Eten van Waarde
Peiling Consument en Voedsel

J. Bartels
M.C. Onwezen
A. Ronteltap
A.R.H. Fischer
A.P.W. Kole
R.J.F.M. van Veggel
M.J.G. Meeusen (red.)

Rapport 2009-059
Augustus 2009
Projectcode 31651
LEI Wageningen UR, Den Haag

Dit onderzoek is uitgevoerd binnen het Beleidsondersteunend onderzoek
BO-08-009-019 in het kader van LNV-programma's

Foto: Shutterstock
2

Eten van Waarde; Peiling Consument en Voedsel
J. Bartels, M.C. Onwezen, A. Ronteltap, A.R.H. Fischer, A.P.W. Kole,
R.J.F.M. van Veggel en M.J.G. Meeusen (red.)
Rapport 2009-059
ISBN/EAN: 978-90-8615-365-5
Prijs € 34,75 (inclusief 6% btw)
192 p., fig., tab., bijl.
Een beschrijving van een wetenschappelijk gefundeerd instrument dat de perceptie ('het denken') en het gedrag ('het doen') van consumenten en het verschil
daartussen inzake voedselkwaliteitswaarden meet en verklaart. Een beschrijving
van de toepassing ervan om inzichten te genereren hoe de Nederlandse consument anno nu denkt over voedsel, wat diezelfde Nederlandse consument aankoopt en de relatie daartussen.
This report provides a description of a scientifically-funded instrument that measures and explains the perceptions (or 'thoughts') and behaviours (or 'actions')
of consumers with regards to food quality values. A description of its application
is presented to generate insights into how modern Dutch consumers think about
food, what Dutch consumers actually buy and the relationship between perceptions and behaviours.

Bestellingen
070-3358330
publicatie.lei@wur.nl
© LEI, 2009
Overname van de inhoud is toegestaan, mits met duidelijke bronvermelding.

Het LEI is ISO 9000 gecertificeerd.

3

Inhoud

4

Woord vooraf
Dankwoord
Samenvatting
Summary

7
9
10
19

1

Inleiding
1.1 Aanleiding
1.2 Doelstelling
1.3 Werkwijze
1.4 Leeswijzer

28
28
30
30
31

2

Onderzoeksmethode
2.1 Inleiding
2.2 Onderzoeksmodel
2.3 Deel I: Kwalitatief onderzoek
2.4 Deel II: Kwantitatief onderzoek met GfK data
2.5 Deel III: Kwantitatief onderzoek met IRI-data
2.6 Statistische analyses

33
33
33
39
40
45
47

3

Perceptie
3.1 Inleiding
3.2 Beleving van voedselkwaliteitswaarden
3.3 Associaties
3.4 Belang van voedselkwaliteitswaarden
3.5 Invloed van persoonlijke waarden
3.6 Invloed van kennis
3.7 Invloed van de behoefte tot nadenken
3.8 Invloed van gewoontegedrag
3.9 Invloed van demografische kenmerken
3.10 Conclusies

48
48
48
59
61
65
66
71
73
74
74

4

Aankoopgedrag
4.1 Inleiding
4.2 Aankoop van voedsel
4.3 Aankoopmotieven
4.4 Aankoop van voedsel op basis van voedselkwaliteitswaarden
4.5 Conclusies

77
77
77
81
87
96

5

Perceptie en aankoopgedrag met elkaar vergeleken
5.1 Inleiding
5.2 Perceptie en aankoopmotief
5.3 Perceptie en aankoopgedrag
5.4 Voedselkwaliteitswaarden en aankoopgedrag
5.5 Invloed van persoonlijke waarden
5.6 Invloed van de behoefte tot nadenken
5.7 Invloed van gewoontegedrag
5.8 Conclusies

98
98
99
104
110
113
113
114
114

6

Perceptie en aankoopgedrag in segmenten
6.1 Inleiding
6.2 Zes clusters
6.3 Aankoopgedrag van de clusters
6.4 Conclusies

117
117
117
126
128

7

Discussie
7.1 Inleiding
7.2 Vergelijking met de resultaten van andere studies
7.3 Gemaakte keuzes en hun gevolgen

130
130
130
132

8

Conclusies
8.1 Inleiding
8.2 Perceptie en aankoopgedrag
8.3 Perceptie en aankoopgedrag per voedselkwaliteitswaarde
8.4 Instrument 'Peiling Consument en Voedsel'

138
138
138
142
144

9

Aanbevelingen
9.1 Inleiding
9.2 Stimulering van duurzame consumptie
9.3 Verdere ontwikkeling van het instrument 'Peiling Consument
en Voedsel'

147
147
147
149

5

6

Literatuur en websites

150

Bijlagen
1.
Kwalitatief onderzoek
2.
Deelnemers aan het GfK-onderzoek
3.
Vragenlijst
4.
Relatie demografische kenmerken en perceptie
5.
Toelichting relatie perceptie en aankoopmotieven

154
166
168
183
185

Woord vooraf
Voedselkwaliteit is een complex en dynamisch begrip. Maatschappelijk ontstaat
er een steeds sterkere behoefte om ook het respect voor mens, dier en omgeving als integraal onderdeel van voedselkwaliteit mee te wegen. In haar nota
Duurzaam Voedsel heeft het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit de maatschappelijke uitdaging opgepakt om een duurzame ontwikkeling aan
zowel de vraag- als aanbodskant te faciliteren en daarmee te stimuleren. Internationale agendering en beïnvloeding zijn onderdeel van het beleid, maar vooralsnog gaat het om bovenwettelijke maatregelen die op basis van vrijwilligheid
van betrokken stakeholders tot stand moeten komen. Consumenten spelen
daarin een cruciale rol: het gaat erom de consument in staat te stellen en vooral
te verleiden om tot een duurzamer (en gezonder) voedselconsumptie te komen.
De motor achter duurzame ontwikkeling is een consumentenvraag die zich manifesteert in houding en vooral aankoop en consumptie.
Voor beleid gericht op vrijwillige gedragsverandering is het belangrijk om de
overwegingen en gedragingen van consumenten goed in het vizier te hebben. Alleen in appreciatie van onderliggende motivaties, kennis en (mis)percepties en
belemmerende factoren kan het beleid zodanig vorm gegeven worden dat het
leidt tot de gewenste 'verleiding'. Gedegen kennis van het consumentengedrag
(in woord en daad) is als het ware het kompas waarop beleid ontwikkeld, geëvalueerd en eventueel bijgesteld kan worden. Consumentengedrag ten aanzien van
duurzame ontwikkeling is een ingewikkeld fenomeen, zoals uit dit onderzoek ook
weer blijkt. Het staat bol van de afwegingen, dilemma's en zichtbare inconsistenties tussen woord en daad. Het is geen 'business as usual' en het vraagt een
gerichte, geïntegreerde aanpak, gezamenlijke inspanning en creativiteit in beleid
om de verleiding tot stand te brengen.

7

Dit rapport neemt de handschoen op ten aanzien van consumenten en duurzame ontwikkeling. Het ontwikkelt de contouren van het 'consumentenkompas':
een instrument om perceptie en gedrag van consumenten op een geïntegreerde
en wetenschappelijk verantwoorde wijze in beeld te brengen en daarmee periodiek te peilen. Het ontwikkelde instrument is niet alleen inzetbaar ter inspiratie
van beleid, maar ook ter evaluatie van beleid met aangrijpingspunten voor eventueel noodzakelijk bijstelling in de tijd. Het levert daarmee een periodiek inzicht
in de 'state of the nation' met betrekking tot het denken en doen van consumenten ten aanzien van 'Eten van Waarde'.

Prof.dr.ir. J.C.M. van Trijp
Hoogleraar Marktkunde en Consumentengedrag
Departement Maatschappijwetenschappen
Wageningen Universiteit

8

Dankwoord
Het project is begeleid door een Commissie bestaande uit LNV-vertegenwoordigers. Het project startte onder de leiding van ir. M.H.J. Hoenders, waarna
ir. M.C. Habben Jansen de leiding overnam. Daarnaast hadden R.L.A.M.
Thönissen (Directie Industrie en Handel), ing. C.J.G. Wever (Directie Kennis) en
ing. G.J. Greutink (Directie Kennis) zitting in de Commissie. Wij danken hen voor
de constructieve wijze waarop ze het project hebben begeleid.
Dank aan H.J.C.M. van Hassel van GfK en drs. A.L. Arbouw van IRI, die in
nauwe samenwerking met ons de voor dit onderzoek benodigde gegevens hebben aangeleverd die in dit onderzoek zijn geanalyseerd. Vele malen is overlegd
en teruggekoppeld. Op deze plaats een woord van dank daarvoor.
We willen ook prof. dr. J. van der Pligt (Universiteit van Amsterdam) en dr.
M.D.T. de Jong (Universiteit Twente) bedanken voor hun waardevolle inbreng.
Beiden hebben meegedacht, de onder consumenten uitgezette vragenlijst beoordeeld en het voorgelegde concept-rapport beoordeeld.
Tot slot een woord van dank aan ir. L.F.M. Klep, die de samenvatting heeft
geschreven.

9

Samenvatting
In zijn nota Duurzaam Voedsel (LNV, juni 2009) spreekt het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit onder meer de ambitie uit om Nederlandse
consumenten in staat te stellen en zelfs te verleiden tot duurzame en gezonde
voedselconsumptie. Dit vanuit de filosofie dat het consumptiegedrag een belangrijke motor is voor duurzame ontwikkeling.
Eerder (LNV, 2006) koppelde het ministerie het begrip duurzame voedselconsumptie aan een negental 'voedselkwaliteitswaarden' waarvan er op dit moment zeven relevant geacht worden voor de Nederlandse consument:
gezondheid, voedselveiligheid, milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn, rechtvaardigheid, ambachtelijkheid en productkwaliteit.
Wageningen UR is gevraagd te werken aan een wetenschappelijk verantwoord meetinstrument om de perceptie en het gedrag, het denken en doen van
de consument ten aanzien van deze voedselkwaliteitswaarden in onderlinge samenhang te meten en inzichtelijk te maken. Dat zou handvatten op kunnen leveren voor duurzaamheidsbeleid op dit terrein.
In dat kader is gewerkt aan het instrument 'Peiling Consument en Voedsel',
dat dit jaar ook is toegepast. Dit rapport vertelt over de bruikbaarheid van het
instrument en bericht over de resultaten van deze eerste toepassing.

Het instrument
De inzet van het onderzoek is de totstandkoming van een instrument - onder de
naam Peiling Consument en Voedsel waarmee het denken van consumenten
over voedsel en het doen van aankopen objectief is te meten. Dit instrument is
nog niet af, maar groeit stap voor stap naar een praktisch toepasbaar product.
Het is de bedoeling dat LNV het kan gaan inzetten bij het opstellen van gericht
beleid voor het stimuleren van een duurzame voedselconsumptie.
'Peiling Consument en Voedsel' behelst een zodanige lijst vragen dat inzicht
valt te verkrijgen in het denken en doen van consumenten. Door uiteenlopende
factoren met elkaar in verband te brengen kan inzicht kan worden gepoogd ook
een verklaring te vinden voor dat denken en doen. Eerst worden die factoren
kort behandeld.

Voedselkwaliteitswaarden
10

Bij voedselkwaliteitswaarden gaat het om de onderliggende motieven waarom
mensen voor een bepaald product kunnen kiezen. Uitgangspunt vormen de ne-

gen 'duurzame' kwaliteitswaarden zoals die door LNV zijn geformuleerd. Hiervan
zijn in overleg met LNV 'voedselzekerheid' en 'economie' buiten beschouwing
gelaten. Na voorbereidend onderzoek onder dertig respondenten kwam naar
voren dat de waarde 'productkwaliteit' een containerbegrip is, dat moeilijk te
onderzoeken blijkt te zijn. Mede op basis van literatuurstudie zijn aan de zes resterende 'duurzame' waarden zes andere toegevoegd: smaak, betaalbaarheid,
gemak, natuurlijkheid, bekendheid en 'je lekker voelen bij'.

Perceptie
Perceptie behelst het beeld dat consumenten hebben van voedselkwaliteitswaarden en producteigenschappen. Dit beeld vormt het uitgangspunt voor de
afweging in het verdere aankoopproces.
In het onderzoek is eerst gevraagd naar het belang dat mensen hechten aan
de verschillende voedselkwaliteitswaarden. Ook is gevraagd naar het belang ervan als aankoopmotief. Daartoe werden de zeven voedselkwaliteitswaarden vertaald naar 23 concrete aankoopmotieven die aan de respondenten zijn
voorgelegd inzake vis, vlees en groente en fruit. Bijvoorbeeld: 'Als ik verse vis
koop, kies ik bij voorkeur vis waarvan ik weet dat ze vrij hebben kunnen rondzwemmen.' Zo kon min of meer indirect worden gekeken of een bepaalde voedselkwaliteitswaarde voor respondenten een rol speelde. Ook werd een aantal
concrete producteigenschappen voorgelegd die men diende te associëren met
maximaal drie van de zeven LNV-voedselkwaliteitswaarden. Bijvoorbeeld: 'Ik associeer kleinschaligheid van productie met …'

Verklarende factoren
Het instrument Peiling Consument en Voedsel wil niet alleen gedachten over, en
gedrag ten aanzien van voedsel meten, maar ook verklaringen zoeken. Waarom
denken en doen consumenten zoals wij waarnemen? En: wanneer is er sprake
van een verschil in denken en doen, en waardoor komt dat verschil? Daartoe zijn
een aantal factoren gemeten die volgens de literatuur een verklaring kunnen
vormen voor (het verschil tussen) het denken en doen van consumenten:
- Persoonlijke waarden. Hoe sta je tegenover het eigen belang (egoïsme), de
wereld om je heen (altruïsme) en hoe kijk je aan tegen natuurlijke waarden?
- Gewoontegedrag. Is boodschappen doen een routine of sta je open voor
nieuwe dingen? Een sterke gewoonte is lastig te veranderen. Bovendien
blokkeert gewoontegedrag de opname van nieuwe informatie.
- Heb je al of niet de behoefte om na te denken? Bij 'denkers' komen denken
en doen meer overeen en is de mening stabieler Ze letten ook meer op informatie.

11

-

-

Kennis over voedselkwaliteitswaarden. Er is gekeken naar de subjectieve
kennis (de mate waarin iemand denkt veel te weten) en de objectieve of feitelijke kennis. Ook is gekeken of iemand moeite heeft met het beoordelen van
de informatie over de onderzochte voedselkwaliteitswaarden.
Daarnaast zijn ook een aantal demografische factoren meegenomen.

Aankoopgedrag
De deelnemers werd ten slotte gevraagd naar hun (gepercipieerd) aankoopgedrag. Hoe vaak kopen ze bepaalde producten (vis, vlees, kip, vleesvervangers,
verse groente en vers fruit)? Welk deel van hun boodschappen heeft volgens hen
bepaalde keurmerken of kenmerken (EKO, 'Ik Kies Bewust', 'fair trade', 'light', en
'aanbiedingen')? Die kenmerken betreffen vooral milieu, dierenwelzijn, rechtvaardigheid, gezondheid en 'betaalbaarheid'. Voor de andere voedselkwaliteitswaarden was het aankoopgedrag lastiger grijpbaar.
Verder werd gevraagd naar het boodschappengedrag (waar en hoe vaak) en
naar het eten buiten de deur of van tussendoortjes.
Door de respondenten te kiezen uit het GfK ConsumerScanpanel was het
mogelijk om (naderhand) ook het daadwerkelijk koopgedrag van deze zelfde
consumenten te meten om zo het denken en het vermeende aankoopgedrag te
kunnen vergelijken met het werkelijke aankoopgedrag.
Aanvullend werd gebruik gemaakt van daadwerkelijke aankoopgegevens uit
de IRI-data: de aankoopgegevens bij de vijf grote Nederlandse supermarktformules. Daarmee konden alle producten met keurmerken in de betreffende supermarkten worden getraceerd.

Enige uitkomsten
'Het vlees smaakt lekker en dan denk je toch dat de dieren beter behandeld
worden dan de dieren van het allergoedkoopste merk'

Gezondheid, smaak en betaalbaarheid blijken verreweg het belangrijkste bij het
kopen van voedsel. Dat vindt men en daar handelt men ook naar. Duidelijk is dat

12

de door LNV geformuleerde waarden niet de enige waarden zijn die consumenten belangrijk vinden. Met name de waarden die met het landbouwproductieproces te maken hebben gaf men relatief minder prioriteit. Gezondheid noemt men
als één van de belangrijkste voedselkwaliteitswaarden. Men zegt er 'meer dan
de gemiddelde Nederlander van te weten' en zegt weinig moeite te hebben met
het herkennen van gezonde producten. Er is echter nauwelijks een relatie met

gezondheid als belangrijkste aankoopmotief. Evenmin met de aankoop van producten met een gezondheidskeurmerk. Wél kopen mensen die gezondheid belangrijk vinden meer groenten, fruit en vis.

'Dat op milieu gelet wordt vind ik heel goed, maar als consument doe ik dat
niet'

De 'productiewaarden' dierenwelzijn, milieu, rechtvaardigheid en ambachtelijkheid spelen nauwelijks een rol. Behalve ten aanzien van milieu zegt men er ook
'minder dan de gemiddelde Nederlander' over te weten. Velen geven te kennen
dat ze dierenwelzijn, milieu en rechtvaardigheid vooral een zorg vinden van
overheid en bedrijfsleven. Mensen die deze waarden in de top drie van belangrijke waarden plaatsen (maximaal 4%), wegen het ook als aankoopmotief, zeggen ernaar te handelen en doen dat ook.
Bij ambachtelijk hebben de meeste consumenten op zich wel een beeld,
maar ze kunnen dit moeilijk linken aan concrete producten. Het lijkt erop dat
men weinig vertrouwen heeft in het predicaat ambachtelijk. Wel kopen mensen
die ambachtelijkheid belangrijk vinden vaker bij speciaalzaken.

'Voor varkens voel ik heel weinig, omdat het vieze beesten zijn'

Productkwaliteit is in de ogen van de respondenten geen absoluut begrip en bovendien een containerbegrip. Men zegt er wel kennis en een beeld van te hebben, maar koppelt het in de praktijk aan uiteenlopende producteigenschappen
en voedselkwaliteitswaarden. In de aankopen is deze waarde daarom lastig te
definiëren en dus lastig te meten.

'Op hagelslag een 'Ik Kies Bewust'-logo … ik begrijp dat eigenlijk niet zo …'

Voedselveiligheid wordt redelijk belangrijk gevonden. Men meent er relatief veel
van te weten, maar heeft wel moeite met het beoordelen ervan. De objectieve
kennis valt ook tegen. Kennis hing hier niet of nauwelijks samen met het belang
als aankoopmotief. Wel is er een relatie met het zelf-gerapporteerde aankoopgedrag. Mensen die voedselveiligheid belangrijk vinden zeggen meer EKO en
minder tussendoortjes te kopen. In de feitelijke data kwam EKO echter veel
minder terug. Mogelijk acht men voedsel in Nederland gewoon veilig.

13

'Ik denk dat het dan beter is omdat je er meer voor betaalt …'

Men heeft moeite om de verschillende voedselkwaliteitswaarden van elkaar te
onderscheiden. Consumenten zien veel verbanden tussen de voedselkwaliteitswaarden onderling. 'Als het goed is voor het milieu zal het ook wel goed voor de
dieren en de eigen gezondheid zijn.' Ook blijken bepaalde producteigenschappen bij consumenten te wijzen op heel verschillende waarden. Dat geldt bijvoorbeeld voor versheid en 'de manier van verpakken'.

'Max Havelaar-producten laat ik niet bewust staan, maar ik hou er ook niet
echt rekening mee'
Voor de onderzochte productgroepen is het marktaandeel van producten met
een keurmerk dat een voedselkwaliteitswaarde vertegenwoordigt in de supermarkten 7 à 8%. Binnen de in deze studie apart gemeten productgroepen
(groente, fruit, vlees, vis en vleesvervangers) nam het aantal producten met een
keurmerk in de supermarkten in 2007 met 26% toe tot 2.122. De omzet steeg
minder hard (18%) waarmee het marktaandeel steeg van 7 naar 8%. Daarbij
wordt aangetekend dat 90% hiervan op naam komt van gezondheid. De groei in
2007 zat weliswaar in keurmerken rond milieu en dierenwelzijn, maar dat
marktaandeel is nog erg laag.

Er is een duidelijk verband tussen denken en doen. Mensen die een bepaalde
voedselkwaliteitswaarde belangrijk vinden handelen daar in het algemeen ook
naar. Mensen die gezond of natuurlijk belangrijk vinden eten meer groenten, fruit
en vis. En mensen die letten op betaalbaarheid eten deze producten juist minder
en kopen vaker en meer producten in de aanbieding. Mensen die milieu, dierenwelzijn, natuur en rechtvaardigheid belangrijk vinden kopen meer producten met
het EKO en fair-tradekeurmerk.
Kennis beïnvloedt het gedrag alleen wanneer er ook interesse is. Er is weinig

14

samenhang tussen de objectieve (wat men weet) en subjectieve (wat men denkt
te weten) kennis over een bepaalde voedselkwaliteitswaarde en het aankoopgedrag. Die relatie is wél hoog bij de beperkte groep die consequent kiest voor
dierenwelzijn, rechtvaardigheid en milieu. Mensen die zeggen meer behoefte te
hebben om na te denken (slechts één derde van de onderzoeksgroep en niet

speciaal hoger opgeleiden) hechten meer belang aan milieu, dierenwelzijn en
rechtvaardigheid. Ze handelen daar ook naar.

Eten kopen is vooral een kwestie van gewoontes. Liefst 90% van de mensen
zegt een gewoontedier te zijn waar het gaat om aankoop van voedsel. Modellen
voor het verklaren van onbewust gedrag zouden dan ook een grote rol kunnen
spelen in het voorspellen van voedselaankopen.

Drie groepen consumenten. De resultaten van een clusteranalyse sluiten aan bij
het bovenstaande: grofweg zijn drie groepen consumenten te onderscheiden.
Een kleine groep vindt dierenwelzijn, milieu, rechtvaardigheid en ambachtelijkheid sowieso belangrijk en handelt daar ook naar. Een iets grotere groep vindt
dat ook belangrijk - mits betaalbaar, lekker en gezond. En een grote meerderheid kiest alleen voor smaakvolle, betaalbare en/of gezonde producten.
Hoe duurzame consumptie (c.q. de zeven LNV-voedselkwaliteitswaarden) te stimuleren?
Kweek belangstelling en interesse
Consumenten die geïnteresseerd zijn in voedselkwaliteitswaarden zijn meer ontvankelijk voor kennis hierover en handelen daar ook naar.

Kies strategieën die inhaken op het onbewuste en het pad van de verleiding
Consumenten kiezen voedsel veelal uit gewoonte waarbij onbewuste processen
een grote rol kunnen spelen. Ze willen daar ook 'niet teveel over nadenken'. In
deze onbewuste processen moeten haakjes gezocht worden om interesse voor
voedselkwaliteitswaarden te laten groeien. Betrek daar het bedrijfsleven bij - zij
hebben ervaring met verleiding. Maak ook gebruik van de beelden die mensen
hebben. Consumenten hebben concrete associaties met voedselkwaliteitswaarden. Als deze beelden in de communicatie terugkomen beklijft de boodschap
meer.

Koppel de voedselkwaliteitswaarden aan smaak en gezondheid
Smaak, gezondheid en betaalbaarheid zijn voor de consument de belangrijkste
voedselkwaliteitswaarden. Betaalbaarheid en gezondheid komen ook terug als
belangrijkste aankoopmotief. Voor een deel van de consumenten spelen milieu,
dierenwelzijn en rechtvaardigheid een rol 'mits betaalbaar, gezond of lekker'.
Deze tweede groep lijkt te bereiken met producten die deze voedselkwaliteits-

15

waarden koppelen en zich presenteren als 'gezond en lekker'. Dat rechtvaardigt
dan ook de meerprijs.

Bevestig degenen die interesse hebben in de voedselkwaliteitswaarde, daar
kennis over hebben en dat vertalen in hun aankoopgedrag
Een beperkte groep consumenten is geïnteresseerd in dierenwelzijn, milieuvriendelijkheid en rechtvaardigheid, en handelt daar ook naar. Bevestig deze
groep in haar gedrag en voorkom dat zij teleurgesteld of vertwijfeld raken.

Stimuleer óók het duurzaam aanbod
Het stimuleren van duurzaam aanbod sluit aan bij de beleving van de consument, die vele voedselkwaliteitswaarden 'wel belangrijk' vindt, maar ze een zorg
acht van overheid of producent.

Per voedselkwaliteitswaarde een andere strategie
-

-

-

Voor gezondheid ligt er een stevige basis: er is interesse, kennis en enig
gedrag. Daar moet een groter potentieel te realiseren zijn. Daarom: maak
de consumenten duidelijk dat er nóg meer gezond gedrag mogelijk is.
Bij voedselveiligheid is het zaak het bestaande beeld van consumenten vast
te houden. Houdt voedsel veilig en zorg ervoor dat het vertrouwen in voedselveiligheid blijft
Van ambachtelijkheid heeft men onvoldoende beeld. Men herkent en vertrouwt het niet. Hier moet vertrouwen worden opgebouwd.
Bij milieu, dierenwelzijn en rechtvaardigheid is het zaak de kleine groep geïnteresseerden vast te houden en interesse te kweken bij de anderen.

Hoe het instrument 'Peiling Consument en Voedsel' verder te ontwikkelen?
Het instrument geeft een goed beeld over het denken en doen van consumenten

16

Een aantal keuzes hebben bijgedragen aan een realistisch beeld, bijvoorbeeld:
- De keuze voor de twaalf voedselkwaliteitswaarden geeft een zuiverder
beeld. Voor consumenten zijn de door LNV geformuleerde waarden niet de
enige.
- Mensen kunnen in allerlei onderzoeken zeggen dat een voedselkwaliteitswaarde als bijvoorbeeld dierenwelzijn belangrijk is, maar wanneer ze moeten
prioriteren blijken andere waarden belangrijker. Door te vragen naar een prioritering ontstaat een beter beeld van wat mensen echt belangrijk vinden op
het moment dat ze voedsel aankopen.

-

-

-

Het GfK-panel en de IRI-data hebben elk hun eigen toegevoegde waarde. Een
koppeling tussen denken en doen is alleen mogelijk met GfK-data. De IRI-data
leveren een gedetailleerder invulling.
De keuze om perceptie, aankoopmotieven en aankoopgedrag (in onderling
verband) te meten laat zien dat 'in principe belangrijk vinden' niet altijd tot
koopgedrag leidt.
De keuze voor vier verklarende factoren gaf voor sommige groepen inzicht,
maar blijkt niet toereikend.

Het instrument kan het denken en doen van consumenten niet volledig verklaren
Het denken en doen is slechts voor een deel - vooral voor de beperkte groep
sterk geïnteresseerden - verklaard en in onderling verband gebracht. Dit wordt
veroorzaakt door een aantal factoren.
- Er is uitgegaan van de klassieke leertheorie. Deze veronderstelt dat consumenten zich eerst bewust worden van een behoefte. Deze bewustwording
leidt tot het zoeken van informatie. De voor- en nadelen van de verschillende
mogelijkheden worden vervolgens tegen elkaar afgewogen. De verschillende
productkenmerken kunnen daarbij zwaarder of minder zwaar meewegen. Tot
slot ontstaat een bepaalde voorkeur die leidt tot de uiteindelijke aankoop.
- Het is denkbaar dat een model dat onbewuste keuzes en gewoontegedrag
centraal stelt aanvullende inzichten kan bieden. Het leeuwendeel van de consumenten gaf namelijk aan dat voedselaankopen voor hen routine-inkopen
zijn.
- Het gebrek aan goede indicatoren en cues. Er zijn drie soorten indicatoren
gebruikt om het aankoopgedrag inzake voedselkwaliteitswaarden te meten:
bepaalde product(groep)en, het gekozen distributiekanaal en keurmerken. In
principe een breed pakket, maar het zijn zeker niet de enige 'cues' voor de
voedselkwaliteitswaarden. Soms zijn die waarden lastig te vertalen in vragen
of in data die GfK en/of IRI verzamelen. Bij de IRI-data is gekozen voor keurmerken als belangrijkste indicator. Dit met als belangrijkste reden dat dat
sommige voedselkwaliteitswaarden in wezen 'geloofseigenschappen' zijn in
de zin dat aan de producten zelf niet valt te zien hoe ze geproduceerd zijn.
Alleen keurmerken kunnen dan die boodschap overbrengen. Toch zijn er ook
kanttekeningen. Zo kunnen ook keurmerken in praktijk worden gekocht om
andere motieven. EKO (milieuvriendelijker) wordt bijvoorbeeld vaak gekocht
omdat het gezonder zou zijn, en de fair trade chocolade van Verkade wordt
wellicht vaak gekocht omdat ze 'gewoon' vertrouwd en lekker is. Verder wijzen diverse studies uit dat consumenten 'door het oerwoud aan keurmerken
de weg kwijtraken'. Ook dat maakt toerekening minder eenduidig. Dit wil

17

zeggen dat bepaalde waarden moeilijk te vertalen zijn naar concrete aankoopmotieven en/of naar concreet gedrag. De studie laat zien dat consumenten allerlei verbanden zien tussen de voedselkwaliteitswaarden. Dat
maakt het 'toerekenen' van een indicator naar één bepaalde voedselkwaliteitswaarde lastig en discutabel.
Het nu ontwikkelde instrument biedt in elk geval een stevige basis waarop
verder kan worden gebouwd. Met name de meting van meerdere voedselkwaliteitswaarden tegelijk en de koppeling van denken en doen (associaties, aankoopmotieven, belangen, eet- en aankoopgedrag) geeft een meerwaarde.
Aanvulling lijkt gewenst met elementen van andere modellen inzake consumentengedrag, met name rondom gewoontegedrag en onbewuste keuzes. Meer inzicht is ten slotte nodig in de samenhang tussen de verschillende
voedselkwaliteitswaarden.

18

Summary
Eating Value; Gauging Consumer Food Perceptions and
Behaviours
In a policy document entitled Sustainable Food (LNV, June 2009), the Ministry
of Agriculture, Nature and Food Quality expresses the aim of enabling and even
encouraging Dutch consumers to buy sustainable, healthy food. This is based
on the philosophy that consumption behaviour is an important engine for sustainable development.
In a previous study (LNV, 2006), the Ministry had linked the term 'sustainable
food consumption' to nine so-called 'food quality values', seven of which are currently considered relevant for the Dutch consumer, including health, food safety,
environmental friendliness, animal welfare, justice, traditional methods and
product quality.
Wageningen UR was asked to develop a scientifically-sound measuring instrument to measure and analyse the relationship between consumer perceptions and behaviours with regards to these food quality values in order to
produce insights for sustainability policies.
The result was the Gauging Consumer and Food instrument, which was implemented this year. This report discusses the usability of the instrument and
presents the results of its first implementation.

The Gauging Consumer and Food instrument
The aim of the study was to produce the Gauging Consumer and Food instrument to objectively measure consumer thoughts and actions with regards to
food. The instrument takes the seven food quality values from the Ministry of
Agriculture, Nature and Food Quality as a starting point. These quality values include health, product quality, food safety, environmental friendliness, animal
welfare, justice and traditional methods. The instrument is not yet finished, but it
is gradually emerging as a measurement tool with practical potential. The goal
is that the Ministry will use the instrument in drawing up specific policies aimed
at stimulating sustainable food consumption.
After preliminary studies, 1,047 consumers were presented with a list of
questions in order to gain insight into their thoughts and actions. The survey
also allows analysts to relate a range of factors, thus explaining the link between thoughts and actions. These factors will be discussed below.

19

Food quality values
Food quality values relate to the underlying motives people have when choosing
a certain product. In consultation with the Ministry of Agriculture, Nature and
Food Quality, two of the nine sustainable values, namely, food certainty and
'economy, were not taken into account. The results of a preliminary survey of
thirty respondents showed that the product quality value is a container term that
proves difficult to investigate. Partly on the basis of a literature review, six other
values were added to the six remaining sustainable values (marked * below), including flavour, affordability, convenience, naturalness, familiarity, and 'feel
good with'.

Perception
Perception reflects the image that consumers form regarding food quality values and product characteristics. This image serves as the starting point for future purchase processes and decisions.
The first question in the survey focused on the importance that people attach to various food quality values. Respondents were also asked about the importance of these qualities as a purchase motive. For this purpose, the seven
food quality values were translated into twenty-three concrete purchase motives, which were presented to the respondents regarding fish, meat and fruit
and vegetables. One item, for example, was 'When I buy fresh fish, I choose fish
that I know have been able to swim about freely'. This helped to indirectly show
whether a certain food quality value played a key role for respondents. Respondents were then shown a number of concrete product characteristics and asked
to associate them with a maximum of three of the seven food quality values
from the Ministry of Agriculture, Nature and Food Quality. For example, one item
read, 'I associate small scale production with [check three of seven food quality
values]'.

Explanatory factors

20

The Gauging Consumer and Food instrument not only aimed to measure
thoughts about and behaviour regarding food, but it also aimed to develop explanations for the links between thoughts and behaviours. Why do consumers
think what they think and do what they do? Moreover, when is there a difference
between thoughts and actions, and why does that difference arise? For this purpose, the following factors were measured that, according to literature, could
explain the thoughts and actions of consumers.

-

-

-

-

-

Personal values. What is your attitude towards personal interests (i.e., egoism or selfishness) and the world around you (altruism), and how do you
value nature (environment)?
Routine behaviour. Is shopping a routine, or are you open to new things?
Note that an established routine is difficult to change. Moreover, routine behaviour blocks opportunities for new information.
Do you need to think about things or not? Among 'thinkers', thoughts and actions are more closely related, and opinions are more stable. They are also
more aware of information.
Knowledge about food quality values. We looked at subjective knowledge
(that is, the degree to which someone thinks that they know a lot) and objective knowledge. We also studied whether a person had difficulty assessing
information about the food quality values under review.
A number of demographic factors were also taken into account.

Purchase behaviour
Finally, participants were asked about their perceived purchasing behaviours.
How often do they buy certain products (e.g., fish, meat, chicken, meat substitutes, fresh vegetables and fresh fruit)? What part of their shopping contains
certain quality marks or characteristics (for example, ECO, 'I make conscious/sustainable choices', 'Fair Trade', 'light', and 'offers')? These characteristics mainly relate to the environment, animal welfare, justice, health and
affordability. For the other food quality values, purchase behaviour was more
difficult to assess.
We also asked about shopping behaviour, including its frequency and location, and about eating out and snacks.
By asking respondents from GfK ConsumerScanpanel, it was possible to retrospectively measure the actual purchasing behaviours of these same consumers to compare their perceived purchasing behaviours with their actual
purchasing behaviours.
We also used actual purchasing data from the IRI database and from the five
largest Dutch supermarkets. This made it possible to trace all products with
quality marks in the relevant supermarkets.

Some results
Health, flavour and affordability appear to be by far the most important considerations when shopping for food in terms of both perceptions and behaviours.
Health is highlighted as one of the main food quality values. Respondents claim
that they 'know more than the average Dutch person' and have little difficulty

21

recognising healthy products. However, this sentiment has little relationship with
whether health is the main purchasing motive or whether respondents purchase
products with a health quality mark. However, people who feel health is important do buy more fruit, vegetables and fish.
The production values, namely, animal welfare, the environment, justice and
traditional methods, play a very minor role for consumers. With the exception of
the environment, respondents claim that they 'know less than the average Dutch
person'. Many respondents feel that animal welfare, the environment and justice
are the responsibility of government and industry. Respondents who rate these
values in the top three of their important values (maximum 4%) also claim it as a
purchasing motive; their actual behaviours verify this claim. With respect to traditional methods, most respondents have expectations regarding this value, but
they find it difficult to link with concrete products. It seems as if respondents
have little faith in the traditional label found on some products. However, respondents who feel that traditional methods are important buy more from speciality stores.
According to the respondents, product quality is not an absolute concept but a
container term. People claim to have knowledge and expectations regarding
product quality, but in practice, they link it to a range of product characteristics
and food quality values. This value is therefore difficult to define and thus difficult to measure with respect to shopping.

Food safety is considered reasonably important. Respondents feel that they
know quite a lot about this value, but they have difficulty assessing it. In addition, they do not have much objective knowledge of this value.
For food safety, knowledge is hardly or not at all related to its importance as a
purchasing motive. However, there is a relationship with self-reported purchasing behaviour. Respondents who feel food safety is important claim to buy more
EKO label products and fewer snacks. According to the data on actual behaviours, EKO products were purchased far less than claimed by respondents. Perhaps people simply feel that food is safe in the Netherlands and additional
precautions are unnecessary.

22

People have difficulty distinguishing between different food quality values. Consumers see many connections across food quality values. For example, they
agree that 'If it is good for the environment, it will probably be good for the animals and their own health.' Certain product characteristics also seem to gener-

ate very different values among consumers. This applies to freshness and food
packaging, for example.
For the product groups studied, the market share of supermarket products
with a quality mark representing a food quality value is 7% to 8%. Within the
product groups measured separately in this study (that is, fruit, vegetables,
meat, fish and meat), the number of supermarket products with a quality mark
rose by 26% in 2007 to 2,122. The turnover increased less rapidly (18%) so
that the market share rose from 7% to 8%. It should also be noted that 90% of
this increase is related to health. Although the growth in 2007 involved quality
marks relating to the environment and animal welfare, that market share is still
very low.

There is a clear link between thoughts and actions. Respondents who find a certain food quality value important generally act accordingly. Respondents who
find healthy or natural qualities important eat more fruit, vegetables and fish,
and respondents who look for affordability eat fewer of these products and
more frequently buy discounted products. Respondents who find values regarding the environment, animal welfare, nature and justice important buy more
products with the EKO and Fair Trade quality marks.
Knowledge only affects behaviour when there is interest. There is very little relationship between objective knowledge (i.e., what people know) and subjective
knowledge (i.e., what people think they know) about certain food quality values
and purchasing behaviours. However, this relationship is significant for the limited group of respondents who consistently consider animal welfare, justice and
the environment. A third of respondents say they have a need to think about
things more; attach more importance to the environment, animal welfare and
justice as well as act accordingly.

Finally, buying food tends to affected by habit.
As many as 90% of respondents admit to purchasing out of habit with regards
to food shopping. Models explaining unconscious behaviour may therefore be
capable of predicting food purchases.

Three groups of consumers. The results of a cluster analysis confirm that there
are roughly three groups of consumers. A small group feels that animal welfare,
the environment, justice and traditional methods are very important and acts
accordingly. A slightly larger group also considers these values important, as

23

long as the food is affordable, tasty and healthy. The great majority only
chooses tasty, affordable and/or healthy products.

How can sustainable consumption be stimulated according to the seven food
quality values from the Ministry of Agriculture, Nature and Food Quality?
Cultivate interest
Consumers who are interested in food quality values are more influenced by
knowledge about this and act accordingly.

Choose strategies that prioritise unconscious aspects of purchasing decisions
Consumers tend to choose food out of habit, in which case unconscious processes may play a substantial role. They do not want to 'think too much about it'.
In these unconscious processes, links must be found that enable interest in food
quality values to grow. Since industry has some experience with how consumers
unconsciously choose products, industry input would be useful. However, any
strategies must also take into account the images consumers already have of
products and product quality. That is, since consumers already make concrete
associations with food quality values, messages aimed at consumers will be
more effective if these associations appear as part of these messages.

Link food quality values to flavour and health.
Flavour, health and affordability are the main food quality values for the consumer. Affordability and health are also considered important purchasing motives. For some consumers, the environment, animal welfare and justice play a
role, as long as the food itself is affordable, healthy or tasty. This group of consumers could be targeted with products that link together these various food
quality values by presenting themselves as healthy and tasty. Such products
may then justify an increase in price.

Reach out to those consumers who are interested in food quality value, are
knowledgeable about it and translate this knowledge into their purchasing behaviours.
A limited group of consumers is interested in animal welfare, environmental
friendliness and justice and act accordingly. This group should be targeted so
as to prevent them from becoming disappointed or uncertain about their product choices.
24

Stimulate the sustainable range of products
Stimulating a sustainable range takes into account perceptions of consumers
who find many food quality values quite important but considers these values to
be the responsibility of the government or manufacturer.

Adopt a different food strategy for each food quality value
-

-

-

Regarding health, respondents show interest, knowledge and some behaviour. Thus, it must be possible to generate more health-focused purchases.
A worthwhile strategy would involve making it clear to consumers that healthier behaviour is possible.
With respect to food safety, it is important to maintain the existing picture
that consumers have. Moreover, keep food safe and maintain faith in food
safety.
People have insufficient perceptions regarding traditional methods. People
do not recognise or trust the traditional label; thus, trust must be created.
With respect to the environment, animal welfare and justice, it is important to
retain the already-existing small group of interested consumers and cultivate
interest among other consumers.

Finally, how can the Gauging Consumer and Food instrument be further developed?
The instrument provides an adequate understanding of the thoughts and actions
of consumers.
A number of aspects of the instrument have contributed to its usefulness.
- Choosing food quality values provides a clear picture of consumer perceptions and behaviours. For consumers, the values provided by the Ministry of
Agriculture, Nature and Food Quality are not the only relevant values.
- In various surveys, people may say that a food quality value like animal welfare is important, but when they must prioritise their values, other values appear more important. By asking them to prioritise, we achieve a better
understanding of what people actually consider important at the moment of
purchase.
- The GfK panel and the IRI data each have their own respective usefulness. A
link between thoughts and actions is only possible using the GfK data, while
the IRI data provide a more detailed picture.
- The decision to measure perceptions, purchasing motives and purchasing
behaviour shows that valuing something in principle does not always influence purchasing behaviour.

25

-

The four explanatory factors included in the instrument provide insight into
some groups, but these explanatory factors are enough to fully understand
consumer perceptions and behaviours.

The instrument cannot completely explain the thoughts and actions of consumers

26

Thoughts and actions can be only partially explained and related to each other;
this relation mainly holds for the limited group of strongly interested respondents. This is caused by a number of factors.
- The starting point in developing the instrument was classical learning theory.
This assumes that consumers are actually aware of a need and that this
awareness leads them to look for information. Presumably, the advantages
and disadvantages of the various options are then considered, with different
product characteristics having more or less impact. At the end of this process of comparison, a certain preference emerges, which results in the ultimate purchase.
- However, this process assumes conscious, rational choice. It is possible
that a model that focuses on unconscious choices and routine behaviour
may offer additional insights, especially since a majority of consumers indicated that food shopping is routine for them.
- There is a lack of good indicators and cues. Three kinds of indicators are
used to measure purchasing behaviours related to food quality values, including certain products or product groups, the chosen distribution channels
and quality marks. In principle, this is a wide range, but these are certainly
not the only cues that consumers use for the food quality values. Sometimes
these values are difficult to operationalise into questions that could be collected as data by GfK and/or IRI. With respect to the IRI data, quality marks
were chosen as the main indicator. The most important reason for this was
that some food quality values actually emerge as so-called 'faith characteristics' in the sense that it is not possible to see from the products themselves
how they are produced. Only quality marks can convey that message. However, there are some subtleties that should be considered. For example, in
practice, quality marks may also be bought for other motives. Products with
the environmentally-friendly EKO label are often bought because such products are supposed to be healthier, while Verkade's Fair Trade chocolate
might be bought because it is familiar and tasty. Various studies also show
that consumers don't see the difference between many quality marks. This
also makes allocation more difficult in that certain values are difficult to
translate into concrete purchase motives and/or concrete behaviour. The

study shows that consumers see all kinds of links across food quality values.
This makes the allocation of an indicator to one particular food quality value
difficult and debatable.
The instrument that has been developed offers a strong basis on which to expand empirical research into the perceptions and behaviours of food consumers.
In particular, it is valuable insofar as it measures several food quality values at the
same time and links thoughts and actions (i.e., associations, purchase motives, interests, eating and purchase behaviour). The addition of elements from other
models related to consumer behaviour seems desirable, particularly with respect
to routine behaviour and unconscious choices. Finally, more insight is required
into the relationships across different food quality values.

27

1
1.1.

