Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

27 830

Materieelprojecten

Nr. 225

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 mei 2018
Inleiding
Defensie beschikt over zes mijnenbestrijdingsvaartuigen van de Alkmaarklasse (AMBV’n) voor het opsporen en onschadelijk maken van zeemijnen
en andere onderwaterexplosieven. De schepen dateren uit de jaren tachtig
van de vorige eeuw en bereiken in de periode 2020–2024 het einde van
hun technische en operationele levensduur. De technische toestand van
de AMBV’n verslechtert inmiddels aanzienlijk en er is een steeds grotere
onderhoudsinspanning nodig om de vaartuigen inzetbaar te houden.
Tegelijkertijd zijn de AMBV’n minder geschikt voor langdurige expeditionaire operaties en zijn ze steeds minder in staat om moderne zeemijnen
op te sporen. Vervanging is daarom geboden. Met deze A-brief informeer
ik u over de behoeftestelling van het project «Vervanging mijnenbestrijdingscapaciteit». Het project maakt deel uit van het investeringsprogramma van de «Defensienota 2018 – Investeren in onze mensen,
slagkracht en zichtbaarheid» (Kamerstuk 34 919, nr. 1).
Behoefte
De zeemijn is een relatief goedkoop middel waarmee het vrije gebruik van
de zee en zeehavens op eenvoudige wijze kan worden ontzegd. Zo kan de
dreiging van een beperkt aantal zeemijnen in de aanloop naar havens of
in nauwe zeestraten al voldoende zijn voor grote economische schade.
Daarnaast bevinden zich in de West- en Noord-Europese wateren nog
steeds veel explosieven uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog, zoals
vliegtuigbommen en oude zeemijnen. Jaarlijks worden nog veel van deze
explosieven gevonden en door de Europese marines vernietigd.
Wereldwijd bestaan er grote voorraden zeemijnen en zeemijnen worden
door vele landen geproduceerd. Ook niet-statelijke actoren zijn in staat
geïmproviseerde zeemijnen in te zetten. De verslechterde veiligheidssituatie aan de randen van Europa en elders vergroot de kans op een

kst-27830-225
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 830, nr. 225

1

gewapend conflict en daarmee op de inzet van zeemijnen door statelijke
en niet-statelijke actoren.
Nederland is voor haar welvaart en veiligheid afhankelijk van een vrij
toegankelijke zee. Op maritiem gebied vervult Nederland een mondiale
knooppuntfunctie. Een aanzienlijk deel van de Europese en wereldwijde
maritieme aan- en afvoerlijnen loopt via de havens van Rotterdam,
Amsterdam en Antwerpen. Voor de Nederlandse, Europese en zelfs
mondiale economische welvaart en voorspoed is het dan ook essentieel
dat een vrij gebruik van deze havens en aan- en afvoerlijnen blijft
gegarandeerd.
Daarnaast is de bewegingsvrijheid op zee ook voor militaire maritieme en
amfibische operaties van groot belang. De NAVO heeft een tekort aan
maritieme mijnenbestrijdingscapaciteit en heeft deze dan ook als priority
shortfall aangemerkt. De beschikbaarheid voor bijvoorbeeld de NATO
Response Force (NRF) blijft achter bij de behoefte. De NAVO dringt er dan
ook bij Nederland op aan de AMBV’n te vervangen door een
hoogwaardige capaciteit.
Voor de bescherming van de Nederlandse vitale belangen wil Defensie
gelijktijdig twee mijnenbestrijdingstaken kunnen uitvoeren: een taak voor
een vaartuig op de Noordzee ten behoeve van de nationale veiligheid, en
een langdurige expeditionaire operatie in bijvoorbeeld de Middellandse
Zee, de noordelijke Europese kustwateren of de Perzische Golf. De
expeditionaire inzet zal meestal in het kader zijn van een internationale
maritieme taakgroep, bijvoorbeeld als onderdeel van de NATO Response
Force. De mijnenbestrijdingsoperaties moeten ook kunnen worden
uitgevoerd als er een dreiging bestaat. Dit geldt zowel voor operaties dicht
bij huis als ver weg.
Om te voldoen aan de inzetdoelstelling zal Defensie zes
mijnenbestrijdings- vaartuigen verwerven, net als België. Voor een
langdurige expeditionare operatie zijn vier vaartuigen nodig in verband
met onderhoud, gereedstellen en recuperatie. Voor de permanente
beschikbaarheid van een mijnenbestrijdingsvaartuig op de Noordzee zijn
om dezelfde reden twee vaartuigen nodig.
Internationale samenwerking
Met België bestaat een langdurige samenwerking op marinegebied. De
Belgisch-Nederlandse samenwerking (BENESAM) voorziet in gezamenlijke
en geïntegreerde staven, opleidingen, trainingen en operaties, en
taakspecialisatie in onderhoud en materieellogistiek. De huidige
M-fregatten hebben een nagenoeg identieke configuratie en bedrijfsvoering en voor de mijnenbestrijdingsvaartuigen geldt dat ook. Dit maakt
het voor beide landen mogelijk het onderhoud van de AMBV’n en de
M-fregatten onderling te verdelen. België draagt zorg voor de AMBV’n van
beide landen en Nederland doet dat voor de M-fregatten. Dit levert voor
beide landen een aanzienlijke besparing op in de exploitatiekosten.
Een dergelijke intensieve samenwerking is alleen mogelijk als beide
landen beschikken over nagenoeg identiek materieel. België en Nederland
zullen daarom hun mijnenbestrijdingsvaartuigen en M-fregatten
gezamenlijk gaan vervangen. De Ministers van Defensie van beide landen
hebben daartoe op 30 november 2016 een Letter of Intent (LoI) ondertekend om te komen tot gezamenlijk onderzoek, ontwikkeling en
verwerving van zowel fregatten als mijnenbestrijdingscapaciteit
(Kamerstuk 33 279, nr. 20). Deze LoI sluit samenwerking met andere
landen niet uit. In de LoI is België benoemd als leidende partij voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 830, nr. 225

