Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

24 724

Studiefinanciering

Nr. 176

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 maart 2022
1. Inleiding
In het coalitieakkoord «Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de
toekomst» (Bijlage bij Kamerstuk 35 788, nr. 77) dat VVD, D66, CDA en
ChristenUnie eind 2021 met elkaar sloten, zijn afspraken opgenomen met
betrekking tot studiefinanciering: de herinvoering van een basisbeurs voor
studenten die hoger onderwijs volgen, aangevuld met een inkomensafhankelijke aanvullende beurs, en een tegemoetkoming voor studenten
voor wie de laatste jaren geen basisbeurs beschikbaar is geweest. Dit zijn
grote wijzigingen, en in hetzelfde coalitieakkoord is afgesproken dat grote
wetsvoorstellen voorafgegaan worden door een hoofdlijnenbrief aan de
Tweede Kamer.
Deze hoofdlijnenbrief opent het gesprek over de herinvoering van de
basisbeurs in het hoger onderwijs en de tegemoetkoming voor studenten
die geen basisbeurs hebben ontvangen. Het kabinet schetst de verschillende dilemma’s, binnen de kaders van het coalitieakkoord, waar we in
beide trajecten voor staan, de afwegingen die daarbij een rol spelen en de
keuzes waar het kabinet zelf toe neigt. Het gesprek hierover zet ik graag op
korte termijn met uw Kamer voort tijdens een debat.
Beschouwing vooraf
Ik hecht eraan deze brief te beginnen met een reflectie op de zorgen van
de huidige generatie jongeren, een generatie waar verschillende zorgen
samenkomen. Zeer recentelijk heeft deze groep te kampen gehad met de
gevolgen van de coronacrisis. Veel studenten zaten verplicht thuis en
hadden dus een heel ander leven dan zij zich van hun studietijd hadden
voorgesteld. En ook onder starters op de arbeidsmarkt werd de economische klap van de coronacrisis sterk gevoeld, omdat juist flexibele
contracten kwetsbaar bleken.

kst-24724-176
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

1

In de gesprekken die het kabinet tot nog toe met de nieuwe generatie
heeft gehad, valt op dat er veel meer speelt. Jongeren uit deze groep,
waaronder studenten, kampen met toenemende prestatiedruk en
onzekerheid.1 Hoe zeker is mijn inkomen als ik straks ben afgestudeerd?
Kan ik straks nog wel een huis kopen? En hoe ziet de wereld eruit voor
mijn kinderen, gezien het veranderende klimaat? Die zorgen zijn begrijpelijk, en raken aan zekerheden die het kabinet eenieder gunt. Veel van
deze zorgen worden daarom geadresseerd in het coalitieakkoord. Het
kabinet hecht er grote waarde aan om met jongeren in gesprek te gaan en
te blijven over deze brede zorgen. De zorgen van deze generatie zijn ook
zorgen van het kabinet en gezamenlijk komen we mogelijk tot innovatieve
verbeteringen. De opbrengsten van deze gesprekken zullen wij met uw
Kamer delen.
Het kabinet heeft uiteraard ook met studentenorganisaties en andere
vertegenwoordigers gesproken over de basisbeurs en de tegemoetkoming, die in deze brief nader besproken worden. Studenten hebben ten
aanzien van beide vraagstukken duidelijk hun opvattingen kenbaar
gemaakt. Het kabinet heeft daarbij kennisgenomen van hun wensen,
bijvoorbeeld rondom de vormgeving van de basisbeurs en over de hoogte
van de tegemoetkoming, die in hun beleving ontoereikend is. Het kabinet
neemt deze signalen serieus, maar is ook gehouden aan het coalitieakkoord en de daarin beschikbaar gestelde middelen. Daarbij wil het kabinet
ook benadrukken dat met de herinvoering van de basisbeurs niet alle
problemen van deze generatie zijn opgelost. Ook omdat die niet allemaal
worden veroorzaakt door het leenstelsel. In het gehele proces wil ik de
studenten nauw blijven betrekken. Ook – juist – wanneer we het niet met
elkaar eens zijn, moeten we elkaar goed blijven verstaan.
Leeswijzer
In deze brief zal ik eerst ingaan op de herinvoering van de basisbeurs in
het hoger onderwijs en daarna op de tegemoetkoming voor studenten die
geen basisbeurs hebben gehad. Daarbij bespreek ik ook voorziene
aanpassingen in de studievoorschotvouchers. Tot slot blik ik vooruit op
het verdere proces.
2. De herinvoering van de basisbeurs in het hoger onderwijs
Van leenstelsel naar basisbeurs
Met ingang van het collegejaar 2015–2016 is de basisbeurs voor studenten
in het hoger onderwijs komen te vervallen en vervangen door een
studievoorschot met sociale terugbetaalvoorwaarden. Daar waren destijds
drie argumenten voor.
Allereerst is het aantal studenten in het hoger onderwijs de laatste
decennia fors gestegen. Deze toename leidde tot hogere kosten voor het
toenmalige basisbeursstelsel, terwijl er daarnaast de noodzaak bestond
om te investeren in de kwaliteit van het hoger onderwijs. Het toenmalige
kabinet had echter te maken met financiële krapte en moest daarom
scherpe keuzes maken. In een tijd van zeer beperkte budgettaire ruimte
was hier de afweging aan de orde of de schaarse middelen beter konden
worden besteed aan de verbetering van de kwaliteit van het hoger
onderwijs of aan inkomensoverdrachten naar studenten.

1

Zie hiervoor ook RIVM (2021), Monitor Mentale Gezondheid en Middelengebruik Studenten
Hoger Onderwijs; bijlage bij Kamerstuk 31 288, nr. 931.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

2

Een tweede argument was het feit dat studeren een investering is die zich
in de meeste gevallen uit in een aanzienlijk hoger inkomen op latere
leeftijd. Dat maakte dat het rechtvaardig werd gevonden om een hogere
bijdrage te vragen van studenten zelf.
Een derde, nauw verwant argument was dat de basisbeurs tot een
ongewenste vorm van denivellering leidde: de samenleving als geheel
betaalt een opleiding voor studenten die daar later vooral zelf van
profiteren, was de stelling. Of anders geformuleerd, de bakker moet
betalen voor de opleiding van de toekomstige advocaat. Door de
basisbeurs te vervangen door een sociale lening werd de bijdrage van de
samenleving kleiner, en de bijdrage van de student, die ook het
voornaamste profijt zou hebben, juist groter.
Nu, bijna zeven jaar na invoering van het studievoorschot, worden andere
keuzes gemaakt. De hiervoor genoemde argumenten zijn nog steeds in
grote lijnen relevant – er zijn nog steeds veel studenten, studeren rendeert
nog steeds en kosten voor studeren liggen nu, meer dan vroeger, bij wie
profiteert. De argumenten worden nu wel anders gewogen, mede in het
licht van aspecten en ontwikkelingen die zeven jaar geleden onderbelicht
of niet voorzien waren. Die nieuwe ontwikkelingen zijn doorslaggevend
geweest om tot de herinvoering van de basisbeurs te komen. Die
herinvoering past naast de structurele investeringen in de verbetering in
de kwaliteit van het hoger onderwijs.
Zeven jaar na invoering van het leenstelsel, kijken we anders aan tegen de
effecten die lenen en schulden hebben op mentaal welzijn en kansengelijkheid bij jongeren. Ook als de kans op financiële problemen theoretisch
gezien beperkt is, kan de angst voor het opbouwen van schulden het
mentale welzijn en de ontwikkeling van de student beïnvloeden. De
studieschuld kan immers een groot deel van je leven bij je blijven. De
gemiddelde studieschuld onder het leenstelsel bedraagt tot op heden
€ 17.620 voor het eerste cohort onder het leenstelsel (2015–2016).2
De herinvoering van de basisbeurs in het hoger onderwijs neemt zo ook
een extra belemmering weg voor de doorstroom van het mbo naar het
hbo, die de laatste jaren een verdere beperkte daling liet zien. Recent
onderzoek toonde aan dat de angst voor schulden één van de factoren is
die studenten kan doen besluiten af te zien van een vervolgopleiding,
terwijl zij hiervoor naar eigen inschatting wel de capaciteiten zouden
hebben.3 Dit komt de kansengelijkheid niet ten goede. Herinvoering van
de basisbeurs in het hoger onderwijs kan daarom bijdragen aan de
kansengelijkheid binnen de jongere generatie.
Daarnaast wordt steeds meer duidelijk dat er sprake is van groeiende
ongelijkheid tussen generaties. Jonge generaties kampen door een
optelsom van ontwikkelingen met veel onzekerheden, vaak genoemd
worden de snel stijgende prijzen op de woningmarkt, de arbeidsmarkt met
veel flexibele contracten, de groeiende prestatiedruk en de zorgen
rondom klimaat. Bij deze generaties komen veel risico’s samen. Een forse
studieschuld kan daarbij zorgen voor een extra achterstand. Het kabinet
wil daarom proberen de hoogte van de studieschuld voor jonge
generaties te verlagen.
Het studieschuldbedrag van € 17.620 is het bedrag dat de eerste groep studenten onder het
leenstelsel (cohort 2015–2016) als studieschuld had op 30-9-2020, 5 jaar na studiestart. In dit
bedrag zijn ook de niet-lenende studenten meegeteld. De verwachting is dat deze studieschuld
oploopt naar € 21.000.
3
Inspectie voor het Onderwijs (2021), «Wel of niet naar de Hogeschool? Achterliggende
mechanismen van onbedoelde zelfselectie in het keuzeproces van mbo 4-studenten.»
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

