Procesevaluatie van de
Social Impact Bond
“Werk na detentie”

gingingDeelnemers

Janine Plaisier,
Manon Vollebergh &
Jenneke van Ditzhuijzen

2

Dit rapport is verschenen in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum van het
ministerie van Justitie en Veiligheid.
Uitgever: Impact R&D, Amsterdam.
Auteurs: J. Plaisier, M. Vollebergh en J. van Ditzhuijzen. Impact R&D, Prins Hendrikkade 193, 1011 TD
Amsterdam, www.mpct.eu
©2018, WODC, ministerie van Justitie en Veiligheid. Auteursrechten voorbehouden.

3

Inhoud

Pagina
Afkortingenlijst

4

Samenvatting

5

Ter illustratie: beschrijving van 4 deelnemers

12

Inleiding

17

1.

18

Inleiding en onderzoeksaanpak

Resultaten

24

2.

Evaluatie van de SIB-constructie

25

3.

De arbeidstoeleidingsinterventie in theorie en in de praktijk

37

4.

Randvoorwaarden voor uitvoering van de interventie

45

5.

De selectie van deelnemers

53

6.

De deelnemers

62

Conclusies

66

7.

67

Conclusies

Gebruikte literatuur

75

Bijlagen
Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3
Bijlage 4
Bijlage 5

78
78
79
81
95
101

Begeleidingscommissie
Geïnterviewde personen en functionarissen
Tabellen
Summary
Over de auteurs

4

Afkortingen
BSN
CBS
DJI
GGZ
PI
PIW-er
RISc
SIB
UWV
VI
VNG
VOG
WODC

Burgerservicenummer
Centraal Bureau voor de Statistiek
Dienst Justitiële Inrichtingen
Geestelijke Gezondheidszorg
Penitentiaire Inrichting
Penitentiair Inrichtingswerker
Recidive Inschattings Schalen (Risicotaxatie-instrument van de
reclasseringsorganisaties)
Social Impact Bond
Uitvoeringsorgaan Werknemersverzekeringen
Voorwaardelijke invrijheidstelling
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Verklaring Omtrent het Gedrag
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

5

Samenvatting

INLEIDING
Wat is de Social Impact Bond Werk na Detentie?
Een Social Impact Bond (SIB) is een innovatieve financieringsconstructie, waarbij private
investeerders financiering beschikbaar stellen voor de aanpak van een maatschappelijk vraagstuk.
Wanneer het verwachte resultaat wordt behaald, betaalt de overheid de investering terug en wordt
een vooraf afgesproken rendement uitgekeerd. Een SIB test de werkzaamheid van een innovatieve
methode en is in principe tijdelijk (voor de periode waarin het project getest wordt). Als de
methode voldoende resultaten behaalt dan is het de bedoeling dat de overheid of andere partijen
de financiering overnemen.
De Social Impact Bond “Werk na Detentie” is gericht op intensieve arbeidstoeleiding van exgedetineerden. De SIB Werk na Detentie heeft 4 doelen: 1)
meer arbeidstoeleiding voor
deelnemers, 2) minder recidive van deelnemers, 3) nagaan of het voor gemeenten en Rijk loont
om met SIBs te werken en 4) opdoen van ervaring met een SIB en aanknopingspunten krijgen
voor toekomstige SIBs.
Waar gaat dit onderzoek over?
Dit rapport bevat een procesevaluatie over de voorbereiding en de uitvoering van de
arbeidstoeleidingsinterventie in de periode vanaf de officiele start van de SIB op 1 mei 2016 t/m
mei 2018. De projectperiode is verlengd tot 1 augustus 2019. Het onderzoek wordt niet verlengd,
omdat al voldoende zicht is verkregen op de belangrijkste punten in de uitvoering van het proces
en het project naar verwachting niet meer ingrijpend verandert. In dit onderzoek is nagegaan a)
hoe de SIB-constructie is vormgegeven en of een dergelijke constructie ook voor toekomstige
pilots ingezet kan worden en b) hoe de arbeidstoeleidingsinterventie is uitgevoerd. De
onderzoeksvragen en aanpak zijn beschreven in hoofdstuk 1. Het rapport gaat niet over de
resultaten van de arbeidstoeleidingsinterventie. De effectevaluatie wordt separaat uitgevoerd door
onderzoekbureau Panteia en zal naar verwachting verschijnen in 2021.

RESULTATEN VAN DEZE PROCESEVALUATIE
Hoe is deze Social Impact Bond opgezet?
De partijen die betrokken waren bij deze SIB zijn: het ministerie van Justitie en Veiligheid
(“opdrachtgever”), Start Foundation, ABN Amro Social Impact Fonds, Oranjefonds
(“investeerders”) en Society Impact (“match maker” die de verschillende organisaties bij elkaar
bracht). Deze partijen vormden samen de stuurgroep van het project. Daarnaast was ook de
Dienst Justitiële Inrichtingen betrokken. In eerste instantie wilde men een SIB gericht op
arbeidstoeleiding opzetten voor gedetineerden die electronische detentie zouden krijgen, maar
omdat het wetsvoorstel waarin electronische detentie geregeld werd niet is aangenomen door de
Eerste Kamer hebben de investeerders en de opdrachtgever gezocht naar een andere doelgroep.
Dit werden gedetineerden met een detentieduur tussen de 3 en 12 maanden. Van de genoemde
vier doelen van de SIB werd ervaring opdoen met een rijksbrede SIB gaandeweg als het
belangrijkste doel gezien.
De investeerders hebben middels een aanbestedingsprocedure gekozen voor Work-Wise Direct, als
partij die de arbeidstoeleidingsinterventie kon aanbieden en uitvoeren (de “uitvoerder”). Deze
bestond uit een speciaal voor dit project geformeerd consortium van Stichting 180 (met expertise
op het gebied van interventies voor jeugdige delinquenten), Stichting Exodus Midden-Nederland
(expertise op het gebied van opvang en begeleiding van ex-gedetineerden) en Restart (expertise
op het gebied van arbeidstoeleiding van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt). De
vertegenwoordiger van Work-Wise Direct was ook aanwezig bij de stuurgroepvergaderingen van
het project.

6

Hoe is de verhouding tot andere organisaties?
Ondersteuning bij arbeidstoeleiding van ex-gedetineerden is onderdeel van de taken van het
gevangeniswezen en gemeenten. Het is de gezamenlijke verantwoordelijkheid van deze
organisaties om gedetineerden te ondersteunen bij de organisatie van re-integratie tijdens en na
detentie, op het gebied van werk en/of inkomen (of dagbesteding met een uitkering) en andere
basisvoorwaarden (huisvesting, inzicht in schulden, ID-bewijs en zorg). Ook kunnen de
reclasseringsorganisaties ex-gedetineerden die onder reclasseringstoezicht staan, begeleiden bij
het zoeken naar werk. De reguliere begeleiding die geboden wordt is minder intensief dan de
begeleiding van de SIB Werk na Detentie: de SIB-begeleider bezoekt deelnemers thuis, gaat mee
naar instanties en is ook buiten kantooruren bereikbaar. Medewerkers van het gevangeniswezen,
reclassering en gemeenten geven aan dat de intensievere SIB-begeleiding, specifiek gericht op
arbeidstoeleiding van ex-gedetineerden, een welkome aanvulling is op hun aanbod, dat weliswaar
hetzelfde doel heeft maar minder intensief is
Hoe wordt deze SIB gewaardeerd door de betrokken organisaties? Wat waren
bevorderende en belemmerende factoren bij de ontwikkeling van deze SIB?
De betrokken partijen vinden de SIB een veelbelovende constructie. Niet alleen vanwege de
doelgerichtheid voor een project waar anders minder overheidsgelden naartoe zouden gaan, maar
ook omdat het gaat om een innovatieve methode van samenwerking tussen private partijen en de
overheid, die op rijksniveau nog niet eerder is uitgeprobeerd. Bevorderende en belemmerende
factoren zijn ingedeeld in de categorieën ‘weten’, ‘willen’ en ‘kunnen’.
Bevorderende factoren deden zich vooral voor in de categorieën ‘willen’ en ‘kunnen’:
1. De organisaties die aan de stuurgroep deelnamen, waren enthousiast over het project. De
samenwerking werd al snel plezierig bevonden en men had vertrouwen in elkaars expertise.
Arbeidstoeleiding van ex-gedetineerden wordt door de stuurgroep gezien als een
maatschappelijk relevant doel, dat zou kunnen profiteren van een meer resultaatgerichte
aanpak. Daarnaast wordt vooral het opdoen van leerervaringen met een SIB als waardevol
gezien. De meerwaarde van de SIB wordt door de stuurgroep gezien in samenwerking tussen de
overheid en private partijen. Deze samenwerking bleek goed te verlopen en wordt volgens de
stuurgroepleden gezien als voor herhaling vatbaar. De daadwerkelijke uitkomsten van de
arbeidstoeleidingsinterventie tellen voor hen minder zwaar, omdat het vooral een pilot met de
SIB-constructie betreft. De lessen die in deze SIB zijn geleerd, kunnen gebruikt worden voor
toekomstige SIBs.
2. Er zijn duidelijke en acceptabele afspraken gemaakt over de doelen, financiering, beoogd
rendement, metingen en terugbetaling. Alle organisaties hebben relatief hoge aanloopkosten die
bij een SIB horen geaccepteerd en hebben tijd en ruimte gegeven voor het project.
3. De samenwerking van de private partijen met de overheid leidt tot meer maatschappelijke
betrokkenheid dan wanneer de overheid alleen dit soort problemen probeert aan te pakken. De
private partijen kunnen een bijdrage leveren aan de vermindering van maatschappelijke
problemen, wat zij een belangrijke taak vinden.
4. De stuurgroep had vertrouwen in de kennis van de uitvoerder en de uitvoerder had voldoende
menskracht. De uitvoerder kon een zeer intensieve begeleiding aanbieden aan de groep
gedetineerden die anders weliswaar door gemeenten en/of reclassering begeleid zou worden,
maar op een veel minder intensieve manier. Naar mening van de stuurgroepleden, de
uitvoerder en medewerkers van reclassering en gemeenten, wordt hiermee voorzien in een
duidelijke behoefte. Anderzijds bleek dat andere gemeenten al hun eigen voorzieningen hadden
en geen noodzaak zagen tot verdere aanvullingen.
Belemmerende factoren betroffen vooral de categorie ‘weten’:
1. Door onbekendheid met de SIB-constructie op rijksniveau heeft het uitzoeken van een aantal
zaken in de voorbereidingsfase van de SIB veel tijd gekost (bv. detailberekeningen, eisen over
aanbestedingen en btw-afdracht) en verslapte de aandacht in de Penitentiaire Inrichtingen.
2. Een aantal stuurgroepleden geeft aan dat toevoeging van een aantal andere organisaties in de
stuurgroep wenselijk was geweest om meer kennis in te brengen: het ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid (vanwege kennis over arbeidstoeleiding), het ministerie van
Financiën
(vanwege
kennis
over
btw-berekening
in
dit
soort
projecten),
de
reclasseringsorganisaties (vanwege kennis over de doelgroep) en werkgevers (vanwege kennis
over eisen aan de deelnemers).

7

3. Er was vooraf weinig bekend over de behoeften en problematiek van deze doelgroep bij de
stuurgroep en bij de uitvoeringsorganisatie (zie ook punt 4 en 5). Er is weinig
onderzoeksliteratuur over de mate van werk en uitkeringen bij de doelgroep. Literatuur die
echter wel beschikbaar is over de problematiek en nazorg lijkt weinig te zijn geïntegreerd in het
businessplan.
4. De invloed van selectiecriteria op de resultaten lijkt onvoldoende bekend te zijn geweest. De
selectiecriteria (zoals genoemd in de programmahandleiding) zijn deels verruimd (m.n. toelaten
van gedetineerden met verslavingsproblematiek en psychische problematiek en gedetineerden
die een kleine afstand tot de arbeidsmarkt hebben). Het lijkt alsof bij het besluit om deze
selectiecriteria te laten vallen niet bekend was dat dat een negatieve invloed op de resultaten
zou kunnen hebben. Immers, als gedetineerden met ernstige verslavingsproblematiek mogen
meedoen aan een programma dat niet voor hen is ontworpen, zullen de resultaten mogelijk niet
behaald worden. Anderzijds, als gedetineerden mogen meedoen die eigenlijk maar een kleine
afstand tot de arbeidsmarkt hebben dan zullen zij wel werk vinden, maar niet veel meer dan de
controlegroep. De kans op het behalen van de doelen van de SIB is dus lager (ookal zitten ook
mensen met verslavings in de controlegroep), omdat het programma niet is gemaakt om
verslavingsproblematiek te verminderen, hetgeen een andere, specifieke aanpak vraagt.
5. De kennis over de aanpak van volwassen delinquenten lijkt niet geheel geintegreerd te zijn in
de programmahandleiding. De interventie is een aanpassing van een interventie voor (niet per
se delinquente) adolescenten. Deze interventie is opgenomen in de databank effectieve
jeugdinterventies met de beoordeling “goed onderbouwd” door de deelcommissie jeugdzorg en
psychosociale/pedagogische interventie. De aanpassing voor volwassen delinquenten is niet
voorgelegd aan een erkenningscommissie. De uitvoerende organisatie ging ervan uit dat de
aanpak voor volwassen delinquenten op het gebied van werk zoeken weinig zou hoeven te
verschillen van de aanpak voor adolescenten. Dit bleek echter niet het geval. De doelgroep
bleek complexer dan gedacht en het was lastiger om voor ex-gedetineerden ouder dan veertig,
met weinig werkervaring en een lang detentieverleden werk te vinden dan voor een 18-jarige.
Als men de interventie had voorgelegd aan meer deskundigen (bv. aan de
erkenningscommissie) dan had hier op gewezen kunnen worden. Door de complexere doelgroep
kon een deel van het programma niet worden uitgevoerd en dit betekent een risico voor het
behalen van de doelen. Achteraf gezien zijn de meeste stuurgroepleden het erover eens dat de
doelen te ambitieus waren, hoewel men wel van mening is dat een SIB ambitie moet hebben
om een doelgerichte sfeer te creëren die vernieuwing en betere resultaten dan anders mogelijk
maakt.
6. Een aantal van de stuurgroepleden geeft aan dat sprake was van doelredeneren: men was
enthousiast en wilde graag aan de slag gaan met de SIB. Kennis over risico’s, die werd gegeven
door het gevangeniswezen en de reclassering en meta-analyses waaruit bleek dat de resultaten
van arbeidstoeleidingsinterventies weinig effect op recidive hebben, lijken weinig aandacht te
hebben gekregen. Mogelijk had toetsing van de arbeidtoeleidingsinterventie door een
erkenningscommissie ertoe geleid dat beschikbare kennis over nazorg en problematiek van exgedetineerden meer was geïntegreerd.
In hoeverre is deze SIB overdraagbaar?
De betrokken organisaties vinden de SIB als financieel instrument een aanrader voor toekomstige
projecten, vooral door de samenwerking tussen overheid en private partijen, als het gaat om
projecten met voldoende schaalgrootte. De arbeidstoeleidingsinterventie zou door gemeenten
kunnen worden overgenomen. De SIB-constructie zou ook door gemeenten gebruikt kunnen
worden als men financiers nodig heeft. Van deze SIB zijn enkele lessen geleerd die voor
toekomstige SIBs toegepast kunnen worden. Dit betreft met name de voorbereiding (meer op
hoofdlijnen), de doelen (ambitieus maar wel haalbaar) en kennis (breder inschakelen van
deskundigheid uit wetenschap en praktijk). Op basis van internationale literatuur en de kennis uit
dit onderzoek is een checklist opgesteld die voorafgaand aan toekomstige SIBs kan worden
gebruikt om de haalbaarheid in te schatten. Op het moment van schrijven van dit rapport zijn
individuele
stuurgroepleden
en
uitvoerder
in
gesprek
met
gemeenten
om
de
arbeidstoeleidingsinterventie, al dan niet in de vorm van een SIB, een vervolg te geven. Er zijn nog
geen concrete afspraken gemaakt.

8

DE UITVOERING VAN DE ARBEIDSTOELEIDINGSINTERVENTIE
Wat houdt de interventie in?
De arbeidstoeleidingsinterventie bestaat uit twee varianten: het basisprogramma en het
plusprogramma. Het basisprogramma duurt maximaal 7 maanden; het plusprogramma maximaal
10 maanden. Beide programma’s worden gevolgd door 9 maanden follow-up.
Wat was de doelgroep en hoe werd die geselecteerd?
De doelgroep voor het basisprogramma bestond uit ex-gedetineerde mannen en vrouwen van 18
jaar en ouder, met een detentieduur tussen de 3 en 12 maanden, met vaardigheidstekorten op het
gebied van werk en opleiding. De doelgroep voor het plustraject loopt tevens risico op het gebied
van wonen, sociaal netwerk en/of vrije tijd. De selectie van deelnemers zou volgens de
programmahandleiding gedaan worden met behulp van een vragenlijst, de “Dariuz Wegwijzer”, en
aanvullende gesprekken met casebegeleiders van de Penitentiaire Inrichting en van de uitvoerder.
In de praktijk is een aantal selectiecriteria verlaten (verslavingsproblematiek, psychische
problematiek en afstand tot de arbeidsmarkt) doordat de stuurgroep geen deelnemers wilde
uitsluiten. Uiteindelijk voldoet slechts minder dan de helft van de deelnemers (37%) aan de
inclusiecriteria zoals vermeld in de programmahandleiding.
Ook werd het beoogde aantal deelnemers niet behaald. Voor het project kwamen 1.299
gedetineerden in aanmerking, waarvan uiteindelijk 119 mensen hebben deelgenomen in plaats van
de beoogde 150. Er werd van tevoren verwacht dat 10% van de potentiële doelgroep deel zou
willen nemen. Dit werd uiteindelijk bijna behaald, maar het kostte veel meer tijd en de
wervingsperiode moest worden verlengd. Dit kwam vooral doordat a) de werving in de PI’s
onvoldoende op gang kwam, b) een deel van de gedetineerden niet mee wilde doen en c) ca. de
helft van de geselecteerde deelnemers na vrijlating zich bedacht of onvindbaar was.
Wat waren de kenmerken van de geselecteerde deelnemers?
De kenmerken van de deelnemers zijn gemeten met behulp van zelfrapportage in een vragenlijst
(de Dariuz), dan wel door beoordeling van begeleiders. De betrouwbaarheid van deze methode is
niet onderzocht, maar is volgens begeleiders en deelnemers niet op alle punten voldoende. De
gegevens moeten dan ook voorzichtig geïnterpreteerd worden. De volgende kenmerken kwamen
naar voren: 82% was man, 47% geen partner, 36% ouder dan 40 jaar, 24% had niet meer dan de
basisschool afgerond, 21% had geen vaste woon/verblijfsplaats. De deelnemers bleken, zoals
vermeld, een langdurige detentiegeschiedenis en vaak weinig werkervaring te hebben (50% heeft
in het verleden geen betaald werk gehad). Zij hadden veel en complexe problematiek: vaak een
combinatie van schulden (51%) en gebrek aan huisvesting (21%). Vragen over verslavings- en
psychische problematiek zijn vaak niet ingevuld; verslaving nu of in het verleden wordt door 29%
aangegeven en psychische klachten door 21%. Ook is sprake van verstandelijke beperkingen,
maar dit is niet geregistreerd. De delicten waar zij voor veroordeeld zijn, waren vooral
vermogensdelicten met of zonder geweld (43%) en overtreding van de opiumwet (30%). In
verhouding tot de potentiële doelgroep en tot de reguliere gevangenispopulatie hebben relatief veel
vrouwelijke en relatief veel oudere ex-gedetineerden meegedaan aan de interventie.
Wat vonden ex-gedetineerden van de interventie?
Van de 20 deelnemers die geïnterviewd werden, waren er 18 enthousiast over de interventie.
Belangrijk om te vermelden is dat deze geinterviewde deelnemers niet zijn uitgevallen. Niet alle
deelnemers waren zo enthousiast als zij: in de eerste twee jaar van het project viel 33% van de
deelnemers uit. De werkrelatie met begeleiders (die van grote invloed is bij dit soort projecten)
lijkt bij in elk geval de meeste niet-uitgevallen deelnemers zeer goed te zijn. Geïnterviewde
deelnemers zijn blij met de grote steun en toegankelijkheid van hun begeleiders. Sommigen
hadden de verwachting dat hun begeleider alles voor ze zou regelen, en waren wat teleurgesteld
dat ze toch veel zelf moesten doen en dat er niet automatisch huisvesting voor ze geregeld werd.
Als verbeterpunten noemen deelnemers: meer banen met doorgroeimogelijkheden (niet alleen
productiewerk), eerder starten van de begeleiding (al bij binnenkomst in detentie, niet pas een
paar weken voor het einde), opvang creëren (waardoor deelnemers zonder eigen woning ook op
zoek kunnen naar werk).

9

Waarom vielen deelnemers uit?
Er is twee jaar na de start van het project 33% uitval. Het percentage uitvallers is niet uitzonderlijk
vergeleken met extramurale interventies die door reclasseringsorganisaties worden uitgevoerd
(uitval is daar 17-35%, Fischer, 2012), ook gezien het feit dat deelnemers met
verslavingsproblematiek zijn geïncludeerd. Maar omdat het project nog 14 maanden voortduurt, zal
het uitvalpercentage nog toenemen. De meeste uitvallers vielen in het begin uit. Een deel was kort
na vrijlating onvindbaar voor de begeleider, die als geen telefoonnummer bekend was ook zelf
geen contact kon zoeken. Andere gedetineerden vielen uit nadat zij in een latere fase niet meer
bereikbaar waren, nadat ze opgenomen werden in een verslavingskliniek of opnieuw een (oude of
nieuwe) straf moesten uitzitten. De uitvallers zijn vaker deelnemers zonder partner, met een lager
opleidingsniveau, met schulden, met weinig zelfredzaamheid, minder werknemersvaardigheden, en
gebruiken vaker harddrugs. Uitvallers verdienen aandacht omdat uit onderzoek blijkt dat uitvallers
mogelijk een hogere recidive kunnen hebben.
Waar kwamen deelnemers terecht?
De mensen die werk vinden, komen vooral terecht in de bouw of bij productiebedrijven. Het vinden
van werk blijkt, voor hen, relatief weinig problemen op te leveren en gaat via bekenden of via
uitzendbureau’s. In het project werd veel met uitzendbureau’s gewerkt, omdat die onderdeel
uitmaakten van het consortium en omdat het dan makkelijker was om het detentieverleden wel
met het uitzendbureau maar niet met de werkgever te bespreken. Het uitzendbureau was dan vaak
wel op de hoogte van het detentieverleden, maar er hoefde geen VOG aan de werkgever te worden
verstrekt.
Twee jaar na de start van het project heeft ca. een kwart van de deelnemers werk, waarvan 75%
dan een direct contract heeft en niet meer via een uitzendburo werkt. De werksituatie van
deelnemers is niet zo goed als werd beoogd, maar wel meer dan de verwachtingen die de
stuurgroep had van de controlegroep (10%). Meer details zullen volgen in de effectevaluatie. Een
deel van de groep zal naar verwachting van begeleiders (en gemeenten) nooit in staat zijn om te
werken en problemen zelf op te lossen. Voor de subgroep bij wie werk geen realistische optie is,
lijkt al veel gewonnen als een stabiele leefsituatie bereikt wordt: met onderdak, schuldsanering,
beperkt middelengebruik en begeleiding.
Hoe werd de interventie uitgevoerd?
De interventie bestaat, zoals beschreven in een handleiding, uit verschillende methoden die ingezet
worden door individuele begeleiders (basisinterventies, praktische interventies, interventies gericht
op gedrag, cognities en relaties). In de praktijk wordt vooral nadruk gelegd op motiverende
gesprekvoering en het regelen van praktische zaken (ID-bewijs, bankrekening, schuldsanering,
onderdak). Het veranderen van denkprocessen en gedrag krijgt minder aandacht dan beoogd, wat
betekent dat de resultaten op het gebied van blijvende gedragsverandering in gevaar komen.
Naarmate deelnemers langer in het project zitten en hun situatie verbetert, worden ze meer
zelfstandig en vermindert de frequentie van het contact met begeleiders. Als het project wordt
afgerond, wordt een eindevaluatie naar de gemeente gestuurd, mits een contactpersoon bekend is.
Als het nodig is, kunnen deelnemers nog contact opnemen met hun voormalige begeleider, totdat
het project is afgerond (augustus 2019). De wijze waarop gemeenten nazorg overnemen verschilt.
Vanuit het project zijn hierover geen structurele afspraken gemaakt. Sommige gemeenten zien
liever naast het aanbieden van het schriftelijke evaluatieverslag ook dat de begeleider samen met
de ex-gedetineerde persoonlijk kennis maakt met de nieuwe contactpersoon van de gemeente (bv.
een buurtregisseur of coördinator nazorg), omdat dit naar hun inschatting de kans op terugval zal
verkleinen.
Hoe stond het met de randvoorwaarden voor de uitvoering van het project?
De inzet van de begeleiders was groot. Minder dan de helft van hen had ervaring met begeleiding
van ex-gedetineerden; wel hadden zij ervaring met arbeidsreïntegratie en coaching (vaak van
jeugdige delinquenten of niet-delinquenten). De begeleiding concentreerde zich vooral in het
westen van het land. Er waren geen kantoren; ontmoetingen met deelnemers vonden vaak plaats
op openbare plekken of bij deelnemers thuis. Dit leidde soms tot een gevoel van onveiligheid bij

10

begeleiders. Inmiddels is het veiligheidsprotocol aangescherpt en wordt er meer op veiligheid gelet.
Er vond intercollegiaal overleg plaats om toe te zien op de kwaliteit van uitvoering.
Naarmate het project vorderde en meer deelnemers uitstroomden, werd ook het aantal begeleiders
verminderd. Zij droegen deelnemers over aan de overblijvende collega’s. Sommige deelnemers
hebben meer dan twee begeleiders gehad. De begeleiders en deelnemers hebben de overdracht
vaak als goed ervaren, hoewel het soms even wennen was.
Wat vonden andere organisaties van de interventie?
Vrijwel alle medewerkers (zowel van de uitvoeringsorganisatie als van andere organisaties zoals
DJI, reclassering en gemeente) zijn positief over het project, met name omdat er intensieve en
flexibele hulp wordt geboden, wat juist voor deze doelgroep nodig is. Ook is men tevreden over de
samenwerking. De taakverdeling tussen het project, gemeenten en reclassering was in de startfase
niet geheel helder, maar gaandeweg is er goede communicatie tot stand gekomen. Aan het eind
van het project wordt door gemeenten echter ook opgemerkt dat men juist enthousiast was omdat
het project was gericht op arbeidstoeleiding, terwijl nu juist dat doel in de praktijk wat minder uit
de verf is gekomen.
De betrokken gemeenten zien het project als aanvulling op hun eigen werk. Soms overlapt het
echter ook met projecten van gemeenten. In Amsterdam mochten veelplegers bijvoorbeeld niet
aan de SIB meedoen, maar werden ze doorgeleid naar een eigen project van de gemeente. Ook
andere gemeenten bieden hulp aan, met name om randvoorwaarden te organiseren. Ook de
reclassering is enthousiast, omdat het een aanvulling op haar werk is. Werkgevers lijken een
ontbrekende factor in het project, zo geven vooral gemeenten, externe deskundigen en
deelnemers aan. Zij wijzen op de noodzaak van een vast netwerk van bedrijven, dat kan leiden tot
meer doorgroeimogelijkheden, duurzame banen en tot meer openheid over het detentieverleden.
Na afronding van dit onderzoek wordt bekeken of de werkwijze van de SIB doorgang kan vinden.
Er wordt echter niet nagegaan of bestaande organisaties de werkwijze kunnen overnemen.
Conclusies
De SIB-constructie wordt door de betrokkenen en door externe deskundigen als een veelbelovende
constructie gezien voor het ontwikkelen en testen van innovatieve en doelgerichte projecten waar
anders onvoldoende overheidsgelden voor beschikbaar gesteld worden. De organisaties die
betrokken zijn bij de financiering en de uitvoerende organisatie hebben het risico durven nemen
aan een project deel te nemen met een nieuwe financierings- en samenwerkingsvorm.
Er is veel geleerd over de wijze waarop SIBs in de toekomst efficiënter kunnen worden opgezet en
de betrokken partijen zijn enthousiast over de samenwerking. Het opdoen van ervaring werd, zo
geven de stuurgroepleden aan, belangrijker gevonden dan het inhoudelijke doel en de financiële
opbrengsten van het project. In die zin is het project geslaagd. Ook zou anders een dergelijk
intensief arbeidstoeleidingsproject niet zijn uitgevoerd. Opvallend is dat in deze SIB aan het
financiële aspect (beloning naar effectiviteit) een minder groot belang wordt gehecht, terwijl dat
juist een oogpunt van een SIB is. Mogelijk speelt hier in deze fase de behoefte aan experimenteren
met en leren kennen van de SIB een rol, meer dan het financiële aspect. Op termijn zou voor het
kunnen opschalen van projecten juist het financiële aspect en het afrekenen daarop door haalbare
doelen een grotere rol moeten spelen bij (toekomstige) SIB’s.
Achteraf gezien waren de doelen te ambitieus en zou meer aandacht besteed kunnen worden aan
duurzame, lange-termijnresultaten. Hoewel de SIB ruimte heeft gegeven voor tussentijdse
wijziging van de aanpak, dragen deze wijzigingen (met name het laten vervallen van
exclusiecriteria) vermoedelijk niet allemaal bij aan het bereiken van de doelen. Voor toekomstige
SIBs kan de checklist worden gebruikt die in dit onderzoek is opgesteld.
De uitvoering van de daadwerkelijke arbeidstoeleiding (en met name duurzame arbeidsrelaties)
van ex-gedetineerden is minder goed van de grond gekomen dan beoogd. Mede doordat de
doelgroep zwaarder was dan verwacht, kon een belangrijk deel van het programma niet worden
uitgevoerd en waren de doelen niet altijd haalbaar, waardoor de resultaten in gevaar kwamen. Wel
was de begeleiding flexibel, betrokken en intensief, wat door alle gesproken deskundigen wordt

11

toegejuicht omdat er geen care-as-usual is die zo intensief begeleidt, wat voor deze doelgroep wel
nodig wordt geacht.
De belangrijkste verklaring voor het feit dat het programma niet kon worden uitgevoerd zoals
beoogd, is dat kennis over de behoefte en problematiek van de doelgroep vooraf weinig bekend
was bij stuurgroep en uitvoerder. Daardoor was de doelgroep zwaarder dan verwacht, wat deels
nog onbedoeld werd versterkt door het afwijken van de selectiecriteria zoals in de
programmahandleiding vermeld. Het betrekken van bredere deskundigheid uit praktijk en
wetenschap zou kunnen voorkomen dat kennis die beschikbaar is, wat ook al in de
ontwikkelperiode het geval was, onvoldoende wordt benut. Hoewel een SIB innovatie beoogt en
men dus wil afwijken van de gebaande paden, systemen en procedures, kan tegenspraak van
deskundigen uit het reguliere systeem ook bijdragen aan het doel. Het risico bestaat dat anders
keer op keer projecten worden gestart die vol enthousiasme worden uitgevoerd en waarbij wordt
geleerd, maar waarbij vooruitgang langzamer gaat dan men eigenlijk beoogt; en ook langzamer
dan nodig is. In hoeverre de doelen werkelijk bereikt worden en in hoeverre de resultaten beter
zijn dan die van de reguliere begeleiding zal blijken uit de effectevaluatie die in 2021 wordt
verwacht.

12

Ter illustratie:
Beschrijving van 4 deelnemers aan het project
De namen van de deelnemers zijn gefingeerd

13

Een deelnemer die even heeft gewerkt maar nu weer werk zoekt

De deelnemer en zijn wensen
George is een 56-jarige man, afkomstig uit Curaçao. George heeft een mbo-opleiding gedaan,
maar niet afgerond. Hij heeft ruim 15 jaar geleden voor het laatst gewerkt. George heeft in zijn
leven in totaal ongeveer 10 jaar in gevangenissen gezeten. Voor zijn detentie heeft George
ervaring opgedaan als productiemedewerker en als schoonmaker. Nu zou hij graag weer aan het
werk willen, zodat hij zijn drie kleinkinderen kan zien opgroeien en een goed voorbeeld voor hen
kan zijn. George hoopt als ervaringsdeskundige jongeren te kunnen gaan ondersteunen, om te
voorkomen zij in detentie terecht zullen komen. George heeft een groot sociaal netwerk, waarvan
een deel bestaat uit vrienden in het criminele circuit. Met deze vrienden wil hij zo min mogelijk
contact hebben, om te voorkomen dat hij opnieuw in de criminaliteit terecht zal komen. George wil
tijdens het project een uitkering en eigen woonruimte regelen, werk vinden en goed leren omgaan
met geld.
De ontwikkelingen na detentie
Nadat hij vrij kwam, heeft George eerst twee weken bij zijn zoon gelogeerd. Vandaaruit zocht hij
naar zelfstandige woonruimte en dat is gelukt: hij heeft een kamer gekregen in een begeleidwonenproject. Daarna is hij bij verschillende werkgevers gaan solliciteren. Hij pleegde toen echter
een nieuw delict en kwam weer terecht in een gevangenis. Zijn begeleider heeft hem een aantal
keer bezocht in de PI. De begeleider en George hebben samen besloten het project voort te zetten
na detentie. Nadat George opnieuw vrijkwam, heeft hij een huurwoning in een andere woonplaats
gevonden, zodat hij weg was van zijn criminele vrienden. Hij heeft al snel nieuwe vrienden
gemaakt. Ook heeft George toen vrij snel werk gevonden als productiemedewerker, wat helaas na
enkele maanden weer is gestopt omdat hij niet meer nodig was. George ontvangt nu een uitkering
en is op zoek naar nieuw werk. Ook heeft hij een groot bedrag aan openstaande schulden, die via
een bewindvoerder worden afbetaald. George krijgt leefgeld van zijn bewindvoerder en gaat naar
de voedselbank voor eten. George vindt dat zijn situatie stabiel is geworden doordat hij heeft
meegedaan aan dit project. Hij is daar erg blij mee. Hij heeft nu een prettige woning en een
uitkering.
Resultaten zoals geregistreerd in het dossier van de begeleider
George heeft aan het eind van het project een huurwoning, een uitkering, grote schulden en een
bewindvoerder.
De inschatting van de begeleider over de toekomst
Volgens de begeleider is het van belang om bij George duidelijke en heldere grenzen aan te geven
en geen valse verwachtingen te wekken. Daarnaast is het volgens de begeleider belangrijk om de
verantwoordelijkheid en regie bij George zelf neer te leggen, omdat hij zelf goed in staat is om
dingen te regelen en zijn afspraken na te komen. De begeleider vindt dat George tijdens het
project soms ongelukkige keuzes maakt, waardoor hij nog geen blijvend werk heeft gevonden en is
gerecidiveerd. De begeleider denkt dat er een grote kans op recidive aanwezig blijft bij George.
Door de grote schulden zal George er financieel niet op vooruit gaan als hij werk krijgt. Bovendien
heeft George weinig werkervaring, door zijn lange detentieverleden. Desondanks denkt de
begeleider dat de kans dat George in de toekomst zal werken reëel is. Het is volgens de begeleider
dan ook een goed idee dat de gemeente hem verder zal begeleiden bij het zoeken naar werk, nu
dit project is afgerond.