28

Inleiding
Aanleiding
De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft in de nota Duurzaam Voedsel (Ministerie van LNV, juni 2009) haar visie en ambitie op het gebied van voedsel neergelegd. De nota richt zich op drie speerpunten, te weten:
(1) het stimuleren van duurzame innovaties in het Nederlandse agrofoodcomplex, (2) het in staat stellen en verleiden van Nederlandse consumenten tot
duurzame (en gezonde) voedselconsumptie en (3) de internationale agendering
en de beïnvloeding daarvan. Deze speerpunten zullen de basis vormen van het
voedselbeleid van LNV.
Dit onderzoek levert een bijdrage aan het speerpunt rondom duurzame voedselconsumptie door consumenten. De term duurzaamheid wordt daarbij gekoppeld aan de negen voedselkwaliteitswaarden die zijn voortgekomen uit de
Strategische Dialoog Voedselkwaliteit (LNV, 2006). Deze dialoog heeft het ministerie in het najaar van 2005 gevoerd. Het resultaat daarvan was een negental
waarden betreffende voedselkwaliteit die samen 'voedselkwaliteit anno nu' kenmerken. Het gaat om: voedselzekerheid, economie, productkwaliteit, gezondheid, voedselveiligheid, milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn, rechtvaardigheid en
ambachtelijkheid. Nadrukkelijk wordt erop gewezen dat duurzaam 'een begrip in
ontwikkeling' is. Wellicht dat later de bovengenoemde waarden meer of minder
belangrijk en of andere voedselkwaliteitswaarden relevant gevonden worden.
Voor dit onderzoek gelden de voedselkwaliteitswaarden die in 2005 zijn vastgesteld als uitgangspunt. Overigens ligt in deze studie het accent op zeven van de
negen waarden. In het beginstadium van het project is geconcludeerd dat voedselzekerheid en economie voor de Nederlandse situatie minder relevant zijn voor
het denken en doen van consumenten waar het gaat om voedselgedrag. Deze
waarden worden daarom in dit onderzoek buiten beschouwing gelaten.
In de nota Duurzaam Voedsel is aangekondigd dat periodiek een peiling zal
worden uitgevoerd naar de perceptie ('het denken') en het gedrag ('het doen')
van consumenten op het gebied van voedselkwaliteitswaarden. Een nieuw instrument om het denken en doen voor verschillende voedselkwaliteitswaarden in
onderlinge samenhang te meten, kan handvatten bieden voor het ontwikkelen
van beleid gericht op meer duurzame voedselconsumptie.
Met de ontwikkeling van dit instrument is in 2006 een start gemaakt. Eerst
is het beleid en een state of the art over de maatschappelijke waarden in kaart

gebracht (Beekman et al., 2007). In 2007-2008 is beschreven wat bekend is
over perceptie, voorkeuren en aankoopgedrag rondom de voedselkwaliteitswaarden (Bunte et al., 2008). Deze studies maakten duidelijk dat er weliswaar
veel bekend is over de afzonderlijke waarden, maar dat er veel minder bekend
is over voedselkwaliteitswaarden in onderlinge samenhang. Bovendien ontbreekt
inzicht in de relatie tussen perceptie en aankoopgedrag. In dit onderzoek wordt
een eerste stap gezet in de ontwikkeling van een instrument dat de perceptie en
het gedrag van consumenten in onderlinge samenhang kan meten. De te ontwikkelen monitor moet inzichtelijk maken wat consumenten denken en doen
aangaande verschillende kwaliteitswaarden van voedsel. Het instrument zal deel
gaan uitmaken van een breder instrument voor een transparante monitoring van
de verduurzaming van het voedselsysteem, de 'Voedselbalans'.
Er zijn ook andere instrumenten die het gedrag van consumenten periodiek
peilen. Genoemd worden: (1) de VWA-monitor Consumentenmonitor (over voedselveiligheid) en (2) de VoedselConsumptiePeiling (VCP) van het RIVM. Echter,
deze richten zich niet op de volle breedte van de bovengenoemde negen voedselkwaliteitswaarden.
Het te ontwikkelen instrument moet het denken en het gedrag ten aanzien
van voedsel meten en ook verklaren wat ze meet. Om consumenten te verleiden
tot een duurzame en gezonde voedselconsumptie is antwoord nodig op vragen
als: Waarom denken en doen consumenten zoals wij waarnemen? En: wanneer
er sprake is van een verschil in denken en doen: waardoor komt dat verschil?
Vele studies hebben duidelijk gemaakt dat alleen sociaal-demografische kenmerken van consumenten onvoldoende verklarend zijn. Ook bijvoorbeeld persoonlijke waarden van consumenten, kennis en behoefte tot nadenken spelen
een belangrijke rol (zie figuur 2.1). In het te ontwikkelen instrument wordt daarom een aantal factoren gemeten waarvan verondersteld wordt dat deze een
eventueel verschil in denken en doen van consumenten kan verklaren. Bovendien is het voor de ontwikkeling en implementatie van het beleid van belang of
onderscheid naar doelgroepen en productgroepen gemaakt kan en moet worden. Het instrument wil daarom ook differentiëren naar doelgroep en productgroep.
Het ontwikkelde instrument is in overleg met het ministerie van LNV toegepast voor een beperkt aantal productgroepen. Hierdoor was het mogelijk om
diepgaand inzicht te krijgen in de perceptie over en het gedrag van consumenten ten aanzien van deze productgroepen.
29

1.2.

Doelstelling
Het doel van dit onderzoek is tweeledig;
het ontwikkelen van een wetenschappelijk gefundeerd instrument dat de
perceptie ('het denken') en het gedrag ('het doen') van consumenten en het
verschil daartussen voor zeven voedselkwaliteitswaarden meet en verklaart;
2. het toepassen van het instrument om inzicht te krijgen hoe de Nederlandse
consument anno nu denkt over bepaalde voedselproducten, wat diezelfde
Nederlandse consument aankoopt en de relatie daartussen.
1.

De studie richt zich op zeven voedselkwaliteitswaarden, te weten productkwaliteit, voedselveiligheid, gezondheid, milieu, dierenwelzijn, rechtvaardigheid
en ambachtelijkheid. Het instrument is toegesneden op de Nederlandse consument. In deze eerste opzet van het instrument is gekozen voor verklarende factoren, die denken, doen en verschillen daartussen waarschijnlijk kunnen
verklaren. Deze factoren zijn zo gekozen dat ze maximaal gericht zijn op het
identificeren van mogelijke (beleids)ingrepen.

1.3.

Werkwijze
Het onderzoek bestaat uit drie onderdelen:
(1) kwalitatief onderzoek;
(2) kwantitatief onderzoek met GfK-data; en
(3) kwantitatief onderzoek met IRI-data.
De drie onderdelen zijn in onderlinge samenhang uitgevoerd. Het kwalitatief
onderzoek had tot doel om zoveel mogelijk beelden van consumenten over
voedsel en de voedselkwaliteitswaarden te achterhalen. Op basis vandeze informatie is een vragenlijst opgesteld. Daarnaast werd deze informatie gebruikt
bij het interpreteren van de resultaten van de peiling De vragenlijst is eerst in
een pilot studie onder een beperkt aantal consumenten in het GfK ConsumerScanpanel uitgezet (200 deelnemers).1 De pilot leverde een aantal verbeterpun1

30

Volgens GfK (2009): 'Deelnemers uit het GfK ConsumerScanpanel registreren dagelijks hun winkelbestedingen en productaankopen van voorverpakte Fast Moving Consumer Goods, verse producten
en producten voor huishoudelijke en persoonlijke verzorging. De registratie vindt plaats met behulp
van een barcodelezer die bij de huishoudens is geïnstalleerd. Dit apparaat bestaat uit een houder met
scanner, een numeriek toetsenbord en een leesvenster. De aankopen worden vastgelegd door het

ten op voor het grootschalige onderzoek onder 1.000 consumenten in datzelfde
panel. In deze vragenlijst is gevraagd (1) hoe consumenten denken over de
voedselkwaliteitswaarden en (2) hoe consumenten denken dat zij voedsel aankopen ('zelf gerapporteerd gedrag'). Ook is bij diezelfde consumenten het feitelijk aankoopgedrag onderzocht. Daarmee was een koppeling tussen denken en
doen van (diezelfde) consument mogelijk. De GfK-data zijn minder gedetailleerd
dan de data die IRI verzamelt bij de kassa van de supermarkt. De IRI-data zijn
gebaseerd op het scannen van de streepjescodes (UPC/EAN) op individuele
producten die zijn verkocht in vijf grote Nederlandse supermarktformules. Alleen
de supermarkten zijn dus als aankoopkanaal in het onderzoek opgenomen. In
tegenstelling tot de GfK-data blijven andere aankoopkanalen zoals de gespecialiseerde groentehandel, slager, bakker enzovoort in de IRI-data buiten beeld.
Vanwege de complementariteit van beide gegevensbronnen is besloten om zowel GfK- als IRI-aankoopdata te gebruiken.

1.4.

Leeswijzer

Opbouw van het rapport
In hoofdstuk 2 wordt het onderzoeksmodel en de werkwijze beschreven en toegelicht. Daarna volgen de hoofdstukken met resultaten. Hoofdstuk 3 gaat in op
de perceptie: wat denken consumenten wanneer het gaat om voedsel en de
voedselkwaliteitswaarden? Vervolgens staat het aankoopgedrag van (diezelfde)
consumenten centraal in hoofdstuk 4: wat doen consumenten als het gaat om
voedsel en welke rol spelen voedselkwaliteitswaarden in de aankoop? Het denken en doen wordt met elkaar vergeleken in hoofdstuk 5. In dat hoofdstuk wordt
onderzocht of consumenten anders denken dan ze doen en zo ja, wat daarvoor
de verklaring is. In hoofdstuk 6 wordt gekeken of en hoe consumenten op basis
van perceptie en aankoopgedrag zijn in te delen in groepen. Daarna volgt in
hoofdstuk 7 een discussie over de aanpak van het onderzoek en de daaruit
voortvloeiende consequenties. Hoofdstuk 8 geeft de conclusies weer. Tot slot
zijn in hoofdstuk 9 de aanbevelingen opgenomen, zowel voor het beleid als voor
verbetering van het instrument.

scannen van de barcode op de gekochte artikelen. Om ook de aankopen te kunnen vastleggen van
niet-gebarcodeerde artikelen, zoals bijvoorbeeld versproducten gekocht bij slager of groenteboer,
heeft GfK een speciaal codeboek ontwikkeld. Twee maal per week worden de aankoopgegevens van
de panelhuishoudens uitgelezen, gevalideerd en verder verwerkt.'

31

Leeswijzer
Wanneer u als lezer geïnteresseerd bent in het instrument dat ontwikkeld is, is
het raadzaam om te starten met hoofdstuk 2. Daarin is het instrument beschreven en is beschreven waarom welke factoren wel of niet meegenomen zijn. Vervolgens geeft hoofdstuk 7 een reflectie op het instrument. Welke factoren zijn
voldoende verklarend gebleken? Wat is nog onvoldoende verklaard en welke factoren zouden deze leemten kunnen invullen? Hoe verhouden de resultaten uit
deze studie zich tot die van andere studies? De antwoorden op deze vragen
komen terug in de conclusies en aanbevelingen.
Wanneer u wilt weten hoe Nederlandse consumenten denken over voedsel
en voedselkwaliteitswaarden is hoofdstuk 3 interessant. Daarin vindt u achtergronden en uitleg over het denken van Nederlandse consumenten over voedsel
en voedselkwaliteitswaarden. Vervolgens kunt u in hoofdstuk 5 lezen hoe dit
denken samenhangt met het koopgedrag van consumenten.
Wanneer u interesse heeft voor het koopgedrag van de Nederlandse consument dan is hoofdstuk 4 lezenswaardig. Daarin wordt uitgebreid beschreven of
en welke voedselkwaliteitswaarden welke rol spelen in het aankoopgedrag.
Hoofdstuk 5 geeft u vervolgens een beeld of en hoe dit koopgedrag samenhangt met het beeld dat mensen hebben over voedsel en voedselkwaliteitswaarden.
Wanneer uw interesse uitgaat naar doelgroepen is hoofdstuk 6 interessant.
Daarin is het denken en doen van Nederlandse consumenten uitgesplitst in clusters.
Wanneer u de grote lijnen van het rapport tot u wil nemen geeft de samenvatting, eventueel aangevuld met de inleiding en de afsluitende hoofdstukken
(hoofdstuk 8 en 9) u een beeld.

32

2
2.1

Onderzoeksmethode
Inleiding
In dit hoofdstuk staan het gehanteerde onderzoeksmodel en de aanpak van het
onderzoek centraal. In paragraaf 2.2 wordt het onderzoeksmodel beschreven.
Daarmee wordt duidelijk welke factoren, die bepalend zouden zijn voor het denken en doen van de consument, in dit onderzoek worden onderzocht. Daarna
wordt de aanpak van het onderzoek gepresenteerd. In paragraaf 2.3 wordt het
kwalitatieve onderzoek beschreven, waarin interviews zijn afgenomen met consumenten. Paragraaf 2.4 beschrijft het kwantitatieve onderzoek op basis van
GfK-data en paragraaf 2.5 geeft een beeld van het onderzoek op basis van de
IRI-data. In paragraaf 2.6 komt de manier waarop de data zijn geanalyseerd aan
de orde.

2.2

Onderzoeksmodel

2.2.1 Inleiding
Het onderzoeksmodel is gebaseerd op het aankoopproces dat een consument
doorloopt. De belangrijkste onderdelen van het onderzoeksmodel zijn: (1) de
perceptie en de daaraan verbonden waarden en associaties, (2) de factoren die
perceptie en aankoopgedrag beïnvloeden en tot slot (3) het aankoopgedrag. Het
onderzoeksmodel vormt de basis voor het te ontwikkelen instrument en is in figuur 2.2 weergegeven. De perceptie ('het denken') en het gedrag ('het doen')
staan daarin centraal. Het model is opgesteld op basis van de klassieke leertheorie. Deze onderliggende theorie veronderstelt dat consumenten zichzelf
eerst bewust worden van een behoefte. Deze bewustwording leidt tot het zoeken van informatie. De verschillende mogelijkheden die uit de informatiezoektocht naar voren komen worden door de consument tegen elkaar afgewogen. Zij
bekijken de voor- en nadelen van de verschillende opties. Er zijn verschillende
kenmerken van de producten die zwaarder of minder zwaar kunnen meewegen
in dit proces. Na het vergelijken en evalueren van de verschillende alternatieven
ontstaat er een voorkeur voor een van de producten. Dit leidt tot de uiteindelijke
aankoop. Dit proces is samengevat in figuur 2.1.

33

Figuur 2.1

De rol van informatie in het aankoopproces van consumenten

Behoefte Æ informatie zoeken Æ waardering Æ voorkeur Æ aankoop

In figuur 2.2 zijn factoren opgenomen die invloed hebben op de perceptie en
het gedrag ofwel het denken en doen van consumenten. De meeste factoren
bepalen zowel perceptie als gedrag. De mate waarin deze factoren perceptie
dan wel gedrag beïnvloeden is echter niet scherp af te bakenen.
Figuur 2.2

Het onderzoeksmodel

Kennis
Behoefte tot nadenken
Gewoontes
Aankoopmotieven

Perceptie

Aankoopgedrag

Associaties
Persoonlijke waarden
Voedselkwaliteitswaarden

Gerapporteerde aankoop
GfK-aankoopdata
IRI-data

denken

doen

Confrontatie denken en doen

34

2.2.2 Perceptie
Perceptie betreft het beeld dat consumenten hebben over voedsel en de voedselkwaliteitswaarden. Deze perceptie wordt beïnvloed door onder andere de
persoonlijke waarden en de voedselkwaliteitswaarden die voor consumenten zelf
een rol spelen; dit kunnen meer of andere voedselkwaliteitswaarden zijn dan de
voedselkwaliteitswaarden die LNV centraal stelt. Deze factoren worden kort
toegelicht. Daarna wordt beschreven hoe ze worden meegenomen in het onderzoek.

Persoonlijke waarden
Onderzoek heeft uitgewezen dat persoonlijke waarden een centrale positie innemen in iemands leven en daarom van invloed zijn op perceptie en gedrag
(Homer en Kahle, 1988; 1992; Kamakura en Novak, 1992). Deze waarden
weerspiegelen wat iemand in het leven nastreeft. Ze zijn niet situatiespecifiek,
maar gelden voor de gehele levensstijl en persoonlijkheid van de betreffende
persoon. Niet iedereen vindt elke waarde even belangrijk (Rokeach, 1973;
Schwartz, 1992).
Om persoonlijke waarden te meten is in het onderzoek gebruik gemaakt van
de waardenoriëntaties van De Groot en Stegg (2007; 2008). Het is een verkorte
versie van 'Schwartz's value scale' (Schwartz, 1992). Het belang dat mensen
hechten aan het vervullen van persoonlijke voordelen (egoïsme), het helpen van
anderen (altruïsme) en natuur (milieu) maakt onderdeel uit van deze studie. De
verwachting is dat deze persoonlijke waarden een relatie hebben met de voedselkwaliteitswaarden die LNV centraal stelt. Door de persoonlijke waarden in het
huidige onderzoek mee te nemen kunnen de motivaties en het gedrag van individuele mensen ten opzichte van duurzame consumptie worden onderzocht.

Voedselkwaliteitswaarden
Percepties en voorkeuren van consumenten ten aanzien van voedsel zijn afhankelijk van tijd en context en dus veranderlijk. Dit bemoeilijkt het bestuderen en
verklaren van voedselkeuzes. Immers door die tijd- en contextafhankelijkheid zijn
perceptie en voorkeur niet altijd goede voorspellers voor toekomstig gedrag.
Verschillende pogingen zijn ondernomen om meer stabiele, voedselspecifieke
waarden te selecteren waarop consumenten preferenties voor specifieke voedselproducten baseren (Honkanen en Frewer, 2008; Magnusson et al., 2003;
Steptoe et al., 1995; Wandel en Brugge, 1997). Vanuit de behoefte aan meer
inzicht in ongezond voedselgedrag onderzochten Steptoe et al. (1995) bijvoorbeeld motieven voor voedselkeuzes. Lusk en Briggeman (2009) hebben een lijst

35

van voedselkwaliteitswaarden samengesteld, gebaseerd op kennis van meer algemene waarden die mensen hanteren en onderzoek betreffende voedsel. Deze
lijst is aan consumenten voorgelegd. Sensorische eigenschappen, gezondheid,
gemak en prijs waren de belangrijkste, zo blijkt uit beide studies (zie tabel 2.1).
Daarnaast bleek uit hun resultaten dat de voedselkwaliteitswaarden die voor
een individu belangrijk zijn gerelateerd waren aan zijn voorkeur voor specifieke
producten. Mensen die bijvoorbeeld natuurlijkheid, rechtvaardigheid en milieu
hoog in het vaandel hadden, hadden een sterkere voorkeur voor biologische
producten. Het omgekeerde gold voor mensen die prijs een belangrijke voedselkwaliteitswaarde vonden.
Tabel 2.1

Verschillen en overeenkomsten tussen 3 sets voedselkwaliteitswaarden

In dit onderzoek gemeten

Steptoe et al. (1995)

Lusk en Briggeman (2009)

Smaak

Sensorische eigenschappen

Smaak

Betaalbaarheid

Prijs

Prijs

Gemak

Gemak

Gemak

Gezondheid *

Gezondheid

Voedselswaarde

Bekendheid

Bekendheid

Traditie

Rechtvaardigheid *

Ethisch: politiek correcte her-

Rechtvaardigheid

Milieu *

Ethisch: milieu

Voel ik me lekker bij

Stemming

waarden a)

(+gewichtscontrole)

komst
Milieu

Voedselveiligheid *

Veiligheid

Productkwaliteit *

Uiterlijk

Ambachtelijkheid *

Herkomst

Natuurlijk

Natuurlijke inhoud

Natuurlijkheid

Dierenwelzijn *
a) De voor het LNV beleid van belang zijnde voedselkwaliteitswaarden worden aangegeven met een *.

36

In tabel 2.1 is een overzicht gegeven van de belangrijkste voedselkwaliteitswaarden vergeleken met de waarden die in het dit onderzoek zijn gebruikt.
Daaruit blijkt dat de door LNV belangrijk gevonden voedselkwaliteitswaarden ook
door anderen genoemd worden als zijnde relevante voedselkwaliteitswaarden
voor consumenten; alleen dierenwelzijn niet. Daarnaast blijkt dat consumenten

ook andere dan de door LNV geformuleerde voedselkwaliteitswaarden belangrijk
vinden.

Associaties met voedselkwaliteitswaarden
Associaties zijn min of meer automatische gedachten of gevoelens die worden
opgeroepen door een prikkel; zo hebben mensen ook associaties met voedselkwaliteitswaarden. Zij vormen een onderdeel van het 'denken' van consumenten,
van de perceptie.
De basis voor de meting van de specifieke associaties in de vragenlijst ligt in
het kwalitatieve onderzoek. Dit onderzoek heeft een overzicht gegeven van de
mogelijke beelden die mensen hebben bij een waarde. Vervolgens is de vragenlijst voorgelegd aan een grotere groep mensen. De voedselkwaliteitswaarden
zijn gekoppeld aan concrete opmerkingen die deelnemers in het kwalitatieve
onderzoek gaven. Bijvoorbeeld: bij dierenwelzijn noemde men 'leefomstandigheden van dieren' en wanneer kwaliteit ter sprake kwam noemde men spontaan
'uiterlijk van het product'.
2.2.3 Factoren die perceptie en aankoop beïnvloeden
In deze paragraaf komen de verschillende factoren die zowel perceptie als gedrag beïnvloeden aan de orde, waarna wordt uitgelegd hoe ze worden meegenomen in het onderzoek.

Kennis: objectief en subjectief
Kennis bepaalt hoe informatie wordt verzameld en georganiseerd, maar ook
welke producten we kiezen en kopen (Alba en Hutchinson, 1987). Kennis heeft
invloed op zowel perceptie als gedrag. Men onderscheidt (1) subjectieve, of
subjectief 'ervaren' kennis, de mate waarin iemand denkt veel te weten en (2)
objectieve, of 'feitelijke' kennis, de mate waarin iemand iets daadwerkelijk weet
(Aurier en Ngobo, 1999; Brucks, 1985; Mitchell en Dacin, 1996; Park et al.,
1994, Selnes en Gronhaug, 1986). Er is bepaalde overeenstemming tussen
subjectieve en feitelijke kennis; maar deze is niet volledig.
In dit onderzoek wordt zowel objectieve als subjectieve kennis van consumenten over voedselkwaliteitswaarden gemeten. Ook wordt onderzocht in welke
mate consumenten moeite hebben met het beoordelen van de informatie over
de onderzochte voedselkwaliteitswaarden. Dit zegt iets over de mate waarin
consumenten deze waarden herkennen.
37

Behoefte tot nadenken
Mensen verschillen in de mate waarin ze geneigd zijn na te denken. Sommige
mensen vinden nadenken leuker dan anderen. Het blijkt goed mogelijk te zijn
deze persoonlijkheidseigenschap te meten (Cacioppo, Petty en Kao, 1984; Pieters, Verplanken, en Modde, 1987). De neiging tot nadenken verklaart hoe
graag en diep iemand nadenkt bij het vormen van een mening en het aangaan
van acties. Des te meer iemand nadenkt, des te meer attitudes of voorkeuren
overeenkomen met gedrag en des te stabieler de mening is (Petty en Cacioppo,
1986). Ook wordt informatie meer meegenomen door mensen die meer geneigd zijn na te denken (zie bijvoorbeeld Petty en Wegener, 1999). Deze mensen zijn ontvankelijker voor informatie. Aan de andere kant zullen zij, als ze
eenmaal een mening gevormd hebben, minder gemakkelijk over te halen zijn.
De gevormde mening zal vaak sterk zijn (Tormala en Petty, 2002). Het is dus
niet zozeer de mening die door deze persoonseigenschap beïnvloed wordt, als
wel de manier waarop de mening gevormd wordt. We verwachten in dit onderzoek dat behoefte tot nadenken een verklaring kan geven voor aankoopgedrag.

Aankoopmotieven
Bij aankoopmotieven gaat het om de vraag: 'Waarom kopen consumenten wat
ze kopen?' Ook hier ligt de basis in het kwalitatieve onderzoek waar voedselkwaliteitswaarden zijn vertaald naar aankoopmotieven. Mensen gaven aan dat ze letten op het vetgehalte van het vlees wanneer ze gezond wilden eten. Ook
noemden ze (hoge) prijs als indicator voor (goede) kwaliteit. Op basis van deze
uitspraken is vervolgens in een grotere groep nagegaan of en hoe zwaar de
verschillende aankoopmotieven gelden in het aankoopgedrag.

Gewoontes

38

Veel traditionele (economische) modellen gaan ervan uit dat mensen bij alles wat
ze doen bewuste afwegingen maken. Deze aanname wordt echter steeds meer
betwijfeld. Veel menselijk gedrag blijkt juist onbewust gewoontegedrag te zijn
(Aarts en Dijksterhuis, 2000; Ouellette en Wood, 1998; Verplanken en Orbell,
2003). Dit is logisch. Immers, hoe meer taken aan gewoontes overgelaten worden, des te meer denkkracht overblijft voor belangrijke afwegingen (James,
1890/1950). Een goede gewoonte is een sterk wapen om waardevast voedingsgebruik te consolideren (Fischer en Frewer, 2008). Tegelijkertijd: een
slechte gewoonte is lastig te veranderen (De Vet, De Nooijer, De Vries,en Brug,
2005). Bovendien: gewoontegedrag blokkeert de opname van nieuwe informatie. Immers, de consument die iets uit gewoonte doet gaat niet actief op zoek
naar informatie. Deze consumenten zullen veel informatie die aanwezig is niet

eens opmerken. Dit hangt echter ook af van de 'behoefte tot nadenken' van
consumenten.In deze vragenlijst wordt daarom gemeten in welke mate men gewoontegedrag vertoont. Dit kan een verklaring zijn voor het gevonden gedrag.
2.2.4 Aankoopgedrag
Het in figuur 2.2 weergegeven aankoopgedrag is gemeten aan de hand van (1)
zelf gerapporteerd koopgedrag uit de vragenlijst, (2) het daadwerkelijke koopgedrag op basis van de GfK-aankoopdata en (3) het daadwerkelijke koopgedrag
voortvloeiend uit IRI-data. In paragraaf 2.5 en 2.6 wordt dit verder toegelicht.

2.3

Deel I: Kwalitatief onderzoek
Er zijn voor het kwalitatief onderzoek in de zomer van 2008 een dertigtal diepteinterviews gehouden (zie bijlage 1). De deelnemers van deze interviews kwamen
uit verschillende regio's en hadden verschillende achtergronden. Daarmee werd
getracht een representatieve groep voor de Nederlandse bevolking te krijgen.
Bij de werving werd de deelnemer verteld dat het interview ging over voedselaankoop en dat hij of zij gedurende een aantal dagen alle bonnetjes van voedselaankopen moest bewaren en foto's moest maken van alle voedselaankopen.

Eerste deel van het interview (45-60 minuten)
De interviewer begon met deze bonnetjes en foto's in volgorde van dagen te
leggen. Om dicht bij de belevingswereld van de deelnemer te blijven en geen inhoudelijke sturing te geven, werd in het eerste deel van het interview gevraagd
naar hun aankoopgedrag op basis van deze bonnetjes en foto's. Op deze manier werd achterhaald waarom welk voedsel waar en wanneer gekocht was. Zo
werden al de aankopen doorlopen zonder dat de deelnemers zich bewust waren
van het doel van het onderzoek.

Tweede deel van het interview (45-60 minuten)
Nadat alle bonnetjes en foto's uitgebreid waren besproken, werden in het tweede deel van het interview meer gestuurde vragen gesteld. Daarbij zijn twee ronden interviews te onderscheiden. Na de eerste ronde interviews (14 deelnemers) zijn de uitkomsten met het projectteam geëvalueerd. De indruk bestond
dat een aantal vragen uit de eerste ronde sociaal wenselijke antwoorden opleverde. Zo gaven bijna alle deelnemers aan alle LNV-voedselkwaliteitswaarden belangrijk te vinden. Vervolgens zijn enkele aanpassingen doorgevoerd in het

39

tweede deel van de interviews. Onderstaand wordt voor beide rondes het tweede deel van de interviews beschreven.
In de eerste ronde interviews werd per voedselkwaliteitswaarde gevraagd
wat een deelnemer verstond onder een bepaalde waarde. Vervolgens werd de
betreffende voedselkwaliteitswaarde zoals gedefinieerd in 'Eten van waarde'
(Bunte et al., 2008) geparafraseerd. Daar werd een reactie op gevraagd. Tot
slot moest de deelnemer een cijfer (van 1 tot 7) geven aan het belang van betreffende voedselkwaliteitswaarde.
In de tweede ronde interviews (16 deelnemers) is deelnemers weer gevraagd naar hun algemene kennis over en de rol van de voedselkwaliteitswaarde
in hun aankopen. Anders dan in de eerste ronde interviews is gevraagd naar een
aantal associaties rondom voedselkwaliteitswaarden. In het kwantitatieve onderzoek zijn deze associaties gebruikt om na te gaan of en in welke mate men producten met een bepaalde voedselkwaliteitswaarde kocht. In beide rondes is
steeds gevarieerd in de volgorde waarin de voedselkwaliteitswaarden aan de
orde kwamen.
De kwalitatieve verkenning leverde input op voor de kwantitatieve vragenlijst
(deel II). Verder gaf ze een overzicht van de indicatoren die mensen zien voor de
verschillende voedselkwaliteitswaarden. Deze zijn relevant in de analyse van
daadwerkelijke aankoopdata. Tot slot zijn de kwalitatieve interviews gebruikt om
de resultaten uit de kwantitatieve studie beter te kunnen duiden.

2.4

Deel II: Kwantitatief onderzoek met GfK-data

2.4.1 Inleiding
In het kwantitatief onderzoek op basis van GfK-data betreft twee onderdelen:
(1) Vragenlijst die aan consumenten uit het GfK ConsumerScanpanel is voorgelegd en
(2) Aankoop van voedsel door (diezelfde) consumenten.
Deze onderdelen worden achtereenvolgens toegelicht. Eerst wordt de
steekproef beschreven.

40

2.4.2 Steekproef
De steekproef betrof 1.047 deelnemers. De gevraagde demografische gegevens zijn: leeftijd, geslacht en opleiding van de contactpersoon, huishoudgrootte, leeftijd van degene die de voedsel koopt, district en de zogenaamde GfKLifecycle (bijvoorbeeld: jonge alleenstaanden, tweeverdieners, kostwinners, welgestelden met kinderen etc.). Bijlage 2 geeft een uitgebreide beschrijving van
de deelnemers. De deelnemers uit het GfK ConsumerScanpanel kunnen als representatief worden beschouwd voor de Nederlandse bevolking (met uitzondering van geslacht; vrouwen waren oververtegenwoordigd). Als extra toets op de
representativiteit is onderzocht of de demografische kenmerken invloed hebben
op het zelf gerapporteerde koopgedrag. Immers, wanneer er geen of kleine effecten zijn betekent dit dat in de analyses geen rekening hoeft te worden gehouden met de demografische gegevens. Uit deze analyses blijkt dat de invloed
van de demografische kenmerken laag is. Demografische kenmerken hadden
weinig tot geen invloed op de mate waarin deelnemers: (1) boodschappen doen;
(2) producten kopen met een EKO-keurmerk; (3) producten kopen met een fairtradekeurmerk; (4) light producten kopen; (5) producten in de aanbieding kopen
of (6) vis, kip, vlees of vleesvervangers eten. Leeftijd had wel enige invloed.1
Kortom, de representativiteit van de steekproef lijkt gewaarborgd.
2.4.3 Vragenlijst aan consumenten uit het GfK ConsumerScanpanel
In vervolg op het kwalitatieve onderzoek is in januari 2009 een pilotstudie uitgevoerd om de vragenlijst te testen. Vervolgens zijn nog enkele wijzigingen in de
vragenlijst doorgevoerd. In bijlage 3 is de volledige vragenlijst opgenomen.
Deel I bestond uit vragen die betrekking hadden op gewoontegedrag. Deelnemers konden aangeven in hoeverre ze het eens waren met onder andere de
volgende stellingen: 'het kopen van voedsel is iets dat ik automatisch doe' en
'het kopen van voedsel is iets wat tot mijn routine behoort'. De betrouwbaarheid
van deze vragen om 'gewoonte' te meten is eerder aangetoond (Fischer en
Frewer, 2008).

1

Leeftijd van de deelnemer had een kleine invloed op de mate waarin hij: (a) snoep of tussendoortjes
koopt: 'hoe ouder, hoe minder tussendoortjes'; (b) buiten de deur eet; 'hoe ouder, hoe minder buiten
de deur gegeten wordt; (c) producten koopt met een 'Ik Kies Bewust'-logo; 'hoe ouder, hoe minder
men producten met het IKB-logo koopt en (d) verse groente eet; 'hoe ouder, hoe meer groenten er
gegeten wordt'.

41

42

In deel II van de vragenlijst werd deelnemers gevraagd aan te geven welke
kenmerken ze belangrijk vonden bij de keuze voor een voedselproduct. Hierbij
konden ze kiezen uit de twaalf in tabel 2.1 opgenomen voedselkwaliteitswaarden. Het ging dus om de voedselkwaliteitswaarden die LNV belangrijk vindt, met
daarnaast de voedselkwaliteitswaarden die uit onderzoek naar voren komen als
belangrijk aankoopargument. Deze twaalf kenmerken dienden ze in volgorde van
belangrijkheid te plaatsen. Nummer 1 was het belangrijkste kenmerk, nummer
12 het minst belangrijke kenmerk. Voorbeeldkenmerken waren: 'is betaalbaar',
'heeft een goede smaak', en 'is gemakkelijk in gebruik'. Deze vraag werd eerst
algemeen gesteld voor voedsel onder alle deelnemers. Vervolgens werd deze
vraag herhaald voor specifieke producten: vis, vlees, groente of fruit. De producten zijn in overleg met LNV gekozen. De deelnemers werden in vier groepen
verdeeld zodat elke deelnemer slechts voor één specifiek product de vraag opnieuw hoefde in te vullen.
Deel III had betrekking op de kennis die deelnemers dachten te hebben over
de zeven voedselkwaliteitswaarden. Er is telkens eerst gevraagd in hoeverre ze
in vergelijking met andere Nederlanders dachten dat ze iets van een betreffende
waarde afwisten. Verder is gevraagd in hoeverre ze het gemakkelijk vonden om
te beoordelen of een product voldeed aan de betreffende waarde. Voorbeelden
van vragen waren: 'Hoeveel weet u vergeleken met de gemiddelde Nederlander
van voedsel en milieuvriendelijkheid?' en 'Hoe makkelijk of moeilijk vindt u het om
bij het eten dat u koopt te beoordelen of het milieuvriendelijk is?'.
In deel IV stonden 23 aankoopmotieven voor de productcategorieën vis,
vlees en groente en fruit centraal. Hiervoor dienden de resultaten uit het kwalitatief onderzoek als basis. Er zijn per productcategorie aankoopmotieven met betrekking tot de zeven voedselkwaliteitswaarden voorgelegd aan de deelnemers.
Zij konden aangeven in hoeverre ze het eens waren met onder andere de volgende stellingen: 'Als ik verse vis koop, kies ik bij voorkeur vis waarvan ik weet
dat ze vrij hebben kunnen rondzwemmen', 'Ik houd bij het kopen van vlees rekening met het land van herkomst van het product', 'Ik kies bij voorkeur groenten
en fruit waarvan ik weet dat er weinig of geen bestrijdingsmiddelen zijn gebruikt', 'Ik koop bij voorkeur groenten en fruit van de lokale groenteboer of
rechtstreeks bij de teler', 'Ik kijk bij het kopen van vlees of er een keurmerk op
staat' en 'Ik houd er bij het kopen van verse vis rekening mee dat vissers een
goede prijs krijgen voor hun product'.
Deel V gaf deelnemers de mogelijkheid om concrete stellingen te koppelen
aan de meer abstractere voedselkwaliteitswaarden. Er werden acht stellingen
geponeerd (op basis van de resultaten uit het kwalitatief onderzoek). Deelnemers konden maximaal drie waarden kiezen per stelling. Zo was het mogelijk te

achterhalen welke waarden het meest pasten bij concrete thema's die leven bij
deelnemers. Voorbeeldstellingen waren: 'Ik associeer kleinschaligheid van de
productie met ...' en 'Ik associeer een goede prijs voor boeren/ vissers met ...'
In navolging van de subjectieve kennisvragen uit deel III is in deel VI naar
meer 'objectieve' kennis gevraagd. Deelnemers konden op zestien stellingen
antwoordden of ze juist of onjuist waren. De stellingen waren verdeeld over de
voedselkwaliteitswaarden. Voorbeeld van stellingen waren: 'Verzadigde vetten
zijn gezonder dan onverzadigde vetten', 'De criteria van rechtvaardigheid zeggen niets over kinderhandel' en 'Het afbranden van snavels van kippen is in Nederland toegestaan'.
In deel VII is gevraagd naar de mate waarin deelnemers de behoefte hebben
om over problemen, taken en situaties na te denken. Ze konden aangeven in
hoeverre ze het eens waren met bijvoorbeeld de stellingen: Als ik moet kiezen
heb ik liever een ingewikkeld dan een simpel probleem', 'Ik ben graag verantwoordelijk voor een situatie waarin veel nagedacht moet worden' en 'Iets langdurig en precies afwegen geeft me voldoening'. De betrouwbaarheid van deze
vragen is eerder aangetoond (Pieters et al., 1987).
Deel VIII had betrekking op 13 persoonlijke waarden die mensen belangrijk
kunnen vinden in het leven. Deelnemers dienden aan te geven hoe (on)belangrijk
ze elke betreffende waarde voor zichzelf vonden. De voorgelegde waarden betroffen henzelf (egoïstische waarden), anderen (altruïstische waarden) en 'natuur'. Voorbeelden van egoïstische waarden zijn: rijkdom, maatschappelijke
macht en gezag hebben. Voorbeelden van altruïstische waarden zijn: rechtvaardigheid, gelijkheid en behulpzaam zijn. Voorbeelden van natuurwaarden zijn:
respect voor de aarde, bescherming van het milieu. De vragen hiervoor zijn
ontwikkeld in eerder onderzoek (De Groot en Stegg, 2007).
Tot slot werd deelnemers in deel IX gevraagd naar hun (gepercipieerd) aankoopgedrag. Eerst is gevraagd hoe vaak deelnemers de afgelopen twee maanden bepaalde producten hebben gegeten (vis, vlees, kip, vleesvervangers, verse
groente en vers fruit). Verder is deelnemers gevraagd aan te geven welk deel
van de totale boodschappen bepaalde keurmerken of kenmerken hadden. De
producten waarnaar is gevraagd, waren: producten met een EKO-keurmerk,
producten met een 'Ik Kies Bewust'-logo en producten met een fairtradekeurmerk, light-producten en producten 'in de aanbieding'. Daarmee is
vooral gekeken naar het aankoopgedrag betreffende voedselkwaliteitswaarden
milieu, dierenwelzijn, rechtvaardigheid, gezondheid en 'betaalbaarheid'. Voor de
andere voedselkwaliteitswaarden is het aankoopgedrag veel lastiger meetbaar.
Tot slot zijn vragen gesteld over: (1) het doen van de boodschappen: waar en

43

hoe vaak; (2) het wel of niet buiten de deur eten; en (3) het eten van tussendoortjes.
In tabel 2.3 is een globaal overzicht van de onderwerpen terug te vinden.
Tabel 2.3

Overzicht van onderwerpen in de vragenlijst

Demografische gegevens
Gewoontegedrag
Relevantie van voedselkwaliteitswaarden
Subjectieve kennis over en herkenning van voedselkwaliteitswaarden
Aankoopmotieven voedselkwaliteitswaarden
Koppeling van voedselkwaliteitswaarden aan concrete uitspraken (associaties)
Objectieve kennisvragen
Behoefte tot nadenken
Relevantie persoonlijke waarden
Zelf gerapporteerde aankoopgedrag

2.4.4 Aankoopgedrag
Om denken en doen te koppelen is gebruik gemaakt van het GfK ConsumerScan
panel, zie paragraaf 1.3. Nadat de deelnemers uit dit onderzoek de vragenlijst
hadden ingevuld, zijn hun antwoorden gekoppeld aan hun daadwerkelijk aankoopgedrag.
Voor het achterhalen van de voedselkwaliteitswaarde in aankoopgedrag is
gebruik gemaakt van drie typen indicatoren: (1) de product(categorie)en, (2)
producten met keurmerken en (3) waar men het voedsel koopt. De basis hiervoor ligt in het kwalitatieve onderzoek. Daar zijn uitspraken gedaan waaruit de
indicatoren zijn afgeleid, zie tabel 2.4. Het is duidelijk dat niet alle voedselkwaliteitswaarden konden worden vertaald in (door GfK) meetbare indicatoren. Zo
was het niet mogelijk om voor ambachtelijkheid een representatief product te
kiezen. Het is niet goed mogelijk om te vragen 'of en in hoeverre men ambachtelijk geproduceerde producten heeft gekocht'. Hiervoor ontbreken indicatoren.
Het kwalitatief onderzoek liet ook zien dat mensen zich daar geen goed beeld
bij kunnen vormen. Ook is de voedselkwaliteitswaarde 'voedselveiligheid' lastig
te meten. Immers een vraag als 'hoeveel veilig voedsel heeft u gekocht?' levert
niet de gewenste informatie en ook hier liet het kwalitatief onderzoek geen concrete indicatoren zien.
44

Tabel 2.4

De indicatoren uit de GfK-data in relatie tot voedselkwaliteitswaarde

Voedselkwaliteitswaarde

Zelf gerapporteerd gedrag Daadwerkelijk gedrag

Gezondheid

Gegeten groenten en fruit

Gekochte groenten en fruit

Gegeten vis en vlees

Gekochte vis en vlees

Gekochte light-producten

Gekochte braadworst en

Gekochte producten met een

speklappen

IKB-logo
Productkwaliteit

Geen

Gekocht bij discounters versus andere verkoopkanalen
Gekocht 'vers' versus 'diepvries' variant

Voedselveiligheid

Geen

Ambachtelijkheid

Geen

Geen
Gekocht bij speciaalzaken

Milieuvriendelijkheid

Gekochte EKO-producten

Gekochte EKO-producten

Dierenwelzijn

Gegeten vleesvervangers

Gekocht EKO-vis en vlees

Rechtvaardigheid

Gekochte producten met een

Gekochte vleesvervangers
Geen

fair trade-logo

2.5

Deel III: Kwantitatief onderzoek met IRI-data
Ook dit deelonderzoek had tot doel een antwoord te geven op de vraag of en
hoe de belangrijkste voedselkwaliteitswaardes tot uiting komen in het aankoopgedrag van consumenten. In dit deelonderzoek is gebruik gemaakt van gegevens verzameld door IRI. Er is gekeken naar de (ontwikkeling van de) omzet van
productgroepen per keurmerk per voedselkwaliteitswaarde.
In deze dataset zijn aankoopgegevens verkregen door het scannen van de
streepjescodes op individuele producten (kassabonnen) verkocht in de vijf grote
Nederlandse supermarktformules.1 Voor het achterhalen van de voedselkwaliteitswaarden is gebruik gemaakt van keurmerken. Verondersteld werd dat consumenten die een bepaalde waarde belangrijk vinden kiezen voor een product
met een keurmerk dat staat voor die waarde. Bijvoorbeeld: consumenten kiezen

1

De betrokken supermarktformules zijn Albert Heijn, C1000, Jumbo, Plus, Super de Boer. De discountsupermarkten zoals Aldi, Lidl en Coop Consult maken geen deel uit van deze dataset.

