Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

34 477

Sociaal domein

Nr. 79

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 juni 2021
De opgave om in het sociaal domein tot een integrale uitvoering van
beleid te komen, om daarmee ondersteuning te bieden aan diegenen die
dat nodig hebben, is groot. Hier wordt samen met gemeenten en andere
maatschappelijke partners hard aan gewerkt. Dit wil niet zeggen dat alles
altijd gaat zoals vooraf bedoeld, maar er worden betekenisvolle stappen
gezet. Het houden van toezicht op de uitvoering van beleid is van groot
belang. Dit toezicht is sectoraal ingericht (onderwijs, werk, zorg,
veiligheid), maar gelet op de ambitie van het kabinet om tot een meer
integrale uitvoering te komen (bijvoorbeeld bij de aanpak van multiprobleemhuishoudens) is het van belang dat ook het toezicht integraal wordt
benaderd. Het programma Toezicht Sociaal Domein (hierna: TSD) verricht
hierbij belangrijk werk.
TSD heeft onlangs een terugblik op de jaren 2016–2019 opgeleverd en een
nieuw meerjarenprogramma (2021 – 2024) opgesteld. Deze stukken heb ik
op 24 november 2020 aan uw Kamer aangeboden. Bij het aanbieden van
deze brief is toegezegd om uw Kamer een beleidsinhoudelijke reactie toe
te sturen. Met deze brief geef ik, mede namens de Minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid, de Minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap, de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
de Minister voor Rechtsbescherming en de Staatssecretaris van Volksgezondheid Welzijn en Sport, invulling aan deze toezegging.
Leeswijzer
Deze brief is als volgt opgebouwd:
– Ten eerste volgt een weergave van de terugblik van TSD en de
aandachtspunten die zij daarin meegeven. Ook wordt ingegaan op het
meerjarenprogramma.
– Ten tweede wordt ingegaan op de constateringen van TSD en de wijze
waarop hier door mij of mijn collega-bewindspersonen invulling aan
wordt of is gegeven.

kst-34477-79
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 477, nr. 79

1

Terugblik TSD 2016 – 2019 en Meerjarenprogramma 2021–2024
TSD heeft in 2016 een meerjarenvisie opgesteld die bestaat uit vijf
thema’s: toegang tot zorg en ondersteuning in het lokale netwerk,
kwetsbare groepen (zoals de vrouwenopvang, jongeren en personen met
verward gedrag), informatie delen in het sociaal domein, participatie
onder kwetsbare jongeren en calamiteitentoezicht. Op deze thema’s zijn in
de afgelopen jaren 16 onderzoeken uitgevoerd in 43 gemeenten.
TSD constateert dat gemeenten en maatschappelijke partners in het
sociaal domein in de afgelopen jaren veel werk hebben verzet om hun
nieuwe taken uit te kunnen voeren om (kwetsbare) burgers zorg,
ondersteuning of andere voorzieningen te kunnen bieden. TSD heeft een
aantal goede voorbeelden gezien, waarbij gemeenten en partners tot het
doel komen om passende ondersteuning te bieden op de terreinen van
zorg, onderwijs en werk.
Tegelijkertijd constateert TSD dat sprake is van een flink aantal knelpunten
in de uitvoering. Er is sprake van knelpunten in de toegang (achterliggende problemen komen niet in beeld), de hulpverlening (onvoldoende
delen van informatie, onvoldoende handelen in situaties van onveiligheid,
geen sprake van een samenhangend plan) en borging (duurzaam
perspectief voor burgers staat niet voorop, participatie in samenleving
komt onvoldoende tot stand).
Op basis van deze analyse komt TSD tot vier constateringen:
1. Beperkingen bij het delen van informatie. Professionals mogen
onvoldoende informatie delen over cliënten zodat het leveren van
passende zorg en ondersteuning onvoldoende mogelijk is. Door de
invoering van de AVG lijkt het delen van informatie ingewikkelder
geworden.
2. Tekortkomingen in de manier van (samen)werken in het
sociaal domein. De samenwerking is op vele gebieden nog voor
verbetering vatbaar. Hierbij kan gedacht worden aan het voeren van
regie, denken en handelen vanuit de cliënt, het voeren van regie en de
samenwerking met andere partners (zoals politie en justitie).
3. Belemmeringen in wet- en regelgeving en de (financiële)
prikkels die daarmee samenhangen. De doelen van de Wmo2015,
de Jeugdwet en de Participatiewet kunnen botsen in de praktijk en hier
is soms ook sprake van. Ook moeten gemeenten keuzes maken in de
ondersteuning die zij bieden om binnen hun budget te blijven.
4. Gebrekkige toerusting van de professionals die zorg en
ondersteuning bieden. TSD constateert dat sprake is van handelingsverlegenheid, verkokering, hoge werkdruk, te weinig mogelijkheid
tot opleiding en dat professionals te weinig speelruimte ervaren.
Op basis van deze constateringen heeft TSD een nieuw meerjarenprogramma opgesteld dat bestaat uit drie onderdelen:
1. het verbreden van het integrale toezicht
2. het verdiepen van het integrale toezicht en
3. het reflecteren op het integrale toezicht.
Hiermee wordt ingezet op het verdergaand versterken van het toezicht in
het sociaal domein en de integrale dienstverlening van burgers. TSD heeft
als doel om, samen met de toezichthouders, (landelijke) partijen aan te
spreken op hun verantwoordelijkheid en het realiseren van de beoogde
samenwerking om de dienstverlening te verbeteren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 477, nr. 79

