Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 654

Wijziging van de Tijdelijke wet verkiezingen
covid-19 ten behoeve van de verkiezing van de
leden van de Tweede Kamer in 2021 (Tijdelijke
wet Tweede Kamerverkiezing covid-19)

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN VERSLAG
Ontvangen 15 december 2020
Inhoudsopgave
1.
2.
3.

Inleiding
Inhoud van het wetsvoorstel op hoofdlijnen
Briefstemmen voor kiezers van 70 jaar en ouder
3.1. Invulling waarborgen bij briefstemmen

1
2
2
10

4.
5.
6.
7.
8.

3.2. Het proces van briefstemmen voor kiezers die 70 jaar of
ouder zijn
3.3. Administreren briefstemmen en stemopneming
briefstemmen
Vervroegd stemmen in het stemlokaal
Verlenging procedure van uitslagvaststelling
Maatregelen voor organen betrokken bij de uitslagvaststelling en digitale zittingen
Overige aanpassingen
Administratieve en financiële gevolgen, inwerkingtreding

13
14
15
17
19
19
19

1. Inleiding
Met belangstelling heeft de regering kennisgenomen van het verslag van
de vaste commissie van Binnenlandse Zaken over het wetsvoorstel. De
regering dankt de leden van de fracties van de VVD, D66, GroenLinks, SP,
PvdA, ChristenUnie, PvdD, SGP en 50PLUS voor hun vragen en opmerkingen over het wetsvoorstel. Hierna reageert de regering zoveel mogelijk
in de volgorde van het verslag op de vragen van de fracties. Daar waar
leden van verschillende fracties vragen hebben gesteld over hetzelfde
onderwerp, zijn die zoveel mogelijk samen beantwoord.
De leden van de PvdD-fractie vragen om te erkennen dat we in de situatie,
waarin deze noodgrepen nodig zijn, zijn beland vanwege de omgang met
onze leefomgeving en de dieren. Zij vragen te erkennen dat Nederland

kst-35654-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

1

met de hier aanwezige intensieve bio-industrie een levensgroot risico
vormt voor de uitbraak van een volgende pandemie.
Voor de voortgang van dit wetsvoorstel doet de oorzaak van de huidige
coronapandemie of van een eventuele volgende pandemie niet ter zake.
Wat de komende Tweede Kamerverkiezing betreft is het de eerste zorg
van de regering dat deze op een goede manier kan worden georganiseerd: veilig voor kiezers om hun stem uit te brengen en veilig voor
stembureauleden om in de stemlokalen hun werk te doen. Om dat
mogelijk te maken, moet het voorliggende wetsvoorstel uiterlijk 1 februari
a.s. in werking treden.
2. Inhoud van het wetsvoorstel op hoofdlijnen
De leden van de 50PLUS-fractie vragen of het niet toch aanbeveling
verdient dat gemeenten vrijwilligers op het stembureau een vrijwillige
coronatest aanbieden, af te nemen kort voor de verkiezingsdag of -dagen.
Gezien het feit dat het voor gemeenten moeilijk is om voldoende
vrijwilligers te vinden voor de stembureaus, kan het volgens deze leden
een nuttige extra impuls geven.
Ik wil graag samen met mijn collega van VWS bezien of zich hier de
komende maanden nieuwe mogelijkheden voordoen in het kader van
(snel)testen. Tegelijk vraagt het testen van mogelijk zeventig- tot tachtigduizend personen (zonder klachten) in een hele korte tijd voor de
verkiezingsdag een enorme capaciteit die in de gemeenten aanwezig moet
zijn en ook logistiek te organiseren moet zijn voor alle stembureauleden.
De regering benadrukt nogmaals dat de gemeente bij alle stembureauleden actief een gezondheidscheck zal uitvoeren voorafgaand aan de
zitting van het stembureau. Stembureauleden die op een van de vragen
met «ja» moeten antwoorden kunnen hun functie niet uitoefenen.
Daarnaast zullen in het stemlokaal gepaste maatregelen gelden om het
risico op overdracht van het virus zoveel mogelijk te beperken.
Voor de bezetting van de stembureaus loopt momenteel een landelijke
campagne om veel nieuwe leden te werven die zitting willen nemen in het
stembureau, ter ondersteuning van de inspanningen die gemeenten zelf
plegen om meer stembureauleden te werven. Via de website www.elkestemtelt.nl zijn inmiddels meer dan 20.000 aanmeldingen binnengekomen
die worden doorgegeven aan de betreffende gemeenten. Ook via de
gemeenten lopen de aanmeldingen door. De regering heeft er dan ook
vertrouwen in dat met de werving door gemeenten zelf en de ondersteuning via de landelijke wervingscampagne voldoende mensen zullen
kunnen worden gevonden.
3. Briefstemmen
Voor de leden van de VVD-fractie gaat niet de voorkeur uit naar briefstemmen, maar gelet op de covid-19-omstandigheden zullen zij hier voor
deze verkiezingen mee instemmen. Wel vragen zij de regering hoe wordt
omgegaan met briefstemmen die, door vertraging bij de post, later dan de
verkiezingsdag aankomen.
Briefstemmen moeten uiterlijk woensdag 17 maart om 21.00 uur zijn
ontvangen bij de gemeenten. Stemmen die na sluiting van de stemming
op 17 maart, 21.00 uur worden ontvangen, worden terzijde gelegd en
zullen dus niet mee worden geteld door de gemeentelijke briefstembureaus. De kiezer die zeker wil stellen dat zijn stem tijdig wordt ontvangen
kan deze afgeven bij een afgiftepunt van de gemeente.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

2

De leden van de fracties van D66, GroenLinks, SP, PvdA, PvdD,
ChristenUnie, SGP en 50PLUS hebben vragen gesteld over wie de
mogelijkheid krijgt om per brief te stemmen. De meeste fracties onderschrijven de mogelijkheid van briefstemmen voor kiezers vanaf 70 jaar
gezien de bijzondere omstandigheden waaronder de aankomende Tweede
Kamerverkiezing plaatsvindt, maar vragen waarom die mogelijkheid niet
ook aan andere kiezers wordt gegeven, in het bijzonder aan andere
kiesgerechtigden met een kwetsbare gezondheid, chronische ziekte of
andere medische aandoening, die zich als gevolg daarvan mogelijk niet
naar het stemlokaal willen begeven. Verschillende fracties wijzen op het
belang van keuzevrijheid voor kiezers, alsook op het belang van eerlijke en
veilige verkiezingen. In de beantwoording van de hierover gestelde
vragen gaat de regering achtereenvolgens in op de vragen over de groep
kiezers die de mogelijkheid krijgen om per brief te stemmen, op de vragen
over termijnen en processen, op de vragen over briefstemmen op
aanvraag, en op de vragen over alternatieven voor kiezers met een
kwetsbare gezondheid.
Wie kan briefstemmen?
De leden van de D66-fractie vragen de regering waarom er niet voor is
gekozen om alle kiezers de mogelijkheid te geven om per brief te
stemmen en of de regering die optie heeft onderzocht. Zij realiseren zich
dat deze vorm van briefstemmen veel vergt van de uitvoering en vragen
bij welk deel van de uitvoering de knelpunten, onzekerheden of onmogelijkheden in de uitvoering zitten, bijvoorbeeld bij het drukken, vouwen of
verzenden, bij de gemeenten, bij hun drukkerijen, of bij de post?
Als er briefstemmen wordt ingevoerd dan zouden ook de leden van de
fractie van de SP graag zien dat dit voor iedereen gaat gelden. Uit
onderzoek blijkt wel dat mensen briefstemmen het meest onveilig vinden.
Hoe verhoudt zich de invoering van briefstemmen met de kritiek van
onder andere de OVSE op machtigingen? Bij briefstemmen kan immers
ook druk uitgeoefend worden om een bepaalde keuze te maken. Hoe
voorkomt de regering dat er wantrouwen ontstaat over de veiligheid van
de verkiezingen?
De leden van de PvdD-fractie vragen of de regering kan onderbouwen
waarom wél is besloten het briefstemmen mogelijk te maken voor
70-plussers en niet is besloten dat ook mogelijk te maken voor andere
kwetsbare stemgerechtigden of zelfs voor alle stemgerechtigden. Kan de
regering bevestigen dat gekozen is voor 70-plussers omdat zij als
«generiek kwetsbaar» aangeduid kunnen worden? Kan de regering
bevestigen dat mensen met chronische ziekten of aandoeningen ook
«generiek kwetsbaar» zijn? Waarom wordt een stemgerechtigde die zich
niet tot het stemlokaal wenst te begeven wél in staat gesteld te stemmen
met behoud van stemgeheim wanneer deze kwetsbaar is vanwege de
leeftijd, en niet wanneer die kwetsbaarheid te maken heeft met bijvoorbeeld een medische aandoening? Beide categorieën zijn naar de mening
van de leden duidelijk te definiëren. Is de mate van uitvoerbaarheid het
enige argument om dit onderscheid te maken of spelen daarbij ook nog
andere overwegingen een rol? Deelt de regering de mening dat de
introductie van briefstemmen voor «met name kwetsbare kiezers» in de
motie-Terpstra betekent dat de kwetsbare kiezers als deel van een groter
geheel aangeduid worden? Kortom, dat met de motie gevraagd wordt om
méér dan alleen de kwetsbare kiezers de mogelijkheid tot briefstemmen te
geven en niet minder. Zo nee, waarom niet? Kan de regering aangeven
waarom zij dan het briefstemmen introduceert voor slechts een deel van
de kwetsbare kiezers?
Ook de leden van de 50PLUS-fractie vragen of de regering nog eens wil
bezien welke mogelijkheden er zijn om voor de groep mensen die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