3

Tot slot heeft het kabinet aandacht voor de positie van middeninkomens.
In de huidige situatie komen studenten in het hoger onderwijs in
aanmerking voor een aanvullende beurs als hun ouders minder dan
€ 53.900 verdienen. De hoogte van de aanvullende beurs fluctueert op
basis van de hoogte van het inkomen van de ouders en het aantal
studerende kinderen van de ouders. Studenten waarvan de ouders net
iets meer verdienen dan het maximumbedrag, vallen in de huidige
situatie buiten de boot. Dat drukt zwaar op de portemonnee van hun
ouders op het moment dat zij de ouderbijdrage wel aan hun kind
meegeven en zwaar op de portemonnee van de student op het moment
dat hun ouders geen bijdrage kunnen of willen doen. Doordat de
basisbeurs aan alle studenten ten goede komt, ongeacht het inkomen van
hun ouders, ondersteunt deze maatregel ook studenten met ouders met
een middeninkomen. Dit neemt niet weg dat het kabinet aandacht blijft
houden voor deze groepen en de gevolgen blijft monitoren.
Het doel van het studiefinancieringsstelsel is om onderwijs toegankelijk te
houden. Daarin slaagt het huidige leenstelsel over het algemeen goed.
Maar die toegankelijkheid komt op dit moment tot stand op een wijze die
niet langer passend geacht wordt bij de start die we jongeren aan het
begin van hun werkende leven willen geven. De afweging tussen aan de
ene kant de eigen investering in de studie en aan de andere kant de hoge
gemiddelde schuldenlast, valt voor dit kabinet anders uit. Dat brengt mij
bij het voorstel tot herinvoering van de basisbeurs.
Het voorstel van het kabinet en de afweging daarachter
Bij het ontwerpen van het nieuwe basisbeursstelsel zijn verschillende
keuzes te maken. Het gaat daarbij om de volgende onderwerpen:
i. Onderscheid uit- en thuiswonende studenten
ii. Prestatiebeurssystematiek
iii. Aanvullende beurs
iv. Samenloop met het mbo
Ik neem uw Kamer graag mee in die keuzes en zal daarbij ook aangeven
wat de voorkeursopties van het kabinet zijn. Tot slot zal ik schetsen hoe
het stelsel er financieel uit kan komen te zien voor de student.
Alles wegende komt het kabinet tot het voorstel om een basisbeurs als
prestatiebeurs in te voeren met onderscheid tussen uit- en thuiswonende
studenten. Deze basisbeurs wordt beschikbaar voor alle studenten die in
studiejaar 2023–2024 (gaan) studeren en (nog) recht hebben op een
basisbeurs. Studenten die starten met studeren in studiejaar 2022–2023,
ontvangen dus vanaf hun tweede studiejaar een basisbeurs als ze aan de
criteria voldoen. Daarbij acht het kabinet het wenselijk om het niet-gebruik
van de aanvullende beurs in zowel het hoger onderwijs als het mbo te
verminderen, de bijverdiengrens in het mbo te schrappen en de terugbetaalvoorwaarden in het mbo in lijn te brengen met die in het hoger
onderwijs.
Kaders
Bij het formuleren van de keuzes ben ik uitgegaan van de randvoorwaarden die zijn benoemd in het coalitieakkoord. De invoering van een
nieuw stelsel voor het hoger onderwijs in collegejaar 2023–2024 staat vast
en is ook een breed gedragen wens in de samenleving. Dat heeft
consequenties voor zowel de snelheid van de wetgeving als de mogelijkheden van de uitvoering om dit tijdig te realiseren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

4

Daarnaast zijn er duidelijke budgettaire kaders gesteld in het coalitieakkoord. Er is € 1 miljard structureel beschikbaar voor het invoeren van het
nieuwe stelsel. Dat betekent dat op momenten ook bepaalde opties
tegenover elkaar afgewogen moeten worden.
Een ander kader, dat niet rechtstreeks voortvloeit uit het coalitieakkoord, is
dat veel partijen – zowel in de Kamer als daarbuiten – al meermaals de
wens hebben uitgesproken om terug te keren naar het stelsel in het hoger
onderwijs zoals dat er voor 2015 was. Ik wil dan ook dit oude stelsel als
uitgangspunt nemen, waarbij we enkel onderdelen wijzigen als onze
inzichten uit de huidige tijd daar aanleiding toe geven.
Tevens heb ik er voor gekozen om de basisbeurs beschikbaar te stellen
voor alle studenten in het hoger onderwijs die in studiejaar 2023–2024
studeren. De basisbeurs is dus niet alleen beschikbaar voor nieuwe
studenten, maar ook voor studenten die al begonnen zijn aan een studie.
Voorwaarde daarbij is wel dat zij nog studiefinancieringsrechten hebben.
Voor het volgen van een opleiding heeft de student studiefinancieringsrechten die in principe gelijk zijn aan de nominale duur van de opleiding.
In de praktijk betekent dat dat een student die dit studiejaar (2021–2022) is
begonnen aan de opleiding, straks – afhankelijk van de gekozen studie –
nog één tot vier jaar recht heeft op een basisbeurs.4
i. Onderscheid uit- en thuiswonende studenten
In het oude stelsel voor het hoger onderwijs en in het huidige basisbeursstelsel in het mbo geldt een onderscheid tussen uit- en thuiswonende
studenten. Studenten die niet meer bij hun ouders wonen komen
daardoor in aanmerking voor een hogere beurs. De reden hiervoor is dat
deze studenten over het algemeen ook hogere kosten hebben, bijvoorbeeld voor de huur van een studentenkamer. Bovendien wordt zelfstandig
wonen op deze manier ook ondersteund, wat bijdraagt aan de persoonlijke ontwikkeling van studenten. Ook de studenten hebben in gesprekken
en via het rapport van het SER Jongerenplatform laten weten dat zij
voorstander zijn van een onderscheid naar uit- en thuiswonende
studenten in de basisbeurs voor het studenten aan het hoger onderwijs.5
In het verleden zijn er geen zwaarwegende bezwaren geuit om dit
onderscheid op te heffen. Er is wel een risico op oneigenlijk gebruik,
waarop controle dient plaats te vinden. Hoewel het overgrote deel van de
studenten de regels netjes volgt, zijn er ook studenten die zich op een
ander adres inschrijven dan waar zij daadwerkelijk wonen om onrechtmatig een uitwonendenbeurs aan te vragen. DUO zal bij het opnieuw
invoeren van dit onderscheid in het hoger onderwijs mogelijk haar
controlecapaciteit weer verhogen om het recht op de uitwonende beurs te
kunnen controleren. Dit valt echter binnen de mogelijkheden van het
geschetste tijdpad voor deze wijziging.
Alles overziend acht ik het op dit moment wenselijk en sluit het aan bij de
wensen van de studenten, opnieuw te kiezen voor een onderscheid in de
hoogte van de beurs tussen uit- en thuiswonende studenten.

