Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

29 544

Arbeidsmarktbeleid

32 820

Nieuwe visie cultuurbeleid

Nr. 774

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 maart 2017
De positie van kunstenaars op de arbeidsmarkt is kwetsbaar. Dit wordt
over de breedte van de cultuursector en ook daarbuiten onderkend. Op tal
van plekken wordt samengewerkt om deze positie te verbeteren. Deze
brief geeft inzicht in de voortgang van trajecten die voor verbetering
moeten zorgen op het gebied van sociale dialoog, auteursrecht,
honoraria, ondernemersvaardigheden, en uitgangspunten voor goed
werkgeverschap en goed opdrachtgeverschap.
Met deze brief informeer ik uw Kamer tevens over de verdeling van de
incidentele middelen die beschikbaar zijn gekomen via het amendement
van de leden Van Veen, Monasch, Jasper van Dijk, Pechtold en Grashoff.1
Ook informeer ik uw Kamer over de voortgang van motie met Kamerstuk
32 820, nr. 194, van de leden Monasch en Jasper van Dijk. Ik heb deze
brief toegezegd in mijn reactie van 12 september 2016 op schriftelijke
vragen van uw Kamer (Kamerstukken 29 544 en 32 820, nr. 742).
De arbeidsmarktpositie van kunstenaars
In januari 2016 hebben de sociaal-economische Raad (SER) en de Raad
voor Cultuur op mijn verzoek een gezamenlijke Verkenning arbeidsmarkt
culturele sector uitgebracht. Daarin uitten zij hun zorgen over de
inkomens- en arbeidsmarktpositie van kunstenaars.2 Die is voor de
gemiddelde kunstenaar nooit sterk geweest, mede door de economie van
de culturele sector en de intrinsieke motivatie van kunstenaars. Volgens
de analyse van de raden hebben de economische crisis en de bezuinigingen van Rutte I de positie van kunstenaars verder de economische
crisis en de bezuinigingen van Rutte I de positie van kunstenaars verder
1
2

kst-29544-774
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Kamerstukken 29 544 en 32 820, nr. 721 en Kamerstuk 34 300 VIII, nr. 118.
De term kunstenaars wordt in enge en in brede zin toegepast. De arbeidsmarktverkenning van
Raad voor Cultuur en de SER richtte zich echter op de volle breedte van de culturele en
creatieve sector.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 544, nr. 774

1

verslechterd. Dit heeft onder andere geresulteerd in een daling van de
werkgelegenheid, een sterke stijging van het aantal zelfstandigen, lage
inkomens en beperkte toegang tot essentiële voorzieningen zoals
scholing, verzekeringen en pensioen.
De bezuinigingen van het vorige kabinet moeten worden gezien in de
context van de economische crisis, maar ook als een uiting van onvoldoende waardering voor kunst en kunstenaars in Nederland. Samen met
de cultuursector heb ik de afgelopen vier jaar hard gewerkt aan een meer
positieve benadering. Ik heb gelukkig op een aantal terreinen ook extra
kunnen investeren. Instellingen en kunstenaars hebben zich de afgelopen
jaren sterk gemaakt om de productie en de kwaliteit van de sector op peil
te houden en het publieksbereik en het maatschappelijk draagvlak te
vergroten. De kleinschalige organisatiestructuur van de sector staat
herpositionering, kennisdeling of professionalisering echter soms in de
weg.
Voortgang van trajecten uit het amendement van het lid van Veen
c.s.
Hieronder informeer ik u over de stand van zaken bij de verschillende
trajecten uit het amendement van het lid Van Veen c.s. (Kamerstuk 34 300
VIII, nr. 118)
Sectorbrede arbeidsmarktagenda
In mijn brief van 31 mei 2016 (Kamerstukken 29 544 en 32 820, nr. 721)
heb ik benadrukt dat de arbeidsmarkt in de eerste plaats een verantwoordelijkheid is van de sector zelf: kunstenaars en instellingen in verschillende disciplines, al dan niet binnen de kaders van een cao, in afstemming
met het kunstvakonderwijs, beroepsgroepen en belangenverenigingen.
De raden hebben in hun arbeidsmarktverkenning geconstateerd dat veel
van de knelpunten over de hele cultuursector voorkomen, terwijl deze is
georganiseerd in kleinschalige disciplines. De beperkte organisatiegraad
heeft ook te maken met het grote aandeel zelfstandigen en de kwetsbare
financiële positie van de sector, zowel van instellingen als van kunstenaars. Ik heb de sector daarom gevraagd om een sectorbrede arbeidsmarktagenda op te stellen waarin gezamenlijk ambities worden geformuleerd voor goed werkgeverschap en goed opdrachtgeverschap, scholing
en betere toepassing van wet- en regelgeving, zoals het arbeidsrecht en
het auteursrecht. Ik ondersteun de sector met een bedrag van 400.000
euro, dat beschikbaar is gekomen via het genoemde amendement. Deze
middelen zorgen voor extra capaciteit, kennis en overleg, en kunnen
daarna gebruikt worden voor concrete projecten of pilots.
In de herfst van 2016 heeft Kunsten »92 op mijn verzoek het draagvlak, de
rolverdeling en de werkwijze verkend. Ook is een quickscan uitgevoerd
van relevante wet- en regelgeving. De eerste helft van 2017 is gereserveerd voor overleg met een brede vertegenwoordiging van disciplines en
belanghebbenden. Daarbij wordt zo veel mogelijk aansluiting gezocht bij
het vervolg dat de Raad voor Cultuur en de SER geven aan hun arbeidsmarktverkenning cultuur.
Op basis van de verzamelde input wordt een onafhankelijke commissie
gevraagd om een arbeidsmarktagenda op te stellen en af te stemmen met
de betrokken partijen. Vanaf de zomer zal met vervolgacties de invoering
van de agenda worden ondersteund. Van de 400.000 euro die beschikbaar
is voor dit traject, is voorzien dat 300.000 euro wordt ingezet voor deze
fase.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 544, nr. 774