14

Een deelnemer die werk heeft gevonden

De deelnemer en zijn wensen
Carl is een 48-jarige man, afkomstig uit Suriname. Hij is een weduwnaar en vader van twee
kinderen. Op dit moment heeft Carl bewust geen contact met zijn kinderen, omdat hij hen voor zijn
gevoel niets kan bieden. Carl heeft de mbo-opleiding die hij is gestart nooit afgerond. Hij had twee
jaar geleden voor het laatst een betaalde baan. Carl wil nu graag weer werken, zodat hij weer mee
kan draaien in de maatschappij en zijn eigen leven kan bekostigen. Alle hulp die hem wordt
geboden bij het zoeken van werk grijpt hij aan. Carl wil tijdens het project eigen woonruimte en
duurzaam werk vinden. Ook wil hij regelen dat hij een uitkering ontvangt, totdat hij werk vindt.
De ontwikkelingen na detentie
De eerste zes maanden na het vrijkomen uit detentie heeft Carl bij zijn broer gewoond, die de
enige persoon is met wie Carl contact heeft. Carl mocht bij zijn broer wonen op voorwaarde dat hij
op het rechte pad blijft. Het aanvragen van de uitkering van Carl duurde lang en dat zorgde voor
veel stress. Daarna heeft Carl een kamer gevonden. De gemeente betaalde zijn eerste maand huur
en borg. In het huis waar Carl een kamer huurde, is echter iets voorgevallen, waardoor hij een
taakstraf heeft gekregen. Carl is daardoor weer bij zijn broer gaan wonen en is weer op zoek naar
zelfstandige woonruimte. Hij heeft een voltijd baan gevonden als productiemedewerker. Dit gaat
erg goed en Carl mag inmiddels het pand zelf afsluiten na werktijd. Ook heeft hij zijn netwerk
vergroot door mensen te ontmoeten in een sportschool en door te bellen met zijn kinderen. De
begeleider vindt Carl soms eenzaam overkomen en denkt dat werk ook een goede manier is om
meer mensen te leren kennen. Carl heeft ook schulden, waarvoor hij bewindvoering heeft. Van zijn
bewindvoerder krijgt hij leefgeld.
Resultaten zoals geregistreerd in het dossier van de begeleider
Carl is een stuk zelfstandiger en zelfverzekerder geworden door dit project. Hij heeft werk, sport en
bouwt zijn sociale contacten op. Doordat hij bij zijn broer woont en zijn schulden met hulp van de
bewindvoerder aangepakt worden, heeft hij meer rust gekregen. Daardoor kan hij makkelijker
vervolgstappen zetten naar bijvoorbeeld zelfstandige woonruimte. De begeleiding is Carl goed
bevallen en gaf hem de steun die hij nodig had om overeind te komen en zelfstandig verder door te
kunnen leven. Carl heeft spijt dat hij in het verleden iets heeft gedaan waardoor hij in detentie is
gekomen en ziet geen enkele verleiding om weer de fout in te gaan.
De inschatting van de begeleider over de toekomst
De begeleider is hoopvol over de toekomst van Carl en schat de kans ten aanzien van recidive klein
in. Carl werkt al een lange tijd voltijd en dat bevalt zowel hem als zijn werkgever heel goed. Ook
zal Carl vrij snel schuldenvrij zijn, waarna de bewindvoering kan stoppen. Carl staat nu nog
ingeschreven op het adres van zijn broer, van waaruit hij op zoek is naar eigen woonruimte.
Volgens de begeleider is het een goed idee dat de gemeente helpt bij het zoeken naar woonruimte.
De begeleider vindt verder dat Carl zelf goed dingen kan regelen en vindt dat verdere begeleiding,
naast het zoeken van woonruimte, vanuit de gemeente niet nodig is.

15

Een deelnemer voor wie werk niet haalbaar lijkt

De deelnemer en zijn wensen
Anthony is een 57-jarige man van Nederlandse afkomst. Anthony heeft alleen de basisschool
afgerond. Hij heeft wel 36 jaar werkervaring. Zijn laatst betaalde baan is drie jaar geleden.
Anthony heeft met name ervaring met schoonmaakwerk. Tijdens detentie is het hem gelukt om
zijn woning aan te houden door gebruik te maken van Bijzondere Bijstand. Na detentie had
Anthony dan ook meteen weer eigen woonruimte. Anthony heeft twee kinderen die hij regelmatig
ziet. De rest van zijn sociale kring bestaat uit kennissen van vroeger, maar echte vriendschappen
zegt hij niet te hebben. Anthony had graag hechtere familiebanden gehad met zijn broers, maar
voelt niet de behoefte om familiebanden aan te halen. In het verleden was Anthony verslaafd,
maar in detentie is hij afgekickt. Hij wilde na detentie geen drugs meer gebruiken, maar dat is hem
niet gelukt. Er is veel contact met de reclassering over zijn drugsgebruik, omdat er sprake was van
een voorwaardelijke celstraf. Als het Anthony niet lukt om zelfstandig van de drugs af te blijven,
zal hij naar een detoxbehandelingstraject moeten. Anthony heeft schulden en heeft een
bewindvoerder.
Hij wil een nuttige dagbesteding vinden. Ook wil hij een voorbeeldrol kunnen vervullen voor zijn
kleinkinderen. Hij wil zich houden aan de afspraken met reclassering, uitkomen met zijn
weekbudget en leren om zelfstandig vacatures te vinden en hierop te kunnen reageren.
De ontwikkelingen na detentie
De begeleider heeft Anthony veel tips gegeven over hoe hij kan solliciteren en hoe hij zijn
kwaliteiten kan benoemen in een sollicitatiegesprek. Anthony heeft in eerste instantie een
vrijwillige en onbetaalde dagbesteding voor verslaafden gevonden, waarbij hij kantoorpanden
schoonmaakt. Anthony maakte gemiddeld 15 uur per week, maar kon dit uiteindelijk niet
volhouden omdat hij zijn huis dreigde kwijt te raken. Dit leverde dermate veel stress op dat hij zich
meermalen ziek meldde en uiteindelijk werd ontslagen. De begeleider heeft contact opgenomen
met de werkgever van Anthony. Uiteindelijk mocht Anthony weer terugkomen bij dit bedrijf. Ook
heeft de begeleider gebeld met de bewindvoerder van Anthony om inzicht te krijgen in zijn
financiële situatie en te voorkomen dat Anthony zijn huis uitgezet zou worden door een
huurachterstand. Anthony heeft geprobeerd iets te stelen uit de supermarkt, waardoor er een
rechtszitting zal komen. De begeleider zal daarmee naartoe gaan, in de hoop dat een veroordeling
tot detentie kan worden voorkomen.
Resultaten zoals geregistreerd in het dossier van de begeleider
Anthony heeft een woning, dagbesteding, schulden en een bewindvoerder. Hij heeft tijdens het
project meer overzicht gekregen over zijn leven. Het vele wat geregeld moest worden, is met hulp
van onder andere de begeleider tot stand gekomen. De begeleider zegt dat het tijdens de
begeleiding van Anthony van belang is om niet te veel voor hem te doen, omdat hij dit ook goed
zelf kan. Er loopt nog een nieuwe rechtszaak.
De inschatting van de begeleider over de toekomst
De begeleider denkt dat er een kans op recidive aanwezig blijft bij Anthony. Ook denkt de
begeleider dat werk niet haalbaar zal zijn voor Anthony. Mocht hij betaald werk krijgen, dan zal hij
enkele toeslagen verliezen. Hij zal dan dermate veel stress ervaren dat hij binnen enkele dagen
weer de fout in zal gaan, zo schat de begeleider in. De dagbesteding die Anthony nu heeft, geeft
hem rust, stabiliteit en voldoening. Zijn leven is daardoor stabiel. Het lijkt de begeleider een goed
idee dat de gemeente regelmatig contact houdt met Anthony. Ook adviseert de begeleider de
gemeente om zich te laten informeren over de voortgang en inzet van Anthony tijdens de
dagbesteding. Het lijkt de begeleider geen goed idee dat de gemeente Anthony aan het werk zal
proberen te krijgen, gezien de leeftijd van Anthony en zijn capaciteiten. Anthony zal volgens de
begeleider niet beter, maar juist slechter worden van werk.

16

Een deelnemer die is uitgevallen
De deelnemer en haar wensen
Marjolein is een 39-jarige vrouw, afkomstig uit Nederland. Voordat Marjolein in detentie kwam,
volgde zij een werk/leertraject. Marjolein wil graag en snel werk vinden, maar ze is nog erg
gevoelig voor het criminele circuit. Dat lijkt volgens haar namelijk makkelijker dan werken. Op dit
moment woont Marjolein noodgedwongen in bij haar moeder en stiefvader, waar ook haar twee
kinderen wonen. Dit is geen wenselijke situatie, omdat Marjolein in het verleden problemen heeft
gehad met haar stiefvader.
De ontwikkelingen na detentie
Marjolein wil tijdens het project graag een betaalde baan vinden, zelfstandige woonruimte vinden
en regelingen treffen voor haar schulden. De begeleider en Marjolein hebben haar schulden in
kaart gebracht, regelingen getroffen en een uitkering aangevraagd. Daarnaast hebben ze een
urgentieverklaring voor een woning aangevraagd en hebben ze een restaurant gevonden waar
Marjolein de stage voor haar opleiding zou kunnen doen.
Resultaten zoals geregistreerd in het dossier van de begeleider
Tijdens het project was het voor de begeleider lastig om contact met Marjolein te houden. De
begeleider heeft Marjolein gebeld, geappt en is bij haar moeder langs gegaan, maar desondanks is
het niet meer gelukt om in contact te komen met Marjolein. Marjolein heeft aangegeven dat zij niet
meer geholpen wil worden en de hulp van buitenstaanders niet meer wil accepteren.
Inschatting van de begeleider over de toekomst
De begeleider schat in dat de kans op terugval groot is, maar ziet geen mogelijkheden om haar te
motiveren omdat Marjolein alle contact weigert.

17

Inleiding

18

1.

Inleiding en onderzoeksaanpak

1.1

Inleiding

In mei 2016 is een pilot gestart met de Social Impact Bond “Werk na detentie”. Dit project is
gericht op arbeidstoeleiding van ex-gedetineerden. Het doel is ex-gedetineerden te ondersteunen
bij het vinden van een duurzame baan. Beoogd wordt dat door het vinden van arbeid het aantal
uitkeringen verlaagd wordt en recidive verminderd wordt.
De constructie waar vanuit dit project wordt uitgevoerd, is een Social Impact Bond. Normaliter zou
de overheid pilots gericht op arbeidstoeleiding van ex-gedetineerden financieren. Bij een Social
Impact Bond (SIB) financieren echter private partijen en betaalt de overheid de investering terug
nadat is vastgesteld dat de pilot succesvol is.
In opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum van het ministerie van
Justitie en Veiligheid (WODC) heeft Impact R&D onderzoek gedaan naar de constructie en de
uitvoering van deze Social Impact Bond. Het gaat daarbij om twee onderdelen:
1) evaluatie van de SIB-constructie en lessen trekken voor eventuele toekomstige SIB-projecten
in het justitiedomein en
2) evaluatie van de uitvoering van de arbeidstoeleidingsinterventie.
1.2

1

Afbakening

In dit rapport wordt verslag gedaan over de periode mei 2016 t/m mei 2018. Het project loopt
wegens

vertraging

bij

de

instroom

door

tot

1

augustus

2019.

In

overleg

met

de

begeleidingscommissie is besloten de procesevaluatie niet te verlengen, omdat na twee jaar al
voldoende zicht is verkregen op het proces van uitvoering en het project naar verwachting niet
meer ingrijpend verandert.
Bij een procesevaluatie wordt normaliter nagegaan in hoeverre het te evalueren project wordt
uitgevoerd zoals beoogd. Mocht een project aanzienlijk anders zijn uitgevoerd dan beoogd, dan
kan dat problemen geven voor een effectevaluatie: dan is niet meer duidelijk wat het project
inhield en wat gemeten wordt. Bij een Social Impact Bond wordt juist de ruimte gegeven om
tijdens het project verbeteringen aan te brengen, teneinde de doelen beter te kunnen behalen. In
dit rapport wordt aangegeven in hoeverre de uitvoering anders is dan vooraf beoogd (zoals
beschreven in de handleiding van het arbeidstoeleidingsprogramma) en wordt tevens aangegeven
–op grond van de handleiding- in hoeverre verwacht mag worden dat deze aanpassingen zullen
bijdragen aan meer of minder doelbereik.
1.3

Onderzoeksvragen

De onderzoeksvragen zoals geformuleerd door het WODC zijn overgenomen en ten behoeve van
deze rapportage als volgt geclusterd.

1

Het project als geheel wordt “Werk na detentie” genoemd. De specifieke arbeidstoeleiding wordt door de
uitvoerende organisatie, Work-Wise Direct, “Aan de slag” genoemd. We spreken in dit onderzoeksrapport van
“de interventie” of “de arbeidstoeleidingsinterventie” als we de specifieke gedragsinterventie bedoelen en “de
SIB” als we het hebben over de financiële constructie.

19

Onderzoeksvraag 1. Hoe is de SIB-constructie vormgegeven?
1a. Hoe ziet de SIB-constructie eruit, welke partijen zijn betrokken en in hoeverre missen er
bepaalde partijen?
1b. Hoe verhoudt de SIB zich tot de wettelijke taken van de verschillende betrokken partijen
(zoals het ministerie van Justitie en Veiligheid, de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI), het
ministerie

van

Sociale

Zaken

en

Werkgelegenheid,

Uitvoeringsorgaan

Werknemersverzekeringen, gemeenten en de drie reclasseringsorganisaties (Reclassering
Nederland, Leger des Heils Jeugdzorg en Reclassering en Stichting Verslavingsreclassering
GGZ, hierna te noemen: de reclassering)? Hoe waarderen de verschillende betrokken partijen
de SIB?
1c. Wat zijn de bevorderende en belemmerende factoren bij de ontwikkeling van
deze SIB?
1d. Wat zijn zinvolle criteria voor de beoordeling van de bruikbaarheid van deze SIB en voor
andere SIBs in het justitieveld? In hoeverre voldoet deze SIB aan de beoordelingscriteria?
1e. In hoeverre zouden de rollen van de verschillende betrokken partijen overdraagbaar zijn naar
andere partijen, bijvoorbeeld gemeenten? Waar moet dan op gelet worden?
Onderzoeksvraag 2: Wat houdt de arbeidstoeleidingsinterventie in: op papier en in de praktijk?

2a. Hoe ziet de interventie eruit en wie voert deze uit volgens het plan van aanpak?
2b. In hoeverre worden door de uitvoerders gegevens bijgehouden waarmee de ontwikkeling van
de interventiedeelnemers gemeten kan worden?
2c. Hoe lang duurt de interventie gemiddeld in aantal weken en/of intensiteit?
2d. Hoe verhoudt deze interventie zich tot de care-as-usual aan ex-gedetineerden? In hoeverre
krijgen de deelnemers aan de interventie niet ook al care-as-usual aangeboden van
gemeenten of UWV?
2e. Hoe ziet de interventie eruit in de praktijk? Wordt de interventie uitgevoerd zoals beoogd in
het plan van aanpak?
2f.

Wat zijn bevorderende en belemmerende factoren geweest bij de uitvoering van de
arbeidstoeleidingsinterventie?

Onderzoeksvraag 3: Wat zijn randvoorwaarden voor uitvoering: in theorie en praktijk?
3a. Wie voert de interventie uit?
3b. Waar wordt de interventie uitgevoerd?
3c. Hoe vindt kwaliteitsbewaking plaats?
3d. Hoe

verloopt

de

samenwerking

tussen

de

verschillende

waarderingen zij de interventie?
3e. Welke ondersteuning krijgen en geven werkgevers?

betrokken

partijen

en

hoe

20

Onderzoeksvraag 4: Hoe verloopt het selectieproces: op papier en in de praktijk?
4a. Hoe verloopt het toeleidingsproces naar de interventiegroep?
4b. Hoeveel mensen komen er in aanmerking voor de interventie op basis van de beschreven
inclusie- en exclusiecriteria?
4c. In hoeverre voldoen de personen uit de interventiegroep aan de inclusie- en exclusiecriteria?
4d. In hoeverre en in welke vorm is er mogelijk sprake van selectiviteit van de deelnemers (als
gevolg van de vrijwillige deelname)?
Onderzoeksvraag 5: Wat zijn de kenmerken van de deelnemers?
5a. Wat zijn de kenmerken van de personen uit de interventie en de controlegroep? Zijn de
deelnemers ook degenen die men voor ogen had? Hierbij kan gedacht worden aan
bijvoorbeeld leeftijd, etniciteit, opleidingsniveau, werkervaring, arbeidssituatie voor aanvang
detentie, duur detentie of type delict.
5b. Zijn er deelnemers voortijdig gestopt met de interventie (uitval)? In welke fase van de
interventie, waarom en welke kenmerken hebben de uitvallers?
5c. Waar gaat de uitstroom uit de interventie naartoe? Vaste baan, tijdelijke baan, geen baan,
stage, opleiding of scholing?
1.4

Onderzoeksmethoden

De volgende methoden zijn gebruikt.
Evaluatie SIB-constructie:
•

Documentanalyse en literatuurstudie: analyse van documenten en (internationale) literatuur
over SIBs.

•

Om de SIB te evalueren, is op basis van literatuur en bevindingen uit dit onderzoek een
checklist gemaakt waarmee betrokkenen de bruikbaarheid van deze SIB kunnen afwegen
(Lunes, Frissen, Vermeer & Revenboer, 2013; Scholten, 2010; Disley et al., 2016). Het
ministerie kan de checklist ook gebruiken om de haalbaarheid van eventuele toekomstige SIBs
gestructureerd af te wegen. De checklist is ingevuld door de stuurgroepleden, externe
deskundigen (zie hierna) en de onderzoekers. De onderzoekers hebben op grond van alle
verkregen informatie en de checklists een eindinschatting gemaakt van deze mensen, die in het
hoofdstuk conclusies is opgenomen.

•

Interviews met betrokkenen: a) twee groepsinterviews met de SIB-stuurgroep, b) individuele
interviews met alle stuurgroepleden.

•

Interviews

met

externe

deskundigen

(uit

wetenschap

en

beleid)

op

het

gebied

van

arbeidstoeleiding en SIBs (zie bijlage). De punten waar de externe deskundigen op wezen, zijn
verwerkt door de onderzoekers in de interviews met de stuurgroepleden, zijn waar relevant
verwerkt in de conclusies (met name wat betreft de specifieke aspecten waar een SIB op kan
worden beoordeeld: werkgevers en duurzaamheid) en de externe deskundigen hebben zoals
vermeld de hiervoor genoemde checklist ingevuld.
Evaluatie arbeidstoeleidingsinterventie:
•

Documentanalyse: analyse van documenten over de interventie.

21

•

Gegevens verzameld door Work-Wise Direct: over de problematiek van deelnemers voor
detentie (met behulp van de Dariuz-vragenlijst), over de voortgang en uitval.

•

Met betrekking tot de selectiefase:
o interview projectleider DJI
o interview projectleider Work-Wise Direct
o interviews 3 medewerkers Penitentiaire Inrichtingen
o interviews 7 gedetineerden in PI’s.

•

Met betrekking tot de uitvoering:
o 2 maal interviews projectleider Work-Wise Direct
o 1 groepsinterview alle medewerkers
o twee maal individuele interviews met alle begeleiders (in 2017: 5, in 2018: 3)
o vragenlijsten ingevuld door alle begeleiders
o individuele interviews met 20 deelnemers
o digitale vragenlijst onder 33 deelnemers
o dossieronderzoek op basis van een steekproef van 34 dossiers
o drie focusgroepen met begeleiders en betrokken organisaties (gemeenten, reclassering,
werkgevers) en telefonische interviews met een aantal afwezigen
o casussen: op grond van de verkregen data zijn 4 representatieve maar niet-herleidbare
casusbeschrijvingen opgesteld.

1.5

Uitvoering van het onderzoek

De verschillende databronnen bleken niet altijd compleet of accuraat te zijn. Door verschillende
databronnen met elkaar te vergelijken, kunnen we wel vanaf meerdere kanten zicht krijgen op de
uitvoering. Toch moeten de gegevens voorzichtig geïnterpreteerd worden.
a) Dariuz
De Dariuz-vragenlijst die in de PI’s wordt gebruikt voor de selectie is door alle 119 deelnemers
ingevuld. Niet alle vragen zijn door alle deelnemers ingevuld; ook niet wanneer het een verplichte
vraag betrof. Er bleek een technische fout in het systeem te zitten, waardoor bij een derde van de
groep ontbrekende antwoorden zijn. Vragen die weinig zijn ingevuld, zijn bijvoorbeeld vragen naar
het aantal eerdere politie- of justitiecontacten. Deze vragen zijn buiten de analyse gelaten.
Bovendien betreft het zelfrapportage van gedetineerden (nog in de PI), aangevuld met
inschattingen van de casemanagers in de PI of de begeleider van Work-Wise Direct. Zelfrapportage
en inschattingen van een beperkt aantal bronnen brengen het risico met zich mee van onder- en
overrapportage, onder andere door sociale wenselijkheid. Ook is een aantal vragen niet van
toepassing in de detentiesituatie (bv. huidige woonsituatie, werksituatie). Het is niet duidelijk of ze
dan hun situatie vóór detentie moeten beschrijven of de huidige.
b) Dossiers
Work-Wise Direct beschikt over een registratiesysteem waarin veel gegevens worden geregistreerd
door de begeleiders. Het systeem is in de huidige vorm niet om te zetten naar een Excel-bestand
of een statistisch programma zoals SPSS, wat gemakkelijker zou zijn voor analyse. De
onderzoekers hebben daarom 34 dossiers geanalyseerd en relevante gegevens opgenomen in een
Excelbestand. Wanneer vaker evaluatie beoogd wordt, raden wij aan het systeem aan te passen
zodat de gegevens snel analyseerbaar zijn. De dossiers bleken niet altijd compleet te zijn en niet
door alle begeleiders is op dezelfde wijze gerapporteerd.

22

De dossiers zijn door de onderzoekers geanalyseerd. Voor sommige onderdelen was de informatie
systematisch onder een bepaald kopje geregistreerd, voor andere onderzoeken moest gezocht
worden in tekstbestanden. De onderzoekers zochten naar informatie en trefwoorden zoals vermeld
in de programmahandleiding (zie tabel 2 t/m 4 in de bijlagen). Er werd niet alleen gezocht op de
termen uit de handleiding: als niet de term werd vermeld, bv. vriendschapsanalyse, maar uit de
tekst wel bleek dat er een vriendschapsanalyse werd gedaan dan werd dit wel meegerekend.
De eerste twee dossiers zijn onafhankelijk gescoord door twee onderzoekers, waarna deze
besproken zijn. Omdat er overeenstemming was tussen de onderzoekers en de wijze van scoring
duidelijk bleek, is de rest van de dossiers door één onderzoeker gescoord.
c) Vragenlijst deelnemers
Het bleek niet eenvoudig om deelnemers, gemeenten, reclassering en werkgevers te bevragen.
Beoogd was alle deelnemers te bevragen door middel van een korte maandelijkse digitale
vragenlijst. Begeleiders zouden hiervoor het eerste contact leggen. Dit bleek niet haalbaar,
enerzijds doordat deelnemers niet bereikbaar waren en anderzijds doordat het voor begeleiders het
onderzoek onvoldoende tijd of prioriteit konden of wilden geven. Daarom is de opzet van het
onderzoek in samenspraak met de begeleidingscommissie en de stuurgroep gewijzigd en is
gekozen voor kwalitatieve interviews met zowel deelnemers (in totaal 20) als alle begeleiders (in
2017: 5 en in 2018: 3).
Met de herhaalde vragenlijst was beoogd de deelnemers tijdens het project te volgen, zodat meer
inzicht verkregen kon worden in uitvallers vergeleken met afmakers. Het is van belang om inzicht
te krijgen in kenmerken van uitvallers, omdat er signalen zijn dat uitvallers van projecten juist een
hogere recidive hebben (Fischer, 2012). Doordat de vragenlijst niet kon worden afgenomen,
hebben we niet kunnen onderzoeken welke factoren tijdens het project van invloed zijn op uitval.
Wat we wel hebben kunnen onderzoeken, is welke kenmerken van deelnemers zoals gemeten via
zelfrapportage voor de start van het project (via de Dariuz-vragenlijst) samenhangen met uitval
(zie hoofdstuk 6).
e) Interviews en focusgroepen
Medewerkers van PI’s en Work-Wise Direct, alsmede leden van de stuurgroep waren graag bereid
mee te werken aan een interview en verstrekten veel en zinvolle informatie.
Drie van de vier grootste betrokken gemeenten (Amsterdam, Rotterdam, Utrecht; naast Den Haag)
zijn uitgenodigd voor drie focusgroepen. Ondanks herhaalde uitnodigingen was de deelname
gering, vooral omdat gemeenten en reclassering soms maar enkele deelnemers hadden. Daarom is
een aantal gemeenten en reclasseringswerkers per telefoon bevraagd.
Doordat vrijwel al het werk gevonden wordt via uitzendbureaus, kon Work Wise Direct geen andere
werkgevers dan uitzendbureaus aanreiken. Ook na pogingen via het hoofdkantoor DJI en via een
PI die bekend is vanwege contacten met bedrijven en DJI konden geen bedrijven worden gevonden
die op de hoogte zijn van het feit dat de werknemers gedetineerd zijn geweest. Wel werden
interviews gehouden met medewerkers van twee uitzendbureaus, die samen ruime ervaring met
ex-gedetineerden hebben. Omdat uitzendbureaus verreweg de meeste banen boden, geeft het

23

onderzoek zicht op de wijze van werken in dit project. Het geeft echter geen zicht op de wijze
waarop andere werkgevers (geen uitzendbureaus) kijken naar ex-gedetineerde werknemers.
De aantallen geïnterviewde medewerkers en gemeenten zijn te klein om significante verschillen
tussen begeleiders of gemeenten te kunnen constateren.
1.6

Steekproeftrekking

Om dossiers van deelnemers te bestuderen, is een random steekproef getrokken. Dit rapport is
geschreven op basis van data verzameld van mei 2016 t/m mei 2018. Hierin zijn alle 119
ingestroomde deelnemers betrokken. Voor de dossierstudie is met behulp van SPSS een random
steekproef genomen van 34 deelnemers (waarvan 28 mannen en 6 vrouwen; 23 basisdeelnemers
en 11 plusdeelnemers).
Daarnaast zijn interviews gehouden met een steekproef van 20 deelnemers (waarvan 16 mannen
en 4 vrouwen; 16 uit het basistraject en 4 uit het plustraject). In overleg met de stuurgroep is
besloten om te kiezen voor deze omvang van de steekproef, omdat bij deze omvang reeds
verzadiging bleek, en de verdeling tussen mannen en vrouwen, basis- en plusprogramma, en de
periode van instroom een goede afspiegeling was van het totaal aantal deelnemers. Ook alle
begeleiders werden over deze deelnemers bevraagd.
De random steekproef is getrokken met de volgende procedure. Op basis van toeval (met een
dobbelsteen) werd bepaald van welke begeleiders er één deelnemer geïnterviewd zou gaan worden
en van welke begeleiders er twee deelnemers geïnterviewd zouden gaan worden. Vervolgens is de
random steekproef onder deelnemers getrokken met behulp van SPSS.
De afspraken voor interviews werden gemaakt door de begeleiders. Bij de organisatie daarvan
bleek dat er toch in dertien gevallen geen contact meer was tussen begeleider en deelnemer, maar
dat de deelnemer (nog) niet als uitvaller geregistreerd stond. Uitvallers worden pas als zodanig
gecategoriseerd nadat er acht weken geen contact meer is geweest.

24

Resultaten

25

2

Evaluatie van de SIB-constructie

2.1

Inleiding

Dit hoofdstuk gaat in op onderzoeksvraag 1: hoe is de SIB-constructie vormgegeven?
Een Social Impact Bond (SIB) is een innovatieve financieringsconstructie, waarbij private
investeerders financiering beschikbaar stellen voor de aanpak van een maatschappelijk vraagstuk
en waarbij de overheid deze investering bij gebleken succes terugbetaalt en een vooraf
afgesproken rendement uitkeert. Door bezuinigingen worden overheden steeds meer gestimuleerd
om

te

denken

in

kosten-baten

analyses.

Investeerders

raken

tegelijkertijd

steeds

meer

geïnteresseerd om maatschappelijke impact na te streven. Bij een SIB werken deze partijen dan
ook samen om op een (kosten-)efficiënte manier maatschappelijk relevante doelen te bereiken.
Een SIB is in beginsel tijdelijk (voor de duur waarin het project getest wordt) en heeft een
onderzoekend karakter: het onderzoeken van de werkzaamheid van een innovatieve methode.
Uiteindelijk is het de bedoeling dat de overheid of andere partijen de interventie financieren.
Hieronder wordt een overzicht gegeven van de bij de SIB Werk na Detentie betrokken organisaties
(onderzoeksvraag 1a).
Tabel 1
Overzicht van bij de SIB betrokken organisaties.
Rol

Organisatie

Opdrachtgever

ministerie van Justitie en Veiligheid

Investeerders

Start Foundation, ABN AMRO Social
Impact Fonds, en Oranjefonds

Uitvoerder

Consortium ‘Work-Wise Direct’: Stichting
180 (hoofduitvoerder) met
consortiumpartners Stichting Exodus
Midden-Nederland en Restart

Matchmaking (het koppelen van

Society Impact

uitvoerders en investeerders)
Uitvoeringspartners

Dienst Justitiële Inrichtingen, Gemeenten

Evaluatie

Impact R&D in opdracht van het WODC
(procesevaluatie)
Panteia in opdracht van het ministerie
van Justitie en Veiligheid (effectevaluatie)

2.2

Hoe ziet de SIB-constructie eruit? (onderzoeksvraag 1a)

2.2.1 Doelen
In de SIB-constructie Werk na Detentie wordt de SIB-constructie toegepast op re-integratie van
ex-gedetineerden

in

de

maatschappij,

waarbij

de

interventie

zich

richt

op

(duurzame)

arbeidstoeleiding en op het wegnemen van hindernissen op de weg daarnaartoe (Business case

26

2

1.7, 2016 ). Hiermee wordt getracht de afhankelijkheid van uitkeringen te verlagen en recidive te
verminderen bij een afgebakende doelgroep. De doelgroep bestaat kort samengevat uit exgedetineerden met een detentieduur tussen de 3 en 12 maanden, mannen en vrouwen van 18 jaar
en ouder met vaardigheidstekorten op het gebied van werk en opleiding, sociaal netwerk en/of
vrije tijd (bron: Business case 1.7, 2016). De selectieprocedure wordt besproken in deel 2 van dit
rapport).
De vier doelen van de SIB Werk na Detentie zijn (Business case 1.7, 2016):
1. het bevorderen van effectieve arbeidstoeleiding (in aanvulling op de care-as-usual);
2. het verminderen van recidive onder ex-gedetineerden;
3. het onderzoeken of het voor gemeenten en Rijk loont om met SIBs te werken;
4. het

opdoen

van

ervaring

met

het

instrument

SIB

en

het

verzamelen

van

handelingsperspectieven voor volgende SIBs.
In aanvulling hierop worden in de business case nog twee doelen genoemd: innovatie
aanmoedigen door nieuwe partijen en werkwijzen te beproeven, en het leveren van maatwerk.
Uit de interviews blijkt dat de drie investeerders vooral het onderzoekende doel en het leerdoel
(doel 3 en 4) belangrijk vinden. Ook als de eerste twee doelen niet gehaald worden, en de
investeerders dus hun investering niet terugverdienen, is het project bij voorbaat al waardevol als
leerschool

voor

andere

SIB-constructies.

De

investeerders

geven

unaniem

aan

dat

de

maatschappelijke doelen van de SIB voor hen zwaarder wegen dan de financiële. Hoewel het nodig
lijkt om de financiële doelen te behalen om dergelijke constructies in de toekomst te kunnen doen,
is het nu vooral belangrijk dat gekeken wordt of een SIB- constructie in deze doelgroep kan
werken; of deelnemers erbij gebaat zijn. Het ervaring opdoen met een rijksbrede SIB werd dan ook
gaandeweg als het belangrijkste doel gezien.
2.2.2 Business case
Voor de eerste twee doelen is een business case opgesteld, waarin de kosten en baten van de SIB
tegen elkaar zijn afgezet. De private investeerders hebben streefcijfers doorgegeven die de ambitie
en beoogde effectiviteit bepalen (Business case 1.7, 2016). Er wordt van uitgegaan dat de
behandelgroep (SIB) na de pilot beter heeft gepresteerd dan de controlegroep, zowel op het gebied
van arbeid als qua recidive. In de business case is gerekend met een inschatting van de verdeling
van arbeid en inkomen (uitkering) voor de doelgroep, waarbij vier groepen zijn onderscheiden:
mensen zonder inkomen, mensen met een uitkering, mensen met tijdelijk werk en mensen met
duurzaam werk. De eerste twee groepen zijn naar verwachting na de SIB-pilot kleiner en de laatste
twee groter. Verder wordt verwacht dat de recidive afneemt met 10% in de SIB-groep, in
vergelijking met ‘care as usual’.
2.2.3 Kosten en baten arbeidstoeleiding en uitkering
De meetperiode van de effectevaluatie is 24 maanden. Het streven is dat het aantal mensen met
een uitkering in de SIB-groep maximaal 17% is na 24 maanden, tegenover 46% in de
controlegroep (‘care as usual’): een afname van 25-30%. De cijfers van de controlegroep zijn
2

Voor de evaluatie is uitgegaan van de business case die de onderzoekers ontvingen bij de start van het
onderzoek, versie 1.7.

27

gebaseerd op cijfers van het CBS (Prison project, CBS, 2015). Het streven voor arbeid is dat na de
pilot

32%

van

de

deelnemers

tijdelijk

werk

heeft

en

28%

duurzaam

werk,

tegenover

respectievelijk 10% tijdelijk werk en 10% duurzaam werk in de controlegroep. Van belang hierbij is
te weten dat onder ‘duurzaam werk’ wordt verstaan dat de persoon in kwestie 18 van de 24
maanden betaald werkzaam is, en onder ‘tijdelijk werk’ dat de persoon 12 van de 24 maanden
betaald werkzaam is. Als ondergrens wordt gehanteerd dat de persoon minimaal 24 uur per week
werkt. Er wordt gestreefd naar 882 maanden meer werk over de gehele behandelgroep (uitgaande
van 150 deelnemers) in vergelijking met de controlegroep, over een periode van twee jaar. In de
loop van het project is dit streefgetal veranderd: omdat de instroom is verlaagd naar 119
deelnemers (zie hoofdstuk 5) is het beoogde aantal maanden werk verlaagd naar 700.
2.2.4 Recidivereductie
Op

basis

van

een

inschatting

van

beschikbaar

onderzoek

door

een

expertgroep

(van

beleidsambtenaren van het ministerie van Justitie en Veiligheid en een onderzoeker van het
WODC) (Business case 1.7, 2016; Rudd, Nicoletti, Miosner & Bonsu, 2013; Social Finance, 2014)
werd een maximale recidivevermindering van 10% verwacht over twee jaar.
In de business case staat vermeld dat er in de literatuur “vooralsnog geen direct verband” is
aangetoond tussen het verrichten van arbeid en recidive. Er is inderdaad nog geen empirische
onderbouwing voor de hypothese dat de huidige SIB zou kunnen leiden tot 10% recidivereductie.
Uit meta-analyses in de Verenigde Staten die de genoemde expertgroep ter beschikking stond, is
gebleken dat arbeidstoeleiding geen of hooguit een zeer bescheiden effect lijkt te hebben op
recidive (Visher et al., 2005; 2006). Ook bij andere SIBs voor vergelijkbare doelgroepen zijn geen
grote resultaten geboekt op het gebied van recidivevermindering (Social Finance press release 7
3

August 2014; Disley et al., RAND Europe, 2015; Rudd et al., MDRC, 2013 ). Uit de gegevens die
voor de start van de SIB bekend waren kwamen dus geen grote effecten van arbeidstoeleiding op
recidive naar voren.
Uit recent onderzoek door het WODC (Weijters, Rokven & Verweij, 2018) komt naar voren dat exgedetineerden die zowel voor als na detentie werk hadden (of een opleiding volgden) het minst
recidiveerden (32% binnen 2 jaar na detentie). De recidive onder ex-gedetineerden die óf voor óf
na detentie geen werk of een opleiding hadden, ligt een stuk hoger (40% binnen twee jaar na
detentie). Het hebben van werk blijkt in dit onderzoek samen te hangen met recidive. De auteurs
concluderen dat er een negatieve samenhang lijkt te bestaan tussen werk en recidive, maar dat de
aard hiervan nog niet duidelijk is, gezien de overzichtstudies waaruit over het algemeen geen
effect blijkt van arbeidstoeleidingsprogramma’s op recidive. Daarbij wordt opgemekt dat deze
programma’s mogelijk geen effecten zien omdat het voor ex-gedetineerden ondanks de hulp toch
lastig blijft om een baan te vinden, of dat deze arbeidstoeleidingsprogramma’s een bepaald type
baan opleveren die minder effectief is in het voorkomen van recidive, of dat niet alle exgedetineerden profiteren van dit soort programma’s. Mogelijk heeft niet zozeer het hebben van
werk maar vooral de stabiliteit van werk en een baan van hoger beroepsniveau een beschermende
invloed.

