bij
zijn overlijden op 24 december jl., nauwelijks twee maanden geleden. Als
iemand zich met ziel en zaligheid voor de veteranen inzette, dan was het
Ted Meines wel. Hij blijft wat zijn inzet betreft het goede voorbeeld voor
ieder in de Kamer die zich moet inzetten voor veteranen.
Maar voor Kamerleden is dat voorbeeld ook te vinden bij de inzet van
mevrouw Eijsink op dit punt. Ik sluit me graag aan bij de waarderende
woorden die mevrouw Bruins Slot hierover heeft uitgesproken.
Dan kom ik bij de evaluatie van het veteranenbeleid. Op de agenda staat
het rapport Evaluatie veteranenbeleid 2011–2016. In dit rapport wordt
geconcludeerd dat het veteranenbeleid sinds 2011 verder tot wasdom is
gekomen. Maar de uitvoering van dat beleid moet nog wel eenvoudiger
en slagvaardiger worden. Daarom zijn er verschillende aanbevelingen
gedaan voor de korte en de lange termijn. In totaal gaat het om acht
hoofdaanbevelingen. De PVV is natuurlijk verheugd om te lezen dat de
Minister deze aanbevelingen heeft overgenomen en dat er al een
concept-plan van aanpak klaarligt. Nu moet er natuurlijk nog verder
worden doorgepakt. Dat is onze boodschap. Daarom zou ik graag van de
Minister vernemen wanneer zij inschat dat het definitieve plan van aanpak
naar de Kamer kan worden gezonden. Ik mag toch aannemen dat de
Minister daarvoor een planning voor ogen heeft?
Ik kom op het punt van de klachtbehandeling van veteranen. In december
concludeerde de Veteranenombudsman dat klachten van veteranen vaak
niet worden herkend als klacht en dat ze door Defensie ook niet goed
worden geregistreerd. Sinds 1 juli vorig jaar is een nieuwe klachtenregeling in werking getreden. De Veteranenombudsman vroeg de Minister
om bij de uitvoering van de nieuwe regeling extra aandacht te besteden
aan de herkenning van klachten. Hij vroeg ook aandacht voor de registratie van mondelinge klachten. Graag verneemt de PVV daarom vandaag
van de Minister wat de voortgang is op deze punten. Zijn er bijvoorbeeld
maatregelen genomen om de mondelinge klachten beter te registreren?
Ook tijdens het recent gehouden rondetafelgesprek van deze commissie
heeft de Veteranenombudsman aangegeven dat er nog onvoldoende
aandacht is voor het herkennen van signalen dat het niet goed gaat met
actief dienende of postactieve veteranen. Hij heeft bijvoorbeeld gezegd
dat de werkgever meer kan doen aan het herkennen van wat er met van
uitzending teruggekeerde militairen aan de hand is. Signaalherkenning
kan worden aangeleerd, zo stelde de Veteranenombudsman. Wat dat
betreft wil ik ook graag een reactie vernemen van de Minister op een stuk
dat wij hebben ontvangen van Pronos. Deze organisatie suggereert dat zij
een nieuw screeningsinstrument heeft ontwikkeld voor uitzendgerelateerde klachten. Ik neem aan dat mijn collega’s die brief ook hebben
ontvangen. De suggestie die daaraan verbonden is, is dat dit nieuwe
screeningsinstrument sneller en accurater werkt. Ik weet niet of de
Minister daar nu op kan reageren. Als dat niet kan, dan krijg ik op een later
moment graag schriftelijk nog een reactie op de vraag hoe Defensie dit
screeningsinstrument van Pronos beoordeelt. De PVV wil in ieder geval
graag weten wat het ministerie heeft gedaan en doet om dit soort
onderwerpen, deze opmerkingen van de Veteranenombudsman, mee te
nemen.
Ik kom bij een ander punt, dat tijdens het rondetafelgesprek aan de orde is
gesteld door de oud-inspecteur-generaal der krijgsmacht. Dit punt kan als
volgt worden samengevat: hoe kan de veteraan een succesvolle tweede
carrière krijgen? De vraag is, zo zei oud-inspecteur-generaal der krijgsmacht Oostendorp, hoe je de juiste veteraan bij de juiste vacature krijgt.
Naar zijn mening zou Defensie daarbij een ondersteunende rol kunnen
vervullen. Ik wil de Minister vragen of zij daarop kan reageren. Ook de
heer Rosenthal van de Raad voor civiel-militaire Zorg en Onderzoek (RZO)
ondersteunde trouwens deze opmerkingen. Hij zei: er moet wat gedaan
worden aan de mogelijkheden van een tweede carrière.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

11

Het volgende punt dat ik aan de orde wil stellen is ook door de heer
Rosenthal genoemd: de eigen verantwoordelijkheid van de veteraan voor
zijn herstel moet sterker worden aangezet. De heer Rosenthal wees op de
mogelijkheid dat «oneindige» regelingen ook een perverse prikkel kunnen
zijn, vergelijkbaar met de armoedeval.
We hebben de brief van de Minister over de financiering van de schadeclaims gezien. Ik zal hem maar brief 7 op onze agenda noemen. Hierin
wordt aangegeven dat de andere departementen ook niet veel zin hebben
in het financieren van de schadeclaims. Die brief is toch wel een beetje
een bewijs van onvermogen, moet ik opmerken. In ieder geval mag het
niet zo zijn dat de veteraan slachtoffer wordt van gehakketak tussen
departementen. Daarom vraag ik aan de Minister of zij er al eens over
heeft nagedacht om hiervoor een fonds in te stellen en wat zij misschien
vindt van deze gedachte. Ik heb het over een fonds waarin, gewoon vanuit
het overheidsbudget, jaarlijks een nog nader te bepalen bedrag wordt
gestort. Het kan misschien onder een bepaald departement vallen of zelfs
volledig onafhankelijk zijn van de budgetten van de verschillende
departementen. Kortom, het gaat om een fonds om dit soort problemen,
waarmee veteranen worden geconfronteerd, op te lossen zonder dat er
gedoe, getrek en geduw voor nodig is.
De voorzitter:
Mijnheer De Roon, volgens mij heeft lang niet iedereen uw voorstel goed
kunnen verstaan vanwege de bel. Als u uw laatste opmerkingen nog even
herhaalt, dan is het goed overgekomen. Daarna moet u wel afronden.
De heer De Roon (PVV):
«Voorstel» is misschien een groot woord. Het is een gedachte, die zeker
nog moet worden uitgewerkt. Die gedachte is: stel een fonds in dat
losstaat van de budgetten van de verschillende departementen en dat
rechtstreeks wordt gevoed door het Ministerie van Financiën met een
bedrag dat nog nader begroot moet worden. Dat fonds zou kunnen
worden gebruikt om alle problemen rond veteranen en de voor hen
vereiste zorg rechtstreeks op te lossen. Dan zijn de veteranen in ieder
geval niet het slachtoffer van het geduw en getrek dat nu kennelijk steeds
nodig is om tijdig de juiste zorg voor hen op de rails te krijgen.
Tot slot zou ik graag zien dat in artikel 100-brieven, de brieven die de
regering naar de Kamer stuurt over het plan om tot een uitzending van
militairen over te gaan, ook een soort begroting staat van dit soort
immateriële kosten. Wat zijn nou de gevolgen van een uitzending en wat
kunnen we verwachten aan immateriële kosten voor mensen die worden
uitgezonden en die dus later met dit soort problemen worden
geconfronteerd?
De voorzitter:
Mevrouw Eijsink heeft volgens mij een puntje van orde.
Mevrouw Eijsink (PvdA):
Het is goed dat de heer De Roon dit laatste punt aanhaalt. Dat is namelijk
nu al zo. Mag ik aan de heer De Roon vragen of hij misschien met mij, en
waarschijnlijk ook met de indieners van destijds, de heer Ten Broeke en
voormalig collega mevrouw Aasted Madsen, van mening is dat de
immateriële kosten onvoldoende uitgewerkt zijn in de artikel 100-brief?
Dat is waarschijnlijk wat de heer De Roon ook opgevallen is. Die moeten
beter worden uitgewerkt. De Kamer zou ook kunnen bepalen dat het met
terugwerkende kracht nog beter moet, want daardoor hebben we nu die
opeenhoping van financiële onmogelijkheden en te weinig mogelijkheden
om het op te lossen.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

12

De voorzitter onderschrijft het punt van orde van mevrouw Eijsink, mede
namens mevrouw Aasted Madsen, kan ik u wel vertellen.
De heer De Roon (PVV):
Dit klopt als een bus. Ik kan er geen woord aan toevoegen. Ik sluit me hier
graag bij aan.
Mevrouw Belhaj (D66):
Voorzitter. Ook D66 heeft veel waardering voor onze veteranen. Ze hebben
zich ingezet voor Nederland en verdienen daarvoor ons respect. D66 is blij
dat een ruime meerderheid in Nederland waardering heeft voor veteranen
en dat de Nederlandse Veteranendag altijd op een grote belangstelling
kan rekenen. Ik ben ook blij dat uit de evaluatie van het veteranenbeleid
van de afgelopen jaren blijkt dat dit beleid zich positief heeft ontwikkeld,
bijvoorbeeld met de totstandkoming van de Veteranenwet en het
Veteranenbesluit, de opening van het Veteranenloket en de aanstelling
van de Veteranenombudsman. Het is ook goed om hier vandaag te zien
dat de Veteranenwet breed wordt gesteund, van links tot rechts.
Uit de evaluatie van het veteranenbeleid blijkt dat er naast die positieve
punten ook nog ruimte voor verbetering is. Die boodschap kreeg de
Kamer ook tijdens het uitgebreide rondetafelgesprek dat wij twee weken
geleden voerden. Daarop wil ik nu graag verder ingaan. Ik kan niet
helemaal voorkomen dat er wellicht wat herhaling is, maar ik zal proberen
dat dan te benoemen.
In feite komen uit de evaluatie acht concrete aanbevelingen naar voren
over de vraag waar en hoe het veteranenbeleid kan en moet worden
aangescherpt en verbeterd. De Minister reageert daar ook op in haar brief
met het conceptplan van aanpak. Het is een conceptplan, want de Minister
geeft aan dat zij van de uitkomsten van het rondetafelgesprek en het AO
van vandaag nog aspecten wil meenemen. Ik hoop dat ze die kans
vandaag ook aangrijpt.
Een van de aanbevelingen is om nieuwe preventieve programma’s te
ontwikkelen en die beter in te bedden in de bedrijfsvoering. Mij lijkt het
van belang dat de preventieve programma’s ook verplicht worden. Je wilt
aan de voorkant natuurlijk zo veel mogelijk voorkomen dat er in een later
stadium problemen ontstaan. Ik herhaal dan ook de vraag de ik heb
gesteld in het rondetafelgesprek. Ik begrijp niet waarom het preventief
medisch onderzoek nu eigenlijk vrijwillig is. Kan de Minister dat
uitleggen? Is zij bereid dit preventieve programma te verplichten voor
medewerkers en, indien dit niet kan, uit te leggen waarom niet?
Ik ga verder met het thuisfront. Uit het rondetafelgesprek kwam nogmaals
duidelijk naar voren hoe belangrijk het thuisfront is voor de veteraan. Ik
ben dus blij dat ook op dit punt de komende jaren verder wordt gewerkt
aan verbetering van het beleid. Tijdens het rondetafelgesprek kwam één
specifieke zorg naar voren, namelijk de positie van kinderen. Zij zijn van
nature een zeer kwetsbare groep. De vraag is: hoe gaan opgroeiende
kinderen om met een militair in het gezin? Dat wordt ook kort aangestipt
in de evaluatie, maar echt concreet wordt het niet. Kan de Minister
duidelijker toelichten hoe hier werk van wordt gemaakt en op welke wijze
dit wordt meegenomen in de verdere uitwerking van het beleid?
Uit de evaluatie volgen ook drie aanbevelingen die vooral gaan over het
veteranenbeleid an sich, dus niet zozeer over de inhoud maar over de
uitvoering ervan. Het gaat hierbij om de governance, die eenvoudiger en
slagvaardiger kan, net als de financieringsstructuur en het stelsel van
uitkeringen en compensaties aan de veteranen. Op al die punten worden
verbetertrajecten aanbevolen, maar met name over de financieringsstructuur heb ik nog wat vragen. In de evaluatie wordt gesproken over
ingewikkelde en soms verborgen financiële stromen. De Auditdienst Rijk
(ADR) is in de beoordeling van de evaluatie nog stelliger: vanwege de
diversiteit aan geldstromen voor veteranen is de doelmatigheid van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