3

duidelijk ook als kwetsbaar kunnen worden aangemerkt, ook ervoor
zouden kunnen kiezen om per brief te stemmen.
De regering heeft niet overwogen om briefstemmen voor alle kiesgerechtigden mogelijk te maken. Briefstemmen voor iedereen is naar de
overtuiging van de regering onwenselijk. Briefstemmen kent immers de
nodige nadelen. Zo zijn het stemgeheim en de stemvrijheid niet op
dezelfde wijze te waarborgen als in het stemlokaal, net als dat het geval is
bij het stemmen per volmacht, waarbij kiezers hun stemgeheim moeten
prijsgeven aan de volmachtnemer. De leden van de SP-fractie maken die
vergelijking ook, onder verwijzing naar de standpunten van de OVSE. Net
als bij de verhoging van het aantal volmachten van twee naar drie in de
Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 (hierna: Tijdelijke wet) is het bij het
stemmen per brief zaak de risico’s af te wegen tegen het feit dat deze
alternatieve manieren van stemmen (per brief of per volmacht) een
vangnet zijn voor degenen die anders niet kunnen of willen stemmen in
het stemlokaal.1 Omdat het stemgeheim en de stemvrijheid niet op
dezelfde wijze zijn te waarborgen als in het stemlokaal, moet er een
dringende noodzaak zijn om briefstemmen voor iedereen mogelijk te
maken. Die dringende noodzaak ontbreekt naar de overtuiging van de
regering.
Het mogelijk maken van briefstemmen voor iedereen is bovendien niet
haalbaar binnen de huidige termijnen van de Kieswet. Bepalend voor wat
binnen de huidige termijnen mogelijk is, is de tijd die zit tussen de dag dat
de kandidatenlijsten onherroepelijk worden en de dag van de stemming.
In reactie op de vragen van D66 waar precies de knelpunten voor de
uitvoering zitten, verwijs ik naar mijn uiteenzetting van de termijnen en
processen (hierna). Er is geen afzonderlijke handeling als knelpunt aan te
merken, het gaat om het totaal van de opeenvolgende processtappen, de
aantallen documenten die moeten worden geproduceerd en de daarvoor
beschikbare capaciteit, alsmede de capaciteit voor het verzenden van de
stembescheiden.
Het mogelijk maken van briefstemmen voor iedereen zou ook tot
uitvoeringsproblemen bij de gemeenten leiden als niet in te schatten is
hoeveel kiezers gebruik zullen maken van de mogelijkheid om per brief te
stemmen. Van het inrichten van een aanvraagproces om te besluiten of
een kiezer per brief mag stemmen hebben de gemeenten aangegeven dat
dit voor de Tweede Kamerverkiezing onuitvoerbaar is.
De in de Tijdelijke wet genomen maatregelen ter bescherming van de
gezondheid (1,5 meter afstand, kuchschermen en andere hygiënemaatregelen) zijn zodanig dat in het stemlokaal gepaste maatregelen gelden om
het stemmen zo veilig mogelijk te maken. Vanwege de generieke
kwetsbaarheid voor het coronavirus van kiezers die ouder dan 70 zijn, ziet
de regering voor deze, goed af te bakenen, groep kiezers voor de
komende verkiezing wél een dringende noodzaak om briefstemmen
mogelijk te maken. Dit zal er naar verwachting ook toe kunnen leiden dat
er minder kiezers komen stemmen in het stemlokaal wat het risico op
drukte kan verminderen.
De afweging van de regering om briefstemmen niet voor iedereen
mogelijk te maken is dus gebaseerd op zowel inhoudelijke overwegingen
gelet op de waarborgen in het verkiezingsproces als op overwegingen die
verband houden met de uitvoerbaarheid. Om die redenen heeft de
regering ter uitvoering van de motie-Terpstra deze regeling van brief-

1

Kamerstukken II 2020/21, 35 590, nr. 6, p. 20.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

4

stemmen voor kiezers van 70 jaar en ouder in het wetsvoorstel
opgenomen en dit niet in bredere zin mogelijk gemaakt.
De regering onderkent dat er ook kiezers onder de 70 jaar zijn die extra
kwetsbaar zijn voor het coronavirus, omdat zij een chronische ziekte of
andere medische aandoeningen hebben die hen kwetsbaar maken. Het
RIVM noemt naast mensen die ouder zijn dan 70 jaar ook volwassenen
ouder dan 18 jaar met onderliggende ziekten als mensen die behoren tot
de risicogroep. Zoals de regering ook in de memorie van toelichting op
het wetsvoorstel heeft opgemerkt, heeft de regering verkend of briefstemmen mogelijk is te maken voor kwetsbare kiezers onder de 70 jaar.
Gemeenten kunnen geen registratie bijhouden van personen met een
kwetsbare gezondheid. Het is daardoor voor gemeenten niet vast te
stellen of een kiezer extra kwetsbaar is voor het coronavirus door
onderliggende ziekten. Dat is anders bij kiesgerechtigden van 70 jaar en
ouder, omdat de geboortedatum van inwoners in de Basisregistratie
personen wordt geregistreerd.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of het strikt afbakenen van een
groep kiezers op basis van leeftijd niet in strijd is met een verbod op
ongeoorloofd onderscheid op grond van leeftijd en vragen daar een
juridische toelichting op. Ook vernemen deze leden graag of de regering
het College voor de Rechten van de Mens hierover heeft geconsulteerd.
Ook de leden van de PvdD-fractie vragen of de regering advies heeft
ingewonnen over de vraag of met de door haar gekozen methodiek het
gelijkheidsbeginsel geraakt wordt. Zo ja, wat was dat advies? Zo nee,
waarom niet? Is zij van mening dat de gemaakte keuze het gelijkheidsbeginsel raakt?
Door briefstemmen mogelijk te maken voor kiezers van 70 jaar en ouder
maakt de regering een leeftijdsonderscheid. In die zin wordt het gelijkheidsbeginsel geraakt. Niet elke leeftijdsgrens is echter juridisch verboden
of in strijd met het gelijkheidsbeginsel. In algemene zin geldt op grond
van de gelijkebehandelingswetgeving dat onderscheid op grond van
leeftijd objectief gerechtvaardigd kan zijn door een legitiem doel en als de
middelen voor het bereiken van dat doel passend en noodzakelijk zijn. De
regering heeft in de memorie van toelichting onderbouwd (paragraaf 3,
pagina 5) waarom er in dit geval een objectieve rechtvaardiging is voor
het onderscheid. Door briefstemmen mogelijk te maken voor een op
voorhand af te bakenen groep kiezers die generiek kwetsbaar zijn voor het
coronavirus, wordt voorkomen dat kiezers binnen deze groep die de gang
naar het stemlokaal niet durven te maken hun stem toch zelf kunnen
uitbrengen per brief. Dat is een legitiem doel en een passende maatregel
om dat doel te bereiken. Over dit wetsvoorstel is geen specifiek advies
ingewonnen bij het College voor de Rechten van de Mens of andere
instanties. Wel heeft in het algemeen internetconsultatie over het
wetsvoorstel open gestaan.
Termijnen en processen
De leden van de fracties van D66, PvdD en ChristenUnie vragen of de
regering stap voor stap kan beschrijven hoe het briefstemmen in de
praktijk gaat werken. Graag zien deze leden hier ook de data van de
deadlines in terug.
De leden van de SGP-fractie vragen een nadere toelichting op de keuze
om niet langer een aantal dagen op te nemen als het gaat om de
ontvangst van stembescheiden, maar om te bepalen dat deze zo spoedig
mogelijk moeten worden ontvangen. Deze leden vragen of door het
ontbreken van een concrete norm niet het risico wordt vergroot dat
verschillen tussen gemeenten flink kunnen toenemen. Kan de regering

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

5

bovendien aangeven hoe achteraf bij (vermeende) onregelmatigheden
kan worden getoetst of gemeenten zich voldoende van de plicht hebben
gekweten om de bescheiden zo spoedig mogelijk te doen toekomen?
Graag voldoet de regering aan de wens om stap voor stap aan te geven
hoe het gegeven dat kiezers van 70 jaar en ouder per brief kunnen
stemmen in de praktijk gaat werken. Dit heeft een aantal consequenties
voor de processen die te maken hebben met de productie en verzending
van de documenten, de zogenoemde stembescheiden, die een kiezer
nodig heeft om te kunnen stemmen. Hieronder is dat beschreven. Daarbij
wordt aangetekend dat waar het gaat om het proces van het verzenden
van de briefstembescheiden naar de kiezers er geen (grote) verschillen
zullen zijn tussen de gemeenten.
Termijnen
Het gereed maken en verzenden van de stembescheiden moet plaatsvinden binnen de termijnen die daarvoor in de wet- en regelgeving zijn
opgenomen. De tijdlijn daarvoor is samengevat als volgt:
Stempassen
1.

2.

3.

Op de dag van kandidaatstelling, zijnde 1 februari 2021, wordt de
kiesgerechtigdheid bepaald door de gemeenten. Dat gebeurt aan de
hand van de Basisregistratie personen.
Gemeenten stellen vervolgens het bestand met kiesgerechtigden ter
beschikking aan hun leveranciers zodat de stempassen kunnen
worden gepersonaliseerd. De Kieswet bepaalt dat de kiezers uiterlijk
14 dagen voor de dag van de stemming (17 maart), zijnde 3 maart
2021, hun stempas moeten ontvangen.
Om ervoor te zorgen dat dit personalisatieproces voor de Tweede
Kamerverkiezing onmiddellijk na 1 februari kan beginnen is in de
wijziging van de Tijdelijke wet (in artikel 7a, tweede lid) geregeld dat
de gemeenten daags na de kandidaatstelling het kiezersregister ter
beschikking moeten stellen aan de drukkers van de stempassen. Dit is
dus nieuw.
Nieuw is ook dat de kiezers die 70 jaar of ouder zijn een andere
stempas, namelijk een stempluspas, moeten ontvangen. Dat is nodig
omdat op de stempas van de kiezers die 70 jaar en ouder zijn staat
dat deze kiezers de optie hebben om per brief te stemmen. Verder kan
op de stempluspas de kiezer die per brief stemt zijn handtekening
zetten. Bij het personaliseren ontstaat dus een apart proces om te
waarborgen dat kiezers van 70 jaar en ouder de stempluspas krijgen.
Er moeten in totaal meer dan 13 miljoen stempassen (inclusief 2,4
miljoen stempluspassen) worden gepersonaliseerd. De leveranciers
van de gemeenten doen daar ca. drie weken over. De eerste partij
gepersonaliseerde stempassen kan vanaf 10/11 februari 2021 starten.

