Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 950 XVII

Jaarverslag en slotwet Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2017

Nr. 12

VERSLAG VAN EEN WETGEVINGSOVERLEG
Vastgesteld 10 juli 2018
De algemene commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft op 20 juni 2018 overleg gevoerd met mevrouw Kaag,
Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, over:
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 16 mei 2018 inzake jaarverslag
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking 2017
(Kamerstuk 34 950 XVII, nr. 1);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 5 juni 2018 inzake beantwoording
vragen commissie over het Jaarverslag Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2017 (Kamerstuk 34 950 XVII,
nr. 6);
– het wetsvoorstel Jaarverslag en slotwet Buitenlandse Handel
en Ontwikkelingssamenwerking 2017 (Kamerstuk 34 950
XVII);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 5 juni 2018 inzake verslag houdende een lijst van vragen en antwoorden (Kamerstuk 34 950
XVII, nr. 5);
– de brief van de president van de Algemene Rekenkamer d.d.
16 mei 2018 inzake aanbieding van het rapport Resultaten
verantwoordingsonderzoek 2017 bij Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking (XVII) (Kamerstuk 34 950 XVII,
nr. 2);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 5 juni 2018 inzake beantwoording
vragen commissie over het rapport Resultaten verantwoordingsonderzoek 2017 bij Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (XVII) (Kamerstuk 34 950 XVII, nr. 7);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 15 december 2017 inzake decemberbrief 2017 voor de begroting van Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking over kas- en verplichtingenmuta-

kst-34950-XVII-12
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

1

–

–

–

–

ties ten opzichte van de tweede suppletoire wet (Kamerstuk
34 775 XVII, nr. 48);
de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 23 februari 2018 inzake mutaties in
de verplichtingen van de begroting van Buitenlandse Handel
en Ontwikkelingssamenwerking 2017 ten opzichte van de
tweede suppletoire wet (Kamerstuk 34 775 XVII, nr. 52);
de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 23 februari 2018 inzake beantwoording vragen commissie over de Decemberbrief 2017 voor de
begroting van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking over kas- en verplichtingenmutaties ten opzichte van
de tweede suppletoire wet (Kamerstuk 34 775 XVII, nr. 53);
de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 21 december 2017 inzake toezegging Algemeen Overleg MINUSMA; klimaatgelden Mali
(Kamerstuk 33 625, nr. 253);
de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 17 april 2018 inzake openbaarmaking van een vertrouwelijke brief over een bewezen malversatie bij een door Nederland gefinancierde organisatie
(Kamerstuk 34 775 XVII, nr. 60).

Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie,
De Roon
De griffier van de commissie,
Van Toor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

2

Voorzitter: Veldman
Griffier: Meijers
Aanwezig zijn negen leden der Kamer, te weten: Alkaya, Becker, Bouali,
Diks, Van den Hul, Kuik, Ouwehand, Veldman en Van Weerdenburg,
en mevrouw Kaag, Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
Aanvang 18.33 uur.
De voorzitter:
Dames en heren, het is iets over half zeven. Ik stel voor dat wij beginnen
met het wetgevingsoverleg over het jaarverslag Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking alsmede de slotwet 2017. Ik heet de Minister,
hier aan mijn rechterzijde, van harte welkom. Verder welkom aan de leden
van de commissie.
Wij gaan het als volgt met elkaar doen. Wij hebben eerst de twee
rapporteurs, mevrouw Becker en mevrouw Van den Hul. Zij zullen
rapporteren over het jaarverslag en het indicatorentraject. Daarna zal de
Minister daarop reageren en vervolgens is het woord aan de leden van de
Kamerfracties voor hun bijdrage aan dit debat. Het debat doen we zoals
gebruikelijk in twee termijnen. We hebben met elkaar een spreektijdverdeling afgesproken voor zowel de eerste als de tweede termijn. Ik kom net
uit een WGO dat behoorlijk uit de hand liep qua spreektijd en ik zou u
daarom willen vragen om u aan de tijd te houden. U hebt een maximale
spreektijd, maar die hoeft u niet per se te gebruiken!
Ik zou willen starten en daarvoor kijk ik naar mevrouw Van den Hul of
mevrouw Becker. Wie van u tweeën gaat de aftrap doen als rapporteur?
Mevrouw Van den Hul.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Hartelijk dank, voorzitter. Dank allereerst aan collega Becker voor de
prettige samenwerking en ook – het kan niet onbenoemd blijven – aan de
ondersteuning die wij hebben mogen ondervinden vanuit de Kamerorganisatie. Veel dank daarvoor.
Wij nemen jullie graag mee door een korte powerpointpresentatie.
Allereerst wil ik graag kort iets zeggen over de achtergrond van het
verbetertraject. Het verbetertraject indicatoren is gestart in 2015. De
commissie is daarmee gestart om de doelen en resultaten van het
OS-beleid beter inzichtelijk te maken in begroting en jaarverslag.
Inmiddels hebben verschillende rapporteurs in onze illustere geschiedenis
namens de commissie inbreng geleverd in de betreffende wetgevingsoverleggen. Het draait met name om de helderheid over het inzichtelijk
maken van beleid. In hoeverre kunnen we het meetbaar maken en kunnen
we laten zien dat tot uiting is gekomen wat we hadden beoogd? In 2017
zien we die indicatoren voor het eerst terug in de begroting en het
jaarverslag. Wat dat betreft is het een historisch moment, waarop wij
konden instappen.
Hierbij geef ik graag het stokje over aan collega Becker.
Mevrouw Becker (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Ook mijn dank aan mevrouw Van den Hul voor de
prettige en constructieve samenwerking, en aan de staf voor de ondersteuning daarbij.
Ik zal nu even terugblikken op de punten van aandacht die ook de
Algemene Rekenkamer heeft geconstateerd bij het jaarverslag van 2017.
Naar aanleiding van het onderzoek dat is gedaan naar het beleid gericht
op opvang van vluchtelingen in de regio heeft de Rekenkamer gekeken
welk beleid en welke gelden zijn ingezet in de Syriëregio. Niet alle

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

3

geldstromen zijn onderzocht. Het onderzoek is beperkt tot geldstromen in
het kader van opvang in de regio. De Rekenkamer geeft aan dat de
thematische opzet van de begroting niet helemaal geschikt is voor de
verantwoording over dit beleid en zegt ook dat de wijze waarop de
Minister voornemens is de Kamer bij de begroting te informeren op een
geaggregeerd niveau op gespannen voet kan staan met het budgetrecht
van de Kamer.
Onze vraag als rapporteurs namens de commissie is of de Minister een
overzicht kan geven van de verschillende instrumenten die ingezet
worden in het kader van het beleid voor opvang in de regio. Wordt het
nieuwe subartikel voor de middelen voor opvang in de regio, migratie en
ontwikkeling opgenomen onder de bestaande beleidsartikelen? Of is de
Minister van plan met een geheel nieuw beleidsartikel te komen voor
beleid dat samenhangt met de vraagstukken rond vluchtelingen en
migratie? En wordt onder het subartikel inzichtelijk gemaakt welk deel
beschikbaar is voor beleidsinstrumenten voor opvang in de regio? En is
het mogelijk om in de begroting voor het beleid voor opvang in de regio
niet alleen informatie op te nemen op geaggregeerd niveau, maar ook op
het niveau van de in te zetten instrumenten?
Dan een ander punt, voorzitter. De Rekenkamer constateert nog een aantal
onvolkomenheden in de bedrijfsvoering en de beheersingsmaatregelen.
De Rekenkamer heeft nog niet kunnen constateren dat de maatregelen die
de Minister heeft getroffen tegen onvolkomenheden tot voldoende
resultaat hebben geleid. Kan de Minister aangeven waarom dat niet het
geval is?
Ik ga verder met de ODA-uitgaven. In een reactie aan de Rekenkamer gaat
de Minister niet in op de verwachte toename van de ODA-uitgaven in
relatie tot beleid, dat ze heeft verwoord in de nieuwe beleidsnota.
Misschien kan de Minister vandaag een tipje van de sluier oplichten: in
welke mate zullen de ODA-uitgaven op grond van de nota toenemen in
2018?
Tot slot. Er zijn risico’s rond het verlenen van staatssteun en het toepassen
van de regels rond staatssteun, geeft de Algemene Rekenkamer aan. De
Kamer heeft daar een briefing over gehad. De Rekenkamer zag dat risico
met name ten aanzien van het beleid rond handel, want het bedrijfsleven
wordt betrokken bij de inzet van de hulp- en handelsagenda. Kan de
Minister nog eens ingaan op de kritiek en de analyse van de Algemene
Rekenkamer op dit punt?
Collega Van den Hul gaat het hebben over de indicatoren en hoe die in de
toekomst te verbeteren.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Hartelijk dank. Zoals ik net al zei, lezen we de indicatoren voor het eerst
terug in het jaarverslag. Ze zijn voor het eerst in het jaarverslag
opgenomen als uitvoering van de motie-Smaling c.s. uit 2015. Ze kunnen
een indicatie geven van de resultaten van het beleid en zouden wat ons
betreft niet het eindpunt maar het startpunt moeten zijn van een verdere
gedachtewisseling. Wij willen toch wel een aantal kanttekeningen
plaatsen. De Minister licht toe dat de oorzaken voor een ruim hogere
realisatie van enkele indicatoren gelegen is in het feit dat een aantal
programma’s aan het einde van hun levensduur een hoger resultaat laten
zien. Daarnaast dragen multilaterale programma’s meer bij dan was
geraamd. Bij de realisaties die lager zijn dan de streefwaarden, wordt dit
geweten aan capaciteitsgebrek, vertraging en het achterblijven van
inspanningen. Het is niet geheel duidelijk welke maatregelen de Minister
gaat nemen om de resultaten op deze indicatoren in lijn te brengen met
de streefwaarden. Daarnaast is de toelichting op een geaggregeerd niveau
gegeven. Zonder nadere toelichting geven de indicatoren geen of
onvoldoende inzicht in in welke mate aanpassing van het beleid gewenst
zou zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

4

Het is voorts niet duidelijk waarom een toelichting op de indicatoren geen
onderdeel is van het beleidsverslag dat de Minister in het jaarverslag
heeft opgenomen. Kan de Minister in het volgend jaarverslag een
toelichting op de indicatoren opnemen, die ook inzicht geeft in in welke
mate aanpassing van het beleid eventueel gewenst zou zijn?
Mevrouw Becker (VVD):
Dan hebben wij de vrijheid genomen om namens de commissie, in
overleg met de staf van de griffie en op advies van de Algemene
Rekenkamer, mee te denken met de Minister over de mogelijkheden voor
het ontwikkelen van de nieuwe indicatoren, want ook de Minister heeft
zelf in haar beleidsnota aangegeven dat ze open zou staan voor aanpassing en uitbreiding van indicatoren voor de komende periode, in lijn met
verschuivingen in het beleid. Wij zouden de Minister willen vragen of zij
van plan is om op twee specifieke terreinen indicatoren te ontwikkelen.
Het eerste is ten aanzien van het beleid van opvang in de regio en het
tweede ten aanzien van handel, waarvoor nog geen indicator is
ontwikkeld, maar waarvan de Minister eerder al heeft aangegeven dat dat
wel wenselijk zou kunnen zijn.
Om te beginnen met de opvang in de regio. Ons concrete voorstel dat we
de Minister zouden willen voorleggen, is om een concrete indicator te
ontwikkelen voor de resultaten op het terrein van onderwijs, verbonden
aan opvang in de regio, en een voor de resultaten op het terrein van
werkgelegenheid, verbonden aan opvang in de regio. Wij stellen voor om
dat om te beginnen te doen gericht op twee landen – wij noemen
Jordanië en Ethiopië – om onderling ook te kunnen vergelijken. Dit
voorstel doen wij aan de Minister omdat we denken dat het inzicht dat zou
kunnen ontstaan op deze concrete thema’s, er uiteindelijk aan zou kunnen
bijdragen dat een indicator ontwikkeld kan worden in de toekomst. Dus
we vragen niet meteen voor het komende jaar om een indicator, maar wel
of de Minister meer inzicht kan geven in de resultaten op dit terrein. Het
zou ook wat ons betreft goed zijn als de Minister aangeeft aan de Kamer
in hoeverre haar ambitie om een resultatenkader te gaan ontwikkelen
voor haar nieuwe beleid, zich verhoudt tot het ontwikkelen van nieuwe
indicatoren. Hoe gaan het resultatenkader, maar ook de Theories of
Change, die de Minister als inzet van haar beleid opneemt, zich verhouden
tot eventueel te ontwikkelen nieuwe indicatoren? Een laatste vraag is of
de Minister kan aangeven of zij, als ze bereid zou zijn om een nieuwe
indicator te ontwikkelen op het terrein van opvang in de regio en zo
meteen ook handel, waarop collega Van den Hul zal ingaan, ruimte ziet
om een koppeling te maken met de SDG’s, en of zij dat van plan is.
Dan geef ik nu het woord aan collega Van den Hul voor ons tweede
voorstel: handel.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Dank, collega. Ons tweede voorstel is een extra indicator op het terrein
van handel, namelijk om de resultaten van het beleid voor handel
inzichtelijk te maken. In de beleidsnota kiest de Minister duidelijk voor een
proactieve handels- en investeringsagenda. Wij zouden graag indicatoren
ontwikkeld zien die laten zien hoe effectief dat beleid is. Daarnaast
vroegen wij ons af of wij behalve de resultaten van die handels- en
investeringsagenda, ook haar inzet op duurzaamheid inzichtelijk zouden
kunnen maken. Daarnaast vroegen wij ons af of de indicatoren die dan
worden ontwikkeld, zich ook specifiek zouden kunnen richten op het
beleid van de Minister en niet laat ik zeggen bijvangst zijn van andere al
lopende maatregelen.
Tot slot doe ik nog een korte aanbeveling niet zozeer in de richting van de
Minister en haar equipe, maar ook aan de collega’s. Wij hopen dat uit uw
midden zich een waardige opvolging zal aandienen. Die geven wij graag
mee dat het wellicht interessant zou kunnen zijn om nog verder te duiken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

5

in het thema data. We hebben hier in Den Haag sinds dit jaar het
Humanitarian Data Centre, een VN-instelling die zich juist bezighoudt met
het verzamelen en aggregeren van humanitaire data. Wellicht is het
interessant om juist de beschikbaarheid van data, vaak een bos waarin
bomen niet meer zichtbaar zijn of andersom, als kans te zien om opnieuw
te kijken naar indicatoren en naar hoe je die data smarter kan inzetten om
de resultaten inzichtelijk te maken.
De voorzitter:
Dank u wel. Het is aan de Minister om te reageren. Er zijn heel veel vragen
gesteld. De Minister heeft daarom een paar minuten nodig om de
beantwoording te ordenen.
De vergadering wordt van 18.45 uur tot 18.47 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de Minister.
Minister Kaag:
In eerste instantie veel dank aan de twee rapporteurs en natuurlijk aan de
gehele commissie voor dit interessante werk. Ik weet als geen ander hoe
gedegen en complex en soms ook hoe bedrieglijk de techniek achter
indicatoren kan zijn. Je kunt alles meten tot een heel eind en tegelijkertijd
wordt het daadwerkelijke kwalitatieve resultaat niet per se gerealiseerd.
Met deze opstart geef ik in de eerste plaats dus mijn complimenten aan
mijn voorgangster mevrouw Ploumen en haar team van destijds en
natuurlijk voor het overleg met de Kamer bij de introductie van de
indicatoren. Het was natuurlijk een reflectie van het hele internationale
streven om niet alleen resultaatrapportage te introduceren maar ook de
meetwaarden, streefwaarden en de meetbaarheid strakker te stellen, niet
alleen omdat iedereen moet weten of resultaten daadwerkelijk gehaald
worden maar ook om een betere monitoring, een betere evaluatie en, op
het punt van de bredere inzet, natuurlijk een betere beleidsaanpassing te
doen.
Ik wil kort rappelleren dat er vanaf 2015 tot nu al veel werk is verricht. Ik
ben de rapporteurs dankbaar voor het onderstrepen daarvan. Het is ook
mooi om te zien dat er op elf van de indicatoren heel goede voortgang is
geboekt, zoals ook bevestigd wordt door het rapport van de Algemene
Rekenkamer, maar er is natuurlijk altijd meer werk aan de winkel. Daarom
is dit gesprek ook zo nuttig.
Je kunt bij de aanpassingen al meteen merken dat het vaak gaat om een
gesprek over de discrepantie tussen streefwaarden en het feit dat die
ineens voorbij zijn gestreefd. Ik had zelf ook de vraag hoe dat nou kan. Als
ze ineens gaan optellen, ga je uiteraard je eigen streefwaarden voorbij,
want als je de programma’s bij elkaar trekt, tel je meer dan je oorspronkelijk had gesteld. Dat is waarschijnlijk een soort lagereschoolrekenen, in
die periode. Daar moeten we dus goed en scherp naar blijven kijken.
Tegelijkertijd moeten we natuurlijk ook kijken hoe we van indicatoren van
een outputniveau naar indicatoren van een outcomeniveau kunnen gaan.
Daar zit natuurlijk het heel moeilijke veranderingstraject op het punt van
duurzame ontwikkeling. Daarbij gaat het niet alleen om duurzaamheid,
maar om duurzame ontwikkeling. Er is dus nog veel werk aan de winkel,
natuurlijk ook op het punt van de aanpassingen en de nuanceringen die
nodig zijn als we het nieuwe beleid articuleren. Ik ga daar geen voorschot
op nemen. Dat doen we hopelijk volgende week, met veel energie en
goede moed, maar ik wil wel stellen dat we in gesprek natuurlijk al kijken
welke indicatoren nog verfijnd of aangepast moeten worden en welke
relevant zijn, ook voor een aantal focusgebieden. Ik heb het nu niet over
de geografie, maar bijvoorbeeld over de opvang in de regio als daar veel
politieke aandacht voor is; ik kom daarop terug. Dat is een belangrijk en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