4

De studiefinancieringsrechten zijn afhankelijk van de nominale duur van de opleiding. Een
associate degree kent een nominale opleidingsduur van drie jaar, waar een opleiding geneeskunde een nominale duur kent van zes jaar. In bijzondere omstandigheden kunnen er extra
studiefinancieringsrechten worden toegekend.
5
Verkenning SER-Jongerenplatform, Studeren zonder druk, voorstel voor een nieuw stelsel van
studiefinanciering, juni 2021.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

5

ii. Prestatiebeurssystematiek
Voor het leenstelsel was de basisbeurs in het hoger onderwijs een
prestatiebeurs en in het mbo is het dat ook nu. Dit betekent dat de
basisbeurs een lening is die wordt omgezet in een gift als studenten
binnen de diplomatermijn hun diploma behalen. Dit geeft studenten een
stimulans om hun opleiding af te ronden. In mijn consultaties trof ik ook
geen duidelijke bezwaren tegen het behoud van het instrument prestatiebeurs. Ik vind het daarom wenselijk om ook dit element uit het oude
stelsel in het hoger onderwijs te behouden.
iii. Aanvullende beurs in het hoger onderwijs
Doelgroep aanvullende beurs
Een eerste vraag is of het wenselijk is om de aanvullende beurs aan te
passen nu de basisbeurs in het hoger onderwijs opnieuw wordt
ingevoerd. In algemene zin is de aanvullende beurs een goed instrument
om de ouderbijdrage aan te vullen voor studenten met ouders die daar
zelf beperkt toe in staat zijn. Dit blijkt ook uit de beleidsdoorlichting.6 Uit
het huidige beleid volgt echter ook dat er een specifieke groep is die nu
wel in een lastige financiële situatie kan komen: studenten met ouders
met een middeninkomen. Ouders die te veel verdienen om recht te
hebben op een aanvullende beurs, maar voor wie het toch vaak lastig is
om de bijdrage op te brengen die op dit moment wordt verwacht. Dit
heeft als resultaat dat ofwel de portemonnee van de student gaat knellen,
met als gevolg een hogere lening, ofwel de portemonnee van de ouder.
Een optie is om de doelgroep van de aanvullende beurs uit te breiden,
waardoor ook studenten met ouders met een middeninkomen hiervoor in
aanmerking kunnen komen. Dit heeft uiteraard financiële consequenties –
ter illustratie: het verhogen van de inkomensgrens van € 53.900 naar
€ 70.000 kost ongeveer € 105 miljoen structureel. Dit heeft dus als
consequentie dat dit geld niet uitgegeven kan worden aan de basisbeurs
in het hoger onderwijs en dat de hoogte daarvan lager uit zal vallen. Voor
de genoemde illustratie gaat het om een verlaging van de basisbeurs van
gemiddeld ongeveer € 20 per maand per student. Voor DUO betekent dit
dat de parameters van de aanvullende beurs aangepast moeten worden in
de systemen. Daar heeft DUO extra uren voor de aanpassing van de
ICT-systemen voor nodig, bovenop die voor de herinvoering van de
basisbeurs. Deze combinatie is nog mogelijk binnen het gewenste tijdpad.
Effectief gaat het hier dus om een verschuiving van financiële middelen
van alle studenten naar de specifieke groep studenten met ouders met
een middeninkomen. In het rapport van het SER Jongerenplatform wordt
de wens uitgesproken om de doelgroep van de aanvullende beurs uit te
breiden. Daarbij dient wel opgemerkt te worden dat er in dit rapport niet
werd uitgegaan van een limitatief budget, zoals we in de praktijk wel
hebben.
Gelet op de effecten die het uitbreiden van de aanvullende beurs heeft op
de hoogte van de basisbeurs voor alle studenten in het hoger onderwijs
en het feit dat middeninkomens ook baat hebben bij een hogere basisbeurs, stelt het kabinet voor om de doelgroep van de aanvullende beurs
nu niet aan te passen. Het is goed hierbij te beseffen dat studenten met
ouders met een middeninkomen nooit in aanmerking zullen komen voor
een volledige aanvullende beurs. Het kabinet monitort de gevolgen van

6

ResearchNed, Beleidsdoorlichting artikel 11 studiefinanciering, juni 2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

6

het herinvoeren van de basisbeurs voor studenten met ouders met een
middeninkomen nauwlettend.
Niet-gebruik aanvullende beurs
We zien dat niet iedereen die recht heeft op de aanvullende beurs daar
ook gebruik van maakt. Naast de vormgeving van de aanvullende beurs,
kan ook dit bij de herinvoering van de basisbeurs in het hoger onderwijs
worden betrokken.
Uit onderzoek van het Centraal Planbureau (CPB) blijkt dat 24% van de
eerstejaars ho-studenten geen gebruik maakt van de aanvullende beurs,
terwijl zij daar wel recht op hebben. Van die groep maakt 41% wel gebruik
van een lening.7 Het kabinet acht het wenselijk om het niet-gebruik zo veel
mogelijk te laten afnemen. De aanvullende beurs is ingericht om
studenten waarvan de ouders minder in staat zijn bij te dragen, te
ondersteunen. Het is dan ook in het voordeel van de student als de
aanvullende beurs wordt aangevraagd.
Het voorstel van het kabinet is daarom om er voor te zorgen dat het
niet-gebruik van de aanvullende beurs afneemt. Daar zijn mogelijkheden
voor binnen de geldende wet- en regelgeving die ook uitvoerbaar zijn
voor DUO binnen het geschetste tijdpad van invoering van de basisbeurs
in het hoger onderwijs, bijvoorbeeld door gebruik te maken van communicatie en inzichten vanuit de gedragswetenschap. De student houdt zelf
de keuze om al dan niet gebruik te maken van de aanvullende beurs. Over
de exacte mogelijkheden hiertoe zal ik uw Kamer, na het overleg over
deze hoofdlijnenbrief, informeren in de reeds toegezegde kabinetsreactie
op de Nibud-studentenonderzoeken.8
Het terugdringen van het niet-gebruik onder studenten in het hoger
onderwijs is echter niet kosteloos. Er zijn immers meer studenten die –
geheel gewenst – gebruik gaan maken van de aanvullende beurs. Het gaat
daarbij om ongeveer € 80 miljoen, waarbij we op basis van inschattingen
uit de gedragswetenschap uitgaan van een substantiële afname van het
niet-gebruik door de genomen maatregelen. De daadwerkelijke afname is
afhankelijk van de gekozen maatregelen om het gebruik te bevorderen.9
Het resultaat daarvan is dat dat geld niet ingezet kan worden voor de
basisbeurs in het hoger onderwijs. Het gaat dan om een verlaging van
gemiddeld € 16 per student per maand.10
iv. Samenloop met het stelsel in het mbo
Met de terugkeer van de basisbeurs in het hoger onderwijs komen de
studiefinancieringsstelsels in het mbo voor niveau 3 en 4 en het hoger
onderwijs ook weer meer overeen.11 Op enkele punten ontstaan er
daardoor ook niet altijd uitlegbare verschillen. In het coalitieakkoord zijn
geen concrete afspraken gemaakt over het studiefinancieringsstelsel in
het mbo en uit het laatste onderzoek van het Nibud blijkt dat
7