Briefstembiljetten, overzichten van kandidaten en stembiljetten voor het
stemmen in het stemlokaal
4.

Het centraal stembureau, de Kiesraad, houdt op vrijdag 5 februari
2021 om 10.00 uur zitting om te bepalen welke partijen en kandidaten
mogen meedoen aan de Tweede Kamerverkiezing. Dit is het eerste
moment waarop duidelijk is welke lijsten (en met welke nummering)
en welke kandidaten vermeld moeten worden op het stembiljet. Het
is dus voor de leveranciers van de gemeenten onmogelijk om eerder
dan vrijdagmiddag 5 februari te beginnen aan het opmaken van het
stembiljet. Opgemerkt zij dat de lijsten en kandidaten die meedoen
aan de verkiezing kan verschillen per kieskring. Er kunnen dus in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

6

5.

potentie 20 verschillende stembiljetten zijn die moeten worden
gedrukt.
Tegen de besluiten van de Kiesraad staat beroep open. Beroep kan
worden ingesteld tot 9 februari 2021. De laatste dag dat de Raad van
State uitspaak kan doen over ingestelde beroepszaken is 15 februari
2021. Bij voorgaande Tweede Kamerverkiezingen is het bijna altijd
voorgekomen dat er partijen zijn die in beroep gaan. Daar moet dus
bij de komende Tweede Kamerverkiezing ook rekening mee worden
gehouden. Dat betekent dat dat de kans bestaat dat de leveranciers
van de gemeenten waarschijnlijk pas op 15 of 16 februari 2021
kunnen beginnen met het drukken van de stembiljetten.

Briefstembiljetten
6.

7.

Het mogelijk maken dat kiezers ouder dan 70 jaar per brief kunnen
stemmen, betekent dat deze kiezers het (brief)stembiljet toegestuurd
moeten krijgen. Dat kan pas gebeuren als het stembiljet is gedrukt én
gevouwen. Dat laatste (het vouwen) is ook een bepalende factor in
het proces. De vouwcapaciteit is, omdat het Nederlandse stembiljet
zo groot (bij de vorige Tweede Kamerverkiezing 100 cm x 50 cm) is,
beperkt. In het geval van het briefstembiljet moet het stembiljet ook
nog eens anders gevouwen worden dan de stembiljetten die in de
stemlokalen gebruikt worden. De reden daarvoor is dat anders het
briefstembiljet niet past in de enveloppe waarmee de kiezer zijn
briefstem kan uitbrengen. Dit is dus voor de komende Tweede
Kamerverkiezing een nieuw proces dat bovenop alle andere
processen moet worden uitgevoerd.
Als door een uitspraak van de Raad van State de stembiljetten pas na
15 februari moeten worden gedrukt,dan zijn de leveranciers van de
gemeenten daar tot 22 februari 2021 mee bezig. Vervolgens moeten
de briefstembescheiden worden overgebracht naar de verzender die
dan op 24 februari 2021 kan starten met de verzending aan de kiezers.
In de periode van 24 februari tot 11 maart 2021 zullen de briefstembescheiden bij de kiezer aankomen.

Overzicht van kandidaten
8. De Kieswet bepaalt dat de kiezers uiterlijk 4 dagen voor de dag van
stemming (17 maart), zijnde 13 maart 2021, het overzicht van kandidaten moeten ontvangen. Het overzicht van kandidaten heeft de vorm
van het stembiljet, waarbij gemeenten veelal op de achterkant ook
informatie vermelden over de stemlokalen.
De 8 à 9 mln. overzichten van kandidaten moeten dus in (grotendeels)
dezelfde periode worden bezorgd als de briefstembescheiden voor de
kiezers die 70 jaar en ouder zijn.
Stembiljetten om te stemmen in de stemlokalen
9. Parallel aan het proces van het produceren en verzenden van de
briefstembescheiden voor de 2,4 mln. kiezers die 70 jaar of ouder zijn,
moeten de leveranciers van de gemeenten ook de ruim 13 mln.
stembiljetten produceren en vouwen die nodig zijn voor het stemmen
in de stemlokalen. Omdat niet te zeggen is hoeveel kiezers van 70 jaar
en ouder per brief zullen stemmen, kan niet worden bepaald hoeveel
minder «gewone» stembiljetten er nodig zijn voor het stemmen in het
stemlokaal. Doordat er bij de Tweede Kamerverkiezing ook gestemd
kan worden op 15 en 16 maart, moeten de leveranciers de stembiljetten ook sneller bij de gemeenten leveren, zodat de gemeenten in staat
zijn alles op tijd gereed te hebben voor de stemming op maandag
15 maart 2021.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

7

Uit het bovenstaande blijkt wel hoe complex en tijdkritisch de operatie is
van de productie en de verzending van de stembescheiden. Voor de
komende Tweede Kamerverkiezing is dat door de extra hoeveelheid,
zijnde 2,4 miljoen briefstembescheiden die geproduceerd en verzonden
moet worden, nog in grotere mate het geval. Ook het vervroegd stemmen
op maandag 15 en dinsdag 16 maart 2021 vergroot de druk op dit proces,
omdat de stembiljetten eerder bij de gemeenten beschikbaar moeten zijn.
De leden van de fractie van de SP lezen dat de stembescheiden uiterlijk op
11 maart binnen zijn en om zeker te zijn dat de briefstem wordt meegeteld
op 12 maart binnen moet zijn. Waarom maakt de regering geen afspraken
met postbezorgers over dat briefstemmen die op 16 maart voor 17.00 op
de brievenbus zijn gedaan per definitie meegeteld worden? Hoe noodzakelijk is het uitbreiding van het aantal machtigingen nog als zowel
briefstemmen als vervroegd stemmen mogelijk wordt gemaakt? Hoe
noodzakelijk is het om briefstemmen bij een gemeentehuis mogelijk te
maken als stembureaus ook vervroegd open gaan?
Zoals blijkt uit het antwoord op de vragen van de fracties van D66 en de
PvdD, zullen de kiezers van 70 jaar of ouder die per brief mogen stemmen,
hun stempluspas uiterlijk 3 maart ontvangen en de rest van de briefstembescheiden in de periode van 24 februari en 11 maart 2021. De kiezer die
per brief wil stemmen kan dat doen vanaf het moment dat hij beschikt
over de stempluspas en de rest van de briefstembescheiden. De kiezer kan
zijn briefstem per post terugsturen naar het briefstembureau van zijn
gemeente. De kiezer die daarvoor kiest zal, in de voorlichting die daarover
gegeven zal worden, het advies krijgen om zijn briefstem uiterlijk vrijdag
12 maart voor 17.00 uur in de brievenbus te doen. De kiezer kan dat
uiteraard ook later doen, maar dan is er een risico dat zijn stem niet voor
17 maart, 21.00 uur wordt ontvangen. De kiezer kan er ook voor kiezen om
zijn briefstem bij een afgiftepunt van de gemeente af te geven. Dat kan tot
woensdag 17 maart, 21.00 uur.
Briefstemmen op aanvraag
De leden van de PvdA-fractie vragen of de regering het uitvoerbaar acht
dat als personen met een kwetsbare gezondheid, met onderbouwing van
hun kwetsbaarheid, vooraf kenbaar maken dat zij per brief willen
stemmen, dit dan wel mogelijk te maken. Hoe schat de regering de
verzwaring van de uitvoeringslasten hiervan in? Ook de leden van de
PvdD vragen welke bezwaren er zijn voor zowel de methodiek waarbij
stemgerechtigde een briefstem aan kunnen vragen als voor de methodiek
waarbij elke stemgerechtigde de middelen krijgt om via brief te stemmen.
De leden van de SGP-fractie krijgen graag een toelichting op de relevante
aspecten die bij het afwegen van de mogelijkheid van een aanvraag een
rol hebben gespeeld. Het is hen nog onvoldoende duidelijk waarom het
bezwaarlijk zou zijn om ook voor burgers jonger dan zeventig jaar de
mogelijkheid te openen om een aanvraag te doen voor briefstemmen.
Ook de leden van de ChristenUnie-fractie vragen naar de uitvoerbaarheid
van briefstemmen op aanvraag voor alle kiezers, zoals de Kiesraad
adviseerde, op korte termijn. Kan de regering aangeven welke knelpunten
er zouden zijn wanneer kiezers van 4 januari tot 15 februari zouden
kunnen aangeven gebruik te willen maken van de briefstem? Zou dit
bijvoorbeeld niet juist duidelijkheid kunnen geven over het verwachte
aantal te verwerken briefstemmen? Of zou kunnen worden aangesloten bij
de termijnen die nu gelden voor de briefstemmers vanuit het buitenland?
De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), de Nederlandse
Vereniging voor Burgerzaken (NVVB) en het Nederlands Genootschap van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