6

centraal element in de nota. Er gaat veel geld naartoe en er zijn veel
verwachtingen. Dus hoe gaan we zorgen dat goede sturing, meetbaarheid
en resultaten worden gerealiseerd en hoe houden we het proces op een
cyclische manier ook correct?
Dit gezegd hebbend gooi ik mijn eigen heel dikke indicatorenmap dicht en
ga ik meteen door naar een aantal van de heel concrete vragen die gesteld
zijn. Ik begin met de vraag over de verschillende instrumenten die worden
ingezet in het kader van het beleid inzake opvang in de regio. Dat beleid is
niet meer nieuw. Dat is niet alleen ondervangen in de nieuwe nota van
Buitenlandse Handel en OS, maar is natuurlijk al ingezet sinds de crisis
van een aantal jaren geleden. Er is inderdaad een mix van instrumenten
om beleidsdoelstellingen te halen op het gebied van opvang in de regio.
U kent ze allemaal: bescherming, onderwijs, geïntegreerde publieke
diensten en vooral ook het creëren van werkgelegenheid. Dat doen we
multilateraal en natuurlijk ook bilateraal en via kennisinstellingen en
ngo’s. Een aantal van u heeft ook een aantal programma’s bezocht. De
mix kan per land heel verschillend zijn. Die kan vraaggestuurd of
contextspecifiek zijn. We kijken ook naar de kleine samenbundeling van
wat daar speelt. Een antwoord op de vraag is dat we inderdaad een
specifieke indicator moeten ontwikkelen om goed te kijken hoe opvang in
de regio wordt gerealiseerd, niet alleen kwantitatief maar ook kwalitatief.
Ik ben er zelf een beetje huiverig voor om alles met kwantitatieve
indicatoren te pakken. Elementen als op school blijven, de relevantie van
wat er geleerd wordt, bescherming op school als het gaat om opvang in
de regio en bescherming voor kinderen – op school zijn is een vorm van
bescherming – zijn kwalitatief. Niet alles is kwantitatief. Je kunt 50
kinderen in een klaslokaal stoppen, maar niemand leert dan iets. De
doelstelling van naar school gaan is ook dat er iets wordt geleerd en dit
wordt behouden. Als het gaat om opvang in de regio gaan wij dus zeker
niet alleen naar de bundeling van programma’s kijken, bilateraal,
multilateraal en via het maatschappelijk middenveld, maar ook naar hoe
we een indicator plus-plus kunnen opstellen die de nuances meeneemt en
het kwalitatieve aspect ook goed neerzet. Het gaat dan ook om voortgangsrapportage, om postbezoeken, om eigen bezoeken en ook om spot
checks, die in een andere context, namelijk misbruik in de sector, werden
aangehaald door mevrouw Becker. Een spot check heeft een goed doel.
De opvang in de regio wordt inderdaad onder een extra artikel onderdeel
van artikel 4. Het is artikelonderdeel 3 van artikel 4, vrede en veiligheid.
Artikel 4.1 betreft, zoals u weet, humanitaire hulp. 4.2 is vluchtelingenopvang en migratiesamenwerking. Onder 4.3 vallen veiligheid en
rechtsstaatontwikkeling. Er komt op zich geen nieuw beleidsartikel, maar
binnen subartikel 4.2 wordt inzichtelijk gemaakt welk deel beschikbaar
wordt gesteld voor welk beleidsinstrument gerelateerd aan opvang in de
regio. Ik had misschien zelf de vrijheid moeten nemen om hiervoor een
kort powerpointje klaar te maken. Ik zeg u dat toe voor de volgende keer,
want ik vind dat zelf ook makkelijker om het inzichtelijk te maken. Maar
het betreft dus op zich geen geheel nieuw beleidsartikel maar een
onderverdeling, zodat tussen lijntjes gezien kan worden welk onderdeel
van het kader voor opvang in de regio gaat naar welk programma. Is het
fysieke opvang, shelter? Is het onderwijs? Is het het creëren van werkgelegenheid?
Ik ga door. Er is een terechte opmerking gemaakt, die wij ook moeten
meenemen, of we niet alleen informatie kunnen geven die op geaggregeerd niveau inzicht geeft – dat komt terug in de onderverdeling van het
begrotingsartikel – maar ook om te kijken op het niveau van de in te zetten
instrumenten. Wij gaan op instrumentenniveau informatie geven, maar
zoals u ook weet, is niet de keuze van het instrument leidend, maar de
beleidsdoelstelling. Onder de beleidsdoelstelling wordt dan aangegeven
voor hoeveel geld welk instrument wordt ingezet. Dat is logischer in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

7

kader van form follows function. Als we alleen naar het instrument kijken,
is het heel makkelijk om het overzicht te verliezen.
Dan de tekortkomingen die ook door de Algemene Rekenkamer heel
terecht zijn geconstateerd, bijvoorbeeld in 2016 als het gaat om interne
beheersingsmaatregelen. Voor wat betreft overdrachtsuitgaven, subsidies
en bijdragen zijn er in 2017 een aantal maatregelen genomen. De opzet
was voldoende, maar de werking moet nog worden aangetoond in de
praktijk, zeker als we kijken in het kader van risicoanalyse en toetsing op
mogelijke staatssteun. Dan de genomen maatregelen. Bij beoordelingen
van verzoeken om financiering kijken we vooral naar aanpassingen en
gebruikte memoranda. Dat is het gebruikelijke interne proces. Belangrijk
blijft een diepgaande risicoanalyse van mogelijke fraude, corruptie en
ongeoorloofde staatssteun. Maar er zijn en worden afspraken gemaakt
tussen de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland en de Auditdienst
Rijk over de controle en toets op staatssteunregels binnen de kaders van
de bestede subsidie. De effecten verwachten we pas in de rapportage van
2018, maar ik kom weer terug op de fameuze steekproeven: er zullen
steekproeven genomen worden om te kijken of alles inderdaad nageleefd,
nagevolgd en uitgevoerd wordt volgens de afspraken. Overigens is mij
verteld dat er in 2016 en 2017 vooralsnog geen gevallen van mogelijke
staatssteun zijn aangetroffen door de Algemene Rekenkamer.
Ik ga, merk ik, een beetje heen en weer tussen handel en opvang in de
regio, maar met permissie van de commissie en de voorzitter wil ik nog
iets zeggen over de handelspositie en staatssteun. Wij verwachten geen
extra risico’s wat betreft de staatssteunregels vanwege een verhoging van
middelen ter versterking van de Nederlandse handelspositie. Zoals ik net
beschreef is er sprake van een risicoanalyse, naleving en controle door de
Auditdienst Rijk bij het toetsen aan staatssteunregels in kaders voor
bestede subsidie. Dit geeft geen aanleiding om verdere ondermijning of
misbruik te vrezen.
Mevrouw Becker heeft een vraag gesteld over de toename van
ODA-uitgaven. We lopen een beetje op volgende week vooruit, maar er
staat een intensivering in het regeerakkoord, die is uitgewerkt in de nota.
Er is een mutatie van het bruto nationaal inkomen als gevolg van de
doorrekening van het regeerakkoord door het Centraal Planbureau. Er is
dus een intensivering in de middelen, maar dat hoort bij de nota en heeft
op dit moment op zich niet veel te maken met de indicatoren. We moeten
wel de juiste indicatoren hebben om te kunnen meten en volgen of de
middelen goed zijn weggezet.
Ik behandel meteen een andere vraag over staatssteun en handel: ja, we
gaan indicatoren ontwikkelen. Die zult u terugvinden in de handelsbrief
voor de proactieve handelsagenda. Die komt u, hoop ik, in september, nog
voor Prinsjesdag toe. Daarnaar wordt gekeken op basis van het werkplan,
de doelstellingen, de streefwaarden en de indicatoren die daarbij van pas
komen. Deze indicatoren zijn nog niet ontwikkeld. Daar zijn we nu mee
bezig, op basis van het actieplan dat wordt opgezet. Ik kan er dus nog
geen voorschot op nemen, want ik zou iets kunnen suggereren wat u te
zijner tijd niet zult terugvinden. Maar uiteindelijk zal ik, als ze ontwikkeld
zijn, de ambtenaren vragen om in een technische zitting met u in gesprek
te gaan, omdat dit nuttig is. Ik wil zorgen dat we dit voortgangsproces
namens het kabinet zo veel mogelijk een zorgvuldige invulling geven,
zeker op het gebied van handel. De perceptie bij sommigen is dat het een
grijze zone is. Tegelijkertijd is de nexus handel-OS meetbaar in de SDG’s.
Er zijn al doelstellingen en indicatoren ontwikkeld in het SDG-raamwerk.
Daarbij is de nexus dus al goed uitontwikkeld. Als het gaat om het
verdienvermogen van Nederland zijn er specifieke indicatoren die we
goed kunnen neerzetten, ook als we kijken naar de uitvoering van het
rapport-Buijink. Daar kunnen we een integraal kader aan geven.
Meneer de voorzitter, ik weet niet of de Kamer, en zeker de rapporteurs, de
theory of change enorm is gaan waarderen en zie hier voor mij een paar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

8

aantekeningen over de theory of change liggen. Tenzij u er vragen over
heeft, kies ik ervoor om er verder niet op in te gaan. Zoals u weet kun je
een theory of change op een heel programma toepassen. Je kunt die ook
op een subset toepassen. In mijn ervaring kan het een hele industrie zijn.
In de uitvoering van de nota, en dat zult u ook in de resultaten zien, zie ik
graag helderheid, meetbaarheid en goede streefwaarden die vooraf zijn
afgesproken. Een vermenging van verschillende streefwaarden omdat je
instrumenten achteraf bij elkaar meet, zorgt mijns inziens voor de grootste
verwarring. We streven juist naar outcome en impact. Dat is waar het echt
om gaat bij de transformatie van de inzet van ontwikkelingssamenwerkingsprogramma’s en de financiële en technische middelen die daarbij
relevant zijn.
Er was een interessante vraag en suggestie om een vergelijkbare analyse
of vergelijkbaar voorproefje op mogelijke indicatoren wat betreft opvang
in de regio in verschillende landensituaties te testen. Ik begrijp de vraag.
Ik denk dat er een kader nodig is waarin opvang in de regio generiek en
integraal kan worden gemeten. Ik ben echter een beetje voorzichtig wat
betreft de specifieke landenkeuze, omdat ze sociaaleconomisch heel
anders zijn en een andere achtergrond en geschiedenis hebben. Ik wil
geen valse meting gaan introduceren tussen een hoog-middeninkomensland als Jordanië, waar op exceptionele basis Wereldbankfinanciering
tegenaan is gegaan omdat het land er anders niet voor in aanmerking zou
zijn gekomen, en een land als Ethiopië. Maar ik begrijp de kern van de
vraag, namelijk dat we situaties uiteindelijk altijd op een bepaalde manier
met elkaar moeten kunnen vergelijken. Dus ik wil suggereren dat wij de
suggestie terugnemen en kijken in welk kader een goede weging kan
worden gemaakt van welke benadering voor opvang in de regio,
bijvoorbeeld een focusregio, relevant is.
Ik zie eerder relevantie in een vergelijking tussen opvang in Turkije en
opvang in Jordanië, ondanks de verschillende grootheden, dan wanneer
ik kijk naar de Hoorn van Afrika, Ethiopië, Kenia of Uganda, ondanks het
feit dat er overal grote verschillen zijn en dat elk land zijn unieke geschiedenis heeft. Geen enkel land wil per se met een ander land vergeleken
worden, want de verschillen zijn vaak groot. Maar ik neem de suggestie
mee, want ik zie het belang om dit te kunnen vergelijken om zo de
kwaliteit en de resultaten van programma’s beter inzichtelijk te maken en
de beste benadering te ontwikkelen. Maar dat gebeurt ook vaak als je kijkt
naar de uitvoering van programma’s en naar ons eigen assessment of
onze eigen inschatting van programma’s die geleverd worden, zowel door
de Wereldbank, ngo’s, VN-organisaties of anderen. Dit is een voorfase van
de suggestie, ook omdat de programmering voor opvang in de regio
natuurlijk zelf nog heel pril is. We moeten uitkijken dat we niet van alles
gaan vaststellen op basis van eerste informatie. Maar dit is wel een
moment om het goed op de rails te krijgen, ook gelet op het feit dat
opvang in de regio een thema is dat bij ons zal blijven als we kijken naar
de bredere migratie- en vluchtelingencrisis.
Dan de SDG’s. Ik heb het daarnet al gezegd, maar we komen er volgende
week hopelijk op terug. De indicatoren en de doelstellingen zijn heel
helder gesteld in het SDG-raamwerk. In de uitvoering van de nieuwe nota
willen wij graag kijken hoe relevant de vijftien al gestelde indicatoren zijn,
met de toename van eventueel één of twee andere indicatoren op basis
van het nieuwe beleid. We willen kijken hoe die het beste aansluiten bij de
SDG-meetbaarheid. Dat is al het geval, maar er is natuurlijk een verschil in
de streefwaarde die elk land voor zichzelf heeft opgenomen. Ik denk dat
daar vaak grote verschillen in zullen zijn. Maar ook alle toekomstige
indicatoren zullen worden verbonden met de SDG-doelstellingen. Dat is
ook belangrijk voor Nederland op internationaal gebied. Ik meen dat
mevrouw Van Weerdenburg naar IATI heeft gevraagd. We moeten als
Nederland in IATI-verband, in OESO-verband en elders met dezelfde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

9

waarden meten om onszelf te kunnen vergelijken met wat andere landen
doen en om mogelijke lacunes aan onze kant te kunnen ontdekken.
Ik pauzeer hier even, meneer de voorzitter. Ik ben wellicht een aantal
vragen vergeten. Ik kijk even naar de commissieleden.
De voorzitter:
Dank u wel. U zag mij net wat kritisch kijken bij een poging tot interruptie
van een van de rapporteurs, maar de afspraak is dat de rapporteurs
rapporteren namens de commissie en dat de Minister antwoordt. De
antwoorden van de Minister kunnen uiteraard door alle leden in hun
bijdrage worden meegenomen. U kunt het ook laten weten als er geen
antwoord is gegeven of als u ontevreden bent. Ik kijk naar de leden. Zou
mevrouw Van den Hul namens de Partij van de Arbeid haar bijdrage aan
dit debat willen leveren? Of zegt u: nou, we hebben net gerapporteerd;
begint u maar met een of twee mensen verderop in de rij?
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Dat mag ook. Zeker.
De voorzitter:
Dan begin ik bij mevrouw Van Weerdenburg namens de PVV.
Mevrouw Van Weerdenburg (PVV):
Dank, voorzitter. De noodzaak van de ontwikkeling naar meer transparantie en manieren om het OS-beleid beter toetsbaar en meetbaar te
maken, wordt in deze Kamer breed gedeeld. De PVV-fractie juicht deze
ontwikkeling in ieder geval toe. Hoe meer informatie, ook op detailniveau,
hoe beter. Dat zal ons inziens namelijk leiden tot het inzicht bij een
toenemend aantal burgers dat het huidige OS-beleid een totale verspilling
van belastinggeld is.
Over de indicatoren is door de rapporteurs zojuist al het nodige gezegd.
Ook wij zijn benieuwd naar de mogelijkheden voor finetuning en eventuele maatregelen die de Minister op korte termijn al kan doorvoeren, met
name voor de aankomende begroting.
Voorzitter. Vorig jaar hebben we tijdens het WGO over het jaarverslag van
2016 gesproken over open data en de rol daarvan in de informatievoorziening naar het grote publiek. De toenmalige Minister was voornemens
om de vier websites waarop het ministerie OS-informatie publiceert, beter
aan elkaar te koppelen. Zij noemde dat toen «werk in uitvoering». Vooral
de koppeling van de website openaid.nl aan de resultatenwebsite zou
lastig te maken zijn en zou pas in 2018 te realiseren zijn. Hoe staat het met
die verbeterslag van de websites, zo vraag ik aan de Minister. Is zij bereid
om sterk in te zetten op een goede en heldere informatievoorziening naar
het publiek? Graag hoor ik van de Minister welke acties en initiatieven zij
in dit kader voorziet. Het publiceren van data via websites is namelijk een
goed begin, maar het kan nog veel beter.
Zoals de Algemene Rekenkamer vorig jaar al zei: open data zijn niet per
definitie informatie. De PVV vraag hierbij nogmaals aandacht voor de
website openaid.nl in het bijzonder, want in te veel gevallen ontbreekt
daar op specifieke projectpagina’s het zogenoemde BEMO, het beoordelingsmemorandum. In enkele gevallen geeft de link naar het BEMO zelfs
een foutmelding. Jammer is ook dat vrijwel alle informatie in het Engels
is. Ik zou graag de toezegging van de Minister krijgen dat zij ervoor gaat
zorgen dat de informatie waar mogelijk in het Nederlands wordt weergegeven of desnoods vertaald.
Er zijn voor veel meerjarenprojecten tussentijdse evaluaties voorzien. Het
zou goed zijn als die specifieke evaluatierapporten ook worden toegevoegd op de projectpagina’s. Verder zou de PVV ook graag zien dat op de
projectpagina’s een weblink naar de specifieke projectwebsites wordt
toegevoegd. In veel gevallen is die er namelijk wel, simpel te vinden met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