3

https://storage.googleapis.com/vera-web-assets/downloads/Publications/impact-evaluation-of-theadolescent-behavioral-learning-experience-able-program-at-rikers-island/legacy_downloads/ABLE-summary.pdf

28

Vanwege het innovatieve karakter van deze SIB kon de stuurgroep niet geheel op eerdere
ervaringen met arbeidstoeleidingsprojecten afgaan. Omdat voor een SIB wel een business case
moet worden gemaakt waarin kosten en baten worden ingeschat, was het nodig om een concreet
en precies doel te stellen. Ook was het voor het ministerie van Justitie en Veiligheid belangrijk om
recidive wel als doel op te nemen. Uit interviews met stuurgroepleden blijkt dat toch is gekozen
voor 10% naar aanleiding van informatie vanuit het WODC, dat aangaf dat maximaal 10% zou
mogen worden verwacht. De hiervoor genoemde meta-analyse is blijkbaar lichter gewogen. Een
reden hiervoor zou zijn dat de interventie zich niet alleen op arbeidstoeleiding richt, maar ook op
andere relevante zaken zoals stabiliteit in het leven van ex-gedetineerden (misschien niet met
werk, maar wel met begeleiding).
2.2.5 Spanningsveld tussen de verschillende doelen
Het

verminderen

van

recidive

is

volgens

alle

geïnterviewden

wel

een

belangrijk

en

nastrevenswaardig doel, maar tegelijkertijd is er consensus dat een effect van 10% reductie
wellicht erg ambitieus is. Dit komt ook tot uiting in de business case, waarin ook een
prestatievergoeding is opgenomen, maar waarin recidivereductie niet is meegenomen. Als de
behandelgroep ten minste 20% van het ambitieniveau bereikt na afloop van de pilot (gelijk aan
176 maanden meer arbeid dan in de controlegroep), wordt een extra premie uitbetaald. De details
van de uitbetalingsformule voor deze prestatievergoeding staan uitgewerkt in de business case
(2016). Er blijkt bewust voor gekozen om in deze prestatievergoeding een afname in recidive niet
mee te nemen, omdat er onvoldoende aanwijzingen zijn dat er sprake is van een relatie tussen het
hebben van werk en recidivevermindering. De prestatievergoeding is dan ook uitsluitend gebaseerd
4

op een toename in arbeid in de behandelgroep in vergelijking met de controlegroep. Maar, zo
geeft de business case aan, als er tóch recidivevermindering optreedt, wordt voor iedere procent
reductie een extra €6.100 vergoed (maximum €61.000).
Uit de interviews met de projectleiding van het ministerie van Justitie en Veiligheid blijkt dat ook
overwogen is om recidivereductie als doel uit de projectdoelstellingen te halen, omdat het
financiële rendement hiervan relatief klein was. Voor het ministerie van Justitie en Veiligheid is
recidivereductie juist een belangrijk doel en het was om deze reden zeer wenselijk om
recidivereductie wel mee te nemen in de projectdoelen, hoewel dus bekend was dat de kans op
het behalen van dit doel en op financieel rendement ervan klein was.
Uit de interviews met investeerders, uitvoerder, opdrachtgever en matchmaker blijkt echter dat zij
in de praktijk het belang van het hebben van betaald werk niet zwaarder vinden wegen dan
recidivereductie. Als een deelnemer meer gebaat is bij vrijwilligerswerk of dagbesteding met een
uitkering om een stabiele situatie te bewerkstelligen die recidiverisico vermindert, vinden zij dat
een betere keuze dan deze persoon koste wat het kost aan werk te helpen en hiermee misschien
juist recidive te doen toenemen. Deze visie wordt unaniem gedeeld, ook door de opdrachtgever
van de SIB, hoewel wel onderkend wordt dat in de huidige constructie van deze SIB
vrijwilligerswerk voor de financiële afrekening niet voldoende is.
De investeerders stellen het belang van het opdoen van ervaring met een dergelijke innovatieve
SIB voorop: als er geen sprake is van recidivevermindering maar wel van andere maatschappelijke
4
Het effectonderzoek wordt separaat uitgevoerd door Panteia. Voor de controlegroep wordt een groep gevormd
die wat betreft kenmerken waarover informatie gevonden kan worden (bijvoorbeeld over land van herkomst,
delict, uitkeringen en situatie op de arbeidsmarkt voor detentie), matcht met de deelnemers.

29

winsten, kan dit project nog altijd als zeer succesvol gezien worden. Tegelijkertijd stellen de
investeerders ook dat er wel sprake zou moeten zijn van financieel rendement om de constructie in
de toekomst opnieuw te gebruiken. Voor alle drie de investeerders geldt echter dat het
maatschappelijke doel sterk past bij waar hun organisatie voor staat en dat de investering relatief
klein is. Twee van de drie zouden onder ander omstandigheden waarschijnlijk voor een dergelijk
project hebben gedoneerd als er géén rendement zou zijn. Als het geld terugkomt, is dat voor de
investeerders vooral ‘mooi meegenomen’, omdat deze middelen dan opnieuw belegd kunnen
worden in nieuwe sociaalmaatschappelijk relevante projecten.
Het uitvoeren van de SIB-pilot zou, op basis van de verwachtte ‘success rate’ zoals berekend door
de stuurgroep (bron: Business case 1.7, 2016), een kostenbesparing voor de overheid (aan
uitkeringen, arbeidsparticipatie, inkomstenbelasting en recidive) van bijna €120.000 opleveren,
uitgaande van een looptijd van 2 jaar en 150 deelnemers.
Verder komen de kosten voor de effect- en procesevaluatie ten laste van de opdrachtgever en het
WODC. Overige kostenposten worden verdeeld over investeerders en opdrachtgever, zo blijkt uit
de business case.
Gedurende de looptijd van het project wordt een deel van de investering terugbetaald, afhankelijk
van

de

prestaties

van

de

SIB-groep.

Deze

prestaties

worden

gemeten

in

geleverde

arbeidsmaanden door de totale groep, en niet in recidivereductie. Dit laatste kan namelijk niet
tussentijds gemeten worden en is geen onderdeel van de prestatievergoeding. Achteraf wordt het
restant van de investering terugbetaald en worden eventuele extra vergoedingen of succespremies
uitbetaald.
2.3

Betrokken partners en andere partijen en hun taken (onderzoekvraag 1b)

In de eerste paragraaf van dit hoofdstuk zijn de betrokken partijen al genoemd: het ministerie van
Justitie en Veiligheid (opdrachtgever), Start Foundation, ABN Amro Social Impact Fonds,
Oranjefonds

(investeerders),

Work-Wise

Direct

(uitvoerder

en

aanwezig

bij

de

stuurgroepvergaderingen tijdens de uitvoering van het project, bestaand uit een consortium van
Stichting 180, Stichting Exodus Midden-Nederland en Restart), Society Impact (matchmaking). Er
zijn ook andere uitvoeringspartners die niet betrokken zijn in de SIB zelf, maar die wel een
belangrijke voorwaardenscheppende rol spelen. Dit zijn naast DJI en betrokken gemeenten ook
ABN Amro Public Sector Clients, onderzoekbureaus Impact R&D en Panteia.
DJI doet de selectie voor de SIB op basis van de inclusie- en exclusiecriteria (zie hoofdstuk 5).
Vervolgens zorgt de casemanager van DJI er (in principe) voor dat het cliënt-gedeelte van het
intakeformulier van de Dariuz wordt ingevuld door gedetineerden die in aanmerking komen voor de
SIB, én geïnteresseerd zijn in deelname (de vrijwilligheid en eigen motivatie is van belang). Uit
interviews met de uitvoerder blijkt dit wisselend te gebeuren. In sommige PI’s was hiertoe veel
aansporing en begeleiding vanuit het Work-Wise Direct-consortium nodig, in andere PI’s werd goed
samengewerkt met het consortium.
Gemeenten (of de Vereniging van Nederlandse Gemeenten) doen niet mee als onderdeel van de
SIB-constructie, maar gemeenten zijn er wel verantwoordelijk voor (als onderdeel van de ‘care as
usual’) dat zaken rondom wonen, postadres en dergelijke voor de deelnemers op orde zijn.

30

Gemeenten moeten – als een deelnemer gebruik maakt van gemeentelijke voorzieningen, zoals
bijvoorbeeld

een

bijstanduitkering

-

ook

toestemming

geven

voor

deelname

aan

de

arbeidstoeleidingsinterventie. Uit de startbijeenkomst, de focusgroep en het interview met een
betrokken gemeente-ambtenaar bleek dat er in sommige gevallen wel wordt samengewerkt met de
gemeenten, en dat er van de communicatiekanalen gebruik wordt gemaakt. Betrokken ambtenaren
geven ook aan dat zij, wanneer ze weten dat een cliënt in de pilot zit, zij zelf niet meer de reguliere
begeleiding leveren, maar eventueel in overleg met de begeleider van Work-Wise Direct bekijken
wat er aanvullend nodig is. Het is niet duidelijk in hoeverre dit voor alle deelnemers gebeurt (uit de
interviews met de begeleiders blijkt echter dat wonen en schuldsanering vaak nog niet op poten
gezet zijn wanneer deelnemers vrijkomen, en dit kan vanzelfsprekend ook gelden voor nietdeelnemers; zie hoofdstuk 3). Aangezien de besparingen die voort zouden vloeien uit de SIB nu
juist bij de gemeenten terechtkomen, hadden gemeenten volgens een enkele geïnterviewde van
DJI wellicht ook aan tafel kunnen zitten als partner.
Diverse stuurgroepleden noemen ook andere partijen die in de ontwikkeling van de SIB-constructie
aan tafel hadden kunnen zitten. Zo werd het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid wel
uitgenodigd, aangezien dat ministerie verantwoordelijk is voor werkgelegenheid en uitkeringen,
maar dit heeft niet geleid tot een inhoudelijke betrokkenheid bij het project. Ook had het ministerie
van Financiën volgens enkele stuurgroepleden meer betrokken kunnen worden. Er spelen
ingewikkelde kwesties met de btw. In het project kwam (te) laat naar voren dat btw berekend
moest worden, wat een grote extra post zou zijn; de vraag was of het project vrijgesteld zou
kunnen worden van btw en hoe dat wettelijk mogelijk gemaakt zou kunnen worden). Hierbij was
een rol voor het ministerie van Financiën nuttig geweest, aldus enkele stuurgroepleden. Potentiële
werkgevers, maar ook vertegenwoordigers van de doelgroep zelf, zijn achteraf gemist aan tafel
door sommige leden van de stuurgroep, maar niet door alle. De opdrachtgever van de SIB, het
ministerie van Justitie en Veiligheid, vindt dat de uitvoerder de potentiële werkgevers in beeld
moet hebben.
De reclassering was volgens diverse stuurgroepleden niet per se een geschikte uitvoerder voor
deze SIB, omdat het belangrijk is dat deelnemers vrijwillig meedoen in de SIB en er geen
verstrengeling van doelen en belangen plaats moet vinden; en feit is dat de reclassering ook een
controlerende functie heeft. Wel kwam uit de focusgroep met medewerkers naar voren dat er in de
praktijk op veel vlakken overlap is in de taken van de begeleiders van Work-Wise Direct en
reclasseringsambtenaren. Op casusniveau wordt er dan ook overleg gepleegd over de verdeling
van taken. Op de offerteprocedure, waarvoor de reclassering wel werd uitgenodigd, komen we
straks terug.
Uit de interviews met de begeleiders van Work-Wise Direct blijkt dat de SIB-constructie een
oplossing biedt voor problemen die volgens de begeleiders eigenlijk al in ‘care as usual’ behoren te
worden aangepakt door de casemanager, reclasseringsambtenaar en de gemeenten. Hoewel het
ministerie van Justitie en Veiligheid, DJI, de gemeenten en de reclassering in theorie exgedetineerden

inderdaad

hulp

bieden

bij

het

zoeken

naar

werk

en

het

regelen

van

randvoorwaarden daarvoor (wonen, postadres, schuldsanering, ID-kaart en dergelijke), blijkt dat
deze zaken in de praktijk niet altijd geregeld worden wanneer iemand uit detentie komt. Hoewel de
verschillende partijen wettelijk taken hebben in relatie tot de re-integratie van ex-gedetineerden,
blijkt de SIB-constructie een welkome aanvulling op het aanbod omdat het reguliere aanbod in veel

31

gevallen veel minder intensief is dan de aanpak van Work-Wise Direct, terwijl zowel gemeenten als
reclassering meer zouden willen kunnen aanbieden.
2.4

Wat zijn bevorderende en belemmerende factoren in de ontwikkeling van de SIB
(onderzoeksvraag 1c)?

2.4.1 De ontwikkeling van de SIB Werk na Detentie in vogelvlucht - reconstructie uit de interviews
Er werd vanaf 2013 al gewerkt aan een project rond elektronische detentie. Dit wetsvoorstel is in
september 2014 (Kamerstukken via www.eerstekamer.nl, EK 33.745, A) verworpen. Deze SIB kon
dus geen doorgang vinden. Omdat de organisaties wel al samenwerkten en bereid waren om te
investeren in een SIB-constructie, zijn zij nagegaan met welke andere doelgroep een SIB opgezet
zou kunnen worden. Zo is de huidige SIB ontstaan. De SIB is dus niet ontstaan vanuit een
behoeftevraag vanuit het veld, maar vanuit de wens van de investeerders en Society Impact om
een SIB te ontwikkelen met het ministerie van Justitie en Veiligheid, zo geven de geïnterviewden
aan. Gezocht werd naar een doelgroep waar aanvullende begeleiding wellicht zou kunnen bijdragen
aan het verbeteren van het leven van delinquenten en het verminderen van kosten en overlast
voor de samenleving.
De voorbereiding van de huidige SIB is gestart door Society Impact, het ministerie van Justitie en
Veiligheid, ABN AMRO en Start Foundation. De investeerders en Society Impact namen volgens het
ministerie van Justitie en Veiligheid het initiatief voor het project, maar het ministerie nam de
coördinerende rol op zich. Het ministerie van Justitie en Veiligheid houdt het geheel bij elkaar en
laat onderzoek (proces- en effectevaluatie) uitvoeren. Society Impact was initiator en intermediair,
om de verschillende partijen bij elkaar te brengen en de beweging ‘aan te jagen’. Society Impact
wordt in deze SIB overigens niet meegefinancierd, hetgeen volgens Society Impact vrij
ongebruikelijk is. Society Impact zorgde ervoor dat in augustus 2015 het Oranjefonds instapte als
derde medefinancier en wordt door de investeerders omschreven als een enthousiasmerende en
samenwerkingbevorderende factor in de voorbereidende fase. Uit de interviews blijkt dat de rollen
van de verschillende partners niet vanaf het begin vastlagen, maar organisch zijn ontstaan. Zo
heeft ABN AMRO niet alleen een rol als financier, maar heeft het ook het datamanagementsysteem
van Work-Wise Direct ontwikkeld, en het Oranjefonds heeft volgens eigen zeggen een meer
coördinerende rol wat betreft de investeerders. De investeerders zijn alle drie ook betrokken bij
andere SIBs (zoals de ‘Business Club’ en ‘The Color Kitchen’).
In 2015 is een tender voor uitvoering van de SIB uitgezet door de investeerders, waarbij diverse
partijen zijn uitgenodigd te offreren. De opdracht is gegund aan Stichting 180 als hoofduitvoerder
van een consortium met drie uitvoerders. De reclassering is ook uitgenodigd om te offreren, maar
heeft hier niet voor gekozen. Vanwege de controlerende rol als verlengstuk van politie en justitie
was de reclassering, zoals hiervoor vermeld, volgens enkele stuurgroepleden geen geschikte
uitvoerder geweest; deelnemers moeten vrijwillig deelnemen aan de interventie. Reclassering
Nederland heeft zelf in een brief aangegeven geen offerte uit te zullen brengen, omdat volgens
haar vooraf onvoldoende duidelijk was over onder andere de ernst van de problematiek van de
doelgroep om in een offerte helder te kunnen aangeven wat de inhoud van individuele trajecten
zou moeten zijn, in hoeverre die onderscheidend zouden zijn van care as usual (zeker omdat die
per gemeente verschilt) en waardoor onduidelijk was waar de reclassering op afgerekend zou
worden (brief Reclassering Nederland aan Start Foundation, november 2015). De reclassering ziet

32

arbeidstoeleiding wel als haar taak, maar zou samenwerking hebben gezocht met andere
organisaties om werkbegeleiding (op de werkplek) te kunnen verzorgen. Op het aanbod van de
reclassering om verder in gesprek te gaan over alternatieve aanpakken voor arbeidstoeleiding zijn
de stuurgroepleden niet ingegaan.
Alle stuurgroepleden vinden de ontwikkelperiode lang. Er werd gestreefd naar een degelijke
business case; dit duurde lang omdat het ingewikkelde berekeningen waren die onderbouwd
moesten worden. Sommige investeerders benadrukken het positieve aspect hiervan, anderen
zagen het ook als doelmatig, overmatig precies en vooral als schijnzekerheid. Volgens Start
Foundation hadden sommige andere onderdelen van het proces, zoals de beoordelingen door een
onderzoeker van de Universiteit Leiden, ook korter gekund; maar ABN AMRO vond juist dat dit een
prominentere rol had kunnen krijgen.
Een aantal zaken zorgde voor vertraging in het proces. Zo moest worden uitgezocht hoe het zat
met de aanbestedingsprocedure en of het project Europees aanbesteed moest worden. In een
eerdere versie van de business case bleek geen rekening gehouden te zijn met de btw; dit moest
nog worden aangepast en herrekend. Er moest worden uitgezocht wat de mogelijke besparingen
zouden

kunnen

zijn

door

recidivevermindering

en

wat

een

aannemelijk

percentage

recidivevermindering zou kunnen zijn. Er was een goede overlegstructuur, maar geen hard
projectmanagement; het was niet duidelijk wat ieders rol precies was.
Dat de voorbereidende fase lang duurde, zorgde ervoor dat de aandacht na verloop van tijd
enigszins verslapte; onder andere bij de PI’s. DJI heeft te vroeg een ronde door het land gemaakt
om mensen te enthousiasmeren voor het project, waardoor de aandacht van de PI’s bij de start
wat verslapt was, zo wordt in enkele interviews aangegeven.
2.4.2 ‘Doelredeneren’?
Er wordt door verschillende betrokkenen gesteld dat er sprake is geweest van enig doelredeneren,
maar door andere betrokkenen wordt dit tegengesproken of genuanceerd. Zo vindt DJI dat er
teveel ‘aan knoppen is gedraaid’ om de business case sluitend te krijgen. De SIB moest en zou er
komen. Er was al te veel tijd geïnvesteerd. De organisaties waren al enthousiast voordat alles goed
uitgedacht en doorgerekend was. Volgens DJI was de doelgroep te zwaar voor deze interventie. Zij
heeft dit dan ook duidelijk gemaakt. Meer kon DJI niet doen met de rol die het in dit project (niet)
had, zo geeft de projectleider aan. De doelgroep kon echter niet krapper gemaakt worden, omdat
er dan te weinig deelnemers zouden zijn die konden worden geïncludeerd, waardoor de business
case onvoldoende rendement zou opleveren en er geen effectmeting mogelijk zou zijn. Bij de
uitwerking van de business case is sterk uitgegaan van de onderzoekbaarheid en naar de
mogelijkheden om verbetering te bewerkstellingen; er is minder gekeken naar waar in de praktijk
behoefte aan was.
De investeerders benoemden het doelredeneren ook, in mindere of meer letterlijke bewoording.
Om de doelen te kunnen behalen, moest een aantal aannames worden gedaan. De stuurgroep nam
aan dat de doelgroep ruim voldoende aanwezig was, dat er bij deze groep bij minimaal 10%
behoefte was aan de interventie, en dat er dus wel 150 deelnemers zouden kunnen instromen in
de gestelde tijd. Deze aannames hebben de investeerders vooraf niet kunnen toetsen en er kwam
‘geen helder antwoord op’. De problematiek was onvoldoende bekend, alsmede of er voldoende

33

geschikte kandidaten zouden zijn. Het doelredeneren is niet genoemd door de geïnterviewden waar
het gaat om het bepalen van het doel van 10% recidivevermindering. Uit de documenten blijkt
echter, zoals hiervoor vermeld, dat hier geen heldere onderbouwing voor was in de business case.
Een aantal stuurgroepleden stelt juist dat er helemaal geen sprake is geweest van doelredeneren,
omdat de SIB geen doel op zich is, maar een instrument. Het belangrijkste doel van deze SIB was
om te bekijken of de samenwerking tussen private en publieke partijen kan werken en of het loont
om prestatie-afspraken te maken. De keuze om de SIB te starten, werd volgens hen ondersteund
door alle partijen.
2.5

Overzicht van bevorderende en belemmerende factoren in de ontwikkelfase
(onderzoeksvraag 1c)

Op grond van de interviews en een vragenlijst afgenomen onder stuurgroepleden ontstaat
onderstaand overzicht van bevorderende en belemmerende factoren in de ontwikkelfase (tabellen
2 en 3), waarbij een indeling is gemaakt in weten-kunnen-willen. Deze indeling is een toegepaste
uitwerking van de sociaal-psychologische theorie van gepland gedrag van Fishbein & Ajzen. Zij
laten zien dat attitude, intentie, overtuigingen, normen, emotie en situationele factoren van
invloed zijn op gedrag (zie ook: Ajzen & Icek, 1991; Van der Pligt & Vliek, 2014). Deze indeling
maakt duidelijk in welke richting oplossingen voor eventuele knelpunten gezocht kunnen worden.
Als het immers gaat om niet ‘willen’ dan zou aan andere acties kunnen worden gedacht dan
wanneer het gaat om niet ‘kunnen’. Uit deze indeling blijkt dat bevorderende factoren (in de
ontwikkelfase) zich vooral voordoen in de categorieën willen en kunnen, zie tabel 2.
Tabel 2
Bevorderende factoren in de ontwikkelfase van de SIB.
Weten
-

Kunnen
• De transparante en
organische manier waarop
dit project is ontwikkeld.
• De degelijkheid van de
business case, het goede
contact met het WODC dat
veel cijfers leverde.
• Investeerders zijn
enthousiast over de
uitvoerder, doordat het een
consortium is zit er veel
expertise en kennis. DJI
vraagt zich af of er niet
meer gewerkt zou kunnen
worden met vrijwilligers en
een meer innovatieve
aanpak.

Willen
• Een prettige samenwerking,
positieve sfeer, goede
overlegstructuur, veel
vertrouwen in de stuurgroep:
er is voldoende geïnvesteerd
in goede relaties, ook met de
staatssecretaris en het
ministerie.
• Enthousiasme, bereidheid, wil
en gedrevenheid om mee te
doen in dit vernieuwende
project: ‘dit mogen we niet
laten lopen’. Society Impact
heeft hier volgens de
stuurgroep een belangrijke rol
in gehad.

34

Tabel 3
Knelpunten in de ontwikkelfase van de SIB.
Weten
• Er was te weinig bekend over de
doelgroep, deze bleek in de
praktijk veel meer problemen en
eerdere delicten te hebben dan
gedacht.
• Sommige problemen zijn beter
op lokaal niveau aan te pakken
dan vanuit een landelijk project.
• Er werd door de uitvoerder van
uitgegaan dat er meer praktische
zaken geregeld zouden zijn bij
vrijlating (huisvesting, bankpas,
ID).
• Aannamen over de omvang en
kenmerken van de doelgroep en
behoefte aan arbeidsbemiddeling
zijn niet vooraf getoetst.
• De vraag is of de banen wel
duurzame banen zijn.
• Er is geen pre-pilot gedraaid.
Een klein aantal stuurgroepleden
geeft aan dat beginnen met een
kleinere groep wellicht zinvol
was geweest.
• De invloed van selectiecriteria op
de resultaten lijkt onvoldoende
bekend te zijn geweest.

Kunnen
Willen
• Er was te weinig projectmanagement,
• De wens om een SIB uit te
waardoor sommige zaken onnodig
voeren, was zo groot dat
lang op zich hebben laten wachten.
het gevoel ontstond dat de
Het hele proces had sneller/efficiënter
SIB er sowieso moest
gekund.
komen.
• Doordat de start van het project
• Er was een kloof tussen het
vertraagde, is de voorlichting aan PI’s
enthousiasme in de
achteraf gezien te vroeg geweest.
stuurgroep en het
• De voorbereidingen waren complex.
enthousiasme in het veld.
• Te gedetailleerde afspraken: volgens
sommigen was de SIB een beetje
een ‘Amerikaans contract’.
• Er is veel tijd gaan zitten in zaken als de
Europese aanbesteding.

2.6

Wat zijn zinvolle criteria voor de beoordeling van de bruikbaarheid van deze SIB en

voor

andere

SIBs

in

het

justitieveld?

In

hoeverre

voldoet

deze

SIB

aan

de

beoordelingscriteria? (onderzoeksvraag 1d)
Binnen de stuurgroep is consensus dat het de moeite waard is geweest om deze SIB te proberen,
ongeacht of het doel bereikt wordt. Het grootste voordeel vindt men twee jaar na de start van het
project dat overheid en private partijen zijn gaan samenwerken en dat dit haalbaar en naar ieders
tevredenheid bleek te kunnen. Dit is opvallend, omdat juist het financiële doel nu minder
belangrijk wordt gevonden, terwijl dat juist het oogpunt van een SIB is. Wellicht speelt hier dat
men in deze fase juist het leren en experimenteren met de SIB-vorm belangrijk vindt. Op termijn
zal voorhet opschalen van projecten juist het financiële aspect en het afrekenen daarop door
haalbare doelen een grotere rol moeten spelen.
De druk die gelegd is door het maken van afspraken over resultaten heeft niet geleid tot betere
resultaten wat betreft instroom van deelnemers. Of de resultaten op gebied van werk en inkomen
behaald worden, en dus of er financieel rendement is, moet nog blijken. Ook als dat niet het geval
zou zijn, zien de stuurgroepleden meerwaarde van de SIB in de nieuwe samenwerking en het
ervaren

of

deze

innovatieve

manier

van

samenwerken

mogelijk

was.

Ook

de

arbeidstoeleidingsinterventie was een methode die eerder niet bestond. Er zijn weliswaar andere
voorzieningen, maar deze intensieve methode voegt daar iets aan toe.
Dat tijdens het project bleek dat er meer problemen zijn op het moment dat gedetineerden de PI
verlaten dan gedacht, heeft veel inzicht gegeven, met name voor DJI. Achteraf gezien waren de
doelen wellicht te hoog gegrepen (wat betreft aantal deelnemers en resultaten op het gebied van
werk en recidive), maar de stuurgroepleden vinden het wel belangrijk dat SIBs ambitieus zijn.

35

Juist die ambitie en resultaatgerichtheid kan leiden tot een innovatieve sfeer. Ook als de financiële
doelen niet behaald zijn, kan er wel degelijk sprake zijn van nuttige inzichten. De stuurgroepleden
geven aan dat zij veel in het werk hebben gesteld om voldoende kennis over de doelgroep te
verzamelen en met een aantal externe deskundigen hebben gesproken. Er was niet veel over deze
doelgroep bekend, ondanks dat de stuurgroep hier naarstig naar heeft gezocht. Toch zijn er
publicaties die vooraf al duidelijk hadden kunnen maken dat de doelgroep veel problematiek heeft,
dat nazorg lang niet altijd is geregeld bij het verlaten van detentie en dat arbeidstoeleiding van ex5

gedetineerden doorgaans tot weinig minder recidive leidt . Dit roept de vraag op of vanuit de
stuurgroep wel breed genoeg is gezocht naar kennis of dat de zoektocht vooral gericht was op de
resultaten (% werk/uitkering/recidive van ex-gedetineerden) en minder naar de problematiek en
nazorg van ex-gedetineerden. De rol van de reclassering is wat onduidelijk. Vooraf was de
stuurgroep niet zo enthousiast over de reclassering, omdat die ook een controlerende taak heeft
en bovendien gaf de reclassering veel bezwaren aan. Achteraf geeft de stuurgroep aan dat het
goed zou zijn geweest als de reclassering betrokken was in het consortium.
2.7

Criteria voor de beoordeling van (toekomstige) SIBs (onderzoeksvraag 1d)

Om ook toekomstige SIBs (vooraf of achteraf) te kunnen beoordelen, is op basis van internationale
onderzoeksliteratuur (o.a. Lunes, Frissen, Vermeer & Revenboer, 2013; Scholten, 2010; Disley et
al., 2016) en de bevindingen van dit onderzoek een checklist ontwikkeld. Deze wordt in het
concluderende hoofdstuk gebruikt om een overall inschatting te geven van de mate waarin deze
SIB een succes is geweest. Voor we dat doen, beschrijven we echter nog de overdraagbaarheid en
de uitvoering van de arbeidstoeleidingsinterventie.
2.8

In

hoeverre

zouden

de

rollen

van

de

verschillende

betrokken

partijen

overdraagbaar zijn naar andere partijen, bijvoorbeeld gemeenten? Waar moet dan
op gelet worden? (onderzoekvraag 1e)
Volgens

de

stuurgroepleden,

uitvoerende

organisatie

en

gemeenten

zou

de

arbeidstoeleidingsinterventie overgenomen kunnen worden door gemeenten, als aanvulling op hun
bestaande aanbod. De financiering zou ook in SIB-vorm gegoten kunnen worden wanneer het
projecten met voldoende schaalgrootte zijn, zo geven de financiers aan. Er worden gesprekken
gevoerd tussen individuele stuurgroepleden, de uitvoerder en gemeenten. Op het moment van
schrijven van dit rapport heeft dit nog niet tot concrete resultaten geleid. Er wordt na afronding
van het project bekeken of de SIB doorgang kan vinden, maar er wordt niet gekeken of staande
organisaties de werkwijze kunnen overnemen. Vanuit de stuurgroep wordt aangegeven dat een
dergelijke SIB beter op gemeentelijk niveau dan op landelijk niveau gedaan kan worden. Ook
vanuit gemeenten wordt aangegeven dat de gemeente bij een vervolg de regie zou willen hebben;
juist om alle instanties met elkaar te verbinden, overlap te voorkomen en de beschikbare kennis
over te dragen. Het gaat er vooral om dat organisaties bereid zijn om het project voor de
doelgroep te financieren. Als er geen wil is om in de doelgroep te investeren, wordt het lastig om
een SIB te starten. Anderzijds is externe financiering wellicht niet altijd nodig. Sommige
gemeenten hebben misschien geen extra investeerder nodig. Een SIB heeft ook het voordeel dat
de resultaten worden vergeleken met een controlegroep. Als dat toch al gedaan wordt dan is die
extra druk ook minder nodig. De SIBs zijn vooral bedoeld om innovatie op systeemniveau te
5

Zie bijvoorbeeld: Van Duijvenbooden, 2015, 2016; Van Netburg, 1996; Beerthuizen, 2015; Visher, 2005,
2006; Van Erp, 2011; Prang, Van Wingerden & Timmer, 2010; Nieuwbeerta, 2014; NJI, 2012; Rekenkamer
Amsterdam, 2013; Van Halderen, De Croes & Vogelvang, 2015); RSJ, 2009 (en 2017); Schuring, Van Reeuwijk
& Burdorf, 2016; Van der Aa & Van Berkel, 2014; Sapouna, Bisset, Conlong & Matthews, 2015.

36

bereiken en nieuwe methoden te bedenken. Daarbij zijn vooral lef en leiderschap nodig, zo wordt
vanuit de stuurgroep aangegeven. “Het kan eigenlijk niet, maar we gaan het doen”, wordt als een
goede illustratie genoemd van de sfeer die nodig is.
Externe deskundigen geven aan dat een belangrijk aspect bij SIBs de duurzaamheid van de
resultaten is: het gaat niet alleen om het werken tijdens het project, maar ook na afloop van het
project. Binnen de interventie is hiermee al rekening gehouden doordat het laatste half jaar
feitelijk al nazorg is: deelnemers worden dan minder intensief begeleid. De stuurgroep heeft
gekozen voor een project van 2 jaar met de veronderstelling dat de kans dan bestaat dat als
mensen al zo’n 2 jaar aan het werk zijn, men dan wel blijft werken. Een langere projectduur had
ook meer geld gekost en men vond de gekozen vorm goed gebalanceerd. Het ministerie van
Justitie en Veiligheid achtte een langere duur voor een pilot niet wenselijk.
De SIB moet niet als een wondermiddel gezien worden maar als een financieel instrument, zo
geeft de stuurgroep aan. Ook is gesproken over overerfbaarheid van armoede en was de
veronderstelling dat arbeidstoeleiding van gedetineerden ook kan bijdragen aan minder crimineel
gedrag van hun kinderen.
2.9

Samenvatting

In dit hoofdstuk is beschreven welke partijen zijn betrokken bij de SIB Werk na Detentie en hoe de
SIB tot stand is gekomen. De betrokken partijen zijn het erover eens dat de SIB, ongeacht de
resultaten, een succes is in de zin dat veel is geleerd over het opzetten van een landelijke SIB en
dat is gebleken dat deze nieuwe financieringsconstructie haalbaar is en meerwaarde heeft. Hoewel
men verwacht dat de SIB ook door gemeenten zou kunnen worden uitgevoerd of voortgezet, zijn
er nog geen concrete ontwikkelingen op dat gebied.
Bevorderende factoren waren vooral gelegen in de factoren ‘willen’: de betrokkenen waren
enthousiast en ambitieus; en ‘kunnen’: er werden heldere afspraken gemaakt en men had
vertrouwen in elkaars kunnen. De belemmerende factoren lagen vooral in de factor ‘weten’: omdat
het de eerste keer was dat een landelijke SIb werd opgezet, was nog niet alles bekend over zaken
als btw en aanbestedingsprocedures. Daarnaast was de problematiek van deelnemers onvoldoende
bekend en was er geen offrant die precies de benodigde kennis en expertise had. Signalen over de
problematiek en geringe resultaten van arbeidstoeleidingsprogramma’s voor delinquenten hebben
weinig aandacht gekregen. Een aantal stuurgroepleden spreekt hierbij van doelredenen, maar niet
iedereen is het daar over eens. Het feit dat de problematiek zwaarder bleek dan ingeschat, heeft
geleid tot het feit dat het programma niet kon worden uitgevoerd zoals beschreven in de
programmahandleiding

(doordat

veel

tijd

besteed

moest

worden

aan

het

regelen

van

randvoorwaarden en doordat voor een deel van de deelnemers werk geen haalbaar doel bleek te
zijn, zoals we in de volgende hoofdstukken zullen zien). Dit kan een risico zijn voor het behalen
van de beoogde resultaten.

37

3.