13

beleid niet vast te stellen. Het is mij dan ook niet duidelijk waarom
verbetering van de financieringsstructuur een langeretermijndoelstelling
is. Je zou toch zeggen dat je op korte termijn ook flinke stappen wilt
zetten? Ik hoor graag een reactie van de Minister.
Een van mijn collega’s refereerde aan het aspect van werk naar werk.
Tijdens het rondetafelgesprek werd ook door meerdere partijen naar
voren gebracht hoe belangrijk de werk-naar-werkbegeleiding is. Voor
veteranen van wie de carrière bij Defensie erop zit, is het fijn als zij
ondersteuning krijgen bij het vinden van nieuw werk. Ik begreep dat het
daaraan schort op verschillende niveaus. In de evaluatie komt dit eigenlijk
niet terug. Kan de Minister hierop reageren? Wordt er inderdaad vaker
gemeld dat dit een probleem is? Zo ja, welke oplossingen stelt zij voor?
Ook het Veteranenloket komt terug in de evaluatie. In de brief staat dat het
Veteranenloket zo succesvol is dat er sprake is van een capaciteitsprobleem. Het gaat maar liefst zes maanden duren voordat de nieuwe
zorgcoördinatoren zijn ingewerkt. Daardoor ontstaan wachtlijsten. Dat
vindt mijn fractie zorgelijk. Het is fijn dat zo veel veteranen het loket weten
te vinden, maar dan moeten zij ook zo snel mogelijk worden geholpen. Is
de Minister het eens met mij? Wat stelt zij voor om dit zo snel mogelijk op
te lossen?
De heer Jasper van Dijk (SP):
Voorzitter. De SP spreekt waardering uit voor de militairen die zijn
uitgezonden en zeker ook voor de veteranen, waarover wij vandaag
spreken. Het is bepaald geen sinecure om huis en haard te verlaten en
onder uitdagende en soms ronduit gevaarlijke omstandigheden de taken
van de krijgsmacht uit te voeren. Daarvoor heeft de SP groot respect. Ook
spreek ik mijn waardering uit voor het vele werk dat mevrouw Eijsink
heeft gedaan voor de veteranen.
Centraal in dit debat staat de evaluatie van het veteranenbeleid van de
afgelopen vijf jaar, net als het plan van aanpak. In de afgelopen periode
zijn belangrijke stappen vooruit gezet. Daarvoor is terecht waardering. Je
kunt constateren dat veteranen sneller de juiste hulp vinden. Dat is
positief, voor de veteraan, maar ook voor zijn familie en andere naasten.
Er zijn echter zorgen over de kosten, die volgens sommigen wellicht te
hoog oplopen. In zekere zin kan gesteld worden dat het beleid – ik denk
specifiek aan het Veteranenloket – lijdt onder zijn eigen succes. In de brief
van 20 december wordt geschreven over spanningen rondom de
capaciteit bij het loket. Daardoor komt er tijdelijk personeel bij, maar ik
hoor van de Minister graag hoe erop wordt toegezien dat er structureel
voldoende personeel ingezet blijft worden om de veteranen tijdig te
helpen met hun hulpverzoek. Hoe wordt voorkomen dat er lange
wachttijden ontstaan?
Er ligt bij uitstek een kans om het oud-personeel mee te geven dat het
Ministerie van Defensie zich wel degelijk inspant voor de oud-medewerkers c.q. veteranen. Dat dit nodig is, bleek wel uit de enquête van
defensievakbonden, die we gisteren hebben gekregen. Daaruit blijkt dat
zo’n 80% van de ondervraagden vindt dat Defensie niet in het belang van
het personeel handelt, om maar een voorbeeld te noemen. Ziet de
Minister hier ook een kans liggen voor haar ministerie?
Succesvol veteranenbeleid kost geld. Tegelijk kan gesteld worden dat
wanneer veteranen tijdig en goed geholpen worden, dit elders juist
besparingen kan opleveren omdat later niet andere hulp aangeboord
hoeft te worden. Vanuit die invalshoek heeft defensievakbond AFMP
kritiek op de nadruk in de evaluatie op de hoge of zelfs te hoge kosten
voor Defensie. Kan de Minister daarop reageren?
Een andere kritiek van deze bond is dat in het geval een veteraan geen
hulpvraag heeft, zijn of haar relaties ook niet geholpen kunnen worden. Is
dit juist, en vindt de Minister dat wenselijk? Mij lijkt van niet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

14

In de brief van 22 december legt de Minister uit dat veteranen met een
Militair Invaliditeitspensioen niet onder de wet vallen die werkgevers
stimuleert om mensen met een arbeidsbeperking in dienst te nemen.
Daaraan wordt toegevoegd dat de re-integratie van veteranen voor
Defensie een doorlopend proces is, waaraan dagelijks wordt gewerkt. Ziet
de Minister mogelijkheden om erop in te zetten dat veteranen wel onder
de wet vallen om mensen met een arbeidsbeperking in dienst te nemen?
Over het PTSS-protocol hebben we ook een brief gekregen. Ik krijg graag
een update, want hierover bestaan grote zorgen bij de mensen die aan
PTSS (posttraumatische stressstoornis) lijden.
Tot slot kom ik bij de schadeclaims. Mijn inzet is: linksom of rechtsom
moeten de veteranen geholpen worden. Ik vind de suggestie van de heer
De Roon om een fonds in te stellen dat losstaat van ministeries
interessant, maar nogmaals: het maakt mij niet uit waar het geld vandaan
komt. Veteranen hebben recht op een vergoeding op het moment dat
daartoe wordt besloten. Dat moet centraal staan. Zij moeten geholpen
worden. Deelt de Minister die mening?
Mevrouw Eijsink (PvdA):
Ik heb een vraag over de evaluatie schattingsmethoden PTSS-protocol. Ik
weet dat de heer Van Dijk vanwege andere overleggen niet bij het
rondetafelgesprek kon zijn, maar ik geloof dat zijn medewerkers hebben
meegeluisterd. De voorzitter van de klankbordgroep, voormalig generaal
Leijh, heeft toen een fantastische presentatie gehouden. In de evaluatie
gaat het over «één man, één plan». De heer Leijh sprak de volgende
woorden uit: «Take the victim as you accepted him». Daarmee gaf hij aan
dat wanneer mannen en vrouwen binnenkomen bij de organisatie, ze
door een screening zijn gegaan en we weten wie ze op dat moment zijn.
Mocht er na jaren iets zijn, dan kun je niet procederen over het verleden
voordat iemand militair is geworden. Oftewel, neem iemand zoals hij
binnengekomen is. Mocht er daarna wat zijn, dan kun je niet zeggen: er is
geen causaal verband want in uw leven voordat u militair werd, is dit of
dat gebeurd. Hoe staat de heer Van Dijk hiertegenover? Dat maakt
natuurlijk een heel groot verschil in hoe je omgaat met inschattingsmethoden.
Ik heb hier nog een tweede vraag over. Er werd gewezen naar de
inkomensgarantie vanuit de wet. Ga dan niet eerst iemand door allerlei
keuringen trekken als je niet de garantie en, in onderwijstermen, «rust,
reinheid en regelmaat» geeft, want anders slaat iemand op tilt en werkt
het niet. We kunnen dan bedenken wat we willen, maar de onrust in
iemands hoofd en bij zijn omgeving is dan zo vernietigend dat de rust
nooit behouden zal blijven. Hoe staat de heer Van Dijk hiertegenover? Dat
moeten de vakbonden met het ministerie uitzoeken, maar het is ook van
belang om van bijvoorbeeld de SP te weten hoe zij hierin staat.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Dat lijkt mij heel terechte punten van mevrouw Eijsink. Haar eerste punt
lijkt mij zeer belangrijk. Het is heel onbevredigend dat als een veteraan
zich met PTSS-klachten meldt, de mogelijkheid bestaat dat ze worden
afgedaan met dat ze zouden voortkomen uit zaken die voor zijn militaire
periode hebben plaatsgevonden. We moeten er alles aan doen om deze
mensen rechtvaardig en op een zorgvuldige manier te behandelen. Ook
bij het andere punt van de inkomensgarantie vond ik, als ik haar goed
begrijp, de insteek van mevrouw Eijsink heel juist.
Mevrouw Eijsink (PvdA):
Als ik de heer Van Dijk goed begrijp, zijn we het zeer met elkaar eens. Zo
werkt het: deze interruptie geeft me ook de gelegenheid om nog een keer
te zeggen...

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

15

De voorzitter:
Nee, mevrouw Eijsink: zo werkt het alleen bij de laatste overleggen die u
meemaakt. Dat is de reden waarom we het toestaan. Voor niemand
anders werkt dit zo. Laat dat duidelijk zijn voor uw collega’s.
Mevrouw Eijsink (PvdA):
Ik maak gebruik van uw liefdevolle benadering in dit geval. Het traject van
behandelen en de rust die nodig is, staan voorop. Dat zijn we volgens mij
met z’n allen van mening. Daar kan de Minister dan dus op reageren.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Mag ik daar, als we toch bezig zijn, tot slot aan toevoegen dat ik er altijd
de voorkeur aan geef om debatten zo politiek mogelijk in te gaan. Dat is
ook goed voor de mensen die kijken, zodat de verschillen duidelijk
worden. Maar in dit geval ben ik het zeer met mevrouw Eijsink eens dat
het veteranenbeleid politieke partijen ontstijgt. Niet voor niets hebben we
met z’n allen een mooie wet aangenomen. Het staat buiten kijf dat het in
het belang van alle partijen is dat veteranen goed en rechtvaardig
geholpen worden.
De voorzitter:
We hebben allemaal onze declamaties gegeven. Het lijkt me de hoogste
tijd om door te gaan naar de beantwoording van de regering in de eerste
termijn. Hoeveel tijd hebt u nodig?
Minister Hennis-Plasschaert:
Zullen we even pauze houden, tot kwart over elf?
De voorzitter:
Dat is goed.
De vergadering wordt van 10.57 uur tot 11.17 uur geschorst.
De voorzitter:
Het woord is aan de Minister van Defensie.
Minister Hennis-Plasschaert:
Voorzitter. Ik dank de leden, allereerst voor de bijzondere woorden aan het
adres van Ted Meines. Hij was al lange tijd ziek en we wisten dat het niet
goed met hem ging, maar als iemand dan toch afscheid neemt, komt het
hard binnen, zeker bij ons in de veteranengemeenschap. Hij heeft veel
voor ons allemaal betekent.
Ik vind het mooi dat er mooie woorden zijn gesproken aan het adres van
mevrouw Eijsink. Ik ga dat allemaal niet herhalen, want ik heb dat
gisteravond uitgebreid gedaan. Weet dat we haar zullen missen in vele
opzichten. Dat ga ik nog vier keer zeggen, want we hebben nog vier AO’s!
Meer in het algemeen geldt – het is een open deur, maar ik zeg het toch –
dat het altijd fijn is om met de Kamer van gedachten te wisselen over ons
veteranenbeleid. De Kamer is doorslaggevend geweest in de vormgeving
van dit beleid, met de Veteranenwet. Tijdens de receptie gisteravond is
daar uitgebreid aan gerefereerd, en terecht. Ik denk dat kabinet en Kamer
hier ook echt aan dezelfde kant staan. Hierover hoeven ook helemaal geen
verschillen van mening te zijn, want we voelen allemaal die verantwoordelijkheid voor onze veteranen en dan komt het gewoon aan op de
krachten bundelen.
Van een afstand bekeken gaat het goed met de veteranen en het veteranenbeleid in Nederland. Sterker nog, ik denk dat we daar echt trots op
mogen zijn. We hebben de afgelopen tien, vijftien jaar ongelooflijk hard
gewerkt. Er is ontzettend hard aan de weg getimmerd. Er is een uitgebreid
stelsel van erkenning, waardering en zorg voor de veteranen tot stand