2

Beleidsreactie
Met de decentralisaties in het sociaal domein zijn er meer mogelijkheden
om integraal naar problemen van mensen te kijken en maatwerk toe te
passen. Ondanks de vele inspanningen lukt het niet altijd (meteen)
passende ondersteuning te bieden. Met name kwetsbare mensen met
specifieke, complexe problemen worden niet altijd goed en/of tijdig
geholpen. Specifieke problemen vragen om specifieke oplossingen,
waarbij het van belang is om levensbreed en integraal te kijken naar
problemen van mensen. TSD vraagt daar terecht aandacht voor en een
groot deel van de gesignaleerde knelpunten is dan ook herkenbaar.
Ook het SCP heeft onlangs een rapport uitgebracht waarin het aangeeft
dat de verwachtingen van de decentralisaties nog niet (volledig) worden
waargemaakt. Het SCP stelt dat de gewenste ontwikkeling naar nog betere
ondersteuning en hulp aan kwetsbare mensen een continu, dynamisch en
langdurig proces is, dat nog volop in ontwikkeling is en blijvende
aandacht vraagt. Ook doet het SCP een aantal aanbevelingen om tot een
verbeterde uitvoeringspraktijk binnen het sociaal domein te komen.
Alhoewel het rapport van het SCP een andere insteek heeft dan de
rapportage van TSD, komen beide tot een aantal identieke constateringen
die het kabinet onderschrijft. De komende jaren is het dan ook van belang
om te werken aan verbetering van de uitvoeringspraktijk binnen het
sociaal domein en daaraan nauw verwante sectoren. De aanbevelingen
van SCP en de conclusies van TSD zijn daarvoor belangrijke bouwstenen.
Hierna wordt per constatering gereageerd op de terugblik van TSD.
Constatering 1 – beperkingen bij het delen van informatie.
De knelpunten die TSD benoemt waar het gaat om de (on)mogelijkheden
om gegevens te delen rond een integrale aanpak zijn herkenbaar en niet
nieuw. Bij de uitvoering van de Wmo 2015, de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening is breed geconstateerd (gemeenten, professionals, TSD en Autoriteit Persoonsgegevens)
dat een wettelijke grondslag om persoonsgegevens uit te wisselen voor
een domeinoverstijgende aanpak ontbreekt. Hierop is met het traject
Uitwisseling Persoonsgegevens en Privacy (UPP) actie ondernomen door
onder andere een wetsvoorstel voor te bereiden (Wet aanpak
meervoudige problematiek sociaal domein (Wams)1) en bestaande
mogelijkheden te verduidelijken door het opstellen van een aantal
handreikingen.
Het wetsvoorstel beoogt de wettelijke taak voor gemeenten te verankeren
van een integrale en gecoördineerde aanpak van meervoudige samenhangende problematiek op het sociaal domein en aanpalende domeinen zoals
wonen, zorg, veiligheid en onderwijs, en een grondslag te geven voor de
hiervoor noodzakelijke gegevensuitwisseling tussen partijen. Dit moet
eraan bijdragen dat inwoners die zich tot de gemeenten wenden met een
ondersteuningsbehoefte beter geholpen kunnen worden, en dat professionals die al betrokken zijn bij een cliënt waar nodig kunnen komen tot
een gecoördineerde aanpak.
Binnen de brede schuldenaanpak zijn al wel stappen gezet om de
gegevensuitwisseling ten behoeve van vroeg signalering van problematische schulden te verbeteren. Met ingang van 1 januari 2021 mogen
gemeenten gegevens ontvangen van onder andere zorgverzekeraars,
verhuurders en energieleveranciers over beginnende betalingsachterstand, zodat zij op basis daarvan mensen hulp kunnen aanbieden.
1