De arbeidstoeleidingsinterventie in theorie en praktijk

3.1

Hoe ziet de arbeidstoeleidingsinterventie er uit? (onderzoekvraag 2a)

De belangrijkste kenmerken van de arbeidstoeleidingsinterventie worden hieronder beschreven.
De arbeidstoeleidingsinterventie in vogelvlucht
Het doel van de arbeidstoeleidingsinterventie is dat deelnemers voldoende vaardigheden
leren en voldoende ondersteuning opbouwen vanuit het eigen sociale netwerk om werk te
vinden en te behouden en/of een opleiding af te maken.
De doelgroep voor het basisprogramma bestaat uit ex-gedetineerde mannen en vrouwen
van 18 jaar en ouder, met een detentieduur tussen de 3 en 12 maanden, met
vaardigheidstekorten op het gebied van werk en opleiding. De doelgroep voor het
plustraject loopt daarnaast risico op de basisvoorwaarden wonen, sociaal netwerk en/of
vrije tijd. Deelname is vrijwillig.
De selectie van deelnemers wordt gedaan in verschillende stappen, door medewerkers van
DJI en Work-Wise Direct. Geinteresseerde gedetineerden vullen een vragenlijst in, de
“Dariuz

Wegwijzer”,

waarin

gevraagd

wordt

naar

verschillende

basisvoorwaarden.

Medewerkers van Work-Wise Direct proberen dat ook in te schatten en vullen de vragenlijst
aan. Er worden, zo geeft de handleiding aan, alleen gedetineerden geselecteerd met een
matig of hoog recidiverisico en met risico’s op de relevante basisvoorwaarden.
De begeleiding wordt uitgevoerd door trajectbegeleiders, die de deelnemer helpen om
steeds zelfstandiger te functioneren. De begeleiding is intensief, wat betekent dat er veel
contact is en bij veel verschillende basisvoorwaarden wordt geholpen.
Aantal deelnemers en uitvallers
De eerste trajecten zijn gestart op 3 juni 2016. De instroomperiode eindigde op 31 juli
2017. In totaal zijn er in de pilotperiode 119 deelnemers gestart. Twee jaar na de start van
het project (met nog een jaar te gaan) is 39% van de trajecten afgerond, 28% is nog bezig
en 33% is voortijdig uitgevallen (zie tabel 1 in Bijlage 3).
Hieronder wordt de inhoud van de arbeidstoeleidingsinterventie beschreven. We beginnen steeds
met de wijze waarop de interventie volgens de handleiding (Stichting 180, 2016) moet worden
uitgevoerd. Wanneer dat in de praktijk op een andere manier verloopt, wordt dat aangegeven.
Conclusies worden in het laatste hoofdstuk getrokken.
3.2

Inhoud van de interventie op papier

De arbeidstoeleidingsinterventie is een bewerking van een interventie voor arbeidstoeleiding van
jeugdige delinquenten; “Buitenprogramma Work-Wise”. Deze is ontwikkeld door Stichting 180 en
erkend door de Erkenningscommissie Justitiële Gedragsinterventies. Dit betekent dat deze
commissie heeft beoordeeld dat het (oorspronkelijke) programma werd gebaseerd op kennis uit

38

wetenschappelijk onderzoek en dat mocht worden verwacht dat het programma de beoogde doelen
kan bereiken voor jeugdige delinquenten.
De interventie is vervolgens in opdracht van de Stichting 180 aangepast voor volwassen
delinquenten. De versie voor volwassenen is niet voorgelegd aan een erkenningscommissie, dus er
is geen onafhankelijk oordeel over de mogelijke werkzaamheid van deze interventie voor
volwassen ex-gedetineerden. De uitvoerende organisatie geeft aan dat het programma grotendeels
gehandhaafd kon worden, omdat bij het zoeken naar werk vergelijkbare aspecten zouden spelen
voor jongeren en voor volwassenen. De externe deskundigen (zie bijlage 2) wijzen echter op het
risico dat werkgevers eerder jongeren een kans zullen geven dan ouderen; vooral als het gaat om
ouderen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt.
3.3

Het verandermodel

De onderliggende aanname van de interventie is, zo blijkt uit de programmahandleiding: meer
vaardigheden en sociale ondersteuning op de levensgebieden (werk/opleiding, wonen, sociaal
netwerk, vrijetijdsbesteding) en het hebben van werk of een opleiding, zal de kans op recidive en
het aantal uitkeringen verlagen. In de handleiding worden de volgende uitgangspunten van het
verandermodel genoemd.
1. Doel: de deelnemer beter toe te rusten op het kunnen vinden en behouden van werk en/of
het kunnen voortzetten en afmaken van een opleiding.
2. Hiertoe is nodig dat aspecten in de persoon en zijn sociale omgeving veranderen, namelijk:
dat de deelnemer gemotiveerd wordt, vaardigheden ontwikkelt en dat belemmeringen in
werk/opleiding/woonomgeving/leefomgeving worden aangepakt.
3. Daarnaast moet de deelnemer uiteindelijk problemen in de eigen sociale omgeving zelf kunnen
aanpakken en oplossen.
4. De multimodale aanpak wordt als kern gezien omdat risicofactoren van werk en opleiding
zelden op zichzelf staan maar samenhangen met andere risicofactoren, zoals sociale, cognitieve
en praktische vaardigheidstekorten. De aanpak is dan ook gericht op 1) werk/opleiding, 2)
wonen, 3) sociaal netwerk en vrije tijd. Problemen bij wonen en sociaal netwerk/vrije tijd
moeten ook en soms eerst opgelost worden als zij belemmerend werken voor werk of opleiding.
3.4 In hoeverre worden relevante gegevens bijgehouden? (onderzoeksvraag 2b)
De volgende gegevens worden geregistreerd door begeleiders van Work-Wise Direct. Zoals
vermeld in de inleiding zijn de registraties niet volledig en moeten deze gegevens dan ook
voorzichtig geïnterpreteerd worden:
1.

Contactgegevens van deelnemers.

2.

Kenmerken van deelnemers met betrekking tot a) afstand tot de arbeidsmarkt, b)
zelfredzaamheid, c) woonsituatie, d) sociale situatie blijkend uit de Dariuz.

3.

Werkgerelateerde informatie.

4.

Financiële informatie (uitkering, schulden).

5.

Trajectplan.

6.

Uitgevoerde interventies.

7.

Werksituatie, eventuele werkgever/uitzendburo, aantal uren per week.

8.

Aantal begeleidingscontactmomenten en –duur.

39

9.

Evaluaties, voortgang (na elke fase een evaluatie aan de gemeente, dus 4 in totaal met in de
laatste een advies over werkpotentie en recidivegevoeligheid).

10. Uitval (redenen).
Recidive tijdens deelname werd in eerste instantie ook geregistreerd, maar omdat de begeleiders
niet over alle feitelijke gegevens beschikken, is dit later stopgezet. Dit wordt later gemeten in de
effectevaluatie.
3.5

Het programma

In de handleiding wordt aangegeven dat de interventie bestaat uit twee varianten:
1. Het basistraject, dat gericht is op het vinden van werk en/of het afmaken van een opleiding.
2. Het plustraject, waarbij een aanvullend doel is dat de deelnemer voldoende vaardigheden leert
om zelfstandig te wonen, om een eigen sociaal netwerk op te bouwen en te onderhouden en/of
de vrije tijd zinvol te besteden.
Uit Tabel 1 in Bijlage 3 blijkt dat 71% van de deelnemers in het basisprogramma is geplaatst en
26% in het plusprogramma.
In de praktijk bleek, zo geven geïnterviewde begeleiders aan, dat het niet meteen duidelijk was
wat de precieze criteria waren om deelnemers in het basis-, dan wel het plusprogramma te
plaatsen. Het onderscheid basis-plus zou vooral gemaakt moeten worden op basis van persoonlijke
vaardigheden, niet op basis van praktische regelzaken. Iemand die bijvoorbeeld een huis heeft,
kan in het basisprogramma komen, maar het is mogelijk dat hij wel veel begeleidingstijd kost
omdat hij allerlei vaardigheden mist. Soms kan dat toch reden zijn om de persoon in het
plusprogramma te plaatsen. De afweging was niet altijd duidelijk bij begeleiders. In interviews
geven begeleiders aan dat in basisprojecten al veel problematiek speelt, maar dat bij plustrajecten
nog veel meer speelt; en dat gaandeweg steeds meer problemen verschijnen dan bij de start werd
gedacht. Vaak gaat het om huisvesting, psychologische ondersteuning en ‘zorgen dat deelnemers
uit de problemen blijven’. Ook is de begeleiding intensiever, begeleiders zoeken vaker contact en
contact houden kost meer moeite, zo geven zij aan.
3.6

Hoe lang duurt de interventie? (onderzoeksvraag 2c)

De duur van de trajecten is, zo geeft de handleiding aan, als volgt:
1. Het basistraject duurt in totaal 26-32 weken plus 39 weken follow-up.
2. Het plustraject duurt 39-45 weken plus 39 weken follow-up.
3.7

De fasering

Het programma bestaat uit vier fasen (slagen genoemd):
1. slag 1: diagnose, planvorming;
2. slag 2: start werkplek, stageplek of opleiding;
3. slag 3: verdere uitvoering van het trajectplan, bestendiging en vergroting vaardigheden en
sociale ondersteuning;
4. slag 4: follow-up.

40

Tabel 4
Indeling van de begeleiding in aantal weken, contactmomenten en werkuren. Bron:
programmahandleiding en document “Duur en intensiteit begeleiding” van Work-Wise Direct.
Slag
Totaal aantal
Aantal
Totaal aantal
Totaal
weken
contactmomenten contacturen
aantal
per week
werkuren
van
begeleider
Basisprogramma
1
6-12
12-36
1,5
22
2
12
12-24
2
29
3
8
4-8
2
13
4
39
3
0,15
8
Plusprogramma
1
6-12
12-36
1,5
26
2
12
24-48
4
55
3
21
21-31
2
48
4
39
3
5
7
In de praktijk blijkt de afbakening van slagen niet altijd gevolgd te kunnen worden. Dit is vooral
doordat

de

deelnemers,

meer

dan

verwacht,

problemen

hebben

met

verschillende

basisvoorwaarden. Dat heeft tot gevolg gehad dat vaak eerst praktische zaken geregeld moesten
worden (het regelen van een identiteitsbewijs, bankrekening, uitkering, onderdak) voordat aan het
zoeken van werk begonnen kon worden. Begeleiders geven aan dat er eigenlijk een slag tussen
slag 1 en slag 2 zou moeten komen, namelijk een slag die gericht is op het regelen van praktische
zaken en randvoorwaarden voor het zoeken van werk. De slag erna kan dan gestart worden met
het motiveren en met het zoeken van werk. Geïnterviewde gedetineerden geven ook aan dat
basisrust nodig is voordat werk gezocht kan worden: “Ik wil wel gaan werken, maar als ik niet
weet waar ik moet douchen..?”. Slag 2 en 3 zijn op papier gescheiden, maar lopen in de praktijk in
elkaar over.
Tijdens de uitvoering is gebleken dat de urenverdeling binnen de verschillende fasen anders was
dan verwacht. Dit is inmiddels aangepast. De totale duur van de slagen is gehandhaafd. In tabel 4
hierboven staan de uren en contactmomenten vermeld zoals vooraf beoogd. Er zijn veel
contactmomenten, maar een deel daarvan is kort (een telefoontje, appje) zodat de totale beoogde
begeleidingsuur maximaal 2 uur per week is. Het werkelijke aantal contactmomenten en de
werkelijke duur van de fasen kan op grond van de dossiers (de tijdschrijfkaart) niet berekend
worden, omdat dit door een aantal begeleiders niet voldoende betrouwbaar is geregistreerd. De
projectleider geeft aan dat de duur van de fasen zoveel mogelijk is aangehouden. Wel is men
flexibel geweest in de inhoud: in fase 2 zou naar werk moeten worden toegeleid, maar als dat nog
niet kan, is dat uitgesteld naar fase 3 of 4.
3.8

Wat is care-as-usual? (onderzoeksvraag 2d)

Ex-gedetineerden die niet meedoen aan het project kunnen zich wenden tot de gemeente waarin
zij gaan wonen na vrijlating. De gemeenten ondersteunen ex-gedetineerden om problemen bij vijf
basisvoorwaarden (identiteitspapieren, onderdak, inkomen/werk, schulden en zorg) te regelen,
voor zover dat nodig is. De wijze waarop dat gebeurt, verschilt tussen gemeenten. Zo gaan
sommige gemeenten, maar niet alle, naar de gevangenissen toe om gedetineerden al tijdens
detentie te informeren over de mogelijkheden en procedures.

41

Gemeenten bieden uiteenlopende projecten aan waar (een deel van de) ex-gedetineerden gebruik
van

kan

maken,

zoals

speciale

begeleiding,

afspraken

met

woningbouwcorporaties,

re-

integratieprojecten, bijzondere bijstand, schuldhulpverlening, outreachende zorg (hulpverleners die
bij mensen thuis komen en actief hulp aanbieden). Doorgaans maakt, zo geven de geinterviewde
medewerkers van gemeenten aan, de gemeente een individueel plan en wordt de voortgang
gemonitord. De deelnemer wordt geacht de doelen zelf te kunnen bereiken en wordt, anders dan
bij Work-Wise Direct, daarbij niet (intensief) begeleid maar vooral geinformeerd over de
mogelijkheden, die zij vervolgens zelf ter hand moeten nemen.
Een

deel

van

de

ex-gedetineerden

heeft

na

vrijlating

verplicht

reclasseringscontact.

De

reclasseringswerker maakt een risicotaxatie en stelt samen met de ex-delinquent doelen op. De
reclasseringswerkers begeleiden ook bij het zoeken naar huisvesting, werk of schuldhulpverlening.
Deze doelen kunnen overlappen met de doelen van Work-Wise Direct. De begeleiding van de
reclasseringswerkers is echter veel minder intensief, maar wel verplicht.
3.9

Hoe verloopt de uitvoering in de praktijk? (onderzoeksvraag 2e)

Om na te gaan of het programma wordt uitgevoerd zoals beschreven in de handleiding is nagegaan
in hoeverre de beschreven onderdelen zijn uitgevoerd. Het betreft verplichte onderdelen en
facultatieve onderdelen. Daartoe is een steekproef van 34 dossiers door de onderzoekers
geanalyseerd en zijn alle begeleiders over deze onderwerpen geïnterviewd. Daaruit bleek dat
begeleiders naar eigen zeggen meer onderdelen hebben gedaan dan zij hebben geregistreerd.
Daarbij hebben begeleiders zich vooral op praktische zaken en motivering gericht, omdat op dit
gebied veel meer problemen bleken dan vooraf verwacht.

6

Hieronder behandelen we eerst de

dossieranalyse en dan de interviews.
Van de verplichte onderdelen (leerdoelen, actieplan, trajectplan) blijkt dat uitvoering van deze
onderdelen bij 82% tot 91% van de deelnemers is geregistreerd (zie tabel 2 in Bijlage 3). De
facultatieve onderdelen, die worden ingezet afhankelijk van de individuele problematiek, zijn de
volgende:
•

basisinterventies,

•

praktische interventies,

•

cognitieve interventies,

•

gedragsinterventies en

•

relationele interventies.

Uit dossieranalyse blijkt dat van de facultatieve interventies vooral de basisinterventies zijn
geregistreerd, waarvan onderdeel uitmaken: motiverende gespreksvoering (82%), inzichtgevende
gesprekken (38%) en het betrekken van het netwerk (47%). Voor 67% van de deelnemers wordt
op enigerlei wijze een analyse van de vrienden en kennissen besproken met de cliënt en bij 6%
wordt een sociogram gemaakt (een overzicht van sociale relaties van de deelnemer) (tabellen 2
t/m 4 in Bijlage 3). Ook praktische interventies worden veel gerapporteerd in de dossiers. Vooral
6
Uit diverse publicaties komt naar voren komt dat het ex-gedetineerden na detentie vaak ontbreekt aan
praktische zaken (zie bv. Duijvenbooden, 2015; RSJ, 2009). Juist daarom zijn PI’s en gemeenten gaan
samenwerken om dit toch te organiseren. Dat betekent echter niet dat alles al is geregeld op het moment van
vrijlating. De programmahandleiding kan in die zin te optimistisch genoemd worden. We komen hier in de
conclusies op terug.

42

interventies gericht op opleiding of werk (76%), gevolgd door geldzaken (68%), huisvesting
(56%), curricula vitae maken (53%) en daarna op een sociaal netwerk en vrije tijd (26%).
Cognitieve interventies bestaan uit a) het leren van vaardigheden gericht op zelfcontrole, b)
denkfouten ter discussie stellen, en c) reflecteren. Over deze interventies wordt veel minder
gerapporteerd in de dossiers dan over praktische interventies. Het meest voorkomende onderdeel
is reflecteren (32%). Wel wordt meer gerapporteerd over het laten toenemen van gewenst gedrag
(47%). De overige gedragsinterventies (ongewenst gedrag laten afnemen, nieuw gedrag aanleren)
worden minder gerapporteerd (resp. 26% en 12%). Relationele interventies worden relatief weinig
geregistreerd (9-15%).
Uit de interviews met begeleiders bleek (tabel 3 in Bijlage 3) dat de vijf begeleiders in het eerste
jaar vooral werkten aan motivering en praktische interventies. In het tweede jaar blijken de drie
begeleiders die toen over waren ook aandacht te geven aan de overige interventies. Dit alles
suggereert dat begeleiders alle interventies wel in zekere mate inzetten, maar cognitieve en
gedragsmatige interventies duidelijk minder vaak registreren.
Volgens de programmahandleiding zouden de praktische zaken in de eerste twee weken van het
project gerealiseerd moeten worden. Dit bleek echter niet mogelijk. De uitvoerder ging ervan uit
dat de meeste praktische zaken door DJI zouden zijn geregeld. In de praktijk blijkt dat vaak niet
het geval te zijn.
In het tweede jaar van het project zijn de meeste deelnemers al een eind op weg en gaat het in
plaats van om een trajectplan te maken en randvoorwaarden op orde krijgen meer om lichtere
begeleiding van deelnemers die aan het werk zijn, of van intensievere begeleiding van deelnemers
die dreigen terug te vallen. Er is regelmatig overleg met andere instanties die ook begeleiden.
Sommige begeleiders zeggen in de loop van het project dat zij veel geleerd hebben over
procedures en samenwerking met andere instanties (bv. op het gebied van uitkeringen of
huisvesting).
3.10 Afsluiten van de trajecten
In de laatste fase van het project is de begeleiding minder intensief en doet de deelnemer steeds
meer zelfstandig.
Work-Wise Direct heeft gaandeweg besloten een aantal trajecten te verlengen: basistrajecten
waarbij bij de start bijzonder veel geregeld moest worden, konden omgezet worden tot plustraject
(drie maanden langer en meer contactmomenten) als verwacht wordt dat de deelnemer in de drie
extra maanden naar werk toegeleid kan worden. Daarnaast kon een traject van deelnemers die
tussentijds hebben vastgezeten (wat vaak het geval zou zijn voor ‘oude’ straffen die nog moeten
worden uitgezeten), verlengd worden met de ‘gezeten tijd’ (in een basisprogramma).
Begeleiders nemen deelnemers van elkaar over omdat naarmate de projectfase vordert, er steeds
meer deelnemers uitstromen waardoor minder begeleiders nodig zijn. Steeds meer begeleiders
keren dan ook terug naar hun oude werk. De overdracht verliep vaak goed, zo geven begeleiders
aan. Soms vond een ‘warme overdracht’ plaats, waarbij de deelnemer, oude begeleider en nieuwe
begeleider elkaar ontmoetten. Soms was dat niet nodig, bijvoorbeeld als de belangrijkste dingen al

43

geregeld waren en de begeleider meer als back-up fungeerde. Wel moesten zowel begeleiders als
deelnemers aan elkaar wennen. De projectleider geeft aan dat naarmate het aantal deelnemers
afloopt ook afvloeiing van begeleiders nodig is vanuit bedrijfsmatig oogpunt, maar dat dat risico’s
met zich meebrengt voor afbreuk van trajecten. Dit vooral omdat de begeleiding is gebaseerd op
een vertrouwensband tussen ex-gedetineerde en begeleider, die opnieuw moet worden opgebouwd
met een andere begeleider. Het kan zijn dat ex-gedetineerden afhaken als zij een nieuwe
begeleider krijgen.
Opvallend is dat 12 van de 20 geïnterviewde deelnemers meerdere begeleiders hebben gehad. Een
deelnemer kan meerdere begeleiders hebben doordat het een plusdeelnemer betreft, doordat de
Work-Wise medewerker tegen het eind van de projectperiode stopt of doordat de deelnemer ook
begeleid wordt door andere instanties (gemeenten, reclassering en HVO-Querido, een organisatie
die opvang, huisvesting, woonbegeleiding en dagbestedingsactiviteiten biedt aan mensen in een
kwetsbare situatie). Deze instanties houden zich met name bezig met hulpverlening, financiën en
huisvesting van de deelnemer. De deelnemers met verschillende begeleiders van Work-Wise Direct
vinden dat de overdracht beter kan worden voorbereid en dat begeleiders elkaar beter moeten
informeren over gemaakte afspraken.
Begeleiders geven ruim van te voren aan dat de begeleiding zal eindigen. Er volgt dan een officiële
eindevaluatie, waarin informatie wordt gegeven over de kenmerken, groei en arbeidsmarktpotentie
van de deelnemer, alsmede aandachtspunten voor de gemeente. De eindevaluatie wordt naar de
gemeente gestuurd, mits daar een contactpersoon bekend is; wat niet altijd het geval is. In
sommige gevallen wordt met contactpersonen van de gemeente gesproken. Zo is bv. in Rotterdam
maandelijks overleg over deelnemers. Werkgevers worden niet geïnformeerd over de afsluiting van
het traject, omdat zij doorgaans niet op de hoogte waren van het project. Na het project is geen
aparte nazorg voorzien; dat is feitelijk inbegrepen in de laatste fase van het project. In principe
houdt de begeleiding door Work-Wise op na de eindevaluatie en kan de gemeente als dat nodig is
begeleiding overnemen. De begeleiders gaven echter aan dat zij met sommige deelnemers contact
houden nadat het traject is afgesloten. De begeleiders bieden dan vaak nog een luisterend oor of
zorgen ervoor dat de deelnemer terecht komt bij de juiste instantie.
Bij de tussentijdse effectmeting van Panteia bleek dat niet alle doelen op het gebied van toeleiding
naar duurzaam werk gehaald waren. De stuurgroep heeft Work-Wise Direct verzocht maatregelen
te bedenken om de resultaten te verbeteren. Een optie waarover gedacht wordt, is het aanbieden
van begeleiding aan oud-deelnemers tot het einde van de projectperiode. Nagegaan wordt of de
kosten daarvor gefinancierd worden, aangezien er ook minder kosten zijn doordat er minder
deelnemers zijn dan verwacht.
3.11 Belemmerende en bevorderende factoren bij de uitvoering van de interventie
(onderzoeksvraag 2f)
Nagegaan is welke factoren de uitvoering van de interventie zoals beoogd bevorderden en welke
factoren belemmerend waren. De gevonden factoren zijn ingedeeld in de categorieen weten,
kunnen en willen. Bevorderende factoren zitten vooral in de categorie ‘willen’: de projectleider en
begeleiders van de uitvoerende organisatie hadden grote inzet en betrokkenheid. Daarnaast was
een

bevorderende

factor

‘kunnen’:

begeleiders

waren

niet

gebonden

aan

beperkende

organisatieregels of –grenzen, waardoor zij naar eigen inzicht hulp konden bieden bij alle

44

basisvoorwaarden en over gemeentelijke grenzen konden bewegen. Dit nam volgens de
projectleider belemmeringen weg waar andere organisaties vaak wel mee te maken hebben.
Belemmerende factoren zitten vooral in de categorieën ‘kunnen’ en ‘weten’. Door de onbekendheid
met de zwaarte van de doelgroep (deels door kennis en deels door het verruimen van
selectiecriteria, waar we in hoofdstuk 5 op ingaan) kon niet zo makkelijk gestart worden met
arbeidstoeleiding, maar moesten eerst diverse (soms lastig te realiseren) randvoorwaarden
geschapen worden.
3.12 Samenvatting
in dit hoofdstuk is de uitvoering van de arbeidstoeleidingsinterventie beschreven. De interventie is
beschreven in een handleiding. Het betreft een (niet-erkende) aanpassing van een interventie voor
jeugdigen. Hoewel de interventie is gericht op meerdere typen interventies, wordt in de praktijk
vooral aandacht gegeven aan het motiveren van deelnemers en aan het organiseren van
praktische zaken zoals het regelen van onderdak en schuldsanering. Dit omdat er op het gebied
van praktische zaken meer aan de hand bleek bij deelnemers dan de uitvoeringsorganisatie vooraf
had ingeschat. Interventies gericht op cognities en gedrag komen minder aan bod. Omdat deze
vaardigheden ook nodig zijn voor blijvende gedragsverandering betekent dit een risico voor het
behalen van de resultaten.

45

4

Randvoorwaarden voor uitvoering van de interventie

4.1

Wie voert de interventie uit? (onderzoeksvraag 3a)

De begeleiders hebben vrijwel allemaal een HBO-opleiding en hebben ruime coachingservaring,
met jongeren en/of volwassenen, meestal gericht op schoolverzuim, arbeidsre-integratie, of
mensen met een Wajong-uitkering die voor hun 18e of tijdens een studie een ziekte of handicap
hebben waardoor zij niet meer kunnen werken. In de handleiding wordt niet beschreven welke
eisen worden gesteld aan

begeleiders. Drie van de oorspronkelijk zeven medewerkers hebben

eerdere ervaring met het begeleiden van ex-gedetineerden. De projectleider is in dienst bij
Stichting 180; vijf begeleiders zijn in dienst van Restart en twee bij Exodus. Zij zijn uiteraard niet
ervaren met de specifieke methodiek van Work-Wise Direct (die niet eerder bij volwassenen is
uitgevoerd) en zijn daarin vooraf getraind. Een van de begeleiders is na korte tijd gestopt doordat
het aantal deelnemers lager was dan verwacht.
Het ingezette aantal fte’s volstaat volgens de projectleider. Ook door begeleiders is geen
overbelasting aangegeven. Naarmate meer deelnemers zijn uitgestroomd, zijn minder begeleiders
ingezet. De uren zijn afgebouwd, zodat er zo min mogelijk deelnemers moesten worden
overgedragen aan andere begeleiders. Begeleiders konden meestal weer meer ingezet worden
vanuit hun oude (of tweede) functie.
Door begeleiders wordt aangegeven dat vooral de administratie belemmerend is (trajectplan
maken, registreren van voortgang, administratieve zaken). Ondersteuning door een secretaresse
zou dit kunnen verminderen. Ook blijkt uit de interviews dat het werk emotioneel belastend is. De
begeleiders hebben veel verantwoordelijkheidsgevoel en kunnen op alle momenten van de dag
vragen krijgen van deelnemers, waardoor het belangrijk is dat zij ook hun grenzen bewaken. Ook
geven sommigen aan dat de doelgroep zo zwaar is dat het niet echt lukt om gedrag te veranderen.
Een klein succesje wordt dan als heel belonend ervaren.
4.2

Waar wordt de interventie uitgevoerd? (onderzoeksvraag 3b)

De uitvoering van het project is voornamelijk in de Randstad. De uitvoerende organisatie kan in
theorie landelijk werken, maar omdat de meeste deelnemers en begeleiders uit de Randstad
komen en om reistijd en -kosten te beperken, is gekozen voor een concentratie van het werk in het
westen van het land.
Er zijn geen kantoren van Work-Wise Direct. Wel kan gebruik gemaakt worden van kantoren van
Restart, in de gemeenten waar Restart kantoren heeft. Veel van deze kantoren zijn echter recent
gesloten, waardoor begeleiders vaak afspreken op openbare gelegenheden en bij de deelnemers
thuis. Daarnaast onderhouden begeleiders veel contact per telefoon (bellen, sms, WhatsApp) en email. Sommige begeleiders geven aan dat het lastig is dat er geen ruimtes zijn om af te spreken
met deelnemers en dat dat een risico betekent voor de veiligheid van medewerkers.

46

De volgende PI’s waren betrokken:
Tabel 5
Overzicht van betrokken Penitentiaire Inrichtingen
Almere
Lelystad
Alphen
Nieuwegein
Arnhem
Nieuwersluis (vrouwen)
Dordrecht
Rotterdam (PI Hoogvliet en PI De Schie)
Krimpen aan den IJssel
Schiphol
Heerhugowaard
Zoetermeer
Hoorn
PI Dordrecht, Lelystad, Nieuwegein en Nieuwersluis zijn vanaf de start betrokken. Schiphol en
Zoetermeer zijn na enige tijd gestopt (Zoetermeer vanwege sluiting van de PI). Almere,
Heerhugowaard en Hoorn zijn later gevraagd om mee te doen, toen de instroom van deelnemers
lager bleek dan verwacht.
De deelnemers waren afkomstig uit 43 gemeenten. De meeste gemeenten hadden slechts 1 of
enkele deelnemers. De grootste deelname was in Rotterdam (16), Amsterdam (12), Den Haag (11)
en Utrecht (8).
4.3

Hoe vindt kwaliteitsbewaking plaats? (onderzoeksvraag 3c)

In de programmahandleiding wordt niet beschreven op welke wijze kwaliteitsbewaking plaatsvindt.
Uit interviews met de projectleider en medewerkers blijken hiervoor de volgende methoden
gebruikt te worden:
1. Kernpunten worden besproken met een interventiecoach: a) risicotaxatie, 2) plaatsing in het
basis- of plusprogramma, 3) het opstellen van het trajectplan en 4) evaluaties.
2. De uitvoering van het werk wordt besproken in intercollegiaal overleg, in intervisie of met de
projectleider.
3. De leiding van de organisaties in het consortium Stichting 180, Exodus en Restart kwam 4-6
keer per jaar bijeen om voortgang en knelpunten te bespreken.
4. De stuurgroep van de SIB kwam 2-3 maal per jaar bijeen, waarbij ook de directeur van
Stichting 180 aanwezig was.
4.4

Hoe

verloopt

de

samenwerking

arbeidstoeleidingsinterventie

en

tussen
hoe

betrokken

waarderen

organisaties
zij

de

bij

de

interventie?

(onderzoeksvraag 3d)
4.4.1 Algemeen
Vrijwel alle respondenten zijn positief over het project. Medewerkers van PI’s geven aan positief te
zijn over het project omdat er intensieve hulp wordt geboden, en flexibele hulp. Dat laatste wordt
gezien als een groot verschil met hulp volgens meer vaststaande regels, waar bijvoorbeeld
gemeenten zich aan moeten houden. Aangegeven wordt dat de doelgroep juist door de
problematiek niet altijd in staat is om zich aan de regels te houden, terwijl zij met wat meer ruimte
en begeleiding wel verder kan komen. Medewerkers van PI’s geven aan dat een groot deel van de
doelgroep een verstandelijke beperking heeft en dat een deel niet kan lezen of schrijven. Deze
groep is minder zelfredzaam dan door veel instanties verwacht wordt.