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

16

gekomen. Dat betekent natuurlijk niet dat altijd alles goed gaat en dat we
daardoor achterover kunnen leunen. Sterker nog, we kunnen helemaal
niet op onze lauweren rusten, want de wereld is in beweging en er zijn
ook altijd thema’s die we verder kunnen uitbouwen en verbeteren. Er zijn
natuurlijk ook uitdagingen. Ze zijn al genoemd door de leden, zoals de
bestuurbaarheid en de financierbaarheid. Daarom is het goed dat we voor
het ingaan van het verkiezingsreces van de Kamer en voorafgaand aan de
nieuwe Veteranennota nog even stilstaan bij wat we allemaal hebben
gedaan.
Maar nogmaals, ik benadruk dat de wereld van de veteranen en de wereld
om de veteranen heen niet stilstaat. Sterker nog, die draait door. We
zullen dus steeds weer op een aantal ontwikkelingen moeten blijven
inspelen. In dat opzicht denk ik dat we moeten vaststellen dat het
veteranenbeleid nooit af is. Het zal altijd een belangrijk punt van aandacht
blijven, zowel als het gaat om de verdere ontwikkeling daarvan, nieuwe
thema’s die moeten worden aangesneden, als het feit dat ook factoren
van buiten van invloed zijn op dat beleid.
De heer Vuijk, de heer De Roon en anderen verwezen naar de aanbevelingen die in het rapport naar voren worden gebracht. Dat zijn er vijf voor
de korte termijn en drie voor de lange termijn. De heer Vuijk vroeg zich af
hoe realistisch het is om het in de komende jaren uit te voeren conform de
tijd die werd gegeven in het rapport. Ik acht het realistisch. De Kamer
heeft al in het concept-plan van aanpak gezien wat de stappen zijn die we
per hoofdaanbeveling willen zetten. In samenspraak met de Kamer
hebben we besloten om het niet helemaal gelijk dicht te regelen, maar om
juist goed te luisteren naar wat er bij de hoorzitting en tijdens dit AO naar
voren komt. Dan kunnen we het concept-plan van aanpak omzetten naar
een definitief plan van aanpak. We zijn natuurlijk al met een aantal
aanbevelingen aan de slag. We gaan niet wachten. Mevrouw Eijsink zei
terecht: we hebben lang gewacht op de evaluatie, nu is het tijd voor actie.
Terecht. Dat doen we ook. Er is een aantal aanbevelingen dat we al
hebben uitgevoerd. Ik noem het decoratiebeleid of het creëren van een
fysiek moment voor het uit dienst treden. Voor een aantal onderdelen is
weer heel veel meer organisatie nodig, bijvoorbeeld een projectorganisatie. Ik denk dan aan de governance en aan bijvoorbeeld de financieringsstructuur. Maar het definitieve plan van aanpak, aangescherpt naar
aanleiding van wat we vandaag bespreken en de hoorzitting, zal de Kamer
toekomen op het moment dat ik ook de Veteranennota naar de Kamer
stuur. Dan kunnen we alles in een keer bespreken tijdens de bespreking
van de Veteranennota. Ik denk dat dat een prima timing is. Dan zal de
Kamer zien dat we een aantal aanbevelingen kunnen uitvoeren in een,
twee jaar en dat we voor een aantal aanbevelingen gewoon meer tijd
nodig hebben, omdat het complexe problematieken behelst.
Zowel mevrouw Belhaj als de heer Vuijk vroeg naar het rapport van de
bevindingen van de ADR en dan in het bijzonder de doelmatigheidsvraag.
Die is ook lastig. De ADR constateert dat het beleid doeltreffend is – goed
nieuws, zou ik zeggen – dat het effectief is – ook goed nieuws – maar dat
de doelmatigheidsvraag lastiger te beoordelen is. Dat komt natuurlijk voor
een groot deel doordat de kosten voor het veteranenbeleid niet altijd
helder ontkoppeld zijn van de kosten voor andere zaken. Dat betekent ook
dat we er echt wel tijd voor nodig hebben om goed invulling te geven aan
de aanbeveling. Mevrouw Belhaj is er nu niet, maar zij vroeg daar
concreet naar. Natuurlijk heeft het prioriteit, maar prioriteit betekent niet
dat je het ook morgen hebt afgerond. Soms hebben zaken, zoals de
stromen van financiering en de governance, door het verleden, door de
verschillende organisaties die erbij betrokken zijn, echt wat meer tijd
nodig om er meer eenheid in te brengen. Ik deel haar opmerking dat het
wel van belang is en dat we daar dus ook mee aan de slag moeten. Dat zal
de Kamer ook terugzien in het definitieve plan van aanpak.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

17

De heer Vuijk verwees nog naar een brief van advocaten die zijn aangesloten bij de Militaire Balie. Het is waar. Het aantal verzekeringsgeneeskundigen zou inderdaad kunnen toenemen als we op dezelfde manier
blijven keuren. Maar de begeleidingscommissie stelt ook voor om de
manier van keuren anders in te richten, namelijk nog maar één keer in
plaats van steeds weer herkeuren. Als we minder keuren, hoeft dat dus
niet per se te leiden tot meer verzekeringsgeneeskundigen. Dit hangt
echter af van de mogelijk nieuwe methode. Ik kan daar dus nog niet
helemaal op ingaan. Ik zal eerst, en dat is wel van belang, zeker in deze
tijden, met de centrales van overheidspersoneel het rapport en de
appreciaties moeten bespreken om te zien hoe we hiermee omgaan, en
op basis daarvan ook tot een gezamenlijk standpunt komen.
Dan vroeg de heer Vuijk waarom post-actieve militairen die zowel met de
oude als de nieuwe systematiek zijn beoordeeld, soms substantiële
verlagingen in het invaliditeitspercentage zien. Volgens mij heb ik dit
eerder met de Kamer gedeeld, maar ik zeg het nog een keer. De getallen
en de analyse door de begeleidingscommissie in haar appreciatie
bevestigen het beeld dat de invaliditeitspercentages inderdaad na
invoering van het protocol in 2008 zijn gedaald. Het klopt dat in het
inschattingsinstrument weinig veteranen boven de 40 of 50% scoren. Dat
zegt echter niets over de kwaliteit van het protocol, maar iets over de
waardes die zijn toegekend aan de gescoorde punten en het gebruikte
algoritme dat tot een totaaluitkomst leidt. Een heel technisch antwoord,
maar dat is wat erachter schuilgaat. Ook dit is weer, vanzelfsprekend, een
onderwerp dat ik met de centrales zal moeten bespreken, nader moet
onderzoeken en ook nader zal uitwerken. Daar komen wij natuurlijk op
terug ten tijde van de Veteranennota.
De heer Vuijk stelde een best wel ingewikkelde vraag. Het invaliderend
karakter van psychische klachten werd door een aantal geïnterviewden als
«ingrijpender» aangemerkt. Ik vind het heel lastig en bijna niet passend
voor mij om aan te geven of het ene letsel meer of minder invaliderend is
dan het andere. Ik wil dus graag weg blijven bij het mogelijke verschil
tussen psychisch en fysiek letsel, ook omdat elk letsel door een veteraan
op een heel persoonlijke wijze wordt beleefd. Het is voor ons onmogelijk
om daarin te treden. Het is ook vaak iets waarbij de onmiddellijke
omgeving een heel directe rol speelt. Daar wil ik het eigenlijk bij houden.
Mevrouw Bruins Slot, mevrouw Eijsink, eigenlijk iedereen heeft uitgebreid
stilgestaan bij mijn brief over de bekostiging van schadeclaims. Ik heb
geen misverstand laten bestaan in eerdere communicatie met de Kamer
dat ik dit zie als een factor die echt van invloed is op de budgetbalans, dus
het begrotingsevenwicht van Defensie. We hebben te maken met een
aantal exogene factoren, en dit is er een van, waardoor het voor Defensie
heel moeilijk is om begrotingsevenwicht te bewerkstelligen. Ook laatst
weer in een document dat ik naar de Kamer heb gestuurd over de
ontwikkelingslijnen voor de toekomst, benoem ik dit en stel ik dus ook dat
hier een oplossing voor moet komen, tenzij er natuurlijk een meerderheid
zou zijn om dat ten koste van operationele eenheden te laten gaan. Dat
kan ik me haast niet voorstellen.
We zitten wel, ben ik met mevrouw Eijsink eens, met claims uit het verre
verleden, het achterstallig onderhoud. Dat is geen fijn woord, maar ik
benoem het toch even zo, omdat het duidelijk maakt waar we mee te
maken hebben. We zitten inmiddels ook in een situatie, mede met dank
aan mevrouw Eijsink, dat we in een artikel 100-brief geld opnemen voor
zorg voor, tijdens en na de missie. Het gaat dan vaak om de directe nazorg
na de missie. Wat nog niet goed is geregeld, is dat er ook verder vooruit
wordt gekeken. Stel dat er twintig jaar later – zo ver moet je uiteindelijk
vooruitkijken – toch claims ontstaan, ondanks alle voorzieningen en
regelingen die je hebt getroffen. Die mogen dan niet weer ten laste van de
operationele capaciteiten van Defensie worden gebracht. Daarover is nog
geen overeenstemming bereikt. Dat heeft alles te maken met de criteria

