Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
t.a.v. de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
en de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media
Rijnstraat 50
2515 XP Den Haag
Rotterdam, 26 januari 2021

Geachte mevrouw Van Engelshoven, geachte heer Slob,
U heeft de Commissie Onderwijsbevoegdheden de opdracht gegeven om het advies van de
Onderwijsraad “Ruim baan voor leraren” uit te werken. De commissie is met veel
enthousiasme en betrokkenheid aan de slag gegaan. Op veel onderwerpen is er in de
commissie overeenstemming, maar niet over alles. Deze situatie leidt er toe dat ik u het
verslag van werkzaamheden aanbiedt als voorzitter. Een deel van de commissie kan zich
vinden in dit verslag. Voor het andere deel van de commissie is dit niet het geval. De
inzichten en opvattingen van dit deel van de commissie zijn in hun eigen bewoordingen
opgenomen in het afsluitende hoofdstuk van het verslag.
Het werk van de commissie heeft veel opgeleverd. Dit is, ook gezien de reacties vanuit de
sector in de gesprekken die de commissie voerde, zeer de moeite waard om mee verder te
gaan. Over de vervolgstappen die daarvoor nodig zijn doe ik in deze brief een aantal
aanbevelingen.

Dank voor de vele inbreng!
De commissie heeft haar werk uitgevoerd met de inbreng vanuit vele gesprekken die zijn
gevoerd met de volle breedte van de onderwijssector. Ook hebben door de commissie
ingestelde panels van wetenschappers en van ‘omdenkers’ een belangrijke bijdrage
geleverd. Dat geldt ook voor de ontwerpgroep. Deze is door de commissie gevraagd een
ontwerp te maken voor de gemeenschappelijke kenmerken van het leraarsberoep, in lijn
met het advies van de Onderwijsraad.
Namens mijn commissiegenoten dank ik de ontwerpgroep en beide panels, en verder allen
die we gesproken hebben voor hun waardevolle bijdragen.

Uitkomsten in hoofdlijnen
Ik verwoord hier de hoofdlijnen van een bredere, samenhangende denklijn. Het bijgevoegde
verslag gaat daar dieper op in.
- Vier bekwaamheidsgebieden bepalen de bevoegdheid tot lesgeven: de vakinhoud, de
vakdidactiek, de ontwikkelingsfase van de leerling/student en de gemeenschappelijke
kenmerken van het leraarschap. Om bevoegd te zijn als leraar dienen al deze gebieden
op de hoogste opleidingsniveaus te worden afgerond: bachelor- of masterniveau. PhD
mag natuurlijk ook. De invulling die de (aankomend) leraar geeft aan elk van de vier
bekwaamheidsgebieden geeft de kleur, noem het specialisatie, aan zijn of haar
leraarschap.