10

een zoekmachine. Toevoegen lijkt me dus niet heel ingewikkeld. Is de
Minister daartoe bereid?
Voorzitter. Behalve de effectiviteit en de meetbaarheid van het OS-beleid
zal de PVV zoals altijd het bestaansrecht van het huidige OS-beleid aan de
orde stellen. Vorig jaar gebruikte ik in mijn spreektekst daarvoor een
aantal specifieke voorbeelden van projecten die op de website openaid.nl
staan. Dat werd mij door de toenmalige Minister en de collega’s van
andere partijen flink kwalijk genomen. Ik zou er enkele pijnlijke voorbeelden hebben uitgelicht, maar vervolgens was helemaal niemand bereid om
die specifieke pijnlijke projecten tegen het licht te houden en te bespreken.
Dat is onbegrijpelijk en ontzettend jammer. Transparantie en verantwoording betekenen meer dan data dumpen op een website. Zij omvatten
tevens het beantwoorden van vragen en het tegen het licht durven
houden van eerder genomen besluiten. Is de Minister dat met de PVV
eens?
Het is volstrekt begrijpelijk dat burgers vraagtekens hebben bij de kosten
van projecten zoals een filmfestival voor gedetineerde jeugd in een
Marokkaanse gevangenis of bij het nut van de financiering van een
wekelijkse talkshow in Rwanda, muziektherapie voor vrouwen in Bosnië of
het organiseren van najaarsconcerten en storytelling in de Palestijnse
gebieden. En hebben we daadwerkelijk voor 1,5 miljoen euro een
televisiedramaserie laten maken in Uruzgan om de lokale bevolking ervan
te overtuigen dat papaverteelt hun geen toekomstperspectief biedt?
Voorzitter, tot slot. Het zijn wel een beetje twee uitersten bij de toetsbaarheid: enerzijds via geaggregeerde resultaten aan de hand van
indicatoren en anderzijds via de open data van IATI-datasets die juist
informatie geven op detailniveau. Ik hoor graag van de Minister of zij
mogelijkheden ziet voor een tussenweg als aanvulling hierop.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is het woord aan mevrouw Diks van GroenLinks.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Allereerst wil ik graag de rapporteurs bedanken. Ik
was vanmorgen zelf rapporteur bij Defensie. Ik weet dus hoeveel werk
erin zit. Dank ervoor dat jullie dat voor de commissie hebben willen doen.
Ik dank uiteraard ook de Minister voor haar jaarverslag en de slotwet.
Het moet worden gezegd dat in het afgelopen jaar voor een rijk land als
Nederland relatief weinig geld naar ontwikkelingssamenwerking ging,
slechts 0,6% van het bruto nationaal inkomen. Ondanks de reparatie die
dit kabinet uitvoert om de kasschuif die onder het kabinet-Rutte II is
uitgevoerd, gedeeltelijk te compenseren, daalt het percentage van ons bni
dat naar hulp voor de allerarmsten van de wereld gaat, de komende jaren
alleen maar verder. Wat GroenLinks betreft is dat onvoldoende, al ga ik er
gemakshalve van uit dat ik u daarmee niets nieuws vertel. Tegelijkertijd zie
ik een Minister die hard aan het werk is geslagen om het beste te maken
van het schamele budget dat na aftrek van allerlei uitgaven voor allerlei
andere doelen uiteindelijk resteert voor ontwikkelingssamenwerking.
Daarvoor verdient zij een compliment.
Voorzitter. Ik wil allereerst iets zeggen over de brief die de Minister in
december op verzoek van mijn collega Van Ojik stuurde om eens nader
toe te lichten waarom er voor 2018 minder geld gaat naar de ambassade
in Mali ten behoeve van water, voedselzekerheid en klimaatverandering.
De Minister schrijft dat het meer tijd kost dan verwacht om verantwoorde
projecten in Mali op te starten. Daar is alle begrip voor. Maar het is
belangrijk om ons te realiseren hoe urgent het is dat we in Mali investeren
in water, voedsel en klimaatadaptatie. Is de Minister zich bewust van het
project van de hydro-elektrische Fomi-dam, die momenteel in Guinee

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

11

wordt gebouwd, met mogelijk grote gevolgen voor de irrigatie van grote
stukken land in het zuiden en oosten van Mali?
De geschiedenis heeft ons al geleerd waar dat toe kan leiden. In de jaren
negentig bouwden de Nigeriaanse overheid twee grote dammen, die 80%
van de toevoer van water naar de wetlands stopte, met als gevolg dat
omwonenden hun enige bron van voedsel en inkomen kwijtraakten.
Vandaag de dag zijn veel van deze mensen naar Europa gevlucht via
mensensmokkelaars of hebben zich aangesloten bij een terreurorganisatie
als Boko Haram. Het is van het grootste belang dat er vanuit de ambassade juist een stevige inzet komt op het mitigeren van de gevolgen van de
bouw van deze Fomi-dam, zowel op het gebied van diplomatieke inzet als
op het gebied van daadwerkelijke projecten. Is de Minister bereid om te
bekijken of er een impuls gegeven kan worden aan de inzet voor Mali op
zowel diplomatiek als materieel vlak op het gebied van water, voedsel en
klimaat? Kan zij bekijken of er ruimte is, of heeft zij misschien
onorthodoxe plannen, om toch tot meer inzet te komen? Graag een
reactie. Ik heb dit punt ook bij Defensie gemaakt, ervan uitgaande dat er
geïntegreerd buitenlandbeleid is.
GroenLinks is al geruime tijd zeer kritisch over de wijze waarop het budget
voor ontwikkelingssamenwerking wordt gebruikt om de eerstejaarsopvang van asielzoekers in Nederland mee te betalen. Nu binnen het
Development Assistance Committee een verduidelijking van de regels is
afgesproken over wat je aan ODA mag toerekenen, schrijft de Minister dat
haar ministerie in kaart brengt wat de consequenties hiervan zijn voor het
Nederlandse beleid. Kan zij ook aangeven op welke termijn ze dat rond
denkt te hebben? Kan zij toezeggen de resultaten hiervan in een brief aan
de Kamer te zenden? Het heeft in ieder geval de bovengemiddelde
interesse van mijn fractie, zoals u begrijpt.
Over de vraag of je eerstejaarsopvang van asielzoekers met ontwikkelingssamenwerkingsgeld moet betalen, verschillen we in dit huis politiek
van mening. Maar feit is dat het momenteel zo is. Merkwaardig
daarbinnen is dat de Minister toegeeft dat over 2017 een bedrag van 75
miljoen uit ODA is betaald om leegstand bij het COA te betalen. Leegstand
is in onze beleving geen eerstejaarsopvang. Of ziet de Minister dit anders?
Ik wil daarom graag duidelijkheid van de Minister. Wat valt er nu onder de
eerstejaarsopvang en wat valt er niet onder? Valt er bijvoorbeeld ook een
deel van de overhead van het COA onder? Of gaat het echt alleen sec om
de bedden die door eerstejaars opgevangen asielzoekers worden bezet? Ik
zou graag een helder overzicht van de Minister krijgen. De vraag is of zij
bereid is om dat aan de Kamer te zenden.
Tot slot heb ik een opmerking over family planning. In de indicatorentabel
zien we dat op het gebied van toegang van vrouwen en meisjes tot
anticonceptie helaas minder resultaat is behaald dan beoogd. De Minister
schrijft dat dit onder andere komt door een gebrek aan financiële
middelen en het ontbreken van adequate toeleveringskanalen. Voor
GroenLinks is dit natuurlijk teleurstellend, al snap ik dat de Minister dat
niet allemaal alleen in de hand heeft. Kan zij iets meer zeggen over wat
qua financiën en toeleveringsmogelijkheden nodig zou zijn om over 2018
wel de beoogde resultaten te behalen?
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan mevrouw Kuik van het CDA.
Mevrouw Kuik (CDA):
Dank u, voorzitter. De uitgaven BuHa-OS zijn vorig jaar door de Rekenkamer wederom goed bevonden. De informatievoorziening over de
precieze uitgaven blijft een jaarlijks terugkerend issue. De vraag is waar
ons geld precies terechtkomt en of ons Nederlands beleid voldoende
impact heeft. De Rekenkamer verkeert in onenigheid met de Minister over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

12

de mate van aggregatie in de verslaglegging van de uitgegeven gelden.
Het CDA deelt de constatering van de Rekenkamer dat we duidelijk
moeten kunnen traceren waar ons geld aan uitgegeven wordt en welke
effecten de Nederlandse OS-gelden hebben.
Ik wil wel realisme aanbrengen wat betreft «meten is weten». Politici
willen altijd weten welke effecten maatregelen hebben en dat willen we
ook teruglezen in een jaarverslag, maar ik besef ook dat dit op het ene
terrein makkelijker zichtbaar te maken is dan op het andere terrein. Op het
terrein van watermanagement is dat bijvoorbeeld makkelijker dan op het
terrein van het versterken van democratie. Investeren in perspectief is van
belang, maar dat zal soms ook over meerdere jaren gaan. Dus laten we
ook niet het onmogelijke vragen. Dan ben je namelijk meer bezig met de
administratie dan met de daadwerkelijke inzet voor je doel. Maar je wilt
ook voorkomen dat het vaag blijft en dat het een soort van «op hoop van
zegen»-inzet is.
Voorzitter. Ik sla mijn alinea over opvang in de regio over, want de
Minister heeft al een duidelijk antwoord gegeven op de vraag over de
indicator ++. Dat is heel mooi.
De Rekenkamer trekt stevige conclusies over de aggregatie: dat staat op
gespannen voet met het budgetrecht van de Kamer, omdat de Kamer zo
de resultaten van de ingezette middelen niet goed kan beoordelen. Hoe
kijkt de Minister naar deze constatering van de Rekenkamer?
In het jaarverslag stelt de Minister dat er meer geld is uitgegeven aan
vrouwenrechten en gendergelijkheid, ook voor het CDA een belangrijk
thema. De Minister noemt SheDecides en verschillende campagnes van
het VN-genderactieplan. Daarbij zijn verschillende indicatoren gehanteerd.
Ik zou graag concretere resultaten zien, zowel successen als missers. De
indicatoren zijn wat mij betreft niet toereikend om het resultaat echt
inzichtelijk te krijgen. Ziet de Minister daar mogelijkheden voor? En kan ze
komen met een voorstel over hoe dit te realiseren?
Daarnaast zou ik graag duidelijk willen zien hoe het maatschappelijke
middenveld in de ontvangende landen wordt geholpen met de middelen
die we daaraan verstrekken. Dat gebeurt via fondsen, derde organisaties
of direct. Voor het CDA is het maatschappelijke middenveld een belangrijke hoeksteen voor het behalen van onze doelen. Kan de Minister daar in
haar verslaglegging meer aandacht aan besteden?
De Minister gaf in eerste termijn al aan dat je focusgebieden iets meer zou
moeten uitlichten. Dat heeft te maken met de grondoorzaken van migratie
die we aanpakken. Dat is een steeds belangrijker uitgangspunt.
Omdat de Rekenkamer er ook specifiek aandacht aan besteedt, heb ik ook
enkele vragen over de verslaglegging rond de Turkijedeal. Wat betreft de
tweede tranche, van 3 miljard: we moeten duidelijk weten wat er met dat
geld gebeurt. Zo loopt er in Turkije een onderzoek naar met Europees geld
gekochte pantservoertuigen vanwaaruit op vluchtelingen geschoten zou
zijn. De Nederlandse bijdrage aan deze Turkse pantservoertuigen loopt via
de begroting van BuHa-OS. Toch? Bij dergelijke berichten moeten we toch
kunnen nagaan waar ons geld precies aan wordt uitgegeven in die
Turkijedeal? Aangezien het tegengaan van aggregatie in de verslaglegging
van de uitgaven een punt van de Rekenkamer is, verzoek ik de Minister
om in het jaarverslag 2018 helder aan te geven hoe de aan Turkije
overgemaakte gelden besteed zijn.
Ik kom op de handel, namens mijn collega Amhaouch. De geopolitieke
verhoudingen in de wereld zijn aan het veranderen. Dit is in de afgelopen
maanden tot uiting gekomen in een veranderende handelspolitiek. Ons
kader is Europa. Europa biedt ons de mogelijkheid om handelsverdragen
te sluiten met grote economische blokken. Maar Europa biedt ons ook
bescherming tegen de grillen van deze economische handelspartners.
Handelspartners zijn vaak groter dan een Europese lidstaat. Daarom is het
goed dat we meer samen gaan optrekken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

13

In 2017 is het CETA voorlopig in werking getreden. Daarnaast zijn er grote
stappen gezet naar nieuwe handelsverdragen, onder andere met Japan,
Mexico, Singapore en Australië. We moeten in 2018 onze positie binnen
deze verdragen versterken om daar optimaal van te kunnen profiteren.
Daarom pleit het CDA er al geruime tijd voor om juist in deze landen onze
diplomatieke posten te versterken met economische handelsattachés en
om het Nederlandse bedrijfsleven te ondersteunen in de mogelijkheden
die nieuwe handelsverdragen bieden. Gaat de Minister daar ook werk van
maken in 2018?
Dank.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is het woord aan de heer Bouali namens D66.
De heer Bouali (D66):
Dank u wel, meneer de voorzitter. Ook van mijn kant veel waardering voor
de twee rapporteurs. Het leek op een bepaald moment bijna ook wel een
beetje op een televisieshow. Complimenten voor het goede werk.
Voorzitter. Sinds 1999 zijn een miljard mensen uit extreme armoede
ontsnapt: van 1,9 miljard mensen naar minder dan 800 miljoen. Ook
hebben de afgelopen jaren miljoenen mensen toegang gekregen tot beter
voedsel, schoon water en duurzame energie. Daarnaast gaan wereldwijd
steeds meer meisjes naar school en bieden we talloze vluchtelingen een
veilig onderkomen. D66 is blij met deze resultaten. Ze tonen aan dat
ontwikkelingssamenwerking werkt. Daarom zijn we ook blij dat het
kabinet er weer voor kiest om te investeren in ontwikkelingssamenwerking. Het jaarverslag over 2017 laat ook zien dat ontwikkelingssamenwerking loont, al zijn er natuurlijk wel terreinen waarop er nog grote
uitdagingen zijn.
Wat mijn partij betreft moet het over de inhoud gaan. De teneur is
namelijk om bij een debat als dit vooral te praten over indicatoren,
verantwoordingsmechanismen en resultaatmetingen. Daar hebben we er
al heel veel van, en ook nog eens zeer transparant. Ik denk dan aan
openaid.nl en osresultaten.nl. Ze zijn zelfs in het Nederlands. Natuurlijk
moeten we goed kijken waar het geld heen gaat. Het rapport van de
Rekenkamer laat ook zien dat het bij dit verantwoordingsdeel van
BuHa-OS over de breedte heel goed gaat. Daarom wil D66 vooral de
sector en het ministerie de ruimte geven om hun tijd, energie en geld in te
zetten om echt iets voor elkaar te krijgen in plaats van alleen maar continu
rapportages te maken.
Laten we naar de inhoud gaan, voorzitter. Mijn fractie heeft een aantal
specifieke aandachtspunten, namelijk de ring rondom Europa en onze
buurlanden, handel en dienstverlening aan het Nederlandse bedrijfsleven,
SRGR en vrouwenrechten in brede zin en onderwijs.
Laat ik beginnen met de ring rondom Europa. Met de nieuwe beleidsnota
kiest de Minister voor de ring rondom Europa. Dat sluit aan bij de
prioriteiten van D66. In 2017 zie ik echter dat het meeste OS-geld gaat
naar landen die niet in de ring liggen. De top vijf is namelijk Ethiopië,
Zuid-Sudan, Afghanistan, Bangladesh en Rwanda. Kunnen we voor 2018
en de daarop volgende jaren een ander beeld verwachten, gezien de
nieuwe prioriteiten, en wordt er gekeken naar een balans tussen de minst
ontwikkelde landen en de ring rondom Europa?
Voorzitter. Dan nog een ander punt. Bij navraag bleek dat er in 2017 geen
geld specifiek was gereserveerd voor de Venezolaanse vluchtelingencrisis,
terwijl dit op dit moment een van de grootste humanitaire crisissen is. Het
is nota bene ook ons grootste buurland. Colombia, waar sinds kort vrede
heerst, neemt 800.000 Venezolaanse vluchtelingen op. Ik heb een vraag
aan de Minister: waarom is deze crisis een blinde vlek bij Ontwikkelingssamenwerking, terwijl het bij de collega’s van Buitenlandse Zaken hoog op
de agenda staat?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