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

18

die voor het Budget Internationale Veiligheid worden gehanteerd. Het is
mijn wens om het uiteindelijk zo te regelen – ik geef in alle openheid aan
wat mijn wens is; ik denk dat het goed is als daar binnen dit kabinet, maar
ook in een volgend kabinet en tussentijds aan de formatietafel veel
aandacht naar uitgaat – dat wanneer we geld reserveren voor zorg voor,
tijdens en na de missie, daar ook een bepaald percentage inzit voor
toekomstige claims, waarvan je nu niet kunt voorspellen of ze komen en
welke bedragen ze behelzen. Je kunt daar een sleutel voor hanteren.
Daarmee creëer je op je eigen begroting een soort fonds. Ik denk dat dit
beter is en meer draagvlak krijgt dan als je willekeurig een fonds instelt.
Waarom zeg ik dat? Er zijn meerdere beroepsziekten. Je gaat dan naar een
heel andere systematiek. Het gaat ook veel verder dan Defensie. Laten we
ook niet vergeten dat er veel regelingen zijn waar veteranen, terecht, recht
op hebben. De ereschuld, het militair invaliditeitspensioen, waar van
toepassing arbeidsongeschiktheidspensioen, een hoeveelheid van
materiële en immateriële voorzieningen, levenslange zorg en waar van
toepassing ook schadevergoedingen. Dan heb je ook nog het fenomeen
claims. Dus dat is allemaal in aanvulling op de voorzieningen en
regelingen die we al hebben. Het is heel moeilijk om er een concrete
inschatting van te maken. Maar het is dus niet zo – dat beeld schetste de
Kamer niet, maar het dreigt soms wel te ontstaan als we het hebben over
de claims – dat er verder niets geregeld is. Want de claim is in aanvulling
op hetgeen er allemaal al is. De door mij gewenste systematiek is dat we
doorgaan zoals we het nu doen: een percentage geldbedrag opnemen in
de missie met een inschatting van de kosten voor, tijdens en na, en
daarvan een percentage wegzetten voor eventuele toekomstige claims.
Dat vraagt wel nadere bestudering, want daar moet een sleutel voor
worden gehanteerd.
Mevrouw Bruins Slot zei: de Minister is weggelopen met de staart tussen
de benen. Ik mompelde toen: ik heb geen staart en ook niet tussen mijn
benen. Het is een vraagstuk dat me na aan het hart ligt en waar ik ook heel
serieus mee aan de slag ben. Met de mogelijke oplossing die ik nu schets,
zeg ik niet dat het ook morgen geregeld is. Ik heb steeds gezegd dat ik
meer tijd nodig heb. De Kamer gaf mij die tijd niet. Dat snap ik. De Kamer
mag ongeduldig zijn. Ik heb daar dus geen enkel oordeel over. Maar dan
komt er dus een brief met de stand van zaken op dat moment. Ik ga van
mijn hart geen moordkuil maken. Ik schets mijn gewenste oplossing voor
dit fenomeen.
Dan kom ik weer terug op het achterstallig onderhoud, want dat hebben
we dan nog niet opgelost. Ook daarvoor geldt dat we best problemen
hebben met een concrete inschatting van wat die kosten gaan behelzen.
Het zijn natuurlijk geen structurele kosten. Je wilt het uiteindelijk
structureel regelen, zodat je het vraagstuk definitief van tafel hebt. Het
gaat om incidentele kosten. Ik kan mij dus voorstellen dat dit, ook gehoord
de woordvoerders, voor dit kabinet, het volgende kabinet, maar ook
daartussenin aan de formatietafel nadrukkelijk een punt van aandacht is.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
De spreekwoordelijke staart tussen de benen sloeg op het volgende. Er is
een breed gedragen motie in de Kamer die deze Minister de opdracht gaf
om in gesprek te gaan met andere Ministers, zeker de Minister van
Financiën, om naar een oplossing te kijken die breder strekt dan de
Defensiebegroting. Het verbaast mij, en dat vind ik ook buitengewoon
teleurstellend, dat deze Minister geen steun krijgt van andere Ministers
om dit probleem aan te pakken. Mijn vraag is: welke reactie heeft zij
bijvoorbeeld van de Minister van Financiën gehad op deze motie?
Minister Hennis-Plasschaert:
Ik heb eerder laten weten en zei net al dat er interdepartementaal overleg
gaande was. Het is niet zo dat het geld nu tegen de plinten klotst en dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

19

we dat willekeurig kunnen aanwenden. De wensenlijsten zijn lang, ook
vanuit de Kamer, verspreid over een hoeveelheid van terreinen. De
Minister van Financiën – ik zit hier niet om hem te verdedigen – heeft
buitengewoon constructief met mij meegewerkt de afgelopen jaren om,
toen we nog in de financiële crisis zaten, tegen alle stromen in toch voor
elkaar te boksen dat we stap voor stap – en nog onvoldoende – extra geld
aan de Defensiebegroting konden toevoegen. Er zijn toen prioriteiten
gesteld en mijn prioriteit was voldoende geld om de basisgereedheid op
orde te krijgen. Dit punt van aandacht is helder bij de Minister van
Financiën. Maar de oplossing die ik u net schetste, zoals ik die in mijn
hoofd heb en er graag verder handen en voeten aan geef, vergt nader
interdepartementaal overleg. Dat is het eerlijke verhaal.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
De Minister heeft het erover dat dit overleg gaande is. Het is geen geheim
dat het CDA echt wil dat er veel meer geld naar defensie gaat en dat dat
niet 1 miljard is, maar zeker 2,1 miljard. Maar hier gaat het om de
volgende vraag. Is dat interdepartementaal overleg nog gaande of is de
brief die de Minister naar ons gestuurd heeft gewoon de eindconclusie: dit
is het, dit wordt het? Ik vind dat de Veteranenwet een bijzondere
zorgplicht schept, die niet alleen betrekking heeft op het Ministerie van
Defensie. De vorige Minister van Defensie heeft het een keer laten zien
door 100 miljoen ter beschikking te stellen voor de ereschuldregeling,
maar deze Minister heeft naar de veteranen toe eigenlijk nog niet
geleverd. Hoe gaat zij ervoor zorgen dat daar de komende weken toch nog
stappen in worden gezet?
Minister Hennis-Plasschaert:
Ik vind het een beetje lastig. Ik zei net dat het mooie van dit soort debatten
is dat ze zo weinig politiek zijn, omdat we allemaal die verantwoordelijkheid voelen. Maar als ik dan die verwijzing hoor naar de vorige Minister
van Defensie ... Dat was hetzelfde kabinet dat fors bezuinigde en in feite
de nekslag gaf aan de krijgsmacht, waardoor we nu, met heel veel
problemen, de basisgereedheid weer op orde moeten zien te brengen.
Met alle respect. Volgens mij zijn mevrouw Bruins Slot en ik het met
elkaar eens. Defensie heeft veel moeite om begrotingsevenwicht te
realiseren. Dat komt door een hoeveelheid van exogene factoren. Dit is er
een van, maar ik kan er nog een aantal noemen, bijvoorbeeld pensioenpremiestijgingen of valutakoersproblematiek. Het heeft onverkort mijn
aandacht en dat van dit kabinet. We belanden nu in een beetje een mistige
periode vanwege de verkiezingen. Dat is voor mij geen standstill, want ik
werk gewoon door, net als uzelf. Daarna is er een demissionair kabinet dat
gewoon regeert en komen aan de formatietafel zaken aan de orde. Ik
hoop, eerlijk gezegd, dat het allemaal bij elkaar komt, waardoor we in een
keer een oplossing voor deze problematiek op tafel kunnen leggen, breed
gedragen door iedere partij.
Mevrouw Eijsink (PvdA):
Ik begreep de brief van de Minister die gisteren kwam wel, maar ik was
ook wel teleurgesteld. Ik weet dat het Kamer budgetrecht heeft en dat
soort zaken. Maar ik weet ook, en dat is de keerzijde, dat de Minister hier
zeer hard aan getrokken heeft. Het was niet zozeer ongeduld van de
Kamer, want de motie stamt uit vorig jaar juni. Ik vind dat je na een half
jaar best ongeduldig mag zijn. Ik heb de Minister beluisterd. Ik vraag haar
nog even wat scherper te reageren op wat ze zegt. Ik zal haar proberen te
prikkelen. We hebben iets als het BIV bedacht. Het BIV is een fonds waarin
geld ergens vandaan ingebracht werd. Niemand werd er gelukkig van.
Zoiets zou ik niet voor onze militairen en veteranen willen, want dat gaat
niet werken. Ik probeer even wat scherper te krijgen wat we met z’n allen
bedoelen, want voor je het weet zijn we allemaal heel creatief. We zijn het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

20

er volgens mij over eens dat middelen voor zorg voor onze militairen en
veteranen niet mogen komen uit het budget voor operationeel militair
personeel. Wordt het dan een apart fonds? Zetten we het apart vast? Het
mag alsjeblieft geen BIV-constructie worden waarin dan geld verplaatst
gaat worden. We hebben het over extra geld dat uit de algemene
middelen komt en niet ergens uitgehaald wordt.
De voorzitter:
En uw vraag is?
Mevrouw Eijsink (PvdA):
Dat is mijn vraag. Of de Minister dat ook van plan is. Hoe zij dat voor zich
ziet. Excuus, voorzitter.
Minister Hennis-Plasschaert:
Ik grijp nu even terug op het BIV, omdat dat het huidige instrument. Ik kan
mij ook voorstellen dat een eventuele formatietafel een mening heeft over
het BIV en over hoe dat anders ingericht zou kunnen worden. Op dit
moment hebben we een systematiek waarbij we geld reserveren bij iedere
missie dat gelabeld wordt voor de zorg voor, tijdens en na de missie. Dat
betekent dat we het geld daar ook voor reserveren, apart zetten en ook
daaraan uitgeven. Het wordt niet gebruikt om allerlei materieel aan te
schaffen of wat dan ook, om daar geen tekorten te krijgen. Wat nu nog
niet is geregeld, is dat er in dat bedrag ook een percentage zit, een sleutel
die rekening houdt met eventuele toekomstige claims in de verre
toekomst, waardoor je eigenlijk een soort spaarpot creëert en je in de
toekomst niet meer geconfronteerd wordt met een hoeveelheid claims in
een bepaalde periode waarvoor je geen middelen hebt gereserveerd. Dan
overkomt het je dus. Mijn voornemen is, althans dat hoop ik te bewerkstelligen, om het structureel te regelen. Dat het je niet meer overkomt,
maar dat je ervoor zorgt dat als het zover is, je er middelen voor op de
plank hebt liggen.
Dan het Veteranenloket. Eind 2015, in antwoord op de vragen van de heer
Vuijk, begeleidde het Veteranenloket zo’n 1.735 cliënten. Eind 2016 werden
2.032 cliënten begeleid. De heer Van Dijk sprak over een groot succes in
dat opzicht en dat is het natuurlijk ook. De caseload groeit nog steeds.
Iedere maand stromen nieuwe veteranencliënten in. Iedere maand wordt
ook een hoeveelheid hulpvragen afgerond. Dat vind ik goed nieuws. We
zijn echt trots op het werk dat daar wordt verzet.
De caseload neemt wel toe. Ik zei net al die het in 2016 weer meer was,
met een toename van 293 cases. Naast het uitbreiden van capaciteit –
daarover sprak een aantal van u terecht; er zijn verschillende maatregelen
genomen en er is op verschillende momenten ook capaciteit toegevoegd –
kijken we ook naar maatregelen om de werkdruk verder te verlichten en
tegelijkertijd een grotere groep cliënten te kunnen bedienen. Dat heeft niet
zozeer te maken met doelmatigheid als doel op zich, maar wel met de
vraag of we het goed hebben ingericht, of er geen doublures in zitten en
of er nog verbetering mogelijk is. Daar is niets mis mee. Als het goed is,
doen we dat ook zelf in onze dagelijkse werkzaamheden. Het was
nadrukkelijk een vraag van u allen, als eerste gesteld door mevrouw
Bruins Slot, of er een definitieve stop op zit of dat we blijven monitoren
en, als er extra capaciteit nodig is, we daar positief naar kijken. Natuurlijk,
het kan niet zo zijn dat we de werkzaamheden gaan verlammen, gijzelen
en verder vertragen door het simpele feit dat er echt overduidelijk een
tekort aan capaciteit is. Maar als je capaciteit toevoegt en mensen worden
opgeleid en ingewerkt, moet je ook heel even geduld hebben om te kijken
wat de effecten daarvan zijn.
Met andere woorden, het uitgangspunt bij alle maatregelen ten aanzien
van het Veteranenloket is dat de kwaliteitseisen, en daarmee ook
voldoende capaciteit, niet ter discussie staan. Eerlijk gezegd kan ik me ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