47

Ook een gedetineerde geeft aan dat de begeleiding wel flexibel zou moeten zijn, bijvoorbeeld door
afspraken buiten werktijden te maken. Ook geeft een gedetineerde aan dat veel ex-gedetineerden
zich snel gecontroleerd voelen. Hij adviseert om uit te leggen wat de controle inhoudt en
bijvoorbeeld ook om de ex-gedetineerde niet meteen als een verslaafde te zien als de begeleider
bij hem of haar thuis een wietlucht ruikt.
4.4.2 Samenwerking DJI-PI’s-Work-Wise Direct
De medewerkers van DJI en Work–Wise Direct zijn over het algemeen tevreden over de onderlinge
samenwerking in de arbeidstoeleidingsinterventie. De projectleiding van DJI is positief over het
project en over de uitvoering. De projectleiding van DJI had, net als de projectleiding van WorkWise Direct, wel meer inspanning verwacht van de werving door de PI’s. De geïnterviewde
medewerkers van PI’s zijn enthousiast over het project, maar geven aan dat hun collega’s op de
werkvloer niet altijd voldoende tijd en noodzaak ervaren om gedetineerden te werven. Zij zijn
positief over de samenwerking met het hoofdkantoor en de projectleiding van Work-Wise Direct.
Zeer positieve geluiden hoorden we van hen over de begeleiders van Work-Wise Direct. De
coördinatoren van de PI’s zijn onder de indruk van hun kennis, vaardigheden bij het diagnostiseren
en motiveren van gedetineerden en hun contacten met reclassering en werkgevers.
4.4.3 Gemeenten
De samenwerking met gemeenten is niet altijd eenvoudig. PI’s hebben moeite met het vinden en
benaderen van contactpersonen bij gemeenten; ook doordat zij te maken hebben met veel
verschillende gemeenten en zeker bij kleine gemeenten niet overal een coördinator nazorg exgedetineerden vindbaar is. Als die wordt gevonden en uitleg is gegeven, worden gemeenten echter
al gauw enthousiast.
De gemeenten zouden anders ook begeleiding geven bij het zoeken naar werk, maar veel minder
intensief. Hoewel men samen met de PI’s wel degelijk nazorg aanbiedt aan ex-gedetineerden (op
vrijwillige basis) lukt het niet altijd om die voorzieningen al direct na detentie gereed te hebben.
Een ander pluspunt is dat het project direct na detentie startte, terwijl veel andere organisaties een
wachtlijst hebben en de kans op terugval dan groot is.
De gesproken gemeenten (Amsterdam, Rotterdam en Utrecht) zijn positief over het project, vooral
doordat al in detentie gestart wordt met het kijken naar hulpvragen en mogelijkheden, doordat zij
zelf door bezuinigingen minder mogelijkheden kunnen bieden, en door het doel het aantal
uitkeringen te verminderen. Work-Wise Direct vult het werk van gemeenten in die zin aan, maar is
soms ook een concurrent van gemeentelijke projecten. Bij enkele gemeenten lijken de
verschillende interventies te veel te overlappen. Sommige hebben eigen projecten voor
arbeidstoeleiding van ex-gedetineerden en willen niet dat deelnemers uit hun gemeente deelnemen
aan Work-Wise Direct. Zo doen veelplegers uit Amsterdam niet mee aan Work-Wise Direct. Ook in
Rotterdam mogen ex-gedetineerden die al in een ander traject van de gemeente deelnemen niet
beginnen met Work-Wise Direct. De gemeente schakelt vaak Humanitas in. Het werk van
Humanitas overlapt met het werk van Work-Wise Direct. Ook in PI’s zijn soms concurrerende
projecten, zoals het project ‘De Compagnie’, waarbij vrijwilligers voor Gevangenenzorg Nederland
helpen bij arbeidstoeleiding. Ook zijn er projecten (bijvoorbeeld een arbeidstoeleidingsproject met
sport als onderdeel voor re-integratie) waar ex-gedetineerden aan meedoen, naast de begeleiding
door Work-Wise Direct. Al met al lijkt Work-Wise zowel een aanvulling te zijn op minder intensieve

48

vormen van arbeidstoeleiding, als een concurrent te zijn van andere projecten. Ook benoemen
sommige gemeenten de wens voor dit soort projecten voor gedetineerden die korter dan drie
maanden vastzitten (de grootste groep).
Daarnaast vinden gemeenten dat het doel verbreed zou moeten worden; niet alleen minder
uitkeringen en recidive, maar ook niet-betaald werk zou een goed resultaat zijn voor een deel van
de doelgroep. Hoewel gemeenten hun eigen aanbod hebben, is die doorgaans veel minder intensief
terwijl de Work-Wise Direct-begeleiding zeer intensief is; als “een 24-uurs maatje”. Gemeenten
geven aan dat er zeker behoefte is aan dit soort begeleiding. Wel wordt opgemerkt dat dit niet het
doel van het project was. Bij een eventueel vervolg zou duidelijker moeten zijn wat doelgroep en
doel van het project zijn; dit om haalbare doelen te kiezen, focus aan te brengen, teleurstelling en
uitval bij deelnemers te voorkomen en overlap met reguliere hulp te voorkomen. In dit geval was
het doel werktoeleiding en gemeenten hadden daar ook behoefte aan, maar in de loop van het
project is het doel verbreed en werd dagstructuur ook als een goed doel gezien. Gemeenten geven
aan dat dit op zich een goed doel is, omdat niet voor alle burgers werk een haalbaar doel is, maar
zij vonden nu juist de werktoeleiding interessant en geven aan dat niet tussentijds het doel
veranderd zou moeten worden. Juist de arbeidstoeleiding was een onderwerp dat door veel
gemeenten

niet

belegd

is,

terwijl

wel

wordt

geholpen

(hoewel

minder

intensief)

bij

randvoorwaarden.
Een knelpunt waar begeleiders en gemeenten veel last van hebben, is het tekort aan woningen.
Daardoor is het niet mogelijk om ex-gedetineerden snel huisvesting te bieden. Gemeenten zien
hier niet snel verbetermogelijkheden.
De overlegvorm en –frequentie verschilt per gemeente. De uitvoerder heeft zich op verzoek
aangepast. Gemeenten zouden graag (vooral in het begin van het project, maar ook aan het eind
van het project) meer informatie hebben ontvangen en aan het eind van het project een warme
overdracht. Een belangrijk onderdeel daarbij is (zeker met de nieuwe privacywetgeving) om op tijd
toestemming van ex-gedetineerden te vragen om gegevens uit te wisselen. Als er nu bijvoorbeeld
een deelnemer uitvalt, mag de gemeente niet diens telefoonnummer opvragen bij de oude
begeleider. Soms heeft een gemeente zelf initiatief genomen voor regelmatig overleg.
4.4.4 Reclassering
Geïnterviewde medewerkers van PI’s, Work-Wise Direct, reclassering en gedetineerden geven aan
dat reclasseringswerkers in eerste instantie niet op de hoogte waren van het project. Nadat zij
geïnformeerd zijn, worden zij positief; met name omdat Work-Wise Direct een goede aanvulling is
op hun eigen werk. De arbeidstoeleiding kan de reclasseringswerker aan Work-Wise Direct
overlaten. Wel is meer afstemming en informatie-uitwisseling gewenst om te voorkomen dat de
risicotaxaties en plannen van aanpak dubbel werk betekenen. Beide worden namelijk gedaan door
zowel Work-Wise Direct als de reclassering. Ook wordt aangegeven door de reclassering dat
rekening gehouden moet worden met de voorwaarden van de reclassering: als een exgedetineerde een meldplicht bij de reclassering heeft, dan heeft dat prioriteit. Het past dan niet om
werk voor te laten gaan, aldus de reclassering. Anderzijds wordt vanuit Work-Wise Direct
aangegeven dat juist een positieve benadering goed werkt, terwijl de reclassering een meer
bestraffende houding heeft als een deelnemer zijn afspraken niet nakomt. De reclasseringswerkers
die we voor dit onderzoek hebben gesproken, geven aan het eind van het project aan weinig meer

49

te weten van het project. Het gaat om kleine aantallen ex-gedetineerden, waarvan een deel weer
is teruggevallen.
4.5

Welke ondersteuning krijgen en geven werkgevers? (onderzoeksvraag 3e)

In de programmahandleiding wordt geen aandacht geschonken aan de rol van werkgevers. Uit
interviews met stuurgroepleden komt naar voren dat de stuurgroep onder andere gekozen heeft
voor het consortium, omdat dat over een groot netwerk van werkgevers zou beschikken. In de
praktijk blijkt dit niet het geval te zijn. Vrijwel al het werk wordt in eerste instantie verkregen via
uitzendbureaus. Restart maakt onderdeel uit van USG People, waar ook Unique Uitzendbureau
onder valt. De contacten met uitzendbureaus zijn dan ook snel te leggen. Er is tijdens het project
minimaal contact met werkgevers (met uitzondering van detacherings- en uitzendbureaus), omdat
werkgevers niet op de hoogte zijn en deelnemers dat ook niet willen. In de loop van het project
hebben deelnemers meer directe contracten bij werkgevers gekregen. Uit registratie van de
projectleider komt naar voren dat twee jaar na de start 75% van 37 personen die werken dat met
een direct contract doen en 25% via een uitzendburo werkt.
Begeleiders geven aan graag met uitzendbureaus te werken, omdat deelnemers dan sneller aan
werk geholpen kunnen worden. Ook kan de tijdelijke baan helpen bij het beter inschatten van de
mogelijkheden van de deelnemer. Een externe deskundige wijst op risico’s, met name het risico
van duurzaamheid: hoe duurzaam is het uitzendwerk en wat gebeurt er als het tijdelijke contract
ophoudt? Vanuit het project wordt hier geen aandacht aan besteed. Als begeleiders het zinvol
achten, houden zij wel in de gaten of een contract wordt vervolgd of omgezet naar een vaste baan.
Een begeleider geeft aan dat het ingewikkelder is om een huurcontract te krijgen wanneer
deelnemers via een uitzendbureau werken en geen langdurig contract hebben. Een deelnemer
geeft aan dat het omslachtig voelt om via de begeleider naar een uitzendbureau te gaan, want dan
duurt het langer om een baan te vinden dan wanneer hij zelf direct naar het uitzendbureau gaat.
Deze deelnemers is blijkbaar zelf in staat om werk te vinden, wat ook voor anderen geldt, zoals we
later zullen zien.
Uit interviews met medewerkers van uitzendbureaus blijkt dat het uitzendbureau soms een
verklaring van goed gedrag (die door sommige werkgevers geëist wordt) checkt, maar dat die niet
altijd nodig is (voor bijvoorbeeld schoonmaakwerk of productiewerk). De selectie wordt door
werkgevers vaak overgelaten aan het uitzendbureau, zodat het detentieverleden of een gat in het
CV niet besproken hoeft te worden met de werkgever. Hiermee wordt het verkrijgen van een VOG
omzeild. Bovendien geven uitzendbureaus aan niet over het detentieverleden te mogen vertellen
uit privacy-overwegingen.
De diverse respondenten (begeleiders, gemeenten, ministerie, reclassering, uitzendbureaus)
verschillen van mening over de vraag of het belangrijk is dat werkgevers op de hoogte zijn van het
detentieverleden van hun nieuwe medewerker. De meesten geven aan dat het niet nodig is om dit
te melden. Anderen geven aan dat het juist wel belangrijk is om open te zijn over het verleden,
omdat het vertrouwen geschaad kan worden als de werkgever er op een later moment achter
komt. Een reclasseringswerker geeft aan dat de reclassering doorgaans ook niet vertelt over het
detentieverleden en dat ook niet mag doen in verband met privacy. Work-Wise Direct was
overigens in eerste instantie wel van plan om openheid te geven over het detentieverleden (het

50

wordt in het contract met de gedetineerde vermeld). Maar gedetineerden hebben vaak bezwaren,
zo geeft de projectleider aan, en begeleiders hebben de regie hierover bij hen gelaten.
Een begeleider van Work-Wise Direct geeft een belangrijk dilemma aan: zij signaleerde een risico
op het moment dat een deelnemer solliciteerde op een functie die hij niet zou aankunnen vanwege
zijn psychische problematiek en waardoor anderen in gevaar zouden kunnen komen. De begeleider
raadde de deelnemer aan open te zijn over zijn verleden, maar die nam de begeleider niet mee
naar het sollicitatiegesprek. De begeleider heeft naderhand wel overlegd met de werkgever,
waaruit bleek dat de deelnemer niet op een verantwoordelijke positie was geplaatst. Met andere
woorden: in dit geval pakte de plaatsing goed uit, maar de begeleider signaleerde een risico waar
ze geen invloed op had.
Van een andere begeleider blijkt dat een zedendelinquent tijdens het project oppaste op de
kinderen van zijn buren. De ex-gedetineerde ontkende het delict, de buren geloofden niet dat hij
schuldig was en de begeleider zag ook weinig risico. Als de begeleider wel risico’s had gezien, had
hij naar eigen zeggen de wijkagent ingelicht. Dergelijke risico’s zijn ook in ander onderzoek
gesignaleerd (zie bv. Van de Bunt, Holvast & Plaisier, 2011).
4.6

Eisen van uitzendbureaus aan werknemers

De uitzendbureaus Unique en Restart/Start People vallen onder dezelfde holding, dus begeleiders
van Work-Wise Direct kunnen relatief gemakkelijk contacten leggen met elkaar. Eén van de
geïnterviewde medewerkers heeft veel ervaring met het plaatsen van ex-gedetineerden, de ander
nog maar met een drietal ex-gedetineerden. Aangegeven wordt dat ten tijde van het project
voldoende personeel beschikbaar is, wat de kans voor ex-gedetineerden kleiner maakt omdat
werkgevers niet om hen ‘zitten te springen’. Het betreffende uitzendbureau vindt het haar taak om
mensen met een langdurige afstand tot de arbeidsmarkt te helpen en geeft daarom ook zelf
contracten aan ex-gedetineerden om later te zien of het lukt om deze mensen te plaatsen. Als het
uitzendbureau zelf mensen in dienst heeft, doet de werkgever doorgaans geen selectiegesprek
meer, waardoor het gemakkelijker is om deze doelgroep te plaatsen. Aan de begeleiding van exgedetineerden wordt meer tijd besteed dan bij andere doelgroepen, maar de respondenten vinden
dat dit tot hun taak behoort. De medewerkers geven aan dat uitzendbureaus geen subsidies voor
deze specifieke doelgroep ontvangen.
De geïnterviewde medewerkers van de twee uitzendbureaus geven aan dat de volgende factoren
belangrijk zijn bij het aannemen van ex-gedetineerden:
1. Intrinsieke motivatie is essentieel. Sommige kandidaten komen te laat of niet opdagen bij het
eerste gesprek en het komt nog te vaak voor dat mensen na korte tijd stoppen. In het
sollicitatiegesprek moeten kandidaten vragen stellen en geïnteresseerd overkomen.
2. Plezier in het werk. Om dit te kunnen inschatten, moet in de selectiefase (door Work–Wise
Direct) goed doorgevraagd worden. Ook een dwingende aanpak leidt echter tot uitval. De
verwachtingen moeten helder zijn, evenals het niveau van de kandidaat (het plaatsen van een
hoger opgeleide kandidaat bij productiewerk leidt al gauw tot uitval).
3. Omstandigheden. Het gebeurt vaak dat problematiek speelt op het gebied van bijvoorbeeld
wonen of financiën (waaronder geen geld voor reiskosten naar het werk). Dat kan leiden tot
terugval in verslavingsgedrag, wat tot problemen met het werk leidt. Het is van belang dat de
begeleider van Work–Wise Direct risicosignalen snel signaleert.

51

4. Normen en waarden, eigen verantwoordelijkheid. Te vaak wordt nog een passieve houding van
kandidaten meegemaakt (‘jij zoekt een baan voor mij en ik wacht’). Soms is stoppen met de
begeleiding dan beter: de verantwoordelijkheid teruggeven.
5. Reisafstand en reiskosten zijn een veelvoorkomend knelpunt. Veel productiebedrijven geven
geen reiskostenvergoeding voor afstanden onder de 10 km en veel kandidaten hebben geen
geld voor deze reiskosten. De eerste week lijkt vaak een probleem zijn. Het uitzendbureau
verloont elke week, dus na de eerste werkweek heeft de persoon in principe geld voor
reiskosten, maar soms kan het een te hoge kostenpost blijven.
6. Werknemersvaardigheden: op tijd komen, petje af, een hand geven, aankijken, luisteren, et
cetera. Deze basisvaardigheden missen veel deelnemers. Afhankelijk van het type werk is een
bepaald niveau en taalvaardigheid noodzakelijk.
7. Selectie: Work–Wise Direct kijkt zelf al naar haalbaarheid, achtergronden, wensen, doet zelf al
selectie. Dat is prettig voor uitzendbureaus.
8. Begeleiding door Work–Wise Direct is prettig en informatie over en weer helpt om snel
risicosignalen te herkennen en extra begeleiding in te zetten. De begeleiding moet zich niet
boven de deelnemer plaatsen, maar op gelijk niveau.
De medewerkers van uitzendbureaus geven aan dat het hen zou helpen als al in de PI gewerkt
wordt

aan

het

vergroten

van

de

motivatie

voor

werk,

het

vergroten

van

verantwoordelijkheidsgevoel en het verbeteren van werknemersvaardigheden.
4.7

Overige randvoorwaarden

De projectleider van Work-Wise Direct geeft aan dat er vanaf de start een veiligheidsprotocol was,
dat is aangepast nadat bleek dat er zwaardere delinquenten deelnamen dan vooraf gedacht. Toch
leek het protocol niet de zorgen bij alle begeleiders weg te nemen. Uit interviews met medewerkers
kwam naar voren dat zij zich niet altijd veilig voelden. Onveiligheid speelde vooral als begeleiders
bijvoorbeeld met een deelnemer (of een enkele keer meerdere deelnemers) in een auto waren, of
bij een deelnemer thuis waar eventueel (criminele) vrienden konden komen. Begeleiders lieten op
een groepsapp aan elkaar weten waar ze zijn, maar dat neemt niet al hun zorgen en alle risico’s
weg. Ook ontvingen (vrouwelijke) begeleiders een enkele keer appjes van deelnemers die niet
gepast zijn. De begeleiders deden huisbezoeken meestal in hun eentje (reclasseringswerkers doen
dat met een collega samen) en er was tijdens ontmoetingen geen bewaking; ook niet op kantoren
van Restart. Ten tijde van deze eindevaluatie bleek dat het veiligheidsprotocol was aangepast en
meer aandacht kreeg.	   De onveiligheid lijkt vooral te maken gehad te hebben met samen in een
auto zitten. Dit gebeurt in de tweede helft van de projectperiode minder, omdat deelnemers dan
ook meer kunnen. Huisbezoeken worden nog steeds individueel gedaan, maar kunnen samen
worden gedaan als de begeleider een risico inschat. Er wordt scherper op gelet dat begeleiders
laten weten wanneer ze bij een deelnemer zijn en ook direct laten weten als ze weer weg zijn,
zodat indien nodig actie kan worden ondernomen als er geen bericht komt van een begeleider.
Door een aantal respondenten wordt het probleem genoemd dat deelnemers vooral in de eerste
periode na vrijlating geen geld hebben. Een begeleider van Work-Wise Direct geeft aan (zonder
overleg met de projectleiding) al zeker 500 euro te hebben voorgeschoten. Begeleiders opperen de
suggestie om een potje te maken waaruit de eerste kosten voor deelnemers betaald kunnen
worden, of om Work-Wise Direct op te laten treden als financieel bewindvoerder voor deelnemers.

52

Een enkele keer heeft Work-Wise Direct al kleine bedragen betaald, al dan niet voorgeschoten door
begeleiders.
Ook huisvesting wordt vooral in de eerste periode na vrijlating als probleem gezien. Begeleiders
noemen de suggestie van ‘doorstroomhuizen’ tussen de gevangenis en een meer structurele
woonsituatie. De beschikbare opvang van het Leger des Heils zou niet altijd geschikt zijn, doordat
de deuren soms te laat open gaan om nog op tijd op het werk te verschijnen en in de
Exodushuizen (voorzieningen voor begeleid wonen van ex-gedetineerden) zou niet altijd plaats
zijn. Exodus levert wel begeleiders aan Work-Wise Direct, maar de deelnemers krijgen geen
voorrang bij opvang in Exodushuizen. Daarnaast kon niet worden samengewerkt met Exodus,
omdat sprake was van dubbele financiering.
4.8

Samenvatting

In dit hoofdstuk is beschreven onder welke randvoorwaarden de arbeidstoeleidingsinterventie is
uitgevoerd en hoe de samenwerking met andere partijen is verlopen. De medewerkers van de
uitvoerende organisatie hebben de interventie met grote betrokkenheid, inzet en flexibiliteit
uitgevoerd. Zij stelden alles in het werk om deelnemers waar nodig te begeleiden, ook buiten
kantooruren. Gemeenten en reclasseringswerkers met wie werd samengewerkt, zijn positief over
het project omdat zij vinden dat juist voor deze doelgroep een dergelijke intensieve begeleiding
nodig is en door andere organisaties niet geboden kan worden. De samenwerking verliep goed,
hoewel gemeenten en reclassering in de startfase en in de eindfase wat meer informatie zouden
willen krijgen. Om werk te vinden voor deelnemers werd hoofdzakelijk samengewerkt met
uitzendbureau Start, wat onderdeel uitmaakt van het consortium van Work-Wise Direct. Er werd
vrijwel niet direct samengewerkt met werkgevers, omdat werken met uitzendbureaus sneller tot
banen leidde en een VOG omzeild kon worden. Er is daardoor bij werkgevers echter geen zicht op
eventuele risico’s waar een VOG juist op kan wijzen. Ook is het de vraag in hoeverre de banen
duurzaam zijn.

53

5

De selectie van deelnemers

5.1

Hoe verloopt het toeleidingsproces naar de interventiegroep? (onderzoeksvraag
4a)

In dit hoofdstuk worden de verschillende stappen beschreven in de selectie van deelnemers. Het
eerste deel van de werving en selectie wordt gedaan door de medewerkers van de PI’s; het tweede
deel door medewerkers van Work-Wise Direct. We beschrijven steeds eerst welke procedures
werden beoogd en vervolgens hoe de uitvoering in de praktijk was.
5.2

De beoogde selectieprocedure binnen Penitentiaire Inrichtingen

De volgende selectieprocedure was beoogd:
1. Het hoofdkantoor van DJI maakt maandelijks een eerste selectie van gedetineerden die aan de
criteria beschreven in paragraaf 5.4 voldoen.
2. Deze ‘groslijst’ wordt naar de deelnemende PI’s gestuurd.
3. De coördinator van de PI checkt de lijst (met name op BSN en potentiële uitzetting uit
Nederland) en geeft kandidaten door aan de casemanagers en/of afdelingen.
4. De casemanagers/Penitentiair Inrichting Werkers/coördinatoren zorgen ervoor dat kandidaten
een flyer krijgen en een gesprek met de casemanager of coördinatoren, of dat ze deelnemen
aan een voorlichting.
5. Bij interesse vult de kandidaat de Dariuz-vragenlijst in.
6. Hierna volgt een gesprek met een begeleider van Work-Wise Direct, die checkt of de kandidaat
voldoet aan de instroomeisen.
7. Indien de kandidaat voldoet aan de eisen vraagt de coördinator van de PI toestemming aan de
gemeente.
8. Bij toestemming komt de trajectbegeleider van Work-Wise Direct liefst nog twee keer in de PI
om nader kennis te maken en te werken met de gedetineerde. Daarna, of als men elkaar niet
nog in de PI kan ontmoeten, wordt afgesproken dat de deelnemer na vrijlating contact opneemt
met de begeleider van Work-Wise Direct, of, als de gedetineerde een telefoonnummer heeft
waarop hij na vrijlating bereikbaar is, neemt Work-Wise Direct contact op met de deelnemer.
5.3

Uitvoering van de selectieprocedure in de PI’s in de praktijk

De selectie van deelnemers zou oorspronkelijk plaatsvinden tussen 1 februari 2016 en 1 februari
2017, maar de startdatum is vlak voor de start gewijzigd naar 1 mei 2016. Deze datum wordt in de
business case vermeld. De werving van de PI’s was echter gericht op 1 februari, waardoor de start
in de ogen van de PI’s vertraagde. Ook waren de berekeningen van de instroom van deelnemers
gebaseerd op de instroom gedurende een jaar en niet gedurende 9 maanden. In de praktijk blijkt
dat de stappen in de beoogde procedure op grote lijnen gevolgd worden, maar niet in alle PI’s
meteen op gang kwamen. Slechts drie inrichtingen startten in mei 2016. In de meeste andere
inrichtingen gebeurde dat in juni, juli of augustus 2016. Op 1 februari 2017 was nog niet de helft
van de beoogde 150 deelnemers ingestroomd. De selectieprocedure is vervolgens enigszins
aangepast: het aantal PI’s is uitgebreid en het aantal fte’s is tot 31 juli 2017 uitgebreid met 1,5 fte
voor zowel Work-Wise Direct als DJI. Medewerkers van Work–Wise Direct zijn ingezet om in een
aantal PI’s te helpen met de selectie. Dit heeft geleid tot een hogere instroom. De extra fte’s bij
DJI zijn niet ingezet voor werving in de PI’s, maar, zo geeft de projectleiding van DJI aan, wel voor

54

kennisuitwisseling tussen medewerkers van de PI’s, Work–Wise Direct, gemeenten en deelnemers.
Uiteindelijk zijn 119 deelnemers ingestroomd. Van de 13 PI’s die meewerkten, lukte het 5 PI’s om
het beoogde percentage van 10% of meer te halen. Uiteindelijk is het bijna gelukt om de beoogde
10% van de potentiële doelgroep deel te laten nemen, maar dit kostte veel meer tijd en moeite
dan verwacht en de wervingsperiode moest worden verlengd.
In tabel 5 in Bijlage 3 wordt een overzicht gegeven van de genoemde knelpunten in de
selectieprocedure. Wat opvalt, is dat het vooral om de categorie willen gaat: a) dat de werving in
de PI’s onvoldoende snel en met soms onvoldoende inzet op gang kwam, mede doordat er geen
extra tijd werd gegeven voor de extra taak, maar ook doordat er onvoldoende wil zou zijn bij
medewerkers; b) een deel van de gedetineerden wilde niet meedoen, bijvoorbeeld omdat zij al
werk hadden, via een ander project werden geholpen bij arbeidstoeleiding, geen hulpverlening
wilden of gewoon niet mee wilden doen.
5.4

De beoogde selectiecriteria binnen Penitentiaire Inrichtingen

Het hoofdkantoor van DJI maakt een eerste selectie van potentiële deelnemers op grond van
detentieduur en detentietype. De volgende criteria waren daarbij beoogd.
Tabel 6
Selectiecriteria wat betreft het type gedetineerden. Bron: DJI.
Doelgroepen:
1. Afgestraften na veroordeling in 1e aanleg of onherroepelijk veroordeeld in
aansluiting op voorlopige hechtenis in dezelfde zaak of vanwege aansluitende
executie van een openstaand vonnis.
2. Veroordeelde arrestanten.
3. Met een totale geplande detentieduur in Nederland van langer dan 3 en korter dan
12 maanden.
Exclusiecriteria wat betreft categorie detentie:
1. Zelfmelders.
2. Gedetineerden die op het moment van selecteren verblijven in een van de
volgende bestemmingen:
a. afdeling beheersproblematische gedetineerden,
b. Huis van Bewaring of strafrechtelijke vreemdelingen,
c. Afdeling Extra Zorg Voorziening,
d. Penitentiaire Psychiatrische Centra,
e. Justitieel Centrum voor Somatische Zorg,
f. Gedetineerden in een Inrichting voor Stelselmatige Daders,
g. Gedetineerden die buiten een PI verblijven (GGZ-instelling of Penitentiair
Programma),
h. Gedetineerden zonder burgerservicenummer (door de PI uit te filteren).
3. Gedetineerden in voorlopige hechtenis die nog niet in 1e aanleg zijn veroordeeld
(deze kunnen later wel kandidaat worden).
Voor de detentieduur van maximaal 12 maanden werd gekozen, omdat gedetineerden met langere
straffen kunnen deelnemen aan een Penitentiair Programma, waar ook begeleiding bij het zoeken
naar werk wordt aangeboden. Daarnaast is het recidivepercentage van deze ‘middellang
gestraften’, met name als gevolg van een groter aandeel vermogensdelinquenten, gemiddeld wat
hoger dan dat van de langer gestraften. De onderliggende aanname van DJI was dan ook dat in
beginsel veel winst te boeken is met goede re-integratieprogramma’s voor deze groep. Daarnaast
werd deelname van gedetineerden met minder dan 3 maanden detentie – waarbij de recidive ook
hoog is - niet haalbaar geacht, omdat de selectietijd te kort werd geacht.

55

5.5

Selectiecriteria in de PI’s in de praktijk

Uit het interview met de projectleider van Work-Wise Direct blijkt dat tijdens het project door de
uitvoerder nieuwe exclusiecriteria zijn toegevoegd en dat die zijn gecommuniceerd met DJI. Het
betreft de volgende:
1.

Geen basismotivatie om te willen werken.

2.

Geen toestemming van gemeenten en/of de reclassering.

3.

Onvoldoende taalbeheersing (zodat een tolk nodig zou zijn).

4.

Leeftijd ouder dan 65.

5.

Zaken die de uitvoering van het project verhinderen (bijvoorbeeld als een ex-gedetineerde
undercover gaat en zijn contactgegevens niet wil delen, wat slechts één maal is gebeurd).

In eerste instantie werden gedetineerden met ernstige verslavingsproblematiek of psychische
problematiek uitgesloten. In de loop der tijd is dit criterium vervallen. Dit is gebeurd omdat de
stuurgroep vond dat zoveel mogeijk gedetineerden mee zouden moeten kunnen doen en er dus zo
min

mogelijk

exclusiecriteria

zouden

moeten

zijn.

Daarnaast

werd

aangegeven

dat

de

controlegroep ook niet zou worden geselecteerd op grond van bepaalde criteria. De projectleiding
van Work-Wise Direct heeft ingestemd, hoewel het programma niet voor mensen met ernstige
verslavingsproblematiek was ontwikkeld. Dit heeft geleid tot problemen in de uitvoering en het kan
tot minder resultaat leiden. We komen hier op terug. De projectleiding zag echter geen andere
mogelijkheid en bovendien gaf de SIB met het innovatieve karakter ruimte om te leren en
(eventueel in een volgend stadium) aanpassingen te doen. Het risico van aanpassing van
selectiecriteria is echter dat mensen instromen voor wie het programma niet is toegerust en
waardoor de doelen minder haalbaar zijn.
5.6

Hoeveel mensen kwamen in aanmerking en hoeveel zijn gestart? (onderzoeksvraag
4b)

In de voorbereidingsfase heeft DJI op meerdere momenten een inschatting gemaakt van het aantal
potentiële deelnemers; zowel landelijk als alleen voor de inrichtingen binnen de Randstad. In de
laatstgenoemde regio bedroeg het aantal potentiële deelnemers in 2015 op basis van de hiervoor
vermelde selectiecriteria circa 1.500 gedetineerden. Een aantal van de totale groep zou naar
verwachting afvallen door redenen als: geen verblijfsvergunning, onvoldoende beheersing van de
Nederlands of Engelse taal, geen interesse omdat de ex-gedetineerden al werk heeft of zelf werk
wil zoeken, et cetera. Verondersteld werd dat uiteindelijk 10% zou meedoen. Er waren geen
duidelijke ervaringsrichtlijnen die deze 10% onderbouwden, maar bekend was dat werving van
deelnemers voor projecten vaak moeizaam is. Die 10% leek haalbaar en bovendien, zo blijkt uit de
interviews, was een minimum aantal van 150 deelnemers nodig om de business case financieel
aantrekkelijk te kunnen maken. Besloten werd om het werkterrein te beperken tot de Randstad.
De projectleiding ging ervan uit dat hiermee het beoogde aantal van 150 deelnemers gehaald zou
kunnen worden. Dit bleek niet het geval.
Hoewel ruim 200 deelnemers werden geselecteerd, bleek circa de helft daarvan toch niet
daadwerkelijk te starten. De redenen daarvoor zijn dat ex-gedetineerden zich snel bedenken, geen
contact opnemen na vrijlating en dat er in enkele gevallen geen toestemming van de gemeente
kwam, zo blijkt uit de gegevens die Work-Wise Direct hierover heeft verzameld (tabel 9 in Bijlage
3).

56

Uit de bijna 1.300 potentiële deelnemers zijn uiteindelijk 223 gedetineerden geselecteerd en van
hen zijn 119 personen daadwerkelijk gestart (zie Figuur 1).
Figuur 1. Instroom van deelnemers.

57

In tabel 7 wordt een overzicht gegeven van de redenen waarom gedetineerden niet benaderd zijn
(niet in aanmerking kwamen, “criteria gerelateerd”), en/of zelf niet mee wilden doen (“motivatiegerelateerd”). De 119 personen die wel in traject gegaan zijn, zijn hier niet in opgenomen.
Tabel 7
De redenen waarom van de 1.299 potentiële deelnemers 91% (n=1.181) niet is gestart. Bron: DJIdata.
Redenen van niet-deelname
n
%
Criteria-gerelateerd
Nieuw voorgenomen traject (bijv. nog een straf uitzitten)
Met vervroegd ontslag/ te kort strafrestant/detentieduur
Overplaatsing
Gemeente niet akkoord
Gemeente te ver buiten actieradius
Geen verblijfadres, verblijfsstatus, of niet Nederlandssprekend
Top 600-veelpleger
Leeftijd: 65+
Niet op lijst
Arbeidsongeschikt/ziektewet
Kandidaat die extra zorg nodig heeft
Geen burgerservicenummer
Omstandigheden: geen terugmelding casemanager, op verlof,
miscommunicatie gemeente en PI
“niet geschikt”

416
52
72
133
10
1
35
11
5
2
12
1
67
10

35
4
6
11
1
0
3
1
0
0
1
0
5
1

5

0

Motivatie-gerelateerd
Haakt af in PI
Wil niet / geen interesse
Wil niet werken
Niet op uitnodiging ingegaan
Geen contact of contract
Valt terug in verslaafd gedrag
Moest onderduiken
Heeft al werk (of bedrijf)
Heeft al andere dagbesteding (studie, stage, zorg voor
kinderen, mantelzorg, vrijwilligerswerk)
Wordt al door andere organisatie geholpen

351
62
90
18
29
30
9
1
84
10

30
5
8
2
2
3
1
0
7
1

18

2

Reden onbekend

414

35

Gedetineerden zelf zijn ook gevraagd naar de redenen van wel of niet meedoen. In grote lijnen
wordt het beeld bevestigd dat uit de DJI-registraties naar voren komt, maar de interviews (met
een klein aantal gedetineerden) voegen achtergrondinformatie toe (tabellen 8 en 9).

58

Tabel 8
Redenen om wel deel te nemen, in de categorie “willen” (er werden geen argumenten genoemd in
de categorie kunnen of weten). Bron: gedetineerden (n=7).
Willen
• Moe van het steeds opnieuw vastzitten.
• Het krijgen van een kind motiveert tot gedragsverandering.
• Een vriendin die werkt, motiveert tot gedragsverandering.
• Familie motiveert om deel te nemen.
• De behoefte om dure uitgaven te doen (auto, kleding), is verminderd doordat het telkens in
beslag genomen wordt en gedetineerden langzamerhand meer lange-termijndenken
ontwikkelen.
• Werk belangrijk vinden, vanwege het inkomen, om voor het gezin te zorgen of om iets te doen
te hebben.
• Een contract nodig hebben om een woning te kopen.
• Een reguliere baan willen en zich realiseren dat dat op eigen kracht minder eenvoudig zal zijn,
met name door het gebrek aan: a) diploma’s, b) werkervaring, c) contacten en d) VOG.
• Problemen met huisvesting en schulden, die ex-gedetineerden op eigen kracht minder snel kan
oplossen.

Tabel 9
Redenen om niet deel te nemen. Bron: gedetineerden (n=7).
Weten
• Gedetineerde heeft nog
geen plan voor na detentie
(‘ik zie dan wel’).

5.7

Kunnen
• De gedetineerde kan zelf
legaal werk regelen (via oude
werkgever, familie, kennissen,
uitzendbureau).
• Gedetineerde kan geld
verdienen met zwart werk of
criminaliteit.

Willen
• De begeleiding wordt pas kort
voor vrijlating aangeboden,
terwijl gedetineerden al lang
zitten en veel stress hebben
ervaren door onzekerheid
over hun toekomst. Dit leidt
bij sommigen tot ‘nou hoeft
het niet meer’.
• Het aangeboden werk is te
laag betaald; de
levensstandaard ligt hoger.
• Het aangeboden (fabrieks-)
werk is niet interessant
genoeg.
• Als de werkgever weet dat de
deelnemer begeleid wordt,
zou dat nadelig werken (‘dan
denken ze dat je niet goed bij
je hoofd bent’).

De beoogde selectiecriteria van Work-Wise

Na de eerste selectie door de medewerkers van de PI’s vullen gedetineerden de (digitale) Dariuz
Wegwijzer-vragenlijst in (nog in de PI). De Dariuz beslaat een groot aantal basisvoorwaarden; zie
tabellen 6 t/m 8 in Bijlage 3. De handleiding geeft aan dat als alternatief de RISc (het risicotaxatieinstrument van de reclasseringsorganisaties) gebruikt mag worden. Dit is in de praktijk niet
gebeurd.

59

Tabel 10
Inclusie-en exclusiecriteria. Bron: programmahandleiding.
Type
Inclusiecriteria
programma
BasisArbeidspotentieel laag/redelijk
1.
programma
OF
Arbeidspotentieel hoog en
2.
Zelfredzaamheid laag en/of
Sociaal isolement hoog en/of
Trede participatieladder 1
3.
PlusArbeidspotentieel laag/redelijk
programma
EN
Zelfredzaamheid laag en/of
Sociaal isolement hoog en/of
Trede participatieladder 1
Woonsituatie instabiel.

5.8

In

hoeverre

voldoen

deelnemers

aan

de

Exclusiecriteria
Geen zicht op Nederlandse
verblijfsvergunning.
Ernstige verslavings- en/of
psychische problematiek waarvoor
eerst klinische behandeling nodig
is.
Geen toestemming van gemeente.

inclusie-

en

exclusiecriteria?