14

Dan wil ik naar Handel gaan, voorzitter. Nederland is een handelsnatie. We
verdienen een derde van ons nationaal inkomen in het buitenland. We
hebben open grenzen en afspraken over vrijhandel zijn hard nodig. Het is
dus goed als de overheid zich inzet om de Nederlandse bedrijven te
stimuleren hun blik naar buiten te richten. Mijn fractie vindt het positief
dat wij in de rapportages zien dat het aantal Orange Corners toeneemt.
Maar ik vraag me wel af wat de gedachte is achter deze spreiding.
Waarom bijvoorbeeld een Orange Corner in Angola en Ivoorkust? Wat is
het beleid hierachter?
Ook valt het mij op dat we talloze instrumenten hebben voor het
Nederlandse bedrijfsleven: Invest-NL, Holland Trade and Invest, innovation.nl, het Netherlands Foreign Investment Agency, het Oranje Handelsmissiefonds, NL International Business, de Werkplaats, het Dutch Trade
and Investment Fund, de StartupDelta, de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland en het Dutch Good Growth Fund. En zo kan ik nog wel eventjes
doorgaan. Mijn fractie steunt het doel, namelijk het bedrijfsleven helpen
over de grens te ondernemen en geld te verdienen. Als ik al deze talloze
instrumenten bij elkaar zie, vraag ik me echter wel af of het voor ondernemers nog duidelijk is waar ze moeten zijn. Waar kun je als bedrijf
terecht? Wat is wat? Is de Minister het met D66 eens dat een efficiënte
dienstverlening het uitgangspunt moet zijn en dat er daar dus ook ruimte
voor verbetering is? Ook heb ik nog een specifieke vraag over het DGGF.
Ik lees in de verantwoording over 2017 dat er tegenvallende resultaten
zijn. Kan de Minister daarop ingaan?
Dan kom ik bij SRGR, een van de speerpunten van het Nederlandse
beleid. Dat staat ook expliciet in het regeerakkoord, waar ook een
handtekening van mijn partij onder staat. Nederland is internationaal
koploper op dit onderwerp en dat moeten we zo houden. Als ik het
jaarverslag bekijk, dan valt me op dat er op dit onderwerp met tientallen
miljoenen heen en weer wordt geschoven tussen de landenprogramma’s
en de centrale programma’s en tussen de subsidies en de opdrachten. Ik
wil best geloven dat het onder de streep allemaal klopt maar het geeft
toch de indruk van creatief boekhouden. Kan de Minister toezeggen dat zij
dit in komende begrotingen beter zal doen?
Het valt me bij artikel 3.1 over SRGR en hiv/aids op dat er ruim 400
miljoen euro is begroot. Dat betekent dat we dagelijks ruim 1 miljoen euro
uitgeven aan dit doel. Dat vraagt om een goede toelichting en uitleg.
Hoeveel geld gaat er nu naar hiv/aids-bestrijding en hoeveel gaat er nu
naar SRGR? Welke landen en welke programma’s hebben prioriteit?
De voorzitter:
Wilt u afronden? U bent al over uw tijd heen.
De heer Bouali (D66):
Dan ga ik dat meteen doen, meneer de voorzitter.
Kan dat in de komende begrotingen en jaarverslagen uitgebreider worden
toegelicht? Ik overweeg op dit punt een motie, tenzij de Minister natuurlijk
toezegt dat ze hieraan in de komende begrotingen meer aandacht zal
besteden en dat zij dit beter zal toelichten.
Hiermee sluit ik af, meneer de voorzitter. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is het woord aan de heer Alkaya namens de SP.
De heer Alkaya (SP):
Dank, voorzitter. En ook dank aan de rapporteurs voor het werk dat zij
verricht hebben. Mijn bijdrage heeft betrekking op het jaarverslag, de
prioriteiten in 2017 en de resultaten die al dan niet zijn behaald.
Het is inmiddels meer dan vijf jaar geleden dat de Bengaalse textielfabriek
Rana Plaza instortte. 1.134 mensen kwamen daarbij om het leven,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

15

voornamelijk werkende vrouwen. Er waren duizenden gewonden. Deze
mensen kwamen om in een ingestorte fabriekshal van een bedrijf dat zo
veel mogelijk winst wilde halen door uitbuiting van mensen. Uiteindelijk
lukte dat, doordat ook wij een systeem in stand houden waarin onze
bedrijven vrijwel zonder consequenties in zee kunnen gaan met dit soort
fabrieken. In 2017 is op het ministerie gewerkt aan een convenant voor
maatschappelijk verantwoord ondernemen, die rampen als in Rana Plaza
in de toekomst moeten voorkomen. Dat is althans de hoop. Ondertussen
hadden werknemers en vakbonden in Bangladesh het nog steeds moeilijk.
Vakbondsleiders werden gevangen gezet en duizenden textielarbeiders
werden ontslagen, omdat ze staakten voor een leefbaar loon. Inmiddels is
er, dankzij de stakingen, een minimumloon van omgerekend € 52 per
maand. Dit is bij lange na niet genoeg om van te leven. Wel ligt er een eis
op tafel om het minimumloon te verhogen naar € 162 per maand. Is de
Minister bereid om deze eerste stap richting een leefbaar loon in
Bangladesh en al dit soort eisen, overal ter wereld, te steunen en haar
evenknieën hierop te blijven aanspreken, totdat het doel is bereikt dat
mensen overal ter wereld kunnen rekenen op een leefbaar loon?
Als het ondanks alles toch misgaat, is genoegdoening voor de slachtoffers
toch niets minder dan een minimaal recht? In het geval van Rana Plaza
werd dit snel geregeld, doordat het wereldwijd werd gezien als een
enorme ramp en een schandaal. Maar hoe zit dat in de rest van de
wereld? Slachtoffers van Colombiaanse bloedkolen wachten na jaren
bijvoorbeeld nog steeds op compensatieregelingen. Het stelsel met
nationale contactpunten voor maatschappelijk verantwoord ondernemen
blijkt in 2017 maar in 1 op de 18 gevallen wereldwijd tot genoegdoening
voor slachtoffers te hebben geleid. Dit moet toch verbeterd worden, vraag
ik aan de Minister. Is zij het met mij eens dat we hier werk van moeten
maken en dat dit systeem met nationale contactpunten verbeterd moet
worden? Hoe is zij van plan dit te gaan doen?
Kortom, wij moeten niet alleen Nederlandse bedrijven die goede dingen
doen in de wereld, de hemel in prijzen, maar ook garanderen dat onze
bedrijven in het buitenland geen arbeiders uitbuiten of milieuschade
aanrichten. Dat is minstens zo belangrijk. Doing good, but also doing no
harm.
Omdat sancties voor foute multinationals nog altijd uitzonderlijk zijn,
zorgen zij overal ter wereld voor wantoestanden en groeiende
ongelijkheid. Sinds de financiële crisis is het vermogensaandeel van de
rijkste 1% van de wereld toegenomen van 42,5% tot 50%. In vrijwel elk
land is de ongelijkheid toegenomen. Neem bijvoorbeeld Shell. Dat bedrijf
wint grondstoffen in Nigeria waarmee het miljarden verdient, maakt daar
het milieu kapot, zorgt voor lokale conflicten tussen mensen, waarbij zelfs
executies van activisten plaatsvinden. In Nederland betaalt het hoofdkantoor al jaren geen dividendbelasting meer, die ze zelfs helemaal
afgeschaft hebben gekregen onder dit kabinet. Over ongelijkheid
gesproken!
Om deze reden maak ik me ook zorgen over de bedrijven waarmee FMO
nog steeds in zee gaat en in 2017 ook in zee is gegaan. Het afgelopen jaar
zijn er meerdere voorbeelden naar boven gekomen waar het mis ging.
Colombia, Honduras, Sierra Leone, Senegal, Panama en Mauritius zijn
enkele voorbeelden. Telkens worden Kamervragen gesteld over de
misstanden die de Nederlandse overheid medemogelijk maakt, maar
verbeteringen blijven uit. De bedoelingen en het beleid van FMO kunnen
best goed zijn – dat onderschrijf ik – maar de uitkomst is dat vaak niet. Is
de Minister bereid om het beleid verder aan te scherpen, waarmee
bepaald wordt met welke bedrijven wordt samengewerkt en wanneer de
steun van de overheid daadwerkelijk wordt teruggetrokken als dit soort
misstanden geconstateerd worden?
Tot slot. In 2017 is ook het Breed Handelsberaad in het leven geroepen,
waarin het kabinet de mening wil horen van belangengroepen over het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

16

handels- en investeringsbeleid. Ondertussen is een modeltekst voor de
investeringsakkoorden ter consultatie voorgelegd, wat natuurlijk goed is.
Het is goed dat de Minister deze geluiden van ngo’s serieus neemt. Eerder
pleitte de belangenorganisatie bijvoorbeeld voor de opzegging van
investeringsverdragen binnen de Europese Unie. Die bleken uiteindelijk
niet rechtmatig te zijn en het Europese Hof heeft dit uitgesproken.
Vandaag kwam er een soortgelijke oproep om investeringsverdragen met
landen in Sub-Sahara Afrika, waarin nog de oude en onrechtvaardige
geschillenbeslechtingsclausule zit, op te zeggen. Deze landen hebben daar
meer last dan profijt van gehad. Het verdrag met Burkina Faso zou voor
1 juli opgezegd kunnen worden, voordat het automatisch met 15 jaar
wordt verlengd, zonder dat het in deze periode opgezegd kan worden. En
dat terwijl het kabinet voornemens is om over alle investeringsverdragen
te heronderhandelen. Herkent de Minister dit signaal, specifiek van
Burkina Faso? Herkent zij het signaal dat investeringsverdragen dus niet
leiden tot extra investeringen? We hadden het net over indicatoren. En is
zij dan ook bereid te overwegen om deze verdragen, en specifiek die met
Burkina Faso, op te zeggen?
Dank, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is het woord aan mevrouw Ouwehand namens de Partij
voor de Dieren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Dank aan de rapporteurs voor hun werk. We
hebben vandaag een debat over het jaarverslag van 2017. Dat betekent
dat we kijken of het beleid dat is voorgenomen, ook een beetje is
waargemaakt.
Voorzitter. De Partij voor de Dieren wil heel erg graag het debat aangaan
met deze Minister over haar goede ambities en de ambities van het
regeerakkoord, zoals het aanpakken van de klimaatverandering, de
bevordering van mensenrechten, waar zij voor staat, en het helpen van
mensen in ontwikkelingslanden in plaats van zorgen dat ze slechter af zijn.
Maar wat doet deze Minister werkelijk, zodat we volgend jaar niet bij een
soortgelijk debat hoeven te concluderen dat de acties die de Minister heeft
ondernomen eigenlijk haaks stonden op haar ambities? Wat we afgelopen
jaar hebben gezien, is dat deze Minister mee was op een handelsmissie
naar China. Nederland heeft daar een deal gesloten voor de export van
Nederlands kalfsvlees. Dat staat lijnrecht tegenover de klimaatambities,
tegenover de ambities op het gebied van mensenrechten en tegenover
wat we kunnen doen voor ontwikkelingssamenwerking. De melkveehouderij in Nederland zal moeten krimpen, want anders voldoen we niet aan
het klimaatakkoord van Parijs. Als het klimaat harder opwarmt, dan zijn
het de mensen in ontwikkelingslanden die het eerst en het hardst worden
geraakt. De mensenrechtenkwestie hoef ik daarbij, denk ik, niet uit te
leggen. Kunnen wij deze missies toetsen aan de ambities die deze
Minister heeft, waar we een hele begroting voor hebben en waar we heel
veel geld aan uitgeven?
Mensen zeggen weleens dat niemand meer weet dat melk van de koe
komt, maar melk is voor kalfjes. De kalfjes die wij naar China exporteren,
zijn een bijproduct van de melkveehouderijen. Koeien worden ieder jaar
drachtig gemaakt. Ze moeten een kalf werpen om de melkproductie op
gang te brengen. Dat kalf wordt binnen een paar uur na de geboorte bij
haar weggehaald, terwijl het zoogdieren zijn en een kalf van nature zeker
zes maanden bij zijn moeder zou blijven. Dat is ook een morele kwestie.
De uitstoot van broeikasgassen die gepaard gaat met de melkveehouderij
heeft alles te maken met de export van kalfsvlees naar China. Hoe
verantwoordt deze Minister dat?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

17

Voorzitter. Van de dieren die in Nederland worden vetgemest, de kalfjes, is
de helft afkomstig uit de Nederlandse melkveehouderij, maar de andere
helft is afkomstig uit landen als Litouwen, Ierland en Estland. Die dieren
staan ook nog eens ontzettend lang op transport. Ik zie niet hoe je dat kunt
verenigen met de mooie woorden waar deze Minister voor zegt te staan.
Ik zou willen voorkomen dat we bij het jaarverslag over 2018 moeten
concluderen dat er wel mooie woorden waren in de begroting, maar dat
het uitgevoerde beleid daar vervolgens precies haaks op heeft gestaan.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan kijk ik naar mevrouw Van den Hul namens de Partij van
de Arbeid.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Hartelijk dank, voorzitter. Ik zet even mijn rapporteurspet op en dank in
mijn hoedanigheid de Minister voor haar beantwoording van onze vragen.
Meten is weten, zo luidt een bekend gezegde. Maar wat meten we dan
precies? Dat is ook waar we het over hebben. Hoe maak je nou die impact
zichtbaar? Wat ons betreft zou de belangrijkste vraag moeten zijn: hoe
leren we daarvan? Hoe leren we wat werkt en ook wat niet werkt? Cijfers
zeggen pas wat als de context zichtbaar is, zodat we die cijfers ook
betekenis geven. In het bijzonder denk ik dan aan genderspecifieke data.
Alleen maar kwantitatief zegt inderdaad vrij weinig. We moeten ook
kwalitatief meten wat werkt.
Ik zou graag op een aantal punten de Minister nog een nadere vraag
willen stellen. Vrouwelijke boeren zijn een belangrijk onderdeel van de
kleinschalige boeren wereldwijd. Die kleinschalige boeren zorgen voor
70% tot 80% van de lokale voedselvoorziening. Hoe zorgen we nou dat we
de rol van vrouwelijke boeren duidelijk zichtbaar maken? Er is natuurlijk
een indicator voor vrouwenrechten, maar er is geen specifieke indicator
voor vrouwelijke boeren. Hoe zorgen we nou dat we die data voldoende
gedesaggregeerd beschikbaar hebben, zodat we de situatie van vrouwelijke boeren zichtbaar kunnen maken?
Dan het punt participatie. Wij vinden het heel belangrijk dat de
doelgroepen waarover de nota en het jaarverslag gaan, er ook zelf bij
betrokken zijn. Dat vinden we bijvoorbeeld bij vrouwelijke boeren heel
belangrijk, zeker als het gaat om de productie van gewassen en zaden. Dat
staat soms op gespannen voet met internationaal opererende grote
bedrijven die in toenemende mate de veredeling en productie van zaden
in handen krijgen. Hoe zorgen we nou dat die kleine boeren en boerinnen
daar zelf ook over kunnen meepraten? Dat was een concrete vraag. Ook
hoor ik graag iets meer over hoe de diaspora concreet betrokken is bij het
beleid. Er staat te lezen: via reguliere contacten met beleidsmedewerkers
en ontwikkelingsprojecten. Zou de Minister dat nog iets nader kunnen
inkleuren?
Het maatschappelijk middenveld en de kleine organisaties kunnen
ondanks hun omvang ontzettend vaak het verschil maken. Wij hebben
daar de afgelopen tijd veel over gesproken, ook vandaag nog over de
rondetafel vooruitblikkend op de nota. Uit het jaarverslag blijkt dat er
minder geld is uitgegeven dan begroot op dit terrein. Ook is niet helemaal
duidelijk wat er dan is geïnvesteerd of uitgegeven buiten de partnerschappen binnen Samenspraak en Tegenspraak of via kleine ambassadeprojecten. Zou de Minister daar specifiek nog wat meer duidelijkheid over
kunnen geven?
Tot slot. Uit het jaarverslag werd mij niet helemaal duidelijk hoeveel
middelen er nou exact naar SheDecides zijn gegaan. Ik snap dat dat onder
verschillende beleidsterreinen of budgetlijnen uiteenvalt. Is het een idee
om volgend jaar een kopje SheDecides op te nemen in het jaarverslag?
Dat is een vraag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