CPB Notitie, Niet-gebruik van de aanvullende beurs, december 2020.
Het Nibud heeft in 2021 onderzoek gedaan naar de geldzaken van ho- en mbo-studenten. In
juni verscheen het onderzoek onder ho-studenten; in december het onderzoek naar
mbo-studenten. Nibud mbo-onderzoek 2021, Onderzoek naar geldzaken van mbo-studenten,
december 2021.
9
Doordat er bij de verschillende maatregelen, verschillende percentages studenten alsnog geen
gebruik maken van de aanvullende beurs.
10
Voor uitwonende studenten zal het om een groter bedrag gedaan dan voor thuiswonende
studenten.
11
Voor mbo-1 en mbo-2 is er geen prestatiebeurssystematiek, maar deze studenten ontvangen
de studiefinanciering in de vorm van een gift.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

7

mbo-studenten over het algemeen goed rond kunnen komen en de
studiefinanciering voor hen toereikend is.12
Het is wellicht op sommige punten wel wenselijk om een aanpassing te
doen, maar dat kost uiteraard geld. In het coalitieakkoord is voor die
maatregelen geen specifiek budget gereserveerd en de kosten zouden dan
ook gedekt moeten worden uit de reeks voor het herinvoeren van de
basisbeurs in het hoger onderwijs. Effectief betekent dit dat – indien er
gekozen wordt vóór deze maatregelen – er financiële middelen
verschuiven van studenten in het hoger onderwijs naar studenten in het
mbo. Gelet op de bredere wens om de kansengelijkheid te vergroten zijn
dat echter wel opties die ik serieus neem. In die dilemma’s neem ik uw
Kamer graag mee.
Het is goed om op te merken dat er op dit moment nog geen uitsluitsel is
of onderstaande wijzigingen – indien daarvoor gekozen wordt – ook
binnen het bestaande tijdspad uitgevoerd kunnen worden. Dat betekent
niet dat deze zaken onuitvoerbaar zijn, maar dat deze wellicht pas later
dan studiejaar 2023–2024 ingevoerd kunnen worden.
Bijverdiengrens
Met de invoering van het leenstelsel is de bijverdiengrens in het hoger
onderwijs komen te vervallen. Het hebben van een bijbaan of een eigen
onderneming is een goede manier om werkervaring op te doen en kan
bijdragen aan de bredere ontwikkeling van de student. Bovendien is een
bijbaan ook een mogelijkheid om de hoogte van de schuld te verminderen. Ik wil het hebben van een bijbaan niet ontmoedigen en ik zie dan
ook geen aanleiding om de bijverdiengrens terug te laten keren in het
hoger onderwijs.
In het mbo geldt de bijverdiengrens momenteel nog wel,13 maar
afschaffing ervan zorgt voor een vereenvoudiging van het stelsel en het
betreft hier naar verwachting een betrekkelijk kleine groep. Daarnaast
geldt dat het geheel afschaffen van de bijverdiengrens de uitvoering
vereenvoudigt. Dit kost uiteraard wel geld: het afschaffen van de
bijverdiengrens in het mbo kost ongeveer € 1 miljoen structureel. Dat
heeft echter een dermate klein effect op de hoogte van de basisbeurs
(€ 0,20 per student per maand), dat ik het wenselijk acht om deze
wijziging door te voeren in het mbo.
Terugdringen niet-gebruik aanvullende beurs mbo
Ook in het mbo is er niet-gebruik van de aanvullende beurs. Op dit
moment is echter nog niet duidelijk hoe hoog dat niet-gebruik is. Het
onderzoek hiernaar dat het CPB momenteel uitvoert verschijnt voor de
zomer van dit jaar. De precieze kosten van het doorvoeren van een
vergelijkbare maatregel zijn daardoor lastig in te schatten.
Inhoudelijk ben ik – net als in het hoger onderwijs – voorstander van het
verlagen van het niet-gebruik in het mbo. Zoals gezegd zijn de precieze
kosten lastig in te schatten, maar de kans is groot dat het niet-gebruik in
het mbo in enige mate vergelijkbaar is met het hoger onderwijs. Dat leidt
tot een verlaging van de basisbeurs voor het hoger onderwijs met
gemiddeld € 10 per maand, indien dit uit de financiële reeks uit het
coalitieakkoord gedekt wordt.
12
13

NIBUD mbo-onderzoek 2021, Onderzoek naar geldzaken van mbo-studenten, december 2021.
In 2020 en 2021 is hier vanwege de maatregelen in verband met COVID-19 niet op gehandhaafd. De hoogte van de bijverdiengrens voor 2022 is vastgesteld op € 15.828,77.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

8

Iedereen moet gebruik kunnen maken van de mogelijkheden die er zijn en
niemand moet een financiële belemmering voelen om zich te ontwikkelen.
Studenten in het mbo vormen in het algemeen een kwetsbaardere groep
dan de studenten in het hoger onderwijs en daarom wil ik ook bij deze
groep zorgen dat zij gebruik maken van de mogelijkheden die er voor hen
zijn. Mede gelet op de uitgangspunten in het coalitieakkoord om de
kansengelijkheid te vergroten stel ik voor een deel van de beschikbare
middelen in te zetten om het niet-gebruik van de aanvullende beurs in het
mbo te verminderen.
Terugbetaalvoorwaarden
In het coalitieakkoord is afgesproken dat de terugbetaalvoorwaarden voor
studenten in het hoger onderwijs ongewijzigd blijven. Dat betekent dat
deze studenten hun studielening over een periode van 35 jaar mogen
terugbetalen, waarbij voor het termijnbedrag ook gekeken wordt naar hun
inkomen. Studenten in het mbo mogen 15 jaar doen over het terugbetalen. Ook bij hen wordt er gekeken naar het inkomen, maar de exacte
rekenregels daarvoor zijn anders dan in het hoger onderwijs. Zo starten
afgestudeerden in het mbo met terugbetalen vanaf het moment dat hun
inkomen op het niveau van de bijstand zit en ho-afgestudeerden vanaf het
niveau van het wettelijk minimumloon.
Nu de stelsels weer dicht bij elkaar komen te liggen, vind ik het lastig om
uit te leggen waarom toekomstige studenten in het mbo andere terugbetaalvoorwaarden kennen dan studenten in het hoger onderwijs. Ook zij
hebben een prestatiebeurs en hebben de mogelijkheid om te lenen en ook
zij hebben te maken met de gevolgen van die lening. Daar staat tegenover
dat de schulden in het mbo gemiddeld lager zijn en dat er geen signalen
zijn dat de terugbetalingsvoorwaarden over het algemeen als knellend
worden ervaren. Wel liggen de startsalarissen voor mbo-gediplomeerden
lager dan voor ho-gediplomeerden. En beginnen studenten met een
mbo-diploma vaak op jongere leeftijd met afbetalen van hun studieschuld,
dan studenten met een ho-diploma.
Uiteraard kost het aanpassen van de terugbetaalvoorwaarden in het mbo
geld. Met name door de andere weging van het inkomen zullen minder
schulden uiteindelijk worden terugbetaald. De kosten voor deze maatregel
zijn € 8 miljoen structureel, wat leidt tot een verlaging van de basisbeurs
in het hoger onderwijs van gemiddeld ongeveer € 2 per maand. Gelet op
de beperkte kosten en de ambitie om de kansengelijkheid te verbeteren,
stel ik voor om deze maatregel ook nu te treffen.
Financiële gevolgen
Gelet op bovenstaande zijn er meerdere varianten mogelijk. Om een beeld
te geven van hoe de bedragen voor de basisbeurs in het hoger onderwijs
uiteindelijk uitpakken, schets ik hieronder een aantal mogelijke varianten
waaraan gedacht kan worden:
1. Voorkeursoptie. Het beschikbare budget wordt uitgegeven aan de
basisbeurs in het hoger onderwijs, nadat drie aanvullende maatregelen daaruit zijn gefinancierd: (1) het terugdringen van het niet-gebruik
van de aanvullende beurs in het hoger onderwijs en het mbo, (2) het
afschaffen van de bijverdiengrens in het mbo en (3) het versoepelen
van de terugbetaalvoorwaarden in het mbo.
2. Alternatief 1, volledig in basisbeurs hoger onderwijs. Het totale
beschikbare budget wordt volledig uitgegeven aan de basisbeurs in
het hoger onderwijs, zonder aanvullende maatregelen.
3. Alternatief 2, focus op HO. Het beschikbare bedrag wordt uitgegeven
aan de basisbeurs, nadat twee aanvullende maatregelen daaruit zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

