Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

30 079

VMBO

Nr. 62

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 augustus 2015
Met deze brief presenteer ik u het rapport Monitor toelatingsbeleid
vmbo-havo, tweede meting 2014–20151. Het rapport schetst hoe scholen
voor voortgezet onderwijs (vo) omgaan met de toelatingscode
vmbo-havo. Die toelatingscode is in het najaar van 2011 door de VO-raad
en scholen opgesteld om leerlingen eenduidige en transparante
toelatingseisen te bieden voor de doorstroom vanuit de gemengde en
theoretische leerwegen van het vmbo naar het havo.2 Het rapport is een
vervolg op de nulmeting uit 2012 en is door onderzoeksbureau Oberon
opgesteld in opdracht van de VO-raad.3 Ik zend daarom ook het advies
van de VO-raad mee, zijnde hun reactie op dit rapport4. Met het toezenden
van deze onderzoeksresultaten kom ik de toezegging na die ik deed tijdens
het algemeen overleg over het vmbo op 13 mei 2014.5 De eerste resultaten zijn positief. De meeste scholen houden zich aan de code. Bovendien
levert de code geen belemmering op voor de doorstroom.
U ontvangt van mij, rond het uitbrengen van het Onderwijsverslag
2014–2015, ook een analyse van de oorzaken achter de afnemende
doorstroom in het voortgezet onderwijs. Om die analyse was gevraagd in
de motie-Ypma c.s. van 10 juni 2015.6
Leeswijzer
In deze brief start ik met de belangrijkste bevindingen van het rapport
(paragraaf 1). Vervolgens schets ik een aantal ontwikkelingen dat van

1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Kamerstuk 30 079, nr. 33.
3
Kamerstuk 30 079, nr. 38; zie ook website VO-raad, http://www.vo-raad.nl/userfiles/bestanden/
VMBO-HAVO/rapport-toelatingscode-vmbo-havo-dig-versie.pdf.
4
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
5
Handelingen II 2013/14, nr. 81, item 11
6
Kamerstuk 34 200 VII, nr. 9.
2

kst-30079-62
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 079, nr. 62

1

invloed is op stapelen en doorstromen in het voortgezet onderwijs
(paragraaf 2). Daarna ga ik uitgebreider in op de onderzoeksresultaten
(paragraaf 3) en geef ik mijn reactie hierop (paragraaf 4).
1. Belangrijkste bevindingen
Hieronder vindt u de belangrijkste bevindingen van het rapport en mijn
reactie.
a. Code belemmert doorstroming niet
Een belangrijke bevinding uit de monitor is dat de toelatingscode
vmbo-havo niet de oorzaak is voor de dalende doorstroom in het vo. De
toelatingscode biedt leerlingen, ouders, vmbo- en havoscholen
handvatten om de overstap van het vmbo naar het havo voor te bereiden.
De afname van het aantal stapelende leerlingen in het vo lijkt veroorzaakt
te worden door de combinatie van ontwikkelingen (zie paragraaf 2).
b. Meeste scholen houden zich aan de code
De onderzoekers concluderen dat de meeste havoscholen zich aan de
toelatingscode houden. De scholen voeren in een vroegtijdig stadium
toelatingsgesprekken met potentiële stapelaars. Ze hanteren dezelfde
regels voor het doubleren van leerlingen uit het vmbo als voor leerlingen
uit havo-3. Ook stelt een ruime meerderheid van de havoscholen
maximaal een 6,8 als gemiddeld examencijfer als toelatingsvoorwaarde.
Het is positief dat de toelatingscode vmbo-havo tot uniformiteit heeft
geleid. In 2011–2012 constateerde de Inspectie van het Onderwijs (hierna:
de inspectie) nog grote verschillen in de toelatingseisen tot het havo.
Gelukkig is dat nu anders. In plaats van uiteenlopende, schooleigen
toelatingseisen zijn er nu eenduidige, landelijke toelatingscriteria. Dat
betekent dat jongeren, hun ouders en de aanleverende vmbo-scholen
tijdig weten waar ze zich op moeten richten om een goed voorbereide
overstap naar het havo te kunnen maken. De monitor laat zien dat
potentiële vmbo-stapelaars tegenwoordig door de inspanningen van
zowel vmbo- als havoscholen beter voorbereid worden op het havo.
2. Stapelen en doorstromen: vier ontwikkelingen
Dat de doorstroom in het vo daalt, heeft te maken met verschillende
ontwikkelingen waarvan ik de vier belangrijkste in deze paragraaf
bespreek. Deze ontwikkelingen lijken meer bepalend voor de afname van
de doorstroom dan de toelatingscode. Die werd immers pas in 2012
ingevoerd en de doorstroom neemt al af sinds 2009. De inspectie zal het
komende jaar verder onderzoek doen naar de afvlakkende doorstroom
naar hogere opleidingen.7
Sinds de invoering van de leerwegen in het vmbo en de Tweede Fase in
het havo en vwo eind jaren negentig, zijn de volgende vier ontwikkelingen
van invloed op het stapelen en doorstromen in het voortgezet onderwijs:
1) Afschaffen van wettelijke toelatingseisen
Bij de start van het vmbo in 1999 golden scherpe wettelijke eisen om te
kunnen doorstromen naar het havo. Stapelen was alleen weggelegd voor
leerlingen met een vmbo-diploma in de theoretische leerweg. Naast het
diploma moesten de leerlingen eindexamen gedaan hebben in wiskunde
7