45

voor producten met het 'fair trade'-logo wanneer ze hechten aan rechtvaardigheid. Bovendien betreffen keurmerken vaak producten die zeer vergelijkbaar zijn
met andere producten; ze verschillen voornamelijk in het hebben van een keurmerk of niet (het veel kleinere verschil tussen fair trade versus non fair trade
koffie; met het verschil tussen vlees en vleesvervanger). Tot slot op basis van
het onderzoek 'Eten van waarde', (Bunte et al., 2008)) is aangenomen dat
keurmerken gekoppeld kunnen worden aan een enkele LNV-voedselkwaliteitswaarde. Tegelijkertijd wijzen we er nu al op dat er ook beperkingen aan deze
keuze zijn verbonden. Hoewel de meeste keurmerken staan voor één enkele
voedselkwaliteitswaarde, worden ze - in de ogen van de consument - vaak gezien als indicator voor meerdere voedselkwaliteitswaarden. Zo kopen mensen
het (milieuvriendelijke) EKO-product veelal vanuit de gedachte 'dat het goed voor
mijn gezondheid is' en koppelen zij het dus niet één-op-één aan een enkele
voedselkwaliteitswaarde.1 Een tweede voorbeeld is het fair trade-logo op de Amerkproducten: wordt het product nu gekocht vanwege 'rechtvaardigheid' of
wordt gewoon het heerlijke product 'waar toevallig een fair trade-logo op zit' gekocht? Een overzicht van de keurmerken in de dataset en de voedselkwaliteitswaarde die deze vertegenwoordigen is in tabel 2.5 opgenomen.
Tabel 2.5

Keurmerken met bijbehorende voedselkwaliteitswaarde

Keurmerk
Dolfijnvriendelijk gevangen
EKO
fair trade

Rechtvaardigheid
Gezondheid

Gezonde keuze

Gezondheid

IKB

Gezondheid

fair trade

46

Dierenwelzijn
Milieu + dierenwelzijn2

FNLI Energie

Marine Stewardship Council

1

Indicator voor voedselkwaliteitswaarde …

Milieu
Rechtvaardigheid

Milieukeur

Milieu

Rainforest Alliance

Milieu

Zie hiervoor vele studies naar de aankoopargumenten van biologische producten (bijvoorbeeld Tacken et al., 2007).
2
Alleen in het geval van vlees en vleesproducten.

2.6

Statistische analyses
Op basis van de verzamelde gegevens van de deelnemers aan het online GfK
ConsumerScanpanelonderzoek zijn statistische analyses uitgevoerd. Het betreft
beschrijvende en verklarende analyses. De beschrijvende analyses bestaan uit
frequentietabellen en gemiddelde scores van deelnemers. Met behulp van deze
analyses wordt een algemeen beeld gegeven over kennis, houding en gedrag
(denken en doen) ten aanzien van de zeven voedselkwaliteitswaarden. De verklarende analyses hadden betrekking op de onderlinge relaties in het onderzoeksmodel. Deze analyses leren of en in hoeverre er een relatie bestaat tussen
denken en doen. Deze relatie kan worden uitgedrukt in een r-waarde. Deze rwaarde is een maat voor de samenhang tussen de ene en de andere variabele.
De r-waarde ligt tussen de 0 (geen relatie) en 1 (volledige relatie). Als zodanig
kunnen de relaties dus aangeven op welke onderdelen actief beleid gevoerd kan
worden om gedrag te veranderen. Vervolgens is getracht te komen tot een clustering door een clusteranalyse uit te voeren.1 De vraag is of en welke clusters
van mensen dezelfde kenmerken hebben waar het gaat om denken en doen.

1

Het doel van clusteranalyse is cases/merken/producten/individuen in te delen in groepen zodanig
dat de cases een grote mate van overeenkomst vertonen met cases uit dezelfde groep en een lage
mate van overeenkomst met cases uit een andere groep. De clusteranalyse bepaalt de overeenkomst
op basis van de waarde van elke case (merk, product, individu) voor de variabelen (kenmerken, attributen, gedragingen).

47

3
3.1

Perceptie
Inleiding
In dit hoofdstuk staat het denken van consumenten - de perceptie - centraal. Het
gaat om de beelden die consumenten hebben van voedsel en voedselkwaliteitswaarden. Dit wordt door verschillende factoren beïnvloed, die in dit hoofdstuk
aan de orde komen.
Het hoofdstuk begint met de beelden die consumenten hebben van de onderzochte voedselkwaliteitswaarden, in paragraaf 3.2. Deze zijn gebaseerd op
het kwalitatief onderzoek. Deze resultaten vormen de basis voor vragenlijsten
die bij een grote groep Nederlanders is afgenomen. De hiermee verkregen resultaten over percepties worden in de daarop volgende paragrafen gepresenteerd. Eerst komen in paragraaf 3.3 associaties aan de orde: hoe hangt wat
met wat samen in de hoofden van consumenten? Paragraaf 3.4 volgt met het
belang en de prioriteit die consumenten aan de voedselkwaliteitswaarden toekennen. Vervolgens worden in paragraaf 3.5 tot en met 3.8 de beïnvloedende
factoren daarop behandeld: de persoonlijke waarden van mensen, de kennis van
mensen, de behoefte die mensen hebben om na te denken en gewoontegedrag.
Ook de mogelijke invloed van demografische kenmerken wordt onderzocht, in
paragraaf 3.9. Het hoofdstuk sluit in paragraaf 3.10 af met conclusies.

3.2

Beleving van voedselkwaliteitswaarden

Productkwaliteit
Deelnemers beschouwden productkwaliteit niet als een op zich staande waarde.
Ze zagen productkwaliteit als een waarde die synoniem is met een andere
waarde, bijvoorbeeld voedselveiligheid, of smaak. Ook beschouwden ze productkwaliteit als een waarde die meer waardes omvat, denk aan een combinatie
van gezondheid, milieu, dierenwelzijn en smaak.
-

Is dat er geen schadelijke stoffen in zitten. Het een beetje een combinatie van
gezond en de smaak. (man, 26 jaar, wo-opleiding, tweepersoonshuishouding,
Den Haag)

48

De waarde productkwaliteit werd door een aantal deelnemers verbonden aan
versheid, en de daarbij behorende sensorische eigenschappen, zoals uiterlijk,
geur en smaak. Het werd ook wel beschouwd als een product zonder toevoegingen 'die er niet in thuis horen'. Een aantal deelnemers las (betere) productkwaliteit af aan een hogere prijs.
-

Bij verse groenten kun je het vaak zien, dan is het al verlept of er zitten veel
dorre punten aan, de kwaliteit is gewoon niet goed. (vrouw, 58 jaar, hboopleiding, tweepersoonshuishouding, Wageningen)

-

Een bepaalde minimumgarantie dat het betrouwbaar is, dat wil zeggen dat er
niet dingen in zitten die er niet thuishoren. Vanmorgen weer in de krant van
die stoffen die in babymelk zitten in China. Bij voedselkwaliteit denk ik vooral
daaraan. (vrouw, 58 jaar, hbo-opleiding, tweepersoonshuishouding, Wageningen)

-

Je merkt het ook aan de prijs. Vaak kies ik gewoon bewust voor de duurste in
plaats van voor de goedkoopste. Ik denk dat het dan beter is omdat je er
meer voor betaalt. (vrouw, 30 jaar, mbo-opleiding, tweepersoonshuishouding,
Amsterdam)

Veel van de deelnemers verwezen naar producten als 'beter' en de invulling
van dat 'beter' was sterk afhankelijk van het type product. Ook wezen sommige
deelnemers erop dat productkwaliteit subjectief is ('wat de een kwaliteit noemt
hoeft de ander niet zo te vinden'). Soms noemden deelnemers ook expliciet de
context: 'Dat patatje kan net op dat moment dat je op een perron staat te wachten lekker en daarom heel goed van kwaliteit zijn'.
-

Ik kan een frikadel lekker vinden op een bepaald moment en dat is ook kwaliteit … Er kan wel van alles in zitten. (man, 45 jaar, hbo-opleiding, vierpersoonshuishouding, Den Haag)

Voedselveiligheid
Een groot aantal deelnemers zag voedselveiligheid in eerste instantie als de
verantwoordelijkheid van de overheid of andere instanties, en/of de winkel.
'Voedsel dat in Nederland te koop is, is veilig', zo was het beeld. Pas in tweede
instantie werd het gezien als de eigen verantwoordelijkheid. Hier kwamen beelden als: je moet letten op de houdbaarheidsdatum, de gaafheid van verpakkingen, en het uiterlijk en geur van producten. Ze relateerden voedselveiligheid aan

49

de versheid van producten, aan het ontbreken van stoffen die niet in de producten thuis horen, en soms aan de prijs.
-

Je hoopt dat de overheid erop toeziet. Die moeten erop anticiperen omdat ze
weten wat slecht voor mensen is. Daar moeten ze goed over nadenken. En
dan erop toezien of er niets slechts gebeurt. (man, 37 jaar, wo-opleiding, alleenstaand, Den Haag)

-

….dat er voldoende toezicht is, dat je er als consument op kan vertrouwen
dat het goed is. (vrouw, 58 jaar, hbo-opleiding, driepersoonshuishouding,
Wageningen)

-

Bij zo'n kant-en-klare salade, dat daar goed op staat tot welke datum het verkocht mag worden, dat je daar goed op let. (vrouw, 58 jaar, hbo-opleiding,
tweepersoonshuishouding, Wageningen)

-

Ik let altijd op de houdbaarheidsdatum van de producten die ik kook. En ik
ruik ook aan alles, ik denk dat geur onmiskenbaar een alarmbel kan laten rinkelen. (vrouw, 36 jaar, hbo-opleiding, twee-oudergezin met twee kinderen,
Amsterdam)

Ook noemden sommige deelnemers de relatie afzetkanalen enerzijds en
verpakkingen en hygiëneprocedures anderzijds. In supermarkten verwachtten ze
andere verpakkingen en procedures dan in kleinschalige winkels. Echter, beide
kanalen zouden - volgens deze deelnemers - uiteindelijk even veilig kunnen zijn.
Een aantal deelnemers las voedselveiligheid af aan de indruk die een winkel of
restaurant maakt; afhaalrestaurants werden door een aantal deelnemers genoemd als minder betrouwbaar.
-

Dan denk ik dat bij de AH meer standaardprocedures zijn om controle erop te
houden, maar ik denk dat dat ook nodig is, omdat daar meer tijd zit tussen
dat de vis is aangekomen en verkocht wordt. (vrouw, 58 jaar, hbo-opleiding,
tweepersoonshuishouding, Wageningen)

Een aantal deelnemers zei extra voorzichtig te zijn met kip. Deze mensen
verbonden aan dit product extra risico's en daarom stelden zij hogere eisen aan
de hygiëne van procedures en verpakkingen van deze producten.

50

-

Ik ben extra voorzichtig met kip, je wast je handen en je snijdt de kip het
laatst. (man, 37 jaar, wo-opleiding, alleenstaand, Den Haag)

Gezondheid
Gezond voedsel werd door deelnemers vaak gekoppeld aan bepaald voedsel
(bijvoorbeeld fruit), de frequentie waarmee dat bepaalde voedsel wordt gegeten
(bijvoorbeeld 2 stuks fruit per dag), bepaalde ingrediënten en karakteristieken
(bijvoorbeeld goede vetten, en vetarm), het gevarieerd eten ('de Schijf van Vijf')
en een gezonde levensstijl. Door een aantal mensen werden ook vergelijkingen
gemaakt, zoals 'volkoren brood is gezonder dan wit brood'.
-

Ik ben geen overmatige gezondheidsfreak hoor. Zoetigheid voor op brood
heb ik ook hoor, sneetje hagelslag vind ik ook lekker, maar niet dagelijks.
(vrouw, 51 jaar, mbo-opleiding, getrouwd met een kind, Hoogkarspel)

-

Niet te zoet, niet te vet, gevarieerd, veel groente, veel verse producten, veel
fruit, dat denk ik dat gezond is. (vrouw, 30 jaar, mbo-opleiding tweepersoonshuishouding, Amsterdam)

-

Nou, gevarieerd eten, voldoende bewegen. Ik fiets elke dag naar mijn werk,
dat lukt ook wel zo'n 4 keer per week. Veel groente en fruit eten. Keer of 2
per week ook vis, van mij mag dat wel vaker. (vrouw, 58 jaar, hbo-opleiding,
Wageningen)

Slechts weinig deelnemers noemden spontaan de functionele ingrediënten,
ook niet de recent geïntroduceerde. Vitaminen werden wel vaak genoemd, maar
bijvoorbeeld calcium kwam nauwelijks terug in de gesprekken. Wel verwezen
sommige deelnemers vaker naar toegevoegde ingrediënten, zonder deze bij
naam te noemen. De indruk is dat deze toevoegingen niet erg belangrijk werden
gevonden: men noemde ze bijna nooit spontaan.
Deelnemers zeiden soms te twijfelen aan hun kennis over gezond voedsel
omdat de feiten rondom gezondheid veranderen. Zij zeiden te weten wat gezond
voedsel is door keurmerken en tabellen met voedselkwaliteitswaardes of juist
door andere informatie dan die op verpakkingen. Tegelijkertijd: zij kenden niet
altijd keurmerken en ze uitten ook geregeld hun twijfel over keurmerken, vooral
wanneer ze op in hun ogen ongezonde producten staan.
-

En dan staat er ergens een 'Ik Kies Bewust'-logo op, op hagelslag of zo. Ik
begrijp eigenlijk de achterliggende gedachte er niet zo van, ik denk dat het
gewoon een marketingstrategie is, dat AH denkt dat iedereen het dan gaat
kopen, dat mensen zich minder schuldig voelen als ze toch pindakaas eten.
(interview, vrouw, 30 jaar, mbo-opleiding tweepersoonshuishouding, Amsterdam)

51

Er was een wisselend beeld over light-producten en functional foods.1 Sommige deelnemers interpreteerden light als gezond ('minder calorieën'), terwijl
anderen het als ongezond ('toegevoegde onnatuurlijke stoffen') zagen. Dat gold
ook voor functional foods. Die vonden sommigen gezonder (vanwege de ingrediënten) en anderen juist niet.
-

En light-producten eet ik nooit. Dan maar iets minder van iets dan dat er van
alles toegevoegd moet worden alleen maar zodat er geen suiker ingaat. Ik
denk dat suiker inderdaad niet gezond is, maar ik heb dan liever suiker in m'n
koffie dan een zoetje. Omdat dat een chemisch product is. (vrouw, 60 jaar,
hbo-opleiding, tweepersoonshuishouding, Amsterdam)

Deelnemers vonden gezond eten niet altijd en overal belangrijk. De een was
soepeler in de vakanties, de ander rond de feestdagen en voor weer een ander
speelde gezondheid minder in een out of home-situatie (restaurants en snacks).
Sommige mensen moesten vanwege de gezondheidstoestand letten op gezond
voedsel. Een deel deed dat ook, maar anderen legden dat advies naast zich
neer.
-

En in het weekend, ja dan mogen de remmen los haha. Dat zijn ook die momenten met het gezin dat je wat met elkaar eet en drinkt. Een taart of iets.
Ja, dat hoort bij het weekend. Een weekend kan lang duren hoor! (man, 45
jaar, hbo-opleiding, vierpersoonshuishouding, Den Haag)

-

Ik heb diabetes sinds een jaar of 6, en mede daardoor ben ik iets bewuster
gaan kijken naar wat er allemaal is. Ik heb er totaal geen last van, ik heb alleen pillen. En omdat ik er geen last van heb, sluipt alles er gewoon weer in
natuurlijk. En eet je alleen dingen die je lekker vindt. (man, 56 jaar, mavoopleiding, vierpersoonshuishouding, Amsterdam)

1

52

Functional foods is een vers of verwerkt levensmiddel dat een gezondheidsbevorderende of ziektepreventieve werking heeft - naast de normale functie van het leveren van voedingsstoffen.

Deelnemers ervoeren een samenhang tussen gezondheid met prijs, milieuvriendelijk en conservering. Ook zagen deelnemers een relatie tussen gezondheid en smaak, maar deze was niet eenduidig.1
-

Ik vind het wel lekker om genoeg fruit te eten, en ze zeggen dat het gezond is
natuurlijk. (man, 57 jaar, mbo-opleiding, alleenstaand, Den Haag)

Milieu
Voor de waarde milieu was het beeld wisselend:
- Sommigen relateerden milieuvriendelijke producten aan gezondheid, anderen deden dat niet.
-

Met milieuvriendelijk verwacht ik dat er geen extra dingen inzitten, of nauwelijks.
En verder, ja, nou goed, tegenwoordig is alles getest. Het maakt me eigenlijk
niet zo heel veel uit, ik ga er eigenlijk vanuit dat we hier toch vrij veilig eten.
(vrouw, 58 jaar, hbo-opleiding, drieweepersoonshuishouding, Wageningen)

-

Sommigen vonden de hogere prijs voor milieuvriendelijke producten een hindernis, anderen vonden dat niet.
-

Een biologische komkommer is duurder dan een normale komkommer. Wat is
er nou niet biologisch aan een komkommer? Het is allemaal niet slecht voor
de volksgezondheid, denk ik dan. Er zal best wel een kern van waarheid in zitten, maar daar heb ik niet zoveel mee. (man, 41 jaar, lbo-opleiding, alleenstaand, Amsterdam)

-

1

-

Sommigen vonden milieuvriendelijke producten lekkerder smaken, anderen
vonden dat niet.

De volgende constateringen zijn opgetekend:
Gezond is belangrijker dan smaak
Smaak is belangrijker dan gezond
Gezond en smaak vallen samen
Gezond en smaak vallen niet samen

53

-

Ik verwacht dat het lekkerder is. Ik denk dat het ook lekkerder en gezonder
is, omdat het een meer natuurlijk product is. Alles wat zo natuurlijk mogelijk
is, is denk ik gezonder, beter en lekkerder. Omdat het dier zelf natuurlijker
leeft. (vrouw, 42 jaar, mbo-opleiding, alleenstaand, Den Haag)

Bij milieuvriendelijkheid van een product noemden deelnemers de productie,
het vervoer, het uiterlijk, de houdbaarheid en de verpakking. Sommige deelnemers zagen ook een verband tussen het land van herkomst en milieuvriendelijkheid, maar die beelden wisselden. Het vervoer van een ver land kan
milieubelastend zijn, en/of de milieuwetten kunnen daar minder streng zijn, zo
beargumenteerden ze. Daar stelden zijzelf of andere deelnemers ook zaken tegenover. Deze mensen zeiden 'dat de grond- en klimaatomstandigheden daar zo
goed zijn dat men groente en fruit kan verbouwen zonder veel onnatuurlijke
hulpmiddelen te gebruiken'.
-

En we proberen wel met de seizoenen mee te komen. Aardbeien die niet in
deze omgeving groeien die wil ik niet kopen. Het hoort eigenlijk niet vind ik,
dat die van zo ver versleept worden van over de hele wereld. Dan eet ik het
niet als het seizoen er nog niet voor is. (vrouw, 58 jaar, hbo-opleiding, tweepersoonshuishouding, Wageningen)

Sommige deelnemers vonden dat milieuvriendelijkheid onder de verantwoordelijkheid van de overheid valt en niet onder die van de consument. Daarbij was
er twijfel over claims betreffende milieuvriendelijkheid. Ook waren er deelnemers
'in het geheel niet geïnteresseerd in milieuvriendelijkheid'.
-

Nou ja, dat er wordt gelet op dat er bepaalde eisen aan boeren gesteld worden door de overheid. Dat daarop gelet wordt vind ik heel goed, maar als
consument doe ik dat niet. Daar doe ik geen moiete voor om daar helemaal in
te duiken. (vrouw, 58 jaar, hbo-opleiding, tweepersoonshuishouding, Wageningen)

Dierenwelzijn
Ook hier voelden sommige deelnemers zichzelf niet verantwoordelijk voor dierenwelzijn. Dat ligt volgens hen op het bordje van de overheid. Sommigen wilden
ook helemaal niets weten over dit onderwerp. Anderen wisten wel wat over dit
54

onderwerp, maar het niveau verschilde sterk. Daarbij werd vaak openlijk getwijfeld over de claims die diervriendelijke productie garanderen.
-

Je hoort toch vaak weer achteraf dat je goedgelovigheid wordt belazerd. Ik
denk wel dat het goed is dat er gecontroleerd wordt maar elke fabrikant is
toch op zoek naar een maas in de wet om er tussendoor te glippen. Net als
met de auto, je probeert toch daar hard te rijden waar geen camera's staan.
(man, 57 jaar, mbo-opleiding, alleenstaand, Den Haag)

Er was een verschil in houding: sommigen aten geen vlees, anderen alleen
diervriendelijk vlees (eventueel door de hogere prijs dan maar minder vlees).
Sommigen waren inconsistent in hun houding ten opzichte van vlees en dierenwelzijn. Ook waren er mensen die dierenwelzijn onbelangrijk vonden. Deze verschillende houdingen kunnen situationeel bepaald zijn. Iemand kan thuis alleen
bijvoorbeeld diervriendelijk eten, maar buitenshuis daar geen acht op slaan.
-

Laatst was er zo'n verhaal over kippen dat ze alleen voor de slacht een heleboel bij elkaar hadden gestopt. Daar word ik dan wel naar van, maar voor de
rest. Als ik eieren koop, dan koop ik scharreleieren, maar voor de rest. Voor
varkens voel ik heel weinig, omdat het vieze beesten zijn. (vrouw, 60 jaar,
hbo-opleiding, tweepersoonhuishouding, Amsterdam)

-

Er is heel veel discussie over, over die kippen en die varkens, en over de
koeien. Ik moet eerlijk zeggen, ik ben erg betrokken bij mensenleven, maar ik
heb wat meer afstand met dierenleven, ik heb dat nooit zo gehad. Ik vind
sommige dingen wel vreselijk. Ik zou wel minder vlees kunnen eten, maar mijn
man niet, dat zit er niet in. (vrouw, 60 jaar, hbo-opleiding, tweepersoonshuishouding, Amsterdam)

Er ligt een relatie met het aspect 'smaak'. Sommigen vonden diervriendelijke
producten beter smaken. Ook verbonden enkele deelnemers dierenwelzijn aan
milieuvriendelijkheid en biologisch.
-

Ja, dat zijn gewone eieren. Ze smaken lekker en dan denk je toch dat de dieren beter behandeld worden dan de dieren van het allergoedkooptste merk.
(man, 52 jaar, mbo-opleiding, tweepersoonshuishouding, Den Haag)

55

Rechtvaardigheid
De deelnemers hadden een vrij duidelijk beeld van rechtvaardigheid of fair trade.
Zij dachten dat er een extra bedrag betaald werd voor deze producten aan de
boer. Het extra bedrag dat in de winkel wordt betaald zou 'terug in de keten
gaan' en uiteindelijk bij de boer terecht komen. Daarbij vroegen sommige deelnemers zich wel af hoeveel er aan de strijkstok blijft hangen. Anderen - die dachten dat fair trade een liefdadigheidsinstelling was - twijfelden aan de
betrouwbaarheid van fair trade.
-

Als het goed is, als het er goed uitziet dan doe ik het en anders niet. Omdat
de producent gewoon beter betaald krijgt, ik denk dat het misschien toch wel
helpt als meer mensen dat gaan doen. (man 57 jaar, wo-opleiding, tweepersoonshuishouding, Wageningen)

-

Dan hoop ik dat het geld ook bij die mensen terechtkomt. Als je kijkt naar de
Nederlandse hulp-organisaties dan blijft een groot deel achter bij de managers. Ik ben wel cynisch. Eerst hadden we de actie met de hartstichting, daar
had de directeur een salaris als Balkenende. (man 45 jaar, hbo-opleiding,
vierpersoonshuishouding, Den Haag)

-

Maar hoe vaak blijkt dat het uiteindelijk niet zo werkt. Dat de mensen die het
werk doen, het uiteindelijk niet krijgen. Kan veel fraude in gepleegd worden.
(vrouw, 51 jaar, mbo-opleiding, vierpersoonshuishouding, Den Haag)

Ook hier: een groot aantal deelnemers was van mening dat de overheid zich
druk moest maken over dit probleem; het is niet iets waar men zichzelf verantwoordelijk voor voelt. Een aantal deelnemers ondersteunde het idee wel, maar
zij kochten de producten niet altijd. Bijvoorbeeld alleen wanneer de kwaliteit hetzelfde is als 'gewone' producten. Of zij vonden het te duur, twijfelden over de
claims en het nut.

56

-

Je hebt Max Havelaar koffie, die wij nooit kopen. Dat doen we niet bewust
niet, maar wij gaan er om die reden niet echt rekening mee houden. Maar ik
vind wel, ik ben het er wel mee eens als de druk op bedrijven wordt uitgeoefend om daarop te letten. Maar als consument individueel doe ik dat niet.
(vrouw, 58 jaar, hbo-opleiding, tweepersoonshuishouding, Wageningen)

-

Producten die uit landen komen waar mensen weinig hebben en zo hun brood
kunnen verdienen. Ik vind dat op zich heel goed, maar daar hangt een prijskaartje aan en dat vind ik lastig. Vind het wel goed dat het er is. Ik heb het eigenlijk zelf nog nooit gekocht, maar denk dat het wel te eten is. (vrouw, 51
jaar, mbo-opleiding, vierpersoonshuishouding, Den Haag)

Deelnemers verwachtten dat fair-tradeproducten beter, gezonder, diervriendelijker en milieuvriendelijker zijn; immers er werd extra aandacht aan de producent besteed, zo was de redenering. Zij verwachtten (daarmee ook) dat fairtradeproducten duurder waren.
-

Bij fair trade denk ik dat het goed is voor de boeren. De handel is eerlijk naar
het product toe. We hebben rijst, chocolade en honing in de kast staan van
de Oxfam wereldwinkel. Ik verwacht ook dat die producten lekker zijn. Ik denk
ook dat fair trade gezonder is. Ik denk dan aan reachtvaardig en eerlijk en dat
die producten niet bewerkt zijn. En het is ook milieuvriendelijk. (vrouw, 48
jaar, mbo-opleiding, vierpersoonshuishouding, Den Haag)

Ambachtelijkheid
Bij ambachtelijkheid hadden deelnemers twee verschillende beelden: (1) de inhoud, met een link naar kleinschaligheid, specialisme, en door de extra aandacht met betere kwaliteit en (2) het communicatie/marketing middel, waarmee
de indruk wordt gewekt dat een bepaald product handmatig en/of volgens oud
recept geproduceerd is.

57

-

Dat je bij een delicatesse zaak bepaalde dingen kan halen. Voor bepaalde
kaas of bepaalde.. iets met voor een speciaal feest kerst of zo ... dan gaan
we speciaal naar die slager om iets te bestellen. Dan neem je een varkenshaas.. het zelf vervaardigen van vleeswaren.. zelf hammen koken en roken en
worsten maken dat is ambachtelijk. (man, 45 jaar, mbo-opleiding, vierpersoonshuishouding, Den Haag)

-

Met de hand gemaakt. Dan moet ik meteen denken aan de reclame waar
mensen speciaal rijden naar een ambachtelijke verkoper die achter de winkel
koekjes staat uit te pakken haha. (vrouw, 41 jaar, mbo-opleiding, vierpersoonshuishouding, Den Haag)

-

Zelfgemaakt, door mijn oma bijvoorbeeld. Al is dat vaak niet zo natuurlijk, het
is gewoon massa productie. Maar het zal wel een oud recept zijn. (vrouw, 49
jaar, opleiding, dierpersoonshuishouding, Den Haag)

-

Hoe ambachtelijk is ambachtelijk? Ik ben wel blij met het feit dat mijn bakkertje zich daar in het zweet staat te werken voor mij broodjes? Maar ja goed,
ambachtelijk, ik weet ook niet waar hij zijn inkopen doet. Hij heeft natuurlijk
ook een groothandel waar hij zijn spullen vandaan haalt. Dus ja, hoe ambachtelijk dingen zijn weet ik niet hoe ik moet zeggen. (vrouw, 36 jaar, hboopleiding, vierpersoonshuishouding, Amsterdam)

Enkele deelnemers kenden streekgebondenheid veelal van buitenlandse producten en waren niet of nauwelijks bekend met de wettelijke regelingen rond
streekgebondenheid. Het is een term die zonder meer uitgelegd moest worden:
bijna niemand begreep deze term eenduidig in verband met voedsel.
-

Ja ik vind het op zichzelf leuk om te weten van, nu eet je iets wat bij deze
streek past. Je hebt dat in Nederland niet zoveel meer, maar in Frankrijk en
Italië is dat nog heel levend. Dat verhoogt ook het plezier van reizen, om daar
aandacht voor te hebben. En die cultuur is in Frankrijk en Italië heel sterk ontwikkeld, en in Nederland is dat bijna verdwenen. (vrouw, 58 jaar, hboopleiding, tweepersoonsopleiding, Wageningen)

Deelnemers zagen vooral de smaak als het resultaat van ambachtelijke productie. Dat werd als belangrijker genoemd dan 'het ambachtelijk geproduceerd
zijn' op zichzelf.
58

Overkoepelend beeld
Over de zeven voedselkwaliteitswaarden heen valt op dat deelnemers de verschillende waarden in onderlinge samenhang zagen. In paragraaf 3.3 komt dit
ook terug. Verder is duidelijk dat niet iedereen zich verantwoordelijk voelde voor
de meer maatschappelijk getinte waarden (denk aan milieuvriendelijk, dierenwelzijn en rechtvaardigheid). De zorg voor deze waarden vonden veel deelnemers
er een van de overheid en minder van zichzelf. Voor deze waarden werd door
een aantal deelnemers de hogere prijs ook een hindernis genoemd. Anderzijds
noemden deelnemers ook een positieve samenhang met bijvoorbeeld smaak. Bij
die maatschappelijk getinte waarden noemden enkele van de deelnemers keurmerken en claims. Maar er was ook twijfel over de betrouwbaarheid daarvan. Bij
aan eigenbelang gerelateerde waarden noemde men smaak, prijs, gemak en
gezondheid.

3.3

Associaties
Beelden over voedselkwaliteitswaarden bestaan uit associaties met bepaalde
producteigenschappen. Het kwalitatieve onderzoek heeft een lijst van producteigenschappen en kenmerken opgeleverd die mensen noemden in relatie tot
specifieke voedselkwaliteitswaarden. Deze associaties zijn in het kwantitatieve
onderzoek verder onderzocht. Gevraagd werd om maximaal 3 waarden te kiezen bij elk van de stellingen. Tabel 3.1 geeft hiervan het resultaat.
Bezien vanuit de invalshoek 'voedselkwaliteitswaarde' wordt gezondheid met
maar liefst vier producteigenschappen redelijk sterk geassocieerd: de leefomstandigheden van dieren, het uiterlijk van het product, de versheid van het product en 'geen vreemde stoffen'. Wat betreft voedselveiligheid zijn 'geen
vreemde stoffen', 'versheid van het product' en 'de manier van verpakken' vooral van betekenis. Bij milieuvriendelijkheid denkt men vooral aan de manier van
verpakken. Dierenwelzijn heeft voor velen een relatie met de leefomstandigheden van dieren. Rechtvaardigheid en ambachtelijkheid heeft voor veel deelnemers een relatie met kleinschaligheid van productie en 'een goede prijs voor de
boeren'. Bovendien noemt men bij rechtvaardigheid ook 'het land van herkomst'.
Ook bij productkwaliteit worden vier producteigenschappen vaak genoemd: het
uiterlijk van het product, de versheid ervan, de manier van verpakken en het
land van herkomst.
59

85,90

2698

834

379

102

122

146

472

88,06

2766

839

244

80

71

112

612

808

product

Versheid

88,06

2766

539

171

127

122

390

685

732

stoffen

vreemde

Geen

83,41

2620

424

604

453

347

282

215

295

productie

ligheid

Kleinscha-

Producteigenschap

a) Voor de voedselkwaliteitswaarde ‘productkwaliteit’ sprong er geen opvallende laagste associatie uit.

= laagste associatie

= hoogste associatie

89,27

312

Productkwaliteit a)

% van totaal

148

Ambachtelijk

2804

270

Rechtvaardigheid

# assocaties

287
891

Diervriendelijk

322

Veiligheid
Milieuvriendelijk

574

Gezondheid

643

product

digheden
dieren

Uiterlijk

Leefomstan-

deelnemers)

76,22

2394

383

417

894

189

222

149

140

boeren

Goede prijs

78,45

2464

608

192

77

35

601

599

352

pakken

Manier ver-

75,90

2384

542

162

568

94

231

467

320

herkomst

Land van

Aantal deelnemers dat de relatie tussen producteigenschap en voedselkwaliteitswaarde heeft genoemd (1.047

Voedselkwaliteitswaarde

Tabel 3.1

60

Bezien vanuit de invalshoek 'producteigenschap' is duidelijk dat men veel betekenis toekent aan 'leefomstandigheden van dieren'. Maar liefst 85% van de
deelnemers koppelt dit aan dierenwelzijn. Bovendien koppelt 55% van de ondervraagden dit aan de waarde 'gezondheid'. Het uiterlijk en de versheid van het
product is voor velen van belang in relatie tot gezondheid en productkwaliteit:
uiteenlopend van 61% tot 80% van de ondervraagden. 'Geen vreemde stoffen'
worden gerelateerd aan gezondheid (70%) en voedselveiligheid (65%). Kleinschaligheid heeft voor 43% van de deelnemers te maken met rechtvaardigheid
en 58% van de deelnemers denkt dan aan ambachtelijkheid. Een goede prijs
voor boeren wordt ook gerelateerd aan rechtvaardigheid (85%) en ambachtelijkheid (40%). De manier van verpakken heeft voor velen iets te maken met voedselveiligheid (57%), milieuvriendelijkheid (57%) en productkwaliteit (58%). Tot
slot, het land van herkomst zegt iets over rechtvaardigheid (54%) en productkwaliteit (52%).
Tot slot ook nog enkele opvallende constateringen: Veiligheid wordt relatief
weinig gerelateerd aan het uiterlijk of het land van herkomst en milieuvriendelijkheid wordt relatief weinig geassocieerd met 'de afwezigheid van vreemde stoffen', kleinschaligheid en het land van herkomst.

3.4

Belang van voedselkwaliteitswaarden
In tabel 3.2 is het belang dat consumenten zeggen te hechten aan de verschillende voedselkwaliteitswaarden weergegeven. Deze tabel is gebaseerd op deel
II van de vragenlijst, waarin deelnemers is gevraagd om de voedselkwaliteitswaarde naar belang te ordenen.
In tabel 3.2 zijn de voedselkwaliteitswaarden opgedeeld in drie categorieën,
gebaseerd op de score van de betreffende waarden: Meest relevant (score 1-4),
middelmatig relevant (score 4-7), en minst relevant (score 8-12). Tabel 3.2 laat
zien dat in de top drie van belangrijkste waarden smaak, betaalbaarheid en gezondheid prijken. Deze drie worden voor alle productgroepen genoemd als zijnde meest bepalende. In de middenmoot komen voedselveiligheid, bekendheid,
'voel me er lekker bij' en gemak terug. Bij vlees komt daar ook dierenwelzijn bij
en bij groenten en fruit krijgt 'natuurlijk' een plaats in het middensegment. Als
minst belangrijk worden in alle productgroepen milieuvriendelijkheid, ambachtelijkheid en rechtvaardigheid genoemd.
61

3. Gezondheid

2. Gezondheid
3. Betaalbaar

7. Bekend voor me

6. Voel ik me lekker bij
7. Veilig

12. Milieuvriendelijk

11. Milieuvriendelijk
12. Diervriendelijk

12. Ambachtelijk

11. Milieuvriendelijk

10. Eerlijk geproduceerd

12. Diervriendelijk b)

10. Ambachtelijk

9. Eerlijk geproduceerd

8. Milieuvriendelijk

7. Bekend voor me

6. Voel ik me lekker bij

5. Gemakkelijk in gebruik

4. Natuurlijk

3. Veilig

2. Smaak

1. Gezondheid

Groente (260 deelnemers)

12. Diervriendelijk b)

11. Ambachtelijk

10. Eerlijk geproduceerd

9. Milieuvriendelijk

8. Gemakkelijk in gebruik

7. Bekend voor me

6. Veilig

5. Natuurlijk

4. Voel ik me lekker bij

3. Betaalbaar

2. Gezondheid

1. Smaak

Fruit (256 deelnemers)

minder relevant.

De volgorde van de voedselkwaliteitswaarden in de ‘algemene’ kolom kan dus afwijken van de volgorde die per product(groep) tot stand is gekomen; b) Bij groenten en fruit is dierenwelzijn

a) Deze vraag werd eerst gesteld voor voedsel in het algemeen onder alle deelnemers. Vervolgens werd deze vraag herhaald voor specifieke voedselproducten: vis, vlees, groente of fruit.

11. Ambachtelijk

10. Eerlijk geproduceerd

9. Diervriendelijk

9. Natuurlijk
10. Eerlijk geproduceerd

9. Ambachtelijk

8. Voel ik me lekker bij

7. Natuurlijk

6. Bekend voor me

5. Gemakkelijk in gebruik

4. Veilig

3. Betaalbaar

2. Smaak

1. Gezondheid

Vis (268 deelnemers)

8. Natuurlijk

8. Voel ik me lekker bij

6. Diervriendelijk

5. Gemakkelijk in gebruik

Minst relevant

4. Veilig
5. Gemakkelijk in gebruik

4. Bekend voor me

Middelmatig relevant

1. Smaak
2. Betaalbaar

1. Smaak

Meest relevant

(1.047 deelnemers)

Vlees (263 deelnemers)

De verschillende voedselkwaliteitswaarden in volgorde van belang, uitgesplitst naar productgroep

Relevantie waarden a)

Tabel 3.2

62

Focus op de vier proceswaarden (dierenwelzijn, ambachtelijk, rechtvaardigheid
en milieuvriendelijk)1
Uit tabel 3.3 blijkt dat de vier 'proceswaarden' slechts bij 3-4% van de deelnemers in de top drie terugkomen. Tussen de 10 en 16% van de deelnemers heeft
de vier proceswaarden een vierde tot en met zevende plaats gegeven. Voor de
andere deelnemers spelen de proceswaarden een 'minst belangrijke' rol.
Tabel 3.3

Aantal en aandeel consumenten dat proceswaarden in de
top 3 en de middenmoot van 'belangrijke' waarden heeft
geplaatst
Top 3

Middenmoot (plaats 4-7)

Rechtvaardigheid

4,2% (n=44)

13,2% (n=138)

Milieuvriendelijkheid

3,9% (n=41)

10,4% (n=109)

Ambachtelijkheid

3,5% (n=37)

16,0% (n=167)

Dierenwelzijn

3,2% (n=34)

13,3% (n=139)

Consumenten die de proceswaarden plaatsten in de top drie van belangrijkste voedselkwaliteitswaarden hebben overeenkomstige persoonlijke waarden.
Ze hechten minder belang aan egoïstische waarden en meer aan altruïstische
waarden dan de gemiddelde consument. Degenen die ambachtelijkheid in de
top drie hebben geplaatst vormen een uitzondering aangezien zij wel gemiddeld
scoren op de 'egoïstische waarden'. Daarnaast kennen deze consumenten meer
waarde toe aan 'natuurlijkheid'. Hoewel er verschillen betreffende egoïsme, altruisme en natuurlijkheid met de gemiddelde consument zijn, zijn ze (erg) klein.
Er is een zekere overlap: 15% van de consumenten die de ene proceswaarde plaatst in de top drie hecht ook veel waarde aan de andere proceswaarden.

Samenhang tussen de verschillende voedselkwaliteitswaarden
Tabel 3.4 geeft de relaties tussen het belang dat aan verschillende voedselkwaliteitswaarden worden gehecht. Duidelijk is dat de voedselkwaliteitswaarden die
in de top drie genoemd worden veelal negatief samenhangen met de voedselkwaliteitswaarden uit de middenmoot of uit het minst belangrijke segment. Hoe
belangrijker men een waarde uit die top drie vindt des te minder waarde men
hecht aan de waarden die daar niet in vallen. Bijvoorbeeld: hoe belangrijker de
betaalbaarheid en smaak hoe minder belangrijk het milieu.

1

Het gaat hier om de waarden inzake het landbouwproductieproces.

63

Tabel 3.4

Relaties tussen het belang van de ene voedselkwaliteitswaarde op het belang van de andere voedselkwaliteitswaarden

Hoe belangrijker …

Hoe minder belangrijk …

Smaak

Milieuvriendelijkheid (r= -.26)

Gezondheid

Bekendheid
Gemakkelijk in gebruik
'Zich lekker voelen bij'
Betaalbaarheid
(r tussen -.29 en -.21)

Betaalbaarheid

Milieuvriendelijkheid (r= -.25)
Natuurlijk (r= -.23)

Bekendheid

Milieuvriendelijkheid (r= -.32)

Gemakkelijk in gebruik

Milieuvriendelijkheid
Rechtvaardigheid
Natuurlijk
(r tussen -.36 en -.33)

Veiligheid

Gemakkelijk in gebruik
Bekendheid met
'Zich lekker voelen bij'
(r tussen -.26 en -.20)

Rechtvaardigheid

Bekendheid
Goede smaak
'Zich lekker voelen bij'
(r tussen -.34 en -.25)

Milieuvriendelijkheid

'Zich lekker voelen bij'(r= -.29)

Dierenwelzijn

Gemakkelijk in gebruik
'Zich lekker voelen bij'
Betaalbaarheid
(r tussen -.40 en -.23)

Er zijn ook twee relaties van de aard: 'Hoe belangrijker de ene voedselkwaliteitswaarde hoe belangrijker de andere voedselkwaliteitswaarde.' Consumenten
die dierenwelzijn belangrijk vinden hechten ook meer waarde aan milieu (r=.38)
en ook voor rechtvaardigheid en milieuvriendelijkheid (r=.31) geldt die relatie.
Andere relaties van dit type die gevonden zijn hadden een verwaarloosbare samenhang. Voor de voedselkwaliteitswaarde 'zich lekker voelen bij', 'natuurlijk' en
64

'ambachtelijkheid' was er geen noemenswaardige samenhang met andere voedselkwaliteitswaarden.
3.5

Invloed van persoonlijke waarden
In deel VIII van de vragenlijst zijn vragen gesteld op basis waarvan een indruk
kan worden gegeven over de mate waarin mensen scoren op egoïsme, altruïsme en natuur. Deelnemers konden op een schaal van 1 tot 7 aangeven welk belang zij hechtten aan verschillende elementen, die de verschillende waarden
representeerden.
Tabel 3.5
Mate van belang

Het belang van persoonlijke waarden (1.047 deelnemers)
Egoïstische

Altruïstische

waarden

waarden

Natuurwaarden

Onbelangrijk

37%

1%

3%

Niet onbelangrijk en

38%

3%

10%

niet belangrijk
Belangrijk

25%

96%

87%

Gemiddelde waarde

3.81

6.14

5.63

De gemiddelde waarde op een schaal van 1-7 waarbij 1 is 'heel onbelangrijk' en 7 staat voor 'heel belangrijk'.

In tabel 3.5 is te zien dat 25% van de deelnemers egoïstische waarden belangrijk vindt. Voor natuurwaarden en altruïsme geldt dat bijna iedereen dit belangrijk vindt. Dit lijken sociaal wenselijk antwoorden. Tabel 3.6 laat zien dat
mensen die altruïstische waarden belangrijker vinden meer betrokken zijn bij
maatschappelijke vraagstukken. Dat geldt ook voor mensen die natuurwaarden
belangrijker vinden. Zij vinden maar liefst vier tot vijf maatschappelijk getinte
voedselkwaliteitswaarden belangrijker. De relatie tussen egoïsme enerzijds en
voedselkwaliteitswaarden anderzijds is minder overtuigend.

65

Tabel 3.6

Relatie tussen persoonlijke waarden en het belang van
voedselkwaliteitswaarden

Hogere score op egoïs-

Milieuvriendelijkheid is minder

'Zich lekker voelen bij' is belang-

tische waarden bete-

belangrijk (r=.10)

rijker (r=.08)

Hogere score op altru-

Gemakkelijk in gebruik is minder

Gezondheid,

istische waarden bete-

belangrijk (r=.17)

Dierenwelzijn,

kent …

kent ...

Veiligheid en
Rechtvaardigheid is belangrijker
(r tussen -.12 en -.14)

Hogere score op na-

Gemakkelijk in gebruik,

Gezondheid,

tuurwaarden betekent

Betaalbaarheid,

Dierenwelzijn,

…

Smaak,

Rechtvaardigheid en

Bekendheid en

Milieuvriendelijkheid is belangrij-

'zich lekker voelen bij' is minder

ker

belangrijk

(r tussen -.17 en -.29)

(r tussen .12 en .19)

3.6

Invloed van kennis
Kennis bij consumenten is onderverdeeld in (1) subjectieve kennis, (2) het gemak waarmee de voedselkwaliteitswaarden kunnen worden beoordeeld en (3)
objectieve kennis. Vragen over kennis stonden centraal in deel III en deel VI van
de vragenlijst.

Subjectieve kennis
Bij subjectieve kennis gaat het om de indruk die consumenten zelf hebben van
hun kennis over een bepaalde voedselkwaliteitswaarde. Deelnemers is gevraagd
of ze over een bepaalde voedselkwaliteitswaarde naar hun mening (heel veel)
meer of juist (heel veel) minder weten dan de 'gemiddelde' Nederlander.