9

gefinancierd: (1) het terugdringen van niet-gebruik van de aanvullende
beurs in het hoger onderwijs (en niet het mbo) en (2) het verruimen
van de inkomensgrenzen voor de aanvullende beurs in het hoger
onderwijs.
4. Alternatief 3, alle hierboven genoemde maatregelen. Het beschikbare
budget wordt ingezet voor de maatregelen uit de voorkeursvariant,
aangevuld met het verruimen van de inkomensgrenzen voor de
aanvullende beurs.
Dit leidt tot de volgende bedragen in het hoger onderwijs.14 Ter vergelijking zijn ook de huidige bedragen in het mbo opgenomen.
Tabel A: Verschillende mogelijkheden voor studiefinanciering in het hoger onderwijs, met mbo als referentiepunt.
Voorkeursvariant1

Alternatief 1

Alternatief 2

Alternatief 3

Mbo nu

Basisbeurs uitwonend

€ 255

€ 292

€ 242

€ 226

€ 289

Basisbeurs thuiswonend

€ 91

€ 105

€ 86

€ 81

€ 88

Aanvullende beurs maximaal
(thuiswonend mbo)

€ 419

€ 419

€ 419

€ 419

€ 363
€ 386

Aanvullende beurs maximaal
uitwonend
Maximaal uitwonend

€ 674

€ 711

€ 661

€ 645

€ 675

Maximaal thuiswonend

€ 510

€ 524

€ 505

€ 500

€ 451

Inkomen ouders voor maximale
aanvullende beurs

€ 34.600 of lager

€ 34.600 of lager

€ 34.600 of lager

€ 34.600 of lager

€ 38.590 of lager

Inkomen ouders voor minimale
aanvullende beurs

€ 53.900

€ 53.900

€ 70.000

€ 70.000

Thuiswonend:
€ 55.400
Uitwonend:
€ 56.400

1

Afzien van het schrappen van de bijverdiengrens in het mbo zou de basisbeurs in deze variant gemiddeld € 0,20 doen stijgen.

Uiteraard zijn ook nog andere combinaties van eerder genoemde
maatregelen mogelijk. Indien andere keuzes worden gemaakt, bijvoorbeeld wanneer enkel gekozen wordt om het niet-gebruik van de aanvullende beurs terug te dringen in het hoger onderwijs en af te zien van de
andere maatregelen, zullen de bedragen zoals benoemd in de tabel nog
veranderen. Ik voer hierover graag het gesprek met uw Kamer.
De voorkeursvariant leidt ertoe dat niet het gehele budget wordt besteed
aan het herinvoeren van de basisbeurs en dat deze dus in de voorkeursvariant lager uitvalt dan maximaal mogelijk zou zijn geweest, en ook lager
uitvalt dan thans in het mbo het geval is. Gelet op de achterliggende
doelstellingen van het stelsel van studiefinanciering, te weten het
bevorderen van de toegankelijkheid en de kansengelijkheid, acht ik deze
keuzes verdedigbaar.
3. De tegemoetkoming voor studenten die geen basisbeurs gehad
hebben
Argumentatie voor de tegemoetkoming
Met de herinvoering van de basisbeurs komt een einde aan een periode
waarin studenten in het hoger onderwijs geen basisbeurs hebben
ontvangen. Dat is wrang voor studenten die in (een deel van) deze
14

Prijspeil 2022. Bij de bedragen is tevens rekening gehouden met de meerkosten van het
aanpassen van de 1-februariregeling van € 6 miljoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

10

tussenliggende periode hebben gestudeerd. In het coalitieakkoord is
daarom besloten om deze studenten een tegemoetkoming te geven.
Er is de laatste tijd veel discussie over de hoogte van de tegemoetkoming.
Ik hecht er hierbij in de eerste plaats aan te benadrukken dat beleid in
Nederland continu verandert zonder dat enige vorm van compensatie
daarvoor aan de orde is. Of het nu gaat om veranderende wetten,
subsidieregelingen of belastingtarieven: verschillende mensen, en ook
generaties, hebben daar op verschillende momenten verschillend profijt
van. Dat is de consequentie van politieke besluiten. Hierbij is tevens van
belang dat we bedenken dat de middelen voor de invoering van de
basisbeurs ergens anders vandaan komen; daar waar schaarse middelen
worden verdeeld, staat tegenover elk relatief voordeel een nadeel en vice
versa.
Dat een tegemoetkoming niet noodzakelijk en zeer ongebruikelijk is, laat
onverlet dat het kabinet in dit geval een gebaar wil maken richting de
studenten die tijdens het leenstelsel hebben gestudeerd. Voor de
generatie die precies tussen beide stelsels in heeft gestudeerd, is het
immers wrang om te moeten zien dat zo kort na afschaffing van de
basisbeurs eenzelfde stelsel opnieuw wordt ingevoerd. Gelet op de korte
duur van het leenstelsel wil het kabinet middelen vrijmaken om de
studenten die daarmee te maken hebben gehad een financiële tegemoetkoming te geven.
Het voorlopige voorstel van het kabinet en de vijf dilemma’s daarachter
In het vervolg neem ik u graag mee in de volgende vijf dilemma’s voor de
vormgeving van de tegemoetkoming, waarbij de in het coalitieakkoord
beschikbaar gestelde gelden van € 1 miljard de basis vormen. Bij elk
dilemma geef ik u aan hoe ik op dit moment de argumenten weeg.
Daarover ga ik graag ook met uw Kamer in gesprek.
i. Afbakening: volledig of gedeeltelijk onder het leenstelsel gestudeerd?
ii. Afbakening: wel of geen gebruik gemaakt van studiefinanciering?
iii. Afbakening: wel of geen diploma-eis?
iv. Uitkering: één bedrag of per studievoorschotjaar?
v. Uitkering: studievoucher, schuld verminderen en/of uitkeren?
De optelsom van het onderstaande is dat het kabinet vooralsnog
neigt naar een tegemoetkoming voor alle studenten die onder het
leenstelsel hebben gestudeerd, toen aanspraak hadden op volledige
studiefinanciering en voldoen aan de diploma-eis. Wie langer heeft
gestudeerd onder het leenstelsel, krijgt een hogere tegemoetkoming.
De minimale studieduur om in aanmerking te komen voor de
tegemoetkoming bedraagt 12 maanden (één studiejaar). Waar sprake
is van een schuld wordt de tegemoetkoming in mindering gebracht;
wie geen schuld heeft opgebouwd, of de schuld heeft afbetaald,
krijgt het bedrag uitgekeerd.
DUO heeft aangegeven de implementatie pas ter hand te kunnen
nemen na de invoering van de basisbeurs. Het kabinet gaat op dit
moment uit van verwerking en uitkering van de tegemoetkoming in
2025.
In de Eerste Kamer is een motie aangenomen die het kabinet oproept «om
andere mogelijkheden voor compensatie voor deze studenten te
onderzoeken en daarover de Kamer binnen drie maanden te infor-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