8

Burgemeesters (NGB) hebben in hun schrijven2 van 7 december jl. aan de
Tweede Kamer duidelijk gemaakt waarom het inrichten van een aanvraagproces voor de Tweede Kamerverkiezing van 17 maart 2021 onuitvoerbaar
is voor de gemeenten. In datzelfde schrijven is gemotiveerd waarom dat
zo is. Om aanvragen van kiesgerechtigden voor briefstemmen te kunnen
verwerken, moeten gemeenten onder andere een zogenoemd nieuw
product toevoegen aan de burgerzaken-applicaties. De leveranciers van
deze applicaties moeten dit product bouwen en daarna moet het worden
ingebouwd in de gemeentelijke applicaties. Dit proces kan binnen de korte
tijd die nog rest tot de Tweede Kamerverkiezing, naar verwachting niet
meer (veilig) worden ingeregeld. Het handmatig verwerken van
aanvragen is voor de gemeenten geen optie, mede vanwege het feit dat
niet in te schatten is hoeveel aanvragen er verwerkt zullen moeten
worden.
Afgezien van het aanvraagproces dat voor de gemeenten niet uitvoerbaar
is, zijn er nog andere factoren die het briefstemmen op aanvraag
belemmeren. Dat komt door het feit dat, anders dan bij de kiezers ouder
dan 70 jaar, niet vooraf te bepalen is voor hoeveel kiezers briefstembescheiden geproduceerd moeten worden en dus ook niet hoeveel
briefstembescheiden er verstuurd zullen moeten worden en wanneer dat
precies mogelijk is. De VNG, de NVVB en het NGB wijzen daar in hun
schrijven ook terecht op. Zoals blijkt uit de hiervoor geschetste tijdlijn is
het produceren en versturen van 2,4 miljoen briefstembescheiden al een
zeer majeure operatie die net uitvoerbaar is binnen de beschikbare tijd. Dit
is voor deze groep wel haalbaar omdat al bij het bepalen van de kiesgerechtigdheid, dus op 1 februari 2021, bekend is wie briefstembescheiden
gaan krijgen. Het bestand met kiesgerechtigden die de leveranciers van de
gemeenten ontvangen wordt dan gebruikt voor zowel het personaliseren
van de stempassen als voor het adresseren van de (tweede) zending met
het restant van de briefstembescheiden. Op die manier kan, zodra het
stembiljet beschikbaar is, begonnen worden met het verzenden van de
briefstembescheiden.
Een andere reden waarom briefstemmen op aanvraag in de door de
fractie van de leden van de ChristenUnie genoemde periode niet mogelijk
is – is dat daarvoor nog geen wettelijke basis voorhanden is. Het op
aanvraag mogelijk maken om per brief te stemmen vergt ook een
wettelijke grondslag. Deze is niet per 4 januari 2021 voor handen. Het
briefstemmen wordt mogelijk gemaakt in de voorliggende wijziging van
de Tijdelijke wet verkiezingen covid-19. Dit wetsvoorstel zal naar
verwachting niet voor 4 januari 2021 in werking kunnen treden omdat de
Eerste Kamer het wetsvoorstel naar verwachting pas na het Kerstreces
kan behandelen.
Alternatieven
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of de regering wil erkennen
dat het uitbrengen van een stem bij volmacht niet voor iedereen een
alternatief zal zijn, omdat niet iedereen iemand in zijn of haar directe
omgeving heeft om een volmacht te verlenen, of iemand die afdoende
wordt vertrouwd. Ook zijn er mensen die in beginsel het stemgeheim
willen koesteren en hun stemkeuze niet willen prijsgeven. Deze leden
vragen welke opties, anders dan de nu voorliggende, de regering heeft
overwogen om mensen onder de zeventig, met een kwetsbare
gezondheid in de gelegenheid te stellen hun stemrecht uit te oefenen. Is
er gedacht aan drive-through-stembureaus, of een bredere inzet van
mobiele stembureaus, zodat de drempel voor kiezers met een kwetsbare
gezondheid zo laag mogelijk komt te liggen, zo vragen deze leden. De
2

https://vng.nl/sites/default/files/2020–12/20201207-reactie-vng-ngb-nvvb-op-tijdelijke-wettweede-kamerverkiezing-covid-19.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

9

leden van de fracties van de ChristenUnie en 50PLUS wijzen ook op het
Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap
(VN-gehandicaptenverdrag). De leden van de ChristenUnie-fractie vragen
of de regering met de getroffen maatregelen voldoet aan de internationaalrechtelijke verplichtingen voor toegankelijkheid van verkiezingen voor
mensen met een beperking. Zij denken bijvoorbeeld aan artikel 29 van het
VN-gehandicaptenverdrag.
De in de Tijdelijke wet genomen maatregelen ter bescherming van de
gezondheid zijn zodanig dat in het stemlokaal gepaste maatregelen
gelden om het stemmen zo veilig mogelijk te maken. Mochten kiezers
omwille van hun gezondheid het stemlokaal toch willen vermijden, dan is
het mogelijk te stemmen bij volmacht. Om hierin te voorzien is het aantal
volmachtstemmen dat een kiezer mag uitbrengen verhoogd van 2 naar 3.
En is het mogelijk voor volmachtgever en volmachtnemer om het
aanvraagformulier gesplitst bij de gemeente aan te leveren.
Om bij de komende verkiezing mensen met een kwetsbare gezondheid of
beperking extra mogelijkheden te geven om hun stem uit te brengen,
wordt het voor hen onder andere mogelijk om op 15 of 16 maart hun stem
uit te brengen. Bij het vinden van geschikte lokalen voor de Tweede
Kamerverkiezing ondersteunt de regering gemeentes vanuit het «ondersteuningsteam stemlokalen» dat voor de aankomende verkiezing is
gevormd. Dit team gaat op zoek naar nieuw aanbod van stemlokalen in
zowel de publieke sector als in de private sector, onderhoudt contact met
individuele gemeenten en wijst gemeenten die daar behoefte aan hebben
op extra aanbod. Ook het stemmen in drive-through-stemlocaties kan,
mits de inrichting voldoet aan de kaders van de Kieswet, daarbij worden
ingezet.
Ten behoeve van de ratificatie van het VN-gehandicaptenverdrag is per
1 januari 2019 in de Kieswet de norm opgenomen dat alle stemlokalen zo
zijn gelegen en ingericht dat deze (fysiek) toegankelijk zijn. Om in de
praktijk invulling te geven aan het VN-gehandicaptenverdrag in aanloop
naar de Tweede Kamerverkiezing, heb ik samen met het Ministerie van
VWS, de VNG, de NVVB en de Kiesraad het «Actieplan Toegankelijk
Stemmen» geïnitieerd. Dit plan is in uitvoering.
Er zijn dus alternatieven voor kiezers om hun stem uit te brengen. In de
communicatie gaat de regering hier aandacht aan besteden. Dat gebeurt
via de massamediale campagne, via de website elkestemtelt.nl en ook
door doelgroepen gericht te informeren over de verschillende stemmogelijkheden. Ook is de regering met Ieder(in) (het netwerk voor mensen met
een beperking of chronische ziekte) in overleg over het maken van een
overzicht dat mensen uit de risicogroep moet helpen inzicht te krijgen hoe
zij hun stem kunnen uitbrengen. Dit overzicht wordt onder meer verspreid
via de kanalen van Ieder(in).
3.1. Invulling waarborgen bij briefstemmen
De leden van de D66-fractie vragen zich af of de mogelijkheid om een
briefstem af te geven op een normaal stembureau, wellicht geschrapt zou
kunnen worden, zoals ook de Kiesraad heeft bepleit. Hebben kiezers niet
reeds voldoende andere mogelijkheden om briefstemmen tijdig bij een
briefstembureau te (laten) bezorgen, zo vragen deze leden aan de
regering. Tevens zouden zich door deze mogelijkheid volgens deze leden
problemen kunnen gaan voordoen bij de werkzaamheden van het
briefstembureau. De leden van de D66-fractie vragen of die problemen
verholpen kunnen worden door bijvoorbeeld te bepalen dat de bekendmaking van de uitslag van een briefstembureau op de dag van stemming