66

Figuur 3.1

Subjectieve kennis over voedselkwaliteitswaarden ten opzichte van de gemiddelde Nederlander, per voedselkwaliteitswaarde.
7

100%
90%
80%
70%
60%
50%
4 0%
30%
20%
10%
0%

6
5
4
3
2

d

jn
Re
c

ht
v

aa
rd
i

gh
ei

re
nw
elz
i
Di
e

eli
jkh
eid

he
id
M

ilie
uv
rie
nd

ba
c

ht
e

lijk

he
id
Am

it
ite

ed
se
l ve
ilig
Vo

kw
al
du
ct
Pr
o

Ge
zo
nd
h

eid

1

minder dan de gemiddelde Nederlander

net zov eel als de gemiddelde Nederlander

meer dan de gemiddelde Nederlander

gemiddelde schaalscore

Figuur 3.1 laat zien dat mensen veel meer denken te weten over de gezondheid, productkwaliteit en voedselveiligheid van voedsel in vergelijking met de
gemiddelde Nederlander. Daarentegen zegt men minder te weten over ambachtelijkheid en milieuvriendelijkheid. Over dierenwelzijn en rechtvaardigheid is men
nog minder zeker: daarover zegt men zelfs beduidend minder kennis te hebben
dan de gemiddelde Nederlander. Maar liefst 41% respectievelijk 45% zegt (ruim)
minder te weten over dierenwelzijn en rechtvaardigheid dan de gemiddelde Nederlander.

Het gemak waarmee de voedselkwaliteitswaarden kunnen worden beoordeeld
Ook is gevraagd met welk gemak men de voedselkwaliteitswaarden kan beoordelen.

67

Figuur 3.2

Herkenbaarheid van voedselkwaliteitswaarden
7

100%
90%
80%
70%
60%
50%
4 0%
30%
20%
10%
0%

6
5
4
3
2

d

jn
Re
c

ht
v

aa
rd
i

gh
ei

re
nw
elz
i
Di
e

eli
jkh
eid

he
id
M

ilie
uv
rie
nd

ba
c

ht
e

lijk

he
id
Am

it

ed
se
l ve
ilig

ite

Vo

kw
al
du
ct
Pr
o

Ge
zo
nd
h

eid

1

minder dan de gemiddelde Nederlander

net zov eel als de gemiddelde Nederlander

meer dan de gemiddelde Nederlander

gemiddelde schaalscore

Figuur 3.2 maakt duidelijk dat alleen gezondheid en productkwaliteit 'bovengemiddeld' gemakkelijk worden gevonden om te beoordelen. De andere voedselkwaliteitswaarden scoren 'benedengemiddeld'. Consumenten hebben veel
moeite om dierenwelzijn en rechtvaardigheid te beoordelen. Wanneer mensen
deze waarden belangrijk vinden, hebben ze overigens minder moeite met de
beoordeling ervan (r= -.27 voor dierenwelzijn en r= -.26 voor ambachtelijkheid).
Voor de andere waarden is er een laag verband tussen de moeilijkheidsgraad
van beoordelen en het belang dat men hecht aan die waarde.
Hierbij moet worden opgemerkt dat de vragenlijst een representatieve
steekproef betrof, waardoor ervan uitgegaan kan worden dat de gemiddelde objectieve kennis/kunde in de steekproef overeenkomt met die van alle Nederlanders. Als subjectieve kennis een trouwe afspiegeling van echte kennis zou zijn,
zou elke vraag moeten resulteren in een gemiddeld kennisniveau. Dit is echter
niet zo. Dit betekent dat mensen hun kennis in bepaalde gevallen overschatten.1
Dit kan als gevolg hebben dat ze niet snel gemotiveerd zullen zijn meer kennis
op te doen. Over andere zaken onderschatten mensen hun kennisniveau.

68

1

Dit effect staat bekend als 'onrealistisch optimisme', in dit geval over eigen kunnen'.

Objectieve kennis
De derde component van 'kennis' is de objectieve kennis. Per voedselkwaliteitswaarde zijn vragen gesteld. Aan de hand daarvan kan een indruk worden
verkregen over de feitelijke kennis die mensen hebben over de betreffende
voedselkwaliteitswaarde. Dat geldt overigens niet voor de voedselkwaliteitswaarde 'productkwaliteit'. Deze voedselkwaliteitswaarde is vooral subjectief en
dus minder goed objectief vast te stellen.
Tabel 3.7 maakt duidelijk dat relatief veel consumenten de vragen over de
voedselkwaliteitswaarden gezondheid, milieuvriendelijkheid en ambachtelijkheid
goed beantwoordden. Men wist waar het over ging. Anders is dat voor dierenwelzijn, rechtvaardigheid en voedselveiligheid. Daar ligt het aandeel goed beantwoorde vragen lager. Opvallend daarbij zijn de foute antwoorden op vragen
over het gevaar van de varkenspest, de regelgeving rondom het afbranden van
snavels van kippen en het wel of niet toestaan van kinderarbeid bij de productie
van 'rechtvaardige' producten.

Relatie tussen objectieve en subjectieve kennis
De objectieve kennis van consumenten hangt slechts deels samen met het
beeld dat ze daar zelf over hebben (de subjectieve kennis), zie overzicht 3.1. Alleen voor gezondheid is er een logisch (maar zwak) verband. Mensen die meer
weten over gezondheid zijn zich daar ook van bewust (r=.12). Diegenen die
denken meer te weten over de overige voedselkwaliteitswaarden laten dat niet
blijken in hun antwoorden op de vragen. Hier moet wel het voorbehoud gemaakt
worden dat mogelijk niet alle vragen even makkelijk te beantwoorden waren.
Overzicht 3.1

Relaties tussen subjectieve kennis en objectieve kennis

- Deelnemers die meer denken te weten van gezondheid, weten iets meer van gezondheid
en voedsel.

- Deelnemers die meer denken te weten van milieuvriendelijk, weten niet aantoonbaar meer
over milieuvriendelijk en voedsel.

- Deelnemers die meer denken te weten van rechtvaardigheid, weten niet aantoonbaar
meer over rechtvaardigheid.

- Deelnemers die meer denken te weten van ambachtelijk, weten niet aantoonbaar meer
over ambachtelijk.

- Deelnemers die meer denken te weten van voedselveiligheid, weten niet aantoonbaar
meer over voedselveiligheid.

- Deelnemers die meer denken te weten over dierenwelzijn weten niet aantoonbaar meer
over dierenwelzijn.

69

Tabel 3.7

Objectieve kennis van de voedselkwaliteitswaarden

Geeft u aan of u denkt dat de volgende stellingen waar of onwaar zijn

Onwaar a)

Waar

1. Het eten van veel zout verhoogt de bloeddruk

3%

97%

2. Verzadigde vetten zijn gezonder dan onverzadigde vetten

65%

35%

3. Het eten van voldoende groente en fruit verkleint het risico op

11%

89%

22%

78%

25%

75%

49%

51%

7. Streekproducten zijn altijd ambachtelijk gemaakt

63%

37%

8. Ambachtelijke producten zijn altijd 'biologisch'

85%

15%

89%

11%

23%

77%

11. Het afbranden van snavels van kippen is in Nederland toegestaan

71%

29%

12. Het slachten van dieren valt in Nederland onder de wet- en regel-

14%

86%

13. Dieren als prijs, beloning of gift uitreiken is in Nederland verboden 44%

56%

Gezondheid

ziektes, zoals (sommige soorten van) kanker
Veiligheid
4. In Nederland mogen geen groeihormonen aan dieren worden toegediend
5. Plantaardige producten bevatten van nature kleine hoeveelheden
schadelijke stoffen, waarvan je bij een normaal eetpatroon niets
of weinig merkt
6. Varkenspest is ook gevaarlijk voor mensen
Ambachtelijkheid

Milieuvriendelijkheid
9. Plantaardige producten zijn belastender voor het milieu dan dierlijke producten
10. Invliegen van voedselproducten uit verre landen is slecht voor het
milieu
Dierenwelzijn

geving omtrent dierenwelzijn
Rechtvaardigheid
14. Fair-tradeproducten zijn altijd 'biologisch'

70%

30%

15. De criteria van rechtvaardigheid zeggen niets over kinderarbeid

39%

61%

16. Rechtvaardigheid is vooral afhankelijk van meer uitgebreide en

18%

82%

strikte wetgeving
a) Vetgedrukt is het juiste antwoord.

70

Relatie tussen subjectieve kennis en gemak waarmee voedselkwaliteitswaarden
worden beoordeeld
De relaties tussen de perceptie van kennis over een bepaald onderwerp en de
herkenbaarheid van de voedselkwaliteitswaarden variëren sterk tot zeer sterk.
Deze relatie is het sterkst voor 'milieuvriendelijk' en 'dierenwelzijn'. Hoe meer
iemand denkt te weten van milieu- en dierenwelzijn, hoe makkelijker iemand het
vindt om te beoordelen of het product ook daadwerkelijk milieuvriendelijkheid
(r=.74), diervriendelijk (r=75), ambachtelijk (r=.81) en rechtvaardig (r=.76) is en
viceversa. Ook zijn er kruisverbanden zichtbaar. Mensen die van de ene waarde
meer denken te weten kunnen andere waarden ook makkelijker beoordelen.

Relatie tussen subjectieve kennis en belang van voedselkwaliteitswaarden
Er bestaan positieve verbanden tussen de subjectieve kennis en het belang van
de waarden. Dit verband geldt in beide richtingen. De relaties zijn echter laag.
Ze gelden voor dierenwelzijn (r= -.34), ambachtelijkheid (r= -.27), rechtvaardigheid (r= -.25) en milieuvriendelijkheid (r= -.25).1

Relatie tussen objectieve kennis en belang van voedselkwaliteitswaarden
Er is voor enkele voedselkwaliteitswaarden enige relatie tussen objectieve kennis en het belang van die voedselkwaliteitswaarden. Deze relatie is het sterkst
voor milieuvriendelijkheid (r=.12). Voor diervriendelijkheid en gezondheid geldt
die relatie ook (zwak). Echter voor de andere voedselkwaliteitswaarden is geen
verband gevonden.

3.7

Invloed van de behoefte tot nadenken
Deel VII van de vragenlijst heeft tot doel om te achterhalen in welke mate consumenten behoefte hebben om ergens over na te denken - the need for cognition. Figuur 3.3 geeft de resultaten.

1

De waarden zijn negatief omdat op de ene vraag een positief antwoord 7 is (op een schaal van 1-7),
terwijl bij de voedselkwaliteitswaarden een 1 het hoogst is (positief dus) en een 12 het laagst. Dit verklaart de negatieve waarde.

71

Figuur 3.3

De behoefte tot nadenken, in aandeel deelnemers (1.047
deelnemers)

100%
90%
80%
70%
60%
50%
4 0%
30%
20%
10%
0%
Geen t ot w einig behoef t e t ot
nadenken

Niet w einig/ niet v eel behoef t e
t ot nadenken

V eel behoef t e t ot nadenken

Ongeveer een derde voelt niet of nauwelijks 'behoefte om na te denken' terwijl een derde zich boven het landelijk gemiddelde beweegt. Ook weer een derde zit om en nabij het gemiddelde.

Relatie tussen behoefte tot nadenken en belang van voedselkwaliteitswaarden
Deelnemers met een hogere behoefte tot nadenken, hechten meer waarde aan
dierenwelzijn (r=.12), rechtvaardigheid (r=.12) en milieuvriendelijkheid (r=.16)
dan deelnemers met een mindere behoefte tot nadenken. Verder vinden deelnemers met een hogere behoefte tot nadenken de waarden 'gemakkelijk in gebruik' (r=.15), betaalbaar (r=.14) en bekendheid (r=.19) minder belangrijk dan
deelnemers met een lagere behoefte tot nadenken.

Relatie tussen behoefte tot nadenken, kennis en opleidingsniveau
Er is enige relatie tussen deelnemers met een hogere behoefte tot nadenken en
hun opleidingsniveau (r= .24). Voorts hebben mensen met hogere behoefte tot
nadenken iets meer objectieve kennis over voedsel en milieuvriendelijkheid (r=
.21). De overige objectieve kennisvragen hangen niet samen met behoefte tot
nadenken. Ook is er een relatie tussen behoefte tot nadenken met de subjectieve kennis (r= tussen .19 en .25); dit geldt vooral voor de voedselkwaliteitswaarden milieu (r= .25) en dierenwelzijn (r= .23). Dit betekent dat deelnemers
72

die meer behoefte hebben om ergens over na te denken, zelf denken meer te
weten over voedsel in relatie tot milieu en dierenwelzijn.

3.8

Invloed van gewoontegedrag
Deel I van de vragenlijst ging in op het gewoontegedrag. Aan de hand van enkele vragen is vastgesteld of mensen gewoontedieren zijn. Figuur 3.4 laat duidelijk
zien dat veel mensen handelen 'uit gewoonte'. De gemiddelde score was 5.74
op een schaal van één (weinig automatisch gedrag) tot zeven (veel automatisch
gedrag).
Figuur 3.4

De mate waarin men zegt te handelen uit gewoonte, in aandeel deelnemers (1.047 deelnemers)

100%
90%
80%
70%
60%
50%
4 0%
30%
20%
10%
0%
Geen t ot w einig gew oont egedrag

Niet w einig/ niet v eel
gew oont egedrag

V eel gew oont egedrag

Relatie tussen gewoontegedrag en kennis en behoefte tot nadenken
Gewoontegedrag hangt niet samen met objectieve kennis en slechts zwak met
subjectieve kennis en behoefte tot nadenken.

Relatie tussen gewoontegedrag en belang van voedselkwaliteitswaarden
Gewoontegedrag hangt niet samen met het belang van de waarden. Mensen die
meer gewoontegedrag vertonen bij de aankoop van voedsel beoordelen het belang van de waarden niet op een andere manier dan mensen die minder gewoontegedrag vertonen tijdens de aankoop van voedsel.

73

3.9

Invloed van demografische kenmerken
Er zijn geen tot nauwelijks relaties tussen demografische kenmerken en perceptie. Er zijn relaties zichtbaar (zie bijlage 4), maar omdat de omvang van de verschillende groepen die een verschillend belang toekennen aan de waardes
('meest relevant', 'middelmatig relevant' en 'minst relevant') sterk verschilt per
voedselkwaliteitswaarde, kunnen de resultaten moeilijk met elkaar worden vergeleken. Het is dus moeilijk om hier conclusies voor de Nederlandse bevolking
uit te trekken.

3.10 Conclusies

Smaak, betaalbaarheid en gezondheid het belangrijkst
De drie belangrijkste waarden voor consumenten op het gebied van voedsel
zijn: smaak, betaalbaarheid en gezondheid. Dit geldt voor alle onderzochte productgroepen. In de middenmoot komen voedselveiligheid, bekendheid, 'voel me
er lekker bij' en gemak terug. Bij vlees komt daar ook dierenwelzijn bij en bij
groenten en fruit wordt 'natuurlijk' ook genoemd in de middenmoot. De rij sluit
met de waarden milieuvriendelijkheid, ambachtelijkheid en rechtvaardigheid.

Milieu, rechtvaardigheid, dierenwelzijn en ambachtelijkheid is slechts voor 4%
van de deelnemers van grote betekenis
Slechts 4% vindt dier- en milieuvriendelijkheid, rechtvaardigheid en ambachtelijkheid één van de drie belangrijkste waarden. Deze consumenten hechten minder
aan egoïstische waarden en juist meer aan altruïstische waarden. Ze vinden bovendien natuurwaarden belangrijker.

Een hoger belang voor voedselkwaliteitswaarden die voor consumenten zelf van
belang zijn gaat samen met een lager belang voor meer maatschappelijk georienteerde waarden
-

74

Hoe belangrijker smaak, betaalbaarheid, gemak en bekendheid zijn hoe minder belang men hecht aan vooral milieuvriendelijkheid
Hoe belangrijker rechtvaardigheid, milieuvriendelijkheid en dierenwelzijn hoe
minder belangrijk gemak, bekendheid, 'zich lekker voelen bij'.
Hoe belangrijker gezondheid wordt gevonden hoe minder belang men hecht
aan bekendheid, gemak, 'zich lekker voelen bij' en betaalbaarheid.

Een aantal van de voedselkwaliteitswaarden wordt gezien als 'zorg voor de
overheid'1
Bij milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn en rechtvaardigheid alsook voedselveiligheid noemt men de overheid als eerst verantwoordelijke. Men vindt het bovendien lastig controleerbaar en twijfelt aan de claims en keurmerken.

Productkwaliteit en gezondheid worden als bredere begrippen gezien die af te
lezen zijn aan meer indicatoren; milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn en ambachtelijkheid zijn veel nauwere begrippen die slechts door enkele indicatoren worden
ingekleurd
Productkwaliteit en gezondheid worden aan vier indicatoren afgelezen. Uiterlijk
en versheid van het product gelden voor beide voedselkwaliteitswaarden als indicator. Daarnaast spelen leefomstandigheden van dieren en de afwezigheid van
vreemde stoffen een rol bij 'gezondheid', terwijl de manier van verpakken en het
land van herkomst ook als maat gezien worden voor 'productkwaliteit'. Daaruit
kan worden afgeleid dat productkwaliteit en gezondheid als een breed, veelomvattend begrip worden gezien. Milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn en ambachtelijkheid echter worden veel enger ingevuld met slechts één tot twee indicatoren.
Voedselveiligheid en rechtvaardigheid zitten daar tussen met een drietal indicatoren.

Belang aan voedselkwaliteitswaarden wordt beïnvloed door de persoonlijke
waardes
-

Een hogere score op egoïsme betekent minder belang aan milieu en meer
belang bij 'zich lekker voelen bij'.
Een hogere score op altruïsme betekent minder belang aan gemak en meer
belang bij gezondheid, dierenwelzijn, voedselveiligheid en rechtvaardigheid.
Een hogere score op natuurwaarden betekent minder belang bij gebruiksgemak, betaalbaarheid, smaak, bekendheid en 'zich goed voelen bij'. Tegelijkertijd wordt meer belang gehecht aan gezondheid, dierenwelzijn,
rechtvaardigheid, milieuvriendelijkheid, natuurlijk.

1

Deze conclusie is gebaseerd op het kwalitatieve onderzoek onder 30 deelnemers en niet getoetst in
het grootschalige kwantitatieve onderzoek. De resultaten van het kwantitatieve onderzoek duiden wel
op een dergelijke houding van de Nederlandse bevolking; immers slechts een klein deel van de bevolking koopt ook producten met meer maatschappelijk getinte voedselkwaliteitswaarde, zoals hoofdstuk 4 laat zien.

75

Er is een duidelijke relatie tussen subjectieve kennis en ervaren gemak om
waardes te beoordelen
-

-

-

Over gezondheid, voedselveiligheid en productkwaliteit zeggen mensen
meer dan de gemiddelde Nederlander te weten. Naar eigen zeggen vinden
ze het ook niet heel moeilijk om deze te beoordelen. Echter, in de praktijk
weet men nog niet alles over één van die drie, te weten voedselveiligheid.
Mensen die zeggen minder kennis te hebben over dierenwelzijn en rechtvaardigheid, zeggen dat ook moeilijk te kunnen beoordelen en antwoorden
daar ook niet altijd goed op vragen.
Voor milieuvriendelijkheid en ambachtelijkheid bestaat die relatie niet. Mensen die zeggen over ambachtelijkheid en milieuvriendelijkheid iets minder
dan de gemiddelde Nederlander te weten, vinden de beoordeling ervan ook
lastig, maar beantwoorden de vragen daarover toch redelijk goed.

Mensen die meer waarde hechten aan de proceswaarden denken meer te weten, hebben meer behoefte tot nadenken, vinden de beoordeling makkelijker,
maar weten er niet meer van
Mensen die meer belang hechten aan de voedselkwaliteitswaarden diervriendelijkheid, voedselveiligheid, ambachtelijkheid, rechtvaardigheid en milieuvriendelijkheid denken daar meer van te weten. Ze geven aan het makkelijker te vinden
om de waarde te beoordelen (voedselveiligheid uitgezonderd). Echter, ze weten
niet meer van die voedselkwaliteitswaarden af.

Slechts een derde van de Nederlanders heeft veel behoefte tot nadenken
-

-

37% van de Nederlanders heeft geen tot weinig behoefte tot nadenken en
33% heeft een 'gemiddelde' behoefte.
De 30% Nederlanders die veel behoefte hebben tot nadenken hechten meer
waarde aan dierenwelzijn, rechtvaardigheid en milieuvriendelijkheid. Gebruiksgemak, betaalbaarheid en bekendheid tellen voor hen minder zwaar.
Zij denken ook meer kennis te hebben over voedselkwaliteitswaarden, wat
klopt voor milieuvriendelijkheid en dierenwelzijn.
Overigens zijn de mensen die de behoefte hebben om meer na te denken
niet per se hoger opgeleid; dit verband was laag.

Nederlanders kopen voedsel vooral 'op de automatische piloot'
Voedsel kopen is voor 89% van de Nederlanders een gewoonte.
76

4
4.1

Aankoopgedrag
Inleiding
In dit hoofdstuk staat het aankoopgedrag van consumenten centraal. 'Wat kopen
consumenten aan voedsel?' en 'waarom?' zijn de vragen. Over het aankoopgedrag van consumenten in relatie tot de voedselkwaliteitswaarden worden twee
typen gegevens onderscheiden: (1) datgene wat consumenten zelf zeggen aan
te kopen en de motivaties daarvoor, het zogenaamde zelf gerapporteerd gedrag en (2) de verkoopcijfers van de supermarkt, zoals IRI verzamelt. Ook GfK
heeft data verzameld, maar die zijn alleen per voedselkwaliteitswaarde afzonderlijk te interpreteren. Deze analyses komen in hoofdstuk 5 aan de orde. Het
hoofdstuk begint met een beeld van het aankoopgedrag van consumenten in paragraaf 4.2. Daarna volgt in paragraaf 4.3 een overzicht van de rol die de voedselkwaliteitswaarden spelen als aankoopmotief. Vervolgens wordt in paragraaf
4.4 een beeld geschetst van de ontwikkelingen in de markt met de focus op de
voedselkwaliteitswaarden. Tot slot worden in paragraaf 4.5 conclusies getrokken over het aankoopgedrag.

4.2

Aankoop van voedsel
In tabel 4.1 is het zelf gerapporteerde aankoopgedrag van de deelnemers in
beeld gebracht. De basis hiervoor is de vragenlijst aan de consumenten uit het
GfK ConsumerScanpanel. Duidelijk is dat er regelmatig boodschappen gedaan
worden: meer dan de helft van de mensen doet dat één à twee keer per week
en nog eens 40% doet dat 3 keer per week tot iedere dag. Twee derde van de
mensen geeft aan nooit tot minder dan eenmaal per maand buiten de deur
snoep en tussendoortjes te kopen of buiten de deur te eten.

77

Tabel 4.1

Zelf gerapporteerd aankoopgedrag (1.047 deelnemers)
1

2

3

4

Hoe vaak doet u boodschappen?

0%

0%

0%

3% 56% 33%

5

6

7

m

Hoe vaak koopt u snoep/tussendoortjes

36% 31% 10% 15%

8%

0%

0% 2.30

11% 53% 16% 13%

5%

3%

1% 2.57

7% 5.44

buiten de deur?
Hoe vaak eet u buiten de deur?

m=gemiddelde score; er is gebruik gemaakt van afgeronde percentages.
1 staat voor 'nooit' en 7 staat voor 'dagelijks'.1

Er is een positief verband tussen de aankoop van snoep/tussendoortjes buiten de deur en het eten buiten de deur (r=.35). Mensen die vaker tussendoortjes kopen, eten ook vaker buiten de deur. Dat verband is er niet tussen de
aankoop van snoep en tussendoortjes buiten de deur en het eten buitenshuis
enerzijds en het doen van boodschappen anderzijds. Dat zijn twee heel verschillende manieren waarop voedsel wordt aangekocht, zonder enig onderling verband.
Tabel 4.2 geeft een beeld van de gegeten producten. Ook hier gaat het om
het beeld dat de deelnemers zelf hebben over wat ze hebben gegeten.
Tabel 4.2

Geconsumeerde productgroepen in de afgelopen twee maanden (1.047 deelnemers)
1

2

3

4

5

6

7

Vers fruit

1%

2%

1%

4%

16%

29%

48%

gemiddelde
6.09

Verse groenten

1%

0%

1%

4%

17%

52%

26%

5.94

Vlees

2%

1%

1%

4%

31%

53%

8%

5.53

Kip

4%

5%

6%

25%

53%

6%

1%

4.38

Vis

10%

10%

14%

26%

39%

2%

0%

3.83

Vleesvervangers

65%

12%

5%

7%

10%

1%

0%

1.91

1 staat voor 'nooit' en 7 staat voor 'dagelijks'.

Tabel 4.2 laat zien dat verse groenten en fruit bijna dagelijkse kost is, gevolgd door vlees. Vis en kip worden iets minder vaak gegeten en vleesvervangers is voor de meeste mensen 'iets wat nooit op tafel komt'.
Mensen die veel fruit eten, eten ook veel groenten en andersom (r=.45) en
mensen die veel vlees eten, eten vaker kip (r= .28). Vis wordt vaker gegeten

78

1

Zie bijlage 2 voor de volledige antwoordcategorieën.

door mensen die ook veel groente (r=.22), fruit (r=.19) en kip (r=.28) eten.
Mensen die geen vlees eten, eten meer vleesvervangers (r=.31) (bijvoorbeeld
vegetariërs), terwijl mensen die wel vlees eten geen vleesvervangers eten.
Tabel 4.3 geeft een gedetailleerder beeld van de aankopen per productgroep. Daarbij gaat het om de werkelijke aankopen, zoals gemeten door GfK.
Tabel 4.3

Aangekochte voedingsmiddelen per productgroep (in kilogram per jaar) en aangekochte voedingsmiddelen in een bepaalde productgroep (in kilogram per jaar en als percentage
van de totale productgroep)
Hoeveelheid (kg/jaar)

Aandeel (%)

Groente
Groente vers

94,7

82

Groente conserven

15,5

13

Groente diepvries

4,9

4

Totaal

115,1

100

Fruit
Fruit vers
Fruit conserven

124,9

95

6,1

Totaal

5

131,0

100

Vlees, vis, kip en vleesvervangers
Vlees vers

43,6

58

Vlees diepvries

7,8

10

Kip vers

13,9

19

Vis vers

3,7

5

Vis conserven

1,7

2

Vis diepvries

3,4

5

1

1

Vleesvervangers vers

Totaal

75,1

Totaal generaal

321,2

100

Bron: GfK, bewerking LEI.

De tabel maakt duidelijk dat vooral bij groente en fruit het aandeel vers hoog
ligt. Het aandeel 'vers' in de productgroep 'vlees, vis, kip en vleesvervangers' is
lager. Binnen die groep wordt vlees het vaakst in de verse vorm gekocht, gevolgd door verse kip. Dit plaatje bevestigt het beeld van de zelf gerapporteerde
aankoopdata.

79

Voor de daadwerkelijk aankopen geldt dat het eten van verse groenten en
vers fruit nog sterker met elkaar samenhangt (r= .58) dan voor het zelf gerapporteerde aankoopgedrag. Tevens is er een positief verband tussen het eten
van vlees en het eten van kip (r= .55). Ook dit verband is in de aankoopdata
sterker dan in het zelf gerapporteerde aankoopgedrag. Overigens is het niet zo
dat mensen die meer verse producten kopen minder of meer conserven of
diepvries producten kopen. Ook blijkt dat in tegenstelling tot de conclusies uit
tabel 4.2 hier geen verband te zijn tussen aankoop van vleesvervangers en
vlees; op basis van deze tabel kan dus niet worden gezegd dat mensen die veel
vleesvervangers kopen minder of meer vlees kopen.
Figuur 4.1

Aangekochte voedingsmiddelen naar afzetkanaal

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Groente

Bron: GfK, bewerking LEI.

80

Fruit

Vlees

Supermarkten

Speciaalzaken

Vis
Weekmarkt

Kip
Overige Afzetkanalen

Vleesvervangers

Figuur 4.2

Aangekochte voedingsmiddelen per productgroep naar
supermarktkanaal

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Groente
Servicesupermarkten

Fruit

Vlees

Value for Money Superm arkten

Vis
Discount superm arkten

Kip

Vleesverva ngers

overige S uperm arkten

Bron: GfK, bewerking LEI.

Uit figuur 4.1 en figuur 4.2. blijkt dat alle productgroepen vooral in de supermarkt worden gekocht. Daarnaast is de speciaalzaak vooral voor vis van betekenis. Op de weekmarkt worden nog 10-20% van het fruit en de vis gekocht.
Vis wordt op andere plaatsen gekocht dan de andere vers-producten: een kleine
meerderheid in de supermarkt en tegelijkertijd een fors aandeel voor de speciaalzaak en de weekmarkt.
Voor alle productgroepen heeft de servicesupermarkt het grootste aandeel.
Vlees, vis en kip worden weinig bij de discountsupermarkten gekocht. Voor vis
geldt nog dat ook de value for money supermarkt slechts een klein aandeel
heeft.

4.3

Aankoopmotieven
In deel IV van de vragenlijst is gevraagd naar de aankoopmotieven en de daarop
volgende aankoopbeslissingen. Uit de mate waarin mensen bepaalde aankoopmotieven lieten meewegen is afgeleid welk belang zij hechten aan de onderliggende voedselkwaliteitswaarde. Het kwalitatieve onderzoek leverde bijvoorbeeld
het inzicht dat mensen letten op de vetgraad van vlees als ze gezondheid bij de
aankoop van vlees willen laten meewegen. Wanneer deelnemers zeggen dat ze
bij voorkeur mager vlees kiezen wordt dat geïnterpreteerd als 'de deelnemer

81

82

vindt gezondheid een belangrijk aankoopmotief'. Daarbij moet wel de kanttekening worden gemaakt dat bepaalde producteigenschappen geassocieerd worden met meerdere voedselkwaliteitswaarden, zoals tabel 3.1 leert. Dat betekent
dat er niet zonder meer een één-op-één relatie is tussen de motieven en de
voedselkwaliteitswaarden. Met die kanttekening worden hierna de resultaten per
voedselkwaliteitswaarde gepresenteerd.
- Gezondheid is het belangrijkste aankoopmotief. Een groot deel van de deelnemers zegt bij voorkeur mager vlees te kiezen. Voor vette vis is dit aandeel
een stuk lager. Deelnemers leggen mogelijk makkelijker de relatie tussen
mager vlees en gezondheid, dan tussen vette vis en gezondheid (figuur 4.3).
- Productkwaliteit wordt ook bovengemiddeld genoemd als aankoopmotief.
Echter, prijs en betaalbaarheid wegen zwaarder. Er wordt niet per se meer
betaald, terwijl men prijs wel een indicator vindt voor kwaliteit; hier ligt dus
een schijnbare tegenstelling tussen kwaliteit en prijs. Men kijkt ook naar het
uiterlijk. Men wil vooral de meest verse vis en het mooist ogende groente en
fruit. Consumenten letten dus op uiterlijk van het product, maar willen hier
niet per definitie meer voor betalen (figuur 4.4).
- Men let ook op de voedselveiligheid bij de aankoop. Zo let men bij de aankoop van vlees op de aanwezigheid van vreemde stoffen. Hetzelfde geldt
voor groenten en fruit. Ook de houdbaarheidsdatum (bij vis) wordt in de gaten gehouden. Men laat voedselveiligheid dus meewegen als aankoopmotief
(figuur 4.5).
- Ambachtelijkheid is van iets minder dan 'gemiddelde' betekenis als aankoopmotief (figuur 4.6).
- Milieuvriendelijkheid speelt iets minder dan gemiddeld mee in de aankoop
van voedsel. Bijna de helft van de deelnemers koopt bij voorkeur groente en
fruit van Nederlandse bodem. Bij de aankoop van vis en vlees, lijken keurmerken voor veel deelnemers slechts een kleine rol te spelen. Slechts een
derde van de deelnemers let bij vis op keurmerken. Bij vlees is dit aandeel
nog kleiner (figuur 4.7).
- Rechtvaardigheid speelt nauwelijks een rol bij de aankoop van voedsel. Men
kijkt wel in enige mate naar het land van herkomst, maar het aspect 'eerlijke
prijzen voor producenten' speelt bijna geen rol (figuur 4.8).
- Dierenwelzijn speelt niet zwaar mee als aankoopmotief. Meer dan de helft
van de deelnemers zegt er (bijna) nooit op te letten of dieren voldoende bewegingsvrijheid hebben gehad. Slechts een kwart geeft aan er wel af en toe
op te letten. Voor vis geldt dat een derde van de deelnemers bij voorkeur
kiest voor vis waar ze van weten dat die vrij heeft kunnen rondzwemmen (figuur 4.9).

N.B. Dierenwelzijn en rechtvaardigheid vinden mensen ook het moeilijkste om
te herkennen, het is dus ook niet gemakkelijk om er rekening mee te houden. 1
Figuur 4.3

Het belang van aankoopmotief gezondheid
2

1

4

3

5

7

6

Als ik verse vis koop, kies ik
bij voorkeur vette vis

Ik kies bij voorkeur
mager vlees

0%

10%

20%

lager dan gemiddeld

Figuur 4.4

30%

40%

gemiddeld

50%

60%

70%

hoger dan gemiddeld

80%

90%

100%

gemiddelde schaalscore

Het belang van aankoopmotief kwaliteit
2

1

4

3

5

6

7

Als ik groente en fruit koop,
neem ik niet de moeite om
de mooiste eruit te zoeken.1

Als ik verse vis koop, koop ik
bij voorkeur vis die er het
meest vers uitziet

Ik koop bij voorkeur de
duurdere vissoorten

Ik koop bij voorkeur het
duurdere vlees

0%
lager dan gemiddeld

1

10%

20%

gemiddeld

Deze stelling is negatief geformuleerd.

30%

40%

50%

hoger dan gemiddeld

60%

70%

80%

90%

100%

gemiddelde schaalscore

83

Figuur 4.5

Het belang van aankoopmotief voedselveiligheid
2

1

4

3

5

7

6

Bij het kopen van kip vraag
ik me nooit af of het wel
veilig is.

Als ik verse vis koop,
kies ik speciaal vis met
de langste
houdbaarheidsdatum
Ik kies bij voorkeur
groenten en fruit waarvan
ik weet dat er weinig of
geen bestrijdingsmiddelen
zijn gebruikt
Ik kies bij voorkeur vlees
waar geen vreemde
stoffen in zitten
0%
lager dan gemiddeld

Figuur 4.6

84

10%

20%

gemiddeld

30%

40%

50%

hoger dan gemiddeld

60%

70%

80%

90%

gemiddelde schaalscore

Het belang van aankoopmotief ambachtelijkheid

100%

Figuur 4.7

Het belang van aankoopmotief milieuvriendelijkheid
2

1

4

3

5

7

6

Ik kijk bij het kopen van
vlees of er een keurmerk
op staat

Als ik vis koop, let ik (bijna)
nooit op eventuele
keurmerken1

Ik koop bij voorkeur
groenten en fruit van
Nederlandse bodem

0%

10%

lager dan gemiddeld

20%

gemiddeld

30%

40%

50%

hoger dan gemiddeld

60%

70%

80%

90%

100%

gemiddelde schaalscore

1

Figuur 4.8

Het belang van aankoopmotief rechtvaardigheid
2

1

4

3

5

7

6

Ik houd er bij het kopen van
verse vis rekening mee dat
vissers een goede prijs
krijgen voor hun product
Ik houd er bij het kopen van
groenten en fruit rekening
mee dat telers een goede
prijs krijgen voor hun product
Ik houd er bij het kopen van
vlees rekening mee dat
boeren een goede prijs
krijgen voor hun product
Ik houd bij het kopen van
verse vis rekening met
het land van herkomst
van het product
Ik houd bij het kopen van
vlees rekening met het land
van herkomst van het
product
0%
lager dan gemiddeld

1

10%

20%

gemiddeld

Deze stelling is negatief geformuleerd.

30%

40%

50%

hoger dan gemiddeld

60%

70%

80%

90%

100%

gemiddelde schaalscore

85

Figuur 4.9

Het belang van aankoopmotief dierenwelzijn

1

In figuur 4.10 wordt het belang voor de verschillende voedselkwaliteitswaarden onderling vergeleken. Bovenaan de lijst prijkt gezondheid, gevolgd door
voedselveiligheid en productkwaliteit. Daarna komen milieuvriendelijkheid en
ambachtelijkheid als aankoopmotief naar voren, (veel later) gevolgd door rechtvaardigheid en dierenwelzijn.

86

1

Deze stelling is negatief geformuleerd.

Figuur 4.10

Het belang van de verschillende door LNV geformuleerde
voedselkwaliteitswaarden als aankoopmotief op een schaal
van 1 tot 7

7

6

5

4

3

2

1
Gezondheid

4.4

Veiligheid

Productkwaliteit

Ambachtelijkheid

Milieuvriendelijkheid

Rechtvaardigheid

Dierenwelzijn

Aankoop van voedsel op basis van voedselkwaliteitswaarden

4.4.1 Inleiding
In deze paragraaf wordt het aankoopgedrag van consumenten beschreven, (1)
zoals consumenten dat zelf zien en (2) zoals gemeten aan de kassa van de supermarkt.
4.4.2 Gebaseerd op meningen van de deelnemers
Keurmerken stonden bij de meting van de aangekochte producten centraal als
indicator voor voedselkwaliteitswaarden. In hoofdstuk 2 is er al op gewezen dat
daarmee niet alle producten die door de consumenten geassocieerd worden
met één of meer van de voedselkwaliteitswaarden kunnen worden meegenomen. Eerst is gevraagd aan de deelnemers in welke mate zij producten met een
keurmerk hebben gekocht, zie tabel 4.4.
87

Tabel 4.4

'Hoeveel procent van de voedselproducten die u in de afgelopen 2 maanden heeft gekocht hadden/waren (een)…': (1.047
deelnemers)
Voedselkwaliteits-

0%

waarde
Product 'in de

10-

40-

30%

70%

100%

80- Gemiddelde

Betaalbaarheid

1%

47%

37%

13%

39%

IKB-logo

Gezondheid

21%

54%

21%

5%

22%

Light-product

Gezondheid

22%

54%

18%

5%

20%

EKO-keurmerk

Milieu, gezondheid

28%

65%

6%

1%

10%

49%

50%

2%

0%

4%

aanbieding'

en dierenwelzijn
Fair-

Rechtvaardigheid

tradekeurmerk

Tabel 4.4 duidt erop dat prijsgeorienteerde consumenten aangeven relatief
vaak producten 'in de aanbieding' te kopen. Een goede tweede plaats hebben
de producten met de voedselkwaliteitswaarde 'gezondheid'; consumenten zeggen dat ruim een vijfde van de producten die ze hebben gekocht een IKB-logo
danwel een light-product is. Een tiende van de boodschappentas bestond uit
producten met het EKO-keurmerk dat appeleert aan meerdere voedselkwaliteitswaarden. Tenslotte bestond 4% van de boodschappen uit producten met
een rechtvaardigheidsimago, producten met een fair-tradekeurmerk.
Er bestaan verschillende positieve verbanden. Allereerst is er een sterk positief verband tussen de aankoop van voedselproducten met een fair-tradekeurmerk en voedselproducten met een EKO-keurmerk (r= .60); mensen die
zeggen het een te kopen zeggen ook het andere te kopen. Mensen die voedselproducten met een IKB-logo zeggen te kopen, kopen ook vaker light-producten
(r=.35). Bovendien kopen mensen die IKB-producten in de boodschappenmand
leggen ook vaker EKO-producten (r=.30), producten met het fair-tradekeurmerk
(r=.26), producten die in de aanbieding zijn (r=.26) en light-producten (r=.35).
Er zijn nog andere (positieve) verbanden tussen de gerapporteerde aankopen,
maar deze zijn niet zo sterk.
Er is een relatief zwak positief verband tussen de zelf gerapporteerde aankoop en de daadwerkelijke aankoop voor de verschillende productgroepen.1 De
samenhang tussen de zelf gerapporteerde aankoopdata en de daadwerkelijke
1

88

Een negatief verband zou wel heel bijzonder zijn: dan zouden mensen een tegenovergesteld beeld
van de door hen aangekochte producten hebben.

aankoopdata is hoger dan .30, maar toch relatief zwak. De data meten namelijk
ongeveer hetzelfde, te weten aankoop van voedsel. Een lage samenhang duidt
erop dat deelnemers het moeilijk vinden om hun daadwerkelijke aankopen goed
in te schatten. Hierbij moet worden opgemaakt dat het kopen versus het zelf
consumeren van de verschillende productgroepen iets anders is, wat tot deze
vrij lage correlaties kan hebben geleid. De sterkste relaties is er voor de verse
productgroepen, zie tabel 4.5.
Tabel 4.5

Samenhang tussen de zelf gerapporteerde consumptie en de
daadwerkelijke aankoop voor de verse productgroepen

1.

verse vleesvervangers (r=.41)

2.

verse groenten (r=.38)

3.

vers fruit (r=.35)

4.

verse kip (r=.35)

5.

verse vis (r=.34)

6.

vers vlees (r=.33)

4.4.3 Gebaseerd op IRI-data
De IRI-gegevens geven een gedetailleerd inzicht in de marktontwikkelingen van
de producten met keurmerken. De IRI aankoopgegevens zijn beschikbaar per
kwartaal van de jaren 2007 en 2008.1 In deze periode was er een duidelijke
groei van producten met een keurmerk. Het valt op dat die groei sterker was
voor het aantal producten dan voor de omzet in euro's. Dit duidt erop dat er
meer relatief goedkopere producten met keurmerk gekocht worden. Het is
goed mogelijk dat een groot deel van deze stijging te maken heeft met de
groeiende verkrijgbaarheid van het aantal producten met een keurmerk.

1
De gerapporteerde omzetgegevens wijken af van de gegevens in het rapport Eten van Waarde
(Bunte et al., 2008). In de huidige studie is het totaal over alle deelnemende retailers opgenomen.

89

Tabel 4.6

Aantal gekochte producten met keurmerk en hun omzet in
2007 en 2008
2007

2008

Groei 2008 ten op-

Aantal producten

1.679

2.122

26%

Omzet (miljoen euro)

1.852

2.181

18%

zichte van 2007

Bron: IRI, bewerking LEI.

Gerelateerd aan de totale omzet aan voedingsmiddelen (26,3 miljard in
2007 en 27,4 miljard in 2008) komt dit neer op 7% tot 8% marktaandeel.
Keurmerken kunnen gebruikt worden als indicator voor de verschillende
voedselkwaliteitswaarden (zie hoofdstuk 2). In tabel 4.6 is de omzet van de producten met een keurmerk dat refereert aan een bepaalde voedselkwaliteitswaarde gegeven. Tabel 4.7 laat zien welke omzet de keurmerken per
voedselkwaliteitswaarde hebben gegenereerd en hoe deze omzet zich heeft
ontwikkeld in de periode 2007-2008.
Tabel 4.7

Omzet van de keurmerken behorende bij de diverse voedelkwaliteitswaarde in 2007 en 2008, in miljoen euro

Voedselkwaliteitswaarde
Gezondheid1
2

2007 (mln €)

2008 (mln €)

Toename (%)

1.629

1.901

12

Milieuvriendelijkheid

167

193

16

Dierenwelzijn3

47,5

60,5

27

Rechtvaardigheid4

5,8

6,1

5

1.852

2.160

Totaal

5

Bron: IRI, bewerking LEI.