11

meren».15 Met betrekking tot de tegemoetkoming wijst het kabinet graag
naar de uitgebreide verkenning16 met varianten voor de tegemoetkoming
die het vorige kabinet naar de Kamer heeft gestuurd, daartoe opgeroepen
door de motie van de leden Futselaar en Van den Hul.17 Daarnaast komt
het kabinet later in deze brief terug op de studievoorschotvouchers en de
ruimte die in de vormgeving daarvan gevonden is.
In aanvulling daarop zal het kabinet in gesprek gaan met jongeren over de
brede zorgen van de jonge generatie en wat het kabinet daarin kan
betekenen. Met deze gesprekken is het kabinet al begonnen, en de
resultaten van deze verkenning zullen wij aan het parlement zenden. Het
kabinet acht zich hierbij wel gebonden aan het miljard dat in het coalitieakkoord is uitgetrokken voor de tegemoetkoming en ziet geen ruimte dit
bedrag te verhogen.
i. Afbakening: volledig of gedeeltelijk onder het leenstelsel gestudeerd?
Een aantal van de dilemma’s voor de tegemoetkoming betreft de
afbakening van de doelgroep die hiervoor in aanmerking komt. Er zijn veel
verschillende opties voor de afbakening van de doelgroep, die zich het
beste laten schetsen via de extremen.
Eén optie is om elke student die tussen afschaffing en herinvoering van de
basisbeurs (enige tijd) heeft gestudeerd en in die tijd (enige tijd) recht had
op studiefinanciering op basis van het studievoorschotstelsel, voor die
periode aanspraak te laten maken op de tegemoetkoming.
Een andere optie is om enkel studenten die hun volledige opleiding onder
het leenstelsel hebben gestudeerd, hun diploma hebben behaald en een
lening zijn aangegaan, in aanmerking te laten komen. Studenten die
slechts deels onder het studievoorschot hebben gestudeerd, profiteren
immers nog van een basisbeurs of hebben daar tijdens hun bachelor
gebruik van kunnen maken. Het gevolg hiervan zou echter zijn dat ook
studenten die maar kort een basisbeurs (zouden) krijgen, geen tegemoetkoming ontvangen.
Het kabinet acht het rechtvaardig om studenten die gedeeltelijk onder het
leenstelsel hebben gestudeerd ook voor de tegemoetkoming in
aanmerking te laten komen. Daarbij geldt wel een minimale studieduur
van 12 maanden. Het gevolg hiervan is dat de tegemoetkoming per
student lager uitvalt, omdat de doelgroep groter wordt. Dit komt tot
uitdrukking in tabel B.
ii. Afbakening: wel of geen gebruik gemaakt van studiefinanciering?
Er zijn studenten die bewust geen gebruik hebben gemaakt van studiefinanciering, terwijl zij daar wel voor in aanmerking kwamen. Zij kunnen
uiteenlopende redenen hebben gehad om geen gebruik te maken van
studiefinanciering. Sommigen hebben extra gewerkt om te voorkomen
dat zij een studielening aan moesten gaan, anderen konden terugvallen
op ouders of eigen spaargeld. En weer anderen hebben geen studentenreisproduct aangevraagd omdat zij nabij de ho-instelling woonden of een
mogelijke schuld wilden voorkomen (het reisproduct is een lening als het
diploma niet wordt behaald). Deze studenten konden destijds niet weten
dat hun keuze om geen studiefinanciering aan te vragen later van invloed

15

Kamerstuk 35 788, H.
Kamerstuk 24 724, nr. 174.
17
Kamerstuk 35 570 VIII, nr. 65.
16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

12

zou kunnen zijn op de vraag of zij wel of niet in aanmerking komen voor
een tegemoetkoming.
Om deze studenten ook een tegemoetkoming te kunnen geven, moet
speciaal voor deze groep een aanvraagloket worden ingericht. Dit zorgt
voor hogere uitvoeringslasten, omdat DUO van al deze aanvragers moet
beoordelen of ze destijds in aanmerking hadden kunnen komen voor
volledige studiefinanciering. Daarnaast wordt de tegemoetkoming
verdeeld over meer studenten. Beide aspecten zullen de tegemoetkoming
per student verlagen. In tabel B is daarom ook weergegeven van welke
bedragen sprake is wanneer het bedrag enkel verdeeld zou worden onder
studenten die daadwerkelijk een vorm van studiefinanciering hebben
aangevraagd (een lening of bijvoorbeeld alleen het studentenreisproduct).
Het kabinet acht het gelet op de aard van de maatregel redelijk om ook
studenten die bewust geen gebruik hebben gemaakt van studiefinanciering voor de tegemoetkoming in aanmerking te laten komen.
iii. Afbakening: wel of geen diploma-eis?
Een andere vraag is of voor de tegemoetkoming een diploma-eis geldt. Dit
betekent dat een student binnen de diplomatermijn van (in beginsel) tien
jaar een diploma moet hebben behaald om voor een tegemoetkoming in
aanmerking te komen.
Als studenten in deze periode een basisbeurs hadden gehad, was sprake
geweest van een prestatiebeurs die slechts bij het behalen van een
diploma omgezet was in een gift. Voor wie daar niet in slaagde, was de
basisbeurs een lening gebleven. Het kabinet acht het logisch om diezelfde
lijn te volgen bij de tegemoetkoming, en dus een diploma-eis te hanteren
voor de tegemoetkoming.
Door de groep zonder diploma niet mee te nemen in de doelgroep, zal de
tegemoetkoming iets hoger uitvallen voor de studenten die wel een
diploma hebben behaald. Voor DUO is het uitvoerbaar om bij de
tegemoetkoming de diploma-eis te hanteren, al dienen er wel meer
werkzaamheden te worden uitgevoerd. Er dient namelijk te worden
gecontroleerd of een diploma binnen de diplomatermijn is behaald.
Daarnaast zal de uitvoering langer doorlopen, omdat studenten tien jaar
de tijd hebben om een diploma te halen, wat in specifieke gevallen nog
kan worden verlengd met vijf jaar. In tabel B is aangegeven wat het
verschil is in de hoogte van de tegemoetkoming als er wel of geen
diploma-eis wordt gehanteerd.
iv. Uitkering: één bedrag of per studievoorschotjaar?
Een andere keuze die gemaakt kan worden is of alle studenten die in
aanmerking komen voor de tegemoetkoming hetzelfde uniforme bedrag
ontvangen of dat daarin onderscheid wordt gemaakt naar hoeveel
maanden een student onder het leenstelsel heeft gestudeerd.
Een uniform bedrag is uitvoeringstechnisch eenvoudiger. Tegelijkertijd
ontvangt een student die één jaar onder het leenstelsel heeft gestudeerd
(en de jaren erna nog een basisbeurs ontvangt) dan net zo veel als een
student die zijn volledige studie te maken heeft gehad met het leenstelsel.
Een andere optie is om de tegemoetkoming naar rato van het aantal
maanden zonder basisbeursrecht uit te keren, waarbij gemaximeerd kan
worden bij de nominale duur van de studie. Ook dit is uitvoeringstech-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