Kamerstuk 34 200 VIII, nr. 9.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 079, nr. 62

2

en Duits of Frans om toelaatbaar te zijn tot het havo. Koos de leerling voor
het havoprofiel Natuur en Techniek, dan moest hij eveneens eindexamen
gedaan hebben in natuur- en scheikunde 1 (nask1). Koos hij voor het
havoprofiel Natuur en Gezondheid dan gold als aanvullende exameneis
nask1 of biologie.
Sinds 2003 zijn alle wettelijke minimumeisen gefaseerd weggenomen,
zodat leerlingen met individuele bijspijkerprogramma’s succesvol konden
overstappen naar het havo.8 De aanvullende vakkenpakketeisen zijn
geschrapt. Ook leerlingen met een diploma in de gemengde leerweg zijn
inmiddels toelaatbaar tot het havo. Bovendien is de maximale
verblijfsduur in het vmbo geschrapt, waardoor het mogelijk is geworden
om vmbo-diploma’s te stapelen.9 Hiermee is een stapelroute ontstaan van
de vmbo basisberoepsgerichte leerweg tot en met mbo-4. Alle
vmbo-leerlingen zijn toelaatbaar tot het havo. Het vmbo-diploma biedt
echter geen toelatingsrecht tot het havo.10
2) Vmbo-stapelaars zijn kwantitatief en kwalitatief succesvol
Jaarlijks stapelt ongeveer 5 procent van alle leerlingen in het vo (zie
grafiek 1).11
Grafiek 1: Ontwikkeling van stapelen in het vo (2003–2012)1

1

http://www.onderwijsincijfers.nl.

8

Kamerstuk 24 578, nr. 45.
Kamerstuk 30 079, nr. 19; Zakboek vmbo 2002 (Vmbo projectorganisatie, Den Haag 2002) 45–47.
10
Dit geldt niet specifiek voor het havo, maar voor alle schoolsoorten in het voortgezet
onderwijs. Leerlingen kunnen tussentijds overstappen naar een hogere schoolsoort. Een
havodiploma biedt echter geen toelatingsrecht tot het vwo. Dat oordeel is aan het bevoegd
gezag van de betreffende school.
11
De grafiek geeft per schooltype het percentage leerlingen van die leerweg of schoolsoort weer
dat stapelt.
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 079, nr. 62