18

Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik tot slot het woord aan mevrouw Becker namens
de VVD.
Mevrouw Becker (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Ik benijd de Minister vanavond niet, want waar wij
als Kamer eens per jaar met elkaar de begroting doornemen en het
ontzettend vaak met de Minister hebben over alle plannen en hoe we die
beter kunnen maken, bespreken we vandaag het jaarverslag. Daar staan
natuurlijk ook alle onderwerpen in van de portefeuille van deze Minister.
Over alle verschillende hoeken van haar beleid worden haar vanavond
vragen gesteld.
Dat ga ik ook doen, maar ik ga eerst nog even in op een onderwerp dat we
vanuit het rapporteurschap bij de Minister onder de aandacht hebben
gebracht: opvang in de regio en een indicator. Ik dank de Minister dat ze
zegt: ik wil daaraan gaan werken; ik neem het terug. Ik dank haar dat ze
datzelfde doet voor handel. Ik zou haar willen vragen of ze bereid is nog
ruim voor de begrotingsbehandeling een brief daarover te sturen naar de
Kamer, zodat we dat nog mee kunnen nemen in de begrotingsbehandeling. Graag een concrete toezegging.
De Minister zei nog: ik twijfel een beetje of ik een specifieke regio, de
landen die genoemd zijn door de rapporteurs, moet overnemen voor een
indicator voor opvang in de regio, want het is moeilijk vergelijkbaar.
Tegelijkertijd is de kritiek van de Algemene Rekenkamer dat de resultaten
per instrument op dit moment niet goed inzichtelijk worden gemaakt,
want je wilt natuurlijk weten wat het uiteindelijke effect is van de
instrumenten die je inzet. Daarom hebben wij de suggestie gedaan:
onderwijs en werkgelegenheid. Anders is het op een heel hoog geaggregeerd niveau. Kan de Minister nog eens ingaan op de vraag of er ten
aanzien van opvang in de regio toch wat beter op instrumentenniveau
verantwoord kan worden?
Daarop voortbordurend. De Minister spreekt in haar nieuwe nota over
focusregio’s, de ring van instabiliteit en regio’s waar Nederland echt
toegevoegde waarde heeft. Ik wil mij aansluiten bij het punt dat ook de
heer Bouali maakte in het jaarverslag. Als je met die bril gaat kijken, valt
op dat Nederland nog in andere landen dan die focusgebieden veel geld
heeft besteed in 2017, bijvoorbeeld in landen als Nigeria en Ghana
respectievelijk 18 en 17 miljoen. Kan de Minister aangeven of wij kunnen
verwachten daar in het volgend jaarverslag een grote verschuiving in te
zien? Kan ze een tipje van de sluier daarover oplichten?
In relatie daarmee, als we het hebben over een apart subartikel voor de
middelen voor opvang in de regio, dan worden migratie en ontwikkeling
daar ook mee gecombineerd. Ik ben benieuwd of de Minister eens kan
ingaan op hoe flexibel dat artikel is. Ik weet dat er op dit moment in EUen VN-verband wordt gesproken over migratiecompacts. Is er nou
budgetflexibiliteit op dat artikel als er eenmaal een compact of concrete
afspraak kan worden gemaakt, in die zin dat het ook voor een deel
daarvoor kan worden aangewend in de loop van het jaar? Hoe flexibel zijn
die artikelen?
Dan wil ik het nog hebben over het thema complementariteit. De Minister
heeft naar aanleiding van een motie van mijzelf en de heer Bouali
toegezegd in kaart te gaan brengen of en hoe EU-inspanningen complementair zijn aan die van Nederland en hoe EU-geld wordt besteed. Zij
heeft een brief in het najaar toegezegd. Graag krijg ik nog even de
bevestiging dat we dit onderwerp volgend jaar in het jaarverslag ook
helder naar de Kamer zullen krijgen.
Tot slot het onderwerp open data. Openaid.nl en osresultaten.nl zijn
bruikbare websites, waarvoor complimenten. Maar – dat sluit ook een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

19

beetje aan op vragen van mevrouw Van Weerdenburg – hoe maken we die
data nou leesbaar en bruikbaar voor verantwoording? Een concrete vraag
aan de Minister is: kan zij de uitgaven die zij op die verschillende websites
presenteert, ook herleidbaar maken naar begrotingsartikelen, zodat het
ook voor ons als Kamer een nuttig aanvullend instrument zou kunnen zijn,
maar ook voor andere mensen die in het veld werken en geïnteresseerd
zijn in hoe een en ander zich verhoudt tot de begroting?
Ter afronding. Waarom doen we dit allemaal, indicatoren, meetbaarheid?
Het is geen doel op zich, maar het is wel ontzettend van belang. De VVD is
niet tegen hulp. We zetten ontzettend veel geld in met de beste bedoelingen, maar het is wel van belang dat die bedoelingen dan ook leiden tot
een effectieve bijdrage aan een betere wereld en het terugdringen van
armoede, irreguliere migratie en terreur. Daarom moeten we ervoor
zorgen dat het beleid van de Minister meetbaar wordt. Ik dank de Minister
dat dat ook haar doelstelling is en kijk uit naar haar antwoorden in tweede
termijn.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Daarmee beëindigen we de eerste termijn van de Kamer. De Minister
heeft aangegeven een minuut of tien nodig te hebben om al uw vragen
enigszins te rubriceren.
De vergadering wordt van 19.43 uur tot 19.55 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de Minister.
Minister Kaag:
Dank u wel. Ik zal proberen om alle vragen kort en zo veel mogelijk in
volgorde af te handelen, maar ik begin met wat ik «het deel OS» noem.
Daarna zal ik het hoofdstuk handel behandelen, niet omdat er niet een
nexus bestaat maar gewoon voor de eenvoud en misschien ook voor
mezelf.
Mevrouw Van Weerdenburg deed goede suggesties voor websites,
communicatie en inzichtelijkheid, maar ook voor de communicatieve
waarde en de transparantie van alles wat er wordt gebruikt. Ik ben het ook
met mevrouw Van Weerdenburg eens dat niet alle informatie – dat geldt
trouwens ook voor de media – daardoor per se nuttig is, omdat er soms te
veel is. Soms kan de lezer door de bomen inderdaad het bos niet meer
zien. Dat overkomt ons volgens mij allemaal, op Twitter, in kranten en
noem het maar op. Sorry, ik moet even mijn telefoon uitzetten. Er zijn nu
inderdaad drie lagen. Er is beleidsinformatie, bijvoorbeeld de nota, er zijn
jaaroverzichten en resultaatrapportages, bijvoorbeeld per programma –
die zijn nog separaat van dit – en activiteitspecifieke informatie, die dan
ook weer resultaatinformatie betreft en die ook wordt geüpdatet via IATI.
Ik ben het eens met de wens om de websites te integreren en om ook te
kijken naar verdere integratie van jaarverslagen en resultatenrapportages.
Het probleem lijkt aan de ene kant de capaciteit te zijn. Ik wil nu een
kostenanalyse laten maken: hoeveel zou het kosten om een aantal van de
praktische voorstellen eventueel over te nemen, inderdaad inclusief
bijvoorbeeld het meteen van het Engels naar het Nederlands laten
vertalen? Maar goed, ik ben absoluut geen technisch mens. Misschien
wordt het met alle documenten die transparant beschikbaar zijn, dus net
zoals bij al die websites, waar bijvoorbeeld voor Engels of Nederlands kan
worden gekozen door de niet-Nederlandssprekenden of andersom. Daar
wil ik wel naar kijken, maar ik kom hierop terug. Dit is dus geen
toezegging dat we dat laatste gaan doen. Gelukkig komen heel veel
mensen in Nederland er ook uit met Engels, als het moet. Het is ook een
kostenkwestie. Ik heb me laten vertellen dat het tamelijk duur is, maar ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

20

zal eens een kosten-batenanalyse laten maken, zodat we dat allemaal
weten. Dan weten we ook wat we niet kunnen kopen of waar we het geld
in kunnen steken.
Mevrouw Van Weerdenburg verwees ook naar de beoordelingsmemo’s.
Niet alle info kan publiekelijk beschikbaar worden gemaakt. Er is veel
interne informatie, niet alleen over de capaciteit van organisaties maar
vooral ook als het gevoelig ligt in de landen waar lokale organisaties
werken die dan bijvoorbeeld juist weer onder het juk van hun eigen
overheid zouden gaan lijden. Het hangt dus af van wie en wat, maar u
kunt ervan op aan – ik hoop dat u dat wilt doen – dat er inderdaad een
juiste weging wordt gemaakt en dat er zo veel mogelijk publiek bekend
wordt gemaakt. Dat is in ieders belang en we leven sowieso in een tijd
waarin de informatie, ook als je die niet op een website zou zetten, toch
wel te traceren is. Maar ik heb dat dan inderdaad liever op een centraal
punt.
Wat uw opmerkingen over de keuzes in subsidieverstrekkingen betreft:
daarover zullen we volgens mij van mening verschillen. Er is vorig jaar in
november een technische briefing aan de commissie gegeven over het
proces en over hoe keuzes worden gemaakt. Er is altijd een zorgvuldig
beoordelingsproces bij subsidieaanvragen, maar ik hoor uw punt dat u
ontwikkelingssamenwerking in principe zonde van het geld vindt.
Daarover verschillen we natuurlijk fundamenteel van mening, maar daar
laat ik het op dit punt even bij.
Wat de vragen van mevrouw Kuik en mevrouw Van den Hul over gender
betreft, moeten we van tevoren zeggen dat het inderdaad best lastig is. De
indicatoren zijn niet toereikend. Kan het beter? Ik denk van wel. Ik denk dat
we hier ook weer moeten kijken naar bijvoorbeeld UN Women, dat
globaal leidend moet zijn. Ik noem ook UNFPA. Er zijn een aantal
platformorganisaties, die wat mij betreft ook nog meer moeten werken
aan de aanscherping van de indicatoren, vooral op het punt van de
politieke rol, de leiderschapsrol en de positie van de vrouw in de
samenleving: hoe kunnen die beter gemeten worden, zodat we niet alleen
vast blijven zitten aan toegang tot anticonceptie? Die toegang is heel
belangrijk, essentieel, maar ik wil graag meer zien. Zoals u weet, past dat
ook bij het genderbeleid, dat wij volgende week zullen bespreken, zodat
we die agenda progressief kunnen uitdragen. De resultaten worden dus
gepakt, maar inderdaad op deelterreinen. Gendergelijkheid is natuurlijk
minder grijpbaar, maar ik wil de toezegging doen dat wij als Nederland
internationaal zullen samenwerken met anderen om dit ook scherper te
krijgen en daardoor ook politieke afrekeningen te kunnen krijgen ten
aanzien van iedereen die claimt zich in te zetten voor thema’s van
gendergelijkheid. Ik ga over op een volgende vraag van mevrouw Diks.
Wat valt er precies onder de eerstejaarsopvang van asielzoekers? Vallen
leegstand en overhead daar ook onder? De OESO-DAC-richtlijnen zijn eind
2017 nog weer verduidelijkt op dit thema. De gehele uitvoering daarvan
wordt geïmplementeerd en uitgevoerd met ingang van 2019. Voor
leegstand in 2016 is in 2017 75 miljoen euro betaald uit ODA-middelen.
Het Ministerie van Buitenlandse Handel en OS is hiervoor eenmalig
gecompenseerd door het Ministerie van Financiën. De kosten die zijn
toegerekend, betreffen alle kosten van het COA, dus ook overhead. Alleen
de kosten die voor de eerste twaalf maanden van de opvang worden
gemaakt, worden uit ODA-middelen betaald.
Andere, specifieke, technische kwesties geef ik eerlijk gezegd graag terug
aan collega Harbers. Hij gaat over het hele migratiebeleid. Ik werk graag
samen met hem, als er nog antwoorden nodig zijn. Maar er is een studie
in opmars om nog weer te bekijken of er een goede weging is in de
allocatie van de ODA-middelen, maar ook in de financiering van de
eerstejaarsopvang. En dat moet dan conform de afspraken in het
regeerakkoord, die publiek zijn en gereflecteerd zijn in de migratienota die
door Staatssecretaris Harbers met de Kamer is gedeeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

21

Mevrouw Diks (GroenLinks):
Even nog voor mijn informatie. Heb ik nou goed begrepen dat u zegt dat u
met uw collega Harbers gaat bekijken hoe die verdeling precies tot stand
is gekomen? En krijgen wij daar dan nog informatie over? Of zegt u dat
het allemaal wordt besproken in de migratienota?
Minister Kaag:
Het is al besproken in de migratienota. Er is ieder jaar een afrekening. Ik
wilde zeggen dat als u nog meer feitelijke details wilt hebben over het
COA, ik niet de geëigende Minister ben om daar de juiste antwoorden op
te geven.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Ik ben uiteraard voor de opvang van asielzoekers. Maar mijn vraag is
natuurlijk heel nadrukkelijk uit welke pot dat betaald wordt. Nu ging het
voor een deel uit OS-geld. Daar maakte ik me zorgen over, logischerwijs,
want alles wat we niet aan OS uitgeven, is vanuit ons perspectief gezien
jammer. Er zijn landen genoeg waar het überhaupt uit andere potten
wordt betaald en OS financieel niet bij asiel te pas komt.
Minister Kaag:
In recente tijden ken ik die landen niet meer. Ik denk dat de meeste
OESO-landen het juist anders doen. Daarom is die berekening zo scherp
en aangepast in recente jaren. Over de eerstejaarsverrekening van
asielkosten – dat zijn dus bed-bad-brood en wat daaromheen behoort aan
de structuur – zijn heel scherpe afspraken gemaakt. Die zijn heel specifiek.
De voorzitter:
De Minister vervolgt haar betoog.
Minister Kaag:
Ja, dank u. Ik wilde dat al doen, mijnheer de voorzitter. Ik ga me aan mijn
papieren houden.
Mevrouw Diks stelde een vraag over de dam in Guinee. Ze heeft eigenlijk
een aantal vragen hierover gesteld: een over Mali en een over of we wel
goed kijken naar Mali en verder genoeg doen aan buitenlandse handel en
OS. Ze vroeg naar een intensivering op het gebied van voedsel, water en
klimaat. Zoals u natuurlijk weet is, ook in het kader van de artikel
100-brieven, de Nederlandse inzet in Mali in recente jaren geïntensiveerd.
Ik wil niet vooruitgaan op het gesprek van volgende week, maar in de
bredere beleidsnota spreken wij over een intensivering in de Sahel. Ik kom
dan ook graag terug op Mali. Tegelijkertijd is het ministerie bezig met de
ontwikkeling van meerjarenstrategieën, als uitwerking van de strategische
lijnen die zijn uitgezet in de Buitenlandse Handel en OS-nota. Ditzelfde is
natuurlijk van toepassing op Niger en op relevante, grensoverschrijdende
samenwerking. Ik kom er dus graag volgende week op terug, ook op het
gebied van landgebruik, het tegengaan van landerosie, de rechtmatige
eigenaren van land, de positie van diegenen die op het land werken et
cetera. In feite is dat ook gerelateerd aan de positie en het ondersteunen
van boerinnen. Hoe kunnen we vrouwen recht geven op het land en op
het landgebruik en hoe kunnen we economische compensatie geven voor
het werken op het land? Hoe kunnen we deze effecten op de boerinnen
meten? Het is nog steeds niet voldoende als we kijken naar het thema – of
het speerpunt, zoals het in de rapportage vooralsnog wordt genoemd –
voedselzekerheid. Het is nog onvoldoende gedesaggregeerd. Dat is
misschien aan de ene kant een probleem van de inzet. Als het speerpunt
voedselzekerheid is, dan is er nog niet voldoende gekeken naar «man/
vrouw» en, inderdaad, gendergelijkheid. Dat kunnen we misschien beter
meenemen in de nieuwe activiteiten. Dan heb je aan de basis al een
nulmeting. Als we gaan desaggregeren, als we gaan kijken naar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