1

-

-

-

-

-

Het idee van een eenmalige bevoegdheid als langere termijn perspectief. Over dit idee
heeft de commissie geen overeenstemming kunnen bereiken.
Een leraar haalt eenmalig de bevoegdheid tot de uitoefening van het beroep, op de wijze
zoals hierboven aangegeven in de vier bekwaamheidsgebieden. Verdere
loopbaanontwikkeling betekent het verwerven van de daarvoor nodige aanvullende
bekwaamheden, niet het geheel opnieuw halen van een bevoegdheid. Ook deze
aanvullende bekwaamheden moeten worden behaald en aangetoond op bachelor- of
masterniveau. Het idee van de eenmalige bevoegdheid moet zorgen voor ontschotting in
de opleidingen en het leraarsberoep. En het moet bijdragen aan meer mobiliteit binnen
en tussen onderwijssectoren. Het gaat uit van wat (aankomend) leraren al kennen en
kunnen. De eenmalige bevoegdheid verklankt de gemeenschappelijkheid in het
leraarschap.
Een deel van de commissie vindt het idee van de eenmalige bevoegdheid een wezenlijk
deel van de denklijn dat verdere verkenning verdient. Daarbij moeten ook bezwaren en
risico’s, zoals borging van kwaliteit, aan bod komen. Een ander deel vindt juist de risico’s
en bezwaren van dit idee ten aanzien van de kwaliteit van leraren te groot. Verdere
verkenning is voor dit deel dan ook prematuur.
Ontwikkeling van de lerarenopleidingen, in lijn met het bestuursakkoord dat deze met de
minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap hebben gesloten. Centrale punten
daarin zijn: flexibeler opleidingsroutes op maat voor de student, meer harmonisatie en
samenwerking tussen lerarenopleidingen en de ambitie om meer academische leraren
op te leiden. Deze ontwikkelingen, de vier bekwaamheidsgebieden en het idee van een
eenmalige bevoegdheid versterken elkaar.
De gemeenschappelijkheid in het leraarsberoep. De ontwerpgroep heeft de uiteindelijke
uitwerking van het antwoord op de vraag wat iedere leraar gemeenschappelijk heeft, en
welke eisen daarom aan iedere leraar gesteld zouden kunnen worden, eind december
opgeleverd. Naast de aard van het werk van de leraar, het beroep van de leraar en wat
centraal staat in de dagelijkse onderwijspraktijk, beschrijft dit bekwaamheidsgebied ook
de professionele identiteit van de leraar en dat hij/zij deel uitmaakt van een
onderwijsgemeenschap.
De commissie heeft de uitwerking van de ontwerpgroep niet meer kunnen bespreken.
Afgezien daarvan is de uitwerking als een afgerond geheel te beschouwen, en kan het
lerarenopleidingen en beroepsorganisaties inspireren in een vervolg op het werk van de
commissie.
In het beroepsonderwijs wordt het pedagogisch-didactisch getuigschrift (pdg) een
maatwerkprogramma binnen de lerarenopleiding, waarin de bekwaamheidsgebieden
vakdidactiek, ontwikkelingsfase en de gemeenschappelijke kenmerken een plek hebben.
Samen met het al vereiste hbo- of wo-werk- en -denkniveau in het beroepsvak levert
zo’n maatwerkprogramma de bevoegdheid op. Op alle vier de bekwaamheidsgebieden is
dan immers sprake van bekwaamheid op ten minste bachelorniveau. Dit lost concrete
knelpunten in het vmbo en mbo op. Daar ligt een drempel in de mobiliteit van leraren
tussen mbo en vmbo en is de combinatie van het beroepsvak en het leraarschap zo
belangrijk.
Begeleiding van startende leraren is essentieel en noodzakelijk. Deze begeleiding leidt
tot minder uitval en uitstroom van startende leraren en bevordert de professionele
ontwikkeling van leraren.

2

Voorts heeft de commissie veel aandacht geschonken aan verdere samenwerking in de
‘driehoek’ van leraren, lerarenopleiders en scholen, aan bekwaamheidsonderhoud en aan
beroepsgroepsvorming. Beroepsgroepsvorming geeft meer eigenaarschap aan leraren, is
nodig om te komen tot beroepsstandaarden - professioneel en inhoudelijk - en geeft leraren
een duidelijke stem.
Loonkloven tussen onderwijssectoren zijn mede vanuit loopbaanontwikkeling en mobiliteit
onwenselijk.

Veel om op voort te bouwen
Het werk van de commissie heeft veel materiaal opgeleverd. De gesprekken met de sector
gaven overwegend positieve reacties op de denklijn van de commissie en veelbelovende
aanknopingspunten om daarmee verder te gaan. Mijn beeld is dat er veel momentum
bestaat om verder aan de slag te gaan met de opleidingen en bevoegdheden van leraren,
vanuit de ambities bij veel betrokkenen. Zo hebben lerarenopleidingen in het
bestuursakkoord belangrijke ambities vastgelegd, met flexibilisering als leidend thema. Bij
schoolbesturen staan goed strategisch HRM en personeelsbeleid, en daarmee de inzet van
de juiste leraar op de juiste plek, hoog op de agenda. De toegang tot het leraarsberoep voor
zijinstromers, waarbij veel meer gekeken wordt naar wat deze al aan kennis en kunde
meebrengen, vraagt urgente actie. Leraren geven knelpunten in het bevoegdhedenstelsel
aan, bijvoorbeeld in het beroepsonderwijs en in de overgangen tussen het primair onderwijs
en de onderbouw van het voortgezet onderwijs. In de gesprekken met startende en
aankomende leraren blijkt veel behoefte aan goede startbegeleiding en ruimte voor
loopbaanontwikkeling. In de internetsessie met de sector blijkt twee derde van de
deelnemers de eenmalige bevoegdheid een goed idee te vinden.
Daarnaast zijn er vragen of veranderingen in het bevoegdhedenstelsel hoe dan ook wel
nodig zijn. Dit bleek eerder ook uit reacties op het advies van de Onderwijsraad. Er zijn
zorgen dat aanpassingen in het bevoegdhedenstelsel er (nog) meer toe zullen leiden dat
leraren worden ingezet om les te geven in waar zij onvoldoende bekwaam voor zijn,
bijvoorbeeld onder druk van het lerarentekort. Verder wordt genoemd dat er nu grotere en
urgentere kwesties zijn dan het bevoegdhedenstelsel.