3

Binnen het vo bestaan echter grote verschillen. De overstap vanuit de
theoretische leerweg (vmbo-tl) naar het havo is de meest voorkomende
stapelroute (bijna 15 procent in 2012–2013). Daarnaast wordt er ook
relatief vaak gestapeld van vmbo-gl naar het havo en van het havo naar
het vwo (3–4 procent in 2012–2013). Er is zelfs een klein percentage
vmbo-kaderleerlingen dat via de gemengde of theoretische leerweg
doorstroomt naar het havo.
De overgrote meerderheid van de stapelaars uit het vmbo-tl behaalt een
havodiploma (70 procent). Dit aantal is door de jaren heen redelijk stabiel.
Van deze stapelaars behaalt 1 procent zelfs een vwo-diploma. Het
rendement van deze stapelende vmbo-leerlingen ligt niet ver onder dat
van de leerlingen die direct in het havo instromen (80 procent). Verder valt
het op dat de vmbo-tl-stapelaars die een havo- of vwo-diploma
behaalden, gemiddeld een hoger eindexamencijfer op het vmbo-tl
examen hadden dan de stapelaars die geen havo- of vwo-diploma
behaalden.12
In de jaren direct na de invoering van de Tweede Fase groeide het aantal
stapelaars snel.13 Sinds 2009 neemt de doorstroom naar een hoger niveau
in het voortgezet onderwijs af.14 Met name de route van vmbo(gl/tl) naar
havo: van 18 procent in 2010, naar 13 procent in 2013 (zie grafiek 1).
Desondanks blijft de groep vmbo(gl/tl)-havo de grootste categorie
stapelaars binnen het vo.
3) Meer instroom in hogere schoolsoorten
Het aantal leerlingen in het voortgezet onderwijs is de afgelopen jaren
gestaag gegroeid (zie tabel 1).
Tabel 1: Leerlingen in het vo per onderwijssoort (2009–2014) (aantal x 1.000)1

Totaal vo (OCW)
Totaal vo excl. zorg (OCW)
vo 1/2
vmbo bl 3/4
vmbo kl 3/4
vmbo gl 3/4
vmbo tl 3/4
havo 3/4/5
vwo 3/4/5/6
1

2009

2010

2011

2012

2013

2014

902,0
789,8
320,6
15,6
37,7
19,9
74,0
149,4
163,7

908,0
795,1
326,7
14,3
36,7
19,9
73,7
151,2
164,7

917,6
803,1
332,8
13,6
36,9
20,7
75,1
152,2
163,5

929,1
811,6
338,2
13,3
37,3
21,7
78,2
153,7
161,8

940,4
821,5
342,5
13,2
38,0
22,2
80,9
156,8
161,5

950.7
831,4
344,3
13,2
38,5
22,8
83,0
159,8
163,7

http://www.onderwijsincijfers.nl en Kerncijfers 2009-2013, tabel 4.4.

Opvallend is echter dat niet alle schoolsoorten in gelijke mate groeien.
Vooral het aantal leerlingen in havo en vwo neemt toe, terwijl de
basisberoepsgerichte leerweg van het vmbo slinkt. Leerlingen stromen
vanuit het basisonderwijs rechtstreeks in hogere schoolsoorten in.15 De
inspectie constateerde recentelijk dat vo-scholen leerlingen steeds
nauwkeuriger plaatsen op het onderwijsniveau dat bij hen past.16 De
12

Idem.
Ministerie van OCW, Referentieraming 2015 (2015) p.28.
14
Alleen de doorstroom van de vmbo basisberoepsgerichte leerweg naar de kaderberoepsgerichte leerweg en in mindere mate van de kaderberoepsgerichte leerweg naar de theoretische
leerweg, neemt nog toe. Deze groei wordt veroorzaakt doordat het sinds 2010 mogelijk is om
twee vmbo-diploma’s te behalen en sinds 2012 de maximale verblijfsduur in het vmbo
afgeschaft is.
15
Ministerie van OCW, Referentieraming 2014, p. 25.
16
Inspectie van het Onderwijs, De Staat van het onderwijs. Hoofdlijnen uit het Onderwijsverslag
2013/2014 (2015).
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 079, nr. 62