21

niet voorstellen dat we daarop zouden aansturen. Alle maatregelen
worden ook besproken en beoordeeld binnen de Stuurgroep Veteranenloket, waarin alle stakeholders zitting hebben. Daarbij is vastgelegd dat de
maatregelen worden gemonitord op ongewenste effecten. De stuurgroep
is van mening dat in het proces van het Veteranenloket tot en met de
eerstelijnszorg mogelijk toch winst te boeken is door, wat ik net zei, te
kijken naar doublures en onlogische procesgangen. Gewoon scherp
blijven op de vraag of we zo goed mogelijk zijn ingericht en waar we
kunnen verbeteren. Maar nogmaals, de kwaliteit staat centraal en dat is
dus inclusief voldoende capaciteit.
Mevrouw Eijsink (PvdA):
Ik begrijp heel goed dat de Minister zegt dat de kwaliteitseisen niet ter
discussie staan, maar er staat wel een enorme druk op de medewerkers.
We hebben vorig jaar gehoord dat er nieuwe medewerkers bij komen en
worden opgeleid et cetera. Daar is geld voor vrijgemaakt. Maar het duurt
mij nu echt wel iets te lang. Er staat druk op. De kwaliteitseisen zijn,
afhankelijk van welke definitie we gebruiken, wél bijgesteld naar beneden.
Als er minder werkbezoeken afgelegd kunnen worden, omdat er druk op
de capaciteit staat, dan gaan de kwaliteitseisen vanzelf naar beneden. We
hoeven hier niet een hele discussie over te hebben, maar ik breng het wel
onder de aandacht. Ik vind dat we niet moeten weglopen – ik zeg
overigens niet dat de Minister dat doet – voor het feit dat de zorgcuratoren, de casemanagers onder druk staan. Die druk is er al een hele tijd. Er
zijn al mensen hierdoor ziek geworden of afgehaakt. Dat punt moet wel
duidelijk zijn. Nogmaals, ik begrijp wat de Minister zegt, maar we gaan
wel ietsje naar beneden bijstellen, terwijl de kwaliteitseisen op tafel
blijven. Er is nu een onbalans.
Minister Hennis-Plasschaert:
De druk op de medewerkers heeft ertoe geleid dat we in december nog 4
vte (voltijdequivalenten) hebben toegevoegd. Ik zou net al: het duurt even
voordat dat zich ook vertaalt, want mensen moeten worden ingewerkt en
opgeleid. Het signaal van mevrouw Eijsink is duidelijk. Nogmaals, we
hebben niet voor niets een stuurgroep die alles monitort en de effecten
van maatregelen in de gaten houdt. Er kan niet op kwaliteit worden
ingeboet. Dat is en blijft het uitgangspunt.
Er werd gesproken over de nieuwe klachtenregeling en de uitspraken die
de Veteranenombudsman daarover heeft gedaan. De afhandeling van
klachten bij defensie was tot begin 2016 decentraal belegd. Afhandeltermijnen konden niet goed worden bewaakt, waardoor het kon gebeuren
dat met name complexe klachten te lang bleven liggen. Defensie heeft dat
toen, overigens na een aantal debatten in de Kamer, onderkend en de
procedures aangepast. Daarmee moet dit ook verbeteren. Zo is er
inmiddels een centraal coördinatiepunt voor klachten. Binnen defensieonderdelen komen decentrale coördinatiepunten voor klachten. De Regeling
klachtenbehandeling gezondheidszorg Defensie 2016 is inmiddels
aangepast om aan te sluiten bij de eisen en doelstellingen die de nieuwe
Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg stelt. Dat is eind 2016 gebeurd.
Mevrouw Bruins Slot vroeg: hoe gaat de Minister ervoor zorgen dat de
verzekerde zorg goed aansluit bij de bijzondere zorg? Wij hebben daar
vaak over gesproken. Mevrouw Bruins Slot is uitermate goed ingevoerd,
want woordvoerder op beide onderwerpen. Ik denk dat zij weet dat
Defensie continu streeft naar een integrale aanpak van dit onderwerp.
Maar de praktijk is behoorlijk weerbarstig, zeg ik er gelijk bij. Het is
complexe materie. De aanbevelingen van het rapport waarover we nu
spreken, worden natuurlijk verkend en waar mogelijk ook geactiveerd.
Alle benodigde opties, van een bestuurlijk akkoord met de betrokken
veldpartijen, het uitonderhandelen van een maximumtarief voor ggz tot
aanvullende bijdragen voor zorg leverende instellingen, zijn bij mij aan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

22

orde. Dat moet echt duidelijk zijn. Een bestuurlijk akkoord, ben ik met
mevrouw Bruins Slot eens, zou meer richting geven aan de gezamenlijke
inspanning van betrokken partijen. Daar wordt op dit moment hard aan
gewerkt. Het streven is om dat nog dit jaar te sluiten. Ik zeg er gelijk bij: ik
heb inmiddels wel ervaren hoe weerbarstig de praktijk is. Wat ik net bij
een aantal van u hoorde en waar ik het zo mee eens ben, is dat de
bijzondere positie van de militair veel verder gaat dan alleen de Minister
van Defensie. Het moet een brede verantwoordelijkheid zijn. Zoals u die
alle 150 in dit huis voelt, wordt die ook in het kabinet gevoeld. De Kamer
weet dat het kabinet het zo uitdraagt, maar dat de vertaling naar de
praktijk, namelijk het gezamenlijk optreden om bepaalde stappen te
zetten, soms stuit op beperkingen, omdat bijvoorbeeld het Ministerie van
VWS te maken heeft met een heel grote groep, waar dit natuurlijk een
specifiek en heel bijzonder groepje van is. Dat maakt het soms lastig.
Maar ik kan mij ook voorstellen dat we in de toekomst een keer een debat
houden, waarbij niet alleen de Minister van Defensie wordt uitgenodigd,
maar ook bijvoorbeeld de Minister van VWS of de Staatssecretaris,
afhankelijk van wie dat deel in de portefeuille heeft.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Ik wil de Minister bedanken voor het antwoord dat zij geeft en dat zij echt
bezig is om te kijken of zij concreet iets op papier kan krijgen, zodat meer
duidelijk wordt welke verantwoordelijkheden bij welke Minister liggen.
Want het is natuurlijk zo dat de Minister van VWS zich ook aan de wet
hoort te houden. De Veteranenwet geldt ook voor haar als Minister. Op
welke onderdelen verwacht de Minister dat zij een bestuurlijk akkoord kan
sluiten? Wat zou daarin moeten komen te staan? Op hoofdlijnen
natuurlijk.
Minister Hennis-Plasschaert:
Het is echt te prematuur. Mag ik mevrouw Bruins Slot de toezegging doen
dat ik daar specifiek in de Veteranennota op terugkom? Dan hoop ik meer
zicht erop te hebben naar aanleiding van de uitwerking van het definitieve
plan van aanpak.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Ik weet hoe complex het is om de wetten op elkaar af te stemmen en dat
de Minister waarschijnlijk nog een lange weg te gaan heeft binnen dat
ministerie. Daarom lijkt mij die toezegging prima op dit moment.
De voorzitter:
Voordat ik aan de Minister vraag om haar beantwoording te vervolgen,
vraag ik mevrouw Eijsink om het voorzitterschap tijdelijk van mij over te
nemen.
Voorzitter: Eijsink
De voorzitter:
Ik geef het woord weer aan de Minister.
Minister Hennis-Plasschaert:
Ik kom nog even terug bij mevrouw Bruins Slot. Het is een toezegging die
ik graag doe, omdat die voor onze organisatie, voor defensie, zo cruciaal
is. Ik ben er dus ook op gebrand dat we samen met elkaar optrekken. Even
voor de goede orde, alvorens hier een verkeerd beeld ontstaat: VWS is
een heel betrouwbare en fijne partner. Maar nogmaals, de praktijk is
weerbarstig en dat betekent dat we er best aan moeten trekken.
Mevrouw Eijsink verwees naar de evaluatie en het niet specifiek volgen
van de wetsartikelen. De inschatting van de projectgroep was – daar kan
iedereen het mee eens of oneens zijn, zeg ik er gelijk bij – dat dit juist een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

23

beperktere evaluatie zou hebben opgeleverd. Er is gefocust op een
hoeveelheid thema’s die natuurlijk voortkomen uit de wet en het besluit.
Dus focus was geboden, aldus de projectgroep, op beleid en uitvoering,
want daar heeft de veteraan direct mee te maken. Daarbij komt dat niet
zozeer de wet maar het beleid is geëvalueerd. Het betreft een beleidsevaluatie over de jaren 2011–2016. De opzet van het onderzoek is uiteraard
eerder met de Kamer gedeeld. Maar ik heb de opmerkingen van mevrouw
Eijsink goed begrepen. We zullen op termijn de wet, de artikelen en het
besluit ook moeten evalueren, conform de systematiek waarover
mevrouw Eijsink sprak.
De voorzitter:
Ik wil nu zelf een interruptie plegen als woordvoerder van de PvdA. Ik
begrijp wat de Minister zegt: focus op beleid. Wat nu voorligt, is goed
voor een volgende stap. Die hoeft niet binnen een jaar een twee te volgen.
Dat kan misschien ook niet. Een jaar of twee-en-half, zou ik willen stellen.
Die gaat natuurlijk over één man, één plan, of één vrouw, één plan. Het
moet meer gericht zijn op wat de praktische uitwerking is van wat we
bedacht hebben met z’n allen. Het is wetgeving. We moeten kunnen
bepalen of alles wat er aan instrumentarium is, goed is voor de man en de
vrouw voor wie we dit doen. Dan heb je te maken met feiten en niet alleen
met «over het algemeen gaat het goed» en «over het algemeen ervaart
men dat». Dat doen we niet in het onderwijs. Dat doen we niet in de zorg.
Die stap moet heus en echt een keer gezet worden. Dat is controle ook
vanuit de Kamer. Hoe ziet de Minister dat voor zich? Wetsartikelen moeten
geëvalueerd worden – dat doen we met andere wetten ook – op basis van,
nogmaals, feiten die voorliggen, waarbij de man en de vrouw over wie het
gaat centraal staan.
Minister Hennis-Plasschaert:
Maar dat is wat ik zei. Dat was dus nu niet aan de orde. Het zal in de
toekomst wel aan de orde zijn. Ik heb eerlijk gezegd nog geen termijn in
gedachten. Het is niet morgen. Je moet eerder denken aan twee, drie jaar.
Anders is het ook allemaal te snel op elkaar. Dan moeten ook weer een
aantal aanbevelingen uit dit plan verder zijn gebracht. Een aantal
aanbevelingen hebben ook echt meer tijd nodig. Je moet ook oppassen
dat het elkaar niet in de weg gaat zitten, want anders blijf je in een soort
evaluatiecircus hangen, terwijl voorrang moet worden gegeven aan het
uitwerken van een aantal aanbevelingen. Het raakt ook, zoals mevrouw
Eijsink zei, aan de goede aspecten van het beleid. Het is nu karig
beschreven. Dat ben ik met haar eens. Daar mag echt veel meer aandacht
voor komen, zonder dat weer het andere raakt ondergesneeuwd. Dat zijn
allemaal aspecten die dan met die evaluatie moeten worden meegenomen. Over hoe die evaluatie eruitziet kan ik nu eerlijk gezegd nog
weinig zinnigs zeggen, omdat het nog te ver van me af staat. Maar ik
onderschrijf wel het feit dat de wetsartikelen, het besluit als zodanig op
een zeker moment aan evaluatie toe zijn.
De voorzitter:
Ik zou de Minister wel graag het volgende willen meegeven. Het is niet
een kwestie van dat we over twee of drie jaar in een keer gaan bedenken
dat we de wetsartikelen evalueren. We hebben kwaliteitseisen. We hebben
criteria. Aan de hand van die criteria, of die nu gaan over re-integratie of
over de doelmatigheid van het Veteranenloket, krijgt de evaluatie vorm.
Dat hebben we ook zo bij de vaststelling van de wet in oktober 2011
bedacht. Het is dus niet zo van «we gaan nu even een evaluatie doen».
Nee, de artikelen zijn er, de criteria zijn er en de kwaliteitseisen. Aan de
hand daarvan gaan we een evaluatie doen op doelmatigheid en doeltreffendheid voor de man en de vrouw. Ik zou de Minister willen vragen om
dat vast te mee te nemen en daar ook een klein hoofdstukje of een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