Overduidelijk is de betekenis van de voedselkwaliteitswaarde 'gezondheid'.
Van de omzet aan producten met een keurmerk die gezondheid, milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn of rechtvaardigheid vertegenwoordigt neemt 'gezondheid'
90% voor haar rekening. De andere voedselkwaliteitswaarden nemen (veel) min1

Hierbij gaat het om de keurmerken FNLI Energie, Gezonde keuze, IKB en FNLI Voedingswaardelogo.
Hierbij gaat het om de keurmerken EKO, Marine Stewardship Council (MSC), Rainforest Alliance en
AgroMilieuKeur (AMK)
3
Hierbij gaat het om de keurmerken EKO (voor dierlijke producten) en 'dolfijnvriendelijk gevangen'.
4
Hierbij gaat het om de keurmerken Fair Trade en Max Havelaar.
5
Omdat sommige producten meerdere keurmerken kunnen dragen, zijn de totalen in tabel 2 hoger
dan in tabel 1.
2

90

der aandeel in de omzet. Speciale aandacht gaat uit naar het Voedingswaardelogo. In het rapport Eten van Waarde (Bunte et al., 2008) is het Voedingswaardelogo opgenomen als indicator voor de waarde 'gezondheid'. Echter, uit de
antwoorden in deze studie blijkt dat dit logo door de consument niet gebruikt
kan worden als een indicator voor gezondheid. Het logo is bedoeld om de consument informatie over gezondheidsaspecten van het product te geven. Het
staat dus op bijna alle producten, zowel gezonde als ongezonde producten. Het
is de inhoud van de informatie binnen het Voedingswaardelogo, niet de aanwezigheid ervan die aangeeft of een product gezond is of niet. De aanwezigheid
van een dergelijk logo op zichzelf kan daarom niet worden beschouwd als een
indicator van gezondheid, zoals het IKB-logo bijvoorbeeld wél doet, ondanks dat
dit logo vooral een relatieve gezondheidswaarde binnen een bepaalde productcategorie aangeeft en geen absolute waarde betreft. In deze analyses zijn daarom geen verdere conclusies getrokken over de aanwezigheid van het
Voedingswaardelogo op producten.
Figuur 4.11 laat de omzet van de producten met de keurmerken voor gezondheid, milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn of rechtvaardigheid door de seizoenen zien. Voor alle waardes is de stijgende trendlijn in de periode 20072008 goed te zien. Deze is voor rechtvaardigheid het minst sterk. Bij gezondheid, milieu en rechtvaardigheid valt op dat het derde kwartaal van de bestudeerde periode gekenmerkt wordt door een lichte daling in de omzet. Bij
gezondheid, dierenwelzijn en rechtvaardigheid is verder te zien dat in beide jaren, in het tweede kwartaal een hogere omzet wordt gehaald, terwijl dit bij milieu niet het geval is.

91

2007-1

2007-2

Bron: IRI, bewerking LEI.

0

100

200

300

400

500

600

Figuur 4.11

92
2007-3

2007-4

2008-1
omzet (mln)

Gezondheid

2008-2

2008-3

2008-4

0

2

4

6

8

10

12

14

16

18

2007-1

2007-2

2007-3

2008-1
omzet (mln)

Dierenwelzijn

2007-4

en milieuvriendelijk representeren in de periode 2007-2008, in miljoen euro

2008-2

2008-3

2008-4

Omzet van producten met keurmerken die de voedselkwaliteitswaarde gezondheid, dierenwelzijn, rechtvaarheid

2007-1

2007-2

Bron: IRI, bewerking LEI.

0

10

20

30

40

50

60

Figuur 4.11

93

2007-3

2007-4

2008-1
omzet (mln)

Milieu

2008-2

2008-3

2008-4

2

0

0,2

0,4

0,6

0,8

1

1,2

1,4

1,6

1,8

2007-1

2007-2

2007-3

2007-4

omzet (mln)

2008-1

Rechtvaardigheid

en milieuvriendelijk representeren in de periode 2007-2008, in miljoen euro (vervolg)

2008-2

2008-3

2008-4

Omzet van producten met keurmerken die de voedselkwaliteitswaarde gezondheid, dierenwelzijn, rechtvaarheid

Verder is gekeken naar het type producten waaruit de vier voedselkwaliteitswaardes voornamelijk bestaan. Hiertoe is een overzicht gemaakt van alle
producten met een keurmerk dat de voedselkwaliteitswaardes tot uiting brengt.1
De qua omzet drie grootste producttypes zijn in tabel 4.8 opgenomen. Daaruit
blijkt dat de voedselkwaliteitswaarden zijn verdeeld over verschillende producten. De voedselkwaliteitswaarden spelen voor bijna alle productgroepen. Opvallend is wel dierenwelzijn. Mensen kopen vooral de houdbare visproducten uit blik
en glas als 'diervriendelijk product'.
Tabel 4.8

De drie belangrijkste producten per voedselkwaliteitswaarde
over 2007-2008 samen

Voedselkwaliteitswaarde

Producttype

% van totale omzet
binnen deze waarde

Gezondheid

Dierenwelzijn

Milieu

Rechtvaardigheid

Groente

31

Fruit

11

Vers vlees

7

Houdbare visproducten (blik/glas)

99

Houdbare maaltijden

<1

Diepvries vis

<1

Fruit

64

Groente

18

Diepvries vis

12

Fruit

40

Vruchtensappen en dranken

33

Smaakmakers (kruiden-

25

mix/peper/zout)

Wel moet worden opgemerkt dat IRI zich richt op de supermarkten en daarmee niet de volledige omzet aan producten met een keurmerk meet. Zo is een
groot deel van de biologische omzet buiten de supermarkten gerealiseerd (BioMonitor 2008).

1

94

Daarbij ging het alleen om de producten met één keurmerk; producten met meerdere keurmerken
zijn niet meegenomen.

Tabel 4.9

Omzet van biologische EKO-producten, per afzetkanaal, in
miljoen euro
2007

2008

Supermarkten

230,6

256,6

Speciaalzaken

215,9

234,6

Contract cateraars

23,4

46,1

Overige verkoopkanalen

49,0

46,2

Totaal

518,9

583,4

Bron: Biomonitor, 2008.

Ook merken we op dat niet alle producten met een keurmerk zijn meegenomen. Zo is de omzet van de fair-tradeproducten in 2007 met 28% naar 61 miljoen euro is gestegen. Een groot deel van deze omzet komt uit producten die
niet in deze studie zijn opgenomen (zie tabel 4.10).
Tabel 4.10

Verkochte Max Havelaar-producten in het jaar 2007 en 2008
en de verandering in die periode, in kilogram

Product

2007

2008

Koffie

3.028

3.091

Verandering (index
met 2007 = 100)

Cacao/ chocolade

102

458

807

176

4.313

4.634

106

Vruchtensap*

978

1.377

150

Overig fruit

Bananen

1.734

1.254

72

Honing

69

87

127

Koeken e.d.

11

71

614

Noten

0

12

N.v.t.

Rijst

139

204

146

Suiker

39

94

138

Thee

69

77

111

Wijn*

443

689

156

Ijs *

186

393

211

Katoenartikelen**

98

256

274

11.563

13.048

113

Totaal
Bron: Jaarverslag Stichting Max Havelaar 2008.

De stichting Max Havelaar licht in haar jaarverslag de terugval voor de productgroep fruit apart uit. Ze noemt de beschikbaarheidproblemen als gevolg van

95

een verwoestende storm voor bananen als oorzaak. Voor sinaasappels waren er
kwaliteitsproblemen.

4.5

Conclusies

Prijs is belangrijk
Naar schatting van de deelnemers zelf is de laatste twee maanden 39% van de
voedselproducten 'in de aanbieding' gekocht. Prijs is dus belangrijk.

Van de door LNV geformuleerde voedselkwaliteitswaarden is gezondheid verreweg het belangrijkste
Van de onderzochte voedselkwaliteitswaarden prijkt gezondheid ver bovenaan
als aankoopmotief. Dit is ook terug te vinden in de daadwerkelijke aankoop.
Door de deelnemers zelf wordt gezegd dat ruim een vijfde van de producten
met een keurmerk of logo dat duidt op gezondheid, is gekocht. Uit de feitelijke
aankoopdata blijkt ook dat gezondheid verreweg de belangrijkste voedselkwaliteitswaarde is. Maar liefst 88% van de producten die zijn bestempeld als 'gekoppeld aan één of meer voedselkwaliteitswaarden' is gezond.

Milieuvriendelijkheid en ambachtelijk zijn van beperkte betekenis bij aankoop
Consumenten zeggen dat milieuvriendelijkheid van 'gemiddelde' betekenis is bij
de aankoop. Volgens de consumenten bestaat 10% van de boodschappen uit
milieuvriendelijke (EKO-)producten. Verder is het aandeel van deze producten 9%
van de totaal aangekochte producten 'met een voedselkwaliteitswaardekeurmerk'. Ambachtelijkheid speelt nauwelijks een rol als aankoopmotief. Omdat een
goede indicator voor het meten ervan via de IRI-data ontbreekt kon het aankoopgedrag niet getoetst worden.

Rechtvaardigheid en dierenwelzijn zijn van nog mindere betekenis bij aankoop
Rechtvaardigheid en dierenwelzijn spelen een zeer beperkte rol in de aankoopbeslissing. Consumenten zelf zeggen dat 3-4% van de aangekochte boodschappen producten zijn met een keurmerk dat duidt op rechtvaardigheid. Producten
met een keurmerk dat dierenwelzijn en rechtvaardigheid vertegenwoordigt nemen 3% van de aangekochte voedselproducten in.

96

Het aandeel producten met een keurmerk dat een voedselkwaliteitswaarde vertegenwoordigt is in de supermarkt 7 tot 8%
De supermarkten hebben in 2007 en 2008 1.852 miljoen euro (2007) tot
2.181 miljoen euro (2008) aan omzet gehaald uit producten met een keurmerk
dat een voedselkwaliteitswaarde vertegenwoordigt. Daarmee is het marktaandeel van dergelijke producten 7-8%. Zowel het aantal producten dat een voedselkwaliteitswaarde vertegenwoordigt als de omzet ervan is in de periode 20072008 gegroeid. Het aantal verkochte producten is met 26% gestegen tot 2.122
stuks en de omzet is met 18% naar 2.181 miljoen euro opgelopen. 90% Van de
omzet aan producten met een keurmerk betreft 'gezonde' producten.

Voedselkwaliteitswaarden worden aan nagenoeg alle typen producten gekoppeld
De verschillende voedselkwaliteitswaarden worden aan nagenoeg alle producten
gekoppeld. Gezondheid, milieu en rechtvaardigheid worden gekoppeld aan zowel plantaardige als dierlijke producten. Dierenwelzijn wordt uiteraard alleen aan
dierlijke producten gerelateerd. Opvallend is dat bijna 99% van de diervriendelijke producten bestaat uit vis(producten) in blik en glas.

97

5

5.1

Perceptie en aankoopgedrag met elkaar
vergeleken
Inleiding
In dit hoofdstuk staat de vergelijking tussen perceptie en aankoopgedrag op het
niveau van de voedselkwaliteitswaarde centraal. Er wordt voor iedere voedselkwaliteitswaarde afzonderlijk gekeken naar de perceptie en het gedrag ten opzichte van deze waarde. Vervolgens wordt gezocht naar verklaringen vanuit de
factoren die in dit onderzoek zijn bekeken. Op het niveau van de voedselkwaliteitswaarden gaat het om de volgende factoren:
- de subjectieve kennis over de voedselkwaliteitswaarde;
- de objectieve kennis over de voedselkwaliteitswaarde;
- de moeite die consumenten hebben om een voedselkwaliteitswaarde te herkennen en
- het belang dat men hecht aan de voedselkwaliteitswaarde.
op (1) het belang van de voedselkwaliteitswaarde als aankoopmotief, (2) het
zelf gerapporteerde aankoopgedrag en (3) het feitelijke aankoopgedrag.
De analyse laat nagenoeg geen relatie zien tussen de objectieve kennis over
de voedselkwaliteitswaarden en de drie metingen betreffende aankoop.1 Deze
relatie wordt daarom niet per voedselkwaliteitswaarde gerapporteerd. De aandacht gaat vooral uit naar de andere factoren, te weten de subjectieve kennis
over de voedselkwaliteitswaarde, de moeite die consumenten hebben om een
voedselkwaliteitswaarde te herkennen en het belang dat men hecht aan de
voedselkwaliteitswaarde.
De subjectieve kennis over een bepaalde voedselkwaliteitswaarde is uit deel
III van de vragenlijst afgeleid. Daarin is gevraagd of de deelnemer vergeleken
met de 'gemiddelde' Nederlander meer, minder of evenveel weet. De moeite die
consumenten hebben met de beoordeling van de voedselkwaliteitswaarde is ook
gevraagd in deel III van de vragenlijst. Deelnemers is gevraagd of ze het moeilijk
of juist gemakkelijk vinden om de betreffende voedselkwaliteitswaarde te beoordelen. Het belang dat men hecht aan voedselkwaliteitswaarde is achterhaald
1

98

De eerdergenoemde (1) het belang van de voedselkwaliteitswaarde als aankoopmotief, (2) het zelf
gerapporteerde aankoopgedrag en (3) het feitelijke aankoopgedrag.

door de deelnemers de voedselkwaliteitswaarden te laten prioriteren. De resultaten van deze analyses zijn ook in hoofdstuk 3 te vinden. Vervolgens is er een
koppeling gemaakt met de in hoofdstuk 4 gerapporteerde aankoopgedragingen.
Overigens is het aankoopgedrag over producten met een bepaalde voedselkwaliteitswaarde op verschillende manieren bevraagd. Hierdoor kan niet elke waarde op eenzelfde manier worden beschreven en geanalyseerd in dit hoofdstuk. In
paragraaf 5.2 wordt de relatie tussen perceptie en aankoopmotieven in beeld
gebracht. Daarna beschrijft paragraaf 5.3 de samenhang tussen perceptie en
(1) zelf gerapporteerd en (2) feitelijk aankoopgedrag. Vervolgens wordt in paragraaf 5.4 de relatie tussen het belang dat mensen hechten aan een bepaalde
voedselkwaliteitswaarde en hun zelf gerapporteerde gedrag op het niveau van
voedsel en voedselproducten, beschreven.
Echter, niet alle beïnvloedende factoren kunnen op het niveau van de voedselkwaliteitswaarde worden bekeken. Er zijn ook factoren die algemeen gelden.
Deze worden in de daaropvolgende paragrafen bekeken. Er volgen paragrafen
waarin de invloed van persoonlijke waarden (paragraaf 5.5), behoefte tot nadenken (paragraaf 5.6) en gewoontegedrag paragraaf 5.7) aan de orde komen. In
de afsluitende paragraaf 5.8. worden de conclusies uit dit hoofdstuk geformuleerd.

5.2

Perceptie en aankoopmotief
In figuur 5.1 tot en met 5.3 is de relatie tussen drie factoren die invloed (kunnen) hebben op het belang dat consumenten hebben als aankoopmotief in beeld
gebracht.
Eerst is gekeken naar de relatie tussen het belang dat men hecht aan een
voedselkwaliteitswaarde en het belang dat men vervolgens hecht aan die voedselkwaliteitswaarde als aankoopmotief. Deze relatie is niet voor elke voedselkwaliteitswaarde even sterk aanwezig. Voor dierenwelzijn en rechtvaardigheid
zijn de relaties het sterkst. Wanneer mensen die voedselkwaliteitswaarde belangrijk vinden, geven ze aan het ook als aankoopmotief te hanteren.
Vervolgens is de invloed van het - door de consument zelf beoordeelde kennisniveau over een voedselkwaliteitswaarde in relatie tot het belang als aankoopmotief bekeken. Die relatie lijkt iets sterker. Een overtuigende relatie is er
voor de voedselkwaliteitswaarden milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn en rechtvaardigheid. Mensen die meer denken te weten over die voedselkwaliteitswaarden laten die voedselkwaliteitswaarden ook zwaarder wegen als aankoopmotief.

99

Tot slot is gekeken naar de invloed van de herkenbaarheid van een voedselkwaliteitswaarde op het belang ervan als aankoopmotief. Voor alle voedselkwaliteitswaarden geldt dat er geen duidelijke samenhang is tussen herkenning en de
mate waarin het als aankoopmotief gehanteerd wordt.
Figuur 5.1

Relatie tussen het belang dat wordt gehecht aan de voedselkwaliteitswaarde en deze waarde als aankoopmotief

Rechtvaardigheid

Dierenwelzijn

Milieuvriendelijkheid

Ambachtelijkheid

Voedselveiligheid

Productkwaliteit

Gezondheid
Geen
relatie

100

Laag

Gemiddeld

Hoog

Figuur 5.2

Relatie tussen de kennis die men denkt te hebben over een
voedselkwaliteitswaarde en het gebruik ervan als aankoopmotief

Rechtvaardigheid

Dierenwelzijn

Milieuvriendelijkheid

Ambachtelijkheid

Voedselveiligheid

Productkwaliteit

Gezondheid
Geen
relatie

Figuur 5.3

Laag

Gemiddeld

Hoog

Relatie tussen de herkenbaarheid van een voedselkwaliteitswaarde en het gebruik ervan als aankoopmotief

Rechtvaardigheid

Dierenwelzijn

Milieuvriendelijkheid

Ambachtelijkheid

Voedselveiligheid

Productkwaliteit

Gezondheid
Geen
relatie

Laag

Gemiddeld

Hoog

101

Vervolgens is de relatie tussen perceptie en aankoopmotief per voedselkwaliteitswaarde uitgewerkt. Figuur 5.4 laat voor de afzonderlijke voedselkwaliteitswaarde zien hoe de invloed van de drie factoren (belang van de
voedselkwaliteitswaarde, subjectieve kennis over die voedselkwaliteitswaarde en
herkenbaarheid ervan) op het belang als aankoopmotief is. Daaruit komt het
volgende beeld naar voren.
-

Gezondheid
Het belang dat men hecht aan gezondheid als voedselkwaliteitswaarde heeft
weinig voorspellende waarde voor de mate waarin men diezelfde voedselkwaliteitswaarde als aankoopmotief hanteert. De kennis die deelnemers
denken te hebben over gezondheid bepaalt in beperkte mate de zwaarte die
ze toekennen aan deze voedselkwaliteitswaarde als aankoopmotief. Deelnemers die meer denken te weten over gezondheid zeggen meer mager
vlees en meer vette vis te kopen dan deelnemers die hun kennis over deze
waarde lager inschatten. Of men het moeilijk vindt om gezondheid te beoordelen heeft geen invloed op de mate waarin die voedselkwaliteitswaarde
meetelt als aankoopmotief.

-

Productkwaliteit
Er is een beperkte samenhang tussen de kennis die mensen zeggen te hebben over kwaliteit en de moeite die mensen hebben om kwaliteit te beoordelen en de zwaarte van deze voedselkwaliteitswaarde bij de
aankoopbeslissing.

-

Voedselveiligheid
Het belang dat men hecht aan voedselveiligheid als voedselkwaliteitswaarde
heeft weinig samenhang met de mate waarin diezelfde voedselkwaliteitswaarde als aankoopmotief geldt. Er is geen verband tussen kennis die consumenten zeggen te hebben of de moeite die men heeft om
voedselveiligheid te beoordelen en de mate waarin deze voedselkwaliteitswaarde meetelt als aankoopmotief. Alleen wordt er - naar eigen zeggen meer groenten en fruit zonder bestrijdingsmiddelen gekocht door mensen
die meer kennis zeggen te hebben en die minder moeite hebben met het
beoordelen van het aspect 'voedselveiligheid'.

-

Ambachtelijkheid
Voor de voedselkwaliteitswaarde 'ambachtelijk' geldt dat de subjectieve kennis, de herkenbaarheid en het belang van de waarde positief samenhangen
met de traditionele productie van vlees. De samenhang met de aankoop van
groente en fruit bij een lokale boer of teler is veel zwakker.

102

-

Milieuvriendelijkheid
Mensen die milieuvriendelijkheid een meer of minder belangrijke voedselkwa-

liteitswaarde vinden laten deze maar matig meewegen als geldig aankoopmotief. Meer samenhang is er tussen milieuaspecten als aankoopmotieven
en de mate waarin men zelf kennis zegt te hebben over milieuvriendelijkheid.
Mensen die meer kennis zeggen te hebben over milieuvriendelijkheid laten
die aspecten zwaarder wegen. Dat doen ze door meer te letten op keurmerken en de herkomst van het product. Iets minder overtuigend is de relatie
tussen de moeite die men heeft om milieuvriendelijkheid te beoordelen en de
relevantie als het aankoopargument.
-

Dierenwelzijn
Mensen die dierenwelzijn belangrijk vinden laten welzijnsaspecten ook vaker
meewegen als aankoopmotief. Datzelfde geldt voor de subjectieve kennis en
de moeite die mensen hebben om de waarde te beoordelen. Hoe meer kennis men denkt te hebben en hoe makkelijker men het vindt om dierenwelzijn
te beoordelen, hoe vaker deze waarde meeweegt in de aankoopbeslissing.

-

Rechtvaardigheid
De subjectieve kennis, de herkenbaarheid en het belang van de voedselkwaliteitswaarde rechtvaardigheid hangen positief samen met de bevestiging
van rechtvaardigheid als aankoopmotief. Men kijkt vaker naar het land van
herkomst van de producten en de prijs die boeren, vissers of telers krijgen
voor hun product. Overigens is de samenhang tussen de kennis, de herkenbaarheid en het belang van rechtvaardigheid en de onderliggende aankoopmotieven veel sterker dan de samenhang die bij de andere
voedselkwaliteitswaarden wordt gevonden. Het omzetten van de kennis, de
herkenbaarheid en het belang in aankoopgedrag lijkt voor de waarde rechtvaardigheid relatief gezien gemakkelijker.

103

Figuur 5.4

Relatie tussen perceptie en belang van aankoopmotief voor
de verschillende voedselkwaliteitswaarden

Rechtvaardigheid

Diervriendelijkheid

Milieuvriendelijkheid

Ambachtelijkheid

Voedselveiligheid

Kwaliteit

Gezondheid

Geen
relatie
Belang aan de voedselkwaliteitswaarde

Laag

Gemiddeld

Kennis die men denkt te hebben

Hoog

Herkenbaarheid van de voedselkwaliteitswaarde

De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld(r=.21-.30) en hoog(r >.30).

5.3

Perceptie en aankoopgedrag
De aankoop van producten met een voedselkwaliteitswaarde is voor de verschillende voedselkwalitietswaarden niet op eenzelfde wijze achterhaald. Immers zoals beschreven in eerdere hoofdstukken - ontbreekt voor sommige producten
een door de consument, GfK of IRI te meten indicator. Dit leidt ertoe dat de relatie tussen perceptie en aankoopgedrag verschillend is uitgewerkt voor de onderscheidende voedselkwaliteitswaarden. Daarom wordt de relatie per
voedselkwaliteitswaarde gepresenteerd. In deze paragraaf is het belang dat
mensen zeggen te hechten aan een voedselkwaliteitswaarde onder andere gekoppeld aan het zelf gerapporteerde aankoopgedrag. Daartoe zijn per voedselkwaliteitswaarde de deelnemers opgesplitst in twee gelijke groepen. De ene
helft scoort het laagst op het belang van de voedselkwaliteitswaarde en de andere helft scoort het hoogst op diezelfde voedselkwaliteitswaarde. Er is gekeken of deze groepen van elkaar verschillen in de daadwerkelijke aankoop van
producten.

104

Gezondheid
Tabel 5.1 maakt duidelijk dat noch het belang dat men hecht aan gezondheid,
noch de kennis die men erover denkt te hebben noch de moeite die men heeft
om gezondheid te beoordelen veel invloed heeft op de aankoop van de gezondheidsproducten met een 'Ik Kies Bewust'-logo of light-producten, zoals de consument dat zelf rapporteert. Er is alleen een zwak positief verband tussen het
belang van de waarde gezondheid en de aankoop van light-producten (r=.15).
Mensen die gezondheid belangrijk zeggen te vinden denken dus meer lightproducten te kopen. Ook is er een zwak positief verband tussen de subjectieve
kennis en de zelf gerapporteerde aankoop van het IKB-logo (r=.12).
Tabel 5.1

Relatie tussen perceptie en het zelf gerapporteerde aankoopgedrag voor de voedselkwaliteitswaarde gezondheid
Belang van het zelf gerapporteerde
aankoopgedrag

Belang van de voedselkwaliteitswaarde

Geen relatie - laag

Kennis die men denkt te hebben

Geen relatie - laag

Herkenbaarheid van de waarde

Geen relatie

De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

Meer verband bestaat er tussen het belang dat mensen hechten aan gezondheid en de gekochte product(groep)en. Mensen die gezondheid belangrijker
zeggen te vinden kopen minder vaak tussendoortjes en eten minder vaak buiten
de deur. Ze zeggen vaker EKO-producten en (in beperkte mate) light-producten
te kopen en groenten, fruit en vis te eten (zie tabel 5.2)
Tabel 5.2

Samenhang belang van de waarden met zelf gerapporteerd
aankoopgedrag

Hoe belangrijker…

Hoe minder vaak…

Hoe vaker…

Gezondheid

Tussendoortjes gekocht

EKO-producten gekocht

Buiten de deur gegeten

Light producten gekocht
Groente gegeten
Fruit gegeten
Vis gegeten

Mensen die meer waarde hechten aan gezondheid denken meer groente
(r=.28), fruit (r=.28) en vis (r=.18) te eten, zoals uit tabel 5.2 blijkt. Bovendien

105

doen ze het ook; (groente r=.18; fruit r=.18; vis r=.13), hoewel de samenhang
niet erg hoog is.

Productkwaliteit
Het aankoopgedrag betreffende productkwaliteit is gemeten aan de hand van de
indicator 'waar worden de boodschappen gehaald?'. De subjectieve kennis over
kwaliteit bepaalt maar heel beperkt waar men de boodschappen doet. Ook is er
heel weinig samenhang tussen de moeite die men heeft om kwaliteit te beoordelen en het soort winkel waar men de boodschappen haalt. Daarbij is onderscheid gemaakt tussen de volgende groepen supermarkten: service
supermarkten, value for money supermarkten en discounters. Wanneer 'de aankoop van duurder vlees' als maat voor 'kwaliteit' wordt gekozen wordt wél een
positief verband gevonden. Mensen die duurder vlees kopen komen vaker in de
speciaalzaken (r=.13) en service supermarkten (r=.13). Minder vaak stappen ze
de discounter binnen (r= -.13).

Voedselveiligheid
De helft van de mensen die de waarde voedselveiligheid belangrijker vindt zegt
meer EKO-producten te kopen. Tabel 5.3 toont dit. Wellicht dat mensen EKOproducten kopen omdat deze zijn geteeld met minder bestrijdingsmiddelen. Het
gebruik van minder bestrijdingsmiddelen (EKO) zou als veilig kunnen worden ervaren, zo blijkt uit het kwalitatieve onderzoek.
Tabel 5.3

Samenhang belang van de waarden met zelf gerapporteerd
aankoopgedrag

Hoe belangrijker …

Hoe minder vaak …

Hoe vaker …

Veiligheid

Tussendoortjes gekocht

EKO-producten gekocht

Mensen die voedselveiligheid belangrijker vinden zeggen meer EKOproducten te kopen, maar dit wordt niet teruggevonden in de praktijk. Er is geen
samenhang tussen het belang van voedselveiligheid enerzijds en de daadwerkelijke aankoop van EKO-producten anderzijds.

Ambachtelijkheid

106

Tabel 5.4 laat zien dat deelnemers die meer waarde hechten aan ambachtelijkheid vaker vis en minder vaak vleesvervangers eten dan deelnemers die hier
minder waarde aan hechten. Dit lijkt erop te duiden dat mensen vis wel met ambachtelijke productie associëren en vleesvervangers niet.

Tabel 5.4

Samenhang belang van de waarden met zelf gerapporteerd
aankoopgedrag

Hoe belangrijker …

Hoe minder vaak …

Hoe vaker …

Ambachtelijk

Vleesvervangers gegeten

Vis gegeten

Deelnemers die meer waarde hechten aan ambachtelijke productie kopen relatief meer producten in een speciaalzaak (r=.13). De sterkste samenhang tussen de mate waarin deelnemers belang hechten aan ambachtelijk en de
aankoop in speciaalzaken is voor de productgroep vlees (r=.17) gevolgd door
groente (r=.10). Overigens, kopen deelnemers die meer waarde hechten aan
betaalbaarheid (r=.20) en gemak (r=.11) juist minder producten bij een speciaalzaak.

Milieuvriendelijkheid
Om te achterhalen of mensen milieuvriendelijk aankopen is de aankoop van producten met een EKO-keurmerk onderzocht. De zelf gerapporteerde aankoop van
producten met een EKO-keurmerk hangt positief samen met de kennis van de
waarde milieu (r=.19) en de herkenbaarheid van deze waarde (r=.14). Ook het
belang van de waarde 'milieu' hangt positief samen met de aankoop van producten met een EKO-keurmerk (r=.22). De deelnemers die aangeven milieu relatief
belangrijk te vinden kopen ook meer producten met een fair-tradekeurmerk
(r=.19).
Tabel 5.5

Relatie tussen perceptie en het zelf gerapporteerde aankoopgedrag voor de voedselkwaliteitswaarde milieuvriendelijkheid
Belang van het zelf gerapporteerde aankoopgedrag

Belang aan de voedselkwaliteitswaarde

Laag - gemiddeld

Kennis die men denkt te hebben

Laag

Herkenbaarheid van de waarde

Geen relatie - laag

De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

De helft van de deelnemers die aangeeft de voedselkwaliteitswaarde milieuvriendelijkheid belangrijk te vinden koopt vaker EKO- en fair-tradeproducten. Ook
kopen zij vaker vleesvervangers en minder vlees dan de helft die aangeeft deze
voedselkwaliteitswaarde minder belangrijk te vinden. Deze resultaten duiden er-

107

op dat mensen die milieu belangrijk vinden ook een eetpatroon hebben wat
hiermee overeenkomt.
Tabel 5.6

Samenhang belang van de waarden met zelf gerapporteerd
aankoopgedrag

Hoe belangrijker …

Hoe minder vaak …

Hoe vaker …

Milieu

Producten in de aanbieding

EKO-producten gekocht

Vlees gegeten

Fair-tradeproducten gekocht
Vleesvervangers gegeten

Mensen die zeggen de voedselkwaliteitswaarde milieuvriendelijkheid belangrijk te vinden zeggen de laatste twee maanden meer producten met een EKOkeurmerken te hebben gekocht (r=.22). Dat blijken mensen ook echt te doen.
Deze deelnemers hebben in totaal meer EKO producten gekocht (r=.26).

Dierenwelzijn
Tabel 5.7 maakt duidelijk dat de helft van de deelnemers die aangeeft de voedselkwaliteitswaarde dierenwelzijn belangrijk te vinden minder vlees en meer
vleesvervangers denkt te eten. Ook zeggen deze deelnemers vaker EKO-, IKBen fair-tradeproducten te kopen. Ze kopen inderdaad meer vleesvervangers
(r=.14). Echter de analyses laten geen mindere aankoop van vlees zien. Wél
zien we dat mensen die dierenwelzijn belangrijk vinden ándere (vlees)producten
kopen. Ze kopen ook meer EKO-vlees (r=.13), vis (r=.30), en meer andere EKOproducten (r=.21).
Tabel 5.7

Samenhang belang van de waarden met zelf gerapporteerd
aankoopgedrag

Hoe belangrijker …

Hoe minder vaak …

Hoe vaker …

Dierenwelzijn

Vlees

EKO-producten gekocht
'Ik Kies Bewust'-logo gekocht
Fair-tradeproducten gekocht
Vleesvervangers gegeten

Mensen die dierenwelzijn belangrijk vinden hechten blijkbaar ook meer waarde aan milieu en rechtvaardigheid.

108

Rechtvaardigheid
Om na te gaan of mensen 'eerlijk' aankopen is gekeken naar de aankoop van
producten met een fair-tradekeurmerk. Deelnemers die aangeven meer te weten
over de waarde rechtvaardigheid geven aan een hoger percentage producten
met een fair-tradekeurmerk te kopen (r=.16) dan deelnemers die hun kennisniveau lager inschatten. Ook de mate van herkenbaarheid van 'rechtvaardigheid'
hangt positief samen met de aankoop van fair-tradeproducten (r=.13). Deelnemers die aangeven meer waarde te hechten aan rechtvaardigheid kopen ook
een hoger percentage producten met het keurmerk fair trade (r=. 25).
Tabel 5.8

Relatie tussen perceptie en het zelf gerapporteerde aankoopgedrag voor de voedselkwaliteitswaarde rechtvaardigheid
Belang van het zelf gerapporteerde
aankoopgedrag

Belang aan de voedselkwaliteitswaarde

Gemiddeld

Kennis die men denkt te hebben

Laag

Herkenbaarheid van de voedselkwaliteitswaarde

Geen relatie - laag

De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

Uit tabel 5.9 blijkt wederom de samenhang tussen de waarde 'milieu' en
'rechtvaardigheid'. Mensen die meer waarde hechten aan 'rechtvaardigheid' kopen niet alleen meer producten met een fair-tradekeurmerk, maar ook meer
producten met het EKO-keurmerk (r=.23). Dit duidt erop dat deze groep meer
waarde hecht aan de proceswaarden en hier ook zegt naar te handelen. Overigens kopen mensen die 'rechtvaardigheid' belangrijk vinden ook meer vleesvervangers en zijn zij minder grote kip- en vleeseters.
Tabel 5.9

Samenhang belang van de waarden met zelf gerapporteerd aankoopgedrag

Hoe belangrijker …

Hoe minder vaak …

Hoe vaker …

Rechtvaardigheid

Kip gegeten

Fair trade gekocht

Vlees gegeten

EKO-producten gekocht
Vleesvervangers gegeten

109

5.4

Voedselkwaliteitswaarden en aankoopgedrag
In deze paragraaf is het belang dat mensen zeggen te hechten aan een voedselkwaliteitswaarde weer gekoppeld aan het zelf gerapporteerde aankoopgedrag. Tabel 5.10 bevat alle voedselkwaliteitswaarden die zijn meegenomen in
het onderzoek, waarbij sommige van deze waarden in de voorgaande paragrafen al zijn genoemd. Daarmee zorgt deze tabel voor een overzicht.
Tabel 5.10

Samenhang belang van de voedselkwaliteitswaarden met zelf
gerapporteerd aankoopgedrag

Hoe belangrijker …1

Hoe minder vaak …

Hoe vaker …

Smaak

EKO-producten gekocht

Tussendoortjes gekocht

Fair trade gekocht

Buiten de deur gegeten
'Ik Kies Bewust'-logo gekocht

Gezondheid

Tussendoortjes gekocht

EKO-producten gekocht

Buiten de deur gegeten

Light producten gekocht
Groente gegeten
Fruit gegeten
Vis gegeten

Betaalbaarheid

Buiten de deur gegeten

Vlees gegeten

EKO-producten gekocht

Producten in de aanbieding

Fair trade gekocht
Groente gegeten
Fruit gegeten
Vis gegeten
Bekend voor me

EKO-producten gekocht

Vlees gegeten

Fair trade gekocht
'Ik Kies Bewust'-logo
Groente gegeten
Fruit gegeten
Vis gegeten

110

1

Hierbij is de prioritering van de voedselkwaliteitswaarde zoals in tabel 3.2.

Tabel 5.10

Samenhang belang van de voedselkwaliteitswaarden met zelf
gerapporteerd aankoopgedrag (vervolg)

Hoe belangrijker …

Hoe minder vaak …

Hoe vaker …

Gemakkelijk in gebruik

Groente gegeten

Buiten de deur gegeten

Fruit gegeten

Tussendoortjes gekocht

Vis gegeten
Vleesvervangers gegeten
EKO-producten gekocht
'Ik Kies Bewust'-logo gekocht
Fair trade gekocht
Voel ik me lekker bij

EKO-producten gekocht

Tussendoortjes gekocht

Fair trade gekocht
Groente gegeten
Fruit gegeten
Vis gegeten
Vleesvervangers gegeten
Natuurlijk

EKO-producten gekocht
Groente gegeten
Fruit gegeten
Vis gegeten
Vleesvervangers gegeten

Ambachtelijkheid

Vleesvervangers gegeten

Vis gegeten

Rechtvaardigheid

Kip gegeten

Fair trade gekocht

Vlees gegeten

EKO-producten gekocht
Vleesvervangers gegeten

Milieuvriendelijkheid

Producten in de aanbieding

EKO-producten gekocht

Vlees gegeten

Fair trade gekocht
Vleesvervangers gegeten

Dierenwelzijn

Vlees gegeten

EKO-producten gekocht
'Ik Kies Bewust'-logo gekocht
Fair trade gekocht
Vleesvervangers gegeten

-

Tabel 5.10 leert het volgende.
Deelnemers die hechten aan smaak eten vaker buiten de deur en kopen
meer tussendoortjes. Producten van biologische afkomst zijn minder in trek
en ook de fair-tradeproducten worden minder gekocht.

111

-

-

-

-

-

-

-

Deelnemers die hechten aan gezondheid eten meer groenten, fruit en vis en
ook meer light-producten en EKO-producten. Ze eten minder tussendoortjes
en ze eten minder vaak buitenshuis.
Deelnemers die betaalbaarheid belangrijk vinden eten minder groente, fruit
en vis en juist meer vlees. Wellicht vinden zij groente, fruit en vis (te) duur?
Zij kopen vaker producten die in de aanbieding zijn.
Deelnemers die hechten aan wat bekend voor ze is en die hechten aan 'het
lekker voelen bij' geven aan minder EKO en fair-tradeproducten te kopen.
Ook eten zij minder groente, fruit en vis.
Deelnemers die het gemak belangrijk vinden zeggen meer buiten de deur te
eten en meer voedselproducten buiten de deur te kopen. Zij eten minder
groente, fruit, vis en vleesvervangers.
Deelnemers die voedselveiligheid belangrijk vinden geven een voorkeur aan
EKO-producten. Deze producten zijn zonder bestrijdingsmiddelen geteeld en
mogelijk wordt dit als veiliger ervaren.
Deelnemers die hechten aan natuurlijkheid geven aan meer producten met
een EKO-keurmerk te kopen. Ook eten zij meer groente, fruit en vis dan de
helft van de mensen die natuurlijk een minder belangrijke waarde vindt.
Deelnemers die hechten aan ambachtelijkheid kopen iets minder vleesvervangers en juist meer vis.
Deelnemers die rechtvaardigheid belangrijk vinden eten minder kip en vlees.
Ze kopen meer producten met een fair-tradekeurmerk en een EKO-keurmerk.

Vervolgens is onderzocht in welke zaken plaatsen waar mensen hun voedsel
aankopen, zie tabel 5.11.
Tabel 5.11

Samenhang belang van de waarden met aankoopgedrag per
aankoopkanaal1

Hoe belangrijker….2
Betaalbaarheid

Hoe minder vaak gekocht Hoe

vaker

gekocht

wordt bij….

bij….

Service supermarkten

Discount supermarkten

wordt

Speciaalzaken
Gemakkelijk in gebruik
Ambachtelijkheid

1

112

2

Speciaalzaken
Speciaalzaken

Voor de andere voedselkwaliteitswaarden is geen relatie gevonden.
Hierbij is de volgorde van de voedselkwaliteitswaarde zoals in tabel 3.2 geprioriteerd aangehouden.

5.5

Invloed van persoonlijke waarden

Op welke aankoopmotieven wel of niet relevant gevonden worden
De persoonlijke waarden hangen enigszins samen met aankoopmotieven van
consumenten. Egoïsme, altruïsme hangen met enkele motieven enigszins samen. De natuurwaarden hangen iets sterker samen met de aankoopmotieven.
Deelnemers die hoger scoren op egoïsme geven aan dat ze meer duurder
vlees (r= .15) en duurdere vissoorten (r= .16) kopen. Deelnemers die hoger
scoren op altruïsme geven aan dat ze vooral vis kopen die er het meest verst
uitziet (r= .28). Deelnemers die de natuurwaarden belangrijk vinden, geven aan
dat ze vooral groente en fruit kopen waar geen vreemde stoffen in zitten
(r= .31), bij voorkeur ongesneden (r= .27) en van eigen bodem (r= .27).

Op het aankoopgedrag
Deelnemers die hoger scoren op de natuurwaarden geven aan vaker EKOproducten te kopen (r=. 15). Tevens geven deze deelnemers aan meer groente
(r=. 17) en fruit (r=. 16) te eten. Echter, in de praktijk is dit niet zichtbaar. De
daadwerkelijke aankoop van de verschillende voedselproducten verschilt niet
tussen de mensen die hoog of laag scoren op de verschillende persoonlijke
waarden.

5.6

Invloed van de behoefte tot nadenken

Op welke aankoopmotieven wel of niet relevant gevonden worden
Deelnemers met meer behoefte om na te denken lijken over het algemeen meer
rekening te houden met de voedselkwaliteitswaarden als aankoopmotief. De
sterkste verbanden zijn te vinden met goede prijs voor de vissers, boeren en telers (r tussen .20 en .22), het land van herkomst van vis (r=.17) en vlees
(r=.13). Deze verschillende aankoopmotieven zijn allen te scharen onder de
waarde 'rechtvaardigheid'. Tot slot, is er ook een sterke samenhang tussen de
behoefte om na te denken en het rekening houden met keurmerken op vlees
(r=.20).

Op het aankoopgedrag
Deelnemers met een hogere behoefte om na te denken eten meer vleesvervangers (r=.13). Zij zeggen ook meer EKO-producten aan te schaffen (r=.30) dan
deelnemers en doen dat feitelijk ook (r=.12).

113

5.7

Invloed van gewoontegedrag

Op welke aankoopmotieven wel of niet relevant gevonden worden
Gewoontegedrag lijkt geen relatie te hebben met de verschillende aankoopmotieven van de deelnemers.

Op het aankoopgedrag
Er is ook geen relatie gevonden tussen gewoontegedrag en aankoopgedrag. De
aankoop van de verschillende keurmerken, EKO, 'Ik Kies Bewust' en fair trade,
verschilt niet voor deelnemers die veel of weinig gewoontegedrag vertonen. Ook
voor de aankoop van light producten en producten in de aanbieding zijn er geen
verschillen tussen deelnemers die aangeven veel of weinig gewoontegedrag vertonen bij de aankoop van voedsel.
Er moet bij bovenstaande resultaten wel rekening worden gehouden met het
feit dat een overgrote meerderheid heeft aangegeven veel routinegedrag te vertonen. Dit kan van invloed zijn op de beschreven resultaten.

5.8

Conclusies

Er is een laag verband tussen belang dat men hecht aan een voedselkwaliteitswaarde en het belang ervan als aankoopmotief, met uitzondering van dierenwelzijn en rechtvaardigheid
Mensen die een bepaalde voedselkwaliteitswaarde zeggen belangrijk te vinden,
wegen die voedselkwaliteitswaarde vervolgens niet per se zwaarder mee in de
aankoopbeslissing. Dierenwelzijn en rechtvaardigheid zijn daarop een uitzondering. Mensen die deze waarden belangrijk vinden laten deze ook zwaar meewegen als aankoopmotief.

Er is wél een verband tussen belang dat men hecht aan een voedselkwaliteitswaarde en gedrag

114

Mensen die gezondheid belangrijker vinden kopen niet meer IKB-producten,
maar wel iets meer light-producten en zij eten meer groenten, fruit en vis. Mensen die dierenwelzijn belangrijk vinden kopen minder vlees en meer vleesvervangers, EKO-producten en fair-tradeproducten. Mensen die milieuvriendelijkheid
en rechtvaardigheid belangrijk vinden geven aan meer producten te kopen met
keurmerken die deze of daaraan gelieerde waarden vertegenwoordigen. Het belang dat mensen hechten aan de voedselkwaliteitswaarden ambachtelijkheid en

kwaliteit heeft ook enige relatie met de keuze van het afzetkanaal. Echter, deze
waarden zijn lastig te operationaliseren bij de aankoop van voedsel.

Grote verschillen tussen voedselkwaliteitswaarden wat betreft relatie subjectieve
kennis en gedrag
-

-

-

Er is een groep waarin de kennis die men zegt te hebben over de voedselkwaliteitswaarde niet of nauwelijks de aankoop van producten met die voedselkwaliteitswaarde beïnvloedt. Dit geldt voor gezondheid, productkwaliteit
en voedselveiligheid.
Voor milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn en rechtvaardigheid is die relatie er
wel: mensen die meer zeggen te weten over deze waarden houden bij de
aankoop van voedsel meer rekening met deze waarden.
De relatie tussen kennis en gerapporteerde aankoop van voedsel - gemeten
in producten met een keurmerk- is laag voor milieuvriendelijkheid en rechtvaardigheid. Voor gezondheid is deze relatie zelfs nog minder aanwezig.
Voor de andere voedselkwaliteitswaarde zijn er geen producten met keurmerken meegenomen.

Weinig verband tussen de herkenbaarheid van de voedselkwaliteitswaardes en
het gedrag - gemeten in producten met een keurmerk
-

-

Voor gezondheid, productkwaliteit en voedselveiligheid beïnvloedt de herkenbaarheid van deze voedselkwaliteitswaarde niet of nauwelijks de aankoop
van producten met die voedselkwaliteitswaarde.
Voor milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn en rechtvaardigheid is die relatie er
wel: mensen die deze waarden beter zeggen te herkennen houden bij de
aankoop van voedsel meer rekening met diezelfde waarde.