13

nisch mogelijk. Het kabinet adviseert dan ook voor deze laatste optie te
kiezen.18
v. Uitkering: studievoucher, schuld verminderen en/of uitkeren?
In het coalitieakkoord is opgenomen dat studenten binnen de tegemoetkoming zouden kunnen kiezen tussen een studievoucher of een korting op
de studieschuld. Dit zou betekenen dat alle studenten een aanvraag
moeten doen bij DUO om in aanmerking te komen voor de tegemoetkoming.
DUO heeft aangegeven dat deze werkwijze voor een zwaardere belasting
zorgt van de uitvoering en de beschikbare ICT-capaciteit, omdat een apart
aanvraagproces opgezet moet worden om studenten deze keuzegelegenheid te bieden. DUO heeft daarom andere mogelijkheden verkend die
beter uitvoerbaar zijn, waarbij ook is meegewogen dat de Tweede Kamer
eerder ten aanzien van de studievoorschotvouchers de wens te kennen
heeft gegeven om deze om te zetten in een schuldvermindering of
contante uitbetaling.19 Binnen de grenzen van de beschikbare middelen is
uit die verkenning gebleken dat een variant waarin de tegemoetkoming in
mindering wordt gebracht op de studieschuld voor mensen die een
schuld hebben, en direct uitgekeerd wordt aan mensen zonder of met een
lagere schuld dan de hoogte van de tegemoetkoming, beter uitvoerbaar
is.
Het kabinet vindt het belangrijk om de wens van de Tweede Kamer uit te
voeren en tegelijkertijd dat beleid werkbaar is voor de uitvoering. Daarom
wil het kabinet bij Kamer en studentenorganisaties inventariseren of er
ruimte is voor deze invulling van de afspraken uit het coalitieakkoord.
Tabel B: Verschillende opties voor de tegemoetkoming en de daarbij horende bedragen
Doelgroep

Aantal
studenten
zonder
diploma-eis

Hoogte
uniform
zonder
diploma-eis

Hoogte naar
rato zonder
diploma-eis

Aantal
studenten
met
diploma-eis

Hoogte
uniform met
diploma-eis

Hoogte naar
rato met
diploma-eis

Volledig of gedeeltelijk onder het
leenstelsel (incl. studenten die geen sf
hebben aangevraagd, maar daar wel
recht op hadden)

1.080.8000

€ 925,–

€ 334,– per
jaar
(€ 1.336)

916.500

€ 1.091,-

€ 359,– per jaar
(€ 1.436)

Volledig of gedeeltelijk onder het
leenstelsel én een vorm van
studiefinanciering aangevraagd (incl.
studenten met alleen studentenreisproduct)

1.023.900

€ 976,–

€ 352,– per
jaar
(€ 1.408)

868.300

€ 1.151,-

€ 379,– per jaar
(€ 1.516)

Ter toelichting: in de kolommen «hoogte uniform zonder diploma-eis» en
«hoogte uniform met diploma-eis» is de hoogte van de tegemoetkoming
weergegeven indien alle studenten een even hoge tegemoetkoming
zouden krijgen, ongeacht of zij volledig of gedeeltelijk onder het
leenstelsel hebben gestudeerd. De kolommen «hoogte naar rato zonder
diploma-eis» en «hoogte naar rato met diploma-eis» gaan uit van een
tegemoetkoming die in hoogte afhangt van het aantal jaren dat de student
onder het leenstelsel studeerde. Daarbij staat het bedrag per jaar vermeld

18

Als wordt gekozen voor een niet uniform bedrag dat afhangt van de duur dat studenten onder
het leenstelsel hebben gestudeerd, kan daarbinnen nog een keuze worden gemaakt tussen
een variant waarbij elk jaar onder het leenstelsel even veel tegemoetkoming oplevert, of een
variant waarbij studenten (per jaar) meer krijgen als ze meer jaren onder het leenstelsel vielen.
Op deze manier komt relatief meer geld terecht bij studenten die langer onder het leenstelsel
hebben gestudeerd (en die in veel gevallen langer hebben moeten lenen).
19
Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 54 en Kamerstuk 24 724, nr. 172.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

14

en tussen haakjes het bedrag dat wordt uitgekeerd aan een student die
een vierjarige opleiding volledig onder het leenstelsel heeft gevolgd.
Mogelijk effect: een deel van de aankomende studenten stelt studie uit
Aankomende studenten die in het studiejaar 2022–2023 beginnen met
studeren of studenten die al studeren, krijgen dat jaar nog geen basisbeurs, omdat deze pas per 2023–2024 wordt ingevoerd. Graag benadruk ik
dat iedereen die in 2022 start met studeren, vanaf 2023–2024 uiteraard ook
gewoon in aanmerking komt voor een basisbeurs als deze weer wordt
heringevoerd. Daarnaast is (zoals eerder in deze brief aangegeven) het
voornemen om deze aanstaande studenten ook een tegemoetkoming te
geven voor het feit dat ze hun eerste jaar nog geen basisbeurs ontvingen.
Dat laat onverlet dat het kabinet erkent dat de invoering van de basisbeurs
per studiejaar 2023–2024, ertoe zou kunnen leiden dat er (aankomende)
studenten zijn die besluiten om de start van hun studie met een jaar uit te
stellen of hun studie een jaar stop te zetten. Als dit een grote groep zou
zijn, zou dit gevolgen hebben voor hoger onderwijsinstellingen (qua
capaciteit en financiën) en mogelijk ook voor de arbeidsmarkt. Om een
dergelijk risico te verkleinen, zou overwogen kunnen worden om iedereen
die start met een opleiding in studiejaar 2022–2023, een hogere tegemoetkoming uit te keren. Dit gaat dan echter ten koste van een groot deel van
het budget voor de studenten uit andere studiejaren, omdat het totale
budget 1 miljard blijft.
Studievoorschotvouchers
Studenten die in de eerste vier collegejaren van het leenstelsel (2015–2016
t/m 2018–2019) voor het eerst met studiefinanciering zijn gaan studeren
en een diploma behalen binnen tien jaar, komen in aanmerking voor een
studievoorschotvoucher.20 Deze voucher ter waarde van ongeveer € 2.150
(prijspeil 2022) kunnen zij vanaf het vijfde jaar na afstuderen inzetten ten
behoeve van een opleidingsonderdeel, omdat zij niet hebben kunnen
profiteren van de investeringen in het hoger onderwijs die zijn gedaan
met de opbrengsten van de afschaffing van de basisbeurs. Het totaal
beschikbare budget voor de studievoorschotvouchers was € 600 miljoen.
Deze groep studenten ontvangt de studievoorschotvoucher dus om een
andere reden dan waarvoor nu de tegemoetkoming wordt voorgesteld.
In de Tweede Kamer zijn inmiddels twee moties aangenomen waarin de
regering werd verzocht om deze vouchers af te schaffen en het bedrag dat
ermee gemoeid is, uit te betalen aan de studenten in de vorm van aftrek
op de studieschuld.21
Deze specifieke cohorten studenten maken aanspraak op deze studievoorschotvoucher vanwege de misgelopen verbetering van de kwaliteit. Bij de
aanspraak op een voucher gaat het om een verworven recht, en dus kan
het budget niet betrokken worden bij de brede tegemoetkoming voor alle
leenstelselstudenten. Wel wil ik graag – in overleg met de studenten –
kijken naar aanpassing van de vorm, zoals ook gewenst door uw Kamer.
Als voor een andere vorm wordt gekozen, dan heeft dit wel gevolgen voor
de daaraan gekoppelde waarde. Naar verwachting zullen dan meer
studenten gebruik maken van de regeling, waardoor het bedrag van de
voucher lager wordt, ongeveer € 1.770. Daar staat tegenover dat het
bedrag vrij kan worden besteed.