24

paragraaf, zo zij wil, aan te wijden in de volgende Veteranennota, zodat op
tafel blijft dat dat de ontwikkeling is waar we naartoe gaan over een jaar
of twee, drie van nu. Dat moeten we ergens vastleggen en vasthouden.
Het is niet uit de lucht gegrepen dat we over twee, drie jaar een keer een
evaluatie doen. Nee, we hebben het over thuisfrontactiviteiten. Hebben
die een doel? Die hebben allemaal een doel en criteria, kwaliteitseisen et
cetera. Die ga je op een gegeven moment ook evalueren. Dan kom je op
doeltreffendheid en doelmatigheid uit.
Minister Hennis-Plasschaert:
Dank u wel, voorzitter. De punten van mevrouw Eijsink noteren we. Ik zeg
graag toe dat ik er specifiek op terugkom in de Veteranennota, zodat we
de ontwikkeling daarvan kunnen blijven volgen.
De heer Vuijk sprak over de opmerking van de Veteranenombudsman dat
er te weinig aandacht zou zijn in de organisatie voor het herkennen van
signalen dat het niet goed ging met veteranen. Een pittig statement. Ik
was zelf niet bij de ronde tafel, maar ik zie ook wat er allemaal wel gebeurt
in de organisatie. De Veteranenombudsman zei blijkbaar dat het voornamelijk ging om het herkennen van uitzendgerelateerde klachten bij
militairen en veteranen. Ik denk eerlijk gezegd dat er echt heel veel
aandacht voor is binnen de krijgsmacht. Dat is in het verleden echt niet
altijd zo geweest. Maar wat ik nu zie gebeuren, iedere dag opnieuw op de
werkvloer, is dat er veel aandacht is voor het herkennen van signalen die
erop zouden kunnen wijzen dat het niet goed gaat met een veteraan. De
Veteranenwet heeft daar natuurlijk onmiskenbaar een bijdrage aan
geleverd, niet alleen extern in de erkenning en waardering, ook intern in
het bewustwordingsproces. Een concrete manier waarop het nog verder
kan worden verbeterd, is het preventief medisch onderzoek. Ik kom daar
zo nog op terug naar aanleiding van vragen van mevrouw Belhaj. U hebt
al kunnen lezen hoe we het onderzoek breed in de organisatie beleggen.
Ook weet u dat de nuldelijnsondersteuning nog steeds verder wordt
uitgerold, via het Veteranenplatform maar ook voor militairen in actieve
dienst. En dat is cruciaal, want al die zogenoemde collegiale netwerken –
u kent ze – functioneren goed. Dat wil niet zeggen dat we er daar nu
genoeg van hebben of dat het niet nog beter kan, maar om te zeggen dat
er weinig aandacht voor is, gaat me eerlijk gezegd wat ver en doet geen
recht aan al die netwerken en al die inspanningen die daarop zijn
losgelaten.
De heer Vuijk (VVD):
Ik zie dat de Minister een punt heeft met haar opmerking. Ik heb mij niet
precies genoeg uitgedrukt. Volgens mij had de Veteranenombudsman het
vooral over het herkennen van dit soort klachten, ook bijvoorbeeld door
de huisarts en door anderen. De vraag was even of daar wat aan te
verbeteren is. Volgens mij had de Veteranenombudsman daar wel
gedachten over, zoals met name de huisartsen specifieke protocollen te
geven, zodat je de zorg ook wat buiten defensie plaatst en je de systematiek van de zorg op dat punt kunt verbeteren. Dus ik zie dat de Minister
een punt heeft. Ik heb mij niet precies uitgedrukt in mijn vraag. De vraag
is: hoe zit het met andere dan de geneeskundige dienst van defensie zelf?
Minister Hennis-Plasschaert:
Dat is echt een totaal ander verhaal. We hebben elkaar gewoon totaal niet
begrepen. Dat is duidelijk.
De heer Vuijk (VVD):
Het mag ook in tweede termijn.
Minister Hennis-Plasschaert:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

25

Nee hoor, ik kan erop reageren. We hebben ook gezien bij de chroomhoudende verf en de discussie daarover en het onderzoek dat plaatsvindt, dat
huisartsen betrokken worden. Je zou dus ook aan protocollen kunnen
denken die uitzendingsgerelateerd zijn. Daar kan ik alleen maar voor zijn.
De vraag is even in hoeverre defensie dat allemaal in zijn uppie moet
organiseren of met andere partners. Ik heb vaak hier gezegd dat defensie
moet oppassen dat ze niet overvraagd wordt, omdat ze ook nog tijd en
mensen nodig heeft om zich te focussen op de kerntaken. Maar dat wil
ook niet zeggen dat we het allemaal zelf moeten doen. We kunnen
natuurlijk ook aan anderen vragen om dat voor ons te doen. Daar sta ik
dus positief tegenover. We kunnen daar in de Veteranennota nader op
ingaan. Hij wordt steeds mooier, die Veteranennota!
Voorzitter: Ten Broeke
Minister Hennis-Plasschaert:
Ik had de heer De Roon al gezegd wanneer het definitieve plan van aanpak
naar de Kamer komt. Nadat ik dat definitieve plan van aanpak heb
ingediend, kan de Kamer in de tijdschema’s zien met welke partners we
eraan werken. Zij kan dat dan ook volgen, ieder jaar opnieuw, wanneer we
de Veteranennota behandelen. Daarbij zullen we ook de verdere uitrol van
de aanbevelingen meenemen.
Dan kom ik op de rol van het thuisfront. Een aantal van u sprak daarover.
Defensie levert, en dat weet u wel, een enorme inspanning. Niet alleen
voor de militairen, maar ook voor het thuisfront. Bij de voorbereidingen
op missies, tijdens een uitzending, een missie, en ook na een uitzending.
Om de thuisfrontactiviteiten van de operationele commando’s een beetje
te coördineren – want het was te veel los zand geworden – is in 2013 de
Defensie Organisatie Thuisfront (DOT) opgericht, dat onder meer
uitvoering geeft aan de regelingen van de Veteranenwet. Via de DOT en
het Veteranenloket kunnen particuliere thuiszorginitiatieven worden
gecoördineerd. Deze thuisfrontzorg gaat overigens verder dan alleen de
missies waarvoor een veteranenstatus wordt verleend. Ook andere inzet
van militairen vereist aandacht voor het thuisfront, bijvoorbeeld Frontex
of de Enhanced Forward Presence zoals we die in Litouwen ontplooien.
Dus ik was eigenlijk zoekende naar waar de Kamer op doelde, omdat de
zorg voor het thuisfront heel veel aandacht heeft. Natuurlijk, ook ik spreek
nog wel eens, al is het maar via social media, iemand die niet tevreden is.
Dat betekent ook dat daar aandacht naartoe kan en moet gaan. Maar als ik
kijk naar de organisatie en de structuren die zijn opgericht, denk ik dat de
zorg voor het thuisfront aanzienlijk is inmiddels.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Het is zeker zo dat defensie zich echt inzet om het thuisfront te betrekken
bij missies en op andere vlakken, maar uit de evaluatie blijkt een tweetal
zaken. De eerste is dat er nog steeds verwarring is rondom het begrip
«relatie». Dat is een punt dat ook mevrouw Belhaj met enige regelmaat
noemt. De tweede betreft het beter betrekken van het thuisfront in de
periode na de uitzending. Ook tijdens het rondetafelgesprek bleek dat men
daar nog wat zoekende is. Dat komt waarschijnlijk door de staande
organisatie die de Minister heeft. Wil de Minister juist op dat punt kijken
hoe we nog beter kunnen aansluiten op de behoefte die er vanuit het
thuisfront is? Het zou mooi zijn als dat ook een goede plek krijgt in het
plan van aanpak.
Minister Hennis-Plasschaert:
Dat laatste lijkt mij geen probleem. Ik kan dat toezeggen. Als het gaat om
wie of wat het thuisfront nu precies behelst, kom je eigenlijk in een
discussie terecht over de reikwijdte. Dat is een van de punten die ook in
het rapport aan de orde komen. Het wordt dus ook verder uitgewerkt in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

26

het plan van aanpak. In principe wordt een hulpverleningsaanbod
geformuleerd voor partners en gezinsleden. Waar we in de praktijk tegen
aanlopen is dat er bijvoorbeeld ineens een ex-partner is. Behoort die dan
wel of niet tot het thuisfront? Dat zijn relevante vragen die wel aan de
orde zullen moeten komen, omdat daar door de jaren heen gewoon iedere
keer opnieuw problemen mee kunnen ontstaan. Dan de re-integratie,
waarover mevrouw Eijsink sprak. Defensie zet zich – overigens daartoe
aangemoedigd door mevrouw Eijsink, want ik herinner mij goed dat zij
drie jaar geleden, meen ik, dit punt vrij intensief agendeerde, terecht – tot
het uiterste in om veteranen die dat nodig hebben, te re-integreren,
binnen of buiten Defensie. Inmiddels hebben we verbeteringen kunnen
doorvoeren. De afgelopen jaren is tussen de 50 en 60% van de veteranen
succesvol gere-integreerd. Ook veteranen die langere tijd post-actief zijn,
kunnen gebruikmaken van de re-integratievoorziening. Daarover hebben
we vorig jaar tijdens de behandeling van de Veteranennota zelfs
gesproken. Het is slechts een klein deel van de veteranen die lang
thuiszitten, dat hier ook daadwerkelijk gebruik van maakt. Daarnaast
werken we natuurlijk ook, daar waar mogelijk, met initiatieven die
veteranen op de arbeidsmarkt willen helpen, zoals Stichting Onbekende
Helden, waar mevrouw Eijsink aan refereerde. De afgelopen periode heeft
een uitgebreide evaluatie van het re-integratiebeleid plaatsgevonden. We
hebben daarover gesproken in algemeen overleggen. We zijn daarop
teruggekomen in verschillende brieven. De uitkomsten van de evaluatie
dien ik ook te bespreken met de centrales van overheidspersoneel. Er
lopen op dit moment inderdaad een aantal dingen niet goed met de
centrales. Dat betekent geen stilstand, want verbeteringen worden steeds
onverkort uitgevoerd.
Dan ga ik gelijk door naar de succesvolle tweede carrière. Natuurlijk
ondersteun ik een succesvolle tweede carrière voor de veteraan, maar dit
is wel een onderdeel dat terug zal moeten komen bij het vraagstuk over
de reikwijdte, want waar begint en eindigt de verantwoordelijkheid van
Defensie, ook als het gaat om het belang van focus op je kerntaken en
genoeg mensen en middelen daarvoor ter beschikking hebben? Met
andere woorden, ik kom daarop terug in de reikwijdtediscussie.
De heer De Roon vroeg naar een stuk van Pronos. Ik zal daar, als hij dat
goed vindt, per brief op reageren. Het gaat over een screeningsinstrument. Ik heb echt even meer tijd nodig om ernaar te kijken. Dus een
brief volgt.
De eigen verantwoordelijkheid van veteranen vind ik ook een belangrijk
aandachtspunt, dat terecht is aangestipt door de heer De Roon. Alle door
Defensie geboden voorzieningen en hulpverlening zullen steeds zo
ingericht worden en moeten zijn dat de veteraan bij en door het gebruik
ervan gestimuleerd wordt om zelf optimaal en actief te participeren in zijn
herstel en maatschappelijke inbedding. De veteraan heeft dus, wat mij
betreft, ook echt een eigen verantwoordelijkheid. Niemand is erbij gebaat
om op de bank te zitten en daar te blijven zitten. Ook in het zorgcircuit
moet hij of zij gestimuleerd worden tot het nemen van eigen verantwoordelijkheid. We komen daar nog op terug in de aanbevelingen. U zult dat
dus nog terug gaan zien in het plan van aanpak.
Voorzitter, daarmee heb ik volgens mij zo veel mogelijk vragen
beantwoord.
De voorzitter:
Dat gaan we zien. We gaan door naar de tweede termijn van de zijde van
de Kamer. We heten ondertussen ook mevrouw Belhaj weer welkom, die
op een aantal plekken tegelijkertijd moet zijn vandaag. Dat overkomt
sommigen van ons. Ik stel voor een spreektijd van twee minuten per
woordvoerder in tweede termijn. Dat moet voldoende zijn. Vragen zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

