Bijlage 1 Maatregelen terugdringen niet-gebruik in de afgelopen periode
Het Sociaal Cultureel Planbureau heeft in haar rapport ‘Geld op de
plank’(2007) het niet-gebruik van verschillende regelingen onderzocht (zowel
gemeentelijke als landelijke regelingen). Die percentages (gebaseerd op
gegevens uit 2003) verschilden per regeling, maar waren voor alle regelingen
aan de hoge kant: tussen de 27% en 69% per regeling.
De voornaamste redenen voor niet-gebruik zijn dat burgers de regeling niet
kennen, dat burgers denken dat ze geen recht hebben op een regeling, dat
burgers geen behoefte hebben aan een regeling of dat burgers de
transactiekosten of de benodigde inspanning bij een aanvraag te hoog
inschatten.
De afgelopen jaren is aan vier doelstellingen gewerkt om het niet-gebruik tegen te
gaan:

1. De klant weet dat er regelingen bestaan waar hij gebruik van kan
maken: voorlichting
2. Vereenvoudiging van regelingen.
3. Het aanvragen is eenvoudig: ondersteuning van de klant bij het
aanvragen (dmv formulierenbrigades).
4. De gemeente heeft in beeld wie van zijn inwoners recht heeft op
voorzieningen (dmv een pilot bestandskoppeling en de samenwerking
met intermediaire organisaties).
Hiervoor zijn de afgelopen periode de volgende maatregelen genomen:
1. De klant weet dat er regelingen bestaan waar hij gebruik van kan maken.
Bereken uw recht
Veel gemeenten hebben diverse methoden ingezet om mensen voor te lichten
over regelingen waar zij mogelijk gebruik van kunnen maken, bv campagnes
of activiteiten in de wijk. Met ondersteuning van het Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid is de website ‘Bereken uw recht.nl’ door
Stimulansz en Nibud ontwikkeld: Dit is een instrument waarmee mensen
relatief eenvoudig kunnen achterhalen welke regelingen er zijn en waar ze
mogelijk voor in aanmerking komen. Ook intermediaire organisaties kunnen
hiervan gebruik maken bij de dienstverlening aan hun cliënten. De site bestaat
uit een landelijk gedeelte en een lokaal gedeelte, zodat een inwoner ook kan
bekijken voor welke lokale regelingen hij mogelijk in aanmerking komt.
Ruim één op de drie mensen in Nederland kan via internet binnen zijn
gemeente beoordelen voor welke voorzieningen hij in aanmerking komt. Ik
roep de gemeenten die nog niet deelnemen op om dat alsnog te doen. Die
oproep zal ik o.a. via de Verzamelbrief doen. Ook de VNG zal zijn leden
hiertoe oproepen.
SVB wordt verantwoordelijk voor de uitvoering van aanvullende bijstand aan
ouderen
De Sociale Verzekeringsbank (SVB) heeft iedereen in beeld die AOW gaat
ontvangen. Zij kan daardoor elke oudere met onvolledige AOW direct wijzen

op het bestaan van aanvullende algemene bijstand. Daarom hevel ik de
verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de aanvullende bijstand aan
ouderen over van gemeenten naar de SVB. Dit wetsvoorstel (32037) ligt
thans in de Eerste Kamer. De SVB is dan het ene loket voor zowel AOW als
aanvullende bijstand, wat ook het aanvragen makkelijker maakt. Bovendien
maakt de SVB afspraken met gemeenten ter ondersteuning van hun
minimabeleid. De SVB kan bijvoorbeeld de klanten erop wijzen dat hun
gemeente nog meer minimavoorzieningen heeft zoals bijzondere bijstand. Uit
onderzoek van de Inspectie Werk en Inkomen (IWI) uit het voorjaar van 2008
blijkt ook dat bij gemeenten die de uitvoering van de aanvullende bijstand
hadden gemandateerd aan de SVB er een toename was van het gebruik van
gemeentelijke minimaregelingen, zoals bijzondere bijstand.