Kamerstuk 34 477, nrs. 46 en 66.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 477, nr. 79

3

Constatering 2 – tekortkomingen in de manier van samenwerken
in het sociaal domein
De constatering dat de samenwerking op vele gebieden nog voor
verbetering vatbaar is, is een punt dat wordt herkend. Een transformatie
zoals die van het sociaal domein vraagt een lange adem. Rijk en
gemeenten hebben in de afgelopen jaren op diverse manieren ingezet op
het verbeteren en versterken van de uitvoering in het sociaal domein. Er is
actieve ondersteuning geboden aan onderwijsinstellingen, zorgverzekeraars, zorgaanbieders, consulenten, hulpverleners, leraren, mantelzorgers
en cliënten. Een aantal voorbeelden en geboekte resultaten van het
gevoerde beleid binnen het tijdsbestek van de terugblik van TSD zijn:
• Door verschillende bewindspersonen wordt eraan gewerkt de
maatschappelijke opgaven in het sociaal domein op te pakken. Een
voorbeeld hiervan is het Programma Maatwerk Multiprobleemhuishoudens, waarbij onder regie van de Minister van SZW met gemeenten wordt samengewerkt met als doel professionals en uitvoerders
meer slagkracht te geven maatwerk te kunnen leveren. Daarnaast
wordt in de programma’s «de Brede Schuldenaanpak» en «Simpel
Switchen» in de participatieketen de persoon in kwestie centraal
gesteld met als doel een integrale en duurzame oplossing te bereiken.
Ook hier wordt nauw samengewerkt met andere partijen.
• Het interbestuurlijk programma Leefbaarheid en Veiligheid» dat, onder
verantwoordelijkheid van de Minister van BZK, in 2020 van start is
gegaan sluit hier ook goed op aan. Een meerjarige inzet voor een
integrale maatwerkaanpak van 16 gebieden, waar de leefbaarheid en
veiligheid onder druk staan, wordt verkend. Het Nationaal Programma
Rotterdam Zuid strekt hierbij tot voorbeeld.
• De Minister van VWS geeft uitvoering aan het programma Langer
Thuis. Dit programma heeft als doel dat ouderen in hun eigen
omgeving zelfstandig oud kunnen worden, met een goede kwaliteit
van leven en met een samenhangend aanbod van ondersteuning en
zorg. Dit wordt bijvoorbeeld gerealiseerd door samenwerkingsverbanden te versterken tussen de sociale wijkteams, de wijkverpleegkundigen, huisartsen en andere betrokkenen om de ouderenzorg op
wijkniveau zo goed mogelijk te organiseren.
• Teneinde de uitvoering van de Jeugdzorg te verbeteren hebben de
Staatssecretaris van VWS en de Minister voor Rechtsbescherming
uitvoering gegeven aan het programma «Zorg voor de Jeugd». Er
wordt gewerkt aan het tijdig passende hulp en ondersteuning bieden
aan kinderen en gezinnen. Dit wordt onder andere gerealiseerd door
het verbeteren van de toegang en het versterken van het vakmanschap
van de jeugdprofessional. Om de toegang tot maatschappelijke
ondersteuning te verbeteren zijn het Ministerie van VWS en de VNG
gestart met de uitvoering van de verbeteragenda toegang.
• Met het programma «Geweld hoort nergens thuis» wordt, samen met
de VNG, ingezet op het eerder en beter in beeld krijgen en/of het
stoppen en duurzaam oplossen van huiselijk geweld en kindermishandeling. Regio’s worden ondersteund de aanpak vorm te geven zoals
het versterken van het handelen van professionals in wijkteams bij
onveilige situaties in gezinnen en huishoudens.
• Passend onderwijs heeft eraan bijgedragen dat er steeds meer
regionale partnerschappen tussen samenwerkingsverbanden en
gemeenten en jeugdzorgregio’s zijn gevormd. Veel gemeenten en
regio’s werken in pilots met het onderwijs aan maatwerkmogelijkheden voor kinderen.
• Het vierjarige regionaal programma voortijdig schoolverlaten, waarin
partners maatregelen nemen om voortijdig schooluitval te voorkomen
en uitgevallen jongeren weer terug naar school of werk te begeleiden.
Ook worden jongeren in een kwetsbare positie begeleid bij de overstap