Verder onder het motto “hoge lat, lagere drempels”
Gezien wat er is bereikt, waar de commissie wel overeenstemming over heeft, en de reacties
in de gesprekken met de sector, ligt er een basis om op voort te bouwen. Niet alles hoeft
tegelijkertijd en veel kan verder in gang worden gezet zonder dat leraren en scholen, die nu
al zo veel op het bord hebben, nog meer opgeschept krijgen.
Essentieel voor het vervolg zijn goede samenspraak met de sector, verdere samenwerking in
de ‘driehoek’ van leraren, lerarenopleidingen en scholen/schoolbesturen en regie op wat ter
hand wordt genomen.
Het bestuursakkoord met de lerarenopleidingen ligt er, inclusief tijdpaden. Mijn aanbeveling
is om bij de (verdere) uitvoering van dit akkoord de vier bekwaamheidsgebieden te
betrekken. Dat betreft in het bijzonder de nieuwe gebieden ‘ontwikkelingsfase’ en de
gemeenschappelijke kenmerken in het leraarsberoep. Voor de uitwerking van het

3

bekwaamheidsgebied van de gemeenschappelijke kenmerken bieden de bijgevoegde
opbrengsten van de ontwerpgroep een goede basis.
Over de vier bekwaamheidsgebieden is de commissie het helemaal eens. De indeling van
bekwaamheidsgebieden behoort tot de stelselverantwoordelijkheid van de minister van
OCW. De door de commissie aangegeven gebieden kunnen nu verder worden uitgewerkt en
daarna door de minister worden vastgesteld. Vervolgens vraagt de minister van OCW aan de
beroepsgroep om voorstellen te doen voor de inhoud van de bekwaamheidsgebieden.
Verder kan in gang worden gezet dat de pdg-route in het beroepsonderwijs een
maatwerkprogramma wordt in de lerarenopleiding, met erkenning van onafhankelijk
aangetoonde bekwaamheid op tenminste hbo-niveau in het beroepsvak(gebied). Zoals
aangegeven, lost dit een concreet knelpunt in het beroepsonderwijs op.
Een belangrijk punt om op te pakken ligt op het terrein van de schoolbesturen. Dat betreft
het daadwerkelijk handen en voeten geven aan strategisch HRM en personeelsbeleid,
waarin leraren en leiding gezamenlijk vorm geven aan loopbaanontwikkeling en dat de juiste
leraar op de juiste plek komt. Noodzakelijk element daarin is de begeleiding van startende
leraren.
Het idee van de eenmalige bevoegdheid als lange termijn perspectief is een discussiepunt.
Het gesprek hierover kan verder gevoerd worden in en met de sector. Dan zal blijken in
hoeverre dit een wenselijk en haalbaar idee is, ook gezien de vragen en kanttekeningen die
er zeker toe doen.

Tot slot
Het onderwijs heeft top-instromers nodig. Dat vraagt om een bevoegdhedenstelsel dat
aantrekkelijke en flexibele loopbanen biedt voor leraren van het hoogste niveau. Daar horen
net zo aantrekkelijke, flexibele en hoogwaardige lerarenopleidingen bij, die de student
centraal stellen en waarderen wat die al kent en kan.
De commissie onderwijsbevoegdheden heeft haar werkzaamheden beëindigd. Gezien het
grote belang van het onderwerp pleit ik voor een vervolg, met het oog op een perspectief
voor de komende jaren.
Dit perspectief kan alleen vorm krijgen in nauwe samenwerking met leraren,
lerarenopleiders en werkgevers.

Met vriendelijke groet,

Paul Zevenbergen
Voorzitter commissie onderwijsbevoegdheden

4