12 oktober 2015

Position paper ten behoeve van Tweede Kamer Rondetafelgesprek
Geldstelsel (14 oktober 2015)
Prof. Dr. J.M. Berk (divisiedirecteur Economisch beleid en onderzoek, De
Nederlandsche Bank; plaatsvervangend Kroonlid van de Sociaal-Economische Raad;
hoogleraar Geld- en Bankwezen Rijksuniversiteit Groningen)


Er is alle aanleiding om een fundamentele discussie te hebben over de
werking van het monetaire-financiële systeem. De financiële crisis heeft
uitgewezen dat in aanloop naar de crisis grote kwetsbaarheden zijn
opgebouwd in het financiële systeem. Deze kwetsbaarheden hebben
bijgedragen aan de grootste bankencrisis sinds de jaren ’30 van de vorige
eeuw, die ten grondslag lag aan een diepe mondiale recessie en wereldwijd
oplopende werkloosheid. Het is goed te begrijpen dat dit tot een flinke deuk
heeft geleid in het vertrouwen van het publiek in de financiële sector. Juist dit
is een fundamenteel probleem, omdat de werking van ons financiële systeem
in de kern gebaseerd is op vertrouwen. Dat geldt zowel voor de acceptatie en
waardevastheid van geld, als voor de stabiliteit van de instituties die bij het
betaalverkeer en de kredietverlening een belangrijke rol spelen. Bovendien
moet de samenleving erop kunnen vertrouwen dat de financiële sector haar
maatschappelijke verantwoordelijkheid neemt. Dit houdt onder andere in dat
risico´s die genomen worden in de financiële sector zo min mogelijk
afgewenteld moeten kunnen worden op de samenleving.



Sinds de crisis is de uitdaging voor beleidsmakers om te komen tot duurzaam
vertrouwensherstel in de financiële sector. Een stabiel monetair-financieel
systeem dat in dienst staat van de reële economie is hiervoor een cruciale
voorwaarde. De vraag is hoe een stabieler systeem verwezenlijkt kan worden.
Een tegenwoordig vaak genoemde oplossing is om de geldcreatie volledig in
het publieke domein onder te brengen, ten opzichte van het huidige systeem
waarbij geldcreatie voornamelijk bij private banken plaatsvindt. Beide
geldsystemen hebben hun voor- en nadelen, die afhankelijk van de
onderliggende aannames verschillend gewogen kunnen worden. Het betreft
hier overigens twee extreme varianten voor de indeling van het financiële
systeem. In de praktijk bevat het huidige financiële systeem in meer of
mindere mate elementen van beide varianten.

12 oktober 2015



Waar alle deelnemers in dit debat elkaar in vinden is de diagnose dat het
financiële systeem voor de crisis vele kwetsbaarheden kende en eerder als
bron dan als stabilisator van schokken voor de reële economie heeft
gefunctioneerd. De discussie gaat nu over de wijze waarop het financiële
systeem verstevigd zou moeten worden. In de kern gaat het hierbij om de
vraag in welke mate de alloactie van geld en krediet bij de overheid belegd
zou moeten worden of aan de markt kan worden over gelaten.



De oplossing die beleidsmakers wereldwijd momenteel nastreven is het
vergroten van de robuustheid van het huidige financiële systeem. De daarvoor
noodzakelijke aanpassingen zijn reeds in volle gang. Te denken valt aan de
aangescherpte liquiditeits- en kapitaalseisen die banken stabieler maken. Met
deze nieuwe eisen beweegt het huidige systeem meer in de richting van het
systeem van het aangedragen alternatief van publieke geldcreatie. De procycliciteit van het systeem wordt verminderd door bijvoorbeeld de instelling
van anti-cyclische kapitaalbuffers. De allocatie van krediet en geld blijft
onveranderd bepaald via het marktmechanisme, dat wil zeggen het
samenspel van vraag en aanbod. Maar de aanscherping van zowel micro- en
macro-prudentiële normen zorgt ervoor dat dit proces beter beheersbaar is
en minder gevoelig voor uitbundige marktsentimenten. Bovendien houdt de
centrale bank continu een vinger aan de pols bij de geld- en kredietschepping
in de private sector met het oog op het behoud van prijsstabiliteit op de
middellange termijn.1 Tot slot zullen bij het nieuwe resolutieregime de kosten
van de afwikkeling van faillerende banken ook meer neerslaan bij private
risicodragers dan bij de samenleving als geheel.



Een alternatief is om de geldcreatie volledig onder te brengen bij de overheid.
Hierbij is echter niet evident dat de overheid beter in staat is te beslissen over
de allocatie van middelen dan de markt. Banken hebben maatschappelijk een
belangrijke rol. Ze zijn gespecialiseerd als intermediair van informatie en
vervullen een belangrijke functie bij het monitoren van debiteuren. Daarbij
vervullen banken een nuttige transformatiefunctie van financiële activa naar
looptijd, omvang, risico’s en liquiditeit. In deze hoedanigheid zijn banken in
juist staat om over de economische cyclus schokken te dempen, behalve

1

http://www.dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/dnbulletin-2015/dnb325255.jsp

12 oktober 2015

wanneer zij er de bron van zijn zoals tijdens de mondiale bankencrisis.
Tegelijkertijd zijn banken als gevolg van de transformatiefunctie inherent
instabiel, wat de fundamentele reden is waarom banken gereguleerd moeten
worden. De crisis heeft aangetoond dat dit beter moet, en tegen deze
achtergrond kunnen alle aanscherpingen in micro- en macro-prudentiële
regulering worden bezien. Tegelijkertijd gaat het in de kern om het beheersen
van de risico’s van een vrijemarkteconomie en niet om het elimineren
daarvan.


Het is ook niet zondermeer duidelijk of het scheiden van de geld- en
kredietschepping inderdaad tot een meer stabiel financieel systeem leidt en
de economie minder gevoelig maakt voor financiële schokken. Het is immers
mogelijk dat door financiële innovatie alternatieve vormen van geld worden
ontwikkeld. Dat wil zeggen dat er financiële activa ontstaan die door hun hoge
liquiditeitsgraad als transactiemiddel functioneren, zonder dat ze formeel tot
de geldhoeveelheid behoren. Dit kan vervolgens alsnog leiden tot zeepbellen
en financiële stabiliteitsrisico’s. Het is nog maar de vraag of de overheid dan
weerstand kan bieden aan de roep om een interventie als kredietinstellingen
dreigen om te vallen en burgers hun spaargeld dreigen te verliezen.



Tot slot hebben we in Nederland ook te maken met de externe omgeving, die
beperkingen kan opleggen aan een structurele verandering van het
geldstelsel. Zo vindt de monetaire beleidsbepaling al sinds 1999 plaats bij de
Europese Centrale Bank. En ook het bankentoezicht is sinds de start van de
bankenunie primair een Europese aangelegenheid. Bovendien is Nederland
als kleine, open economie ook in monetair-financieel opzicht in belangrijke
mate vervlochten met de rest van de wereld, waar onze economie veel baat
bij heeft. In die zin heeft Nederland veel profijt van een versterking van het
monetair-financieel stelsel op mondiaal niveau, een proces waarbij Nederland
in diverse internationale overlegorganen zeer nauw betrokken is.