(onderzoeksvraag 4c)
Nagegaan is in hoeverre de deelnemers voldoen aan de selectiecriteria zoals beschreven in de
handleiding. In de praktijk blijken de criteria echter niet gehanteerd, op verzoek van de stuugroep.
In eerste instantie letten begeleiders er nog wel op maar na circa 4 maanden en bespreking in de
stuurgroep werden de criteria niet meer gevolgd. Het betreft niet alleen verslavings- en/of
psychische problematiek, maar ook arbeidspotentieel. De invloed van selectiecriteria op de
resultaten lijkt onvoldoende bekend te zijn geweest.
Het arbeidspotentieel en de andere hieraan gerelateerde factoren (zie tabel 7 in Bijlage 3) werden
ingeschat door de trajectbegeleider. Helaas is dit niet bij alle deelnemers gebeurd, en kon deze
vraag uitsluitend op basis van 83 van de 119 deelnemers (70%) beantwoord worden. In de
praktijk bleek een groot deel van de deelnemers een hoger arbeidspotentieel te hebben dan
volgens de inclusiecriteria bepaald. Slechts 31 van de 83 (37%) deelnemers voldeden aan de
inclusiecriteria wat betreft arbeidspotentieel, zelfredzaamheid en de participatieladder. Meer
specifiek: 29 deelnemers hadden een laag of redelijk arbeidspotentieel waardoor zij aan de criteria
voldeden en nog 2 deelnemers hadden een hoog arbeidspotentieel, maar in combinatie met een
lage zelfredzaamheid, waardoor ook zij voldeden aan de criteria. De overige deelnemers (63%)
hadden een hoog of zeer hoog arbeidspotentieel. Er waren geen gevallen waarbij dit gecombineerd
was met een hoog sociaal isolement of trede 1 van de participatieladder. Van de 31 deelnemers die
aan de criteria vermeld in tabel 7 voldeden, bleken er 13 in aanmerking te komen voor het
plusprogramma. Enige terughoudendheid bij het interpreteren van de resultaten is geboden, want
van 36 personen zijn geen data ingevuld over arbeidspotentieel en andere inclusiecriteria.
5.9

In hoeverre was sprake van selectiviteit van deelnemers (onderzoeksvraag 4d)

Vergeleken met de reguliere detentie, zo geeft DJI aan, zijn de deelnemers relatief vaak vrouwen
en oudere gedetineerden. Dit zijn juist de minderheidsgroepen in detentie. De bulk, jongere
mannelijke gedetineerden, heeft blijkbaar relatief minder interesse in vrijwillige begeleiding vanuit
dit project. In vergelijking tot de potentiële doelgroep blijken, zo geeft DJI aan, relatief veel
gedetineerden mee te doen aan het project die een delict hebben gepleegd dat onder de Opiumwet
valt of in de categorie verduistering/oplichting en seksuele misdrijven. Diefstal (met en zonder

60

geweld) vormt de grootste groep in de reguliere detentie maar is relatief gezien enigszins
ondervertegenwoordigd in het project.
Van een groot aantal mensen in de PI’s is niet geregistreerd waarom ze niet zijn ingestroomd. Uit
de PI-data kan dus niet worden afgeleid of de PI’s hebben gezocht naar ‘cherries’. Op basis van de
gegevens die zijn verzameld met de Dariuz-vragenlijst kan dat ook niet worden geconcludeerd,
omdat de betrouwbaarheid van deze data te veel vragen oproept.
De problematiek rond arbeidspotentieel en zelfredzaamheid lijkt volgens de Dariuz-vragenlijst veel
minder sterk vertegenwoordigd in de doelgroep dan van tevoren beoogd. Dat betekent dat een
aanzienlijk deel van de groep beter bemiddelbaar was op de arbeidsmarkt dan aanvankelijk
beoogd. Toch blijkt uit alle overige resultaten dat er geen sprake is geweest van cherry picking.
Want juist omdat de instroom achterbleef, zijn de criteria rondom arbeidspotentieel losgelaten,
maar zijn ook de criteria ‘ernstige verslavings- en/of psychologische problematiek’ vervallen zodat
ook zwaardere problematiek binnen kwam. Het is goed mogelijk dat het arbeidspotentieel niet
goed gemeten is. Hetzelfde geldt voor het criterium ‘verslavingsproblematiek’. Zoals te zien is in
tabel 9 in Bijlage 3, geeft 55% van de gedetineerden op de Dariuz-vragenlijst aan niet verslaafd te
zijn (geweest), 24% zegt dat er een geschiedenis is van verslavingsproblematiek of is aan het
afkicken, en slechts 5% geeft aan dat er sprake is van een actuele verslaving op het moment van
invullen. Er waren 23 deelnemers die rapporteerden dat ze last hadden van een aantal depressieve
en/of angstklachten, 2 deelnemers stelden dat er sprake was van ernstige depressie- of
angstproblematiek. Ook werd gerapporteerd of deelnemers in behandeling waren voor psychische
klachten, maar ook hiervoor geldt dat er extreem veel missende waarden waren. De inschatting
van verslavingsproblematiek en psychische klachten in detentie zou wel eens heel anders kunnen
zijn dan ná detentie. Uit de interviews blijkt dat deelnemers soms in detentie zijn afgekickt, maar
heel snel na detentie toch weer in aanraking komen met middelen en terugvallen. Work-Wise
Direct medewerkers gaven aan dat de problematiek in veel gevallen juist zwaarder was dan
verwacht.
5.10 Samenvatting
De selectieprocedure is in de praktijk fors afgeweken van de beoogde procedure zoals beschreven
in de handleiding van het programma. In de PI’s kwam de werving moeilijk op gang, met name
doordat de inzet van medewerkers door allerlei redenen niet zo groot was als verwacht. Vervolgens
was het aantal gedetineerden dat wilde meedoen kleiner dan verwacht, waardoor de termijn voor
selectie is verlengd. Van de bijna 1.300 potentiële deelnemers hebben uiteindelijk 119 exgedetineerden deelgenomen aan het project. De inclusie- en exclusiecriteria van de
arbeidstoeleidingsinterventie zoals beschreven in de programmahandleiding zijn vervolgens
verruimd om zo veel mogelijk deelnemers te kunnen laten deelnemen.
Het afwijken van selectiecriteria heeft gevolgen voor de mate waarin de interventie kan worden
uitgevoerd, voor het aantal deelnemers dat voortijdig uitvalt en voor de resultaten. Het toelaten
van ‘betere’ deelnemers (met een hoog arbeidspotentieel en zelfredzaamheid) kan ertoe leiden dat
begeleiding wordt gegeven aan ex-gedetineerden die dat eigenlijk niet nodig hebben. De resultaten
lijken dan goed, maar verschillen dan minder dan beoogd met de resultaten van care-as-usual. Het
toelaten van ‘minder goede’ deenemers kan leiden tot meer uitval, vooral bij deelnemers met
verslavingsproblematiek, die terugvallen in verslavingsgedrag en dan uitvallen, of die worden

61

opgenomen in een kliniek. We zien dat straks terug. Ook kan het toelaten van ‘minder goede’
deelnemers ertoe leiden dat veel meer tijd moet worden besteed aan het op orde krijgen van
randvoorwaarden voordat begonnen kan worden met werk zoeken. Dit zagen we al in hoofdstuk 3.

62

6

De deelnemers

6.1

Kenmerken van deelnemers (onderzoeksvraag 5a)

Zoals in het vorige hoofdstuk werd beschreven, was het profiel van een deel van de deelnemers
ernstiger dan verwacht, blijkt ook uit de interviews met de medewerkers. Dat de problematiek
zwaarder was dan verwacht, kwam niet alleen door het verruimen van de selectiecriteria, maar ook
door onbekendheid met de doelgroep. De deelnemers bleken, anders dan de projectleider en
begeleiders van Work-Wise Direct dachten, niet voor de eerste keer vast te zitten en vaak weinig
werkervaring te hebben. Ook zijn het relatief moeilijke delinquenten, de zogenoemde ‘arrestanten’
en geen ‘zelfmelders’.

7

In tabel 6 t/m 8 in Bijlage 3 zijn de kenmerken opgenomen die naar voren komen uit de
zelfrapportage van gedetineerden in de Dariuz. De meest opvallende kenmerken zijn ook
opgenomen in tabel 12 hieronder. Hieruit komt ook de grote problematiek naar voren, met name
op het gebied van laag opleidingsniveau (24%), geen partner (47%), een grote afstand tot de
arbeidsmarkt (50%) en schulden (51%). Nogmaals, deze data lijken niet geheel betrouwbaar en
moeilijk te interpreteren. Zo is de afstand tot de arbeidsmarkt relatief groot (50% heeft een
redelijk tot zeer grote afstand tot de arbeidsmarkt), maar zijn arbeidspotentieel (75% heeft een
hoog arbeidspotentieel) en werknemersvaardigheden (80% heeft goede werknemersvaardigheden)
redelijk aanwezig. Vragen over lichamelijke en psychische klachten zijn vaak niet ingevuld.
Tabel 11
Opvallende kenmerken van deelnemers (n=119). Bron: Dariuz-vragenlijst.
Meer informatie in tabel 6 t/m 8 in bijlage 3.
Kenmerk
%
Man
81
Geboorteland Nederland
51
Schulden
51
Afstand tot arbeidsmarkt redelijk-zeer groot 50
Geen partner
47
Heeft kinderen
45
Verslaving nu of in verleden
29
Zelfredzaamheid laag/redelijk
27
Arbeidspotentieel laag/redelijk
25
Maximaal basisschool
24
Meer dan 4 x werkloos geweest
22
Geen vaste woon-/verblijfsplaats
21
Matige/ernstige psychische klachten
21
(depressie+angst)
Werknemersvaardigheden heel
20
slecht/redelijk
Nederlands spreken heel slecht/redelijk
15
Sociaal isolement hoog/redelijk
13

7
Zelfmelders melden zichzelf bij de PI, tenzij ze worden opgepakt door de politie. De arrestanten zouden zich
dus per definitie minder aan de regels houden, zo geven medewerkers van DJI aan. Zelfmelders zijn uitgesloten
voor dit project, omdat verwacht werd dat zij minder begeleiding nodig hebben.

63

Uit de registratie van DJI blijkt dat de meest voorkomende delicttypen in de doelgroep
vermogensmisdrijven zonder geweld en overtredingen van de opiumwet zijn.
Tabel 12
8
Delicttypen van de deelnemers (n=118). Bron: DJI-registratie .
Delicttypen
n (%)
Vermogensmisdrijf zonder geweld
38 (32)
Opiumwet
35 (30)
Onbekend
14 (12)
Vermogensmisdrijf met geweld
13 (11)
Geweldsmisdrijven (excl. seksuele misdrijven)
11 (9)
Seksuele misdrijven
2 (2)
Overige wetten
2 (2)
Vernieling en openbare orde en gezag
2 (2)
Wegenverkeerswet
1 (2)
6.2

Ervaringen van de deelnemers op het gebied van werk

Veertien van de twintig geïnterviewde deelnemers geven aan dat zij eerst praktische dingen wilden
en moesten regelen voordat zij konden gaan zoeken naar werk. De problemen waar negen van de
twintig geïnterviewde deelnemers tegen aanlopen bij het zoeken naar werk zijn het niet krijgen van
een VOG of het niet hebben van een geschikt diploma. Daarnaast geven vier van de twintig
geïnterviewde deelnemers aan dat het detentieverleden het vinden van een baan moeilijker maakt.
Ook geven deelnemers aan dat zij vaak voornamelijk productiewerk kunnen doen, maar liever ook
willen doorgroeien naar ander werk. Zij geven aan dat het zou helpen als de uitvoerder een groter
netwerk van werkgevers zou hebben en vacatures zou rondsturen. Een ander punt waar een
deelnemer tegen aanliep, is dat hij eerst een vrijwillige proefperiode, met behoud van uitkering, bij
een bedrijf moest doorlopen voordat hij betaald aan het werk kon. Deze afspraak komt, volgens de
projectleider en een begeleider, vaker voor bij deelnemers en wordt soms ingezet door begeleiders
om deelnemers een kans te bieden bij een werkgever. Deelnemers vinden het zelf niet altijd
motiverend, omdat ze niet betaald krijgen.
6.3

Ervaringen van de deelnemers met de begeleiding

Uit de vragenlijsten die 33 deelnemers hebben ingevuld, blijkt dat zij over het algemeen zeer
positief zijn over het contact met de begeleider (zie tabel 13). Hoewel de begeleider niet bij alles
helpt wat zij nodig hebben, ervaren ze veel steun en begrip. Dit beeld uit de vragenlijst wordt
bevestigd in de interviews.
Tabel 13. Evaluatie van de begeleiding door deelnemers (n=33). Bron: online Impact-vragenlijst
deelnemers
Evaluatie kenmerk
Gemiddelde score
SD
(1-5)
Begrijpt uw begeleider u?
4.06
1.29
Past de manier van werken van uw begeleider bij u?
4.21
1.02
Praat u met uw begeleider over de dingen waarover u het wilt hebben?
4.12
1.22
Helpt de begeleider bij wat u nodig heeft?
3.87
1.31
Geeft de begeleider u hoop?
3.91
1.36
Vertrouwt u uw begeleider?
4.09
1.13

8
Data die door DJI zijn aangeleverd bevatten 118 gestarte deelnemers. Omdat later nog iemand is
ingestroomd die in eerste instantie niet zou deelnemen, is deze deelnemer niet opgenomen in de DJI-data.
Deze deelnemer is wel opgenomen in de gegevens van de Dariuz en van Work-Wise Direct.

64

6.4

Vergelijking van informatie van begeleiders en die van deelnemers

De interviews van de begeleiders (n=9) en de deelnemers (n=20) zijn met elkaar vergeleken. Uit
deze vergelijking blijkt dat het beeld dat de begeleiders en deelnemers van het verloop van het
traject hebben, grotendeels overeenkomt. Slechts twee keer lijkt er een verschil te zijn in het beeld
van de deelnemer en de begeleider. Eén deelnemer geeft in het interview aan dat er geen contact
is met de begeleider. De begeleider geeft daarentegen in het interview aan dat er moeizaam, maar
nog wel regelmatig contact is met de deelnemer. Een andere deelnemer geeft in het interview aan
dat hij werk heeft gevonden, terwijl de begeleider in het interview aangeeft dat de deelnemer
waarschijnlijk nooit werk gaat vinden. De begeleider noemt daarbij dat de afstand tot de
arbeidsmarkt van de deelnemer erg groot is, doordat de deelnemer nooit heeft gewerkt. In beide
gevallen lijkt het beeld dat de begeleiders schetsen aannemelijker dan het beeld dat door de
deelnemers wordt geschetst.
6.5

Kenmerken van uitvallers (onderzoeksvraag 5b)

Twee jaar na de start van het project (1 mei 2018) zijn volgens registratie van de uitvoerder 40
deelnemers voortijdig uitgevallen, waarmee de uitval komt op 33%. Vier van de uitgevallen
deelnemers zijn gestopt nadat ze een baan vonden en daarna begeleiding niet meer nodig vonden.
Wanneer deze deelnemers niet meegerekend zouden worden (hoewel de programmahandleiding
wel langduriger begeleiding voorschrijft), komt de uitval op 30%. Dit percentage zal naar
verwachting nog oplopen in de laatste 14 maanden van het project (tot 1 augustus 2019). Uitval
bij extramurale gedragsinterventies van de reclasseringsorganisaties ligt tussen de 17% en 25%
(Fischer, 2012). Bij deelnemers met verslavingsproblematiek is de uitval vaak relatief groot. Bij
deze arbeidstoeleidingsinterventie blijkt 21% van de uitvallers uitgevallen te zijn doordat zij
werden opgenomen in een verslavingskliniek. Hier wreekt zich het laten vallen van het criterium
verslavingsproblematiek. De meest voorkomende reden is dat geen contact meer kan worden
gekregen met deelnemers. Wat hier onder ligt, is niet duidelijk; in elk geval haakt de deelnemer af.
Uitvallers zijn vooral in het begin van het project uitgevallen.
Als we kijken naar de problematiek van degenen die uitvallen en degenen die nog in traject zijn of
het project hebben afgerond, dan blijkt dat uitvallers en deelnemers op de meeste variabelen
nauwelijks van elkaar verschillen (tabel 12 in Bijlage 3). We zien echter uit de statistische analyses
wel dat uitvallers vaker deelnemers zijn met een lager opleidingsniveau, zonder partner, met
schulden, met lage zelfredzaamheid, minder werknemersvaardigheden, en dat zij vaker harddrugs
gebruiken (al gaat het bij dat laatste wel om kleine absolute aantallen). Deze variabelen duiden op
zwaardere problematiek bij uitvallers. Uit de statistische analyses komt alleen burgerlijke staat
(zonder/met partner) als significante ‘voorspeller’ van uitval naar voren: uitval lijkt geassocieerd te
zijn met alleenstaand zijn. Ook hier moeten we wel enigszins een slag om de arm houden,
vanwege de kleine aantallen. Uit de analyses komt niet naar voren dat de ‘te goede’ deelnemers
(die een kleine afstand tot de arbeidsmarkt zouden hebben) relatief veel zijn uitgevallen. Uitvallers
en niet-uitvallers verschillen van elkaar op de genoemde kenmerken.

65

6.6

Soort werk (onderzoeksvraag 5c)

Afgaande op registraties van Work-Wise Direct heeft twee jaar na de start van het project
ongeveer een kwart van de deelnemers werk (23%). De resterende 77% heeft (nog) geen werk
gevonden of geen duurzaam werk.
Tabel 14. Overzicht van het soort werk van de deelnemers tijdens het project (n=119). Bron:
registraties Work-Wise Direct
Werk

n

%

Heeft niet gewerkt

43

36	  

Heeft niet gewerkt, maar wel een opleiding gevolgd

3

3	  

Heeft niet gewerkt, maar wil een opleiding gaan
volgen

1

1	  

Heeft één baan gehad, maar werkt nu niet

11

9	  

Heeft één baan gehad, werkt nu niet, maar heeft
wel een opleiding gevolgd

1

1	  

Heeft met tussenpozen gewerkt

9

8	  

Heeft met tussenpozen gewerkt en heeft een
opleiding gevolgd

1

1	  

Werkt constant

20

17	  

Werkt constant en heeft een opleiding gevolgd

6

5	  

Werkt constant en wil een opleiding gaan volgen

1

1	  

Heeft stage gelopen

0

0	  

Is nooit echt traject gestart

23

19	  

Er is een grote variatie in het type contracten dat deelnemers krijgen: tijdelijke contracten,
nulurencontracten, vaste baan, vrijwilligerswerk, zwart werk (waarbij door de begeleiders wordt
gestimuleerd dat wit gewerkt gaat worden). De projectleider van Work-Wise Direct geeft aan dat
beoogd wordt om uitzendbanen om te zetten naar vaste contracten voor deelnemers bij wie dat
goed past.
Soms stoppen deelnemers weer met hun baan. In dat geval proberen begeleiders –als zij op de
hoogte zijn- dit te bespreken met de deelnemer, adviseren zij de deelnemer in gesprek te gaan
met de werkgever en/of te helpen zoeken naar een nieuwe baan. Het komt echter ook voor dat
deelnemers al ontslag hebben genomen voordat zij overlegd hebben met de begeleider.
Begeleiders geven aan dat dit juist hoort bij de problematiek van de deelnemers, waardoor die
soms te snel beslissingen nemen, zonder overleg en mogelijk zonder grondige afweging van de
consequenties en alternatieven.
6.7

Samenvatting

In dit hoofdstuk zijn kenmerken van deelnemers beschreven. Hoewel de zelfrapportages niet
geheel betrouwbaar lijken te zijn, wordt wel het beeld uit de interviews met begeleiders bevestigd,
namelijk dat de deelnemers multiproblematiek hebben: lage opleiding, schulden, weinig sociale
steun, veel eerdere werkloosheid, en geen vaste woon- of verblijfsplaats. Twee jaar na de start van
het project (8 maanden voor het eind van het project) is 33% uitgevallen; deels doordat de
deelnemer afhaakte, deels door nieuwe straffen en deels door opname in een verslavingskliniek.
Deelnemers die geen partner hebben en zwaardere problematiek hebben, lijken meer uit te vallen.
Uitval vindt vooral in het begin van het project plaats.

66

Conclusies

67

7

7.1

Conclusies

Inleiding

In dit hoofdstuk worden de antwoorden op de onderzoeksvragen op concluderende wijze
beschreven. We beginnen met de vragen over de constructie van de Social Impact Bond, gaan dan
in op de vragen over de uitvoering van de arbeidtoeleidingsinterventie. Het hoofdstuk wordt
beëindigd met een overall evaluatie van deze Social Impact Bond. Na opstelling van dit rapport
loopt het project nog ca. een jaar door om de laatste deelnemers te begeleiden. Verwacht wordt
dat geen ingrijpende wijzigingen in de opzet worden doorgevoerd. Wel worden de volgende
veranderingen voorzien: a) de onderzoekers verwachten dat het percentage uitvallers in dit laatste
jaar zal stijgen en b) de stuurgroep overweegt om contact op te laten nemen met deelnemers die
al uitgestroomd zijn en zo nodig extra begeleiding aan te bieden.
7.2

Onderzoeksvraag 1: hoe is de SIB-constructie vormgegeven?

In hoofdstuk 2 is beschreven hoe de constructie van deze Social Impact Bond er uitziet. De direct
betrokken organisaties zijn: het ministerie van Justitie en Veiligheid (opdrachtgever), Start
Foundation, ABN Amro Social Impact Fonds, Oranjefonds (investeerders) en Society Impact
(matchmaking die de partijen bij elkaar bracht). De arbeidstoeleidingsinterventie werd verzorgd
door Work-Wise Direct, een consortium bestaand uit Stichting 180, Stichting Exodus MiddenNederland en Restart. Ook de meer indirect betrokken partijen (DJI, gemeenten, reclassering) zijn
aan het woord gekomen in het onderzoek.
De doelen van de Social Impact Bond waren het opdoen van ervaring met SIBs, bezien of een
dergelijke financiële constructie potentie heeft, het bevorderen van werk voor ex-gedetineerden en
verminderen van recidive.
investeerders namen het initiatief om, samen met het ministerie van Justitie en Veiligheid exgedetineeren aan werk te helpen. Er is lang gezocht naar een concrete doelgroep en uiteindelijk is
besloten de SIB te richten op arbeidstoeleiding van gedetineerden met een detentieduur van 3 tot
12 maanden. Verwacht werd dat daar winst te behalen zou zijn, hoewel ook bekend was dat
arbeidstoeleiding doorgaans een gering effect heeft op recidive van ex-gedetineerden. Hoewel niet
iedereen

dat

beaamt,

spreken

enkele

stuurgroepleden

van

doelredeneren

in

het

voorbereidingsproces van de Social Impact Bond. De doelen waarop afgerekend wordt, zijn: 30%
minder uitkeringen, 18% meer duurzaam werk, 22% meer tijdelijk werk dan een controlegroep
waarvan vooraf inschattingen werden gemaakt. Het verminderen van recidive was wel een officieel
doel, maar gezien het feit dat bekend was dat de arbeidstoeleiding waarschijnlijk niet tot
aanzienlijk minder recidive of financieel rendement zal leiden, wordt hier niet op afgerekend.
Recidive is daarmee meer een streefdoel.
Bij de ontwikkeling en uitvoering van deze Social Impact bond speelden bevorderende en
belemmerende factoren. Deze zijn ingedeeld in de categorieën ‘weten’, ‘kunnen’ en ‘willen’.
Bevorderende factoren blijken vooral gelegen te zijn in de factoren ‘willen’: de betrokkenen waren
enthousiast en ambitieus en ‘kunnen’: er werden heldere afspraken gemaakt en men had
vertrouwen in elkaars kunnen. De belemmerende factoren lagen vooral in de factor ‘weten’: omdat

68

het de eerste keer was dat een landelijke SIB werd opgezet, was nog niet alles bekend over dit
type aanbestedingsprocedures. Daarnaast was bij de stuurgroep weinig inhoudelijke kennis
beschikbaar over de problematiek en behoeften van de doelgroep. Het zoeken naar kennis lijkt
vooral te zijn gericht op de gestelde doelen en minder op de problematiek en situatie van exdelinquenten na detentie. Daarnaast werd inhoudelijke kennis verwacht bij de uitvoerende
organisatie, maar was er geen offrant die precies de benodigde kennis en expertise in huis had. De
uitvoerende organisatie had zeker wel deels de benodigde kennis, maar had weinig ervaring met
de problematiek van recidiverende volwassen delinquenten. Signalen over de problematiek van exgedetineerden vanuit DJI en de reclassering hebben weinig aandacht gekregen. Door de geringe
kennis werd de problematiek van de doelgroep onderschat. Daarnaast zijn de selectiecriteria
verruimd en zijn mensen met verslavingsproblematiek toegelaten, wat de doelgroep nog zwaarder
maakte. Daardoor neemt hierdoor de kans op succesvolle uitvoering van het programma en de
kans op het behalen van de doelen af. Immers, voor verslavingsproblematiek is een specifieke
aanpak nodig, waar het huidige programma niet op is ingericht. Inschakelen van bredere
deskundigheid had dit risico mogelijk verminderd. Anderzijds, zo geven stuurgroep en uitvoerende
organisatie aan, heeft men veel geleerd van het project en zou deze kennis in de toekomst
gebruikt kunnen worden. Uit het oogpunt van ontwikkeling is het echter jammer dat de kennis die
al beschikbaar was, niet is gezocht of gevonden.
De SIB zou in principe overgenomen kunnen worden door gemeenten, waarbij dan rekening
gehouden kan worden met deze leerervaringen. Er zijn nog geen concrete afspraken gemaakt over
een vervolg. Op basis van internationale literatuur en alle bevindingen in dit rapport is een
checklist opgesteld waarmee de haalbaarheid van deze en toekomstige SIBs vooraf en achteraf kan
worden ingeschat. De meeste criteria zijn afkomstig uit literatuur en checklists van eerdere SIBs.
Enkele aspecten zijn toegevoegd op basis van het voorliggende onderzoek. Zo bleek dat het niet
alleen nodig is om een heldere beschrijving van de doelgroep en de interventie te hebben, maar
dat het ook zinvol is om deze vooraf te toetsen bij een bredere groep deskundigen. De checklist is
ingevuld door de stuurgroepleden (eerste versie) en externe deskundigen. De onderzoekers
hebben de scores gewogen met alle bevindingen en komen daarmee tot de volgende evaluatie.
Voordat we deze checklist toepassen op de huidige SIB bespreken we de uitvoering van de
arbeidstoeleidingsinterventie.
7.3

Onderzoeksvraag 2: Wat houdt de arbeidstoeleidingsinterventie in: op papier en in
de praktijk?

De arbeidstoeleidingsinterventie is een (niet-beoordeelde) aanpassing van een interventie voor
jeugdigen. Het doel ervan is de deelnemers vaardigheden te leren en ondersteuning te laten
opbouwen vanuit hun eigen sociale netwerk, om werk te vinden en te behouden en/of een
opleiding af te maken. De doelgroep zijn gedetineerden van 18 jaar of ouder met een detentieduur
van 3 tot 12 maanden. Zij worden afhankelijk van hun problematiek ingedeeld in het
‘basisprogramma’ (26-32 weken) of het ‘plusprogramma’ (waar ze meer en langer ondersteuning
krijgen, 39-45 weken). Beide programma’s worden gevolgd door een follow-up periode van 39
weken. De selectie wordt gedaan met een vragenlijst, de “Dariuz”, die ingevuld wordt door
gedetineerden en deels door de begeleider nadat een kennismakingsgesprek is gevoerd.

De

begeleiding is intensief, wordt gedaan door begeleiders die ook buiten kantooruren beschikbaar
zijn, en is erop gericht de deelnemers zoveel mogelijk zelfstandig te laten zijn of worden.

69

Vergeleken met care-as-usual is dit project veel intensiever, vooral doordat begeleiders meegaan
naar instanties en dag en nacht bereikbaar zijn.
De interventie is uitgevoerd met grote inzet en betrokkenheid van de begeleiders en projectleider
van de uitvoerende organisatie. Het programma kon echter voor een deel niet worden uitgevoerd,
doordat de problematiek van deelnemers zwaarder was dan verwacht en door het verruimen van
selectiecriteria. Hoewel de interventie bestaat uit meerdere typen interventies, is in de praktijk
vooral aandacht gegeven aan het motiveren van deelnemers en aan het organiseren van
praktische zaken zoals het regelen van onderdak en schuldsanering. Onderdelen gericht op
cognitieve vaardigheden, (antisociale) attitude en gedrag komen minder aan bod. Omdat deze
vaardigheden juist nodig zijn voor blijvende gedragsverandering betekent dit een risico voor het
behalen van de resultaten. Mogelijk had toetsing van de interventie door een erkenningscommissie
ertoe geleid dat kennis die beschikbaar was over nazorg en problematiek van ex-gedetineerden na
vrijlating meer was geïntegreerd in het programma. Mogelijk was het programma dan ook meer
aangepast voor volwassenen met een lang detentieverleden en multiproblematiek, terwijl er nu
gedacht werd dat de aanpak voor jongeren en volwassenen weinig van elkaar zou verschillen.
7.4

Onderzoeksvraag 3: Wat zijn randvoorwaarden voor uitvoering: in theorie en
praktijk?

De begeleiders zijn HBO-geschoold. Zij hadden geen ervaring met deze specifieke doelgroep en
het programma, maar wel met delinquenten (zonder arbeidstoeleiding) of met arbeidstoeleiding
(van niet-delinquenten). Zij hebben een training gevolgd om deze interventie te kunnen uitvoeren
en hadden regelmatig intervisiegesprekken. De uitvoering concentreerde zich vooral in het westen
van het land, gezien het feit dat relatief veel delinquenten daar wonen en gezien de reisafstand
voor medewerkers die ook in het westen wonen. Gesprekken met deelnemers vonden plaats op
openbare locaties of bij deelnemers thuis. Dit heeft soms tot onveiligheidsgevoelens geleid. Het
veiligheidsprotocol is in de loop der tijd aangescherpt. De samenwerking met andere organisaties
(gemeenten, reclassering) kende wat opstartproblemen, maar verliep daarna goed. De gemeenten
zouden soms wel meer input willen hebben geleverd, om bijvoorbeeld mee te denken over
inclusiecriteria en overdracht na afloop van het project. Het zoeken naar werk verliep vrijwel altijd
via uitzendbureaus (als onderdeel van het uitvoerende consortium). Dit was volgens de
uitvoerende organisatie makkelijker en doordat het uitzendbureau de intake deed, was een
Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) niet nodig, wat anders tot problemen zou kunnen leiden. Dit
betekent wel dat werkgevers niet op de hoogte zijn van eventuele risico’s. Een aantal
medewerkers van reclassering en gemeenten zou liever een netwerk van werkgevers opbouwen,
om transparant te kunnen zijn en ook om de kans op duurzaam werk te vergroten.
7.5

Onderzoeksvraag 4: Hoe verloopt het selectieproces: op papier en in de praktijk?

De selectieprocedure is in de praktijk fors afgeweken van de beoogde procedure; zowel qua timing
als qua inhoud. In de PI’s kwam de werving trager op gang dan beoogd, doordat a) de inzet van
medewerkers door allerlei redenen niet zo groot was als verwacht, b) gedetineerden niet aan de
criteria voldeden en c) het aantal geïnteresseerde gedetineerden kleiner was dan ingeschat.
Hierdoor is de instroomperiode verlengd met 8 maanden. De instroomperiode was (na verlenging
met 8 maanden) van mei 2016 tot augustus 2017. Van de bijna 1.300 potentiële deelnemers
werden er ruim 200 bereid gevonden om mee te doen, waarvan bijna de helft zich later toch

70

bedacht. Uiteindelijk hebben 119 ex-gedetineerden deelgenomen aan het project, in plaats van de
beoogde 150.
Daarnaast heeft de uitvoerende organisatie op verzoek van de stuurgroep exclusiecriteria op het
gebied van verslavingsproblematiek, psychische problematiek en afstand tot de arbeidsmarkt laten
vallen. Hoewel het programma is gericht op mensen met bepaalde kenmerken zijn alle mensen die
wilden meedoen toegelaten. Dit betekent dat zowel ‘makkelijkere’ deelnemers zijn toegelaten (die
misschien zelf wel werk hadden kunnen vinden), alsook ‘moeilijkere’ deelnemers (die ook ernstige
verslavingsproblematiek en/of psychische problematiek hadden). Van alle deelnemers voldeed
slechts 37% aan de inclusiecriteria zoals beschreven in de programmahandleiding. Dit heeft ook
gevolgen voor het doelbereik; bij de moeilijkere deelnemers is het doel minder haalbaar, bij de
makkelijkere deelnemers is het doel wel haalbaar maar zal het verschil met de controlegroep
kleiner zijn dan beoogd.
7.6

Onderzoeksvraag 5: Wat zijn kenmerken van de deelnemers?

De deelnemers hebben complexe multiproblematiek. Hoewel de zelfrapportage en het selectieinstrument niet geheel betrouwbaar lijken te zijn, wordt dit beeld bevestigd door de interviews met
begeleiders

van

de

uitvoeringsorganisatie.

Deelnemers

hebben

relatief

vaak

een

laag

opleidingsniveau (24%), geen partner (47%), een grote afstand tot de arbeidsmarkt (50%) en
schulden (51%). Verslavingsproblematiek (29%) en psychische problematiek (21%) lijken
ondergerapporteerd. Zoals hiervoor vermeld is de afstand tot de arbeidsmarkt minder groot dan
vooraf gedacht, maar toch heeft 50% niet eerder een betaalde baan gehad. De deelnemers die zijn
geïnterviewd, zijn overwegend enthousiast over het project. Zij hebben veel steun ervaren van de
begeleiders en hebben soms voor het eerst in hun leven een maatje gehad.
In de eerste twee jaar van het project heeft circa een kwart van de deelnemers werk gevonden,
vooral productiewerk. Hoe alle resultaten zullen zijn, zal separaat worden onderzocht door
onderzoeksbureau Panteia, dat de resultaten van de onderzoeksgroep zal vergelijken met die van
een controlegroep. De controlegroep wordt gematcht met onder andere arbeidssituatie en
uitkeringen in het verleden volgens gegevens van het CBS. De resultaten worden in 2021
verwacht.
Twee jaar na de start van het project is 33% uitgevallen. Verwacht wordt dat dit in de laatste 14
maanden nog zal toenemen, waardoor de uitval aan de hoge kant zou zijn vergeleken met
extramurale gedragsinterventies van de reclasseringsorganisaties (waarbij uitval tussen de 17% en
25% is; Fischer, 2012). Deelnemers vielen deels uit doordat de deelnemer afhaakte, deels door
nieuwe straffen en deels door opname in een verslavingskliniek. Als het exclusiecriterium ernstige
verslavingsproblematiek niet was vervallen, was de uitval naar verwachting lager geweest. Uitval
lijkt gerelateerd te zijn aan zwaardere problematiek: cliënten die alleenstaand zijn, meer schulden
hebben, een lagere opleiding, lage zelfredzaamheid en minder werknemersvaardigheden vallen
vaker uit. Gezien de kleine aantallen moeten we hier een slag om de arm houden. Het risico bij
uitvallers kan zijn dat zij juist meer recidiveren.
7.7

Overall evaluatie van deze SIB

Al met al mag de SIB-constructie op enthousiasme rekenen, vooral door de oplossingsgerichte en
innovatieve attitude van de betrokken organisaties, waardoor een positieve en doelgerichte sfeer

71

ontstaat. Of dit daadwerkelijk leidt tot betere resultaten dan voorheen is de vraag. Het
enthousiasme en het betrekken van externe organisaties kan ertoe leiden dat de frisse blik leidt tot
verbeteringen en dat er ruimte wordt gegeven voor veranderingen. Anderzijds kan het
enthousiasme van relatief veel externe partijen leiden tot onrealistisch optimisme en bestaat het
risico dat de beschikbare kennis onvoldoende wordt benut. De stuurgroep geeft aan dat er weinig
kennis beschikbaar was. Het is de vraag of dat werkelijk zo was. De kennis en ervaring opgedaan
met het programma Nazorg-exgedetineerden van het ministerie ven Justitie en Veiligheid, zoals
bijvoorbeeld

beschreven

door

Van

Duijvenbooden

(2015,

2016),

en

ook

kennis

uit

onderzoeksartikelen over de problematiek van ex-gedetineerden die in die tijd al beschikbaar
waren (zie paragraaf 2.6 en de literatuurlijst), lijkt weinig te zijn geïntegreerd in de aanpak.
Wanneer ruime kennis maar matig wordt benut, bestaat het risico dat keer op keer projecten
worden opgezet, weliswaar met veel enthousiasme en inzet, maar waarbij vooruitgang langzamer
verloopt dan juist ook met een Social Impact Bond wordt beoogd.
Zoals vermeld (par 1.4) is op grond van internationale literatuur een checklist opgesteld die voor
de evaluatie van deze en toekomstige SIBs kan worden gebruikt. Op grond van alle verkregen
informatie komen we tot de volgende inschatting. Daarbij merken we nogmaals op dat het project
nog een jaar doorloopt na oplevering van dit rapport. De uitval zal dan naar verwachting zijn
toegenomen en misschien is alsnog begeleiding aangeboden aan gedetineerden die al waren
uitgestroomd.

Overall evaluatie van de Social Impact Bond Werk na Detentie
CRITERIUM

FINANCIERING
1.
Er is samenwerking van financiers, een
uitvoerende partij en een onafhankelijke
instantie die de resultaten zal beoordelen.
2.
De overheid kan geld vrijmaken om
investeringen terug te betalen bij gebleken
succes.
3.
Er is een omschrijving van de financiële
kosten/baten/besparingen van het project (alle
kosten, bv. een gevangenis kan niet direct
sluiten, dat duurt enkele jaren, deze kosten
moeten meegenomen worden). Er zijn
afspraken over een realistisch en acceptabel
rendement en vergoedingen.
4.
Alle partijen zijn het eens over de
operationalisatie van “succes”. Het succes kan
vergeleken worden met de resultaten van de
reguliere aanpak.

BEOORDELING

TOELICHTING

☺

Alle benodigde partijen waren aanwezig.

☺

Het ministerie van Justitie en Veiligheid
garandeert terugbetaling.

"

Er is een grondige financiële berekening. Hierin
worden niet alle kosten of indirecte
besparingen meegenomen. Indirecte kosten of
besparingen zijn niet het doel van een SIB,
maar in de internationale literatuur wordt dit
punt als aandachtspunt gegeven.