22

«man/vrouw» of gaan kijken hoe we de positie van vrouwen kunnen
verbeteren, dan hebben we ook een betere meting en kunnen we
monitoren. Dat is niet complex, maar het moet wel gebeuren. Daar willen
we juist ook naar kijken.
Ik begin nu zelf over de nota. U weet dat er in de nota een enorme
spreadsheet over gendergelijkheid is. Alles moet door die lens worden
gemeten. Wij zullen er zelf onze beleidsrisicoanalyses en onze beleidsuitvoering op moeten aanpassen. Dat is onder constructie.
Er was ook de vraag van mevrouw Diks, maar naar ik meen ook van een
aantal anderen, waarom de indicator family planning achterblijft. Dat is
een beetje een complex verhaal. Aan de ene kant is inderdaad de
streefwaarde niet gehaald. Tegelijkertijd zijn er heel veel initiatieven. Het
ligt enerzijds aan de manier waarop het is opgezet. We hebben de
organisatie Family Planning 2020. Een aantal meisjes en vrouwen in 69
van de armste landen heeft al toegang tot moderne anticonceptie. Dat
betekent een enorme toename, van bijna 39 miljoen, ten opzichte van
2012. Ons aandeel is iets meer dan 6% als je het meet in termen van
investering en financiering. Wij zijn dus heel consistent. We doen mee in
een grotere beweging. Dat maakt de meetbaarheid iets lastiger. Toen ik dit
las, vond ik onze meetbaarheid een beetje gekunsteld, eerlijk gezegd. Je
meet wat je financieel hebt bijgedragen en trekt dat af van de doelgroep
die bereikt is, en dan neem je er een soort kunstmatig deel uit: «6%» en
«2,4 miljoen vrouwen en meisjes hebben baat gehad bij de Nederlandse
financiering». Het kan. Maar dat kan niet het enige streven zijn. Überhaupt
heeft de hele beweging Family Planning 2020 grosso modo minder
resultaten geboekt. Wij willen dus meer aansturen op de UNFPA. Wij
willen ook kijken of we via SheDecides nog een versnelling kunnen
creëren of organiseren. Ook willen we natuurlijk verder werken met
nationale en internationale ngo’s, ook Nederlandse ngo’s, maar ook met
lokale ngo’s in de landen waar het ertoe doet, om de doelstelling wél te
kunnen behalen. Ik ben het ermee eens dat het niet bevredigend is, vooral
de laatste jaren niet, omdat het niet een kwestie van financiën is en ook
niet een kwestie van techniek. Dit is niet complex. Het is sociaal-maatschappelijk soms lastig, maar het is niet een complexe operatie. Het moet
dus zeker beter kunnen.
Ten aanzien van de Turkijefaciliteit was er de vraag of er betere informatie
beschikbaar is en waar het geld terecht is gekomen. We krijgen regelmatig
rapporten over de voortgang van de EU-Turkijeverklaring en natuurlijk ook
over de faciliteit voor vluchtelingen en de resultaten. Later dit jaar komt de
Europese Rekenkamer met een speciaal rapport over het functioneren van
de faciliteit. Zoals u ook weet, heeft de EU zelf al additionele middelen
aangevraagd bij de lidstaten. Nederland en andere landen hebben gezegd:
we willen eerst zien wat de Commissie er zelf in kan steken. Ja, de
uitvoering van de verklaring werkt wat betreft het aantal irreguliere
migranten dat wordt teruggenomen, het aantal verdrinkingen op zee en
de kwalitatieve verbetering van opvang in de regio in Turkije. Maar we
denken dat de EU zelf er meer middelen in kan steken en dat ze niet
meteen naar de lidstaten moet kijken. Verder willen we inderdaad ook het
rapport van de Europese Rekenkamer lezen om te zien wat er verder nog
verbeterd kan worden.
De pantservoertuigen zijn zeker niet gefinancierd uit de EU-faciliteit voor
vluchtelingen. Ik wist het eigenlijk wel maar ik wilde het heel zeker weten.
Vandaar dat ik het er nu aan toevoeg. Kennelijk komt het uit een
instrument dat, zoals u wellicht weet, is opgeschort, namelijk het
pre-accession fund. Deze preaantredingssteun is nu opgeschort, maar die
werd gefinancierd uit de EU-begroting. Het doel toen was kennelijk het
versterken van de surveillancecapaciteit, maar het is natuurlijk uitermate
te betreuren.
Mevrouw Becker vroeg naar de flexibiliteit. Is er bij het begrotingsartikel
voor opvang in de regio en migratie en ontwikkeling voldoende budget-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

23

flexibiliteit? Op zich is het een flexibel artikel, maar ik wil eerst aan de
gang met de doelstellingen in de nota Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Migratiesamenwerking staat duidelijk in de nota
genoemd en we gaan het daar volgende week over hebben. U zult,
mevrouw Becker, begrijpen dat er tegelijkertijd gepland moet worden. We
moeten in het gesprek van volgende week kijken wat er verstaan wordt
onder flexibiliteit en voor welke middelen dat geldt. Uw vraag is op dat
punt voor mij niet helemaal helder.
De heer Bouali vroeg of ik of de Minister een blinde vlek heeft wat betreft
Venezuela. Nee! Er is geld gegeven aan Venezuela op basis van de noden
en de verzoeken van de DRA. Er is geen nieuw verzoek binnengekomen
van de humanitaire organisaties en wij maken ook altijd een heel strakke
afweging. Als er een verzoek binnenkomt, wordt daar, zoals u weet, naar
gekeken. En er is dit jaar ook al € 500.000 extra naar de UNHCR gegaan,
boven op de ongeoormerkte middelen die die organisaties juist daarvoor
kunnen uitgeven. Er is geld via het CERF naartoe gegaan. Het is absoluut
geen blinde vlek. U moet het, meneer Bouali, bekijken in het kader van de
grote noden nu: Hodeidah, Jemen, Syrië en het zojuist genoemde Mali. En
we kijken natuurlijk ook weer naar de Centraal Afrikaanse Republiek. De
DRA heeft toegang tot middelen en kan die zelfstandig inzetten op basis
van de eigen inschatting. Dus geen blinde vlek! Maar ik ben altijd bereid
om van opticien te veranderen.
De heer Bouali (D66):
Ik zal u zeker geen suggestie voor een opticien doen. Heb ik goed
begrepen dat de vluchtelingen die thans in grote getale de grens over
gaan van Venezuela naar Colombia, niet als zodanig worden geregistreerd
in het VN-systeem? Ik zag vanochtend een staatje van de UNHCR en daar
staan die 800.000 dus niet op. Ik weet niet hoe dat precies zit. Het kan zijn
dat... Ik heb inderdaad begrepen dat de VN geen appeals heeft gedaan
voor extra geld, maar misschien zit ik ernaast.
Minister Kaag:
De Directie Stabiliteit en Humanitaire Hulp zit er heel strak in. Wij wegen
het natuurlijk ook af, want je kunt het noodgeld op dit moment helaas al
aan één crisis helemaal uitgeven. Zo groot zijn de crisissen. We moeten
natuurlijk wel in balans blijven en niet aan versplintering doen. De UNHCR
is gemandateerd om vluchtelingen te registreren. Economische migranten
en irreguliere migranten zijn een ander proces. Die hebben ook behoefte
aan bescherming, maar de mate van die bescherming is afhankelijk van
de noden en de mate van kwetsbaarheid. Daar zijn andere organisaties bij
betrokken en daarom verwees ik ook nar de DRA. De DRA heeft overigens
al eerder juist voor die opvang geld toegewezen gekregen.
De heer Bouali vroeg ook waarom de resultaten van het Dutch Good
Growth Fund achterblijven. Dat hangt natuurlijk heel erg af van het spoor
binnen de DGGF. Toen ik aantrad, was spoor nummer drie eigenlijk het
meest complex, ook vanwege de landenkeuze waarbinnen geopereerd
werd. Het waren vaak fragiele staten. De vraag naar financiering op de
verschillende onderdelen, de drie sporen, is sowieso achtergebleven en
een aantal betalingen aan ondernemers is doorgeschoven naar 2018.
Maar dat betreft vooral spoor drie van het DGGF, omdat dit fonds opereert
in moeilijk landen waar de ondernemersvoorwaarden eigenlijk heel lastig
zijn. Dus er zitten meer risico’s in.
Als het gaat om de versnippering, de verspreiding van alle instrumenten
die we hebben voor handelspromotie, exportpromotie, maar ook voor de
groei van de private sector juist in ontwikkelingslanden, ben ik het ermee
eens dat we een scala aan instrumenten hebben gehad. Maar u zult zien
dat er juist in de nieuwe nota en in de handelsagenda een inzet is om te
consolideren en te streamlinen, sowieso voor wat betreft Invest-NL.
Binnenkort zal er een brief gaan naar de Kamer van de drie ministeries,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

24

Financiën, Economische Zaken en dat van mijzelf, over de uitvoering van
Invest-NL. Dat is één kanaal waar natuurlijk veel meer zaken bij elkaar
worden gebracht om het ook de ondernemer, of de klant om het zo maar
te noemen, veel makkelijker te maken. Het moet een soort one-stop shop
worden om zaken te doen in het buitenland, met aan de ene kant de
subsidie en de andere kant meer de leningen. Ik geef een paar
voorbeelden maar het is zoals bekend, mevrouw Becker heeft daar een
aantal malen op gewezen, ook met het oog op het mkb. Dat zult u ook
weer terugvinden in onze brief en natuurlijk in grote lijnen al in de nota.
Dan het traceren van de bijdrage aan SheDecides. Ik begrijp het idee,
maar wat mij betreft is SheDecides ook een beweging. Het is niet een
programma. Het is een beweging die groter is dan toegang tot anticonceptie en een respons is op de Mexico City policy, die werd geherintroduceerd door het Amerikaans presidentschap. Een groot deel van de
reguliere begrotingsmiddelen dragen ook bij aan SheDecides. We willen
het graag groot houden. Ik zou nu geen toezegging kunnen of willen doen
om te zeggen «ja, lijkt me nuttig». Ik denk wel dat het goed is als we de
jaarrapportage misschien ook interessant en leesbaar houden en er af en
toe een soort flagship-idee uithalen en zeggen: dit is wat eruit gaat
springen en waarin Nederland heel effectief een bijdrage heeft kunnen
leveren aan. SheDecides is daar natuurlijk een flagship in. Maar ik ben er
een beetje huiverig voor om het een specifiek te traceren begrotingskopje
te maken. Ik denk namelijk dat we dan onze eigen constructie een beetje
onderuithalen.
Dan nog een aantal vragen van de heer Bouali. Hij vroeg waarom er heen
en weer wordt geschoven tussen de SRGR-agenda en aids, tussen
subsidies, centrale programma’s en landenprogramma’s. Aan de ene kant
is dat natuurlijk altijd het dilemma. Wij hebben een thematische sturing,
er is kanaalfinanciering en er is natuurlijk ook nog een landenprogramma.
Dat zal altijd een soort driehoeksverhouding blijven. Ik heb zelf soms ook
deze vraag. Ik denk dat het belangrijk is dat wij zelf inzichtelijk kunnen
blijven maken waar de grote doelstellingen zijn, waar het thematisch
versterkend werkt en welke instrumenten daar het beste bij horen.
Ik denk dat we er nooit helemaal uit zullen komen, heel eerlijk gezegd. Dat
is waarschijnlijk de aard van het beestje ontwikkelingssamenwerking,
maar het heeft ook te maken met opereren in een complexe context. Dus
in de uitvoering willen we wel gaan kijken hoe we steeds beter kunnen
aantonen welk instrument een directe bijdrage heeft geleverd bij de
uitvoering of het realiseren van de middelen. Zo kun je eigenlijk meer een
soort spiegelwerking krijgen tussen doelstelling, streefwaarde en
instrument en telt het inderdaad op, zodat één en één niet drie wordt,
maar je echt bij twee uitkomt.
Hetzelfde geldt natuurlijk ook voor de verschuiving tussen centrale
fondsen en landenprogramma’s, maar dat heb ik net al gezegd. Het is
frustrerend, dat geef ik toe.
De heer Bouali (D66):
Het zou inderdaad goed zijn als we kunnen kijken of we het iets inzichtelijker kunnen maken. Mijn andere punt was of er een mogelijkheid is om
SRGR en hiv/aids ietsje uit elkaar te trekken. Nu staan ze vaak als kopjes,
maar het zijn twee verschillende onderwerpen. Ik snap dat wel dat ze in
dezelfde hoek zitten, maar het is mij helemaal onduidelijk als ik artikel 3.1
doorlees wat er naar SRGR gaat en wat naar hiv/aids of tuberculose – ik
neem aan dat dat ook een onderwerp is wat daarin zit. Kunnen we eraan
werken om dat inzichtelijk te maken, zodat wij kunnen zien waar onze
Nederlandse inzet op gepleegd wordt?
Minister Kaag:
Ja en nee. Er is waarschijnlijk meer overlap. Als je het helemaal gaat
scheiden, heb je een automatische terugkoppeling en zeg je dat het ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

25

bijdraagt aan het voorkomen van HIV/aids. Ik weet eerlijk gezegd niet of
we er veel mee gaan bereiken, behalve een verlenging van de rapportage
en een verdubbeling van de tekst. We zullen het als aandachtspunt
meenemen, maar ik weet niet of het in de praktijk oplosbaar is. Er zal te
veel herhaling in optreden en dan is het misschien beter om het coherent
bij elkaar te houden, ook omdat de thema’s internationaal altijd op die
manier worden opgepakt.
Dan gaan we door naar de handel. Een aantal opmerkingen is gemaakt
over het OESO-systeem en het aantal contactpunten. Ik meen dat de heer
Alkaya suggereerde dat het eigenlijk maar mager was en dat je er niet zo
veel mee kon doen, als ik het goed heb opgepikt uit zijn woorden. Ik heb
dat al eerder van hem gehoord. Zoals u weet, functioneert het aan de
Nederlandse kant goed, maar daar gaat het waarschijnlijk niet om als we
internationaal werken en vooral als het gaat om verantwoord ondernemen en de NCP’s centraal worden gesteld. Er komt een evaluatie aan in
2023, globaal, maar dat weet u waarschijnlijk al lang. Ik ben het met u
eens dat het OESO-systeem vrijwillig is, maar we moeten er door betere
monitoring steeds meer voor zorgen dat de vrijwilligheid niet vrijblijvend
is. Ik denk dat dat de grijze zone is: vrijwilligheid blijft in de inschatting
van dit kabinet heel belangrijk, maar de risico’s zitten in de vrijblijvendheid. Steeds meer bedrijven worden aangesproken op hun
maatschappelijke rol op nationaal of internationaal niveau. De evaluatie
blijft hierin belangrijk. 2023 is door de OESO gesteld. Dat is langzaam.
Dan hebben we het over het duurzaamheidsbeleid. De heer Alkaya vroeg
naar een aanpassing van het beleid richting de FMO om misstanden te
voorkomen. Ik denk dat dit een bredere vraag is. Ik weet niet of het in dit
kader hoort of dat het goed is dat we er volgende week naar kijken. De
FMO heeft natuurlijk het duurzaamheidsbeleid uitgewerkt. We kunnen er
misschien van mening of appreciatie over verschillen, maar er is door de
FMO geïnvesteerd om de juiste checks and balances te hebben voor grote
investeringsprojecten, zoals u weet uit verscheidende Kamervragen. Wil
dat zeggen dat er niets misgaat? Dat zal ook de FMO niet beweren op
basis een aantal van de besluitvormingsprocessen uit het verleden, maar
er wordt veel beter gerapporteerd. Er wordt veel beter begeleid en er is
een continu leerproces bij de FMO. Ikzelf en mijn ambtenaren voeren ook
het gesprek met de FMO. Het investeringsbeleid van de FMO ten aanzien
van conflictlanden of -situaties is ook aangescherpt, zoals u weet uit het
publieke consultatieproces.
Het streven naar leefbaar loon. Ja, ik ben het met de heer Alkaya eens.
Aan de ene kant is er natuurlijk een inzet van Nederland in het kader van
de ILO, internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen en in het
kader van de convenanten. Maar we moeten natuurlijk ook in al onze
gesprekken landen erop aanspreken. Ook door de steun die we geven aan
het IDH, Solidaridad en andere partners worden programma’s opgezet die
daar ook juist naar streven. Leefbaar loon is een essentieel deel van het
textielconvenant dat wordt ontwikkeld. Ik ben het dus met de heer Alkaya
eens. Ik denk dat onze samenwerking in het tripartiete overleg met de ILO
heel belangrijk hiervoor zal zijn. Hetzelfde geldt voor kinderarbeid en het
bestrijden van kinderarbeid.
De heer Alkaya (SP):
Specifiek op het punt van leefbaar loon. Wij constateren dat leefbaar loon
nog lang niet in alle landen het geval is. Dat heeft twee kanten. We
moeten overheden erop blijven aanspreken dat ze hun beleid aanpassen.
Maar als dat dan gebeurt, kan het niet zo zijn dat onze bedrijven naar het
eerstvolgende land gaan. Wat zijn de middelen voor ons om die twee
spelers onder controle te houden? Enerzijds heb ik gevraagd om bij die
landen, bij uw evenknieën, te blijven aandringen dat dit belangrijk is, maar
hebben we met die convenanten, behalve het textielconvenant, nog meer
middelen in de hand? Heeft de Minister aandacht voor dit punt, om in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

26

toekomst, anders dan met het convenantenbeleid, bij onze bedrijven
tussen de oren te krijgen dat zij ook een verantwoordelijkheid daarin
hebben? Dus dat het Nederlands beleid is dat we die landen erop
aanspreken, maar dat onze bedrijven vervolgens niet moeten weghoppen.
Minister Kaag:
Ik denk dat we zo weer terugkomen op een beetje een fundamenteel debat
over vrijwilligheid, de effectiviteit van convenanten, de rol van de OESO
en de naleving van de OESO-richtlijnen versus iets opleggen vanuit het
Nederlandse kabinet. Deze fase is er nog niet. U vraagt naar wetgeving.
Wij kijken eerst naar een volledige, hopelijk succesvolle, uitvoering van de
convenanten en de lessen die daaruit geleerd moeten worden. Dat is al
snel.
De voorzitter:
Een korte vervolgvraag van de heer Alkaya.
De heer Alkaya (SP):
Dit is een antwoord op een vraag die ik niet heb gesteld. We hebben het
eerder gehad over wetgeving. Ik zou daar zeker niet tegen zijn, maar er
zijn toch nog meer middelen? Als ik terugkijk naar 2017, zie ik dat we het
vooral met het convenantenbeleid geprobeerd hebben. Maar ik denk ook
aan bedrijven die meegaan op handelsmissies en dergelijke. Is het een
prioriteit om ook onze bedrijven erop te blijven aanspreken? Er ligt ook
weer een vraag bij u van een aantal ngo’s die u oproepen om het
bedrijfsleven erop te blijven aanspreken.
Minister Kaag:
Maar dat doen we natuurlijk. Dat doen we in de voorbereiding en de keuze
van missies en in de technische besprekingen. Er worden afspraken
gemaakt met bedrijven die meegaan op missies en terwijl ze daar zijn. Dat
zijn allemaal essentiële onderdelen van internationaal maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Dat is natuurlijk de inzet en het werk vanuit het
kabinet, in samenwerking met al die bedrijven en ook met VNO-NCW en
de andere koepelorganisaties. Dat gebeurt dus sowieso. Maar uw vraag
was volgens mij wat ik kan doen om te zorgen dat het überhaupt niet
meer voorkomt. En dat is een ander verhaal.
De voorzitter:
De Minister vervolgt haar betoog.
Minister Kaag:
Ik wil terugkomen op de vraag van mevrouw Kuik over aandacht voor het
maatschappelijke middenveld. Een aantal van u heeft die vraag gesteld. U
hebt de rapportage van 2017 gezien, Samenspraak en Tegenspraak. Die is
natuurlijk grotendeels van mijn voorgangster, mevrouw Ploumen, of
eigenlijk: de resultaten zijn van mevrouw Ploumen. Er zijn een aantal
maatschappelijke organisaties en allianties in meer dan 50 landen. Ik denk
dat het heel belangrijk is om de rol, de stem en de aanwezigheid van
maatschappelijke organisaties in die landen te versterken. Het gaat ook
om maatschappelijke organisaties uit die landen zelf. Dat is ook heel
belangrijk. Dat blijft belangrijk, ook met het oog op gender, politieke
participatie en het democratische gehalte, dat we door de aanwezigheid
van maatschappelijk gerichte organisaties ook indirect of direct kunnen
versterken. De marge de manoeuvre voor maatschappelijke organisaties
wordt steeds kleiner, zoals u weet uit CIVICUS en andere rapportages. Het
is dus nog belangrijker voor landen als Nederland, ook middels de EU, om
daarop in te blijven zetten. Dat doen we op alle manieren, via de ambassades en verschillende ministeries. Dat geldt ook voor mijn collega Blok
als het gaat om mensenrechtenorganisaties. Dat blijft heel belangrijk. Wat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