4

geïnterviewde scholen geven aan dat de leerlingen die in het verleden na
het behalen van het vmbo-diploma doorstroomden naar het havo,
inmiddels rechtstreeks het havo instromen. Het aantal potentiële
havistenvanuit het vmbo zou hierdoor kleiner zijn. De nieuwe Wet
eindtoetsing po, die bepaalt dat het advies van de basisschool leidend is
voor de toelating in het vo, zal hier mogelijk verder aan bijdragen.
Daarnaast stimuleert de inspectie met behulp van het nieuwe model
leerresultaten in het voortgezet onderwijs het bieden van kansen.17
4) Hogere kwaliteitseisen
Er worden steeds hogere kwaliteitseisen gesteld aan leerlingen in het vo.
Voorbeelden zijn de verzwaring van de slaag-zakregeling en de invoering
van de referentieniveaus voor taal en rekenen, inclusief de rekentoets.
Tegen de achtergrond van de hierboven geschetste ontwikkelingen in het
vo, ga ik hieronder kort in op de belangrijkste resultaten uit de Monitor
toelatingsbeleid vmbo-havo, tweede meting 2014–2015. Vervolgens geef
ik mijn reactie op deze resultaten.
3. Resultaten van de tweede toelatingsmonitor
Achtergrond
Rond 2010 waren er veel en uiteenlopende toelatingseisen voor het havo.
Dit kon van school tot school sterk verschillen. Dat leverde onduidelijkheid
bij leerlingen, ouders en aanleverende vmbo-scholen. Om voor duidelijkheid te zorgen, hebben de VO-raad en scholen in 2012 de Toelatingscode vmbo-havo ingesteld.18 Deze toelatingscode omvat de volgende
afspraken over de toelatingseisen die havoscholen aan gediplomeerde
vmbo(gl/tl)-leerlingen mogen stellen:
Ë Havoscholen die toelatingseisen stellen, voeren in een vroegtijdig
stadium een toelatingsgesprek met de potentiële leerling.
Ë Havoscholen betrekken altijd het advies van de vmbo-school in hun
oordeel. Indien dit afwijkt van het advies van de havoschool wordt met
de vmbo-school overlegd.
Ë Havoscholen stellen maximaal een 6,8 als eis aan het gemiddeld
eindexamencijfer van leerlingen.
Ë Havoscholen hanteren dezelfde regels over doubleren voor leerlingen
afkomstig uit het vmbo als voor leerlingen afkomstig uit havo 3.
Ë Scholen zijn terughoudend in het stellen van toelatingseisen. Het
bieden van kansen aan leerlingen staat voorop.
Onderzoeksresultaten
De belangrijkste uitkomsten uit het rapport Monitor toelatingsbeleid
vmbo-havo, tweede meting 2014–2015 zijn:
1) De meeste scholen houden zich aan de toelatingscode
Twee jaar na invoering van de toelatingscode vmbo-havo houden de
meeste havoscholen zich aan de code. Deze scholen voeren in een
vroegtijdig stadium een toelatingsgesprek met de potentiële havoleerling
(89 procent). Het advies van de toeleverende vmbo-school wordt
betrokken bij het oordeel om een leerling toe te laten (91 procent) en bij
een afwijkende mening gaat de havoschool in overleg met de toeleve17

Zie de brief Nieuw model leerresultaten voortgezet onderwijs (25 juni 2015); Kamerstuk
31 289, nr. 246.
18
Kamerstuk 30 079, nr. 33, bijlage.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 079, nr. 62