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

10

niet eerder plaatsvindt dan om 22.00 uur. Hoe kijkt de regering naar deze
mogelijkheid?
Kiezers van 70 jaar of ouder die per brief willen stemmen, kunnen dat
doen door hun briefstem per post op te sturen naar het briefstembureau
van de gemeente of door de briefstem af te geven bij een afgiftepunt van
de gemeente. In de voorlichting aan kiezers van 70 jaar of ouder zal dit
ook gecommuniceerd worden.
In de wijziging van de Tijdelijke wet is evenwel ook geregeld wat er moet
gebeuren als een kiezer van 70 jaar of ouder, ondanks alle voorlichting
daarover, op 17 maart naar een gewoon stemlokaal gaat in de veronderstelling dat hij daar zijn briefstem nog kan afgeven. Om te voorkomen dat
in het stemlokaal daarover tussen stembureau en kiezer discussies
ontstaan, en de kiezer doorgestuurd moet worden naar een afgiftepunt
voor briefstemmen, is in het wetsvoorstel precies geregeld wat het
stembureau moet doen, namelijk: de briefstem aannemen en bewaren
totdat een vertegenwoordiger van de gemeente de briefstem(men) komt
ophalen om af te geven bij het briefstembureau. Het wetsvoorstel voorziet
dus in een regeling hoe de briefstem in dit geval bij het briefstembureau
aankomt. Overigens adviseerde de Kiesraad (advies, p. 10) niet om het
afgeven van briefstemmen in een stemlokaal onmogelijk te maken, maar
om te verduidelijken wat moest gebeuren met in het stemlokaal
afgegeven retourenveloppen. De Kiesraad merkte op dat door het gebruik
van de term «terzijde leggen» in het conceptwetsvoorstel onduidelijk was
wat met deze stemmen moest gebeuren en noemde het juist onwenselijk
als deze stemmen verloren zouden gaan. In het wetsvoorstel is na de
consultatie daarom verduidelijkt dat de stemmen niet terzijde worden
gelegd, maar apart worden bewaard en aan het einde van de stemming in
een pak worden overgedragen van het stembureau aan een briefstembureau. Door dit zo te regelen is er een duidelijke procedure die ook
houvast geeft aan de stembureaus die zo precies weten hoe ze moeten
handelen. Het alternatief is de stemmen ongeldig te verklaren. Omdat ze
echter tijdig zijn uitgebracht, voert dat te ver.
Over het moment waarop een briefstembureau de uitkomst van het tellen
van de briefstemmen bekend maakt, is blijkbaar sprake van een misverstand. Het wetsvoorstel regelt dat een briefstembureau de uitkomst niet
eerder dan 21.00 uur bekendmaakt. Het wetsvoorstel regelt niet dat een
briefstembureau dat om 21.00 uur moet doen. Het briefstembureau kan
immers pas de uitkomst van de telling bepalen als alle briefstemmen die
voor 21.00 uur zijn uitgebracht, zijn geteld. Dat kan derhalve ook om 22.00
uur of zelfs nog later zijn.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben zorgen over de mogelijkheid
van briefstemmen als zodanig. De Kiesraad wijst in zijn advies over het
wetsvoorstel expliciet op de risico’s van fraude zoals het onderscheppen
van stembescheiden en het mogelijk dubbel stemmen. Kan de regering
nogmaals duidelijk uiteenzetten hoe groot deze risico’s zijn en hoe de
regering deze risico’s tegengaat? En kan de regering ook aangeven of er
voldoende capaciteit is bij de betrokken autoriteiten om bij mogelijke
vermoedens van fraude hier direct en adequaat onderzoek naar te laten
doen?
Ook de leden van de PvdD-fractie vragen naar de mogelijke frauderisico’s
voor het briefstemmen. Is, na het besluit om het stembescheiden met
twee zendingen te verzenden, nog wel sprake van een wezenlijk risico op
fraude? Zo ja, welk risico is dat dan? In welke mate neemt de fraudegevoeligheid toe door het stemmen via brief voor 70-plussers? En in welke
mate zou die toenemen wanneer iedereen in staat zou worden gesteld om
per brief te stemmen? Wat veroorzaakt die gevoeligheid en het verschil bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

11

de genoemde methodes? Ook vragen deze leden of er onderzoek bekend
is over de mate waarin bij stemmingen via machtigingen gestemd wordt
conform de wens van diegene die gemachtigd heeft.
Bij het introduceren van nieuwe vormen van stemmen onder covid-19
omstandigheden moet steeds de weging worden gemaakt: hoe zorg je dat
mensen kunnen stemmen, is dat uitvoerbaar en wat moeten we doen om
te voorkomen dat er misbruik kan worden gemaakt.
De regering heeft in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel de
risico’s in beeld gebracht die het stemmen per brief (en het stemmen per
volmacht) met zich meebrengt. Door het gescheiden en op verschillende
momenten versturen van de stempluspas en de rest van de briefstembescheiden is het niet eenvoudig om (zonder dat de kiezer het merkt) van
een kiezer de benodigde briefstembescheiden te onderscheppen en voor
die kiezer een stem uit te brengen. De kiezer die per brief mag stemmen
moet zijn stempluspas uiterlijk 3 maart 2021 ontvangen. De kiezer kan
maar 1x stemmen want hij heeft maar één stempas. Heeft de kiezer de
stempluspas onverhoopt niet (tijdig) gekregen, dan kan die kiezer tot
vrijdag 12 maart 2021 (17.00 uur) een vervangende stempluspas
aanvragen. De eerder verzonden pas wordt dan ongeldig verklaard. Als
die was onderschept, kan de betreffende persoon daar dus niet meer
succesvol mee stemmen.
Het is belangrijk dat de kiezer melding maakt bij de gemeente als hij zijn
stempas niet heeft ontvangen op uiterlijk 3 maart 2021.
Als er vermoedens zijn van fraude, omdat iemand zich uitgeeft voor een
ander, dan moet daar aangifte van worden gedaan en is het vervolgens
aan het Openbaar Ministerie om daar (strafrechtelijk) onderzoek naar te
doen. Naar aanleiding van de aanvullende maatregelen in de Tijdelijke
wet zal ik in overleg treden met het Openbaar Ministerie over de voorbereiding van de Tweede Kamerverkiezing.
De Kiesraad heeft in zijn advies beargumenteerd dat briefstemmen voor
kiezers binnen Nederland alleen mogelijk gemaakt zou moeten worden
voor kiezers die, als hen deze mogelijkheid niet wordt geboden, geen
realistisch alternatief hebben om aan de stemming deel te nemen.
Daarmee wordt, aldus de Kiesraad, voorkomen dat er relatief veel
briefstembiljetten onnodig in omloop worden gebracht, hetgeen het risico
op oneigenlijk gebruik zou vergroten. De leden van de ChristenUniefractie vragen waarom de regering geen aansluiting bij dit criterium heeft
gezocht.
Een moeilijkheid bij het door de Kiesraad aangedragen criterium is dat het
voor gemeenteambtenaren niet mogelijk is om vast te stellen voor wie er
geen realistisch alternatief is als hem of haar het stemmen per brief wordt
onthouden. In de praktijk zou dus iedereen die aangeeft per brief te willen
stemmen, die mogelijkheid geboden moeten worden. Op de complicaties
die dit voor de uitvoering met zich mee kan brengen, is eerder in deze
nota naar aanleiding van het verslag ingegaan.
Daarnaast is het niet zo dat het uitsluitend op aanvraag bieden van een
mogelijkheid om per brief te stemmen het risico op misbruik van de
mogelijkheid om per brief te stemmen elimineert. Kiezers kunnen immers
ook door een derde worden verleid of gedwongen om briefstembescheiden aan te vragen en de ontvangen bescheiden vervolgens aan die
derde te overhandigen.
De Kiesraad wijst daarbij op een risico van mogelijk oneigenlijk gebruik
vanwege het feit dat er ook zonder dat kiezers daar om gevraagd hebben
briefstembiljetten worden verstuurd. Het risico dat personen die enkel in
het bezit komen van briefstembiljetten kunnen stemmen is beperkt. Het
briefstembiljet is onderscheiden van het stembiljet dat de kiezer in het
stemlokaal krijgt. Bij het versturen van het briefstembiljet per post zal een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

12

stempluspas moeten worden toegevoegd om te kunnen worden
meegeteld. Als een persoon het stemlokaal ingaat en een briefstembiljet
in de stembus zou stoppen, dan wordt dit ontdekt. Bij de telling in het
stemlokaal worden deze briefstembiljetten dan ook apart gelegd en tellen
dus niet mee.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de regering aan te geven of
en zo ja welke extra veiligheids- en zorgvuldigheidshandelingen vanuit de
postbezorging worden getroffen. Ook vragen zij of er afspraken worden
gemaakt met de postbedrijven over een eenmalig extra leegmoment
rondom het weekend. Zo nee, is de regering hiertoe bereid?
De stempassen zullen bij de komende Tweede Kamerverkiezing op de
gebruikelijke manier door de leveranciers van de gemeenten worden
bezorgd. Dat geldt ook voor (het restant) van de briefstembescheiden
(zijnde het stembiljet, de enveloppen en de uitleg over het stemmen per
brief). De kiezers die per brief willen stemmen en hun briefstem via de
post willen opsturen naar het gemeentelijk briefstembureau doen dat via
de brievenbussen van PostNL.
Op de retourenveloppe voor de briefstem komt een antwoordnummer te
staan en codes die het voor PostNL mogelijk maken om de briefstemmen
in de sorteercentra te kunnen scheiden van andere poststukken. Dit om de
briefstemmen zo snel als mogelijk bij de gemeenten af te kunnen leveren.
PostNL heeft laten weten hiervoor een zogenoemd dedicated proces te
zullen inrichten met:
– zo min mogelijk schakels (om de kans op fouten zoveel als mogelijk te
reduceren);
– de inzet van extra vaste medewerkers vanaf het sorteren tot en met het
afleveren bij de gemeenten (hierbij moet gedacht worden aan de inzet
van extra medewerkers die toezicht houden op het proces bij de
sorteercentra en de sorteermachines);
– een handmatige 100%-controle op de machinale verwerking.
PostNL laat door een extern bureau nog een operationele audit uitvoeren
op dit proces.
3.2. Het proces van briefstemmen voor kiezers die 70 jaar of ouder zijn
De leden van de D66-fractie lezen dat alternatieven voor kiezers van 70
jaar of ouder zoals het stemmen bij volmacht problematisch kunnen zijn.
De reden hiervoor is volgens de regering dat «deze kiezers vaak in
mindere mate dan andere kiezers op familie of vrienden kunnen terugvallen voor het geven van een volmacht.» Kan de regering toelichten
waarop zij dit baseert? Ook de leden van de PvdD-fractie stellen deze
vraag.
Om een volmacht te kunnen geven, moet een kiezer kunnen beschikken
over iemand in zijn netwerk die hij vertrouwt om zijn stem uit te brengen.
Het netwerk van ouderen kan beperkt zijn omdat familie niet in de buurt
woont of omdat naaste vrienden er niet meer zijn. In dat geval kan het
lastig zijn om iemand te vinden om een volmacht aan te kunnen verlenen,
of een (digitale) aanvraag voor een schriftelijke volmacht te doen.
De leden van de PvdA-fractie lezen dat de briefstembescheiden
gescheiden in twee zendingen naar de kiesgerechtigde 70-plussers
worden gestuurd. Daarbij wijst de regering zelf al op de complexiteit die
dit voor kiezers die per brief willen stemmen met zich mee kan brengen.
Kiezers moeten immers begrijpen dat de stempluspas, die eerder komt
dan het stembiljet en de enveloppen, meegestuurd moet worden. Hoe
gaat de regering in de uitleg over het stemmen per brief daar aandacht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