"

De partijen zijn het eens over “succes” en de
resultaten worden achteraf vergeleken met die
van een gematchte controlegroep. Vooraf
waren geen gegevens bekend over arbeid en
uitkering van deze specifieke doelgroep.
De uitvoerder had ruimte om het programma
aan te passen: selectiecriteria zijn vervallen, de
instroomperiode is verlengd, de
programmaduur kon verlengd worden, na
afronding kon opnieuw begeleiding aangeboden
worden.
Beslissingen over aanpassingen zijn genomen
zonder grondige analyse. Het laten vallen van
selectiecriteria heeft ertoe geleid dat de
doelgroep zwaarder werd, waardoor belangrijke
onderdelen van het programma niet konden

5.

Er kan ruimte en tijd worden gegeven voor
vrijheid in de uitvoering, zodat innovatie kan
ontstaan.

☺

6.

Bij aanpassingen is sprake van een
onderbouwing waarom de aanpassing zal
bijdragen aan het (beter) bereiken van het
doel.

"

72

7.

8.

9.

10.

Alle partijen accepteren de relatief hoge
aanloopkosten (voor opzet, implementatie en
evaluatie).
Er zijn afspraken gemaakt over welke
organisatie het succes kan claimen en in welke
mate.
Er zijn afspraken over de follow-up voor de
doelgroep in geval het project niet voortgezet
wordt wegens onvoldoende succes of in geval
het project tussentijds stopgezet wordt.
Er zijn afspraken over nazorg die minimaal
geboden wordt aan deelnemers na afronding
van het project.

DOEL
11.
Het project is gericht op een complex
maatschappelijk doel, dat kan profiteren van
een meer resultaatgerichte aanpak en van
financiering en deskundigheid uit de private
sector.
12.
13.

Er is een heldere omschrijving van het
probleem.
Het doel is, op grond van kennis uit eerder
onderzoek en ervaringen, realistisch en
wenselijk voor deze doelgroep, en is ook op de
langere termijn haalbaar.

☺
"
#

Er wordt een eindevaluatie naar gemeenten
gestuurd, maar sommige gemeenten zouden
liever warmere overdracht hebben.

☺

Het doel is een complex maatschappelijk
vraagstuk. Het is mogelijk dat private partijen
door extra ambitie en innovatie betere
resultaten kunnen behalen. Wel moet gewaakt
worden dat ook de deskundigheid en kennis bij
de overheid voldoende ingebed wordt.
Dit is opgenomen in de business case.

☺
#

"
"

16.

☺

INTERVENTIE
17.
De interventie heeft een theoretische
onderbouwing en een verandertheorie en
methoden, op basis waarvan verwacht mag
worden dat het project het probleem zal
verminderen.
18.
Onafhankelijke inhoudelijk deskundigen hebben
de interventie als veelbelovend beoordeeld.

Er zijn afspraken gemaakt over succes zonder
specifiek te kijken naar wiens inbreng hier
meespeelt naast de uitvoerende organisatie.
Hierover zijn vooraf geen gedetailleerde
afspraken gemaakt.

"

DOELGROEP
14.
Er is een omschrijving van de situatie van de
doelgroep in de reguliere aanpak.
15.
Er is een inschatting van de verwachte
deelnamebereidwilligheid van de doelgroep, op
basis van ervaringscijfers.

De schaalgrootte is van voldoende omvang om
rendement te kunnen behalen.

worden uitgevoerd, waardoor de kans op het
bereiken van de doelen verkleint.
Het aanbieden van langduriger begeleiding dan
in de handleiding beschreven, zal naar
verwachting wel kunnen bijdragen aan het
doelbereik.
Alle partijen waren betrokken bij het grondig
opstellen van de business case.

De inschattingen die vooraf gemaakt werden,
blijken niet haalbaar. Het was bekend dat
arbeidstoeleiding een gering effect op recidive
heeft en dat is verrekend in de business case.
De uitvoerende organisatie en stuurgroep
werden echter verrast door de problematiek
van de doelgroep. Er was wel literatuur
beschikbaar over dit onderwerp. Kritische
vragen van de reclassering in reactie op de
tender hebben weinig aandacht gekregen.

Er zijn veel reguliere aanpakken voor nazorg,
er is echter geen overall overzicht.
Men verwachtte dat 10% van de potentiële
kandidaten zou willen meedoen. Dit bleek zo te
zijn, maar het bleek veel meer tijd te vragen
dan verwacht. Het beoogde aantal deelnemers
werd niet gehaald.
Voor dit landelijke project was de schaalgrootte
van voldoende omvang. Voor kleine gemeenten
zal dit lastiger zijn.

☺

Het programma is helder beschreven en
onderbouwd.

#

De interventie is een aanpassing van een
erkende interventie voor jeugdigen, die niet is
voorgelegd aan een erkenningscommissie of
externe deskundigen. Deze hadden op
literatuur en risico’s kunnen wijzen, zodat men
vooraf meer beducht zou zijn geweest op de
grote problematiek van de doelgroep en het
belang van exclusiecriteria.

73

19.

De uitvoerder is in staat het project uit te
voeren en heeft ervaring met de doelgroep en
vergelijkbare methoden.

"

20.

De uitvoerder is bereid en in staat om
transparant te zijn en aan metingen mee te
werken. Medewerkers registreren en krijgen tijd
voor rapportage.
De uitvoerder moet vooraf afspraken en
taakverdeling maken met andere organisaties
die nodig zijn om randvoorwaarden op orde te
krijgen.

"

21.

METINGEN
22.
Met geschikte meetmethoden wordt nagegaan
of het project wordt uitgevoerd zoals beoogd.
Indien er belemmerende factoren zijn, wordt
nagegaan hoe deze kunnen worden
verminderd.
23.
Nagegaan wordt of de beoogde resultaten
bereikt zijn en of het project effectief is, in
vergelijking tot een controlegroep.

#

Het consortium had ervaring op verschillende
onderdelen: interventies voor jeugdige
delinquenten (Stichting 180), (woon)opvang en
begeleiding van volwassen ex-gedetineerden
(Exodus) en arbeidstoeleiding van mensen met
een afstand tot de arbeidsmarkt (Restart).
Begeleiders hadden samen brede expertise
maar relatief geringe specifieke ervaring met
arbeidstoeleiding van volwassen exgedetineerden. Er was echter geen offrant die
ervaring op alle onderdelen had.
De uitvoerende organisatie was bereid mee te
werken, maar het informeren van deelnemers
en verzoeken om vragenlijsten in te vullen
bleek niet haalbaar.
De randvoorwaarden die in orde moesten zijn
voordat gedetineerden werk konden zoeken
zijn onderschat in de programmahandleiding.
Samenwerking met andere organisaties is pas
gaandeweg het project gezocht. Er zijn vooraf
geen afspraken gemaakt met andere
organisaties die randvoorwaarden zouden
moeten organiseren.

☺

Er worden zowel een proces- als effectmeting
gedaan, respectievelijk door Impact R&D en
Panteia.

☺

24.

Nagegaan wordt of neveneffecten zijn
opgetreden, zowel korte- als langetermijn en
zowel positief (bv. minder overlast) als negatief
(bv. verdringing).

"

25.

Tussentijdse rapportage verschijnt om
mogelijke disputen aan het eind te voorkomen.

☺

De resultaten worden vergeleken met een
controlegroep die wordt gematcht met de
onderzoeksgroep op het gebied van onder
andere leeftijd, sexe, geboorteland, uitkeringsen werksituatie voor detentie.
Er wordt gekeken naar aantal uitkeringen,
arbeid en recidive, niet naar neveneffecten. Dit
was geen doel van de SIB maar wordt in de
internationale literatuur genoemd als
aandachtspunt.
De resultaten worden tussentijds door Panteia
besproken met de stuurgroep.

?

Dit zal in de toekomst plaatsvinden.

?

Kennisdeling zal in de toekomst blijken. Het
vraagt inspanning van de
uitvoeringsorganisatie en de stuurgroep om de
ervaringen breed en vindbaar te delen. Vaak,
zoals ook in dit project, wordt kennis niet
gevonden danwel toegepast. Het zou jammer
zijn als dat bij de in deze SIB geleerde lessen
weer zou gebeuren. De staande organisaties
zijn vooralsnog niet betrokken bij een
eventueel vervolg.

RESULTATEN, UITBETALING EN VERVOLG
26.
De vooraf gemaakte afspraken over
financiering bij al dan niet gebleken succes
worden nagekomen.
27.

De lessen die geleerd zijn uit de evaluatie
worden betrokken in een eventueel vervolg.
Nagegaan wordt of staande organisaties het
project kunnen inbedden.

Als organisaties in de toekomst een rijksbrede SIB willen opzetten dan kunnen naast de hiervoor
genoemde conclusies nog de volgende overkoepelende aandachtpunten in overweging worden
genomen.

74

Omdat een SIB beoogt meer resultaat te behalen dan een reguliere aanpak kunnen tussentijds
wijzigingen in de aanpak en in de doelen doorgevoerd worden, zoals ook nu is gebeurd. Het kan
het project ten goede komen als tussentijds evaluaties worden ingepland waarop besproken wordt
in hoeverre bijstelling van aanpak en/of doelen nodig is. Het is dan ook raadzaam om deze
wijzigingen te bespreken met deskundigen of onderzoekers om risico’s te voorkomen (bv. dat het
doel juist minder bereikt zal worden). Ook moet afgewogen worden of de doelen steeds opnieuw
bijstelling behoeven. Bij deze SIB was ook het leren over de SIB-constructie belangrijk maar als
men in de toekomt het financiele rendement ook belangrijker vindt dan moeten hier vooraf goede
afspraken over worden gemaakt. Ook bij het steeds nadenken over wat beter kan, kan het veld
helpen om meer voor elkaar te krijgen met beperkt budget.
Om te voorkomen dat SIBs zich richten op de doelgroepen waarbij het makkelijkst rendement te
behalen valt kan overwogen worden om juist ook SIBS op de allermoeilijkste doelgroepen te
richten maar dan met lagere (realistische) doelen, waarbij ook het rendement minder zal zijn. De
vraag is dan echter of er een sluitende businesscase opgesteld kan worden. Misschien is in dat
gewoon een ‘gewone’ subsidie meer geschikt.
Om een SIB duurzaam te maken is het belangrijk om vooraf al na te denken over de vraag hoe het
project na afloop van de SIB voortgezet kan worden, en ook in de staande organisaties (in dit
geval bv. gemeenten, reclassering) ingebed kan worden. Anders blijft het een losstaand project,
terwijl een SIB juist beoogt nieuwe methoden te ontwikkelen die juist duurzaam kunnen worden
gebruikt.

75

Gebruikte literatuur

Aa, P. van der & Berkel, R. (2014). Identifying Policy Innovations Increasing Labour Market
Resilience and Inclusion of Vulnerable Groups. National report The Netherlands. INSPIRES
Working paper series 2013 no. 21 ISSN 2215-1605. Brussel: Europese Gemeenschap.
Ajzen, I. (1991). "The theory of planned behavior". Organizational Behavior and Human Decision
Processes, 50 (2): 179–211.
Beerthuizen, M.G.C.J., Beijersbergen, K.A., Noordhuizen, S. & Weijters, G. (2015). Vierde meting
van de monitor nazorg ex-gedetineerden. Den Haag: WODC.
Bunt, H.G. van de, Holvast N.L. & Plaisier, J. (2011). Toezicht op zedendelinquenten door de politie,
in samenwerking met de reclassering. Apeldoorn: Politie & Wetenschap; Erasmus Universiteit
& Impact R&D.
Disley, E. & Rubin, J. (2014): Phase 2 report from the payment by results Social Impact Bond pilot
at HMP Peterborough. RAND Europe.
Disley, E., Giacomantonio, C., Kruithof, K. & Sim, M. (2015): The payment by results Social Impact
Bond pilot at HMP Peterborough: final process evaluation report. RAND Europe.
Duijvenbooden, K. Van (2015). De gedachte achter nazorg ex-gedetineerden – rol van gemeenten
en van DJI. In: De recidivist als medeburger. Jaap van Vliet (Red.). Amsterdam: uitgeverij
SWP.
Duijvenbooden, K. Van (2016). Nazorg ex-gedetineerden – tien jaar na invoering. Terugblik en
huidige stand van zaken. Proces, 2016, 2.
Erp, J. Van , Geest, V. Van der, Huisman, W. & Verbruggen, J. (2011). Criminaliteit en werk. Een
veelzijdig verband. Tijdschrift voor Criminologie, 53, 2.
Fischer, T.F.C., Captein, W.J.M. & Zwirs, B.W.C. (2012). Gedragsinterventies voor volwassen
justitiabelen. Stand van zaken en mogelijkheden voor innovatie. Den Haag: WODC.
Halderen, R.C. van, Croes, L.X. de & Vogelvang, B.O. (2015). Weg terug. Levensverhalen van
Brabantse (ex-)gedetineerden. Breda: Avans Expertisecentrum Veiligheid.
Lunes, R., Frissen, R., Vermeer, F. & Revenboer, A. (2013): Social Impact Bonds. Een verkenning
naar de kansen van een innovatief financieringsinstrument. Den Haag: Society Impact
Platform/Ernst & Young.
Ministerie van Justitie en Veiligheid (2016). Business case 1.7. Den Haag: Ministerie van Justitie en
Veiligheid
Netburg, C.J. van (1996). Arbeidsmarktpositie van ex-gedetineerden in Nederland, andere
Europese landen en de Verenigde Staten. Literatuuronderzoek. Den Haag, WODC.
NJI (2012). Toekomstschets inrichting sociaal domein. Arbeidstoeleiding vna multiprobleemclienten
centraler. Utrecht: NJI>
Nieuwbeerta, P. (2014). Werk en recidive. Prison project.
http://www.prisonproject.nl/resultaten.html
Prang, R., Wingerden, S. Van & Timmer, R. (2010). Opvang en begeleiding van (ex-)
gedetineerden: een hele klus. Proces, 89, 5.
Pligt, J. van der & Vliek, M. (2014). Overreden en verleiden. De psychologie van beïnvloeding.
Amsterdam: Pearson Benelux b.v.
Ramakers, A.A.T. (2016). Arbeidsre-integratie na vrijlating. Sancties, juli 2016, pp. 192-200.

76

Rekenkamer Amsterdam (2013). Nazorg aan gedetineerden. Een ongemakkelijke keten.
Amsterdam: Rekenkamer.
Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (2009). Doorpakken. Maatschappelijke reintegratie en nazorg voor ex-gedetineerden. Den Haag: RSJ.
Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (2017). Van detineren naar reïntegreren.
Den Haag: RSJ.
Rudd, T., Nicoletti, E. Misner, K. & Bonsu, J. (2013): Financing promising evidence-based
programs. Early lessons from the New York City Social Impact Bond. New York: MDRC.
Sapouna, M., Bisset, C., Conlong, A.M. & Matthews, B. (2015). What Works to Reduce Reoffending:
A Summary of the Evidence. Scottish Government.
http://www.gov.scot/Publications/2015/05/2480/0
Scholten, P. (oktober 2015): Social Impact Bonds: van fenomeen naar praktijk. Eindhoven: Start
Foundation.
Schuring, M., Reeuwijk, K., Burdorf, A. (2016). Het monitoren van arbeidstoeleiding van mensen
met grote afstand tot de arbeidsmarkt en gezondheidsproblemen. Rotterdam: Erasmus
Universiteit.
Social Finance Limited (2014). Peterborough social impact bond reduces reoffending by 8.4%;
Investors on course for payment in 2016. London: Social Finance Limited.
Stichting 180 (2016). Programmahandleiding Aan de slag voor volwassen ex-gedetineerden. Den
Dolder: Stichting 180.
Visher, C. A., Winterfield L. & Coggeshal M. B. (2005). Ex-offender employment programs and
recidivism: A meta-analysis. Journal of Experimental Criminology, 1 (3): 295-316.
Visher, C. A., Winterfield L. & Coggeshall M. B. (2006). Sytematic review of non-custodial
employment programs: Impact on recidivism rates of ex-offenders. Philadelphia, PA:
Campbell Collaboration.
Vogelvang, B., Burik, A. Van, Knaap, L.M. van der, & Wartna, B.S.J. (2003). Prevalentie van
criminogene factoren bij mannelijke gedetineerden in Nederland. Den Haag: WODC.
Weijters, G., Rokven, J.J. & Verweij, S. (2018). Monitor nazorg (ex-)gedetineerden – meting 5.
Beschrijving van de problematiek van ex-gedetineerden en de relatie met recidive. Cahier
2018-12. Den Haag: WODC.

77

BIJLAGEN

78

Bijlage 1

Begeleidingscommissie

Drs. A.I. Aldewereld, MSc (in 2017)

Ministerie van Justitie en Veiligheid,
Directoraat-Generaal Straffen en Beschermen

Drs. A. Buisman (in 2018)

Ministerie van Justitie en Veiligheid, Directoraat-Generaal
Straffen en Beschermen

Drs. K. van Duijvenbooden

Veiligheidshuis Regio Utrecht

Prof. dr. P.J. Van Koppen (voorzitter) Vrije Universiteit, Faculteit der Rechtsgeleerdheid
Dr. M.P. Lycklama à Nijeholt

Universiteit Leiden, Faculteit der Rechtsgeleerdheid

Drs. T.L. van Mullekom

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

79

Bijlage 2 Geïnterviewde personen en functionarissen

(Ex-)gedetineerden
•

Individuele interviews met 7 gedetineerden in PI’s.

•

Individuele (telefonische of face-to-face) interviews met 20 ex-gedetineerden (deelnemers aan
het project).

•

Door 33 deelnemers telefonische of online ingevulde vragenlijst.

DJI
•

Individuele interviews met 3 coördinatoren van 2 PI’s.

•

Individueel interview met projectleider hoofdkantoor DJI.

•

Afstemming per mail en telefoon met data-analist hoofdkantoor DJI.

Reclassering Nederland
•

Telefonische afstemming met beleidsambtenaar van het landelijk kantoor van Reclassering
Nederland.

•

Mailoverleg met twee reclasseringsambtenaren.

Work-Wise Direct
•

Individuele interviews met alle 6 begeleiders van Work-Wise Direct in 2017 en met drie
begeleiders nogmaals in 2018.

•

Drie face-to-face interviews met projectleider Work-Wise Direct (begin/tussentijds/eind).

•

Groepsinterview met alle begeleiders van Work-Wise Direct.

Gemeenten
•

Telefonisch interview met medewerker van 1 gemeente.

Uitzendbureaus
•

Telefonische individuele interviews met medewerkers van 2 uitzendbureaus.

Gemengde groepsbijeenkomsten
•

Drie groepsinterviews (begin/tussentijds/eind) met in totaal 4 begeleiders, 3 gemeenten, 1
reclasseringsmedewerker en 1 uitzendbureau.

Bij de SIB betrokken organisaties
•

Individuele interviews met alle betrokken organisaties (leden van de stuurgroep SIB): het
ministerie van Justitie en Veiligheid, ABN-Amro, Start Foundation, Oranjefonds, Work-Wise
Direct, DJI, Society Impact.

•

Drie groepsinterviews met de hierboven genoemde organisaties (begin/tussentijds/eind).

Externe deskundigen
•

Twee telefonische interviews (begin/eind) met dr. M.P. Lycklama à Nijeholt, universitair docent
Finance & Accountancy, Instituut voor Privaatrecht, Afdeling Ondernemingsrecht, Universiteit

80

Leiden; tevens lector Finance & Business Innovation bij Kenniscentrum Business Innovation van
de Hogeschool Rotterdam. Deskundig op het gebied van Social Impact Bonds.
•

Twee (telefonisch en face-to-face) interviews (begin/eind) met dr. R. van Berkel, universitair
hoofddocent bij het departement Bestuurs- en Organisatiewetenschap van de Universiteit
Utrecht. Deskundig op het gebied van (arbeidsmarkt-)re-integratie van mensen met een
afstand tot de arbeidsmarkt.

•

Individueel interview (begin) met dhr. L. Kuijpers, strategisch matchmaker sociaal ondernemen
voor een gemeente en verder niet betrokken bij deze SIB.

81

Bijlage 3

Tabellen

82
Tabel 1
Overzicht van alle gestarte deelnemers (n=119), ingedeeld in deelnemers die het traject hebben
afgerond (n=47), deelnemers die nog in traject zijn (n=33), en de deelnemers die zijn uitgevallen
(n=39). Bron: registraties Work-Wise Direct.
Totaal
Afgerond
In traject
Uitval
n %
n %
n %
n %
Totaal
119 100
47 39
33 28
39 33
Basis/ plusprogramma
Basis
Plus
Onbekend

84
31
4

71
26
3

33
14
0

70
30
0

29
4
0

88
12
0

22
13
4

56
33
10

Maanden in traject
0-6 maanden
7-12 maanden
13-18 maanden
19-25 maanden

36
15
36
32

30
13
30
27

0
0
15
32

0
0
32
68

5
8
20
0

15
24
61
0

31
7
1
0

79
18
0
0

Tabel 2
Activiteiten en interventies door Work-Wise Direct, zoals door begeleiders geregistreerd in de
9
dossiers.
Totaal
Basis
Plus
n=33a
n=22a
n=11
n %
n %
n %
Leerdoelen beschreven
31 91
22 96
9 82
Gewerkt aan leerdoelen
31 91
22 96
9 82
Actieplan gemaakt
28 82
20 87
8 73
Trajectplan gemaakt
28 82
20 87
8 73
Motiverende gespreksvoering
28 82
19 83
9 82
Inzichtgevende gesprekken
13 38
6 26
7 64
Netwerk betrekken
16 47
11 48
5 45
Sociogram gemaakt
2 6
1 4
1 9
Vriendschapsanalyse gemaakt
23 67
17 74
6 55
Curriculum Vitae maken
18 53
10 43
8 73
Praktische interventie gericht op opleiding/werk
26 76
18 78
8 73
Praktische interventie gericht op huisvesting
19 56
15 65
4 36
Praktische interventie gericht op geldzaken
23 68
18 78
5 45
Praktische interventie gericht op het sociale
9 26
6 26
3 27
netwerk en vrijetijdsbesteding
Cognitieve interventies
-Zelfcontrole vaardigheden leren
0 0
0 0
0 0
-Denkfouten ter discussie stellen
4 12
4 17
0 0
-Reflectieve interventies
11 32
8 35
3 27
Gedragsinterventies
-Ongewenst gedrag laten afnemen
9 26
5 22
4 36
-Gewenst gedrag laten toenemen
16 47
11 48
5 45
-Nieuw gedrag aanleren
7 12
6 26
1 3
Relationele interventies
-Feedback op het gedrag van de deelnemer
17 50
14 61
3 9
-Praktische ondersteuning
27 79
19 83
8 24
-Communicatievaardigheden tussen deelnemer en
3 9
2 9
1 3
partner/familieleden verbeteren
-Ontwerpen/aanpassen van afspraken tussen de
5 15
3 13
2 6
deelnemer en partner van de deelnemer
9

Dat activiteiten niet geregistreerd zijn, hoeft niet te betekenen dat ze niet zijn uitgevoerd; ze zijn echter niet
geregistreerd in de dossiers. In de volgende tabel geven begeleiders in een vragenlijst aan in hoeverre deze
activiteiten naar hun inschatting zijn uitgevoerd.
a
Er waren 34 dossiers random getrokken waarvan 23 Basis en 11 Plus, maar van één dossier bleek de
deelnemer voortijdig gestopt.

83
Tabel 3
Begeleiding bij: leerdoelen, actieplannen, trajectplan en uitvoering van leerdoelen. Gemiddelde
scores op een 5-puntschaal van begeleiders op vragen over in hoeverre deze onderdelen aan de
orde zijn gekomen in de begeleiding. Bron: vragenlijst ingevuld door begeleiders van Work-Wise
Direct in 2017 (n=5) en 2018 (n=3). NB: het gaat hier om kleine aantallen maar wel om alle
begeleiders.
2017
2018
(n=5)
(n=3)
Gem.
Gem.
Prioritering van leerdoelen maken
3,80
3,33
Actieplan maken
3,80
4,33
Trajectplan maken met leerdoelen
3,80
4,33
Trajectplan maken met acties
3,80
4,67
Inhoudelijke eindevaluaties
2,00a
4,00
Logboek invullen
1,50 a
3,67
Logboek bespreken met deelnemer
1,75 a
3,33
Evaluatieformulier invullen
2,25 a
1,67
Evaluatieformulier bespreken met deelnemer
2,50
3,33
Maken trajectplan (zelf)
4,80
3,67
Maken trajectplan met deelnemer
2,40
4,00
Indelen in basis- of plusprogramma
4,20
4,67
Contract laten ondertekenen
4,60
5,00
Deelnemer ophalen van PI en naar onderdak brengen
2,60
3,00
Vrijwilliger inzetten
1,80
2,00
Afspraak binnen een week na vrijlating
4,60
5,00
Dariuz laten invullen door leidinggevende
1,00 a
1,33
Dariuz laten invullen door deelnemer
2,20
1,33
Dariuz wegwijzer afnemen
1,60
2,00
Afspraken maken voor slag 4
3,00
4,00
Enkele contacten met deelnemer in slag 4
4,40
5,00
Niet meer zelf helpen maar doorverwijzen in slag 4
3,75 a
2,00
Eindmeting werk/ opleiding
1,33 b
4,67
Intakegesprek
4,60
5,00
Evaluatiegesprek
4,20
4,33
Doorgeleiden naar een andere organisatie
3,40
3,00
a
b

n=4 (1 missing)
n=3 (2 missing)

84
Tabel 4
Gebruik van interventies: gemiddelde scores van begeleiders op een 5-puntschaal op vragen over
in hoeverre deze onderdelen aan de orde zijn gekomen in de begeleiding. Bron: vragenlijst
ingevuld door begeleiders van Work-Wise Direct in 2017 (n=5) en 2018 (n=3). NB: het gaat hier
om kleine aantallen maar wel om alle begeleiders.
2017
2018
(n=5)
(n=3)
Gem.
Gem.
Praktische interventies
Praktische interventies
Woning (helpen) zoeken
Vrijetijdsbesteding (helpen) zoeken
Schuldsanering (helpen) zoeken
Werk (helpen) zoeken

5,00
4,00
2,40
2,80
3,40

5,00
3,67
2,00
4,67
4,00

Basisinterventies
Motiverend gesprek algemeen
Motiverend gesprek gericht op werk zoeken
Motiverend gesprek gericht op werk houden
Motiverend gesprek gericht op schulden
Motiverend gesprek gericht op woning
Motiverend gesprek gericht op sociaal netwerk
Motiverend gesprek gericht op vrijetijdsbesteding
Motiverend gesprek gericht op opleiding
Inzichtgevend gesprek
Inschakelen netwerk van deelnemer
Sociaal netwerk versterken
Sociogram maken
Vriendschapsanalyse maken

5,00
4,40
4,20
4,00
4,40
3,80
3,20
3,20
4,60
3,00
2,75 a
2,20
2,40

5,00
5,00
4,67
4,67
4,33
4,00
3,67
3,00
5,00
4,33
3,33
3,00
3,00

Cognitieve, gedrags- en relationele interventies
Interventies gericht op gedrag
Interventies gericht op cognities
Relationele interventies

4,20
4,00
2,80

4,33
4,33
3,33

a

n=4 (1 missing)

85
Tabel 5
Knelpunten in de werving- en selectieprocedure. Bron: interviews met medewerkers van
Penitentiaire Inrichtingen, de Dienst Justitiële Inrichtingen en Work-Wise Direct.
Respondent
Medewerkers
PI’s

Weten
• Onvoldoende
informatie over
procedure (m.n.
Dariuz en
rapportage aan
hoofdkantoor DJI)
• Flyer is te lang en
ingewikkeld voor
gedetineerden
(sommige PI’s
hebben zelf een
‘jip-en-janneke
brief gemaakt)

Hoofdkantoor
DJI

-

Hoofdkantoor
Work-Wise
Direct

-

Kunnen
• De taak om gedetineerden te werven, is
extra werk zonder dat de medewerker extra
tijd krijgt.
• De caseload van casemanagers is al hoog,
zij hebben niet veel ruimte om zaken te
regelen (men moet ook rapportages maken
voor verlof, VI etc.)
• Het duurde soms lang voordat bekend was
wie de coördinator bij de betreffende
gemeente was.
• Het duurde soms lang voordat de gemeente
toestemming gaf.
• Het is een grote stap voor gedetineerden om
zich te melden bij gemeenten. Als
gemeenten al in de PI komen (bv. Den
Haag, Rotterdam), helpt dat.
• Soms is er voorlichting geweest maar
worden ex-gedetineerden daarna
vrijgelaten. Sommige PI’s wachten daarom
met voorlichting totdat de uitspraak van de
rechter bekend is, maar dan is er minder tijd
over voor de werving en selectie.
-

• Er was te veel tijd tussen de voorlichting
aan PI’s en de start van het project,
waardoor de aandacht van de PI’s
verdwenen was.
• Bij de start van het project was de
aanloopfase voor werving te kort. Er was
niet geselecteerd op resterende
detentieduur: er is 4-6 weken nodig voor
gespreksvoering en voorbereiding.
• Een deel van de kandidaten kan zelf werk
regelen.
• Een deel van de kandidaten wil geen 18
maanden begeleiding.
• Het was niet altijd bekend bij welke
gemeente de ex-gedetineerde zich zou gaan
vestigen, waardoor er geen gemeente kon
worden benaderd voor toestemming voor
deelname.
• Toestemming van gemeenten kwam in het
begin te laat, de gedetineerde was dan al
vrijgelaten.
• Als de gedetineerde geen telefoonnummer
heeft (en niet een nummer van familie
geeft), belt hij niet altijd op na vrijlating en
kan Work-Wise Direct hem/haar niet
bereiken. Dit is een veelvoorkomende reden.
• Kandidaten die door de PI werden
geselecteerd, voldeden toch niet altijd (bv.
te veel verslavingsproblematiek, taal,
leeftijd).

Willen
• Onvoldoende wil van PIWers en casemanagers om
gedetineerden te motiveren.
• Gedetineerden geven aan
zelf werk te kunnen regelen.
• Gedetineerden wilden niet
meteen een contract
tekenen. Het ging beter toen
de procedure gewijzigd werd
en het contract pas werd
getekend nadat de
gedetineerde al kennis had
gemaakt met en
vertrouwen had gekregen in
de begeleider van WorkWise Direct.
• Met name jongere
gedetineerden lijken minder
interesse te hebben. Zij
zouden denken ‘ach het
komt wel’.
• Niet alle medewerkers in
PI’s zijn gemotiveerd om
gedetineerden te stimuleren
voor dit soort projecten.
• De context van het project
was niet bevorderend: een
periode waarin PI’s bedreigd
werden met sluiting,
werkelijk gesloten werden of
een andere bestemming
kregen, waardoor de PI niet
meer mee kon doen of de
aandacht van personeel
minder uitging naar het
project.
• Niet alle medewerkers in
PI’s voeren de werving van
gedetineerden (op
enthousiaste wijze) uit.
• Niet alle medewerkers van
PI’s hebben tijd voor deze
extra taak gekregen,
waardoor de werving
beperkt wordt tot slechts het
overhandigen van een flyer.
• Als een gedetineerde niet
wil, wordt wellicht
onvoldoende energie
besteed aan het motiveren.

86
Tabel 6
Demografische gegevens deelnemers (n=119), opgesplitst naar groepen die het traject hebben
afgerond (n=47), nog in traject zitten (n=33), of uitgevallen zijn (n=39). Bron:	  Dariuz-vragenlijst,
zelfrapportage deelnemers.
Totaal
n %

Afgerond
n %

In traject
n %

Uitval
n %

Sekse
Man
Vrouw

97

82

38

81

29

88

30

77

13

11

8

17

1

3

4

10

Onbekend

9

8

1

2

3

9

5

13

Geboorteland
Nederland
Ergens anders
Onbekend

61
44

51
37

24
20

51
43

17
11

52
33

20
13

51
33

14

12

3

6

5

15

6

15

10
19
31
17
5
37

8
16
26
14	  
4	  
31	  
	  
45	  
25	  
29	  
	  
40	  
6	  
4	  
19	  
1	  
29	  
	  
13	  
1	  
3	  
21	  
3	  
8	  
9	  
3	  
1	  
8	  
29	  

3
10
14
11
4
5

6
21
30
23	  
9	  
11	  
	  
64	  
26	  
11	  
	  
38	  
6	  
11	  
32	  
2	  
11	  
	  
15	  
0	  
2	  
26	  
9	  
15	  
6	  
6	  
0	  
11	  
11	  

5
3
7
5
1
12

15
9
21
15	  
3	  
36	  
	  
36	  
30	  
33	  
	  
42	  
9	  
0	  
15	  
0	  
33	  
	  
15	  
0	  
3	  
18	  
0	  
0	  
18	  
0	  
3	  
9	  
33	  

2
6
10
1
0
20

5
15
26
3	  
0	  
51	  
	  
31	  
21	  
49	  
	  
41	  
3	  
0	  
8	  
0	  
49	  
	  
8	  
3	  
3	  
18	  
0	  
8	  
5	  
3	  
0	  
5	  
49	  

Opleidingsniveau#
Geen school
Basisschool
LBO/VMBO/MAVO/MBO 1
HAVO/MBO 2,3 of 4/VWO
HBO/Universiteit
Onbekend
Kinderen#
Ja
Nee
Onbekend
Burgerlijke staat#
Alleenstaand
Gescheiden
Getrouwd
Vaste partner, maar niet getrouwd
Weduwnaar
Onbekend
Woonsituatie#
Alleenstaand
Alleenstaand met kinderen
Begeleid wonen
Geen vaste woon- en verblijfplaats
In een instelling
Inwonend bij familie
Inwonend bij ouder(s)
Samenwonend met partner
Logeeropvang
Anders
Missing

54
30
35
48
7
5
23
1
35
15
1
3
25
4
10
11
4
1
10
35

30
12
5
18
3
5
15
1
5
7
0
1
12
4
7
3
3
0
5
5

12
10
11
14
3
0
5
0
11
5
0
1
6
0
0
6
0
1
3
11

12
8
19
16
1
0
3
0
19
3
1
1
7
0
3
2
1
0
2
19

87
Vervolg Tabel 6
Totaal
n %

Afgerond
n %

In traject
n %

Uitval
n %

Laatste Penitentiaire Inrichting
	  
	  
	  
	  
Almere
3 3	  
1 2	  
0 0	  
2 5	  
Alphen
6 5	  
1 2	  
4 12	  
1 3	  
Alphen/Lelystad
1 1	  
0 0	  
1 3	  
0 0	  
Arnhem
1 1	  
0 0	  
1 3	  
0 0	  
Dordrecht
15 13	  
7 15	  
5 15	  
3 8	  
Heerhugowaard
2 2	  
0 0	  
1 3	  
1 3	  
Krimpen
11 9	  
6 13	  
3 9	  
2 5	  
Lelystad
26 22	  
11 23	  
9 27	  
6 15	  
Lelystad/Veenhuizen
2 2	  
2 4	  
0 0	  
0 0	  
Nieuwegein
25 21	  
10 21	  
3 9	  
12 31	  
Nieuwersluis
14 12	  
8 17	  
1 3	  
5 13	  
Rotterdam
4 3	  
1 2	  
2 6	  
1 3	  
Zwaag
8 7	  
0 0	  
2 6	  
6 15	  
Onbekend
1 1	  
0 0	  
1 3	  
0 0	  
Leeftijd
	  
	  
	  
	  
20-30
35 29	  
13 28	  
9 27	  
13 33	  
31-40
40 34	  
12 26	  
14 42	  
14 36	  
41-50
24 20	  
12 26	  
3 9	  
9 23	  
51-60
19 16	  
10 21	  
6 18	  
3 8	  
Onbekend
1 1	  
0 0	  
1 3	  
0 0	  
Noot. Door afronding naar hele getallen tellen de percentages niet altijd op tot 100.
# betekent dat de vraag is ingevuld door de casemanager of begeleider (vandaar ook het grotere
aantal onbekende waarden op deze variabelen).

88
Tabel 7
Scores op variabelen rond arbeidsbemiddelbaarheid en participatie van de deelnemers. Opgesplitst
naar deelnemers die het traject hebben afgerond (n=47), nog in traject zitten (n=33), of
uitgevallen zijn (n=39). Bron: Dariuz-vragenlijst, ingeschat door begeleiders.