Geen relatie tussen objectieve kennis over de voedselkwaliteitswaarden en het
gedrag - gemeten in producten met een keurmerk
De analyse laat nagenoeg geen relatie zien tussen de objectieve kennis over de
voedselkwaliteitswaarden en (1) het gebruik van de voedselkwaliteitswaarde als
aankoopmotief, (2) het zelf gerapporteerde aankoopgedrag en (3) het feitelijke
aankoopgedrag.

Verschil tussen denken en doen is niet voor alle voedselkwaliteitswaarden groot!
Deelnemers die gezondheid, betaalbaarheid en rechtvaardigheid belangrijk vinden zeggen niet alleen meer van dergelijke producten te kopen; uit de analyses
blijkt dat ze dat ook feitelijk doen.

115

Er is weinig samenhang tussen persoonlijke waarden en aankoopgedrag
Er is weinig verschil tussen mensen die hoog of laag scoren op het belang dat
zij toekennen aan egoïstische waarden, altruïstische waarden en natuur enerzijds en het aankoopgedrag anderzijds.

Ook is er weinig samenhang tussen gewoontegedrag en aankoopgedrag
Mensen die veel gewoontegedrag vertonen kopen niet anders dan mensen die
weinig gewoontegedrag laten zien.

Wel is er samenhang tussen de behoefte tot nadenken en het aankoopgedrag
Mensen die de behoefte hebben om na te denken houden meer rekening met de
voedselkwaliteitswaarden als aankoopmotief. Zij zeggen meer 'eerlijke' producten te kopen. In de praktijk eten ze meer producten met het EKO-keurmerk en
iets meer producten met het fair-tradekeurmerk. Ze eten ook iets meer vleesvervangende producten.

116

6
6.1

Perceptie en aankoop in segmenten
Inleiding
Een belangrijke vraag is of en hoe consumenten zijn aan te sporen om meer
duurzaam geproduceerd voedsel te kopen. Duidelijk is dat niet alle consumenten hetzelfde zijn; consumentensegmentering helpt om - per segment - een beleid te voeren specifiek gericht op de motieven en het gedrag van die groep. De
vraag is of er consumentensegmenten op basis van dit onderzoek te onderscheiden zijn en welke dat zijn. Dat is de kernvraag van dit hoofdstuk.
Paragraaf 6.2 beschrijft zes clusters consumenten die van elkaar te onderscheiden zijn op basis van de waarden die belangrijk gevonden worden. Vervolgens wordt in paragraaf 6.3 onderzocht of de consumenten in die verschillende
clusters zich ook anders gedragen qua aankoop van voedsel.

6.2

Zes clusters
Op basis van het belang dat mensen hechten aan de verschillende voedselkwaliteitswaarden is een clusterindeling gemaakt. Een clusteranalyse leverde zes
verschillende groepen mensen op, die in figuur 6.1 grafisch zijn weergegeven.

117

Figuur 6.1

Het belang dat de zes clusters hechten aan de kwaliteitswaarden

12

10

8

6

4

2

nd
e

lijk

lijk
rie

is

di
er
v

ie
nd
e

er
d

uv
r

du
ce

m
i lie
is

ba
ch
te
li jk
is

ee
r

vo

lij k

el
ik

is

am

ge
pr
o

na
tu
ur
l ijk

ve
il ig

is

is

le
kk
er
m
e

in
ak
ke
lij k

is

ge
m

bi
j

ui
k

e
or

ge
br

m

aa
r
vo

be
ta
al
b

dh
ei
d

is

be
ke
nd

is

vo
ed
go
is

he
e

ft
e

or

en

de

go

ed

e

ge
zo
n

sm
aa
k

0

cluster 1

cluster 2

cluster 3

cluster 4

cluster 5

cluster 6

De verschillende clusters onderscheiden zich op het kenmerk 'belang van de
waarden'. Ieder cluster kijkt dus op zijn eigen manier aan tegen het belang van
de verschillende waarden die van betekenis zijn bij de aankoop van voedsel.
Daarbij onderscheiden wij de eerder genoemde twaalf waarden, die in tabel 3.2
zijn geprioriteerd. In tabel 6.1 is weergegeven welke waarden de verschillende
clusters relatief belangrijk, relatief onbelangrijk of als gemiddeld beoordelen.
Ook zijn de meest opvallende demografische verschillen per cluster weergegeven.1

1

118

De clusters verschillen niet op geslacht en district; deze kenmerken zijn daarom niet in de tabel opgenomen. Er is met een statistische toets (chi-kwadraattoets) gekeken of er duidelijke verschillen zijn
tussen de clusters.

Life cycle

Huishoudgrootte

kinderen (16%)

staanden (21%)
sioneerden (38%)

Relatief veel gepen-

Huishoudens met

Relatief veel alleen-

(16%)

dan 3 personen

(42%)

Natuurlijk

Bekend voor me

Milieuvriendelijk

Gezinnen met meer

Smaak

Rechtvaardigheid

1-persoonsgezinnen

Betaalbaar

Dierenwelzijn

Hoog opgeleiden

onbelangrijk…

belangrijk…

(40%)

Opleiding

Vindt relatief

Vindt relatief

Gebruiksgemak

Jongeren <30 (4%)

Relatief weinig…

Gezondheid

50-plussers (79%)

Relatief veel…

Voel ik me lekker bij

Ambachtelijk

Voedselveiligheid

belangrijk

Vindt 'gemiddeld'

Kenmerken van de clusters: demografische kenmerken en de belangrijkste voedselkwaliteitswaarden

Leeftijd

Cluster 1

Demografie

Tabel 6.1

119

Life cycle

Huishoudgrootte

Opleiding

Leeftijd

Cluster 2

Demografie

Tabel 6.1

120
Tweeverdienders (4%)

Natuurlijk
Ambachtelijk

verschillende
categorieën

categorieën

Spreiding over de

Kostwinners (13%)

Milieuvriendelijk

Smaak

Spreiding over de

Rechtvaardigheid

Middelbaar
opgeleiden (41%)

Betaalbaar

leeftijdscategorieën

Voel ik me lekker bij

onbelangrijk…

Gezondheid

Vindt relatief

Vindt relatief
belangrijk…

Dierenwelzijn

Jongeren <30 (7%)

Relatief weinig…

Spreiding over de

50-plussers (62%)

Relatief veel…

Bekend voor me

Gebruiksgemak

Voedselveiligheid

belangrijk

Vindt 'gemiddeld'

Kenmerken van de clusters: demografische kenmerken en de belangrijkste voedselkwaliteitswaarden (vervolg)

Life cycle
(4%)

(43%)
alleenstaanden (9%)

kostwinners (7%)

Jong alleenstaanden

houdens (21%)

Gepensioneerden

1-persoonshuis-

houdens (60%)

(43%)
2- en 3-persoonshuis-

(20%)

Laag opgeleiden

Huishoudgrootte

Hoog opgeleiden

50-plussers (65%)

Jongeren <30 (4%)

Relatief weinig…

Opleiding

Relatief veel…

Gebruiksgemak
Rechtvaardigheid
Milieuvriendelijk

Betaalbaar
Voel ik me lekker bij
Smaak

Bekend voor me

Dierenwelzijn

Ambachtelijk

onbelangrijk…

Gezondheid

Vindt relatief

Vindt relatief
belangrijk…

Natuurlijk

Voedselveiligheid

belangrijk

Vindt 'gemiddeld'

Kenmerken van de clusters: demografische kenmerken en de belangrijkste voedselkwaliteitswaarden (vervolg)

Leeftijd

Cluster 3

Demografie

Tabel 6.1

121

Life cycle

Huishoudgrootte

Opleiding

Leeftijd

Cluster 4

Demografie

Tabel 6.1

122
Voel ik me lekker bij

(12%)

Kostwinners (15%)

Tweeverdieners (11%)

Gepensioneerden

Jong alleenstaanden
(15%)

(19%)

4-persoonsgezinnen

gorieën

Spreiding over de cate-

(34%)

Hoog opgeleiden

Rechtvaardigheid

Smaak

Middelbaar opgeleiden Laag opgeleiden
(45%)
(21%)

Natuurlijk

Betaalbaar

30-50 jaar (50%)

Milieuvriendelijk

Bekend voor me

onbelangrijk…

Gezondheid

Vindt relatief

Vindt relatief
belangrijk…

Gebruiksgemak

50-plussers (35%)

Relatief weinig…

Middelbare leeftijd

Jongeren <30 (15%)

Relatief veel…

Ambachtelijk

Voedselveiligheid

Dierenwelzijn

belangrijk

Vindt 'gemiddeld'

Kenmerken van de clusters: demografische kenmerken en de belangrijkste voedselkwaliteitswaarden (vervolg)

Life cycle

Huishoudgrootte

Opleiding

Leeftijd

Cluster 5

Demografie

Tabel 6.1

123

(15%)

Alleenstaanden (13%)

kinderen (42%)

Huishoudens met

(13%)

Jong alleenstaanden

huishoudens (40%)

Natuurlijk

Milieuvriendelijk

Voel ik me lekker bij
Gepensioneerden

Rechtvaardigheid

Bekend voor me

Spreiding over de
categorieën
3- of meerpersoons-

Voedselveiligheid

Smaak

30-50 jaar (49%)

Dierenwelzijn

Gezondheid

onbelangrijk…

Gebruiksgemak

Vindt relatief

Vindt relatief
belangrijk…

Betaalbaar

65-plussers (13%)

Relatief weinig…

Middelbare leeftijd

Jongeren <30 (10%)

Relatief veel…

Ambachtelijk

belangrijk

Vindt 'gemiddeld'

Kenmerken van de clusters: demografische kenmerken en de belangrijkste voedselkwaliteitswaarden (vervolg)

Life cycle

Huishoudgrootte

Opleiding

Leeftijd

Cluster 6

Demografie

Tabel 6.1

124
(30%)

Gepensioneerden

alleenstaanden (7%)

houdens (23%)

houdens (44%)
Tweeverdieners (9%)

1-persoonshuis-

2-persoonshuis-

Voel ik me lekker bij

Milieuvriendelijk

den (35%)

Bekend voor me

Middelbaar opgelei-

Rechtvaardigheid

Smaak

categorieën
Laag opgeleiden

Dierenwelzijn

(40%)

Voedselveiligheid

Gebruiksgemak

onbelangrijk…

Gezondheid

Vindt relatief

Vindt relatief
belangrijk…

50-plussers (47%)

Relatief weinig…

Spreiding over de

Relatief veel…

Natuurlijk

Betaalbaar

Ambachtelijk

belangrijk

Vindt 'gemiddeld'

Kenmerken van de clusters: demografische kenmerken en de belangrijkste voedselkwaliteitswaarden (vervolg)

Per cluster ontstaat het volgende beeld. Deelnemers uit Cluster 1 hechten
veel waarde aan de verschillende voedselkwaliteitswaarden die LNV heeft geformuleerd. Zij vinden gezondheid, dierenwelzijn, rechtvaardigheid, milieuvriendelijk belangrijk. Tegelijkertijd vinden zij de meer egoïstische waarden als,
gebruiksgemak, betaalbaar, smaak en bekendheid juist minder belangrijk. Ook
de deelnemers uit Cluster 2 vinden de LNV-waarden belangrijk. Maar deze groep
vindt daarnaast betaalbaar en smaak belangrijk. Het lijkt erop dat deze deelnemers een duurzame leefwijze belangrijk vinden, mits betaalbaar en lekker. Cluster 3 omvat deelnemers die relatief veel waarde hechten aan ambachtelijkheid,
'ik voel me lekker bij', bekendheid, smaak, natuurlijk en betaalbaarheid. Andere
voedselkwaliteitswaarden vinden zij niet zo belangrijk. Het beeld dat hieruit
voortkomt zijn mensen die hechten aan vertrouwdheid, 'bekend zijn met'. Cluster 4 omvat deelnemers zonder uitgesproken voorkeuren voor waarden: de
middenmoot. Deelnemers uit Cluster 5 vinden betaalbaarheid, smaak, bekend,
'zich er lekker bij voelen' belangrijk. Gezondheid en voedselveiligheid doen er
minder toe en ook dierenwelzijn, milieuvriendelijkheid, rechtvaardigheid is voor
hen van weinig betekenis. Het lijkt te gaan om mensen die niet te ingewikkeld en
moeilijk willen doen: 'cheap en makkelijk'. In Cluster 6 lijken de deelnemers veel
op de deelnemers uit cluster 5, met als belangrijkste verschil dat voor hen betaalbaarheid van minder belang is en gezondheid hoog op de lijst staat.
De clusters verschillen qua omvang, zo blijkt uit figuur 6.2.
Figuur 6.2

Omvang van de clusters
7%
20%
13%

13%

27%

20%
Clust er 1

Clust er 2

Clust er 3

Clust er 4

Clust er 5

Clust er 6

125

6.3

Het aankoopgedrag van de clusters
De zelf gerapporteerde aankoop is voor een aantal producten die een bepaalde
voedselkwaliteitswaarde vertegenwoordigen per cluster nader bekeken.
Figuur 6.3

De aankoop van producten met een EKO-keurmerk ten opzichte van het belang dat zij hechten aan milieu als voedselkwaliteitswaarde, per cluster
Aankoop EKO-keurmerk ten opzichte van het belang van milieu

12

Belang van milieu

10

8

6

4

2

0
0

5

10

15

20

25

30

Percentage aankoop EKO-keurmerk
cluster 1

cluster 2

cluster 3

cluster 4

cluster 5

cluster 6

Uit figuur 6.3 komt duidelijk naar voren dat de deelnemers in cluster 1 een
hoger percentage producten met een EKO-keurmerk koopt en de waarde milieu
ook belangrijker vinden dan de andere clusters.1 Dat geldt ook voor de deelnemers van cluster 2 - alleen in mindere mate. En daar volgt cluster 3 op. Mensen
uit clusters 4, 5 en 6 vinden milieu niet zo belangrijk en geven aan relatief weinig EKO-producten te kopen.
Figuur 6.4 geeft eenzelfde beeld voor de aankoop van voedselproducten
met het fair-tradekeurmerk.

1

126

De grootte van de cirkels wordt bepaald door de spreiding binnen het betreffende cluster (niet door
de grootte van het cluster).

Figuur 6.4

De aankoop van producten met een fair-tradekeurmerk ten
opzichte van het belang dat zij hechten aan rechtvaardigheid
als voedselkwaliteitswaarde, per cluster
Aankoop Fair Trade-keurmerk ten opzichte van het belang van eerlijke handel

12

Belang Eerlijke handel

10

8

6

4

2

0
0

5

10

15

20

25

30

Percentage aankoop fair-tradekeurmerk
cluster 1

cluster 2

cluster 3

cluster 4

cluster 5

cluster 6

Figuur 6.4 laat eenzelfde beeld zien als figuur 6.3. Ook hier springen cluster
1 en 2 eruit: zij vinden rechtvaardigheid belangrijk en kopen ook meer fairtradeproducten. Opvallend is wel dat deelnemers uit cluster 2 er iets meer uitspringen: zij vinden rechtvaardigheid belangrijker en kopen meer fairtradeproducten. Met andere woorden, voor de waarde rechtvaardigheid ligt
cluster 2 dichterbij cluster 1 dan voor de waarde milieu.

127

Figuur 6.5

De aankoop van producten met een IKB-logo ten opzichte
van het belang dat zij hechten aan gezondheid als voedselkwaliteitswaarde, per cluster
Aankoop Ik Kies Bewust-logo ten opzichte van het belang van gezondheid

12

Belang van gezondheid

10

8

6

4

2

0
0

5

10

15

20

25

30

Percentage aankoop Ik Kies bewust-logo
cluster 1

cluster 2

cluster 3

cluster 4

cluster 5

cluster 6

Figuur 6.5 maakt duidelijk dat gezondheid voor alle clusters belangrijk is. Alleen de deelnemers van cluster 5 maken zich minder druk over gezondheid. Dit
uit zich bovendien in de aankoop van veel 'gezonde' producten, waarbij vooral
cluster 1,2 en 4 er in positieve zin uit schieten. Zij denken een hoger percentage producten met een IKB-logo aan te schaffen dan de andere clusters.

6.4

Conclusies

Zes clusters die van elkaar verschillen betreffende demografie en belang van
voedselkwaliteitswaarden

128

Er zijn zes clusters te onderscheiden op basis van het belang dat zij hechten
aan voedselkwaliteitswaarden. Twee clusters hechten veel belang aan de voedselkwaliteitswaarden die LNV heeft geformuleerd, waarbij er één wel de voorwaarde 'mits betaalbaar en lekker' bijvoegt. Een derde cluster lijkt vooral te
kiezen voor vertrouwde, bekende producten. Het vijfde en zesde cluster maakt
zich weinig druk om de voedselkwaliteitswaarden die LNV heeft opgesteld. Zij

gaan vooral voor de voedselkwaliteitswaarden die voor henzelf van belang zijn:
smaak, gemak, gezondheid, prijs en dergelijke. Daarbij hecht het ene cluster
meer waarde aan gezondheid en het andere cluster aan betaalbaarheid.

Dit vertaalt zich naar gedrag
Deelnemers uit de twee clusters die veel waarde hechten aan de voedselkwaliteitswaarden die LNV belangrijk vindt, kopen ook meer EKO-producten en producten met een fair-tradelabel. Het belang dat zij hechten aan deze waarden
vertaalt zich in hun aankoopgedrag. Dat geldt evenzeer voor de andere clusters:
zij hechten er minder belang aan en kopen ook veel minder van deze producten.
Gezondheid wordt door vijf van de zes clusters belangrijk gevonden en diezelfde
vijf kopen ook meer producten met een IKB-logo.

129

7
7.1

Discussie
Inleiding
Een belangrijk doel van dit onderzoek was de ontwikkeling van een instrument
dat het denken en doen van consumenten op het gebied van voedsel meet. Het
instrument wilde niet alleen het verschil in denken en doen meten, maar ook
verklaringen voor die verschillen zoeken. In dit hoofdstuk wordt kritisch gekeken
naar de resultaten van het ontwikkelde instrument. Eerst worden in paragraaf
7.2 de resultaten vergeleken met andere studis over dit onderwerp. Vergelijkingen worden gemaakt en verklaringen voor eventuele verschillen worden gezocht. In paragaaf 7.3 worden de gemaakte keuzes in het instrument op hun
mogelijke gevolgen beoordeeld: wat zijn de consequenties van de gemaakte
keuzes? En: moeten er bij een volgende Peiling andere keuzes worden gemaakt?
Of kan dat pas nadat er meer inzicht is gegeneerd in bepaalde vraagstukken?

7.2

Vergelijking met de resultaten van andere studies

Het rapport Eten van Waarde - Voedselkwaliteit in Nederland

130

Bunte et al. (2008) hebben literatuuronderzoek gedaan naar 'het denken' van
consumenten voor vijf van de zeven voedselkwaliteitswaarden, te weten gezondheid, milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn, rechtvaardigheid en ambachtelijkheid. Ook hebben Bunte et al. in diezelfde studie 'het doen' van consumenten
voor die vijf voedselkwaliteitswaarden gemeten. Deze zijn met elkaar vergeleken.
Bunte et al. (2008) concludeerden dat consumenten gezondheid, milieu en
dierenwelzijn het belangrijkst vinden. Rechtvaardigheid en ambachtelijkheid zijn
in hun ogen van mindere betekenis. Ook in de onderhavige studie komt gezondheid als een belangrijke voedselkwaliteitswaarde naar voren. Indien mensen de
zeven voedselkwaliteitswaarden moeten prioriteren in een lijst waarin ook nog
andere waarden zijn opgenomen eindigen milieu en dierenwelzijn (veel) lager dan
in de studie van Bunte et al. (2008). En juist dat is gevraagd in de onderhavige
studie. Mensen kunnen dus zeggen dat een voedselkwaliteitswaarde belangrijk
is, maar als ze moeten prioriteren blijken andere voedselkwaliteitswaarden nóg
belangrijker. Zowel de literatuurstudie als de onderhavige studie geven aan dat
rechtvaardigheid en ambachtelijkheid niet heel relevant gevonden wordt.

Zowel in de onderhavige studie als in het onderzoek van Bunte et al. (2008)
wordt gewezen op de onderlinge samenhang tussen de voedselkwaliteitswaarden. Bunte et al. constateerden al dat mensen niet altijd in staat zijn om de afzonderlijke voedselkwaliteitswaarden van elkaar los te koppelen. Dat komt ook
naar voren in de onderhavige studie.
Bunte et al. (2008) hebben ook de IRI-data als uitgangspunt gekozen voor de
analyse van het aankoopgedrag betreffende de voedselkwaliteitswaarden. Hoewel er op onderdelen andere keuzes zijn gemaakt, komt deze studie tot een
aantal vergelijkbare conclusies als Bunte et al. (2008). Gezondheid is de belangrijkste voedselkwaliteitswaarde in het aankoopgedrag van consumenten.

Het onderzoek 'Campagne-tracking 2-meting'
In opdracht van LNV voert het Voedingscentrum Nederland de meerjarige campagne 'Voedselkwaliteit'. Motivaction heeft de effectiviteit van deze campagne in
opdracht van het Voedingscentrum onderzocht. Er werden op verschillende
momenten metingen uitgevoerd en in februari 2009 is de tweede meting afgerond. De resultaten van deze tweede meting zijn - voor zover mogelijk - vergeleken met de resultaten van het onderzoek 'Peiling Consument en Voedsel'.
Het onderzoek richtte zich op het bewustzijnsgevoel en verantwoordelijkheidsbesef van de burger. In deze metingen stonden de voedselkwaliteitsaspecten, 'herkomst', 'fair trade', 'natuurlijk', 'seizoensproducten', 'milieuvriendelijkheid' en 'diervriendelijkheid' centraal. Ook heeft men gekeken naar kennis,
houding, herkenbaarheid en gedrag ten aanzien van deze waarden.
De resultaten van de studie van Motivaction en de onderhavige studie vertonen veel overeenkomsten. Zo concluderen beide studies dat consumenten zich
beperkt zelf verantwoordelijk voelen voor voedselkwaliteitswaarden als milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn, ambachtelijkheid en rechtvaardigheid. Zij zien dergelijke waarden grotendeels als de verantwoordelijkheid van de overheid of van
marktactoren in de keten. Ook komen in beide onderzoeken overeenkomstige
associaties van de voedselkwaliteitswaarden naar voren. Zo wordt dierenwelzijn
geassocieerd met 'leefomstandigheden van dieren'. Beide onderzoeken laten
ook zien dat de herkenbaarheid van de verschillende voedselkwaliteitswaarden
voor vele consumenten lastig is. Tot slot is er de overeenkomst van de segmentatie.
Er zijn ook verschillen tussen beide studies. Uit het onderzoek van Motivaction komt naar voren dat de verschillende voedselkwaliteitswaarden door 12-39%
van de respondenten worden meegenomen als aspecten waar zij producten 'regelmatig' of 'altijd' op beoordelen. Ook komt uit het onderzoek van Motivaction
naar voren dat veel consumenten de verschillende waarden erg belangrijk vin-

131

den en hier bij de aankoop ook op letten, bijvoorbeeld bewust op zoek gaan
naar minder milieubelastende producten. Die resultaten komen niet uit het onderhavige onderzoek. Dat laat juist zien dat mensen de proceswaarden niet zo
zwaar laten meespelen in de aankoopmotieven. Ook komt naar voren dat
slechts 3-4% van de mensen de proceswaarden werkelijk belangrijk vindt. Het
gros vindt dat niet. De verschillen in resultaten komen waarschijnlijk voort uit de
verschillende manieren van bevragen. Motivaction heeft direct aan de consumenten gevraagd of zij de genoemde waarden meenemen, terwijl het onderhavige onderzoek een indirecte manier van bevragen heeft gekozen. Door de
waarden indirect te achterhalen krijgt men een ander beeld van de verschillende
voedselkwaliteitswaarden, namelijk dat mensen bij de aankoop van producten er
niet zo bewust mee bezig zijn. Ook vermindert dit de kans op het sociaal wenselijke antwoorden van deelnemers. Een tweede verschil is dat in het onderhavige
onderzoek is gevraagd een prioritering van de voedselkwaliteitswaarden aan te
brengen. Er wordt dus niet gevraagd of een waarde belangrijk is, maar hoe belangrijk deze is ten opzichte van andere. Deze twee punten verklaren het bovengenoemde verschil.

7.3

Gemaakte keuzes en hun gevolgen

Keuze voor het onderzoeksmodel betreffende het aankoopproces van consumenten

132

In dit onderzoek is gekozen voor de klassieke leertheorie als basis. Deze theorie
is in hoofdstuk 2 beschreven. Echter er bestaan meerdere modellen om het
keuzeproces van consumenten te verklaren. Vooral bij de aankoop van dagelijkse/ wekelijkse boodschappen kan men zich voorstellen dat het hele proces van
behoefte, informatie zoeken, waardering, voorkeur en aankoop niet altijd wordt
doorlopen door de consument. Bij een routinematige aankoop is de kans zelfs
erg klein dat men deze stappen doorloopt. Het ligt voor de hand dat men bij deze routinematige aankoop en 'gewoon overgaat' tot een herhalingsaankoop of
een andere snelle keuze. Er zijn andere modellen die kunnen helpen bij het
doorgronden van het aankoopproces. Daarvan wordt een tweetal voorbeelden
gegeven. Ze maken duidelijk dat wanneer díe modellen als uitgangspunt zouden
zijn gekozen er andere variabelen en factoren naar voren komen.
Een eerste voorbeeld van een ander verklarend model zet de zogenaamde
dissonantiereductie (Aronson, 1997; Bohner en Wanke, 2002) centraal. Dit model gaat ervan uit dat consumenten een goed gevoel willen overhouden aan de
aankoop van producten. Consumenten hebben bij de aankoop van producten

een bepaalde verwachting van het product. Wanneer het product niet aan deze
verwachting voldoet blijft de consument met een ontevreden gevoel achter.1 De
consument wil daarom dit verschil tussen de werkelijkheid en de verwachting laten verdwijnen. Dit kan op verschillende manieren. De consument kan het product 'ophemelen' en 'achteraf goedpraten' zodat het alsnog aan de verwachting
voldoet. Ook kan de consument zijn verwachting naar beneden toe bijstellen,
waardoor het product een volgende keer wel aan de verwachting voldoet. De
consument wil zijn gedrag, gevoelens en perceptie als het ware rechtvaardigen.
De perceptie van de uitkomst of de verwachtingen worden dus aangepast. Dit is
een onbewust proces, de processen vinden plaats zonder dat de consument
hier bewust bij nadenkt. Producenten kunnen hier op inspelen. Ze kunnen bijvoorbeeld reclame maken over de voordelen van het product, zodat de consument achteraf wordt bevestigd in zijn vroegere verwachtingen. Ze kunnen ook
meer haalbare of realistische verwachtingen over het product communiceren,
waardoor er minder dissonantie optreedt.
Een ander model dat de aankoop van consumenten kan verklaren is het zogeheten involvement model. Dit model gaat ervan uit dat de mate waarin zaken
als persoonlijk relevant worden gezien voor diverse goederen verschilt (Petty en
Capioppo, 1979). De mate van betrokkenheid heeft invloed op de denk- en aankoopprocessen. Voedsel wordt gezien als een product dat gekenmerkt wordt
door een lage betrokkenheid (Lastovicka en Garnder, 1978; Foxall, 1993). Het
zijn producten die we uit gewoonte kopen. De manier om het gedrag in deze
dimensie te veranderen is mensen uit hun routine te breken. Consumenten denken niet veel na bij de aankoop van deze producten. Zolang deze producten een
behoefte vervullen is het voldoende. Dus is het van belang de consument een
aanleiding te geven om een bepaald product uit te proberen en daarmee uit het
gewoontepatroon te breken. Het product moet een meerwaarde hebben ten opzichte van de andere producten, er moet differentiatie zijn. Ook moet er een belang zijn voor de consument, een behoefte die vervuld moet worden.
Bovenstaande leert dat er meerdere manieren zijn om naar het consumentengedrag te kijken. In de onderhavige studie is één model als uitgangspunt gekozen. In deze studie is de aandacht uitgegaan naar (1) kennis, (2) behoefte om
na te denken, (3) gewoontes, (4) persoonlijke waarden en (5) demografische
kenmerken als verklarende factoren voor het denken en doen van consumenten.
De literatuur gaf daar aanleiding toe. Verwacht werd dat deze factoren het den1

Wanneer de verwachting niet gelijk is aan de werkelijkheid wordt gesproken over cognitieve dissonantie.

133

ken en doen (deels) konden verklaren. In de praktijk bleek dat inderdaad voor
een deel het geval; voor een ander deel onvoldoende. Het betekent dat er naast
de gekozen factoren ook andere factoren van invloed zijn, waarbij toepassen
van de voornoemde modellen Overwogen moeten worden.

Keuze voor gebruikte voedselkwaliteitswaarden
De in deze studie gekozen voedselkwaliteitswaarden vloeien voort uit de literatuur. De voedselkwaliteitswaarden die LNV heeft geformuleerd komen allen op
enige manier terug in één van de andere studies (Lusk en Briggeman 2009;
Steptoe et al., 1995). Niet elke voedselkwaliteitswaarde is exact op eenzelfde
manier meegenomen in de studies, maar de basis is wel gelijk. Alleen de voedselkwaliteitswaarde 'dierenwelzijn' is in de andere studies niet meegenomen.
Omdat deze waarde - volgens LNV - wel relevant is voor de Nederlandse samenleving is ze in deze studie wel meegenomen. Voedselkwaliteitswaarden die meer
gerelateerd zijn aan persoonlijk gewin komen naar voren als belangrijke aankoopmotieven van consumenten (Lusk en Briggeman, 2009; Steptoe et al.,
1995). Deze studies hebben laten zien dat deze waarden belangrijk zijn. Daarom zijn ze ook in deze studie meegenomen. Overigens lopen de resultaten over
het belang van deze waarden parallel aan die van andere studies. Het huidige
onderzoek laat zien dat bij de aankoop van voedsel vooral smaak, gezondheid
en betaalbaarheid van belang zijn. En dit komt overeen met de resultaten van
Lusk en Briggeman (2009) en Steptoe et al. (1995). Ook het relatief lagere belang van eerlijkheid, milieuvriendelijkheid, diervriendelijkheid en ambachtelijkheid
sluit aan bij voorgaande studies (Lusk en Briggeman, 2009; Steptoe et al.,
1995).

Keuze voor Gfk-data en IRI-data

134

Er is gekozen voor zowel GfK-data als IRI-data. Zoals verwacht zijn deze databronnen aanvullend op elkaar. GfK-data bieden de mogelijkheid om het denken
en doen van mensen aan elkaar te relateren Wat denken consumenten en wat
doen diezelfde consumenten? GfK-data geven bovendien inzicht in het aankoopkanaal. Immers niet alle boodschappen worden bij de supermarkt gekocht en de
BioMonitor laat zien dat EKO-producten voor een krap merendeel (56%) buiten
de supermarkt wordt gekocht. Die aankoopkanalen zijn dus zeker van betekenis
waar het gaat om voedsel met een bepaalde voedselkwaliteitswaarde. IRI-data
heeft een aanvullend beeld gegeven. IRI-data bieden een kijkje dieper in de Nederlandse boodschappenmand. Dit leverde aanvullende inzichten. Tegelijkertijd:
beide databronnen kunnen ook niet álle inzichten genereren. Dit heeft te maken
(1) met de ontbrekende indicatoren, maar ook (2) met het feit dat niet alle door

de consument gepercipieerde indicatoren vertaald kunnen worden in voor GfK of
IRI meetbare data. Een voorbeeld is 'verpakking' dat als indicator wordt gezien
voor diverse voedselkwaliteitswaarden. Echter, dit is niet te vertalen in kenmerken die GfK of IRI kan meten. Ook voor de voedselkwaliteitswaarde 'ambachtelijkheid' is geen goede indicator uit het onderzoek voortgekomen.

Keuze voor product(groep)en
In deze studie is het denken en doen voor een aantal product(groep)en gemeten: groenten, fruit, vlees, vis, kip en vleesvervangers. Er is gekozen voor het
goed uitzoeken van relaties van een beperkt aantal product(groep)en. Daarbij
zijn de product(groep)en zodanig gekozen dat ze voor alle voedselkwaliteitswaarden relevant waren. Het alternatief was een groter aantal product(groep)en
minder diepgaand doorgronden. Daarmee zou een meer volledig totaalbeeld
ontstaan. Denk bijvoorbeeld aan het feit dat enkele keurmerken hun omzet juist
halen uit de niet-meegenomen product(groep)en. Bijvoorbeeld fair trade chocolade is niet meegenomen. Tweede punt van aandacht is dat uitbreiding van het
aantal product(groep)en een nóg meer volledig beeld van het eetpatroon geeft.
We hebben bijvoorbeeld de 'tussendoortjes' gemeten in relatie tot de voedselkwaliteitswaarde 'gezondheid', maar dit zouden we kunnen uitbreiden en/of verdiepen naar 'chocolade, snoep, koekjes' om een nog preciezer beeld te krijgen.

Keuze voor vragen(lijsten)
Veel van de verklarende factoren zijn gemeten met een wetenschappelijk onderbouwde vragenlijst. Deze vragenlijsten hebben hun nut bewezen en bleken in
staat om de gevraagde variabele te kunnen meten. Echter, niet voor alle te meten variabelen en kenmerken bestonden dergelijke vragenlijsten. Een aantal vragen hebben we op basis van het kwalitatieve onderzoek zelf opgesteld. Dit
wordt gezien als een betrouwbare methode om vragen te construeren. Hoewel
getoetst door enkele deskundigen hebben deze vragenlijsten niet de status van
'wetenschappelijk erkende constructen' en zijn daar verbeterpunten mogelijk.

Keuze voor de indicatoren om het gedrag betreffende voedselkwaliteitswaarden
te meten
Er is een aantal soorten indicatoren gebruikt om het aankoopgedrag betreffende voedselkwaliteitswaarden te meten: (1) bepaalde product(groep)en, (2) het
gekozen distributiekanaal, (3) keurmerken. Daarmee hebben we een breed palet
aan indicatoren voor de voedselkwaliteitswaarden als basis. Tegelijkertijd is er
het besef dat deze zeker niet de enige 'cues' zijn voor de voedselkwaliteitswaarden. Er zijn ook andere indicatoren, zoals blijkt uit de gesprekken met de

135

deelnemers. Echter, deze waren vaak lastig te vertalen in (1) vragen aan de
deelnemers, (2) data die GfK en/of IRI verzamelt.
We wijzen op een aantal punten voortvloeiend uit de keuze voor de genoemde indicatoren. Deze studie laat zien dat er veel samenhang tussen de voedselkwaliteitswaarden is en bovendien tussen de verschillende indicatoren. De
precieze samenhang is echter nog niet duidelijk. Tabel 3.1 laat zien dat een enkele producteigenschap - in de ogen van de consument - staat voor verschillende voedselkwaliteitswaarden. Het is dan lastig om een (aangekocht) product
met een bepaalde eigenschap toe te rekenen aan één voedselkwaliteitswaarde.
Soms is een indicator zelfs onbruikbaar. Wat bijvoorbeeld te denken van een
product dat op een bepaalde manier is verpakt? Kopen consumenten dat product omdat het in hun ogen veiliger is of kopen ze dat product omdat ze denken
dat het beter voor het milieu is of is de - vermeende - betere kwaliteit van het
product de reden van aankoop? Omdat dit alles niet bekend is, is het niet mogelijk om deze indicatoren te gebruiken. Soms ontbreekt een duidelijke indicator.
Deze studie laat duidelijk zien dat ambachtelijkheid heel lastig te beoordelen is
door consumenten, zij hebben er geen beeld bij en weten niet goed waar ze deze voedselkwaliteitswaarde aan kunnen herkennen.
Bij de IRI-data is gekozen voor keurmerken als belangrijkste indicator. Daar
is een aantal redenen voor aan te dragen. Sommige voedselkwaliteitswaarden
kunnen worden getypeerd als zogenaamde geloofseigenschappen. Aan de producten zelf is dan niet te zien hoe deze geproduceerd zijn. Denk aan dierenwelzijn, milieuvriendelijkheid, rechtvaardigheid. Alleen keurmerken kunnen die
boodschap overbrengen. Bovendien gaat het bij keurmerken vaak om producten
die zeer nauw vergelijkbaar zijn met andere producten en voornamelijk verschillen in het hebben van een keurmerk of niet.1 Een derde reden is dat keurmerken
een onderscheid geven op één enkele voedselkwaliteitswaarde tegelijkertijd. Tot
slot, keurmerken laten op den duur koppeling toe aan daadwerkelijke aankoopcijfers. Echter, ook hier is een aantal kanttekeningen bij te plaatsen. Keurmerken kunnen staan op producten die vanwege andere aankoopmotieven worden
gekocht. Zo is het EKO-product vooral milieuvriendelijker. De EU-richtlijnen hebben vooral betrekking op het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en
(kunst)mest. Daarmee belasten de EKO-producten het milieu minder dan de
gangbare producten. Echter, het kwalitatief onderzoek bevestigt onderzoek van
Tacken et al. (2007) dat consumenten EKO-producten kopen omdat ze denken
1

136

Zo is het verschil tussen Fair Trade en non Fair Trade-koffie veel kleiner dan het verschil tussen
vlees en vleesvervangers.

dat deze producten gezonder zijn. Tweede voorbeeld: Wat te denken van de
Verkade koekjes die gesierd worden met (heerlijke) fair trade chocolade? Worden deze koekjes nu gekocht omdat ze vertrouwd en lekker zijn (het 'Verkade'element) of mogen we deze koekjes op het conto van 'rechtvaardigheid' schrijven vanwege de fair-tradechocoladesaus? Ook wijzen diverse studies uit dat
consumenten 'door het oerwoud aan keurmerken de weg kwijtraken' (Meeusen,
en Deneux, 2002). Daarmee is de toerekening van producten met een keurmerk
naar één voedselkwaliteitswaarde niet eenduidig. Speciale aandacht is er voor
die keurmerken die op zoveel producten staan dat het lastig is om te achterhalen in hoeverre men het product om de onderliggende waarde kocht, of geen
andere keuze had. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het 'Ik Kies Bewust'-logo. De
waarde gezondheid is daarom naast de aankoop van het keurmerk ook achterhaald door andere aankopen, zoals het eten van veel groente en fruit. Dit alles
maakt het toerekenen van de keurmerken naar één of meer voedselkwaliteitswaarden aan discussie onderhevig.
Samenvattend: het achterhalen van de voedselkwaliteitswaarden in aankoopgedrag is lastig. Meer inzicht in de vraag waarom consumenten producten
met een keurmerk werkelijk kopen is gewenst. Aan de andere kant geeft dit de
werkelijkheid goed weer. Consumenten kunnen in de winkel ook niet altijd even
duidelijk zien of zij met de keuze voor een bepaald product een specifieke voedselkwaliteitswaarde naar voren laten komen. Er kan dus zeker nog een verbeteringsslag worden gemaakt in het achterhalen van de voedselwaarden in
aankoopgedrag, aan de andere kant is het voor sommige producten nu eenmaal
erg moeilijk om de onderliggende waarde op een andere manier te achterhalen.

137

8
8.1

Conclusies
Inleiding
Doel van dit onderzoek is het ontwikkelen van een wetenschappelijk gefundeerd
instrument dat de perceptie ('het denken') en het gedrag ('het doen') van consumenten op het gebied van voedsel meet, alsook een eventueel verschil daartussen verklaart. Dit instrument is toegepast om inzicht in het denken en doen
van consumenten anno 2009 te verkrijgen. Aldus zijn er twee typen conclusies:
1. Hoe denken en doen consumenten over (de zeven voedselkwaliteitswaarden
van) voedsel? En in hoeverre kunnen we dat verklaren? Daarover gaan paragraaf 8.2 en paragraaf 8.3. Paragraaf 8.2 formuleert de algemeen geldende conclusies, terwijl paragraaf 8.3 ingaat op de afzonderlijke
voedselkwaliteitswaarden.
2. Levert het ontwikkelde instrument de gewenste inzichten op? En: welke verbeterpunten kunnen worden geformuleerd voor een volgende meting? Dit is
onderwerp van paragraaf 8.4.

8.2

Perceptie en aankoopgedrag
Bij perceptie gaat het om het beeld dat consumenten hebben ten aanzien van
voedsel en voedselkwaliteitswaarden. Daarbij staan de zeven door LNV gedefinieerde waarden van voedselkwaliteit centraal. Het beeld over de eigenschappen van een voedselproduct vormt het uitgangspunt voor het verdere
aankoopproces. Vervolgens weegt de consument die verschillende gepercipieerde producteigenschappen tegen elkaar af, leidend tot de voorkeur ofwel preferentie voor een bepaald product. In dit proces kent een consument eerst een
gewicht toe aan ieder van de producteigenschappen om daarmee de relatieve
aantrekkelijkheid van die karakteristieken aan te geven. De consument maakt
deze afweging in de context van tijd, plaats, en motivatie. Daarna koopt de consument het product: de fase van aankoop.

138

Gezondheid, smaak en betaalbaarheid zijn verreweg het belangrijkst bij de aankoop van voedsel
Gezondheid, smaak en betaalbaarheid worden geprioriteerd als belangrijkste
aankoopwaarden. Van de zeven voedselkwaliteitswaarden komt gezondheid ook
als belangrijkste aankoopmotief terug.

Dierenwelzijn, milieu, rechtvaardigheid en ambachtelijkheid zijn nauwelijks van
betekenis in de aankoop van voedsel
-

-

Wanneer consumenten moeten prioriteren eindigen dierenwelzijn, milieu,
rechtvaardigheid en ambachtelijkheid onderaan. Ook als aankoopmotief zijn
deze waarden van beperkte betekenis, wat blijkt uit het aankoopgedrag.
Mensen die deze waarden wél belangrijk vinden, wegen het ook als aankoopmotief, zeggen ernaar te handelen en doen dat ook. Echter, dit is maar
een heel kleine groep (maximaal 4%).

Consumenten hebben moeite om de verschillende voedselkwaliteitswaarden van
elkaar te onderscheiden
Consumenten zien veel verbanden tussen de voedselkwaliteitswaarden. Wanneer het goed is voor het milieu zou het toch ook goed voor de dieren en de eigen gezondheid zijn? Daarbij komt dat consumenten vaak dezelfde
producteigenschappen gebruiken om zich een beeld te vormen over meerdere
voedselkwaliteitswaarden. Belangrijke associaties die mensen leggen met bepaalde voedselkwaliteitswaarden zijn: het uiterlijk van het product, de versheid
ervan, de afwezigheid van 'vreemde stoffen, leefomstandigheden van dieren,
kleinschaligheid van productie, een goede prijs voor de boeren, de manier van
verpakken en het land van herkomst.

Het marktaandeel van producten met een keurmerk dat de voedselkwaliteitswaarde vertegenwoordigd is in de supermarkten 7-8%
Voor de in deze studie gemeten productgroepen groente, fruit, vlees, vis en
vleesvervangers werden in 2007 nog 1.679 producten met een keurmerk gekocht in de supermarkt, oplopend naar 2.122 stuks in 2008. De omzet steeg
eveneens, maar minder hard. Ook het marktaandeel van deze producten steeg
iets: van 7% in 2007 naar 8% in 2008. De groei is er vooral voor de milieu- en
diervriendelijke voedselkwaliteitswaarden. Maar het marktaandeel van beide
voedselkwaliteitswaarden is nog steeds erg laag. Om en nabij 90% van de omzet van producten met een keurmerk kan op het conto van de voedselkwaliteitswaarde 'gezondheid' worden geschreven.

139

Er is een bepaalde overlap tussen denken en doen: mensen die een voedselkwaliteitswaarde belangrijk vinden handelen daar ook naar
Er is een duidelijk verband tussen denken en doen.
- Er zijn verschillen tussen groepen die verschillende voedselkwaliteitswaarden
belangrijk vinden; zij eten andere producten meer of minder. Mensen die de
voedselkwaliteitswaarde 'gezondheid' belangrijk vinden eten meer groenten,
fruit en vis. Hetzelfde geldt voor mensen die 'natuurlijk' belangrijk vinden.
Mensen die letten op de betaalbaarheid van producten eten juist minder
groenten, fruit en vis. Mensen die de voedselkwaliteitswaarde milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn, natuur en rechtvaardigheid belangrijk vinden kopen
meer producten met het EKO-keurmerk en het Fair tradekeurmerk.
- Ook is er een relatie tussen kwaliteit en keuze van het afzetkanaal alsook
tussen ambachtelijkheid en keuze van het afzetkanaal. Duurder vlees wordt
meer gekocht bij de service supermarkten en de speciaalzaken. Mensen die
natuurlijk belangrijk vinden komen ook meer in de speciaalzaken. Speciaalzaken worden juist minder bezocht door mensen die hechten aan betaalbaarheid en gemak.