13

aanbesteden? Is het afdoende hier alleen in de eerste zending van de
stempluspas aandacht aan te besteden en die uitleg te geven? Zo ja,
waarom? Zo nee, hoe gaat u dit wel doen?
De leden van de PvdA-fractie wijzen erop dat kiezers die per brief mogen
stemmen niet verplicht zijn dat te doen. Nu deze kiezers twee zendingen
met stembescheiden ontvangen, kan wellicht de indruk ontstaan dat
briefstemmen de norm is. Hoe gaat de regering duidelijk maken dat
briefstemmen niet verplicht is? Acht de regering briefstemmen voor
70-plussers de gewenste manier waarop deze groep gaat stemmen? Zo ja,
waarom en hoe gaat de regering dit duidelijk maken? Zo nee, waarom
niet?
Op de stempluspas die kiezers van 70 jaar en ouder krijgen staat dat de
kiezer de keuze heeft om te stemmen:
– in het stemlokaal of
– per brief of
– door iemand anders te machtigen.
Net als normaal bij de stempas moeten de kiezers deze stempluspas goed
bewaren. De kiezers die per brief mogen stemmen krijgen bij hun
briefstembescheiden (de tweede zending) aanvullende uitleg. Hierin wordt
extra aandacht besteed aan het bijvoegen van de stempluspas. De uitleg
wordt getest op begrijpelijkheid.
Verder komt er voorlichting specifiek voor de kiezers van 70 jaar en ouder
die per brief kunnen stemmen. Daarin zal ook duidelijk worden gemaakt
dat de kiezers zelf mogen bepalen hoe ze stemmen. Onderdeel van de
voorlichting is verder een instructiefilm waarin stap voor stap wordt
uitgelegd hoe het stemmen per brief verloopt. Verkend wordt tevens of
een telefonische hulplijn beschikbaar kan worden gesteld.
3.3 Administreren briefstemmen en stemopneming briefstemmen
De leden van de D66-fractie hebben in het verslag de regering in
overweging gegeven om alsnog een minimum in de wet op te nemen
voor het aantal leden van een briefstembureau. De veronderstelling dat
het bij uw Kamer aanhangige voorstel van wet hieromtrent geen regels
zou bevatten, berust echter op een misverstand. Omdat een briefstembureau een stembureau is dat is aangewezen als bestemd voor per brief
uit te brengen stemmen, zijn de regels die van toepassing zijn op het
aantal leden van een stembureau ook van toepassing op de briefstembureaus, tenzij anders bepaald. Op grond van het voorgestelde artikel 1c
bestaat een stembureau, en dus ook een briefstembureau, uit ten minste
vier leden.
De leden van de D66-fractie hebben juist gezien dat het noemen van
artikel E 4, eerste lid, van de Kieswet in het voorgestelde artikel 2b een
verschrijving betreft. Bedoeld is artikel I 4 van de Kieswet. Deze omissie
zal middels een nota van wijziging worden hersteld.
In antwoord op de vraag van de leden van de D66-fractie of het juist is dat
de sleuf in het deksel van de stembussen onvoldoende breed is om daar
een enveloppe met een briefstembiljet in te steken, bevestigt de regering
dat er in Nederland stembussen in omloop zijn die hiervoor niet geschikt
zijn. Het Kiesbesluit bevat een enkele bepaling over de vervaardiging van
stembussen: artikel J 2. Daarin is geen voorschrift opgenomen betreffende de maten van een stembus, noch betreffende de breedte van de
gleuf waar de stembiljetten of, in het geval van een briefstembureau,
enveloppen met stembiljetten door in de stembus gedeponeerd kunnen
worden. Omdat de enveloppen met een briefstembiljet breder zijn dan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

14

opgevouwen stembiljetten die in een stemlokaal in de stembus worden
gedaan, is het noodzakelijk dat de colleges van burgemeester en
wethouders aan briefstembureaus stembussen ter beschikking stellen met
een gleuf die voldoende breed is. Deze gleuf moet zo breed zijn, dat een
enveloppe van het formaat C5 (16,2 x 22,9 cm) daarin gestoken kan
worden, zonder de enveloppe te hoeven vouwen. Gelet op de korte
periode tot aan de verkiezing is het vergroten van het bewustzijn van
gemeentebesturen over dit risico nu meer aangewezen, maar de regering
heeft bij nota van wijziging alsnog in een grondslag voorzien om
aanvullend ook bij ministeriële regeling hieromtrent een nader voorschrift
vast te kunnen stellen. Gemeenten kunnen de stembussen die geschikt
zijn voor briefstemmen ook gebruiken bij de afgiftepunten.
De leden van de 50PLUS-fractie willen weten of op kiezers een geheimhoudingsplicht rust als zij aanwezig zijn als een stembureau zijn stemopneming op de dag van de stemming vóór 21.00 uur uitvoert.
Dit is niet het geval. Op grond van het voorgestelde artikel 22, derde lid,
zal het betreffende stembureau in dat geval de in de artikelen N 6 en N 8
van de Kieswet bedoelde aantallen niet vóór 21.00 uur aan de aanwezige
kiezers mededelen, zodat bij de stemopneming aanwezige kiezers ook niet
vóór 21.00 uur kennis hebben van bijvoorbeeld het aantal op iedere
kandidaat op een lijst uitgebrachte aantal stemmen of het stemcijfer van
die lijst. De leden van het stembureau en degenen die hen bijstaan, die uit
hoofde van hun functie wel kennis kunnen hebben omtrent de uitkomsten
van de stemopneming, zijn wél tot geheimhouding verplicht.
4. Vervroegd stemmen in het stemlokaal
De leden van de D66-fractie lezen dat het vroegstemmen met name
bedoeld is voor kiezers die als gevolg van onderliggende ziekten extra
kwetsbaar zijn voor het coronavirus. De regering gaat in een voorlichtingscampagne benadrukken voor welke kiezers de stembussen eerder
opengaan. Als deze voorlichtingscampagne effectief is, zo vragen deze
leden, wordt het dan niet alsnog erg druk op 17 maart bij de stembureaus
en vormt dit een risico voor de volksgezondheid en werpt dit een drempel
op om te kiezen?
De leden van de fractie van GroenLinks merken op dat uit het
wetsvoorstel en de memorie van toelichting niet blijkt hoe de regering het
doel om zo gespreid mogelijk te stemmen, wil bereiken als er geen
instrumenten zijn om het stemmen daadwerkelijk te kunnen spreiden.
Deze leden lezen dat op de maandag en dinsdag maar een beperkt aantal
stemlokalen per gemeente geopend zijn. Hoe kan worden voorkomen dat
er juist op die dagen grote drukte zal ontstaan? De leden van de
ChristenUnie-fractie vragen de regering in te gaan op de zorgen van de
Kiesraad dat vervroegd stemmen juist kan leiden tot extra drukte op de
maandag en dinsdag voorafgaand aan de dag van de stemming. Zij
vragen hoe de regering deze zorg weegt. Is het vervroegd stemmen voor
mensen met een kwetsbare gezondheid daarmee een daadwerkelijk
alternatief, zo vragen genoemde leden.
In Nederland hebben we geen ervaring met vormen van vervroegd
stemmen. Het is daarom lastig te voorspellen hoeveel kiezers daar gebruik
van zullen maken, en hoe de mogelijke drukte zich zal spreiden over de
verschillende dagen. In de communicatie zal worden aangegeven dat de
Tweede Kamerverkiezing op 17 maart plaatsvindt en dat op 15 en
16 maart in gemeenten een aantal stembureaus vervroegd zullen openen,
vooral voor risicogroepen. De regering verwacht dat met de genomen
maatregelen de druk op de stembureaus zich meer spreidt, zeker als ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