27

mij betreft moet er nog meer aandacht aan worden besteed. Het is ook
een kwestie van de kanarie in de kolenmijn als je kijkt naar de bredere
mensenrechtensituatie, de positie van migranten, vluchtelingen, vrouwen,
et cetera. Dit zijn ontzettend belangrijke organisaties.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik ben blij erg blij om te horen dat de Minister het belang van het maatschappelijk middenveld erkent en ook signaleert dat die ruimte onder druk
staat. Daar gaan we het ongetwijfeld nog uitgebreid over hebben deze
week. Ik stelde ook nog een vraag over de uitgaven op dit dossier. Uit het
jaarverslag blijkt dat er minder geld is uitgegeven dan is begroot,
tenminste, dat las ik erin. Mij werd in ieder geval niet helemaal duidelijk
wat er dan is geïnvesteerd buiten de partnerschappen uit Samenspraak en
Tegenspraak.
Minister Kaag:
Daar heb ik helaas ook niet helemaal een antwoord op. Kennelijk hebben
wij die details ook niet zo voorhanden. Die moeten wij natuurlijk wel
hebben. Ik moet er dus op terugkomen. Het grootste deel van het geld, 1
miljard euro verspreid over vijf jaar, gaat inderdaad via Samenspraak en
Tegenspraak. Daarin worden natuurlijk weer eigen partnerschappen
opgebouwd. Er zijn ook kleine ambassadefinancieringspotjes, kleine
ambassadeprojecten, maar een en ander zouden we mijns inziens wel
ergens in een database moeten hebben. Ik moet het laten nazoeken. Ik
stuur het graag snel na, in het belang van dit thema. Maar dat vergt een
beetje meer werk dan ikzelf voor ogen heb als feiten.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Dank voor de toezegging. We zien dat graag tegemoet.
Minister Kaag:
Het volgende betreft ook nog het maatschappelijke middenveld, maar een
andere tak ervan, namelijk de diaspora. De diasporavrouwenorganisaties
zijn ook betrokken bij het NAP 1325, het Nationaal Actieplan voor resolutie
1325. De organisatie WO=MEN is ook een brug voor vrouwenrechten. Er
zijn tal van ngo’s. U weet dat dit kabinet ook hecht aan het betrekken van
diasporaorganisaties bij dit soort gesprekken. Dat wil niet zeggen dat die
organisatie ook direct de uitvoerende partij moet worden. Ik denk dat het
nuttig is om inzichten in te winnen en om begrip en betere informatie over
situaties te krijgen, maar niet elke partner in het gesprek moet wat mij
betreft per se gefinancierd worden. Het gaat nog steeds over doelstelling,
capaciteit, presentie, het bredere verhaal en de relevante en toegevoegde
waarde. Dat is ook zo in de private sector, ook als het gaat om het
scherper halen van doelstellingen.
Ik heb hier een tekstje voor me, maar ik kan het niet helemaal lezen. Wat
staat hier? Ik hoor: zaaizaad. Oké. Er is een vraag gesteld, maar die is mij
ontgaan, over boeren betrekken bij het zaaizaad. O, boerinnen. Maar er
staat: boeren. Ik leg de vraag even terzijde, want anders zit ik hardop te
lezen en te raden wat er staat. Dat lijkt me een veilige suggestie.
Nog even terug naar handel, voordat ik kom op het zaaizaad. Mevrouw
Kuik heeft namens de heer Amhaouch een vraag gesteld over de
postenversterking. Zoals u weet, wordt handel bedreven en ondersteund
op vele manieren, vanuit de RVO, vanuit het Ministerie voor OS en
Buitenlandse Handel en natuurlijk ook via de posten. De postennetbrief
van collega Blok zal uitgebreid aandacht geven aan hoe de extra middelen
voor het versterken van de posten ingevuld zullen worden. Dat is een
belangrijk element. De geïntegreerde aard van de gemeenschappelijke
buitenlandse strategie en veiligheidsstrategie en de BHOS-nota geven
natuurlijk ook aan dat er veel ruimte is om ook naar economische
versterking te kijken. Maar niet alles heeft te maken met mensen op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

28

posten. Het gaat om de missies, de RVO en het nieuwe Netherlands Trade
and Investment Office. Er zijn heel veel middelen en mensen beschikbaar
om aan handelspromotie te doen. Ik wil dus echt onderstrepen dat er heel
moderne manieren zijn om aan handelsbevordering te kunnen doen en te
kunnen blijven doen, ook omdat we veel inkomende missies hebben van
landen waar we handel willen drijven.
Dan kom ik terug bij mevrouw Ouwehand, die de vraag over de missie
naar China natuurlijk ook al eerder heeft gesteld. Zij heeft gevraagd of de
keten en alles wat bevorderd wordt ook getoetst kunnen worden aan de
klimaatdoelstellingen. Dat «kunnen worden» is voor mevrouw Ouwehand
natuurlijk «moeten worden». Zoals u weet uit de schriftelijke beantwoording door de Minister van Landbouw en Visserij worden in het beleid
geen sectoren uitgesloten. De inschatting van het kabinet is dat dit ook
niet direct zal helpen op impactniveau. We blijven alle missies toetsen aan
de OESO-richtlijnen. Volgend jaar spreek ik graag met u, bij leven en
welzijn, over het eerste jaar van de uitvoering van de Buitenlandse Handel
en OS-nota. Dan heb ik eigenlijk de vragen van de heer Bouali al beantwoord. Ik kan, als de heer Bouali dat wenst, nog terugkomen op details
wat betreft de versnippering van het instrument. Maar ik dacht dat ik dat
op een generieke wijze al had meegenomen.
De heer Alkaya sprak over Burkina Faso. Ik heb de brief vanmorgen
gelezen. Ik moet er zelf beter naar kijken. Maar Burkina Faso heeft niet zelf
om opzegging gevraagd. Uw suggestie is dat Nederland dat unilateraal
doet?
De heer Alkaya (SP):
Met uw toestemming, voorzitter, ga ik hierop in. Volgens mij is dat juist
het punt: als een partij dat unilateraal wil doen, dan duurt het weer vijftien
jaar omdat er een sunsetclausule in zit. Volgens mij moet het met
wederzijdse overeenstemming gebeuren. Alleen, de suggestie wordt zeker
gewekt dat Burkina Faso hier helemaal geen profijt van heeft gehad. Dus
het voorstel is om dit «in overleg met» te doen, niet unilateraal.
Minister Kaag:
Ik heb de brief met de oproep die naar mij is gestuurd, nog niet gelezen. Ik
heb alleen het krantenbericht gelezen. Ik kan er nu geen inhoudelijke
mening over vormen. Ik kijk ernaar, letterlijk: ik lees eerst het verzoek.
De voorzitter:
Een korte vervolgvraag, meneer Alkaya.
De heer Alkaya (SP):
Is de Minister zich ook bewust van de tijdsdruk die er best wel op zit, als
dit klopt?
Minister Kaag:
Ik zou u op retorische wijze kunnen antwoorden, maar: ja, ik ben me ervan
bewust en ik ben een snelle lezer.
De voorzitter:
De Minister vervolgt haar betoog.
Minister Kaag:
Voorzitter, ik denk dat ik bij de laatste eindjes ben, niet van mijn betoog
maar van de beantwoording van de vragen, zo zeg ik om het voor mezelf
zuiver te houden.
Mevrouw Becker vroeg of we ruim voor de begrotingsbehandeling
informatie kunnen delen over de indicatoren. Zoals u weet zal de
handelsbrief sowieso indicatoren bevatten, want anders is er niet echt een
plan van aanpak. Verder zullen we bij de uitwerking van de begroting,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

29

over alle andere thema’s, inclusief opvang in de regio, terugkomen op het
hele pakket aan indicatoren.
Mevrouw Becker (VVD):
Kan de Minister nog ingaan op mijn vraag of zij in ieder geval herkent dat
het juist ook ten aanzien van opvang in de regio belangrijk is om inzicht te
hebben in resultaten per instrument? De Rekenkamer constateert nu
namelijk dat «opvang in de regio» een containerbegrip is geworden en dat
er op geaggregeerd niveau wordt gerapporteerd. Wil zij dat daar dan ook
in meenemen?
Minister Kaag:
Ja, we nemen het mee, want ik heb er zelf ook belang bij dat we dit goed
en doelmatiger gaan uitvoeren.
Ik kom op de laatste vraag, over de boeren en het zaaizaad. Nederland
steunt in landen als Oeganda, Ethiopië en Myanmar projecten die
bijdragen aan het ontwikkelen van geïntegreerde zaadsystemen. Deze
systemen moeten dan boeren steunen die zelf weer werken aan het
vermeerderen van de zaden die zij nodig hebben. Een u welbekende ngo,
Agriterra, versterkt ook de participatie van vrouwelijke boeren bij hun
organisaties. Verder wordt er gewerkt met lokale zaadbedrijven, maar ook
met Nederlandse familiebedrijven. Nederland werkt ook nog via een
consortium waarbinnen internationale landbouwkundige onderzoekscentra hun kennis kunnen delen, in samenwerking met de private sector.
Dit vult kennelijk een gat. Verder is het belangrijkste dat er samenwerking
is. Dat is, denk ik, wel een modernisering. Maar uw vraag, mevrouw Van
den Hul, gaat er volgens mij ook heel erg over of er wel voldoende
aandacht is om juist vrouwen mee te nemen in dit hele proces. Eerlijk
gezegd heb ik daar niet alle informatie over. Ik weet niet of ik het nuttig
vind om daar een heel specifieke brief aan te wijden, maar ik geef daar
graag op een ander moment informatie over.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Wellicht is het nuttig om mijn vraag nog wat te contextualiseren. Uit
verschillende onderzoeken, met name VN-onderzoek, is gebleken dat juist
de informatiepositie van vrouwelijke boeren – van boerinnen; het is maar
hoe je ze wilt noemen – achterblijft en dat daardoor de productiviteit
terugloopt. Dat is zeker belangrijk als we de cijfers over het belang van
kleine boeren voor de lokale voedselvoorziening in ogenschouw nemen.
Dat was de context van mijn vraag. Ik wil daar heel graag op een later
moment nog eens verder op terugkomen. Dus dank alvast.
Minister Kaag:
Wat we al in praktische vorm kunnen doen voordat we het volgende week
over de nota Buitenlandse Handel OS hebben, is dat ik zorg dat we wat
meer informatie en inzichten daarover hebben. Als we die niet hebben, zal
ik dat ook melden.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik dank de Minister voor haar bijdrage en kijk naar de leden
om te zien of er behoefte is aan een tweede termijn. Die is er. Ik help u
eraan te herinneren dat dit een wetgevingsoverleg is. Dus als u de
behoefte heeft om de Kamer uitspraken te laten doen middels een motie,
is dit het moment om die motie in te dienen. Ik geef als eerste het woord
aan mevrouw Weerdenburg, althans als zij daar behoefte aan heeft.
Mevrouw Van Weerdenburg (PVV):
Dank u, voorzitter. Heel kort een paar punten. Allereerst: ik vergat de
rapporteurs te danken voor hun inzet. Ik doe dat hierbij alsnog; excuses.
Verder dank ik de Minister voor haar toezegging dat ze een kosten-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

30

batenanalyse laat maken voor verbeterpunten voor wat betreft de
website. Ik zou nog wel graag een soort indicatie willen van de termijn
waarop ze denkt zo’n analyse naar de Kamer te kunnen sturen. In dat
kader heb ik ook eventjes een vraag ter verheldering over de koppeling
van de website openaidNL aan de resultatenwebsite. Ik had van de vorige
Minister begrepen dat die al in gang was gezet. Heb ik goed geluisterd en
deze Minister horen zeggen dat het ergens gestrand is vanwege de
kosten? Of loopt dat nog?
Dat was het, voorzitter. Dank.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan het woord aan mevrouw Diks.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Ik had net een technisch probleempje met mijn
iPad, dus ik ga wat verzinnen.
De voorzitter:
Nu worden we benieuwd.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Ik zit al vanaf 10.00 uur vanmorgen te WGO’s, dus ik ben benieuwd.
Bij het voorbeeld van de dam gaat het mij erom dat we proberen om hier
geïntegreerd bezig te zijn. Ik had volgens mij ook aangegeven dat ik dat in
meerdere commissies aan de orde heb gesteld, maar niet specifiek het
verhaal over die dam natuurlijk. We moeten vooral slim bezig zijn. Hoe
kunnen we het geïntegreerd bezig zijn op al die verschillende thema’s met
al die verschillende Ministers verder uitwerken? Hoe kunnen we zo slim
mogelijk meer beleidscoherentie organiseren? Ik begrijp uit de beantwoording dat u aangeeft dat u daar bij voorkeur volgende week op
terugkomt, omdat dat natuurlijk echt vooruitkijken is en dit heel erg
terugkijken. Dus ik hoop dat we dat dan zullen doen.
In uw beantwoording op mijn vragen over family planning zei u dat het
resultaat over het geheel iets minder succesvol is dan we hadden beoogd.
We zien in uw stukken dat dit voornamelijk kwam door het ontbreken van
adequate toeleveringskanalen. Dat zijn natuurlijk hele praktische zaken. Ik
begrijp heel goed dat u daar in breder verband met UNFPA of SheDecides
meer aan wilt doen, maar het hoeft misschien niet eens zo heel ingewikkeld te worden als het gaat om die praktische kant. Misschien kunt u dat
nog toelichten.
De voorzitter:
Dank u wel. Mevrouw Kuik.
Mevrouw Kuik (CDA):
Dank u, voorzitter. Ik ben de rapporteurs ook gewoon vergeten, maar
uiteraard dank ik hen voor het werk. Ook dank aan de Minister voor de
beantwoording. Dank voor de toezeggingen op het punt van vrouwenrechten, dus om op dat vlak nog te kijken naar een betere indicator. Dank
ook voor de toezeggingen om in de verslaglegging meer aandacht te
besteden aan het maatschappelijke middenveld.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Bouali.
De heer Bouali (D66):
Dank u wel, voorzitter. Dank aan de Minister voor haar beantwoording. We
zullen volgende week inderdaad verder praten over de nota. Het is in ieder
geval goed om te weten dat er geen blinde vlek is voor de vluchtelingencrisis vanuit Venezuela. Ik begrijp heel goed dat er beperkte middelen zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