Kennis beïnvloedt het gedrag alleen wanneer er ook interesse is!1 Kennis alleen
is niet genoeg
-

1

140

Mensen die een bepaalde voedselkwaliteitswaarde belangrijk vinden, zeggen
daarover meer te weten en zeggen die voedselkwaliteitswaarde makkelijker

Het leven bestaat uit het nemen van vele keuzes. Eén daarvan is de keuze van voedsel. Er zijn veel
verschillende factoren van invloed op de keuze van voedsel. Zo is er veel informatie beschikbaar. De
consument wordt bovendien overladen met prikkels, zoals het gedrag van andere mensen, de cultuur
en de context. Mensen zijn niet in staat al deze factoren mee te nemen in hun keuzes. Mensen hebben daarom manieren ontwikkeld om met deze grote hoeveelheden aan factoren om te gaan. Zij geven bijvoorbeeld maar selectief aandacht aan verschillende vormen van stimuli. Daarbij speelt
perceptie een grote rol. Alleen de informatie die men relevant acht wordt gezien en krijgt aandacht.
Ook de manier waarop informatie wordt geïnterpreteerd is in lijn met hun geloof, attitude motieven en
ervaring. Tot slot herinneren zij alleen de informatie die relevant is voor de betreffende keuze. Dus de
zichtbaarheid, aandacht, interpretatie en herinnering van informatie wordt bepaald door de manier
waarop mensen tegen de wereld aankijken. De manier waarop een consument in het leven staat (geloof, attitude, motivatie en ervaring) bepaalt de manier waarop nieuwe informatie wordt herkend, verwerkt en gebruikt. Het belang dat mensen hechten aan een bepaalde voedselkwaliteitswaarden
beïnvloedt dus verschillende processen. Het bepaalt hoe mensen tegen de wereld aankijken en verschillende factoren interpreteren. Dit betekent dat dezelfde informatie door verschillende individuen
anders geïnterpreteerd kan worden omdat zij een andere kijk op de wereld hebben. Door het belang
wat iemand hecht aan bijvoorbeeld dierenwelzijn is het mogelijk dat hierdoor in de winkel producten
opvallen met een keurmerk. Of dat zij informatie (kennis) zien die hierbij aansluit of zo interpreteren
dat deze hierbij aansluit.

-

-

te kunnen beoordelen. In de praktijk hebben ze overigens niet altijd de juiste
kennis over dat onderwerp.
Mensen zeggen veel te weten over gezondheid, productkwaliteit en voedselveiligheid. Ze zeggen minder tot veel minder kennis te hebben over ambachtelijkheid, milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn en rechtvaardigheid. Toch
geven mensen vaak wel goede antwoorden op vragen over ambachtelijkheid
en milieuvriendelijkheid.
Er is weinig samenhang tussen de objectieve en subjectieve kennis en de
mate waarin men rekening houdt met deze waarde bij voedselaankopen. De
relaties tussen kennis en gedrag zijn wél hoog voor de voedselkwaliteitswaarden dierenwelzijn, rechtvaardigheid en milieu. Mensen die veel zeggen
veel te weten over deze voedselkwaliteitswaarden, houden meer rekening
met deze voedselkwaliteitswaarden bij de aankoop van voedsel. Deze groep
is geïnteresseerd in deze voedselkwaliteitswaarden en koopt al dergelijke
producten.

Slechts één derde van de mensen heeft veel behoefte om na te denken
Mensen die meer behoefte hebben om na te denken hechten meer belang aan
milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn en rechtvaardigheid. Ze handelen daar ook
naar. Tegelijkertijd: tweederde van de mensen heeft minder behoefte om na te
denken.

Nederlanders zijn niet hetzelfde in denken en doen wat betreft kwaliteitswaarden
van voedsel
Er zijn grofweg drie groepen consumenten te onderscheiden die van elkaar verschillen in het belang dat zij hechten aan voedselkwaliteitswaarden en het gedrag dat ze laten zien. Een kleine groep vindt dierenwelzijn, milieu,
rechtvaardigheid en ambachtelijkheid sowieso belangrijk en bepalend in zijn
aankoopgedrag. Een iets grotere groep vindt het belangrijk - mits betaalbaar,
lekker en gezond. Een grote meerderheid hecht er niet of nauwelijks waarde
aan, maar kiest alleen voor smaakvolle, betaalbare en/of gezonde producten.

Demografie verklaart niet of nauwelijks het aankoopgedrag
De invloed van demografische kenmerken op het aankoopgedrag is beperkt.

Tot slot, eten kopen is een kwestie van gewoontes
Maar liefst 89% van de mensen zegt een gewoontedier te zijn waar het gaat om
aankoop van voedsel. Modellen voor het verklaren van onbewust gedrag zouden
dan ook een grote rol kunnen spelen in het voorspellen van voedselaankopen.

141

8.3

Perceptie en aankoopgedrag per voedselkwaliteitswaarde
In deze paragraaf wordt per voedselkwaliteitswaarde een beeld geschetst van
het denken en doen van consumenten, de relatie daartussen en mogelijke verklaringen daarvoor.

Gezondheid
Gezondheid is voor consumenten belangrijk. Deze voedselkwaliteitswaarde eindigt in de top drie van 'belangrijkste voedselkwaliteitswaarden'. Mensen zeggen
er ook 'meer dan de gemiddelde Nederlander van te weten', ze hebben weinig
moeite met het herkennen van gezonde producten en hebben er kennis over.
Echter, dat vertaalt zich niet altijd naar 'gezondheid als belangrijkste aankoopmotief'. Die relatie is er niet of nauwelijks. Ook is die relatie er niet of nauwelijks
met de gekochte producten met een gezondheidskeurmerk. Wél kopen mensen
die gezondheid belangrijk vinden meer groenten, fruit en vis. En ook is het aandeel producten met een gezondheidskeurmerk maar liefst 88% van de omzet
aan producten met een keurmerk dat een bepaalde voedselkwaliteitswaarde
vertegenwoordigt. In de praktijk is dus gezondheid de voedselkwaliteitswaarde
die het sterkste terugkomt in het aankoopgedrag. Wanneer mensen gezondheid
belangrijk vinden handelen ze er dus naar, maar er is nog meer 'gezondheidswinst' te behalen.

Productkwaliteit
Omdat productkwaliteit in de ogen van de consument geen absoluut begrip is en
bovendien een containerbegrip is, is het belang ervan niet expliciet gevraagd.
Wel is gevraagd naar de kennis die men over deze voedselkwaliteitswaarde
heeft. Nederlanders denken een 'bovengemiddelde' kennis te hebben over productkwaliteit en hebben weinig moeite om zich een beeld te vormen van productkwaliteit. Dit vertaalt zich echter niet of nauwelijks naar een groter belang
van productkwaliteit als aankoopmotief. Ook is er slechts een beperkte relatie
met 'waar men boodschappen doet' (als indicator voor productkwaliteit). Wél is
er een positief verband met het kopen van duurder vlees (een andere indicator
voor productkwaliteit). Overigens is deze voedselkwaliteitswaarde lastig te meten.

Voedselveiligheid
142

Voedselveiligheid wordt in het 'middensegment' geprioriteerd wanneer gevraagd
wordt naar het belang ervan ten opzichte van andere voedselkwaliteitswaarden.
Ook voor deze voedselkwaliteitswaarde geldt dat men zelf denkt 'er meer van te

weten dan de gemiddelde Nederlander'. Men heeft echter iets meer dan gemiddeld moeite met het beoordelen van voedselveiligheid en dat uit zich ook in de
objectieve kennis over deze voedselkwaliteitswaarde. Een kwart van de deelnemers beantwoordde twee van de drie vragen niet goed en de derde vraag werd
door ruim de helft van de deelnemers fout beantwoord.1 (Subjectieve) kennis
over deze voedselkwaliteitswaarde hangt niet of nauwelijks samen met het belang als aankoopmotief. Wel is er een relatie met het zelf-gerapporteerde aankoopgedrag. Mensen die voedselveiligheid hoog in het vaandel hebben staan
zeggen meer EKO-producten te kopen en minder vaak tussendoortjes. Echter,
de praktijk geeft andere cijfers. Uit de feitelijke aankoopdata komt de relatie
tussen het belang dat mensen hechten aan voedselveiligheid en de aankoop van
EKO-producten niet naar voren. Voorzichtige conclusie is dat voedsel dat in Nederland te koop is als veilig wordt ervaren. Het is daarom niet een expliciet aankoopargument dat leidt tot een bepaald gedrag.

Ambachtelijkheid
Ambachtelijkheid is moeilijk meetbaar. Consumenten vinden het moeilijk om vast
te stellen of een product ambachtelijk is. Ze hebben wel een beeld van ambachtelijk, maar kunnen dit beeld moeilijk linken aan concrete producten. Ze vinden
het moeilijk te beoordelen en zeggen er 'minder kennis over te hebben dan de
gemiddelde Nederlander'. Dat blijkt ook enigszins uit antwoorden op kennisvragen. Het lijkt er op alsof mensen minder vertrouwen hebben in ambachtelijk in
vergelijking met bijvoorbeeld voedselveiligheid. Het lijkt te worden gepercipieerd
als een marketingterm, want 'hoe kan de bulk aan producten 'ambachtelijk geproduceerd' rijendik in de supermarkt lijken op het begrip ambachtelijk?' Verder
ontstaat de indruk dat deze voedselkwaliteitswaarde niet voldoende is om meer
te betalen in termen van prijs en moeite. Wél kopen mensen die ambachtelijkheid belangrijker vinden vaker bij de speciaalzaken.2

Milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn en rechtvaardigheid
Milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn en rechtvaardigheid zijn de minst belangrijke
voedselkwaliteitswaarden voor consumenten. Ze zeggen ook 'minder dan de
gemiddelde Nederlander' te weten over deze begrippen, vinden het beoordelen
ervan moeilijk, terwijl de feitelijke kennis ook beperkt is.3 Producten met deze
1

Waarvan er één het gevaar van varkenspest voor de menselijke gezondheid betrof.
Dit is de enige indicator voor het gedrag inzake voedselkwaliteitswaarde 'ambachtelijkheid'. Het was
niet mogelijk om indicatoren te vinden die via IRI danwel GfK konden worden aangeleverd.
3
Dit geldt overigens niet voor de voedselkwaliteitswaarde milieuvriendelijkheid.
2

143

voedselkwaliteitswaarden nemen ook een klein deel in van de omzet aan producten met een keurmerk dat representatief is voor een voedselkwaliteitswaarde. Deelnemers in het kwalitatieve onderzoek vonden deze waarden 'wel
belangrijk', maar meer iets voor anderen: de overheid, de producenten.
Anders ligt dit voor 3-4% van de Nederlanders. Zij hechten wel belang aan
deze voedselkwaliteitswaarden, zeggen er meer van te weten en weten er ook
meer van. Dit zijn overigens ook mensen die neigen tot 'het nadenken over'. Ook
zijn dit vaak mensen die meer hechten aan altruïsme en 'natuurlijkheid' en juist
minder aan meer egoïstische waarden. De relatie met het belang van het aankoopmotief is voor dierenwelzijn en rechtvaardigheid ook gemiddeld tot hoog.1
Deze mensen kopen ook andere producten. Mensen die milieu belangrijk vinden
kopen meer EKO-producten, meer fair-tradeproducten en ze eten vaker vleesvervangers. Prijs speelt een minder grote rol en vlees wordt minder gegeten.
Mensen die dierenwelzijn belangrijk vinden zeggen minder vlees te eten.
Maar dat doen ze niet. Wel kopen ze andere vleesproducten, namelijk de EKOvleesproducten. Daarmee geven ze wel invulling aan hun uitspraak rekening te
houden met dierenwelzijn. Ook kopen ze meer vleesvervangers. Mensen die
rechtvaardigheid hoog in het vaandel hebben kopen inderdaad meer fairtradeproducten, maar ook meer EKO-producten. Ze eten meer vleesvervangers
en minder kip en vlees.

8.4

Instrument 'Peiling Consument en Voedsel'
De toepassing van het Instrument Peiling Consument en Voedsel heeft een aantal leerpunten opgeleverd.

Het instrument geeft een goed beeld over het denken en doen van consumenten
Wanneer de resultaten van dit instrument worden vergeleken met andere studies ontstaan herkenbare patronen. Er zijn ook verschillen, die kunnen worden
verklaard uit verschillen in aanpak. Een aantal van de gemaakte keuzes heeft ertoe geleid dat een realistisch beeld over denken en doen is beschreven, bijvoorbeeld:
- De keuze voor de twaalf - voor de consument - meest relevante voedselkwaliteitswaarden. Voor consumenten zijn niet alleen de door LNV-geformuleerde
voedselkwaliteitswaarden van belang. Om een zuiver beeld van het denken
144

1

Voor milieu is deze relatie overigens laag.

-

-

van consumenten te krijgen is het daarom van betekenis om óók de niet-LNV
voedselkwaliteitswaarden mee te nemen. Door te vragen naar een prioritering ontstaat een koppeling met het gedrag. Immers consumenten maken bij
de aankoop van voedsel ook een keuze en afweging.
De keuze voor GfK én IRI-data met ieder hun eigen toegevoegde waarde.
Een koppeling tussen denken en doen is alleen mogelijk met GfK-data - daartoe zijn de GfK-data waardevol. Echter, een aanvulling met de IRI-data levert
een vollediger beeld, want meer gedetailleerd. De aanvulling met IRI-data is
des te meer van betekenis omdat blijkt dat mensen soms moeite hebben
zich een beeld te vormen van de feitelijke aankopen. De IRI-data zijn dus
aanvullend op de zelf gerapporteerde GfK-data.
De keuze om perceptie, aankoopmotieven en aankoopgedrag (in onderling
verband) te meten.
De keuze voor verklarende factoren (hoewel niet alles bepalend - zie volgend
punt).

Het instrument kan het denken en doen van consumenten niet volledig verklaren
Het denken en doen is voor een deel verklaard en in onderling verband gebracht. Zo is voor de beperkte groep geïnteresseerden de relatie tussen denken
en doen duidelijk. Tegelijkertijd is het beeld niet compleet. Dit wordt veroorzaakt
door een aantal factoren.
- De keuze voor een bepaalde benadering van het consumentengedrag. Dit
onderzoek heeft het denken en doen van consumenten vanuit een bepaalde
invalshoek bekeken. Benaderingswijzen die onbewuste keuzes en gewoontegedrag meer centraal stellen zouden aanvullende inzichten kunnen bieden.1
- Het gebrek aan goede indicatoren. Consumenten hebben van een aantal
voedselkwaliteitswaarden een weinig eenduidig beeld. Verder worden er
voor bepaalde waarden specifieke indicatoren gehanteerd (bijvoorbeeld
keurmerken), die op meerdere manieren kunnen worden uitgelegd door de
verschillende betrokken partijen (consumenten, bedrijfsleven, beleidsmedewerkers en wetenschappers). Dit wil zeggen dat bepaalde voedselkwaliteitswaarden moeilijk te vertalen zijn naar concrete aankoopmotieven en/of naar
concreet gedrag.
1

Zo verklaart subjectieve en objectieve kennis weinig. Wellicht dat een andere manier van vragen de
score op objectieve kennis verandert. Echter, van betekenis is ook dat kennis vraagt om bewuste associaties; het is gekoppeld aan bewuste keuzes. De studie maakt duidelijk dat onbewuste processen
zeker zo belangrijk zijn.

145

-

146

Het gebrek aan inzicht in onderlinge samenhang tussen voedselkwaliteitswaarden. De studie laat heel duidelijk zien dat consumenten allerlei verbanden tussen voedselkwaliteitswaarden percipiëren. Dat maakt het
'toerekenen' van een indicator naar één bepaalde voedselkwaliteitswaarde
lastig en discutabel.

9
9.1

Aanbevelingen
Inleiding
In dit afsluitende hoofdstuk worden de aanbevelingen geformuleerd. Daarbij
wordt onderscheid gemaakt tussen (1) aanbevelingen richting de overheid die
duurzame consumptie wil stimuleren en (2) aanbevelingen richting onderzoekers
die tot taak hebben het meetinstrument verder te ontwikkelen.

9.2

Stimulering van duurzame consumptie
To do's voor de overheid die consumptie van producten met de zeven door haar
gekozen voedselkwaliteitswaarden wil bevorderen:

Zorg voor interesse en belangstelling voor de voedselkwaliteitswaarde
De eerste stap om duurzame consumptie te stimuleren is het kweken van belangstelling en interesse. Consumenten die geïnteresseerd zijn in de voedselkwaliteitswaarden zijn meer ontvankelijk voor kennis hierover en handelen binnen grenzen - er meer naar.

Kies strategieën die inhaken op het onbewuste en het pad van de verleiding
Consumenten kiezen voedsel veelal uit gewoonte waarbij onbewuste processen
een grote rol spelen. Ze willen daar ook 'niet teveel over nadenken'. In deze onbewuste processen moeten daarom de haakjes gezocht worden om interesse
voor voedselkwaliteitswaarden te laten groeien. Betrek daar het bedrijfsleven bij
- zij hebben ervaring met verleiding. Maak daarbij ook gebruik van de beelden
die mensen hebben. Consumenten hebben concrete associaties met voedselkwaliteitswaarden. Wanneer deze beelden in de communicatie terugkomen beklijft de boodschap langer. Bijvoorbeeld: een alternatief voor de tekst
'ambachtelijk geproduceerd' is 'speciaal voor u geproduceerd door de boer bij u
in de buurt'.

Koppel de voedselkwaliteitswaarden aan smaak en gezondheid - waarmee de
meerwaarde de eventuele meerprijs rechtvaardigt
Smaak, gezondheid en betaalbaarheid zijn de belangrijkste voedselkwaliteitswaarden. Betaalbaarheid en gezondheid komen terug als belangrijkste aan-

147

koopmotief.1 Voor veel consumenten spelen milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn
en rechtvaardigheid een minder prominente rol, voor anderen zijn ze wel relevant 'mits betaalbaar, gezond of lekker'. Vooral deze tweede groep is te bereiken met producten die de verschillende voedselkwaliteitswaarden koppelen en
zich presenteren als 'gezond en lekker' met een meerprijs die de meerwaarde
rechtvaardigt.

Bevestig diegenen die interesse hebben in de voedselkwaliteitswaarden, daar
kennis over hebben en dat vertalen in aankoop in hun gedrag
Een beperkte groep consumenten is geïnteresseerd in dierenwelzijn, milieuvriendelijkheid en rechtvaardigheid. Zij denken en doen naar deze voedselkwaliteitswaarden. Bevestig deze groep in hun gedrag en voorkom dat zij
teleurgesteld of vertwijfeld raken.

Kies óók de weg van duurzaam aanbod
Het aandeel van producten met een keurmerk dat de voedselkwaliteitswaarden
vertegenwoordigt is beperkt. De grootste groei is er van producten waar de Afabrikanten kiezen voor diervriendelijker, milieuvriendelijker dan wel eerlijker
productie. Deze strategie laat het aandeel producten dat scoort op één of meer
voedselkwaliteitswaarden groeien. Het sluit ook aan bij de beleving van de consument, die vele voedselkwaliteitswaarden 'wel belangrijk vinden', maar zich niet
verantwoordelijk voelen. Dit wordt gezien als 'zorg voor de overheid of de producent'.

Per voedselkwaliteitswaarde een andere strategie
Denken en doen verschilt van voedselkwaliteitswaarde tot voedselkwaliteitswaarde.
- Voor gezondheid is er een stevige basis, met interesse, kennis en - enig gedrag. Daar is nog wel een groter potentieel aan 'gezondheidsgedrag' te
realiseren. Daarom: maak de consumenten duidelijk dat er nóg meer gezond
gedrag mogelijk is.
- Voor voedselveiligheid is het zaak om het bestaande beeld van consumenten
vast te houden. Daarom: wees er kien op dat het voedsel veilig blijft!
- Voor ambachtelijkheid is er onvoldoende beeld, men herkent en vertrouwt
het niet. Als men iets met deze voedselkwaliteitswaarde wil: zorg ervoor dat
ambachtelijk in ieder geval als betrouwbaarder wordt ervaren!
148

1

Smaak was moeilijk meetbaar.

-

9.3

Voor milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn en rechtvaardigheid is een kleine
groep geïnteresseerd en zij handelen daar ook naar. Tegelijkertijd is er een
grote groep die minder belangstelling heeft en deze voedselkwaliteitswaarden niet of nauwelijks laat doorklinken in het aankoopgedrag. Daarom: (1)
houd die kleine groep vast, zorg dat zij niet gaan twijfelen (aan claims of
keurmerken), voed ze met kennis en (2) ontwikkel interesse en belangstelling
voor deze voedselkwaliteitswaarden bij anderen. Haak daarbij in op onbewuste processen, met verleidingsstrategieen, stimuleer duurzaam aanbod,
stimuleer het ontwikkelen van producten gericht op milieuvriendelijkheid, dierenwelzijn, rechtvaardigheid én smaak, gezondheid en laat de eventuele
meerprijs in de pas lopen met de gepercipieerde meerwaarde.

Ontwikkeling van het instrument 'Peiling Consument en Voedsel'
Met het in dit onderzoek ontwikkelde instrument is een stevige basis gelegd.
van waaruit het verder kan worden uitgebouwd, bijvoorbeeld de meting van
meerdere voedselkwaliteitswaarden en de koppeling van denken en doen (associaties, aankoopmotieven, beelden, belangen, eet- en aankoopgedrag).

En vul het aan en bouw het uit …
-

Met andere elementen van andere modellen inzake consumenten in. Denk
daarbij aan elementen rondom gewoontegedrag, onbewuste keuzes.
Met meer inzichten in de samenhang tussen de voedselkwaliteitswaarden.

Tot slot, wanneer het ministerie van LNV haar beleid inzake duurzame consumptie verder wil ontwikkelen en monitoren is inzicht in houding en gedrag van
ook de retail en out-of-home partijen relevant.

149

Literatuur en websites
Aarts, H. and A. Dijksterhuis, 'Habits as knowledge structures: Automaticity in
goal-directed behavior'. In: Journal of Personality and Social Psychology 78
(2000) 1, pp. 53-63.
Alba, J.W. and J.W. Hutchinson, 'Dimensions of consumer expertise.' In: Journal

of Consumer Research 13 (1987), pp. 411-454.
Aronson, E., 'Review: Back to the Future: Retrospective Review of Leon
Festinger's A Theory of Cognitive Dissonance'. In: The American Journal of
Psychology 110 (1997), pp. 127-137.
Aurier, P. and V. Ngobo, 'Assessment of consumer knowledge and its consequences: a multi-component approach'. In: Advances in Consumer Research 26
(1999) 1, pp. 569-575.
Beekman, V. et al., Eten van waarde. Voedselkwaliteit in Nederland. AFSG,
Wageningen UR, 2007.
Biomonitor, Jaarrapport 2008. Biologica, 2009.
Bohner, G. and M. Wänke, Attitudes and attitude change. East Sussex, United
Kingdom, Psychology Press. 2002.
Brucks, M., 'The effects of product class knowledge on information search
behavior'. In: Journal of Consumer Research 12 (1985) pp. 1-16.
Bunte, F. et al., Eten van waarde. Voedselkwaliteit in Nederland. AFSG,
Wageningen UR, 2008.
Cacioppo, J.T., R.E. Petty and C.F. Kao, 'The efficient assessment of need for
cognition'. In: Journal of Personality Assessment, 48 (June 1984), pp. 306-307.

150

De Groot, J.I.M. and L. Steg, 'Value Orientations and Environmental Beliefs in
Five Countries: Validity of an Instrument to Measure Egoistic, Altruistic and Biospheric Value Orientations.' In: Journal of Cross-Cultural Psychology 38 (2007)
3, pp. 318-332.
De Groot, J.I.M. and L. Steg, 'Value Orientations to Explain Beliefs Related to
Environmental Significant Behavior: How to Measure Egoistic, Altruistic, and
Biospheric Value Orientations'. In: Environment and Behavior 40 (2008) 3, pp.
330-354.
De Vet, E., J. de Nooijer, N.K. de Vries and J. Brug, 'Stages of change in fruit intake: A longitudinal examination of stability, stage transitions and transition profiles'. In: Psychology and Health 20 (2005) 4, p. 415.
Fischer, A.R.H. and L.J. Frewer, 'Food safety practices in the domestic kitchen;
Demographic, Personality and Experiential Determinants'. In: Journal of Applied
Social Psychology 38 (2008) 11, pp. 2859-2884.
Foxall, G., 'Cognitive style and healthy eating'. In: British Food Journal 94 (1993)
8.
Homer, P.M., and L.R. Kahle, 'A structural equation test of the value-attitudebehavior hierarchy'. In: Journal of Personality and Social Psychology 54 (1988),
pp. 638-646.
Honkanen, P. and L. Frewer, 'Russian consumers' motives for food choice'. In:
Appetite 52 (2009), pp. 363-371.
James, W., The principles of psychology (Vol. I). Oxford, England, Dover Publications. 1890/1950.
Kamakura, W.A. and T.P. Novak, 'Value-system segmentation: Exploring the
meaning of LOV'. In: Journal of Consumer Research 19 (1992), pp. 119-132.
Lastovicka, J.L. and D. Gardner, 'Low involvement versus high involvement cognitive structures'. In: Advances in Consumer Research 5 (1978), pp. 87-92.
Lusk, J. L. and B.C. Briggeman, 'Food Values. [Article]'. In: American Journal of

Agricultural Economics 91 (2009) 1, pp. 184-196.

151

Magnusson, M.K., A. Arvola, U.K.K. Hursti, L. Aberg and P.O. Sjödén, 'Choice of
organic foods is related to perceived consequences for human health and to
environmentally friendly behaviour'. In: Appetite 40 (2003), pp. 109-117.
Meeusen, M.J.G. en S.D.C. Deneux, Een Babylonische keurmerkverwarring?; Een

studie naar de verwarring onder ketenactoren over keurmerken op voedingsmiddelen. Den Haag, LEI, Rapport 5.02.06; ISBN 90-5242-732-1, p. 74. 2002.
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Een goed gesprek over
voedselkwaliteit. LNV Den Haag. 2006.
Mitchell, A.A. and P.A. Dacin, 'The assessment of alternative measures of consumer expertise'. In: Journal of Consumer Research 23 (1996) 3, pp. 219-239.
Ouellette, J.A. and W. Wood, 'Habit and Intention in Everyday Life: The Multiple
Processes by Which Past Behavior Predicts Future Behavior'. In: Psychological
Bulletin 124 (1998) 1, pp. 54-74.
Park, C.W., Mothersbaugh, D.L. and L. Feick, 'Consumer knowledge assessment'. In: Journal of Consumer Research 21 (1994), pp. 71-82.
Petty, R.E. and J.T. Cacioppo, 'Issue involvement can increase or decrease persuasion by enhancing message-relevant cognitive responses'. In: Journal of Personality and Social Psychology 37 (1915-1926).
Petty, R.E. and J.T. Cacioppo, Communication and Persuasion: Central and peripheral routes to attitude change. New York, NY: Springer-Verlag. 1986.
Petty, R.E. and D.T. Wegener, 'The elaboration likelihood model: Current status
and controversies'. In: S. Chaiken en Y. Trope (Eds.), Dual process theories in
social psychology (1999), pp. 37-72. New York, NY: Guilford Press.
Pieters, R.G.M., B. Verplanken en J.M. Modde, 'Neiging tot nadenken: Samenhang met beredeneerd gedrag'. In: Nederlands tijdschrift voor de psychologie
en haar grensgebieden 42 (1987), pp. 62-70.

152

Schwartz, S.H., 'Universals in the content and structure of values: Theoretical
advances and empirical tests in 20 countries'. In: M. Zanna (Ed.), Advances in
experimental social psychology (1992) (pp. 1-65). Orlando, FL: Academic Press.

Selnes, F. and K. Gronhaug, 'Subjective and objective measures of product
knowledge contrasted'. In: Advances in Consumer Research 13 (1986),
pp. 67-71.
Steptoe, A., T.M. Pollard and J. Wardle, 'Development of a Measure of the
Motives Underlying the Selection of Food: the Food Choice Questionnaire'. In:
Appetite, 25 (1995) 3, 267-284.
Stichting Max Havelaar, Jaarverslag Stichting Max Havelaar. 2008.
Tacken, G.M.L. et al., De invloed van meerwaarde van biologische producten op

consumentenaankopen: consumentenperceptie van biologische producten in de
supermarkt, LEI, Den Haag, rapport LEI 5.07.02. 2007.
Tormala, Z.L. and R.E. Petty, 'What doesn't kill me makes me stronger: The effects of resisting persuasion on attitude certainty'. In: Journal of Personality and
Social Psychology 83 (2002) 6, pp. 1298-1313.
Verplanken, B. and S. Orbell, 'Reflections on past behavior: A self-report index
of habit strength'. In: Journal of Applied Social Psychology, 33 (2003) 6, pp.
1313-1330.
Wandel, M. and A. Brugge, 'Environmental concern in consumer evaluation of
food quality'. In: Food Quality and Preference, 8 (1997) 1, pp. 19-26.

153

Bijlage 1
Kwalitatief onderzoek
B1.1 Inleiding
In deze bijlage wordt de methode van het kwalitatieve onderzoek beschreven.
Eerst komt de opzet van het onderzoek aan de orde, gevolgd door een beschrijving van de interviewgidsen waarna de wijze van analyseren wordt gepresenteerd.

B1.2 Opzet van het onderzoek

Voorbereiding voor de geïnterviewden
-

-

-

154

Interviews naar aanleiding van 'dagboek' bijgehouden door deelnemer gedurende een week: 1) foto's van voedsel aankopen gemaakt met wegwerpcamera, 2) bonnetjes, rekeningen en dergelijke van voedselaankopen.
Foto's kunnen met een eigen digitale camera gemaakt worden en worden
opgestuurd naar Rob.vanVeggel@wur.nl en anders kan een wegwerpcamera
worden toegestuurd. (houd rekening met tijd van versturen en ontwikkelen).
Vergoeding 40 euro.

Figuur B1.1

Beschrijving van de huiswerkopdracht

Huiswerkopdracht
Heel erg bedankt dat u wilt deelnemen aan dit onderzoek naar aankoop van voedsel. Dit zijn
natuurlijk de aankopen in een winkel, maar ook als u bijvoorbeeld iets bij een kraam koopt,
eet in een restaurant, of tussen de middag luncht in de kantine; elke keer dat u iets te eten
koopt (voor uzelf en ook voor uw huishouding). We willen graag met u praten wat, wanneer,
waar, hoe, en waarom u iets te eten koopt.
Als uitgangspunt voor dit interview zouden we een 'dagboek' willen gebruiken. We willen u
daarom vragen om gedurende een week een 'dagboek' van uw voedselaankopen bij te houden. Dit 'dagboek' is tweeërlei:
1) bonnetjes, rekeningen of wat dan ook van elke voedselaankoop.
2) foto's van de aankopen. U heeft een digitale camera. Steek de camera bij u in uw tas of jas
en maak spontaan foto's van het eten dat u koopt waar u ook gaat of staat de komende
week. Het doel van deze foto's is een aanleiding te zijn om u te interviewen over het kopen
van voedsel. Er zijn geen goede of slechte foto's: in geval van twijfel: maak die foto! Probeer
in 1 week het rolletje vol te schieten.
Mocht u nog vragen hebben over dit onderzoek, neem gerust contact op met Rob van
Veggel, Rob.vanVeggel@wur.nl of 0317 481301.
Stuur uw foto's op tijd in voor het interview! Uw bonnetjes, rekeningen en dergelijke
kunt u meenemen naar uw interview.

Deel 1 Van aankoop naar waarde
Bij de werving werd de deelnemer verteld dat het interview ging over voedselaankoop en dat hij of zij gedurende een aantal dagen alle bonnetjes van voedselaankopen moest bewaren en foto's moest maken van alle voedselaankopen.
De interviewer begon met deze bonnetjes en foto's in tijd-volgorde te leggen. De
interviewer vroeg voor alle aankopen waarom welk voedsel waar en wanneer
gekocht was met een nadruk op de cues en percepties.
Door deze interviewtechniek bleef de deelnemer dicht bij zijn eigen leefwereld. Ook realiseerden de deelnemers niet wat het onderwerp van het interview
zou zijn. Dat kunnen we bijvoorbeeld afleiden uit de volgende ervaring. Een
deelnemer had haar bonnetjes nat laten worden en daarna netjes overgeschreven. Hierbij had ze nauwkeurig prijzen en gewichten van de diverse producten
overgenomen in de vooronderstelling dat we daar in geïnteresseerd waren. Een
andere deelnemer had geen bonnetjes van alle aankopen (bijvoorbeeld van
marktaankopen) maar toch nauwkeurig prijs en gewicht genoteerd.
Natuurlijk kwamen er sociaal wenselijke antwoorden. Een deelnemer wijdde
bijvoorbeeld graag uit hoe goed ze kookte, met hoeveel aandacht, en dat ze let-

155

te op de gezondheid, maar dat was niet onze indruk. Een ander voorbeeld was
de deelnemer op wiens bonnetje stond dat hij scharreleieren had gekocht. Hij
legde uit dat hij die altijd kocht omdat die per 6 stuks verkocht werden, en niet
zoals de legbatterijeieren per 12 stuks. Hij wilde - als alleenstaande - maar een
klein aantal eieren op voorraad houden. Zijn motivatie was duidelijk 'gemak'. In
het tweede deel van het interview kwam de waarde dierenwelzijn ter sprake. En
in dat deel liet deze deelnemer zich voorstaan op de 'diervriendelijke' aankoop
van scharreleieren.

Deel 2 Van waarde naar aankoop
In dit deel stuurde de interviewer wél op inhoud. Hij probeerde de waarden via
de cues, perceptie, en houding te achterhalen. We hebben hier een tweetal rondes: de eerste ronde en de tweede ronde.
In de eerste ronde interviews, vroegen we eerst naar een waarde in het algemeen, vervolgens naar het rol daarvan bij de aankoop van voedsel om ten
slotte te vragen naar het belang van deze waarde. We sloten die interviews af
met de vraag wat de betekenis van een bepaalde waarde was voor de deelnemer: wat verstaat de deelnemer onder de bepaalde waarde? . Daarna lazen we
een parafrase van de betreffende waarde zoals gedefinieerd in 'Voedsel van
Waarde' voor en vroegen een reactie daarop, en tenslotte moest de deelnemer
een cijfer aan het belang van betreffende waarde geven.
Echter, het bleek dat deze techniek niet werkte. De vragen omtrent de rol
van een waarde in inkopen waren veelal al impliciet in de deel 1 'Van aankoop
naar waarde' ter sprake gekomen. Dat gold ook voor de vraag naar de interpretatie van een waarde, terwijl de vragen naar het belang niet veel meer opleverde
dan dat een waarde ook belangrijk was. Deze vragen leverden dus weinig extra
informatie op ten opzichte van deel 1 'Van aankoop naar waarde'. Daarom hebben we de aanpak gewijzigd, leidend tot de tweede ronde.
In de tweede ronde hebben we een andere aanpak gekozen. We vroegen
eerst naar de algemene kennis omtrent een waarde, waarna we geleidelijk inzoomden naar de vraag of deze waarde meespeelden in de aankopen. Ook
vroegen we expliciet naar een aantal cues die mogelijk in relatie tot die waarde
gepercipieerd zouden kunnen worden. Nu speelde sociaal wenselijkheid een
veel kleinere rol. De deelnemer kon ook duidelijk aangeven wat hij wist over een
waarde, en wat zijn houding ten aanzien van die waarde was.
In de interviews varieerden we steeds de volgorde waarin we naar deze
waarden vroegen zodat volgorde geen effect op de antwoorden kon hebben.
156

Plaats en duur van de interviews
De interviews vonden plaats in neutrale onderzoekslocaties. Aanvankelijk waren
we van plan om de interviews 2 en half uur te laten duren. In de eerste ronde
bleek dat er maar weinig interviews langer dan 2 uur duurden en dat een dergelijke periode wel erg zwaar was. In de tweede ronde hebben we daarom de interviews maximaal 2 uur laten duren. Alle interviews hebben zeker anderhalf uur
geduurd, maar meestal tegen de 2 uur.

Deelnemers
We hebben met 30 deelnemers gesproken. Deze deelnemers waren verspreid
wat betreft urbanisatie graad, opleiding, omvang van het huishouden en geslacht.1 We verwachten dat deze kenmerken invloed hebben op perceptie.2
Tabel B1.1

Deelnemers naar woonplaats, geslacht, leeftijd, grootte van
het huishouden en opleiding
Geslacht

Leeftijd

Grootte huishouden

Opleiding

(aantal personen)
M

V 25-45

Hoogkarspel

1

3

1

46 +
3

Wageningen

1

3

1

3

Amsterdam

3

6

4

5

Den Haag

5

8

9

4

Totaal

10

20

15

15

1

2

3 + <hbo hbo
4

4

2

2

1

2

1

3

5

4

5

4

2

7

7

5

7

18

16

wo Totaal
4
1

4

2

4

13

9

5

30

9

1

Urbanisatiegraad hebben we op twee wijzen gedefinieerd. In Hoogkarspel hebben we deelnemers
geïnterviewd die daar geboren waren, en wiens ouders óók daar geboren waren. In Wageningen hebben we deelnemers geïnterviewd die in de omliggende dorpen woonden. Verder hebben we deelnemers uit Amsterdam en uit Den Haag geïnterviewd.
2
- Urbanisatiegraad: Mensen die op het platteland wonen hebben andere retailkanalen dan de stedelingen. Ook is daar de verbinding met landbouw(productie) en voedsel dichterbij, hetgeen bepalend zou kunnen zijn voor de beelden die zij hebben.
Opleiding: Opleiding bepaalt mede kennis en houding ten aanzien van voedsel en - indirect via het
besteedbaar inkomen - het aankoopgedrag.
Omvang van het huishouden: Vooral op de grens 1-2 persoonshuishoudens versus >3 persoonshuishoudens zien we vaak veranderingen. Er moet dan rekening gehouden worden met meer en
andere wensen en eisen; ook de activiteit 'eten' verandert dan. Men wil verantwoord koken (voor
de kinderen) en men eet gezamenlijk aan tafel.

157

Organisatie van de interviews
De interviews werden vastgelegd door een notulist. Tegelijkertijd werd er een
opname van het interview gemaakt. Rob van Veggel was de interviewer. Een
aantal keren waren andere onderzoekers (Adriaan Kole, Arnout Fisher en Jos
Bartels) ook aanwezig. Zij konden zo een directe indruk krijgen van hoe het materiaal verzameld was waarmee zij de kwantitatieve vragenlijst gaan construeren. Ook konden zij feedback op de interviewtechniek geven en zo de kwaliteit
waarborgen.

B1.3 Interviewgidsen
B1.3.1 Interviewgids Eerste Ronde

Algemene aanwijzingen
-

-

-

Verwijs steeds naar foto's en bonnetjes die de deelnemer heeft gemaakt om
zodoende steeds concreet over zijn/haar leefwereld te kunnen spreken. Je
kunt over algemene zaken gaan praten, maar keer terug naar de concreetheid van de details op de foto's.
Het gaat in het interview om de deelnemer hard op te laten denken: stimuleer dat. Het is niet nodig dat de deelnemer tot eindconclusies komt, maar
vooral een veelheid van associaties uitspreekt.
Probeer overeenkomsten en verschillen te ontdekken.
Dit is een gids: het is niet de bedoeling om vragen hieruit voor te lezen of
letterlijk te stellen, maar om het interview te structureren.
De tekst in gewoon lettertypen zijn de vragen; in het schuine type zijn de
aanwijzingen voor de interviewer.

Meeneemlijstje
-

158

Foto's die deelnemer gemaakt heeft.
Notecards.
Pen.
Toestemmingsverklaring/vertrouwensverklaring.
Vergoeding.
Handtekeninglijst voor ontvangen vergoeding.

Eerste deel
Interview over het dagboek dat deelnemer heeft bijgehouden.
-

Kunt u de foto's en bonnetjes neerleggen naar dat en moment van aankoop?

Maak kolomen voor de aankoop van een dag, en ga binnen een kolom van
vroeg naar laat.
-

Schiet u nu nog aankopen binnen waarvan u geen bonnetje of foto heeft?

Maak van die aankopen aantekeningen op een geel papiertje en gebruik deze papiertjes net zoals de bonnetjes en de foto's.
-

Kunt u het doen van deze boodschappen beschrijven? Dus vertelt u eens wat
voor een dag deze dag was en hoe u toen deze boodschappen heeft gedaan. Begin zo en laat deelnemer al doende vertellen over al de aankopen.

Laat deelnemer zoveel mogelijk in eigen woorden beschrijven. Let in deze
beschrijvingen op, maar stuur niet op:
Checklist van aandachtspunten
Triggers: het moment waarop de aankoop wordt gedaan ad hoc (bijvoorbeeld
aanbiedingen, het weer, verleiding etc) maar ook gepland ( boodschaplijstjes,
verzoeken van anderen)
Locatie: waar de aankoop plaats vond (soort winkel, maar ook wijder bijvoorbeeld afstand tot woning, vertrouwen in de winkel)
Motivatie overwegingen die meespeelden om op dat moment op die plaats aankopen te kopen
Cues: waarneembare karakteristieken (zoals smaak, uiterlijk, verpakking, en informatie) van een product die als eigenschap worden geïnterpreteerd
Producteigenschap: wat deelnemer van een product vindt
Voorkeur: overwegingen die keuze voor product bepaald hebben, dus de proportionele relevantie van de producteigenschappen.
Vraag naar verschillen en overeenkomsten. Verwijs steeds naar de bonnetjes en
foto's, en naar eerder genoemde beschrijvingen om zo dicht bij de belevingswereld te blijven. Denk aan de checklist van aandachtspunten. Voorbeelden van
zulke vragen:
- Waarom heeft u toen dit product gekocht en die andere keer dat product?
- Waarom heeft u toen uw boodschappen hier gekocht en die andere keer
daar?
- Waarom heeft u toen gelet op deze producteigenschap en die andere keer
op die eigenschap?

159

Doel van deze vragen naar verschillen en overeenkomsten is meer associaties
en motivaties te krijgen, niet om tot een abstractie of conclusie te komen.
Tweede deel
Interview over hoe de week van het dagboek afwijkt van andere weken. Het gaat
daarbij niet om toevallige afwijkingen ,maar regelmatig terugkerende afwijkingen
zoals de feestdagen, special gelegenheden, seizoenen enzovoorts.
We hebben nu over de week van ?? augustus gesproken .In hoeverre is deze
week een doorsnee week wat betreft het kopen van eten? Wat zijn afwijkende
weken? En waar zitten die afwijkingen dan in? Denk bijvoorbeeld aan de feestdagen ,verjaardagen, andere seizoenen. Maak aantekeningen van deze verschillen
op notecards en plaats die bij het overzicht op tafel van bonnetjes en foto's :
gebruik deze in interview om naar te verwijzen.

Doorvragen over deze verschillen: denk weer aan de checklist van aandachtspunten.
Derde deel

In de vorige delen heeft deelnemer zoveel mogelijk vanuit eigen belevingswereld
de motivaties achter voedselaankoop besproken. Echter, in die delen kunnen
bepaalde onderwerpen waarin het LNV geïnteresseerd is niet aan bod zijn gekomen. In dit deel van het interview wordt rechtstreeks gevraagd naar deze onderwerpen.