27

uitgebreid beantwoord. Interrupties hebben we uitgebreid toegestaan. Ik
zie dat er geen bezwaar tegen mijn voorstel bestaat. Dan gaat we dat
doen.
Ik geef het woord aan de heer Vuijk.
De heer Vuijk (VVD):
Voorzitter. Ik wil de Minister graag bedanken voor de uitvoerige en
uitgebreide beantwoording. Ik ben op zich tevreden met de antwoorden.
Ik heb voorbeelden gehoord waaruit blijkt dat de Minister bezig is met
zaken uit het rapport van de evaluatie van het veteranenbeleid. Er wordt
op een aantal zaken teruggekomen in de definitieve versie van het plan
van aanpak.
We hebben het in een interruptie gehad over de Veteranenombudsman.
Het gaat niet zozeer om de vraag of er binnen defensie aandacht is voor
uitzendgerelateerde klachten. Het gaat om de aandacht daarvoor van
anderen, zoals huisartsen. Ik heb gehoord dat de Minister daar aandacht
voor heeft en erop terugkomt.
Ik heb gehoord dat de Minister voldoende aandacht heeft voor de Militaire
Balie. Het is beleid dat volop in beweging is. De antwoorden van de
Minister hebben mij op dit punt gerustgesteld, voorlopig. Net als
mevrouw Eijsink ben ik aan mijn laatste algemeen overleggen bezig, dus
mijn opvolger zal dit ter hand moeten gaan nemen.
Minister Hennis-Plasschaert:
Mag ik even, voorzitter? Iedereen zwaait mevrouw Eijsink uit. Dat is omdat
zij een fenomeen is na al die jaren dat ze in de Kamer heeft gezeten. Maar
de heer Vuijk is natuurlijk ook een fenomeen, dus ook hem ga ik missen.
De voorzitter:
Ik geef het woord terug aan het fenomeen Vuijk.
De heer Vuijk (VVD):
Een fenomeen, dat is toch de hoogste eer. Op een buste hier in de gang
na; dat is het allermooiste.
De voorzitter:
Ik zie dat er nu al een inzameling wordt georganiseerd onder de collega’s.
De heer Vuijk (VVD):
Voorzitter, ik daal even terug op aarde.
Over het Veteranenloket heeft de Minister gezegd dat er sprake is van een
groot succes, maar dat het ook leidt tot een extra toeloop. Ik heb gehoord
dat de Minister bezig is om in aanpassingen te voorzien.
Ik ben tevreden over de antwoorden. Ik heb geen verdere vragen.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Voorzitter. Ik dank de Minister voor het feit dat zij op een aantal punten
helderheid heeft gegeven en een aantal zaken gaat uitwerken in het plan
van aanpak om nog tot verdere verbetering van de zorg en het beleid
rondom veteranen te komen, en daarmee ook van de erkenning en de
waardering. Ik heb nog een aantal vragen op dat punt.
Allereerst ben ik blij met de toezegging dat de Minister gaat proberen om
een bestuurlijk akkoord met een aantal partners rondom de zorg te
sluiten. Ik denk dat dit duidelijkheid kan geven over welke verantwoordelijkheid waar ligt. De Minister komt rond de Veteranennota met een stand
van zaken. Is dat een stand van zaken van hoever het initiatief is of denkt
zij al verder te kunnen zijn met het sluiten van het bestuurlijk akkoord?
Een tweede punt is de aandacht voor het thuisfront. Het is goed dat de
Minister bevestigt dat het thuisfront een belangrijke rol speelt en eigenlijk
randvoorwaardelijk is voor een goede uitzending van een militair. Mijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

28

eigen ervaring als militair die uitgezonden is geweest, is dat je veel
geruster bent in het uitzendgebied als het thuisfront op orde is. Die
wisselwerking is ontzettend belangrijk. De Minister zei: wat kan ik nog
extra doen? Ik heb zojuist de evaluatie nog eens doorgekeken. Er staan
echt nog wel wat concrete adviezen en tips in, zoals meer aandacht voor
het thuisfront rondom en vooral na de uitzending en kijken naar nieuwe
informatiekanalen van social media om het thuisfront beter te betrekken.
Maar ook het thuisfront van de reservisten is vaak meer op afstand
geplaatst dan het thuisfront van militairen in werkelijke dienst. Zo zijn er
echt wel een aantal punten waarop de Minister nog tot een verbetering
kan komen.
Ik vind het ook fijn dat de Minister zegt dat we na de Veteranennota een
definitief plan van aanpak krijgen. Komt daar ook een routetijdtabel in te
staan? Dan hebben we een overzichtelijk schema van wat de komende tijd
gaat worden gedaan, wie dat gaat doen en wanneer het afgerond moet
zijn.
Mijn laatste punt gaat over de veteranen en de financiering van het beleid.
De Minister is heel duidelijk geweest. De motie-Eijsink/Teeven ligt op het
vlak van een volgende formatie, van een volgend kabinet. De Minister zal
het niet loslaten, maar verwacht het niet op te lossen. Daar moeten we het
nu maar mee doen. Ik vind het jammer, maar we moeten maar gewoon
vooruitkijken. Ik heb niet zo heel duidelijk in de hele discussie het
antwoord gehoord op een vraag die ik nog wil stellen. In de begeleidende
brief heeft de Minister geschreven dat het financieel kader centraal staat,
maar het is toch zo dat uiteindelijk de erkenning, de waardering en de
bijzondere zorg voor de veteranen centraal staan?
Mevrouw Eijsink (PvdA):
Voorzitter. Ik dank de Minister voor de vele antwoorden en reacties. Er is
veel gedaan en nog veel te doen. Over maximaal drie jaar moeten we de
doelmatigheid en doeltreffendheid veel beter in kaart hebben. Het kan niet
zo zijn dat het blijft bij de uitspraak «veel gedaan, veel te doen». Dat doen
we op geen enkel beleidsterrein. Ieder beleidsterrein, of het nu om
kinderen gaat of om veteranen of militairen of de zorg, gaat over
doelmatigheid en doeltreffendheid voor de mensen. De Minister heeft die
toezegging gedaan. Ik hoop haar straks in de toezeggingenregistratie
terug te lezen, zodat ze voor het plan van aanpak gebruikt kan worden.
Dan kom ik op de re-integratie. Ik sprak vorige week nog een militair die
zei: als je zichtbaar wat hebt, is het nog altijd makkelijker binnen de
organisatie dan als je onzichtbaar iets hebt. Juist in die laatste groep zitten
nog te veel mensen die tussen wal en schip vallen. Je moet weten wie
waar tussen wal en schip valt. De Minister verwees naar drie jaar geleden.
Dat ging over meer dan 500 mensen bij de landmacht. Ook nu nog durf ik
te stellen dat mensen tussen wal en schip vallen, omdat ze onzichtbaar
zijn, het te lang duurt en ze zich soms misschien ook verschuilen. Er zijn
onvoldoende cijfers. Ik zou dat graag willen meegeven.
Ik sluit me aan bij de opmerking van mevrouw Bruins Slot. Ik ben erg blij
dat het bestuurlijk akkoord wordt opgepakt met VWS. Die afspraken zijn
van groot belang. Ik heb er wel eens voor gepleit dat in feite de hele
zorgkant onder VWS zou moeten vallen. Ik vind dat nog steeds, maar ik zie
het nog niet gebeuren.
De financiële middelen zullen van groot belang blijven. Goed dat de
Minister zelf ook proactief meedenkt. Ik acht de Minister er zeer toe in
staat om, voordat zij afzwaait, demissionair of anderszins, dat nog in kaart
te brengen en ook zeer wel achter te laten met hart voor de militairen en
veteranen. Dat is haar zeer toevertrouwd. Dank daarvoor van mijn kant.
Wat het thuisfront betreft, sluit ik mij aan bij de opmerkingen die al
gemaakt zijn, want dat is van groot belang.
Voorzitter. Ik heb al gezegd dat ik voor volgende week ingeschreven sta
voor de cursus loslaten. Ik laat u ook vast weten dat ik een zekere en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

29

bijzondere belangstelling zal blijven houden voor waar mijn hart ook ligt.
Als laatste opmerking wil ik, ook vanuit mijn hart, tegen mijn collega’s
zeggen dat ik van harte hoop dat ze op de plekken waar ze nu staan,
terugkomen in de Kamer. Vanuit het perspectief van de veteranen en
militairen zou ik dat bijzonder fijn vinden, vanwege hun betrokkenheid,
zowel links als rechts en in het midden en waar dan ook. Dus nogmaals,
collega’s, ik hoop van harte dat jullie gekozen zullen worden en met jullie
betrokkenheid voor de veteranen terugkeren. En het fenomeen Vuijk blijf
ik vast ook nog zien!
De heer De Roon (PVV):
Voorzitter. Ook ik dank de Minister voor de antwoorden en met name voor
de toezegging dat zij bij de brief over de reikwijdte ook zal terugkomen op
de kwestie of en in hoeverre Defensie een ondersteunende rol kan
vervullen bij het verkrijgen van een succesvolle tweede carrière van
veteranen. De toezegging van de Minister klinkt nog niet alsof ze dat idee
al van harte omarmt, maar dat gaan we dan wel zien in de reikwijdtebrief.
Ik ga er ook van uit dat het een onderbouwd verhaal zal zijn. Op basis
daarvan kunnen we mogelijk verder met elkaar spreken.
De voorzitter:
Ik sta direct een reactie van de Minister toe.
Minister Hennis-Plasschaert:
Even, want anders gaan we elkaar niet goed verstaan. Er komt geen
aparte brief over de reikwijdte. De reikwijdte wordt meegenomen in het
plan van aanpak. Het zit ook duidelijk in het rapport. Dit is daar weer een
onderdeel van. Rondom de Veteranennota krijgt de Kamer veel meer
informatie. De reikwijdte is een heel belangrijk punt van aandacht. Het
gaat ook onder andere hierover.
De heer De Roon (PVV):
Dank voor die verheldering. Ik zal het op die manier in mijn geheugen
prenten. Dan gaan we het bij het plan van aanpak dus zien.
Ook dank voor de toezegging dat we nog een separate brief krijgen over
het screeningsinstrument uitzendgerelateerde klachten van Pronos.
In het plan van aanpak zullen wij ook een passage terugzien over de vraag
hoe de eigen verantwoordelijkheid van veteranen wellicht steviger kan
worden aangezet. Oneindige regelingen kunnen een perverse prikkel zijn.
Dat moeten we ook niet willen. Ik ben dus erg benieuwd hoe de Minister
daar in de toekomst mee denkt om te kunnen gaan.
Ook dank voor de toezegging dat het definitieve plan van aanpak tegelijk
met de volgende Veteranennota naar de Kamer zal komen.
Dan kan ik concluderen dat ik op dit moment geheel tevreden ben gesteld
door de Minister.
Mevrouw Belhaj (D66):
Voorzitter. Als de PVV zeer tevreden is, kan ik mij zomaar voorstellen dat
D66 dat ook zou zijn. Ik was helaas iets te laat voor de beantwoording. Ik
vertrouw erop dat de antwoorden op mijn vragen straks in de verslaglegging zullen staan. Er zijn veel toezeggingen gedaan. De problemen die
wij hebben geconstateerd, zijn erkend. Rest mij niets anders dan de hoop
uit te spreken dat het veteranenbeleid door alle politieke partijen straks
net zo belangrijk wordt gevonden als nu.
Tot slot wil ik zeggen dat ik enorm veel waardering en respect heb voor
mevrouw Eijsink en voor haar consequente inzet voor de veteranen.
De heer Jasper van Dijk (SP):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