2

gezamenlijke vervanging van de mijnenbestrijdingscapaciteit, terwijl
Nederland dat is voor de vervanging van de M-fregatten. De leidende
partij is verantwoordelijk voor het sluiten van het contract voor de twee
landen en stuurt het binationale projectteam aan. De specificaties van de
nieuwe schepen worden door de twee landen gezamenlijk vastgesteld.
Aanvullende afspraken over onder meer de organisatie van het project, de
kostenverdeling en de ontbindende voorwaarden zullen worden
vastgelegd in twee Memoranda of Understanding (MOU). België en
Nederland zijn voornemens deze MoU’s over enkele weken te
ondertekenen.
Met België is overeengekomen dat België de binationale verwerving zal
uitvoeren langs de lijnen van het Belgische verwervingsproces. Dit proces
kent geen afzonderlijke onderzoeksfase (B-fase) zoals in Nederland. België
gaat uit van brede concurrentiestelling onder de Belgische wet inzake
overheidsopdrachten op defensie- en veiligheidsgebied. Hierbij worden
geïnteresseerde bedrijven uitgenodigd om een aanbieding te doen op
basis van functionele en vaak generieke eisen. De voorstellen van de
bedrijven zullen aan de hand daarvan onder Belgische leiding worden
beoordeeld. België en Nederland beoordelen samen de technische
aspecten. De beoordeling van de economische en financiële aspecten is
primair een Belgische verantwoordelijkheid.
Een ander belangrijk samenwerkingstraject is de permanente gestructureerde samenwerking in EU-verband (PESCO). Op 6 maart jl. hebben de
Europese Ministers van Defensie zeventien PESCO-projecten vastgesteld
waaronder een dat betrekking heeft op de ontwikkeling van maritieme
(semi-)autonome systemen voor mijnenbestrijding (MAS MCM). Zoals
hieronder toegelicht zullen dergelijke systemen een belangrijk deel
uitmaken van de mijnenbestrijdingscapaciteit. België heeft bij dit project
het voortouw, in samenwerking met Nederland. Ook Griekenland, Letland,
Portugal en Roemenië doen aan dit project mee.
Gerelateerde projecten
Het project «Vervanging mijnenbestrijdingscapaciteit» heeft onder andere
een relatie met het project «Vervanging M-fregatten».
Kenmerken
De toekomst van de maritieme mijnenbestrijding ligt in het gebruik van
onbemande en deels autonome systemen voor inzet onder water, aan het
wateroppervlak en in de lucht. Deze systemen worden vanaf een bemand
mijnenbestrijdingsvaartuig op veilige afstand van de mijnendreiging
ingezet. De onbemande systemen verplaatsen zich naar de
mijnendreiging om mijnen op te sporen en te classificeren. Vervolgens
worden de mijnen met behulp van andere onbemande systemen
vernietigd. De inzet van duikers zal daardoor minder vaak nodig zijn. Om
de verschillende typen zeemijnen onder uiteenlopende omstandigheden
te kunnen opsporen en vernietigen, zijn meerdere soorten onbemande
systemen nodig.
Het mijnenbestrijdingsvaartuig zal een levensduur hebben van 30 jaar. De
onbemande systemen hebben een kortere levensduur en zullen tussentijds worden vervangen, naar verwachting om de tien jaar. Het vaartuig zal
zo worden ontworpen dat het kan worden aangepast aan de technologische ontwikkelingen in de komende decennia. Aanvankelijk zullen België
en Nederland in het kader van het MoU onbemande systemen
aanschaffen die reeds op de markt beschikbaar zijn of die spoedig