5

rende vmbo-school (85 procent). Daarnaast stelt een ruime meerderheid
van de scholen maximaal een 6,8 als gemiddeld eindexamencijfer (82
procent) en hanteren ze dezelfde regels omtrent doubleren voor leerlingen
afkomstig uit het vmbo als voor leerlingen afkomstig uit havo-3 (69
procent). Ook wordt hetzelfde toelatingsbeleid gehanteerd voor
vmbo-gediplomeerden van de eigen school en de leerlingen afkomstig
van een andere vmbo-school (83 procent).
2) Potentiële stapelaars hebben vaker te maken met toelatingsvoorwaarden
De onderzoekers constateren ook dat vmbo(gl/tl)-gediplomeerden die de
overstap willen maken, vaker te maken hebben met toelatingsvoorwaarden dan in 2012. Als verklaring noemen scholen de verscherping van
de kwaliteitseisen voor de eindexamens en de introductie van de
rekentoets voor havoleerlingen. Ook besteden scholen in de toelatingsgesprekken in toenemende mate aandacht aan zaken als motivatie, houding
en laten zien dat de potentiële leerling het havo aankan. Scholen kijken
verder dan alleen een cijfergemiddelde van 6,8 om overstappers in spe
een reële kans te bieden. Scholen die bijvoorbeeld in 2012 een (nagenoeg)
drempelloos toegangsbeleid voerden, merkten dat deze leerlingen het
eenvoudigweg niet redden op het havo. Door de toelatingscode
vmbo-havo te hanteren, zijn hun leerlingen beter toegerust op het havo en
meer gemotiveerd dan voorheen.
3) Potentiële stapelaars worden beter voorbereid op het havo
Tegelijkertijd laat de monitor zien dat potentiële vmbo-stapelaars
tegenwoordig beter voorbereid worden op het havo. De introductie van
de toelatingscode heeft bijgedragen aan een toenemende inzet vanuit
zowel vmbo- als havoscholen om de stapelaars in spe zo goed mogelijk
voor te bereiden op de overstap naar het havo. Scholen spannen zich
gezamenlijk steeds meer in om de aansluiting tussen vmbo en havo te
verbeteren. Zo zijn er havoscholen die vmbo-gediplomeerden laten
deelnemen aan een zomerschool of in speciale klassen plaatsen. Scholen
met zowel een vmbo- als een havo-afdeling geven «eigen» leerlingen
speciale begeleiding of zij laten hen nog op het vmbo een aansluitingsmodule volgen. Recentelijk bepleitte de Onderwijsraad in Herkenbaar
vmbo met sterk vakmanschap ook het gebruik van de toelatingscode en
opstroomklassen om de overstap te bevorderen.19 Dergelijke voorzieningen verhogen de kans op een succesvolle afronding van het havo.
4) De toelatingscode heeft geleid tot duidelijkheid en uniformiteit in het
beleid
Sinds de invoering van de code overleggen scholen op regionaal niveau
over de overgang van vmbo naar havo. Een flink aantal havoscholen dat
vóór de invoering van de toelatingscode aanzienlijke eisen aan de
toelating stelde, heeft deze eisen versoepeld. Een aantal scholen dat
voorheen een meer drempelloos overgangsbeleid hanteerde, heeft het
beleid conform de code bijgesteld.
Deze ontwikkelingen hebben geleid tot uniformiteit en duidelijkheid in het
toelatingsbeleid en minder discussie over de toelating van potentiële
stapelaars. Daarnaast is met de introductie van de toelatingscode
duidelijker geworden welke eisen bijdragen aan het verhogen van de kans
op een succesvolle afronding van het havo. Omdat nu duidelijker is aan
welke voorwaarden de vmbo-gediplomeerden moeten voldoen, is het
19

Kamerstuk 30 079, nr. 60.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 079, nr. 62