15

veel kiesgerechtigden van 70 jaar en ouder gebruik maken van de hen
geboden mogelijkheid om per brief te stemmen.
De leden van de GroenLinks-fractie lezen verder dat de regering mensen
die op de woensdag gaan stemmen, oproept om zo gespreid mogelijk
over de dag te gaan stemmen. Wat betekent dit concreet, zo vragen zij.
Een individuele kiezer heeft immers geen zicht op het moment waarop
andere kiezers naar het stemlokaal zullen gaan.
Bekend is dat het rond lunchtijd en tussen 17.00 en 20.00 uur druk is in
veel stemlokalen. Gemeenten verkennen op welke wijze kiezers het beste
kunnen worden geïnformeerd over de (mogelijke) drukte in stemlokalen.
Daarnaast wordt als onderdeel van de publiekscampagne ook de website
www.elkestemtelt.nl ingericht met praktische informatie over deze Tweede
Kamerverkiezing, waarbij ook de oproep zal worden gedaan om op
17 maart de piekmomenten zoveel mogelijk te mijden.
De leden van de D66-fractie vragen of de regering de mening deelt dat
financiële overwegingen niet de beperkende factor mogen zijn bij het
inrichten van extra stembureaus op de maandag en dinsdag. Heeft zij
signalen van gemeenten dat dit wel het geval is en zo ja, is de regering
bereid meer geld ter beschikking te stellen?
Het kabinet heeft, in overleg met de VNG, € 22 miljoen extra ter
beschikking gesteld aan de gemeenten om de maatregelen uit te voeren
die in dit wetsontwerp worden voorgesteld, waaronder het mogelijk
maken van vervroegd stemmen op basis van de minimum aantallen
vroegstemlokalen zoals genoemd in dit wetsvoorstel. In september heeft
het kabinet reeds een compensatie van € 30 miljoen ter beschikking
gesteld aan de gemeenten, in aanvulling op de reguliere kosten van
verkiezingen die worden betaald uit het Gemeentefonds. Er zijn mij geen
signalen bekend dat de aanvullende compensatie niet voldoende zou zijn
voor de gemeenten om de verkiezingen op een goede manier te organiseren.
De leden van de SP-fractie vragen waarom niet wordt gekozen voor het
vervroegd openstellen van alle stembureaus. Waarom is gekozen voor
deze verhouding die geen recht doet aan grote landelijke gebieden?
Het openstellen op maandag en dinsdag van de meer dan 9.000 stembureaus die op de verkiezingsdag beschikbaar zijn, is voor gemeenten
onuitvoerbaar. Dat hebben de VNG, NVVB en NGB ook aangegeven in hun
gezamenlijke brief aan uw Kamer van 7 december jl. De gemeenten
kunnen onmogelijk drie volledige verkiezingsdagen organiseren, zowel
niet qua aantallen lokalen als qua aantal stembureauleden. In het
wetsvoorstel is het minimumaantal aan te wijzen locaties vastgelegd waar
gemeenten vervroegd stemmen mogelijk moeten maken. Gemeenten
mogen uiteraard meer locaties aanwijzen. Dat kunnen ook bijzondere of
mobiele stembureaus zijn. Het is aan gemeenten om te zorgen voor een
goede spreiding van de stemlocaties.
De leden van de fractie van de SP vragen of de regering zich vooral wil
inzetten om het aantal stemlokalen en een goede spreiding ervan te
waarborgen. Zij lezen dat in 51 gemeenten dit vooralsnog niet de
bedoeling is. Dat verhoudt zich slecht met de aangenomen motie-Van
Raak dat er niet minder maar meer stembureaus moeten komen. Wat
onderneemt de regering hiertegen? Ondersteunt het ministerie
gemeenten die het aantal locaties niet rond kunnen krijgen, en zo ja hoe?
Zij vragen of ik gemeenten er actief op heb gewezen dat ook stemmen in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

16

de buitenlucht, bijvoorbeeld in evenementententen of in drive-throughstemlocaties, mogelijk is, en zo nee, of ik daartoe bereid ben.
De peiling die recent naar uw Kamer en de gemeenten is gestuurd is een
momentopname maar geeft aan dat onze gezamenlijke ambitie om het
aantal stemlokalen op peil te houden nog niet in alle gemeenten gehaald
wordt. Het Ministerie van BZK ondersteunt actief gemeenten die moeite
hebben met het vinden van voldoende stemlokalen. De regering heeft een
«Ondersteuningsteam stemlokalen» gevormd, om gemeenten te helpen
bij het vinden van geschikte stemlokalen voor de Tweede Kamerverkiezing. Het team gaat op zoek naar nieuw aanbod van stemlokalen in
zowel de publieke sector als in de private sector, onderhoudt contact met
individuele gemeenten en wijst gemeenten die daar behoefte aan hebben
op dit extra aanbod. Zo zijn de rijksoverheid, Unie van Waterschappen en
het Interprovinciaal Overleg bereid om daarvoor geschikte gebouwen te
laten inrichten als stemlokaal. Ook legt het ondersteuningsteam contacten
met private partijen, waaronder de evenementenbranche, maar ook
bijvoorbeeld rederijen om na te gaan of er mogelijkheden zijn voor het
inrichten van stemlokalen. Werkgeversorganisaties VNO-NCW en
MKB-Nederland hebben op mijn verzoek ook hun leden opgeroepen
stemlokalen beschikbaar te stellen, dit heeft inmiddels vele tientallen extra
mogelijke stemlokalen opgeleverd. Ook het stemmen in drive-throughstemlocaties kan, mits de inrichting voldoet aan de kaders van de Kieswet,
worden ingezet. Hiervoor wordt een standaardontwerp ontwikkeld op
basis waarvan gemeenten een uitvraag kunnen doen in de markt. Van de
mogelijkheid van een drive-through-stemlocatie is bijvoorbeeld gebruik
gemaakt in de gemeente Vught, tijdens de verkiezing op 18 november jl.
in verband met een gemeentelijke herindeling.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen wanneer is begonnen met
het opstellen van voorliggende wetgeving met betrekking tot briefstemmen en early voting. Zij merken op dat tijds- en uitvoeringsdruk
momenteel een beperkende factor lijken te zijn voor het in gelegenheid
stellen van mensen met een kwetsbare gezondheid om per brief te
stemmen.
Ik heb in mijn brief van 22 mei 2020 aangekondigd het scenario briefstemmen te zullen gaan uitwerken.3 Dat is gebeurd en vervolgens is het
scenario met de gemeenten besproken om het scenario te toetsen op
uitvoerbaarheid.4 Parallel daaraan is gewerkt aan de Tijdelijke wet
verkiezingen covid-19 zodat deze wet tijdig in werking kon treden voor de
herindelingsverkiezingen van 18 november 2020. In de behandeling van
die wet bij de Tweede Kamer zijn op 15 oktober twee moties aangenomen
over stemmen per brief en over vervroegd stemmen in het stemlokaal.
Die moties zijn betrokken bij het afronden van het briefstemscenario en
gebruikt om te doordenken hoe vervroegd stemmen in het stemlokaal
uitvoerbaar zou kunnen zijn voor de gemeenten. De hoofdlijnen van het
wetsvoorstel zijn op 30 oktober aan de Kamer gemeld in een brief en kort
daarna op 4 november is het wetsvoorstel in consultatie gegaan.
5. Verlenging procedure van uitslagvaststelling
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of het klopt dat de hoofdstembureaus geen extra tijd krijgen om de verkiezingsuitslag uit te rekenen, en
dat zij hierdoor niet de mogelijkheid hebben om de uitslagen die uit de
opstelsoftware naar voren komen na te rekenen en te controleren. Zij
vragen om dit proces toe te lichten en te onderbouwen waarom ervoor
3
4

Kamerstukken II 2019/20, 35 165, nr. 21.
Kamerstukken II 2020/21, 35 165, nr. 25, p. 6–7.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

17

gekozen is om de hoofdstembureaus niet extra tijd, bijvoorbeeld 24 uur, te
geven om de uitslagen vast te stellen, te controleren en eventueel na te
rekenen. Deelt de regering de mening van de leden van de GroenLinksfractie dat het uitermate belangrijk is dat de controlemechanismen
optimaal moeten kunnen worden ingezet en dat, als er bijvoorbeeld 29
lijsten aan de verkiezingen meedoen, het te beperkt is om na het optellen
door optelsoftware slechts enkele lijsten steekproefsgewijs te controleren?
Zo nee, waarom niet?
De hoofdstembureaus houden zitting op de vijfde dag na de stemming
(maandag 22 maart) om 10.00 uur5. De gemeenten stellen de uitkomsten
op gemeenteniveau vast op de dag na de stemming (donderdag 18 maart)
of, als zij meer tijd nodig hebben, op de tweede dag na de stemming
(vrijdag 19 maart). Onder de huidige wet stellen de gemeenten de
uitkomsten op gemeenteniveau vast op de dag na de stemming, en
houden de hoofdstembureaus zitting op de tweede dag na de stemming.
Ten opzichte van de huidige wet krijgen de hoofdstembureaus bij de
komende Tweede Kamerverkiezing dus meer tijd om de uitslag op
kieskringniveau te berekenen. Ik wijs er op dat de huidige wet geen
controletaken aan het hoofdstembureau oplegt. De hoofdstembureaus zijn
uitsluitend belast met het vaststellen van de uitkomsten op kieskringniveau, door het totaliseren van de uitkomsten van de gemeenten binnen
hun kieskring. Wel heb ik de Kiesraad gevraagd om in overleg met de
gemeenten een voorstel uit te werken voor een handmatige controle die
uitgevoerd kan worden bij de Tweede Kamerverkiezing van 17 maart 2021
op de optellingen die worden gegenereerd met de ondersteunende
software verkiezingen.
De leden van de VVD-fractie vragen om nader te onderbouwen waarom
de retourenveloppen van Nederlanders die vanuit het buitenland per brief
aan de stemming deelnemen ook bij de uitslagvaststelling worden
betrokken als deze vijf dagen na de dag van de stemming door de
burgemeester van ’s-Gravenhage worden ontvangen.
Als gevolg van het coronavirus vergt de postbezorging vanuit sommige
landen naar Nederland nu meer tijd dan gebruikelijk. De regering vindt het
belangrijk dat die omstandigheid er niet toe leidt dat de stemkeuze van
veel Nederlanders in het buitenland niet betrokken kan worden bij de
vaststelling van de verkiezingsuitslag. Daarom is het door de VVD-fractie
aangehaalde voorstel gedaan. Zoals in het schriftelijk overleg met uw
Kamer is aangegeven, zal de uit coulance tijdelijk verlengde termijn niet
actief naar kiezers in het buitenland worden gecommuniceerd.6 Op de
briefstembewijzen die zij ontvangen zal de in de Kieswet neergelegde
termijn voor het uitbrengen van de briefstem, zijnde 17 maart 2021, 15.00
uur lokale tijd, staan. De regering merkt daarbij nog op dat Nederlanders
vanuit het buitenland niet vanaf 23 december 2020 hun stem uit kunnen
brengen, zoals deze leden lijken te veronderstellen, maar pas als zij ook
het stembiljet hebben ontvangen. Het risico waar de leden van de
VVD-fractie op wijzen, namelijk dat kiezers in de voor Nederland omringende landen al een voorlopige uitslag van de verkiezingen weten voordat
zij hun stem op de post doen, bestaat ontegenzeggelijk, maar ik vrees dat
het volledig uitsluiten van dit risico de toegankelijkheid van de verkiezing
voor kiezers buiten Nederland al te zeer zou kunnen belemmeren en heb
daarom een andere afweging gemaakt.