Arbeidspotentieel a
Laag
Redelijk
Hoog
Zeer hoog
Missend
Zelfredzaamheid a
Laag
Redelijk
Hoog
Zeer hoog
Missend
Risico op sociaal isolement a
Hoog
Redelijk
Weinig
Inschatting niet mogelijk
Missend
Trede participatieladder a
Trede 1
Trede 2
Trede 3
Trede 4
Trede 5
Trede 6
Inschatting niet mogelijk
Missend
Werknemersvaardigheden
Heel slecht
Slecht
Redelijk
Goed
Heel goed
Missend
Afstand tot de arbeidsmarkt
Klein
Redelijk
Groot
Zeer groot
Missend
Frequentie werkloosheid
Nooit
Één keer
Twee keer
Drie keer
Vier keer
Meer dan vier keer
Missing
Verleden betaalde baan
Ja
Nee/Onbekend

Totaal
n %

Afgerond
n %

In traject
n %

Uitval
n %

9
20
23
31
36

8
17
19
26
29

6
9
15
12
4

13
19
32
26
9

1
5
4
12
11

3
15
12
36
33

2
6
4
7
19

5
15
10
18
49

5
27
22
5
60

4
23
19
4
50

3
10
8
3
23

6
21
17
6
49

0
7
11
2
13

0
21
33
6
39

2
10
3
0
24

5
26
8
0
62

4
12
56
13
34

3
10
47
11
29

2
3
29
9
4

4
6
62
19
9

0
7
14
1
11

0
21
42
3
33

2
2
13
3
19

5
5
33
7
49

8
24
12
25
10
4
2
34

7
20
10
21
8
3
2
29

5
13
7
8
8
1
1
4

11
28
15
17
17
2
2
9

1
7
1
10
2
1
0
11

3
21
3
8
6
3
0
33

2
4
4
7
0
2
1
19

5
10
10
18
0
5
3
49

1
5
18
46
14
35

1
4
15
39
12
29

0
3
6
23
10
5

0
6
13
49
21
11

0
1
4
13
4
11

0
3
12
39
12
33

1
1
8
10
0
19

3
3
21
26
0
49

25
16
20
24
34

21
13
17
20
29

11
10
10
12
4

23
21
21
26
9

9
4
3
6
11

27
12
9
18
33

5
2
7
6
19

13
5
18
15
49

30
13
7
3
3
26
37

25
11
6
3
3
22
31

9
9
3
1
2
18
5

19
19
6
2
4
38
11

15
2
2
1
0
1
12

45
6
6
3
0
3
36

6
2
2
1
1
7
20

15
5
5
3
3
18
51

60
59

50
50

32
15

68
32

15
18

45
55

14
25

36
64

89
Vervolg Tabel 7
Totaal
n %

Afgerond
n %

In traject
n %

Uitval
n %

In behandeling voor lichamelijke
klachten
Ja
9 8
6 13
0 0
3 8
Nee
10 8
4 9
6 18
0 0
Missend
100 84
37 79
27 82
36 92
In behandeling voor psychische
klachten
Ja
3 3
1 2
1 3
1 3
Nee
7 6
4 9
0 0
3 8
Missend
109 92
42 89
32 97
35 90
a
telde mee als inclusiecriterium.
Noot. Voor de inschattingen door de begeleiders/ case managers geldt dat het aantal missende
waarden hoog was (29 tot 50%).
Tabel 8
Nederlandse taalbeheersing van de deelnemers (n=119). Opgesplitst naar deelnemers die het
traject hebben afgerond (n=47), nog in traject zitten (n=33), of uitgevallen zijn (n=39). Bron:
Dariuz-vragenlijst, zelfrapportage door deelnemers.

Beheersing Nederlands spreken
Heel slecht
Redelijk
Goed
Heel goed
Onbekend
Beheersing Nederlands lezen
Heel slecht
Redelijk
Goed
Heel goed
Onbekend
Beheersing Nederlands schrijven
Heel slecht
Slecht
Redelijk
Goed
Heel goed
Onbekend

Totaal
n %

Afgerond
n %

In traject
n %

Uitval
n %

1
17
39
48
14

1
14
33
40
12

1
7
18
18
3

2
15
38
38
6

0
5
11
12
5

0
15
33
36
15

0
5
10
18
6

0
13
26
46
15

1
14
42
48
14

1
12
35
40
12

1
6
20
17
5

2
13
43
36
11

0
4
11
13
5

0
12
33
39
15

0
4
11
18
6

0
10
28
46
15

2
3
16
44
40
14

2
3
13
37
34
12

2
2
8
19
13
3

4
4
17
40
28
6

0
1
3
13
11
5

0
3
9
39
33
15

0
0
5
12
16
6

0
0
13
31
41
15

90
Tabel 9
Problematiek van de deelnemers, waarbij de Dariuz-informatie is ingedeeld in criminogene factoren
zoals gebruikt in de RISc, van het totaal aantal deelnemers (n=119). Opgesplitst naar deelnemers
die het traject hebben afgerond (n=47), nog in traject zitten (n=33), of uitgevallen zijn (n=39).
Bron: Dariuz-vragenlijst, zelfrapportage door deelnemers.

Huisvesting en wonen
Tevredenheid sociale- en woonomgeving
Ontevreden
Redelijk tevreden
Tevreden
Missing
Inkomen en omgaan met geld
Schulden#
Ja
Nee
Missing
Relaties met partner, gezins- en
familieleden, vrienden en kennissen
Steun omgeving
Weinig
Redelijk
Veel
Missing
Eenzaamheid
Weinig
Redelijk
Veel
Missing
Sociale norm/druk
Geen
Redelijk
Veel
Missing
Middelengebruik
Verslaving
Nee
Verleden
Ik ben aan het afkicken
Ja
Onbekend
Softdrugs
Ja
Nee
Missing
Harddrugs
Ja
Nee
Missing
Alcoholgebruik
Ja
Nee
Missing

Totaal
n %

Afgerond
n %

In traject
n %

Uitval
n %

2
18
85
14

2
15
71
12

2
7
35
3

4
15
74
6

0
5
23
5

0
15
70
15

0
6
27
6

0
15
69
15

61
17
41

51
14
34

29
9
9

62
19
19

14
7
12

42
21
36

18
1
20

46
3
51

4
42
59
14

3
35
50
12

1
15
28
3

2
32
60
6

0
15
13
5

0
45
39
15

3
12
18
6

8
31
46
15

49
41
15
14

41
34
13
12

22
15
7
3

47
32
15
6

12
11
5
5

36
33
15
15

15
15
3
6

38
38
8
15

7
13
83
16

6
11
70
13

4
5
34
4

9
11
72
9

2
2
24
5

6
6
73
15

1
6
25
7

3
15
64
18

65
26
2
6
20

55
22
2
5
17

25
10
0
4
8

53
21
0
9
17

20
6
2
0
5

61
18
6
0
15

20
10
0
2
7

51
26
0
5
18

20
85
14

17
71
12

11
33
3

23
70
6

3
25
5

9
76
15

6
27
6

15
69
15

5
100
14

4
84
12

1
43
3

2
91
6

0
28
5

0
85
15

4
29
6

10
74
15

40
65
14

34
55
12

19
25
3

40
53
6

8
20
5

24
61
15

13
20
6

33
51
15

91
Vervolg Tabel 9

Psychische en lichamelijke gezondheid
Depressieve klachten
Geen
Aantal
Ernstig
Missing
Angstklachten
Geen
Aantal
Ernstig
Missing
Algemene gezondheid
Helemaal niet gezond
Niet zo gezond
Gezond
Heel erg gezond
Missing
Denkpatronen, gedrag en vaardigheden
Proactieve coping
Afwachtend
Redelijk actief
Actief
Missing
Gevoel van controle
Weinig
Redelijk
Veel
Missing
Gevoel van verantwoordelijkheid
Weinig
Redelijk
Veel
Missing
Self-efficacy werken
Weinig
Redelijk
Veel
Missing
Self-efficacy werk zoeken
Weinig
Redelijk
Veel
Missing

Totaal
n %

Afgerond
n %

In traject
n %

Uitval
n %

88
16
1
14

74
13
1
12

34
10
0
3

72
21
0
6

24
4
0
5

73
12
0
15

30
2
1
6

77
5
3
15

97
7
1
14

82
6
1
12

42
1
1
3

89
2
2
6

25
3
0
5

76
9
0
15

30
3
0
6

77
8
0
15

1
18
61
24
15

1
15
51
20
13

1
7
29
7
3

2
15
62
15
6

0
4
18
6
5

0
12
55
18
15

0
7
14
11
7

0
18
36
28
18

2
31
72
14

2
26
61
12

0
12
32
3

0
26
68
6

0
7
21
5

0
21
64
15

1
12
19
6

3
31
49
15

11
63
31
14

9
53
26
12

4
27
13
3

9
57
28
6

2
17
9
5

6
52
27
15

5
19
9
6

13
49
23
15

5
22
78
14

4
18
66
12

4
7
33
3

9
15
70
6

0
9
19
5

0
27
58
15

1
6
26
6

3
15
67
15

8
8
89
14

7
7
75
12

5
4
35
3

11
9
74
6

1
3
24
5

3
9
73
15

2
1
30
6

5
3
77
15

10
36
59
14

8
30
50
12

5
13
26
3

11
28
55
6

3
10
15
5

9
30
45
15

2
13
18
6

5
33
46
15

Noot. Door afronding naar hele getallen is het resultaat van de optelling van de percentages niet
altijd 100 procent
Noot. # betekent dat de vraag is ingevuld door de casemanager of begeleider.

92
Tabel 10
Gegevens over deelnemers die geselecteerd leken te worden maar toch niet zijn gestart (n=104).
Bron: registraties Work-Wise Direct.
Totaal
n
%
Reden niet in traject
Haakt al af in de PI voorafgaand of na de intake met Work-Wise Direct
39
37
Gaf/Had in PI geen eigen contactgegevens (of wel) maar nam geen contact
27
26
met Work-Wise Direct op na vrijkomen/en had nog geen contract getekend
Had nog geen contract getekend en valt na vrijkomen onmiddellijk terug in
5
5
oud (verslaafd) gedrag
Geen toestemming van de gemeente
9
9
Work-Wise Direct heeft al wel een tijd(je) begeleid, maar deelnemer wil
5
5
contract niet tekenen en valt terug in oud gedrag
Einddatum blijkt niet te kloppen en zit nog vast tot aan wervingsfase/of is
6
6
juist eerder vrij dan Work-Wise Direct had doorgekregen
Heeft geen gemeentelijke binding en/of geen BSN
3
3
Overig
10
10
Noot. Door afronding naar hele getallen is het resultaat van de optelling van de percentages niet
altijd 100 procent.
Tabel 11
Redenen van uitval van deelnemers (n=39). Bron: gegevens van Work-Wise Direct, op basis van
inschatting van begeleiders.
Totaal
n
%
Reden uitval
Opnieuw in hechtenis genomen (door oude of nieuwe straf) en zit vast tot eind
5
13
van zijn/haar begeleidingstraject
Door ernstige verslaving langdurend opgenomen in verslavingskliniek
Deelnemer vertoont geen geloofwaardige inzet meer, verschijnt 3/4 keer niet
meer op afspraken en reageert niet op apps/telefoontjes: in overleg met
projectleider het traject afgesloten
Deelnemer kan niet meer voldoen aan de inzet van minimaal 24 uur voor het
project
Overig

9

23

22

56

1

2

2

5

93
Tabel 12
Variabelen die mogelijk samenhangen met uitval. Bron: Dariuz-vragenlijst.

n

Niet
uitgevallen
(n=80)
n %
18 23
38,5 (11,4)
67 88
31 43
`42 67
42 66
39 61

Uitval
(n=39)

n %
Plusprogramma
115
13 37
Gemiddelde leeftijd (SD)
119
36,2 (8,5)
Sekse: man
110
30 88
Geboorteland: niet Nederland
105
13 39
Opleidingsniveau: geen school t/m VMBO/mavo#*
82
18 95
Kinderen#
84
12 60
Burgerlijke staat:
84
17 85
alleenstaand/gescheiden/weduwnaar#*
Woonsituatie: Geen vaste woon- en verblijfsplaats#
84
33 52
10 50
Schulden#*
78
43 73
18 95
Arbeidspotentieel: laag/redelijk#
83
21 33
8 42
Zelfredzaamheid: laag/redelijk#*
59
20 45
12 80
Gemiddelde werknemersvaardigheden 1-5 (SD)# **
84
3,94 (0,79)
3,35 (0,81)
Afstand tot de arbeidsmarkt: (zeer) groot/redelijk#
85
45 69
15 75
Taalbeheersing Nederlands spreken:
109
16 21
6 18
(heel) slecht /redelijk
Steun van de omgeving: weinig/redelijk
105
31 43
15 46
Eenzaamheid: veel/ redelijk
105
38 53
18 55
Risico op sociaal isolement: Hoog/redelijk#
72
12 22
4 24
Huidige of historische verslavingsproblematiek
105
27 38
13 39
Alcoholgebruik
105
27 38
13 39
Softdrugsgebruik
105
14 19
6 18
Harddrugsgebruik*
105
1 1
4 12
Depressieve klachten
105
14 19
3 9
Angstklachten
105
5 7
3 9
Lage algemene gezondheid
104
12 17
7 22
Weinig gevoel van controle over het vinden van werk
105
6 8
5 15
Weinig gevoel van verantwoordelijkheid
105
4 6
1 3
Weinig self-efficacy om te werken
105
6 8
2 6
Weinig self-efficacy om werk te zoeken
105
8 11
2 6
* p <.05
** p <.01
Noot: alle categorische variabelen getoetst met chikwadraattoetsen, de schaal-variabelen met ttoetsen voor onafhankelijke steekproeven.

94

95

Bijlage 4

Summary

INTRODUCTION
What is the “Work after prison” Social Impact Bond?
A Social Impact Bond (SIB) is an innovative funding scheme whereby private investors provide
financing for tackling a societal issue. When the projected result is achieved, the government
repays the investment and a previously agreed dividend is paid out. A SIB tests the workings of an
innovative method and in principle it is temporary (for the period during which the project is being
tested). If the method achieves satisfactory results, then the aim is that the government or other
bodies take over the funding.
The “Work after prison” Social Impact Bond focuses on intensive employment support for exprisoners. The Work after prison SIB has four aims: 1) more employment support for participants,
2) less re-offending by participants, 3) to assess whether working with SIBs is worthwhile for local
councils and the government and 4) to gain up experience with an SIB and gather pointers for
future SIBs.
What is the aim of this study?
This report contains a process evaluation of the preparation and implementation of the
employment support intervention during the period from the official launch of the SIB on 1 May
2016 to the end of May 2018. The project period has been extended until 1 August 2019. The
study will not be extended because sufficient insight has been gained into the key points of the
implementation of the process and the project is not expected to change in any significant way.
The study examined a) how the SIB scheme was designed and whether such a scheme could also
be used for future pilot projects and b) how the employment support intervention was
implemented. The study questions and approach are set out in chapter 1. The report does not go
into the results of the employment support intervention. The effect study will be carried out
separately by Panteia research agency and is expected to be published in 2021.

RESULTS OF THE PROCESS EVALUATION
How was this Social Impact Bond set up?
The parties involved in the SIB are: the Ministry of Justice and Security (‘Client’), the Start
Foundation, the ABN AMRO Social Impact Fund, Oranjefonds (‘Investors’) and Society Impact (the
‘Matchmaker’ that brought the different organisations together). Together, these parties formed
the steering group for the project. Also involved was the Custodial Institutions Agency. Initially, the
intention was to set up an SIB aimed at providing employment support for prisoners
who would be fitted with electronic tags, but because the bill regulating electronic monitoring had
not been adopted by the Lower House, the investors and the client looked for a different target
group. This group comprised offenders who had been sentenced to between three and twelve
months in prison. Out of the four SIB aims stated, gaining experience with a nationwide SIB was
gradually seen as the most important one.
Through a tendering process, the investors have since opted for Work-Wise Direct as the party
(‘the executor’) able to provide and carry out the employment support intervention. This consisted
of a consortium formed especially for this project, made up of: Stichting 180 (Foundation 180, with
expertise in the field of interventions for young offenders), Stichting Exodus Midden-Nederland
(Central Netherlands Exodus Foundation with expertise in the field of providing care and support to
ex-prisoners) and Restart (with expertise in the field of employment support for people at a
disadvantage in the job market). The Work-Wise Direct representative also attended the project’s
steering group meetings.
What is the relationship to other organisations?
The prison system and local councils have the joint responsibility to support prisoners organise
their reintegration both during their sentence and after release, in the area of employment and/or
income (or day care with a benefit allowance) and other basic conditions (accommodation,
understanding debts, ID and healthcare). The probation services can also help former prisoners

96
who on probation search for work. The standard supervision offered is less intensive than that
provided by the Work after prison SIB: the SIB counsellor visits participants at home, accompanies
them to official agencies and can be reached outside office hours. Prison staff, the probation
service and local councils have stated that the more intensive SIB supervision, aimed specifically at
employment support for ex-prisoners, is a welcome addition to what they have to offer, which
although sharing the same purpose is less intensive.
How is this SIB appreciated by the organisations involved? What were the factors that
facilitated or hindered the development if this SIB?
The parties involved believe the SIB to be a promising scheme. Not only due to the focus on a
project that would otherwise receive less government funding but also because it is about an
innovative way for private organisations and the government to cooperate in a way that has not
been previously attempted at national level. We have divided facilitating and hindering factors into
the following categories: ‘knowing’, ‘wanting’ and ‘being able’.
The facilitating factors largely occurred in the ‘wanting’ and ‘being able’ categories:
1. The organisations that were part of the steering group were enthusiastic about the project.
The collaboration was quickly found to be an enjoyable one and people trusted in each other’s
expertise. Employment support for ex-prisoners is seen by the steering group as a socially
relevant objective that might benefit from a more results-oriented approach. In addition,
gaining learning experiences with an SIB is mainly seen as something valuable. The steering
group considers the added value of the SIB as being in the collaboration between the
government and private parties. This collaboration proved to run well and, according to the
members of the steering group, it is considered worth repeating. They find the actual results
of the employment support intervention of less importance because it is mainly a pilot version
of the SIB scheme. The lessons learned in this SIB can be used for future SIBs.
2. Clear and acceptable agreements were made about targets, funding, intended returns,
measurements and repayment. All organisations have accepted the relatively high start-up
expenses that form part of an SIB and they have given the project time and space.
3. The collaboration between the private parties and the government will lead to more social
involvement than if the government were to be left alone to tackle these sorts of issues. The
private parties can help reduce the social problems, which is something they consider to be an
important role.
4. The steering group had trust in the knowledge of the executor and the executor had enough
staff. The executor was able to offer highly intensive supervision to the group of ex-prisoners
who might otherwise be supervised by local councils and/or the probation service, albeit in a
much less intensive way. In the opinion of the steering group members, the executor and
employees of the probation service and councils, this meets a clear need. By contrast, it
emerged that other local councils already had their own provisions and did not see any need
for additional measures.
Hindering factors were mainly found in the ‘knowing’ category:
1. Unfamiliarity with the SIB structure at national level meant investigating a number of issues in
the preparation phase of the SIB (e.g. detailed calculations, requirements on tenders and VAT
remittance) took up a great deal of time and reduced the amount of attention given in the
Custodial Institution.
2. A number of steering group members have said that adding a number of other organisations
to the steering group would be a good idea in terms of bringing in more knowledge: the
Ministry of Social Affairs and Employment (due to its knowledge of employment support), the
Ministry of Finance (due to its knowledge of VAT calculations relating to this sort of projects),
the probation services (due to their knowledge of the target groups) and employers (due to
their knowledge of requirements put on participants).
3. The steering group and the implementing organisation had little previous knowledge this
target group’s needs and problems to (see also points 4 and 5). There is little research
literature about the extent of work and benefits paid to the target group. However, the
literature that is available about the issues and after care appears not to have been
sufficiently integrated into the business plan.
4. It appears that too little is known about the influence of selection criteria on the results. The
selection criteria (as stated in the programme guide) have been partly widened (in particular
admitting ex-prisoners with addiction problems and mental health issues and ex-prisoners
who are at a slight disadvantage in the job market). It appears that it was not known that the
decision to drop these selection criteria could have a negative influence on the results. After
all, if ex-prisoners with severe addiction problems are allowed to participate in a programme

97

5.

6.

that has not been designed for them, it is possible that the results would not be achieved. By
contrast, if ex-prisoners who actually only have a slight disadvantage in the job market are
allowed to participate, then they will find work but not much more than the control group. The
chance of attaining the objectives of the SIB is therefore lower (even though people with
addictions in the control group) because the programme was not designed to reduce addiction
problems, which require a different, specific approach.
The knowledge about tackling adult offenders does not seem to have been fully integrated in
the programme guide. The intervention is an adaptation of an intervention for adolescents
(not necessarily young offenders). This intervention is included in the databank of effective
juvenile interventions assessed as ‘well substantiated’ by the sub committee for juvenile care
and psychosocial/pedagogical intervention. The amendment for adult offenders was not
presented to an accreditation committee. The implementing organisation assumed that the
approach to finding work for adult offenders need not differ much from the approach used
with adolescents. However, this did not turn out to be the case. The target group was shown
to be more complex than first thought and it was more difficult to find work for ex-prisoners
over the age of forty with little work experience and a long history of incarceration than it was
for eighteen-year-olds. If the intervention had been presented to more experts (e.g. to the
accreditation committee) then this could have been pointed out. Part of the programme could
not be carried out by the more complex target group and this means achieving the objectives
is at risk. With hindsight, most steering group members agree that the objectives were too
ambitious, although they do believe that an SIB needs to have ambition in order to create a
purposeful atmosphere that enables renewal and better results than would otherwise be
possible.
A number of the steering group members say that the reasoning was target-oriented: they
were enthusiastic and were keen to get started with the SIB. Knowledge of risks, that was
provided by the prison system and the probation service and meta analyses, which showed
that the results of employment support interventions had little effect on recidivism, appear to
have been given little attention. It is possible that testing of the employment support
intervention by an accreditation committee would have resulted in greater integration of
available knowledge of aftercare and issues surrounding ex-prisoners.

To what extent is this SIB transferrable?
The organisations involved believe that as a financial instrument, the SIB is to be recommended for
future projects, especially through collaboration between government and private parties, where
projects of a sufficient scale are concerned. The employment support intervention could be adopted
by local councils. The SIB scheme could also be used by local councils if financiers were needed. A
few lessons have been learned from this SIB that can be applied to future SIBs. This mainly
concerns the preparation (more general), the objectives (ambitious but achievable) and knowledge
(broader inclusion of expertise from science and the field). Based on international literature and
knowledge from this study, a checklist has been drawn up, which can be used in advance of future
SIBs to gauge their feasibility. At the time of writing this report, individual steering group members
and the executor are in talks with local councils about whether or not to continue the employment
support intervention in the form of an SIB. Concrete agreements have yet to be made.
THE IMPLEMENTATION OF THE EMPLOYMENT SUPPORT INTERVENTION
What does the intervention involve?
There are two variants of the employment support intervention: the basic programme and the plus
programme. The basic programme lasts no more than seven months; the plus programme no more
than 10 months. Both programmes are precede a nine-month follow-up programme.
What was the target group and how was it selected?
The target group for the basic programme consisted of male and female ex-prisoners aged 18 and
above with sentences of between three and 12 months and skills shortages in relation to work and
education. The target group for the plus programme is also at risk in terms of housing, social
networks and/or leisure time. According to the programme guide, the selection of participants
could be carried out with the aid of a questionnaire, the ‘Dariuz Roadmap’ and supplementary
interviews with case counsellors from the executor’s Custodial Institution. In practice, a number of
selection criteria were abandoned (addiction issues, mental health problems and being at a
disadvantage in the job market) because the steering group was unwilling to exclude any
participants. In the end, fewer than half of the participants (37%) meet the inclusion criteria as
stated in the programme guide.

98
Moreover, the intended number of participants was not reached. 1,299 prisoners were eligible for
the project and in the end 119 people took part instead of the intended 150. It had previously been
expected that 10% of the potential target group would be willing to take part. In the end, this
number was almost reached, but it took much more time and the recruitment period had to be
extended. This was mainly due to the fact that a) the recruitment in the Custodial Institutions
stalled, b) an number of the prisoners did not wish to participate and c) half of the selected
participants changed their mind after release or could not be traced.
What were the characteristics of the selected participants?
The characteristics of the participants were measured with the aid of self-reporting in a
questionnaire (the Dariuz) or though assessment by counsellors. The reliability of this method has
not been investigated, however according to counsellors and participants, it falls short in certain
areas. Care must therefore be taken with regard to the interpretation of the data. The following
characteristics emerged: 82% were male, 47% no partner, 36% older than 40, 24% had not
completed any education beyond primary school and 21% were of no fixed abode. As already
stated, the participants turned out to have had a long-term history of incarceration and often little
work experience (50% had previously had no paid employment). They had many complex issues:
often a combination of debts (51%) and a lack of accommodation (21%). Questions about
addictions and mental health issues were frequently not filled in; past or current addiction was
indicated by 29% and mental health problems by 21%. There are also intellectual disabilities, but
these were not registered. The offences for which they had been convicted were mainly crimes
against property, with or without violence (43%) and breach of the opium law (30%). In relation to
the potential target group and the regular prison population, a relatively large number of female
and older ex-prisoners took part in the intervention.
What did the ex-prisoners think of the intervention?
Of the 20 participants interviewed, 18 were enthusiastic about the intervention. It is important to
note that the participants interviewed did not drop out. Not all participants were so enthusiastic: in
the first two years of the project, 33% of participants dropped out. The working relationship with
the counsellors (which has a major impact on these kinds of projects) appears to be very good in
the case of most of the participants who didn’t drop out. Interviewed participants are happy with
the large amount of support and the accessibility of their counsellors. Some expected that their
counsellor would arrange everything for them and were somewhat disappointed that they had to
do a lot themselves and that housing was not automatically organised for them. Participants
mentioned the following areas of improvement: more jobs with career growth potential (not just
production work); that the supervision should start sooner (when entering custody, not just a few
weeks before release), create a shelter (so participants without a home of their own could look for
work too).
Why did so many participants drop out?
Two years after the launch of the project, 33% had dropped out. When compared with extramural
interventions that are run by probation services (where drop-out is 17-35%, Fischer, 2012), the
percentage of those dropping out is not exceptional, also given the fact that participants with
addiction issues were included in the programmes. However, since the project still has 14 months
to run, the drop-out rate will still increase. Most people who dropped out at the beginning. The
counsellor was unable to trace some of them shortly after release. Without a phone number it was
impossible to go looking for them in person. Other prisoners dropped out after they became
untraceable at a later stage, after they had been admitted into a rehab clinic or were once again
put in prison to serve old or new sentences. Those who dropped out were often participants
without a partner, with lower levels of education, debts, little independence, fewer employee skills
and who used hard drugs more often. Those who dropped out deserve our attention because
research has shown that they are more likely to reoffend.
Where did participants end up?
The participants who find jobs, mainly end up working in construction or at production companies.
They usually find work through friends or job agencies and doing so turns out to present relatively
few problems for them. In this project, a lot of work was done job agencies because they were part
of the consortium and because it was easier to discuss the history of detention with the agency,
whereas this would not have been the case with the employer. The job agency was often aware of
the participant’s history of detention but no Certificate of Good Conduct needed to be submitted to
the employer.

99
Two years after the launch of the project, about a quarter of participants have found jobs, 75% of
whom have a direct employment contract and therefore no longer work through a job agency. The
employment situation among participants is not as good as was envisaged but better than the
steering group had expected of the control group (10%). More details will following in the impact
assessment. The counsellors (and local councils) expect that part of the group will never be
capable of working or resolving their issues on their own. For the subgroup for which work is not a
realistic option, a great deal seems to be gained if they achieve a stable living environment with a
roof over their heads, debt restructuring, restricted substance use and monitoring.
How was the intervention carried out?
As s described in the guide, the intervention consists of various methods that are used by
individual counsellors (basic interventions, practical interventions, interventions with a focus on
behaviour, cognitions and relationships). In practice, the emphasis is placed mainly on holding
motivational talks and arranging practical matters (ID, bank account, debt restructuring,
accommodation). Less attention is given to changing thought processes and behaviour than
intended, which puts the results with regard to a permanent change in behaviour in jeopardy.
The longer participants are in the project and their situation improves, the more independent they
become and the less the frequency of contact with the counsellors. When the project is completed,
a final assessment is sent to the local council, provided a contact is known. If necessary,
participants can get in touch with their former counsellor until the project has been completed
(August 2019). The way in which local councils take over aftercare varies. No structural
arrangements have been made in this regard as part of the project. Besides providing them with
the written report, some local councils prefer to see counsellors and the ex-detainee getting to
know the new local council contact (e.g. a neighbourhood director or aftercare coordinator)
together because they believe this would reduce the chances of recidivism.
What was the situation with the preconditions for the implementation of the project?
The counsellors were highly committed. Although fewer than half of them had experience of
counselling ex-prisoners, they did have experience with vocational reintegration and coaching
(often of young offenders or non-offenders). The counselling mainly focused on the west of the
country. There were no offices; meetings with participants often took place in public places or at
the homes of participants. This sometimes made the counsellors feel unsafe. The security protocol
has since been tightened and more attention is being paid to keeping counsellors safe. Colleagues
met in order to monitor the quality of the execution of the project.
The further the project progressed and the more participants completed it, the fewer the number
of counsellors became. They transferred participants to their remaining colleagues. Some
participants had more than two counsellors. The counsellors and participants often felt positive
about the handover, although it sometimes took some getting used to.
What did other organisations think about the intervention?
Virtually all of the employees (of the project executing organisation and of all other organisations
such as DJI, the probation service and the local council) are positive about the project, in particular
because intensive and flexible help is provided and this is exactly what this target group needs.
They are also satisfied with the collaboration. In the initial phase, the division of tasks between the
project, the local councils and the probation service was not entirely clear, but gradually good
communication was established. At the end of the project, however, the local councils noted that
people were enthusiastic because the project was aimed at employment support, whereas in
practice it was precisely that goal that has not quite lived up to expectations.
The local councils involved see the project as supplementary to their own work. However,
sometimes it overlaps local council projects. For example, in Amsterdam, although habitual
offenders were not allowed to take part in the SIB, they were put through their own council
project. Other local councils also offer assistance, especially in order to arrange the preconditions.
The probation service is also enthusiastic about the project, seeing it as supplementary to its work.
Employees appear to be a missing factor in the project, as indicated mainly by local councils,
external specialists and participants. They point out the need for a permanent network of
companies that van lead to more opportunities for growth, lasting jobs and more openness about
the participants’ history of detention. After completion of this study, the matter of whether the SIB
method can proceed will be examined. However, no check was carried out as to whether existing
organisations are able to adopt this method.

100

Conclusions
The SIB scheme is viewed by those involved and external specialists as a promising one for the
development and testing of innovative and targeted projects for which too little government
funding would otherwise be available. The organisations involved in funding and the executive
organisation dared to take the risk in taking part in a project with a new form of funding and
collaboration.
At lot has been learned about the way in which SIBs might be set up more efficiently in future and
the parties involved are enthusiastic about the collaboration. The steering group members say that
gaining experience was found to be more important than the substantive objective and the
project’s financial returns. In this sense, the project has been a success. Otherwise such an
intensive employment support project would never have been undertaken. It is noteworthy that in
this SIB, less important is attached to the financial aspect (reward for effectiveness), whereas that
is precisely an objective of an SIB. In this phase it is possible that the need to experiment with and
getting to know the SIB is playing a more dominant role than the financial aspect. In the long
term, in order to scale projects up, the financial aspect and the accountability for it using feasible
objectives will have to play a greater role in existing and future SIBs.
With hindsight, the objectives were too ambitious and more attention could be paid to sustainable,
long-term results. Although the SIB has allowed scope for interim changes to the approach, the
changes (in particular dropping the exclusion criteria) will not all help us achieve the goals. The
checklist that was drawn up during this study can be used for future SIBs.
The implementation of the actual employment support (and lasting labour relations in particular) of
ex-prisoners did not get off the ground as well as intended. Due in part to the fact that the target
group was tougher than expected, a key element of the programme could not be implemented and
the targets were not always achievable, which put the results in jeopardy. The counselling was
flexible, committed and intensive, which is lauded by all of the experts spoken to because no careas-usual exists that monitors participants so intensively, and this is considered essential to this
target group.
The most important explanation for the fact that the programme could not be implemented as
intended, is that neither the steering group nor the executor had much previous knowledge of the
needs and issues of the target group. As such, the target group was tougher than anticipated,
which was also unintentionally reinforced by the deviation from the selection criterial that had been
set out in the programme guide. Involving a broader range of expertise from the field and science
might prevent the under-utilisation of available knowledge, as was also the case during the
development period. Although an SIB is designed to be innovative and people therefore want to
deviate from the familiar pathways, systems and procedures, contradiction from experts in the
standard system can also contribute to reaching the objective. There is a risk that time and again,
projects are launched among great enthusiasm and from which despite lessons being learned,
progress is slower than intended, as well as being slower than necessary. The extent to which
objectives are achieved and the results are better than those achieved with standard counselling
will be revealed in the effect study that is expected in 2021.

101
Bijlage 5

Over de auteurs

Janine Plaisier studeerde af in de sociale psychologie en later ook in de klinische psychologie aan
de Universiteit van Amsterdam. Zij is gespecialiseerd in gedragsverandering van mensen. Zij
werkte voor de Faculteit Psychologie van de Universiteit van Amsterdam, de University of Dunedin
(Nieuw Zeeland), het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum, het ministerie van
Justitie en Veiligheid en Reclassering Nederland. Ze was plaatsvervangend manager van het
programma Terugdringen Recidive van het ministerie van Justitie en Veiligheid. In 2006 richtte ze
Impact

R&D

op,

een

onderzoekbureau

gespecialiseerd

in

evaluatie

van

methoden

voor

gedragsverandering van delinquenten. Sindsdien leidde ze diverse onderzoeken als projectleider,
onderzoeker en adviseur. Janine combineert haar onderzoek met een psychologenpraktijk. Zij
wordt regelmatig gevraagd om expertmeetings voor te zitten en is sinds 2014 lid van de Raad voor
Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming.
Manon Vollebergh is junior onderzoeker bij Impact R&D. Manon heeft haar bachelor psychologie
gehaald aan de Universiteit van Amsterdam en bevindt zich in de masterfase van klinische
neuropsychologie aan de Vrije Universiteit. Manon is geïnteresseerd in psychologische processen
bij (kwetsbare) mensen, neuropsychologie en onderzoeksmethoden. Zij volgde specialistische
vakken op het gebied van de neuropsychologie aan de Universiteit van Bergen, Noorwegen. Zij
werkte mee aan onderzoeksprojecten naar de training Kies voor Verandering voor gedetineerden,
evaluatie van de Gedragsbeïnvloedende Maatregel voor jeugdige delinquenten en E-begeleiding
voor delinquenten.
Jenneke van Ditzhuijzen is cum laude afgestudeerd in de psychonomie aan de Universiteit van
Amsterdam en in 2017 gepromoveerd aan de Universiteit Utrecht op een onderzoek naar
psychische gezondheid van vrouwen die een abortus meemaken. Jenneke heeft sinds de start van
Impact in 2006 meegewerkt aan talloze onderzoeksprojecten, waaronder procesevaluaties in het
gevangeniswezen en bij de reclassering. Ook heeft zij praktijkervaring als sociotherapeut in
forensisch psychiatrische instellingen. Tevens heeft Jenneke gewerkt voor Correlation, een
organisatie die is gericht op internationale samenwerking tussen organisaties voor sociale
integratie en gezondheid van onder andere druggebruikers en sexwerkers. Daarnaast deed zij
internationaal onderzoek naar risicogedrag en infectieziekten bij probleemdruggebruikers in
samenwerking met hulpverleningsinstellingen voor de Europese Commissie.

102