6

voor havoscholen sneller duidelijk of het havo de meest passende plek is
voor de vmbo-leerling. Scholen zijn dan ook positief over de toelatingscode vmbo-havo. Ook heb ik de afgelopen jaren geen signalen
ontvangen van leerlingen of hun ouders over onduidelijkheid omtrent
toelatingsbeleid of -proces.
4. Een gefundeerde keuze
De kernvraag bij alle doorstroom tussen (en binnen) onderwijssectoren is
wat de meest passende plek is voor een individuele leerling. Bij de
doorstroom van vmbo naar havo is dit eveneens de vraag. Is het havo
daadwerkelijk de meest passende plek voor desbetreffende individuele
vmbo(gl/tl)-gediplomeerde om het beste uit zichzelf te halen, of is een
mbo 4-opleiding met een duidelijk arbeidsmarkt- perspectief het meest
geschikt voor deze jongere?
Realistische beroepsbeelden, zicht op actuele ontwikkelingen en toekomstige mogelijkheden op de arbeidsmarkt zijn onmisbaar bij het maken van
bewuste keuzes rondom de schoolloopbaan. Dit geldt in het bijzonder
voor leerlingen uit de gemengde en theoretische leerwegen omdat zij
zowel naar het havo als het mbo kunnen doorstromen.
Steeds meer vmbo-scholen zetten in op structurele loopbaanoriëntatie en
– begeleiding (lob), zoals het M-techprogramma, Vmbo on Stage, de
Vmbo-carrousel of mbo-meeloopdagen om hun gl- en tl-leerlingen een
gefundeerde vervolgkeuze te laten maken. Door middel van dergelijke
lob-activiteiten worden jongeren zorgvuldiger voorbereid op hun
studiekeuze naar het havo of mbo.20 De scholen die hebben deelgenomen
aan de monitor geven bijvoorbeeld aan dat hun vmbo-leerlingen na
lob-gesprekken vaker een bewuste keuze maken voor het mbo.
Afsluitend
Elke jongere heeft eigen talenten, een eigen leerstijl en motivatie en
verdient een onderwijsroute die het beste bij hem past. Voor de meeste
vmbo(gl/tl)-gediplomeerden betekent dit een vervolgopleiding in het mbo,
voor anderen een vervolgopleiding in het havo. Het Nederlandse
onderwijssysteem biedt ruime mogelijkheden om onderwijsroutes flexibel
te programmeren. Zo krijgen jongeren, waaronder «laatbloeiers», een
kans om het beste uit zichzelf te halen en diploma’s te stapelen. In het
kader van het Sectorakkoord VO inventariseer ik de behoefte aan meer
flexibiliteit in het voortgezet onderwijs. Ik informeer u over deze inventarisatie na het zomerreces.21
Een goede en tijdige begeleiding in het keuzeproces rondom de schoolloopbaan is een eerste stap om erachter te komen welke onderwijsroute
past bij de individuele vmbo(gl/tl)-leerling. Daarom heb ik lob als verplicht
onderdeel opgenomen in de nieuwe beroepsgerichte examenprogramma’s. Een tweede relevante factor is duidelijkheid en transparantie
over toelatingsvoorwaarden tot het havo -en tijdige communicatie
hierover- opdat alle betrokkenen (leerlingen, ouders, én vmbo-scholen) in
een vroegtijdig stadium weten waar ze aan toe zijn. Bovendien verdient de
stapelaar in spe het om te weten of hij een reële kans van slagen heeft op
het havo. De toelatingscode levert hier een belangrijke bijdrage aan.

20

In het kader van de vernieuwing van het vmbo hebben SLO en SPV een lob-handreiking voor
scholen ontwikkeld. Succesvolle initiatieven, zoals Vmbo on Stage, hebben hierin een plaats
gekregen. Hiermee is invulling gegeven aan de motie Straus (Kamerstuk 30 079, nr. 56).
21
Kamerstuk 31 289, nr. 238.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 079, nr. 62

7

Het is nog te vroeg om vast te stellen wat de effecten zijn van de
toelatingscode op de doorstroomcijfers en het studiesucces op het havo.
De leerlingen die in schooljaar 2013–2014 vmbo-examen deden en
doorstroomden naar het havo doen niet eerder dan schooljaar 2015–2016
eindexamen havo. De tussenresultaten zijn positief; de meeste scholen
houden zich aan de code en de code levert geen belemmering op voor de
doorstroom. De Onderwijsraad heeft zich positief uitgelaten over het
gebruik van de toelatingscode. Ik sluit mij daarbij aan. Ik zie dan ook geen
aanleiding om jongeren met een vmbo(gl/tl)-diploma generiek
doorstroomrecht te geven naar havo-4.22 Diplomastapelen kan een
belangrijke rol spelen bij het ontwikkelen van talenten, maar is geen doel
op zich.
Ik blijf de ontwikkelingen rondom de overstap vmbo-havo nauwlettend
volgen. Ik heb dan ook met de VO-raad afgesproken om het toelatingsbeleid en het gebruik van de toelatingscode te blijven monitoren. Ik stuur
u in 2016 de derde en laatste monitor toe.
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. Dekker

22

Motie van het lid Klaver (13 mei 2014), Kamerstuk 30 079, nr. 46.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 079, nr. 62

8