Beleidsdoorlichting WWB65+, AOW, TW en ANW
In het kader van onderzoek naar niet-gebruik is een beleidsdoorlichting
gaande met betrekking tot artikel 49 (van de begroting SZW). Het gaat hier
om regelingen die de volgende algemene doelstelling hebben: zorgdragen
voor adequate bescherming zonder activerende voorwaarden tegen de
financiële risico’s bij inkomensverlies. In concreto gaat het om de AOW,
WWB 65+, TW en ANW. In deze beleidsdoorlichting wordt ingezoomd op
het niet-gebruik van de genoemde regelingen. De uitkomsten van deze
beleidsdoorlichting bieden naar verwachting nieuwe aanknopingspunten in
het bevorderen van het gebruik van deze regelingen. In de SZW-begroting
2010 is aangegeven dat deze beleidsdoorlichting eind 2009 wordt afgerond.
Dit blijkt helaas niet mogelijk te zijn. De beleidsdoorlichting zal in het
voorjaar van 2010 aan de Tweede Kamer worden toegezonden.
2. De regelingen zijn eenvoudiger geworden.
De langdurigheidstoeslag is gedecentraliseerd naar gemeenten, de Wet
Tegemoetkoming Onderwijskosten en Schoolbijdrage is opgenomen in het
kindgebonden budget en de huursubsidie is veranderd in huurtoeslag die
samen met een aantal andere toeslagregelingen (zoals de zorgtoeslag) gebruik
maakt van het geharmoniseerde begrippenkader van de Algemene wet
inkomensafhankelijke regelingen. Begin 2009 zijn maatregelen genomen om
de huurtoeslag te vereenvoudigen. De mogelijkheden voor verdergaande
vereenvoudigingen van alle toeslagregelingen zijn onlangs geïnventariseerd
in het Interdepartementaal Beleidsonderzoek Vereenvoudiging toeslagen.
Geautomatiseerde kwijtschelding.
Momenteel maken ruim 120 gemeenten gebruik van de geautomatiseerde
kwijtscheldingstoets. Bij bijna 50% van de getoetste huishoudens leidde dit in
2009 tot een ambtshalve kwijtschelding. Samen met de Staatssecretaris van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heb ik de overige gemeenten
opgeroepen aan te sluiten op dit systeem. Ook hebben we extra middelen

ingezet, zodat er voldoende capaciteit bij het Inlichtingenbureau beschikbaar
is. Ook de VNG zal haar leden oproepen hieraan deel te nemen.
Voor de gemeenten die hiermee nog niet werken heeft het Inlichtingenbureau
in september en oktober van dit jaar speciale voorlichtingsbijeenkomsten
georganiseerd. Ruim 120 gemeenten hebben daar hun belangstelling getoond
en 64 daarvan hebben al besloten ook op de geautomatiseerde kwijtschelding
over te stappen. In 2010 zullen dus tenminste 194 gemeenten meedoen.
Met een vijftal waterschappen is in augustus een testproject gestart. Zij gaan
het systeem van de geautomatiseerde kwijtschelding komend jaar uitproberen
voor de kwijtschelding van de heffingen van de waterschappen. Samen met
de Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat heb ik middelen voor deze pilot
vrijgemaakt. Na aanpassing van de regelgeving waarbij de ervaringen met
deze pilot als onderbouwing dienen, kunnen alle waterschappen in 2010 ook
gebruik maken van gegevens over loon en uitkeringen afkomstig van het
UWV. Omdat sommige gemeenten hun heffingen hebben uitbesteed aan
waterschappen, en andersom, zal het bereik van de geautomatiseerde
kwijtscheldingstoets dan flink kunnen toenemen.
3. Het aanvragen is eenvoudig.
Gemeenten zetten formulierenbrigades in om hun inwoners te ondersteunen
bij het doen van een aanvraag. Er komt een handreiking beschikbaar voor
gemeenten voor het opzetten van zo’n formulierenbrigade.
4. De gemeente heeft in beeld wie van zijn inwoners recht heeft op
voorzieningen.
Hiervoor is een pilot uitgevoerd over gegevensuitwisseling, zie bijlage 2.
Daarnaast stimuleer ik de samenwerking tussen gemeenten en intermediaire
organisaties.
Samenwerking tussen gemeenten en intermediaire organisaties.
Met de organisatie van een bestuurlijke conferentie op 3 december 2008 en
het laten ontwikkelen van een Toolkit is de samenwerking tussen gemeenten
en intermediaire organisaties gestimuleerd.
De Toolkit is inmiddels aangeboden aan alle wethouders Sociale Zaken en
alle voedselbanken. De Toolkit richt zich op de samenwerking tussen
gemeenten en voedselbanken, maar ook op de samenwerking met andere
maatschappelijke organisaties die zich bezighouden met armoedebestrijding.
In 2008 heb ik een nul-meting laten uitvoeren naar de samenwerking tussen
voedselbanken en gemeenten. De resultaten heb ik u in november 2008
aangeboden. In 2010 laat ik de één-meting uitvoeren. De resultaten van dit
onderzoek zal ik u uiterlijk 1 september 2010 aanbieden.