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 477, nr. 79

4

naar school of werk. Hierbij wordt ingezet op integrale samenwerking
rondom de jongere in de regio en wordt er zoveel mogelijk per jongere
bekeken wat er nodig is. Daarnaast worden gemeenten ondersteund
om de functionaliteit Jongeren in Beeld te implementeren. Met deze
tool kunnen gemeenten maandelijks een rapportage ontvangen van
jongeren van 23 tot 27 jaar zonder startkwalificatie, zonder onderwijsinschrijving, zonder werk en zonder uitkering.
Constatering 3 – Belemmeringen in wet- en regelgeving en de
(financiële) prikkels die daarmee samenhangen en constatering 4
– Gebrekkige toerusting van de professionals die zorg en ondersteuning bieden.
Het is belangrijk om, zeker daar waar de geboekte resultaten nog beperkt
zijn, de ingeslagen weg voort te zetten en samen met alle andere partijen
in het sociaal domein binnen de kaders de samenwerking, uitvoering en
dienstverlening steeds te verbeteren en aan te scherpen. Het is van groot
belang om de uitvoering en dienstverlening in het sociaal domein
toekomstbestendig te maken en dit verdergaand te verbeteren. Het zal
daarnaast noodzakelijk zijn om de bestaande kaders op onderdelen
(wetgeving, financieel) aan te passen om op alle uitdagingen een
antwoord te kunnen geven. Er wordt gewerkt aan diverse voorstellen om
de uitvoering en dienstverlening te verbeteren, zoals het wetsvoorstel
voor een doorbraakaanpak onderwijs en jeugdhulp, het wetsvoorstel
Breed Offensief, een effectiever en eenvoudiger stelsel van jeugd- en
gezinsbescherming.
Daarnaast wordt samenhang gezocht met de nadere uitwerking die volgt
op en de trajecten die, onder andere samen met gemeenten, zijn gestart
naar aanleiding van de kabinetsreacties op het rapport «Ongekend
onrecht» van de parlementaire ondervragingscommissie kinderopvangtoeslag2 en de rapporten Werk aan Uitvoering.3 Denk bijvoorbeeld aan
integraler werken en het toepassen van maatwerk, maar ook het
gezamenlijk doorlichten van wet- en regelgeving op eventuele
hardvochtige effecten op (groepen) burgers. Uw Kamer is hierover
geïnformeerd door de Minister van SZW.4
Bij de aanpak van de hiervoor benoemde uitdagingen is het van groot
belang om te blijven investeren in de interbestuurlijke samenwerking. De
door de Tweede Kamer aanvaarde motie Özütok vraagt de regering samen
met decentrale overheden in gesprek te gaan over een gedeelde
probleemanalyse, mogelijke oplossingen, onderscheiden verantwoordelijkheden en beleidsopties over het takenpakket van decentrale overheden
en dit aan te vullen met een gezamenlijke interbestuurlijke toelichting. De
Minister van BZK geeft in de kamerbrief «de Staat van Bestuur 2020» aan
dat deze aanvaarde motie haar ingezette lijn ondersteunt en er inmiddels
al stappen zijn gezet ter voorbereiding op een nieuwe kabinetsperiode. De
aanbevelingen in het rapport «Als één overheid» van de Studiegroep
Interbestuurlijke en Financiële Verhoudingen en andere relevante
beschouwingen worden hierin meegenomen.
Tot slot
Ik ben, samen met mijn collega-bewindspersonen, TSD erkentelijk voor de
inzichten die zijn opgeleverd. TSD heeft – ook in een volgende kabinetsperiode – de taak vanuit zijn toezichthoudende rol aan te geven waar het
2

Kamerstuk 35 510, nr. 4.
Kamerstuk 29 362, nr. 290.
4
Kamerstuk 26 448, nr. 643.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 477, nr. 79

5

knelt in de uitvoering, goede voorbeelden en succesfactoren te
benoemen. TSD kan zo een bijdrage leveren aan beleid en uitvoering,
waarbij een integrale werkwijze centraal staat. Op korte termijn wordt het
gesprek met TSD gestart over de uitvoering van het meerjarenprogramma
en de rol die TSD daarin vervult. De drie geschetste toezichtlijnen door
TSD vormen daarbij een waardevolle basis.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 477, nr. 79

6