30

Voorzitter. Als de PVV en D66 tevreden zijn, kan de SP niet achterblijven.
Het moet niet gekker worden! Met nadruk zeg ik dat het hier gaat over het
veteranenbeleid.
Ik sluit mij aan bij alle opmerkingen die de collega’s gemaakt hebben over
het thuisfront, het Veteranenloket en de schadeclaims. Verder zal het in
vergaande mate aan een nieuw kabinet zijn om daar goed vorm aan te
geven.
Tot slot wil ik niet alleen mijn waardering voor mevrouw Eijsink
uitspreken, maar ook voor de heer Vuijk. Ik heb altijd goed met hem
samenwerkt, op persoonlijk vlak, hè, niet politiek. Ik denk dan natuurlijk
met name aan onze sessie wachtlopen in Mali.
De voorzitter:
Die staat mij ook nog voor de geest.
Mevrouw Eijsink (PvdA):
Staat u mij toe om nog één opmerking te maken, voorzitter. Het is niet
alleen van belang dat er door de Kamer goed samengewerkt wordt. Ik heb
door de jaren heen ook medewerkers van verschillende politieke partijen
ontzettend goed zien samenwerken. Mensen van verschillende politieke
partijen zijn ook op het Ministerie van Defensie gaan werken. Ik noem
geen namen, maar ik kijk heel even naar iemand die nu achter de
Hoofddirecteur Personeel zit. Het bijzondere daarvan is dat deze
medewerkers dit beleid in hun hart meedragen en ondersteunen.
Toevallig zit een van die medewerkers hier dus vandaag, maar er zijn nog
meer oud-medewerkers van politieke partijen die nu op het Ministerie van
Defensie werken. Het mooie daarvan is dat dat het politieke overstijgt.
Kleur doet er niet toe. We vinden elkaar allemaal op dit punt: politici,
medewerkers en mensen van Defensie. Hoeveel meer vertrouwen kan ik
nog uitspreken? Dank dat ik dit nog even mocht zeggen, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Eijsink. In de jaren dat ik hier zit, heb ik nog nooit in
de tweede termijn het woord aan de regering mogen geven nadat de
Kamer zo koekoek één zang een laudatio hield. De beantwoording in
tweede termijn moet dus een peulenschil zijn voor de Minister, maar ik
vraag haar wel om dat nog te doen.
Minister Hennis-Plasschaert:
Voorzitter. Ik dank de heer Vuijk voor zijn vriendelijke opmerkingen. Ook
hem zal ik de komende twee dagen nog volop zien, dus ik ga hem
waarschijnlijk nog vier keer bedanken. Dit was nog drie keer te vroeg. Zijn
betrokkenheid bij het veteranenbeleid, en die van iedereen hier, is groot.
Ik heb dat echt als bijzonder en mooi ervaren.
Mevrouw Bruins Slot verwees naar het bestuurlijk akkoord met een aantal
partners. Ik benadruk nogmaals hoezeer ik het met haar eens ben. Het
bestuurlijk akkoord gaat ertoe doen. Ik heb haar toegezegd om ten tijde
van de Veteranennota de stand van zaken te geven. Ik zal dan aangeven
waar we in dat proces staan. Stel dat we in één keer in een razend tempo
in de richting van een bestuurlijk akkoord gaan – ik vermoed zomaar dat
dat niet het geval is – dan zal ik de Kamer daar natuurlijk nader over
informeren. Ik vermoed echter dat ik eerst de stand van zaken van dat
proces zal geven. Het gaat dan om vragen als «waar staan we in dat
proces op weg naar dat bestuurlijk akkoord?» en «wat willen we precies
regelen in dat bestuurlijk akkoord?» Het is niet zo dat ik de vraag van
mevrouw Bruins Slot nu op die manier probeer te parkeren, maar ik heb
echt wat meer ruimte nodig om dat op een rijtje te zetten. Ik ben het
echter met haar eens dat dit heel urgent is. Ik doe nogmaals de suggestie
om in een volgende periode een wat bredere groep voor dit soort
debatten uit te nodigen. Ik heb dit zelf met veel plezier gedaan, maar ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

31

denk dat dat een mooi signaal zou zijn, gelet op de gedeelde verantwoordelijkheid waarvan hier sprake is.
De aanbevelingen met betrekking tot het thuisfront nemen we vanzelfsprekend mee. Ik probeerde net al meteen te kijken naar de vraag wat we
op dit moment allemaal nog kunnen doen, maar we hebben eigenlijk alle
aanbevelingen, dus ook de subaanbevelingen, overgenomen. Die komen
allemaal terug, ook die met betrekking tot het thuisfront. Het gaat dan om
aandachtspunten als comités, social media, kinderen in verschillende
leeftijden en het thuisfront van de bijzondere groepen die mevrouw
Bruins Slot zelf noemde, maar ook om de discussie over de reikwijdte van
het thuisfront. Wat is dat thuisfront nu precies? Al die zaken zal de Kamer
terugzien in het plan van aanpak. Daarin komen ook een route en tijdpad
te staan. We zullen aangeven wie daarbij betrokken zijn en hoeveel tijd dat
vermoedelijk in beslag zal nemen.
Laat ik duidelijk zijn over de financiering van het beleid, want misschien
ben ik daar in de eerste termijn niet duidelijk genoeg over geweest. We
gaan het allemaal netjes uitvoeren, op een werkbare manier. De huidige
financiële kaders zijn op dit moment leidend voor ons. Dat is een soort
standaardzinnetje. Ik begrijp dat de leden daarop aanslaan, maar het is
niet zo dat dát nu leidend is. Zoals de leden zelf zeiden, zijn de erkenning,
de waardering en de bijzondere zorg leidend. Die zaken moeten en zullen
leidend zijn. Ik heb vaker gezegd dat er altijd keuzes moeten worden
gemaakt, ook in het geval van nieuwe investeringen in Defensie, waaraan
die ook besteed mogen worden. Ik denk echter dat wij elkaar heel snel
zullen vinden op het punt van de erkenning, de waardering en de
bijzondere zorg. Ik zeg daar ook gelijk bij dat het niet zo is dat het allemaal
goedkomt als je een zak geld geeft. Die denkfout wordt vaak gemaakt, niet
door de Kamer, maar wel in het algemeen. Geld hoeft niet voor alles de
oplossing te zijn, maar het mag ook geen probleem zijn. Dat zal hier zeer
zeker van toepassing zijn.
Mevrouw Eijsink concludeerde dat er veel is gedaan en dat er nog veel te
doen is. Ik ben het daarmee eens. Er is ontzettend veel gedaan en ook
ontzettend veel bereikt. We mogen daar trots op zijn, natuurlijk ook omdat
wij daar op geheel eigen wijze een steentje aan hebben bijgedragen. Maar
we zijn vooral trots op al die mensen die het werk iedere dag weer doen,
of dat nu bij het Veteranenloket of elders in de organisatie of bij partners
is. Ik heb de opmerking van mevrouw Eijsink over de evaluatie en de
uiteenzetting die zij in eerste termijn daarover hield, scherp in mij
opgenomen. Ik heb toegezegd dat daarop wordt teruggekomen in de
Veteranennota zodat we dat kunnen volgen. Er werd ook gesproken over
mensen die, zichtbaar en onzichtbaar, tussen wal en schip vallen. Iedere
veteraan die tussen wal en schip valt, is er één te veel, maar dat wil niet
zeggen dat dat nooit gebeurt in een organisatie met bijna 60.000
medewerkers. Je kunt het nooit helemaal uitsluiten, maar de inzet moet
zijn dat het niet gebeurt; daar is alles op gericht. Mevrouw Eijsink stelde
verder geen vraag; het was een signaal van haar kant en dat wordt serieus
genomen.
Ik kom op de bijdrage van de heer De Roon. Ik heb duidelijk gemaakt dat
er geen aparte brief over de reikwijdte komt. Dat punt wordt meegenomen
in het plan van aanpak. Datzelfde geldt voor de eigen verantwoordelijkheid. Ik ben het er zeer mee eens dat dit belangrijk is. Echt niemand is
erbij gebaat, als zo’n persoon niet uit die situatie wordt geholpen, ook die
veteraan zelf niet. En ja, de brief over het screeningsinstrument volgt.
Ik kan mevrouw Belhaj verzekeren dat ik haar vragen stuk voor stuk heb
beantwoord. Zij kan het verslag daarop naslaan. Mocht zij toch nog
vragen hebben, dan weet zij mij te vinden.
Ik dank de heer Van Dijk voor zijn vriendelijke opmerkingen en betrokkenheid. Wat hij en anderen hebben gezegd over het thuisfront, de
schadeclaims en zo nog wat zaken, heb ik goed begrepen. Dat wordt
allemaal meegenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

32

De voorzitter:
Ik ga de toezeggingen van de Minister voorlezen. Laten we bekijken of
iedereen unisono daarover is.
– De Minister van Defensie zegt toe het definitieve plan van aanpak
inclusief het vraagstuk van de reikwijdte tezamen met de komende
Veteranennota aan de Kamer te zullen doen toekomen.
– De Minister van Defensie zegt toe in of bij gelegenheid van de
komende Veteranennota ook nader in te zullen gaan op de verschillende percentages van invaliditeit.
– De Minister van Defensie zegt toe in of bij gelegenheid van de
komende Veteranennota ook nader in te zullen gaan op de stand van
zaken met betrekking tot een bestuursakkoord met VWS en andere
partners rondom de zorg inzake de medische behandeling van
veteranen en hun thuisfront.
Minister Hennis-Plasschaert:
Niet van het thuisfront.
De voorzitter:
Het gaat niet om de medische behandeling van het thuisfront, neem ik
aan, maar ...
Minister Hennis-Plasschaert:
Het gaat om de stand van zaken met betrekking tot het bestuurlijk akkoord
met VWS.
De voorzitter:
Het gaat dus om het bestuurlijk akkoord met VWS. Excuus, er komen
steeds elementen bij. Ik ga verder.
– De Minister van Defensie zegt toe in de komende Veteranennota ook in
te zullen gaan op de wijze waarop de komende evaluatie van de
Veteranenwet zal worden ingericht. Daarbij wordt onder andere
ingegaan op de criteria die in de wet zelf zijn terug te vinden.
– De Minister van Defensie zegt toe bij gelegenheid van de komende
Veteranennota in het plan van aanpak ook aandacht te zullen besteden
aan het thuisfront. Daarbij zal een routetijdtabel worden gegeven.
– De Minister zal uiterlijk bij de aanbieding van de nieuwe Veteranennota
bij brief nader ingaan op een nieuw screeningsinstrument over
uitzendgerelateerde klachten zoals voorgesteld door Pronos en zoals
vandaag ingebracht door de heer De Roon.
Dat zijn de toezeggingen. Ga er maar aan staan!
Ik dank de Minister, haar ambtenaren en iedereen die de moeite heeft
genomen om naar Den Haag te komen om dit debat hier live te volgen. Ik
dank de leden voor hun aanwezigheid en ik dank de mensen die dit debat
thuis in Nederland of in de overzeese gebiedsdelen hebben gevolgd.
Sluiting 12.30 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 139, nr. 174

33