31

en dat we de middelen moeten verdelen. Deze crisis begint grote
proporties aan te nemen, dus ik hoop dat we de Venezolanen inderdaad
wel in het achterhoofd blijven houden.
Voor wat betreft artikel 3.1 over hiv/aids SRGR zou ik het inderdaad fijn
vinden als de Minister toe kan zeggen dat er gekeken kan worden of dat
iets inzichtelijker gemaakt kan worden. Op die manier kunnen we in de
toekomst wat makkelijker lezen wat u op deze beleidsterreinen doet.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank. De heer Alkaya.
De heer Alkaya (SP):
Dank, voorzitter. In eerste termijn heb ik een aantal dingen aangestipt.
Naast dat we bedrijven hebben die allemaal goede dingen in de wereld
doen, moeten we er ook voor zorgen dat onze bedrijven geen slechte
dingen doen in de wereld. Dus wel een leefbaar loon aan arbeiders
betalen, niet arbeiders uitbuiten, niet het milieu schade toebrengen,
genoegdoening betalen als ze onverhoopt toch misstanden veroorzaken.
De Minister gaf aan dat vrijwilligheid hierin – dus geen bindende regels
maar vrijwillige regels voor bedrijven – belangrijk zijn voor het kabinet,
maar dat dit niet vrijblijvend is. Terugkijkend op 2017 kon ik constateren
dat veel van deze doelen niet bereikt zijn. Ik kan ook nu al de voorspelling
doen dat als we blijven kiezen voor vrijwilligheid bij dit soort zaken, ook in
2018, 2019 en 2020 deze doelen niet behaald zullen worden. Vandaar dat
ik erop terug zal blijven komen.
Daarnaast had ik een punt over het investeringsverdrag met Burkina Faso.
Ik heb daarover een motie. Die motie zal ik indienen, omdat we nu dat
gesprek niet hebben kunnen voeren, maar ik ben best bereid om de motie
weer in te trekken, mocht er voor de stemmingen op dinsdag nieuwe
informatie van de zijde van het kabinet onze kant op komen.
De motie luidt als volgt.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het investeringsverdrag met Burkina Faso op 1 juli
aanstaande automatisch wordt verlengd en wederom vijftien jaar lang
niet kan worden opgezegd, terwijl het kabinet voornemens is alle
bilaterale investeringsverdragen te herzien;
constaterende dat bilaterale investeringsverdragen tussen Nederland en
landen in sub-Sahara Afrika niet hebben geleid tot meer investeringen in
die landen;
overwegende dat multinationals door dit verdrag miljardenclaims kunnen
indienen en dat vrees hiervoor overheden kan afschrikken om tot
beleidswijzigingen over te gaan;
verzoekt de regering om het investeringsverdrag met Burkina Faso op te
zeggen voor 1 juli,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

32

Deze motie is voorgesteld door de leden Alkaya en Diks. Naar mij blijkt,
wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 8 (34 950-XVII).
Dank. Mevrouw Ouwehand.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Décharge voor het jaarverslag. Ik weet dat deze
Minister niet gaat over dierenwelzijn, maar ik wil het haar toch zeggen. Als
er in het kabinet een discussie is over vluchtelingen, heeft iedereen daar
een opvatting over. En terecht: dat gaat ons allemaal aan en iedereen is
goed geïnformeerd. Maar als het kabinet zegt «wij willen kalfsvlees naar
China sturen», dan is er, vermoed ik, bijna niemand die zegt: kalfsvlees,
maar dat is dus van dieren die binnen een paar uur bij hun moeder zijn
weggehaald en die – op dit moment is er een rel in Ierland – al na twee
weken in een vrachtwagen worden gezet, op transport naar een Nederlandse kalvermesterij, terwijl die dieren zo jong zijn dat ze nog niet eens
weten hoe ze moeten drinken uit een nippelsysteem. Ze weten alleen hoe
ze bij hun moeder moeten drinken, en dat staan we ze niet eens toe. Dus
ik wil graag dat in het kabinet die informatie bij meer mensen bekend is.
De Minister heeft een beetje pech, want ik begin bij haar, omdat zij ook in
bredere zin verantwoordelijk is voor de handelsmissies en dus ook de
gevolgen voor klimaat, dierenwelzijn en voedselzekerheid.
Daarom, voorzitter, de volgende motie.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de regering na jarenlang lobbyen voor elkaar heeft dat
Nederlands kalfsvlees naar China kan worden geëxporteerd;
constaterende dat kalfsvlees afkomstig is van kalfjes die al binnen een
paar uur na de geboorte bij hun moeder zijn weggehaald, omdat zij
slechts geboren zijn om de melkproductie van de koe op gang te brengen;
constaterende dat de melkveehouderij en de daarbij horende kalvermesterij een grote impact hebben op klimaat, bijdragen aan ontbossing voor
de productie van veevoer en zo negatieve effecten heeft op de eerlijke
voedselverdeling, mensenrechten en dierenwelzijn;
verzoekt de regering handelsmissies voortaan vooraf te toetsen op de
gevolgen voor klimaat, biodiversiteit, voedselzekerheid, mensenrechten
en de intrinsieke waarde van dieren, en de Kamer daarover te informeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Ouwehand. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 9 (34 950-XVII).
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

33

Dank u wel. Mevrouw Van den Hul heeft geen behoefte aan een tweede
termijn. Mevrouw Becker.
Mevrouw Becker (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Dank aan de Minister voor de antwoorden. Ook
dank voor haar toezegging dat zij nog met een brief komt waarin zij zal
ingaan op de indicatoren, het aggregatieniveau daarvan, de streefwaarden, en de suggesties die wij vandaag als rapporteurs gedaan
hebben. Dat is nuttig, zodat we daar met elkaar over van gedachten
kunnen wisselen rondom de begrotingsbehandeling.
Ik heb nog twee concrete vragen. De eerste betreft migratie. De Minister
gaf aan: op zich heb ik budgetflexibiliteit op dat artikel, maar dat ligt aan
wat u bedoelt met uw vraag. Dus ik zal dat nog enigszins verhelderen. Er
is op dit moment veel in beweging in de wereld, letterlijk maar ook
diplomatiek, als het gaat om het onderwerp migratie, zowel binnen de EU
als in de VN. De doelstelling is om uiteindelijk tot afspraken te komen over
migratie, de zogenaamde migratiecompacts. Mijn vraag is: als zo’n deal er
komt, waarvan we nu nog niet kunnen voorspellen wanneer die plaatsvindt, in hoeverre kan de Minister dan tussentijds budget vrijmaken voor
de middelen die onder dit artikel door deze Minister gereserveerd zijn?
Reserveert zij daar ruimte voor die flexibel inzetbaar is? Of zegt zij, als het
zich voordoet: het budget is inmiddels volledig juridisch verplichtend
aangegaan, dus de middelen zullen elders vandaan moeten komen? Ik
denk dat het goed is om daar op voorhand over na te denken en niet op
het moment dat zo’n situatie zich voordoet. Dat is de achtergrond van
mijn vraag.
Mijn tweede vraag gaat over open data. Ik vind het interessant en fijn dat
de Minister heeft toegezegd, ook aan de PVV, om met een kostenanalyse
te komen van een betere integratie van de resultaten op websites, zoals
Openaid. Heb ik haar goed begrepen dat ze daarbij ook toezegt om de link
met beleidsresultaten en begrotingsartikelen in ieder geval mee te nemen
en inzichtelijk te maken? Kan zij ook nadenken over een manier waarop
wij daar als Kamer over geïnformeerd kunnen worden? Ik wil de Minister
niet vragen om alles wat op die website staat, weer in rapporten naar de
Kamer te sturen, maar ik acht het ook niet echt wenselijk dat wij als
Kamerleden die site steeds moeten refreshen om te kijken of daar nog
nuttige informatie op staat die wellicht ook voor het beleid en het
controleren daarvan relevant zou kunnen zijn. Dus kan zij in die analyse
nadenken over de verwevenheid van onze rol als Kamer en de beschikbaarheid van die data?
Dank u wel, voorzitter.
Minister Kaag:
Dat laatste weet ik eerlijk gezegd niet, maar ik zal... O, pardon, voorzitter.
De voorzitter:
Uw enthousiasme is heel goed. Ik dank de leden voor hun bijdrage. Het
woord is aan de Minister voor het beantwoorden van de vragen die nog
gesteld zijn alsook het geven van een oordeel over de twee moties die zijn
ingediend.
Minister Kaag:
Ik begin even met de antwoorden op de vragen en dan heb ik zo de
moties voor me. Excuses voor mijn interruptie, meneer de voorzitter.
Wat betreft dat laatste: ik weet niet of dat allemaal met elkaar verbonden
is. Er is natuurlijk ook een rol voor de Kamer om zichzelf «abreast te
houden» van de informatie die beschikbaar is. Dat is het mooie van data,
websites en toegankelijkheid. Als er een laagdrempelige manier is om
periodiek een soort alert te krijgen dat er veranderingen zijn, dan is dat
mooi meegenomen. Maar ik moet er ook voor uitkijken dat we additionele

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

34

ambtenaren die eigenlijk controlerend werk moeten doen, nog een soort
websitefunctie laten vervullen. Dus ik zou zeggen: laten we eerst maar een
kosten-batenanalyse doen en een systeemverbetering en laten we daarna
kijken hoe we door alerts veranderingen in het informatiesysteem kunnen
weergeven. Ik denk bijvoorbeeld aan wat je bij CNN krijgt. Er klinkt een
signaal als er iets veranderd is. Meestal blijkt dat eigenlijk niemand dat
meer wil lezen, maar het is in ieder geval beschikbaar als informatiealert.
Maar goed, ik ben absoluut niet technisch, dus waarschijnlijk zitten de
technici van het ministerie te gruwelen van wat ik nu allemaal loop te
suggereren. Ik denk alleen maar aan mezelf als klant en aan uw parlementaire rechtmatige positie en rol.
Wat betreft het eerste wil ik heel voorzichtig zijn. De Global Compact for
Migration is namelijk geen migratiedeal. Het is veel breder. Het gaat om
arbeidsmigratie, humanitaire admissie en irreguliere migratie. Het is een
heel pakket. Het is een internationale afspraak die niet bindend is. Landen
kunnen eruit halen en nemen wat ze wel en niet willen. Dus het is heel
moeilijk om over iets wat nog uitonderhandeld moet worden en waar ook
de EU nog niet met één stem over spreekt – Hongarije sluit zich vaak af,
dus het is 27 en Hongarije apart – nu al te zeggen: we gaan geld reserveren voor iets wat er niet is. De BHOS-nota draagt met heel specifieke,
meetbare waarden bij aan de uitvoering van een aantal elementen die de
Global Compact for Migration zou bevatten. Maar het gaat ook om
studentenmigranten, tijdelijke arbeidsmigratie en seizoenmigratie. Dat zit
allemaal in de Global Compact for Migration. Tegelijkertijd wordt er ook
een global compact on refugees uitonderhandeld. Dat gaat niet alleen om
opvang in de regio, maar ook om de hervestiging van vluchtelingen in
OESO-landen, dus het is en-en-en. Dus ik zou hier niet het paard achter de
wagen of voor de wagen willen spannen; in het Engels kan dat wel. Ik zou
niet voortijdig willen gaan handelen. Ik denk dat we de middelen inzetten,
met altijd een mate van flexibiliteit, op de doelstellingen van de nota. We
hebben meer jarenplannen, met alle elementen die een weerspiegeling
vinden in de Global Compact for Migration voor migratie, maar we
werken aan grondoorzaken, zoals benoemd in het regeerakkoord. We
werken aan armoedebestrijding. We werken aan preventie van radicalisering. We hebben een progressieve handelsagenda. Wij gaan aan de
gang als kabinet met de budgettaire uitwerking van de nota. Mochten er
veranderingen en verschuivingen zijn, dan denk ik ook dat er binnen
EU-verband een heel andere benadering zal worden gekozen. Laten we
ook maar eens kijken naar de top van deze zondag en de kabinetsstellingname daar en in afwachting daarvan. Er zijn namelijk veel kabinetsleden en veel ministeries, en in eerste instantie natuurlijk ook Staatssecretaris Harbers bij de uitwerking van zijn migratienota, juist betrokken bij de
totstandkoming van de Nederlandse positionering en de stem voor wat
betreft de Global Compact for Migration.
Mevrouw Becker (VVD):
Dank aan de Minister. Ik begrijp wat ze zegt, dat ze nu nog geen inschatting kan maken van iets wat zich nog niet voordoet en wat ook nog heel
ingewikkeld is. Tegelijkertijd hoor ik haar ook niet uitsluiten dat uit dit
artikel eventueel, als het nodig zou zijn, financiering zou kunnen plaatsvinden, maar ze loopt er ook niet vooruit. Dus ik wacht even af, want ik
neem aan dat in de begroting inzichtelijk zal worden gemaakt voor dit
artikel wat de mate van budgetflexibiliteit daadwerkelijk is. Dan kunnen
we daar het debat verder over voeren bij de begrotingsbehandeling.
Minister Kaag:
Als u kijkt naar de druk in de focuslanden uit het regeerakkoord en de nota
en naar de druk nu die juist op het thema opvang in de regio wordt
geplaatst, dan zullen we heel goed moeten handelen om opvang in de
regio succesvol te laten blijken. Dus ik zou heel voorzichtig zijn om een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

35

aantal dingen te gaan stapelen terwijl een aantal landen die heel
belangrijk zijn voor Nederland, ook vanuit politiek oogpunt, nu onder
enorme druk staan. Jordanië en Libanon zijn er twee, dus laten we vooral
ook stabiliseren en bestendigen wat al heel fragiel is en niet heel veel
andere thema’s in versneld tempo er bovenop gooien, want anders
hebben we een lose-losesituatie.
Voorzitter. Ik kom bij de twee moties. Ik ontraad de eerste motie, op stuk
nr. 8 in dit stadium. Ik heb die nog niet formeel gelezen, dus ik heb er nog
geen mening over. Ik ga zeker niet in deze fase zonder alle informatie
«oordeel Kamer» zeggen. Als ik nu moet kiezen, dan is het ontraden.
Hetzelfde geldt voor de motie, ingediend door mevrouw Voordewind,
sorry, Ouwehand. Excuus.
De voorzitter:
Het zal het tijdstip zijn. De motie op stuk nr. 9 van mevrouw Ouwehand.
Minister Kaag:
Het wordt van kwaad tot erger! Excuus, mevrouw Ouwehand, voor de
naamverwisseling. Er staan een aantal dingen in de motie: verzoekt de
regering handelsmissies voortaan vooraf te toetsen aan de gevolgen voor
klimaat, biodiversiteit, voedselzekerheid, mensenrechten et cetera. Er is
een toetsing, maar zoals u ziet in de opzet van handelsmissies, de weging,
is er een schaal, een scala van belangen en inzet. Een aantal thema’s
wordt altijd meegenomen, maar het wordt niet getoetst en er wordt niet
besloten om dan niet op missie te gaan. Dat was uw vraag, dus ik ontraad
de motie.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan komen wij langzaam maar zeker aan een einde, maar niet
dan nadat ik u heb gemeld dat de Minister drie toezeggingen heeft
gedaan. De eerste luidt:
– De Minister komt per brief terug op de eventuele mogelijkheden en de
kosten-batenanalyse voor het meer toegankelijk maken van de
websites voor OS-resultaten.
– De Minister komt per brief terug op de uitgaven in 2017 op het gebied
van het maatschappelijk middenveld en de krimpende ruimte.
– De Minister komt bij de uitwerking van de begroting terug op de
nadere uitwerking van de indicatoren, inclusief op het gebied van
opvang in de regio en handel.
Dit leidt nog tot vragen bij mevrouw Van Weerdenburg en de heer Alkaya.
Mevrouw Van Weerdenburg.
Mevrouw Van Weerdenburg (PVV):
Ik dacht dat ik de Minister in haar reactie op de rapporteurs ook had horen
zeggen dat ze bereid was om een technisch overleg met de ambtenaren te
organiseren zodra de nieuwe indicatoren zijn ontworpen.
De voorzitter:
Ik hoor een «ja» van de Minister, dus de technische briefing op het
moment dat de indicatoren zijn uitgewerkt staat ook als toezegging
genoteerd.
De heer Bouali (D66):
Ik had begrepen dat de Minister ook zou bezien of artikel 3.1 inzichtelijker
gemaakt kon worden. Kan ze bezien of dat mogelijk is?
De voorzitter:
Ik zie de Minister knikken, maar ik hoor haar ook zeggen «bezien».
Misschien kan er nog een kleine toelichting komen, zodat we elkaar goed
verstaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

36

Minister Kaag:
Ik hoorde «bezien», dus ik heb bevestigd: bezien.
De voorzitter:
Dan is dat helder. De heer Alkaya.
De heer Alkaya (SP):
Nu ga ik natuurlijk extra op mijn woorden letten. De Minister heeft
aangegeven dat zij zal kijken naar de situatie van het IBO met betrekking
tot Burkina Faso. Houdt ze vervolgens de inzichten die zij uit die ronde
krijgt, voor zichzelf of komt ze ook een brief richting de Kamer, het liefst
nog voor de stemmingen van dinsdag? Dan kunnen we onze motie
eventueel daaraan aanpassen of intrekken als dat nodig zou zijn, Of
houden we het hierbij?
Minister Kaag:
Het is kort dag. U kwam nu met uw motie. Ik begrijp dat dat moet, maar ik
moet nu ook al mijn antwoord geven. Ik ontraad die motie, omdat ik
onvoldoende elementen heb. Ik kan op heel korte termijn een hele korte
brief toezeggen waarin ik u zeg dat het een ja of een nee wordt en
waarom. Dat zal geen lang epistel worden, maar u kunt het schriftelijk van
mij krijgen.
De heer Alkaya (SP):
Dat is prima. Als die voor de stemmingen van dinsdag komt, dan hoeft het
inderdaad geen lang epistel te zijn. Dank.
De voorzitter:
Oké, dan is ook dat helder.
Ik meld dat de stemming over de twee ingediende moties, als daarover al
gestemd wordt, aanstaande dinsdag zal plaatsvinden. Ik dank de Minister
voor haar aanwezigheid, inclusief haar ondersteuning. Ik dank de
Kamerleden voor hun bijdrage aan dit debat en sluit deze vergadering.
Sluiting 21.01 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XVII, nr. 12

37