Bijlage 2: Pilot gegevensuitwisseling
Er is een pilot uitgevoerd tussen de Belastingdienst en 16
gemeenten/Intergemeentelijke Sociale Diensten om via gegevensuitwisseling
beter zicht te krijgen op de doelgroep. In de bijlagen vindt u de rapportage
van het project met aanvullende informatie.
In het kader van het project zijn bijna 21.000 aanvragen bijzondere bijstand
toegekend. Deze toekenningen zijn toe te schrijven aan de bestandskoppeling
én het direct aanschrijven van de burger met het toepassen van de
marketingmethoden. De 21.000 toekenningen zijn toegekend door een groep
van vijf gemeenten. Ten opzichte van de totaal 63.500 geregistreerde
ontvangers bijzondere bijstand van deze gemeenten is dat een toename van
33%. De bestandskoppeling is echter uitgevoerd door 16 gemeenten (waarbij
de bestandskoppeling 588.000 signalen gaf). Slechts vijf van de zestien
gemeenten hebben dus het hele proces doorlopen. De redenen daarvoor staan
in de volgende alinea beschreven.
Het teruggekregen bestand na de bestandskoppeling was te grofmazig en
moest rigoureus worden bewerkt om een bestand over te houden wat
bruikbaar was. Bij het verlenen van bijzondere bijstand wordt namelijk
gebruik gemaakt van het besteedbare inkomen. Dit inkomen bestaat meestal
uit loon, uitkering of pensioen. Voor de beoordeling op het recht op
bijzondere bijstand en evt. andere lokale regelingen, wordt een norm
gehanteerd die is gebaseerd op het (netto) besteedbaar inkomen (per
huishouden).
De Belastingdienst leverde bij de bestanduitwisseling de volgende
inkomensgegevens: bij iemand die een aangifte inkomstenbelasting doet het
verzamelinkomen en bij de overige personen het belastbaar loon (=totale
loonsom over het jaar). Het verzamelinkomen (Belastingdienst) toegepast in
de bestandsvergelijking bestaat uit het totaal van de inkomsten na aftrek van
de aftrekposten (oa hypotheekrente). De verwerking van de gegevens heeft de
gemeenten veel meer moeite en tijd gekost dan verwacht. Het bewerken van
de gebruikte bestanden was voor hen zeer kennis- en arbeidsintensief.
De bestandskoppeling in de huidige setting heeft niet het beoogde resultaat
opgeleverd. De gemeenten doen de aanbeveling om alternatieve
bestandskoppelingstechnieken te onderzoeken om mensen met een inkomen
onder de gemeentelijke inkomensgrens te traceren.
Ik neem de aanbevelingen van de gemeenten om alternatieve
bestandskoppelingstechnieken te onderzoeken op dit moment niet over.
De gemeenten doen de suggestie om gebruik te maken van toeslaggegevens.
Het Ministerie van Financiën heeft aangegeven dat de toeslaggegevens
onvoldoende geschikt zijn voor een gegevensuitwisseling. Toeslagen werken
op basis van een voorschot. Het inkomen dat hierbij gebruikt wordt, is een
schatting door de aanvrager. Gebleken is dat deze schattingen in

voorkomende gevallen niet overeenkomen met het werkelijk genoten
inkomen.
Bovendien betreft, evenals het voor de belastingheffing gehanteerde inkomen,
het inkomen voor de toeslagen het (bruto) verzamelinkomen en niet het door
gemeenten benodigde besteedbare (netto) inkomen.
Het is op basis van de evaluatie niet aan te geven welk aandeel de
bestandskoppeling heeft bij het bereiken van de doelgroep en welk aandeel de
nieuwe marketingmethoden daarin hebben. Een beter bereik van de doelgroep
kan deels ook gerealiseerd worden met nieuwe marketingmethoden zonder
dat de bestandskoppeling heeft plaatsgevonden.
Ik geef daarom voorrang aan het beproeven van andere instrumenten om de
doelgroep in beeld te krijgen. Zo zal de werkwijze van de automatische
kwijtschelding gemeentelijke belastingen op andere terreinen gehanteerd gaan
worden.