160

De LNV waarden zijn productkwaliteit, voedselveiligheid, gezondheid, milieu, dierenwelzijn, rechtvaardigheid en ambachtelijkheid. Ga na welke onderwerpen (qua
linguïstische label maar ook qua inhoud zoals geformuleerd in Eten van Waarde)
niet aan bod zijn gekomen. Stel de onderstaande vragen over deze waardes.
- Wat is gezond eten voor u? Welke producten zijn gezond? Waar herkent u
deze producten aan? Wanneer en hoe heeft gezondheid een rol gespeeld in
de aankopen van vorige week? Wanneer let u meer of minder op gezond
eten dan u vorige week heeft gedaan?
- Staat u wel een stil bij het feit dat het eten van voedsel niet veilig kan zijn,
dat u er ziek van wordt? Hoe uit zich dat dan als u er bij stil staat? Wanneer
en hoe heeft voedselveiligheid een rol gespeeld in de aankopen van vorige
week? Wanneer let u meer of minder op voedselveiligheid dan u vorige week
heeft gedaan?
- Bent u, in het algemeen, milieuvriendelijk? Op welke wijze? Wanneer en hoe
heeft uw milieuvriendelijkheid een rol gespeeld in de aankopen van vorige

-

-

-

week? Hoe herkent u milieuvriendelijke producten? Wanneer let u
meer/minder op milieuvriendelijkheid dan u vorige week heeft gedaan?
Wat weet u van hoe dieren in de landbouw en visserij behandeld worden?
Heeft deze kennis een rol gespeeld in de aankopen van vorige week? Wanneer en hoe weet u van een product hoe het dier behandeld is geworden?
Wanneer let u meer/minder op dierenwelzijn dan u vorige week heeft gedaan?
Interesseert het u wie aan de productie van uw eten heeft gewerkt? En ook
de mensen in andere landen waar uw eten vandaan komt? Let u daarop bij
uw aankopen? Wanneer en hoe heeft dat een rol gespeeld bij uw aankopen
vorige week? Hoe weet u van een product hoe de producenten behandeld
worden? Wanneer let u meer/minder op rechtvaardigheid dan u vorige week
heeft gedaan?
Interesseert het u hoe de voedselproducten die u koopt zijn gemaakt (niet
bereid)? Is er voor u een verschil tussen industriële producten en handwerk
wat betreft uw eten? Let u daarbij ook op streekgebonden producten en recepten? Wanneer en hoe heeft dat een rol gespeeld bij uw aankopen vorige
week? Hoe weet u van een product hoe de producenten het gemaakt hebben? Wanneer let u meer/minder op ambachtelijkheid dan u vorige week
heeft gedaan?

Vierde deel

Dit is het afsluitende deel en moet snel gaan. Laat deelnemer in een paar zinnen
reageren op:
- de waarde, als linguïstische label. Help deelnemer niet met het uitleggen van
dit label maar luister hoe deelnemer het label interpreteert;
- de parafrasering van de betekenis van die waarde zoals geformuleerd door
het LNV. Nu kun je wel de deelnemer helpen met uitleg.
Een kwantitatief belang toekennen op een schaal van 7 (onbelangrijk/heel
belangrijk).
Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft 9 waarden
vastgesteld waarop zij haar beleid rond voedsel baseert. We willen graag uw
mening op deze waarden.

161

Wat vindt u van:

Productkwaliteit
-

Productkwaliteit zijn de fysieke eigenschappen van voedselproducten zoals,
uiterlijk, geur, smaak en textuur.
Op een schaal van 7 van onbelangrijk naar heel belangrijk, hoe belangrijk is
voor u productkwaliteit?

Voedselveiligheid
-

-

Voedselveiligheid is de mate van aanwezigheid van fysische, chemische en
microbiologische gevaren in voedselproducten die een bedreiging zouden
kunnen vormen van de volksgezondheid.
Op een schaal van 7 van onbelangrijk naar heel belangrijk, hoe belangrijk is
voor u voedselveiligheid?

Gezondheid
-

-

Gezondheid is de voedselswaarde van voedselproducten en hun bijdragen
aan de gezondheid of te behalen gezondheidswinst van het menselijke lichaam.
Op een schaal van 7 van onbelangrijk naar heel belangrijk, hoe belangrijk is
voor u gezondheid?

Milieu
-

-

Milieu zijn de gevolgen van voedselproductieprocessen op de natuurlijke
omgeving op de korte en de lange termijn (duurzaamheid, toekomstige generaties)
Op een schaal van 7 van onbelangrijk naar heel belangrijk, hoe belangrijk is
voor u milieu?

Dierenwelzijn
-

Dierenwelzijn is de manier waarop landbouwhuisdieren worden omgegaan.
Op een schaal van 7 van onbelangrijk naar heel belangrijk, hoe belangrijk is
voor u dierenwelzijn?

Rechtvaardigheid
-

162

-

Rechtvaardigheid, of 'fair trade,' betekent dat de producent een eerlijke prijs
voor zijn producten krijgt .
Op een schaal van 7 van onbelangrijk naar heel belangrijk, hoe belangrijk is
voor u rechtvaardigheid?

Ambachtelijkheid
-

-

Ambachtelijkheid is de tegenbeweging van productiviteitsverhoging, intensivering en uniformering. Ambachtelijkheid kenmerkt zich door kleinschaligheid, extensiviteit en diversiteit.
Op een schaal van 7 van onbelangrijk naar heel belangrijk, hoe belangrijk is
voor u ambachtelijkheid?

B1.3.2 Interviewgids Tweede Ronde
Het derde en vierde deel van de interviewgids uit de eerste ronde zijn vervangen
door het volgende derde deel.
Derde deel

In de vorige delen heeft deelnemer zoveel mogelijk vanuit eigen belevingswereld
de motivaties achter voedselaankoop besproken. Echter, in die delen kunnen
bepaalde onderwerpen waarin het LNV geïnteresseerd is niet aan bod zijn gekomen. In dit deel van het interview wordt rechtstreeks gevraagd naar deze onderwerpen.
De LNV waarden zijn, productkwaliteit, voedselveiligheid, gezondheid, milieu,
dierenwelzijn, rechtvaardigheid en ambachtelijkheid. Wissel de volgorde van de
onderstaande vragen. Indien wordt doorgevraagd op niet spontaan genoemde
cues: kijk of cue herkent wordt (dus perceptie) indien niet, geef kennis zo dat
perceptie kan volgen. Dan verder gaan op motivatie en voorkeur.
-

-

-

-

Wat weet u van gezond leven? Wat weet u van gezond eten? Hoe herken je
gezonde producten? Wat verwacht je van producten die gezond zijn? Welke
reden laat u meewegen om een gezond product te kopen?
Indien niet spontaan genoemd worden: doorvragen op fruit, appel, snoep,
voedselspatronen, vers versus conserven, merk, huismerk, keurmerk (zie
overzicht).
Wat weet u van voedselveiligheid? Hoe herken je veilige producten? Wat verwacht je van producten die veilig zijn? Welke reden laat u meewegen om een
veilig product te kopen.
Indien niet spontaan genoemd worden: doorvragen op producten (aardbeien
- pesticiden; ei-salmonella) en verpakking: vers, voorverpakt, conservenallergie.
163

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

164

Wat weet u van milieuvriendelijkheid? Wat weet u van milieuvriendelijk eten?
Wat weet u van de visvangst en kweek? Hoe herken je milieuvriendelijke producten? Wat verwacht je van producten die milieuvriendelijk zijn? Welke reden
laat u meewegen om een milieuvriendelijk product te kopen?
Indien niet spontaan genoemd worden: doorvragen op seizoen (aardbei in
winter), productiewijze (aardbei uit kas), herkomst (aardbei (in winter)), gebruik pesticiden e.d. (aardbeien) uit Peru)), verpakking (plastic) merk, huismerk, keurmerk (zie overzicht).
Wat weet u van dierenwelzijn? Wat weet u van dierenwelzijn eten? Hoe herken
je dierenwelzijn producten? Wat verwacht je van producten die dierenwelzijn
zijn? Welke reden laat u meewegen om een dierenwelzijn product te kopen?
Indien niet spontaan genoemd worden: doorvragen op afkomst dier: rund,
varken of kip, product: vlees, vleeswaren, ei, zuivelmerk, huismerk en keurmerk (zie overzicht).
Wat weet u van rechtvaardige of fair-tradeproducten? Hoe herken je rechtvaardige producten? Wat verwacht je van producten die rechtvaardig zijn?
Welke reden laat u meewegen om een rechtvaardige product te kopen?
Indien niet spontaan genoemd worden: doorvragen herkomst land en, merk,
huismerk, keurmerk (zie overzicht).
Wat weet u van ambachtelijk/streekgebonden eten? Hoe herken je ambachtelijk/streekgebonden producten? Wat verwacht je van producten die ambachtelijk/streekgebonden zijn? Welke reden laat u meewegen om een
ambachtelijk/streekgebonden product te kopen.
Indien niet spontaan genoemd worden: doorvragen op producten: Parma/Ardenner Ham, Leerdammer wel Goudse niet, speculaas, banketletter,
verpakking, + hoge prijs/lage volumes, hoeveelheden merk, huismerk,
keurmerk (zie overzicht).
Wat weet u van voedselkwaliteit? (doorvragen op voedselcategorieën waarin
dit meer of minder speelt, let vooral op intrinsieke versus extrinsieke kwaliteiten). Hoe herken je meer kwalitatieve producten? Wat verwacht je van
producten die kwalitatieve zijn? Welke reden laat u meewegen om een kwalitatieve product te kopen?
Indien niet spontaan genoemd worden: doorvragen op seizoen (aardbei in
winter), productiewijze (aardbei uit kas), herkomst (aardbei (in winter)), ge-

bruik pesticiden e.d. (aardbeien (uit Peru)), verpakking (plastic) merk, huismerk, keurmerk (zie overzicht).

B1.4 Analyse van de resultaten
Bij de analyse van de resultaten hebben we het software pakket Atlas gebruikt.
Daarmee kunnen kwalitatieve gegevens geanalyseerd worden. Als gezegd: van
de interviews zijn zo letterlijk mogelijke notulen gemaakt. Met behulp van Atlas
zijn deze gecodeerd, dat wil zeggen dat een deel van de tekst één of meer codes gehangen worden. Later konden alle delen (of citaten) met betreffende code
uit alle interviews verzameld en geordend worden. Daarbij hebben we (1) vooraf
een aantal codes geformuleerd alsook (2) gedurende de analyse - om zoveel
mogelijk informatie uit het onderzoek te benutten. Kortom, deze methode was
er op gericht om stapsgewijs van de concrete voorbeelden die genoemd waren
naar relevante abstracties en aggregaties te komen, zonder daarbij de mogelijkheid op te geven terug te keren naar de concrete citaten om de abstracties
en aggregaties te controleren.

165

Bijlage 2
Deelnemers aan het GfK-onderzoek
Tabel B2.1

Leeftijd in jaren

Geslacht
Opleiding specifiek

166

Achtergrondgegevens van de deelnemers
steek-

CBS gegevens

proef

Nederland

n

%

%

20-24 jaar

14

1

25-29 jaar

80

8

30-34 jaar

72

7

35-39 jaar

115

11

40-44 jaar

92

9

45-49 jaar

137

13

50-54 jaar

121

12

55-64 jaar

184

18

26.09

65-74 jaar

206

20

10.60

15.23 a)
18.54 b)
20.66

75 jaar of ouder

26

3

8.87

Man

181

17

49

Vrouw

866

83

51

La -groep 1,2 en speciaal

1

0

La -groep 3+

14

1

10.6

LBO

133

13

13.7

Mavo/Mulo

178

17

8.3

VSO/MMS

5

1

Havo/vwo/Gymnasium/HBS -1/3-

21

2

Havo/vwo/Gymnasium/HBS -4+-

51

5

8.6

Middelbaar beroepsonderwijs-

325

31

31

Opleiding leerlingwezen

8

1

Hoger beroepsonderwijs

220

21

Post hbo onderwijs

23

2

wo-prop/kandidaats

22

2

wo-doctoraal

46

4

16.9

10.9

Tabel B2.1

Huishoudgrootte

Leeftijd huisvrouw

GfK Lifecylce

Achtergrondgegevens van de deelnemers (vervolg)
steek-

CBS gegevens

proef

Nederland

n

%

%

1 persoon

294

28

35.5

2 personen

394

38

32.7

3 personen

146

14

12.4

4 personen

149

14

13.4

5 personen

64

6

5.9

<30 jaar

108

10

12.4

30-39 jaar

194

19

17.9

40-49 jaar

246

24

20.6

50-64 jaar

298

29

26.7

> 64 jaar

201

19

22.4

11

Jonge alleenstaanden

110

Tweeverdieners

75

7

Huishoudens met kinderen, beperkt in-

216

21

Welgestelden met kinderen

155

15

Kostwinners (2p)

122

12

Alleenstaanden

115

11

Gepensioneerden met beperkt inkomen

106

10

Welgestelde gepensioneerden

148

14

District I

165

16

15

District II

274

26

29.4

District III

111

11

10.4

District IV

239

23

21.2

District IV

258

25

24

komen

Regio

a) Dit geldt voor de categoriën 20-24-jaar en 25-29 jaar gezamenlijk; b) Dit geldt voor de categoriën 30-34-jaar en
35-39 jaar gezamenlijk.

167

Bijlage 3
Vragenlijst
Doel en achtergrond van het onderzoek
De vragenlijst wordt afgenomen in het kader van een onderzoek naar uw mening
over voedsel. Het onderzoek wordt uitgevoerd in opdracht van Wageningen Universiteit en Researchcentrum (Wageningen UR).
Instructie
1. Bij het merendeel van de vragen worden alle mogelijke antwoorden weergegeven. Kruis steeds het hokje aan van het antwoord dat het meest op u van
toepassing is.
2. Het is de bedoeling dat u slechts één hokje aankruist. Indien meerdere antwoorden kunnen worden gegeven, staat dat bij de vraag aangegeven.
3. Diverse keren wordt gevraagd aan te geven in hoeverre u het (on)eens bent
met een aantal uitspraken. In dat geval is het de bedoeling dat u bij elke uitspraak aangeeft in hoeverre u het met die uitspraak (on)eens bent.
4. Uit vooronderzoek blijkt dat u ongeveer 15 minuten nodig heeft om de vragenlijst te beantwoorden.
Meer informatie
Als u nog vragen heeft over het onderzoek of over de vragenlijst, kunt u contact
opnemen met Jos Bartels, Wageningen Universiteit en Researchcentrum, Den
Haag (jos.bartels@wur.nl).
NB: Het kan voorkomen dat er vragen zijn die u moeilijk kunt beantwoorden.
Probeer dan toch een antwoord te geven. Het gaat bij de meeste vragen om
uw (eerste) indruk.

168

Vraag 1
Kunt u aangegeven in hoeverre u het eens of

Geheel

oneens bent met de volgende stellingen?

mee

mee

oneens

eens

1.

Het kopen van voedsel is iets wat ik

Geheel

1

2

3

4

5

6

7

























































automatisch doe
2.

Ik koop mijn dagelijkse voedsel al lang
zelf

3.

Het zelf kopen van de dagelijkse
voedsel is iets wat bij mijn manier van
leven hoort

4.

Het kopen van voedsel is iets wat tot
mijn routine behoort

Vraag 2
Hieronder vindt u twaalf mogelijke kenmerken van voedselproducten. Als u in de supermarkt
staat, welke van de volgende kenmerken vindt u dan het belangrijkst voor uw algemene keuze
van voedselproducten? Zet in volgorde van meest naar minst belangrijk kenmerk. Klikt u telkens aan welke u
het meest belangrijk vindt. Dat kenmerk verdwijnt dan uit de rij.
……

is goed voor de gezondheid

……

……

is diervriendelijk

……

is eerlijk geproduceerd
heeft een goede smaak

……

is veilig

……

is bekend voor me

……

is ambachtelijk

……

is milieuvriendelijk

……

is gemakkelijk in gebruik

……

voel ik me lekker bij

……

is betaalbaar

……

is natuurlijk

Hieronder vindt u twaalf mogelijke kenmerken van vlees, vis, groente en fruit. Als u in de supermarkt staat, welke van de volgende kenmerken vindt u dan het belangrijkst voor vlees, vis,
groente en fruit? Zet in volgorde van meest naar minst belangrijk kenmerk. Klikt u telkens aan
welke u het meest belangrijk vindt. Dat kenmerk verdwijnt dan uit de rij.
……

is goed voor de gezondheid

……

……

is diervriendelijk

……

is eerlijk geproduceerd
heeft een goede smaak

……

is veilig

……

is bekend voor me

……

is ambachtelijk

……

is milieuvriendelijk

……

is gemakkelijk in gebruik

……

voel ik me lekker bij

……

is betaalbaar

……

is natuurlijk

169

Vraag 3
Hieronder vindt u een aantal waarden die belangrijk zijn voor mensen bij hun keuze van voedingsmiddelen.
Eerst wordt uitgelegd wat de verschillende waarden precies betekenen. Daarna kunt u aangeven in hoeverre u het eens of oneens bent met de bijbehorende stellingen.
Gezondheid betreft de vraag of belangrijke voedselsstoffen en overige voedselsbestanden in
voldoende mate voorkomen in voedselproducten en het totale voedselspatroon.
Heel

Heel

weinig

Hoeveel weet u vergeleken met de gemid-

veel

1

2

3

4

5

6

7















delde Nederlander van voedsel en gezond-

heid ?
Heel

Heel

moeilijk

makkelijk

Hoe makkelijk of moeilijk vindt u het om bij
het eten dat u koopt te beoordelen of het gezond is.

170

1

2

3

4

5

6

7















Veiligheid van voedsel hangt af van de mate van afwezigheid van chemische stoffen, microorganismen (zoals bacteriën en schimmels) of andere stoffen die schadelijk zijn voor de mens,
in voedsel.
Heel

Heel

weinig

Hoeveel weet u vergeleken met de gemiddel-

veel

1

2

3

4

5

6

7















de Nederlander van voedsel en voedselveiligheid ?
Heel

Heel

moeilijk

makkelijk

Hoe makkelijk of moeilijk vindt u het om bij

1

2

3

4

5

6

7















het eten dat u koopt te beoordelen of het veilig is?
Milieuvriendelijkheid is het tegengaan van negatieve effecten van voedselconsumptie en productie op de natuurlijke omgeving (zoals het klimaat en ecologische systemen).
Heel

Heel

weinig

Hoeveel weet u vergeleken met de gemiddel-

veel

1

2

3

4

5

6

7















de Nederlander van voedsel en milieuvriende-

lijkheid?
Heel

Heel

moeilijk

makkelijk

Hoe makkelijk of moeilijk vindt u het om bij

1

2

3

4

5

6

7















het eten dat u koopt te beoordelen of het milieuvriendelijk is?

171

Dierenwelzijn betekent dat dieren (tijdens hun leven, het transport en de slacht) vrij zijn van
stress, pijn, ziekte, dorst en honger, zich vrij kunnen bewegen en normaal gedrag kunnen vertonen.
Heel

Heel

weinig

Hoeveel weet u vergeleken met de gemiddel-

veel

1

2

3

4

5

6

7















de Nederlander van voedsel en dierenwelzijn?
Heel

Heel

moeilijk

makkelijk

Hoe makkelijk of moeilijk vindt u het om bij

1

2

3

4

5

6

7















het eten dat u koopt te beoordelen of het
diervriendelijk geproduceerd is?
Rechtvaardigheid (rechtvaardigheid) betreft de vraag of boeren in de derde wereld een eerlijke prijs voor hun producten krijgen en in normale arbeidsomstandigheden kunnen werken.
Heel

Heel

weinig

Hoeveel weet u vergeleken met de gemiddel-

veel

1

2

3

4

5

6

7















de Nederlander van voedsel en rechtvaardig-

heid?
Heel

Heel

moeilijk

makkelijk

Hoe makkelijk of moeilijk vindt u het om bij
het eten dat u koopt te beoordelen of rekening is gehouden met rechtvaardigheid?

172

1

2

3

4

5

6

7















Ambachtelijkheid verwijst naar aspecten als vakmanschap, met de hand bereid, traditie,
plaatselijk geproduceerd en kleinschaligheid.
Heel

Heel

weinig

Hoeveel weet u vergeleken met de gemiddel-

veel

1

2

3

4

5

6

7















de Nederlander van voedsel en ambachtelijk-

heid?
Heel

Heel

moeilijk

makkelijk

Hoe makkelijk of moeilijk vindt u het om bij

1

2

3

4

5

6

7















het eten dat u koopt te beoordelen of het ambachtelijk gemaakt is?
Productkwaliteit betreft de fysieke eigenschappen van producten zoals een mooi uiterlijk,
lekkere geur en smaak, verpakking en het gemak in bereiding.
Heel

Heel

weinig
Hoeveel weet u vergeleken met de gemiddel-

veel

1

2

3

4

5

6

7















de Nederlander van voedsel en productkwaliteit?
Heel

Heel

moeilijk

makkelijk

Hoe makkelijk of moeilijk vindt u het om bij

1

2

3

4

5

6

7















het eten dat u koopt te beoordelen of het van
goede kwaliteit is?

173

Vraag 4
Kunt u aangegeven in hoeverre u het eens of

Geheel

oneens bent met de volgende stellingen?

mee

Geheel
mee

oneens

eens

1

2

3

4

5

6

7













































































































































11. Ik koop bij voorkeur het duurdere vlees















12. Ik koop bij voorkeur vlees dat zo veel











































1. Als ik vlees koop, let ik er eigenlijk (bijna) nooit op of de dieren wel voldoende
bewegingsvrijheid hebben gehad.
2. Als ik verse vis koop, kies ik bij voorkeur
vis waarvan ik weet dat ze vrij hebben
kunnen rondzwemmen
3. Ik houd bij het kopen van vlees rekening
met het land van herkomst van het product
4. Als ik vis koop, let ik (bijna) nooit op
eventuele keurmerken.
5. Ik houd bij het kopen van verse vis rekening met het land van herkomst van
het product
6. Ik kies bij voorkeur vlees waar geen
vreemde stoffen in zitten
7. Ik kies bij voorkeur groenten en fruit
waarvan ik weet dat er weinig of geen
bestrijdingsmiddelen zijn gebruikt
8. Als ik verse vis koop, kies ik speciaal vis
met de langste houdbaarheidsdatum
9. Ik houd er bij het kopen van vlees rekening mee dat boeren een goede prijs
krijgen voor hun product
10. Als ik verse vis koop, koop ik bij voorkeur vis die er het meest vers uitziet

mogelijk traditioneel geproduceerd is
13. Ik koop bij voorkeur groenten en fruit
van de lokale groenteboer of rechtstreeks bij de teler
14. Ik houd er bij het kopen van groenten en
fruit rekening mee dat telers een goede

174

prijs krijgen voor hun product

Vraag 4 (vervolg)
Kunt u aangegeven in hoeverre u het eens of

Geheel

oneens bent met de volgende stellingen?

mee

Geheel
mee

oneens

eens

1

2

3

4

5

6

7

15. Ik kies bij voorkeur mager vlees















16. Ik kies bij voorkeur ongesneden groen-

















































































































ten ten opzichte van voorgesneden
groenten
17. Als ik verse vis koop, kies ik bij voorkeur
vette vis
18. Ik kijk bij het kopen van vlees of er een
keurmerk op staat
19. Ik houd er bij het kopen van verse vis
rekening mee dat vissers een goede
prijs krijgen voor hun product
20. Als ik groenten en fruit koop, neem ik
niet de moeite om de mooiste eruit te
zoeken
21. Ik koop bij voorkeur groenten en fruit
van Nederlandse bodem
22. Bij het kopen van kip vraag ik me nooit
af of het wel veilig is
23. Ik koop bij voorkeur de duurdere vissoorten

175

Vraag 5
Ik associeer 'leefomstandigheden van dieren' met:

(u kunt er maximaal 3 aankruisen)


Gezondheid



Rechtvaardigheid



Veiligheid



Ambachtelijkheid



Milieuvriendelijkheid



Productkwaliteit



Dierenwelzijn

Ik associeer 'uiterlijk van het product' met:

(u kunt er maximaal 3 aankruisen)


Gezondheid



Rechtvaardigheid



Veiligheid



Ambachtelijkheid



Milieuvriendelijkheid



Productkwaliteit



Dierenwelzijn

Ik associeer 'versheid van het product' met:

(u kunt er maximaal 3 aankruisen)


Gezondheid



Rechtvaardigheid



Veiligheid



Ambachtelijkheid



Milieuvriendelijkheid



Productkwaliteit



Dierenwelzijn

Ik associeer 'de afwezigheid van vreemde stoffen in het product' met:

(u kunt er maximaal 3 aankruisen)

176



Gezondheid



Rechtvaardigheid



Veiligheid



Ambachtelijkheid



Milieuvriendelijkheid



Productkwaliteit



Dierenwelzijn

Ik associeer 'kleinschaligheid van de productie' met:

(u kunt er maximaal 3 aankruisen)


Gezondheid



Rechtvaardigheid



Veiligheid



Ambachtelijkheid



Milieuvriendelijkheid



Productkwaliteit



Dierenwelzijn

Ik associeer 'een goede prijs voor boeren/vissers' met:

(u kunt er maximaal 3 aankruisen)


Gezondheid



Rechtvaardigheid



Veiligheid



Ambachtelijkheid



Milieuvriendelijkheid



Productkwaliteit



Dierenwelzijn

Ik associeer 'de manier waarop een product verpakt is' met:

(u kunt er maximaal 3 aankruisen)


Gezondheid



Rechtvaardigheid



Veiligheid



Ambachtelijkheid



Milieuvriendelijkheid



Productkwaliteit



Dierenwelzijn

Ik associeer 'land van herkomst van een product' met:

(u kunt er maximaal 3 aankruisen)


Gezondheid



Rechtvaardigheid



Veiligheid



Ambachtelijkheid



Milieuvriendelijkheid



Productkwaliteit



Dierenwelzijn

177

Vraag 6
Onwaar

Waar

17. Het eten van veel zout verhoogd de bloeddruk niet





18. Verzadigde vetten zijn gezonder dan onverzadigde vetten





19. Het eten van voldoende groente en fruit verkleint het risico op













22. 'fair-trade'producten zijn altijd 'biologisch'





23. De criteria van rechtvaardigheid zeggen niks over kinderarbeid





24. Rechtvaardigheid is vooral afhankelijk van meer uitgebreide en





25. Streekproducten zijn altijd ambachtelijk gemaakt





26. Ambachtelijke producten zijn altijd 'biologisch'





27. In Nederland mogen geen groeihormonen aan dieren worden









29. Varkenspest is ook gevaarlijk voor mensen





30. Het afbranden van snavels van kippen is in Nederland toege-













Geeft u aan of u denkt dat de volgende stellingen waar of onwaar zijn

ziektes, zoals (sommige soorten van) kanker
20. Plantaardige producten zijn belastender voor het milieu dan
dierlijke producten
21. Invliegen van voedselproducten uit verre landen is niet slecht
voor het milieu

strikte wetgeving

toegediend
28. Plantaardige producten bevatten van nature kleine hoeveelheden schadelijke stoffen, waarvan je bij een normaal eetpatroon
niets of weinig merkt

staan
31. Het slachten van dieren valt in Nederland onder de wet- en regelgeving omtrent dierenwelzijn
32. Dieren als prijs, beloning of gift uitreiken is in Nederland verboden

178

Vraag 7
Kunt u aangegeven in hoeverre u het eens of

Geheel

oneens bent met de volgende stellingen?

mee

mee

oneens

eens

1. Als ik moet kiezen heb ik liever een in-

Geheel

1

2

3

4

5

6

7



































































































gewikkeld dan een simpel probleem
2. Ik ben graag verantwoordelijk voor een
situatie waarin veel nagedacht moet
worden
3. Ook zaken die niet persoonlijk op mijzelf
betrekking hebben, weeg ik uitgebreid
af
4. Iets langdurig en precies afwegen geeft
me voldoening
5. Ik heb liever een belangrijke taak die intellectueel en moeilijk is, dan een enigszins belangrijke taak waarbij je niet veel
hoeft na te denken
6. Ik geniet echt van een taak waarin ik
met nieuwe oplossingen voor problemen
moet komen
7. Abstract denken vind ik aantrekkelijk

179

Vraag 8
Hieronder vindt u een lijst van waarden die mensen zoeken in, of willen halen uit, het leven. Bekijkt u de lijst zorgvuldig en geef per waarde aan hoe belangrijk deze voor u is in uw dagelijks
leven (1 = zeer onbelangrijk, 7 = zeer belangrijk).
Kunt u aangegeven in hoeverre de volgende

Zeer

Zeer

waarden belangrijk zijn in uw leven

onbe-

belang

langrijk

180

rijk

1

2

3

4

5

6

7

1. Maatschappelijke macht















2. Rijkdom















3. Gezag hebben















4. Invloedrijk zijn















5. Ambities















6. Gelijkheid















7. Vrede















8. Rechtvaardigheid















9. Behulpzaam zijn















10. Voorkomen van vervuiling















11. Respect voor de aarde















12. In balans zijn met de natuur















13. Bescherming van het milieu















Vraag 9
Onderstaande vragen hebben betrekking op uw aankoopgedrag.
nooit

minder

1

2-3

1-2

3-6

dan 1

keer

keer

keer

keer

keer per
per
per
per
maand maand maand week

per
week

dagelijks

1

2

3

4

5

6

7

Hoe vaak doet u de boodschappen?















Hoe vaak koopt u voedselproducten buiten de















deur (bijvoorbeeld in een restaurant, kantine,
tankstation, snackbar, snoepautomaat etc.)?
Probeert u voor de onderstaande vragen zo goed mogelijk te schatten, ook als u het niet zo goed weet:
Hoeveel van de voedselproducten die u de afgelopen 2 maanden heeft gekocht, hadden een EKO-keurmerk?
(Zet een kruisje bij het juiste percentage)

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Hoeveel van de voedselproducten die u de afgelopen 2 maanden heeft gekocht, hadden een 'Ik Kies Bewust'logo?
(Zet een kruisje bij het juiste percentage)

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Hoeveel van de voedselproducten die u de afgelopen 2 maanden heeft gekocht, hadden een fairtradekeurmerk? (Zet een kruisje bij het juiste percentage)

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Hoeveel van de voedselproducten die u de afgelopen 2 maanden heeft gekocht, waren een light producten?
(Zet een kruisje bij het juiste percentage)

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

181

Hoeveel van de voedselproducten die u de afgelopen 2 maanden heeft gekocht, waren in de aanbieding?
(Zet een kruisje bij het juiste percentage)

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

90%

100%

1-2

3-6

per
keer
keer
keer per maand per
per
maand
maand week

keer

Dagelijks

Hoe vaak heeft u de afgelopen 2 maanden de nooit

minder

volgende producten gegeten?

dan 1

70%
1 keer

80%
2-3

per
week

Verse groenten















Vers fruit















Vis















Vlees















Vleesvervangers















Kip















Tot slot kunt u nu een rapportcijfer geven voor de vragenlijst (Geef een cijfer van 1-10):
Moeilijkheid (1=heel moeilijk, 10 = heel makkelijk)

…………..

Interessant (1=heel saai, 10 = heel interessant)

…………..

Hartelijk dank voor uw medewerking!

182

Bijlage 4
Relatie demografische kenmerken en perceptie

Iets minder vaak

Iets vaker

In de top 3

In de laagste re-

In de top 3

3- of meerper-

Jongeren tot 30

Ouderen vanaf 65

soonshuishou-

jaar

jaar

gionen
Ambachtelijkheid1

In de laagste
regionen

dens

2-persoons-

Jonge alleen-

huishoudens

staanden

Kostwinners

Huishoudens

Alleenstaanden

met kinderen

'Welgestelde' ge-

Huishoudens

pensioneerden

met minder inkomen
2

Milieuvriendelijkheid

Jongeren tot

Jonge huis-

30 jaar

vrouwen/mannen jaar

Huishoudens

tot 30 jaar

Alleenstaanden

met kinderen

Oudere huis-

Gepensioneerden

Huishoudens

vrouwen/mannen met een beperkt

met minder in-

vanaf 65 jaar

komen

Ouderen vanaf 65

inkomen
'Welgestelde' gepensioneerden

Dierenwelzijn

3

1-persoons-

Jongeren tot 30

huishoudens

jaar

Mannen

Ouderen vanaf 65
jaar

1

Er is geen verschil tussen de drie segmenten (top 3, middenmoot, laagste segment) in geslacht, opleiding en per district.
2
Er is geen verschil tussen de drie segmenten (top 3, middenmoot, laagste segment) in geslacht, opleiding, huishoudgrootte en per district.
3
Er is geen verschil tussen de drie segmenten (top 3, middenmoot, laagste segment) in opleidingsniveau, in leeftijd van de huisvrouw/ - man, per district en per levensfase.

183

Iets minder vaak

Iets vaker

In de top 3

In de top 3

In de laagste regionen

Rechtvaardigheid1

In de laagste
regionen

Jongeren tot

Ouderen vanaf 65

30 jaar

jaar

Huishoudens

Laag opgeleiden

met kinderen
Huishoudens
met
minder inkomen

1

184

Er is geen verschil tussen de drie segmenten (top 3, middenmoot, laagste segment) in geslacht,
huishoudgrootte en per district.

Bijlage 5
Toelichting relatie perceptie en aankoopmotieven
B5.1 Inleiding
In deze bijlage worden de onderliggende tabellen gepresenteerd over de invloed
van
- de subjectieve kennis over de voedselkwaliteitswaarde;
- de objectieve kennis over de voedselkwaliteitswaarde;
- de moeite die consumenten hebben om een voedselkwaliteitswaarde te herkennen; en
- het belang dat men hecht aan de voedselkwaliteitswaarde.
Op (1) het belang van de voedselkwaliteitswaarde als aankoopmotief, (2) het
zelf gerapporteerde aankoopgedrag en (3) het feitelijke aankoopgedrag uitgebreid toegelicht.

B5.2 Gezondheid
Tabel B5.1

De relatie tussen het belang dat mensen toekennen aan
gezondheid als voedselkwaliteitswaarde en het belang van
gezondheid als aankoopmotief (n=1.047)

Aankoopmotieven: (1 nooit/7 dagelijks)

Belang

Ik kies bij voorkeur mager vlees

Gemiddeld

Als ik verse vis koop, kies ik bij voorkeur vette vis

Laag

De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

185

Tabel B5.2

De relatie tussen (1) de subjectieve kennis die mensen
hebben over voedselveiligheid en de moeite die mensen
hebben om voedselveiligheid te beoordelen en (2) het belang
van voedselveiligheid als aankoopmotief (n=1.047)

Aankoopmotieven: (1 nooit/7 dagelijks)

Kennis

Herkenbaarheid

Ik kies bij voorkeur mager vlees

Laag

Geen relatie

Als ik verse vis koop, kies ik bij voorkeur vette vis

Laag

Geen relatie

De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

Tabel B5.3

'Hoeveel procent van de voedselproducten die u in de
afgelopen 2 maanden heeft gekocht hadden/waren (een)…':
(n=1.047)

Producten (0%-100%)

Belang

'Ik Kies Bewust'-logo

Geen relatie

Light producten

Laag

De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

Tabel B5.4

'Hoeveel procent van de voedselproducten die u in de
afgelopen 2 maanden heeft gekocht hadden/waren (een)…':
(n=1.047)

Producten (0%-100%)

Kennis

Herkenbaarheid

'Ik Kies Bewust'-logo

Laag

Geen relatie

Light producten

Geen relatie

Geen relatie

De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

186

B5.3 Kwaliteit
Tabel B5.5

De relatie tussen (1) de subjectieve kennis die mensen
hebben over kwaliteit en de moeite die mensen hebben om
kwaliteit te beoordelen en (2) het belang van kwaliteit als
aankoopmotief (n=1.047)

Aankoopmotieven: (1 nooit/7 dagelijks)

Kennis

Herkenbaarheid

Ik koop bij voorkeur het duurdere vlees

Laag

Geen relatie

Ik koop bij voorkeur de duurdere vissoorten

Laag

Geen relatie

Als ik verse vis koop, koop ik bij voorkeur vis die er

Geen relatie

Laag

Laag

Laag

het meest vers uitziet
Als ik groente en fruit koop, neem ik niet de moeite
om de mooiste eruit te zoeken
De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

B5.4 Voedselveiligheid
Tabel B5.6

De relatie tussen het belang dat mensen toekennen aan voedselveiligheid als voedselkwaliteitswaarde en het belang van
voedselveiligheid als aankoopmotief (n=1.047)

Aankoopmotieven: (1 nooit/7 dagelijks)

Belang

Ik kies bij voorkeur vlees waar geen vreemde stoffen in zitten

Laag

Ik kies bij voorkeur groenten en fruit waarvan ik weet dat er weinig of

Geen relatie

geen bestrijdingsmiddelen zijn gebruikt
Als ik verse vis koop, kies ik speciaal vis met de langste houdbaar-

Geen relatie

heidsdatum
Bij het kopen van kip vraag ik me nooit af of het wel veilig is

Laag

De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

187

Tabel B5.7

De relatie tussen (1) de subjectieve kennis die mensen
hebben over voedselveiligheid en de moeite die mensen
hebben om voedselveiligheid te beoordelen en (2) het belang
van voedselveiligheid als aankoopmotief (n=1.047)

Aankoopmotieven: (1 nooit/7 dagelijks)

Kennis

Herkenbaarheid

Ik kies bij voorkeur vlees waar geen vreemde stoffen

Gemiddeld

Laag

Laag

Laag

Geen relatie

Geen relatie

Geen relatie

Geen relatie

in zitten
Ik kies bij voorkeur groenten en fruit waarvan ik weet
dat er weinig of geen bestrijdingsmiddelen zijn gebruikt
Als ik verse vis koop, kies ik speciaal vis met de langste houdbaarheidsdatum
Bij het kopen van kip vraag ik me nooit af of het wel
veilig is
De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

B5.7 Ambachtelijkheid
Tabel B5.8

De relatie tussen het belang dat mensen toekennen aan
ambachtelijkheid als voedselkwaliteitswaarde en het belang
van ambachtelijkheid als aankoopmotief (n=1.047)

Aankoopmotieven: (1 nooit/7 dagelijks)

Belang

Ik koop bij voorkeur vlees dat zo veel mogelijk traditioneel geprodu-

Laag

ceerd is
Ik koop bij voorkeur groenten en fruit van de lokale groenteboer of

Laag

rechtstreeks bij de teler
De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

188

Tabel B5.9

De relatie tussen (1) de subjectieve kennis die mensen
hebben over ambachtelijkheid en de moeite die mensen
hebben om ambachtelijkheid te beoordelen en (2) het belang
van ambachtelijkheid als aankoopmotief (n=1.047)

Aankoopmotieven: (1 nooit/7 dagelijks)

Kennis

Herkenbaarheid

Ik koop bij voorkeur vlees dat zo veel mogelijk traditi-

Gemiddeld

Gemiddeld

Laag

Laag

oneel geproduceerd is
Ik koop bij voorkeur groenten en fruit van de lokale
groenteboer of rechtstreeks bij de teler
De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

B5.5 Milieuvriendelijkheid
Tabel B5.10

De relatie tussen het belang dat mensen toekennen aan
milieuvriendelijkheid als voedselkwaliteitswaarde en het
belang van milieuvriendelijkheid als aankoopmotief (n=1.047)

Aankoopmotieven: (1 nooit/7 dagelijks)

Belang

Ik koop bij voorkeur groenten en fruit van Nederlandse bodem

Laag

Als ik vis koop, let ik (bijna) nooit op eventuele keurmerken

Laag

Ik kijk bij het kopen van vlees of er een keurmerk op staat

Laag

De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

Tabel B5.11

De relatie tussen (1) de subjectieve kennis die mensen
hebben over milieuvriendelijkheid en de moeite die mensen
hebben om milieuvriendelijkheid te beoordelen en (2) het
belang van milieuvriendelijkheid als aankoopmotief (n=1.047)

Aankoopmotieven: (1 nooit/7 dagelijks)

Kennis

Ik koop bij voorkeur groenten en fruit van Nederlandse Gemiddeld

Herkenbaarheid
Laag

bodem
Als ik vis koop, let ik (bijna) nooit op eventuele keur-

Gemiddeld

Laag

merken
Ik kijk bij het kopen van vlees of er een keurmerk op Hoog

Gemiddeld

staat
De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

189

Tabel B5.12

'Hoeveel procent van de voedselproducten die u in de
afgelopen 2 maanden heeft gekocht hadden/waren (een)…':
(n=1.047)

Producten (0%-100%)

Belang

EKO-keurmerk

Gemiddeld

Fair-tradekeurmerk

Laag

De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

Tabel B5.13

'Hoeveel procent van de voedselproducten die u in de
afgelopen 2 maanden heeft gekocht hadden/waren (een)…':
(n=1.047)

Producten (0%-100%)

Kennis

Herkenbaarheid

EKO-keurmerk

Laag

Laag

Fair-tradekeurmerk

Laag

Geen relatie

De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

B5.6 Dierenwelzijn
Tabel B5.14

De relatie tussen het belang dat mensen toekennen aan
dierenwelzijn als voedselkwaliteitswaarde en het belang van
dierenwelzijn als aankoopmotief (n=1.047)

Aankoopmotieven: (1 nooit/7 dagelijks)

Belang

Als ik vlees koop, let ik er eigenlijk (bijna) nooit op of de dieren wel

Hoog

voldoende bewegings-vrijheid hebben gehad
Als ik verse vis koop, kies ik bij voorkeur vis waarvan ik weet dat ze

Gemiddeld

vrij hebben kunnen rondzwemmen
De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

190

Tabel B5.15

De relatie tussen (1) de subjectieve kennis die mensen hebben over dierenwelzijn en de moeite die mensen hebben om
dierenwelzijn te beoordelen en (2) het belang van dierenwelzijn als aankoopmotief (n=1.047)

Aankoopmotieven: (1 nooit/7 dagelijks)

Kennis

Herkenbaarheid

Als ik vlees koop, let ik er eigenlijk (bijna) nooit op of

Hoog

Gemiddeld

Gemiddeld

Laag

de dieren wel voldoende bewegings-vrijheid hebben
gehad
Als ik verse vis koop, kies ik bij voorkeur vis waarvan
ik weet dat ze vrij hebben kunnen rondzwemmen
De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

B5.7 Rechtvaardigheid
Tabel B5.16

De relatie tussen het belang dat mensen toekennen aan
rechtvaardigheid als voedselkwaliteitswaarde en het belang
van rechtvaardigheid als aankoopmotief (n=1.047

Aankoopmotieven: (1 nooit/7 dagelijks)

Belang

Ik houd bij het kopen van vlees rekening met het land van herkomst

Gemiddeld

van het product
Ik houd bij het kopen van verse vis rekening met het land van her-

Gemiddeld

komst van het product
Ik houd er bij het kopen van vlees rekening mee dat boeren een goede Hoog
prijs krijgen voor hun product
Ik houd er bij het kopen van groenten en fruit rekening mee dat telers

Hoog

een goede prijs krijgen voor hun product
Ik houd er bij het kopen van verse vis rekening mee dat vissers een

Hoog

goede prijs krijgen voor hun product
De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

191

Tabel B5.17

De relatie tussen (1) de subjectieve kennis die mensen hebben over rechtvaardigheid en de moeite die mensen hebben
om rechtvaardigheid te beoordelen en (2) het belang van
rechtvaardigheid als aankoopmotief (n=1.047)

Aankoopmotieven:(1 nooit/ 7 dagelijks)

Kennis

Herkenbaarheid

Ik houd bij het kopen van vlees rekening met het land

Gemiddeld

Laag

Gemiddeld

Laag

Hoog

Hoog

Hoog

Hoog

Hoog

Hoog

van herkomst van het product
Ik houd bij het kopen van verse vis rekening met het
land van herkomst van het product
Ik houd er bij het kopen van vlees rekening mee dat
boeren een goede prijs krijgen voor hun product
Ik houd er bij het kopen van groenten en fruit rekening mee dat telers een goede prijs krijgen voor hun
product
Ik houd er bij het kopen van verse vis rekening mee
dat vissers een goede prijs krijgen voor hun product
De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

Tabel B5.18

'Hoeveel procent van de voedselproducten die u in de
afgelopen 2 maanden heeft gekocht hadden/waren (een)…':
(n=1.047)

Producten (0%-100%)

Belang

EKO-keurmerk

Gemiddeld

Fair-tradekeurmerk

Gemiddeld

De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

Tabel B5.19

'Hoeveel procent van de voedselproducten die u in de
afgelopen 2 maanden heeft gekocht hadden/waren (een)…':
(n=1.047)

Producten (0%-100%)

Kennis

Herkenbaarheid

EKO-keurmerk

Laag

Geen relatie

Fair tradekeurmerk

Laag

Laag

De significante relaties zijn opgedeeld in laag (r=.10-.20), gemiddeld (r=.21-.30) en hoog (r >.30).

192