20
21

Zie artikel 12.15 van de Wet studiefinanciering 2000.
Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 54 en Kamerstuk 24 724, nr. 172.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

15

Het lijkt daarbij logisch om voor de studievoucher en de nieuwe
tegemoetkoming te kiezen voor dezelfde vorm van uitkeren: in mindering
brengen op de schuld, en anders uitkeren. Datzelfde geldt voor het
moment van uitkeren, namelijk zo snel mogelijk na het behalen van een
diploma. De wijze waarop het studievoorschotvoucher in de toekomst kan
worden uitgekeerd vereist een aanpassing in de systemen van DUO. Dat
betekent dat de studievoorschotvoucher in haar nieuwe vorm vanaf 2025
kan worden uitgekeerd. Om tot deze nieuwe wijze van uitkeren over te
gaan, is tevens een kasschuif nodig. Over deze kasschuif zal u bij
voorjaarsnota worden geïnformeerd.
Hoewel de rechtvaardiging voor de studievoorschotvoucher een
andere is dan die voor de tegemoetkoming en, zoals aangegeven
gelegen is in het missen van de kwaliteitsverbetering – betekent deze
nieuwe vormgeving van de studievoorschotvouchers dat een
aanzienlijke groep (oud-)studenten een extra geldbedrag kan
verwachten, bovenop de eerder besproken tegemoetkoming. Het
gaat dan in het bijzonder om (oud-)studenten die lange tijd onder het
leenstelsel hebben gestudeerd.
Ter illustratie zal een student die 4 jaar onder het leenstelsel heeft
gestudeerd een bedrag van ongeveer € 1.770 (in aftrek op de
studieschuld) ontvangen voor de studievoorschotvoucher en € 1.436
voor de (voorkeursvariant) tegemoetkoming. In totaal gaat het om
een bedrag van € 3.206 dat van de studieschuld zal worden
afgetrokken of dat de student zal ontvangen indien er geen studieschuld (meer) is.
4. Verdere planning
Voor de herinvoering van de basisbeurs in het hoger onderwijs is in het
coalitieakkoord een ambitieus tijdpad afgesproken, met invoering per
collegejaar 2023–2024. Dit is mijn voornaamste prioriteit. Dat betekent dat
het kabinet ernaar streeft om dit najaar een wetsvoorstel naar uw Kamer
te sturen. Daar gaan nog een aantal stappen aan vooraf, zoals de
openbare internetconsultatie en de uitvoeringstoets. Ik vind het belangrijk
om – mede gelet op de grote impact van dit wetsvoorstel op alle
betrokken partijen – partijen daar voldoende tijd voor te geven. Het
kabinet hecht er aan om het traject voor de tegemoetkoming tegelijk met
het traject voor het herinvoeren van de basisbeurs te doorlopen. De
hoofdlijnenplanning van dit wetgevingsproces treft u hieronder aan. De
termijnen die staan voor de behandeling in beide Kamers gelden daarbij
uiteraard als indicatie.
Opgemerkt zij dat spoedige bespreking in uw Kamer noodzakelijk is om
deze planning te kunnen halen. Concreet betekent dit dat het wetsvoorstel
op 11 april a.s. in internetconsultatie moet. Het heeft mijn sterke voorkeur
om vóór dat moment met uw Kamer van gedachten te wisselen.
Commentaar van uw Kamer kan dan nog in het wetsvoorstel worden
verwerkt vóór dat het in internetconsultatie gaat. Mocht dat niet lukken,
dan geniet het mijn voorkeur om de internetconsultatie niet te vertragen,
maar het gesprek met uw Kamer tijdens de internetconsultatie te voeren.
Het commentaar van beide zou dan gelijktijdig verwerkt worden in het
wetsvoorstel. Door de internetconsultatie hebben studenten de
gelegenheid om te reageren op de voornemens in het wetsvoorstel. Ik
vind het belangrijk de reacties van de studenten er bij te betrekken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

16

Proces

Planning

Internetconsultatie en uitvoeringstoetsen

11 april 2022 – begin juni 2022

Aanbieden aan de Raad van State

Voor het zomerreces

Advies Raad van State en nader rapport

Na de zomer

Aanbieden aan de Tweede Kamer

Najaar 2022

Voorbereiding plenaire behandeling (schriftelijke vragen)

Najaar 2022

Plenaire behandeling TK

Januari 2023

Aanbieden aan Eerste Kamer

Februari 2023

Voorbereiding plenaire behandeling (schriftelijke vragen)

Voorjaar 2023

Plenaire behandeling EK

Mei 2023

Voorbereiden publicatie Staatsblad

Juni 2023

Publicatie in Staatsblad

Uiterlijk 1 juli 2023

Inwerkingtreding

1 september 2023
1-februariregeling
Zoals uw Kamer weet, wordt op mijn departement gewerkt aan de
aanpassing van de 1-februariregeling voor doorstromers van het mbo
naar het hbo.22 De 1-februariregeling houdt in dat studenten die voor het
eerst studiefinanciering aanvragen voor een opleiding en deze vóór
1 februari stopzetten, hun prestatiebeurs omgezet zien worden in een gift.
De aanpassing van de 1-februariregeling voor doorstroom van mbo naar
hbo, zou inhouden dat de relevante periode voor deze doelgroep verlengd
wordt tot 1 september. Ook na herinvoering van de basisbeurs in het
hoger onderwijs kan het verruimen van deze maatregel de doorstroom
naar het hoger onderwijs bevorderen. Het kabinet wenst deze wetswijziging, die daarbij een door de Kamer aangenomen motie uitvoert, door te
zetten.
Het voorstel van het kabinet is wel om de verruiming van de
1-februariregeling en het onderhavige wetsvoorstel samen te voegen.
Gevolg hiervan is dat de verruiming van de 1-februariregeling één jaar
later wordt geïmplementeerd dan oorspronkelijk voorzien, namelijk per
collegejaar 2023–2024. Door de lange formatie heeft besluitvorming lang
op zich laten wachten en met het herinvoeren van de basisbeurs
verandert ook de omvang van de verruiming van de 1-februariregeling.
Immers zal nu ook de basisbeurs omgezet worden in een gift, waardoor
de structurele kosten naar verwachting € 6 miljoen hoger zullen zijn.
Daarnaast hebben zowel de aanpassing van de 1-februariregeling als de
herinvoering van de basisbeurs betrekking op de toegankelijkheid van het
onderwijs. Ook daarom is het logischer beide onderwerpen samen te
bezien.

22

Kamerstuk 35 570 VIII, nr. 55 (motie van het lid Van der Molen c.s.). Het wetsvoorstel tot
aanpassing van de 1-februariregeling is in internetconsultatie geweest en de Afdeling
advisering van de Raad van State heeft op 19 januari 2022 advies uitgebracht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

17

5. Tot slot
In deze brief heeft het kabinet uiteengezet wat de belangrijkste keuzes zijn
binnen de herinvoering van de basisbeurs in het hoger onderwijs en de
tegemoetkoming voor studenten die geen basisbeurs hebben gehad. Het
kabinet kijkt ernaar uit beide maatregelen spoedig te bespreken met uw
Kamer. Het kabinet heeft oog voor zorgen van de studenten en die van
hun generatiegenoten, over dit onderwerp en daarbuiten. Het gesprek
daarover wordt spoedig vervolgd.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H. Dijkgraaf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 176

18