5

Hoofdstembureau Den Haag houdt zitting op dinsdag 23 maart om 15.00 uur, zodat het ook de
resultaten van de stemming door de kiezers in het buitenland kan meenemen.
6
Kamerstukken II 2020/21, 35 590, nr. 24, p. 20.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

18

6. Maatregelen voor organen betrokken bij de uitslagvaststelling
en digitale zittingen
De leden van de PvdA-fractie informeren naar de bevoegdheden van het
stembureaulid dat bij de ingang van het stemlokaal staat om onder
andere te voorkomen dat er te veel personen tegelijk in het stemlokaal
aanwezig zijn.
De betrokkene kan beschouwd worden als een gastheer of gastvrouw. Het
stembureaulid kan vragen van kiezers over de maatregelen met
betrekking tot de hygiëne en de persoonlijke beschermingsmiddelen
beantwoorden, maar kan op grond van de Tijdelijke wet zo nodig ook de
aanwijzingen geven die nodig zijn om de naleving te verzekeren van de
maatregelen die zijn genomen ter voorkoming van de verspreiding van
het coronavirus. Zijn er op enig moment zoveel kiezers in het stemlokaal
dat er, binnen de gestelde richtlijnen, niet meer kiesgerechtigden naar
binnen mogen, dan kan het stembureaulid dat bij de deur staat van een
kiezer verlangen dat deze het stemlokaal niet betreedt voordat een van de
aldaar aanwezigen het stemlokaal heeft verlaten. Stembureauleden zijn
echter geen buitengewoon opsporingsambtenaren of politieagent. Als
iemand zich niet aan de aanwijzingen houdt en de orde van de zitting
daardoor in gevaar wordt gebracht, dan kan de voorzitter van het
stembureau op grond van artikel J 37 van de Kieswet de burgemeester
om bijstand verzoeken. In dat geval kan een buitengewoon opsporingsambtenaar of een politieagent handhavend optreden. De verwachting is
echter dat de meeste kiezers een eventuele aanwijzing zullen opvolgen,
ook als het niet opvolgen van een aanwijzing niet direct tot een sanctie
kan leiden. Dergelijke situaties komen in het maatschappelijk verkeer
immers vaker voor.
7. Overige aanpassingen
De leden van de SP-fractie vragen waarom de regering niet kiest voor op
z’n minst 1 coronaproof stemlocatie per gemeente, waar mensen met
coronaklachten kunnen stemmen. Dat kan bijvoorbeeld in een drivethrough-stemlocatie. Zo wordt volgens genoemde leden ook voorkomen
dat mensen met lichte klachten toch het risico nemen om naar een
regulier stembureau te gaan.
Het algemene coronabeleid is dat mensen met klachten thuis moeten
blijven en niet naar buiten moeten gaan. Dat is nodig om verspreiding van
het coronavirus te voorkomen. Gelet daarop vindt de regering niet dat er
stemlokalen moeten worden ingericht voor kiezers die covid-klachten
hebben.
8. Administratieve en financiële gevolgen, inwerkingtreding
De leden van de VVD-fractie lezen dat de regering in gesprek gaat met
opiniepeilers en media aangaande exitpolls, daar er nu bij uitzondering
ook op maandag en dinsdag voor de verkiezingsdag mogelijkheid is om te
stemmen. Zij lezen dat er geen voornemens zijn om regels in de
wetgeving te introduceren. Hoe gaat de regering ervoor zorgen dat er
geen voorlopige uitkomsten van de verkiezingen gepubliceerd worden,
vooraleer de stembureaus op 17 maart om 21.00 uur sluiten?
De leden van de GroenLinks-fractie merken op dat de verkiezingscampagne vaak wordt afgesloten met een slotdebat op de avond voorafgaand
aan de verkiezing. Dit keer bestaat de mogelijkheid dat kiezers al gestemd
hebben op het moment dat het slotstuk van de campagne nog gaande is
en er ook nog peilingen verschijnen. Dit brengt met zich mee dat dit niet
alle kiezers de laatste ontwikkelingen in de campagne en de peilingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

19

kunnen laten meewegen in hun stem. Deze leden vragen wat de regering
concreet gaat doen om de effecten van voornoemde elementen op het
verkiezingsproces zo veel mogelijk te beperken. Zij vragen of ik hierover in
gesprek ga met peilingbureaus en media? Zo ja, wat de inzet van die
gesprekken? Ook vragen zij naar de ervaringen vanuit Caribisch
Nederland, aangezien de stembussen daar nog een aantal uren open zijn
als in Europees Nederland al uitslagen en exitpolls verschijnen.
De leden van de SP-fractie vragen waarom de regering er niet voor kiest
om peilingen een paar dagen voor de verkiezingen te verbieden.
De leden van de PvdA-fractie vragen of de regering de kans op een
beïnvloeding ook mogelijk acht voor de briefstemmers die nog eerder hun
stem mogen uitbrengen. Ook vragen deze leden naar de stand van zaken
van het overleg met de opiniepeilers en de media. Acht de regering,
indien geen overeenstemming wordt bereikt, het toch nodig om met
regels in de wetgeving te komen?
De regering vindt het niet wenselijk dat er resultaten van exitpolls
verschijnen voor de sluiting van de stembussen op woensdag 17 maart.
Tegelijk is er vrijheid van informatievergaring. De regering streeft dan ook
niet naar het stellen van wettelijke regels, maar wil in gesprek met de
peilbureaus bezien welke afspraken mogelijk zijn. Het gesprek met de
peilbureaus voorziet de regering in de eerste helft van januari. Daarbij
gaat het er met name om het gesprek te voeren over het moment van
publiceren van exitpolls die voortkomen uit onderzoeken bij de stemlokalen op basis van wat kiezers hebben gestemd. Peilingen over wat
kiezers denken te gaan stemmen hoeven naar de opvatting van de
regering niet anders te worden bezien dan in de huidige situatie. Er zijn
mij geen ervaringen bekend vanuit Caribisch Nederland.
De leden van de SP-fractie wijzen er terecht op dat niet alle kiezers de
gehele politieke campagne meemaken als zij eerder hun stem uitbrengen.
Kiezers kunnen evenwel zelf afwegen op welk moment zij hun stem willen
uitbrengen. Indien zij het laatste deel van de campagne nog willen laten
meewegen bij hun keuze, kunnen ook de kiezers die per brief stemmen
deze briefstem tot woensdag 17 maart 21.00 uur afgeven bij een van de
afgiftepunten.
De leden van de fractie van de VVD delen de mening van de regering dat
voldoende capaciteit op stemlocaties een punt van zorg is en vragen of
naast rijksambtenaren ook andere groepen actief worden opgeroepen zich
aan te melden als stembureaulid. Zij wijzen daarbij op de onlangs door de
leden Smals en Van Gent gestelde schriftelijke vragen over de inzet van
studenten bij de werkzaamheden op het stembureau.
Op 30 november is de landelijke wervingscampagne voor stembureauleden gestart. Naast een oproep aan rijksambtenaren hebben ook de
Unie van Waterschappen en het Interprovinciaal Overleg zich bij die
oproep aangesloten. Bij de landelijke campagne wordt rekening gehouden
met het bereiken van jongeren en studenten. In overleg met de Landelijke
Kamer van Verenigingen, VSNU, Vereniging Hogescholen, ISO en LSVB
wordt de oproep ook actief verspreid onder studenten van hogescholen
en universiteiten. Ook met de MBO-raad en VNG vindt overleg plaats over
het bereiken en inzetten van MBO-studenten.
De leden van de D66-fractie schrijven dat zij, mocht uit de evaluatie van de
komende verkiezing blijken dat de wet, met name op het punt van early
voting, goed heeft voldaan, hier graag op terugkomen in relatie tot de
volgende verkiezingen, waarbij dan in de eerste plaats moet worden
gedacht aan de gemeenteraadsverkiezingen van 2022. Is de regering
bereid om in geval van positieve ervaringen bij de Tweede Kamerverkiezing elementen uit de tijdelijke covid-19 wetgeving als het ware over te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

20

hevelen naar «normale» kieswetgeving of desnoods experimenteerwetgeving die dan, bij voorspoedige parlementaire behandeling, mogelijk
nog zou kunnen gelden voor de gemeenteraadsverkiezingen van maart
2022? Zo ja, bij welke uitkomst zou de regering dat willen overwegen?
Verder merken deze leden op dat zij ruim een maand geleden akkoord zijn
gegaan met uitbreiding van het maximum aantal volmachten van twee
naar drie. De bezwaren die verbonden zijn aan het stemmen bij volmacht
zijn groot en bekend en deze leden geven thans de voorkeur aan
handhaving van de huidige praktijk. Op termijn zou een verdere beperking
van het stemmen bij volmacht overigens voor de fractie bespreekbaar
zijn, zeker wanneer positieve ervaring is opgedaan met stemmen per brief
en vroegtijdig stemmen. Zij vragen om een reactie.
Zoals elke verkiezing zal ook de komende Tweede Kamerverkiezing
worden geëvalueerd, met als doel om daaruit lessen te trekken voor
toekomstige verkiezingen. Vanzelfsprekend zal de regering in die evaluatie
ook aandacht besteden aan de vraag hoe het vervroegd stemmen heeft
gewerkt, aan de vraag of er aanleiding is om dit instrument ook bij
toekomstige verkiezingen in te zetten, op welke termijn dat realiseerbaar
is en zo ja, of dat ook reden is tot inperking van de volmachtregeling.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 654, nr. 6

21