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 830, nr. 225

3

beschikbaar zullen komen. De in PESCO-kader te ontwikkelen onbemande
systemen komen op termijn in aanmerking voor aanschaf. Het BelgischNederlandse MoU heeft geen betrekking op deze eventuele aanschaf. Wel
kunnen België en Nederland hierbij te zijner tijd samenwerken.
De samenstelling van de onbemande systemen wordt in de verwervingsvoorbereidingsfase vastgesteld. België en Nederland zijn voornemens een
gezamenlijke pool te maken van alle onbemande systemen. België zal
deze pool beheren. Afhankelijk van de missie of opdracht wordt het
vaartuig uitgerust met de juiste systemen. Het land dat het schip gaat
inzetten, zal de basisbemanning aanvullen met eigen personeel voor bij
deze onbemande systemen. Het bemanningsconcept zal daarom modulair
van aard zijn.
De toekomstige mijnenbestrijdingscapaciteit moet wereldwijd, onder
omstandigheden van hoge dreiging en geïntegreerd in een maritieme
taakgroep kunnen opereren. De vaartuigen moeten zichzelf kunnen
beschermen tegen dreigingen zoals die van kleine aanvalsbootjes.
Daarentegen zijn zij voor bescherming tegen bijvoorbeeld onderzeeboten,
oppervlakteschepen en vliegtuigen aangewezen op bescherming door
andere eenheden zoals fregatten.
Financiële aspecten
Met het project «Vervanging mijnenbestrijdingscapaciteit» is een
investering gemoeid tussen de € 250 miljoen en € 1 miljard. Het
projectbudget komt in de jaren 2019–2031 ten laste van het investeringsbudget van Defensie. België is voornemens een vergelijkbaar bedrag te
investeren in de mijnenbestrijdingscapaciteit. De bijgaande commercieelvertrouwelijke brief bevat verdere financiële informatie (Kamerstuk
27 830, nr. 226).
Vooruitblik
België en Nederland zijn voornemens de MoU’s over de vervanging van
de mijnenbestrijdingscapaciteit en de vervanging van de M-fregatten over
enkele weken te ondertekenen. België zal de Request for Proposal (RfP)
kort na ondertekening van de MoU aan de markt versturen. De eerste
eenheid, bestaande uit een vaartuig en de bijbehorende onbemande
systemen, is bestemd voor België. De oplevering ervan is voorzien voor
2023 en Nederland zal de eigen eenheden ontvangen tussen 2025 en 2030.
Zoals eerder uiteengezet kent het Belgische materieelverwervingsproces
geen aparte onderzoeksfase zoals in Nederland. Ik zal u eind 2018 met een
D-brief informeren over de verwervingsvoorbereidingsfase voorafgaand
aan de ondertekening van het contract.
De Staatssecretaris van Defensie,
B. Visser

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 830, nr. 225

4