2

Ondersteuning van ondernemerschap
Er bestaan grote verschillen in de beroepspraktijk en het verdienvermogen van de verschillende disciplines in de culturele en creatieve sector.
Daarom zijn de overige middelen uit het amendement van het lid Van
Veen c.s. beschikbaar gesteld aan de zes publieke cultuurfondsen.
– Bij het Fonds Podiumkunsten en het Nederlands Filmfonds komen via
het amendement in 2017 respectievelijk 600.000 euro en 200.000 euro
beschikbaar voor projecten die bijdragen aan de herverdeling van
risico en inkomsten over de productieketen. Het Fonds Podiumkunsten
richt zich op een pilot rond afstemming van (redelijke) gages en
uitkoopsommen bij concerten van middelgrote ensembles. De pilot
onderzoekt de consequenties van betere honorering voor alle
betrokken partijen en brengt vervolgens mogelijke oplossingsrichtingen in beeld. De pilot wordt opgezet in overleg met de vakbond en
(brancheorganisaties van) podia en gezelschappen.
– Het Filmfonds faciliteert de totstandkoming van nieuwe koepelafspraken tussen distributeurs en producenten. Afspraken tussen producenten en opdrachtnemers moeten leiden tot algemene bepalingen voor
modelcontracten. Deze afspraken dragen bij aan de verbetering van de
positie van zelfstandige opdrachtnemers en aan het verdienvermogen
van de sector als geheel. Tevens wordt een deel van de middelen
ingezet ter versterking van de bestaande regeling voor training ten
behoeve van deskundigheidsbevordering en kennisopbouw over
nieuwe verdienmodellen en ondernemerschap van makers (bijvoorbeeld regisseurs, producenten en scenaristen).
– Via het Fonds voor Cultuurparticipatie, het Nederlands Letterenfonds
en het Stimuleringsfonds voor de Creatieve Industrie zijn in totaal
200.000 euro beschikbaar gesteld voor kennisdeling over ondernemerschap.
– Het Fonds voor Cultuurparticipatie ondersteunt regionale partners in
de uitwisseling van kennis en ervaring van zzp’ers, gericht op hun
beroepspraktijk. Het gaat dan over het versterken van ondernemerschapsvaardigheden, bijvoorbeeld het aantrekken van nieuwe
opdrachten, waardebepaling, netwerkvorming en communicatie.
– Het Letterenfonds biedt met dit budget scholingstrajecten voor
schrijvers en vertalers aan, gericht op de toepassing van modelcontracten, de onderhandelingspraktijk en kennis over het auteursrecht.
Een ander deel van het budget wordt aangewend voor een expertmeeting en een adviestraject over marketing en fondsenwerving bij
festivals en literair-educatieve instellingen.
– Het Stimuleringsfonds voor de Creatieve Industrie versterkt met deze
middelen bestaande regelingen, in het bijzonder de regeling voor
talentontwikkeling. De doelgroep is jonge ontwerpers en jonge makers
van digitale cultuur, waarbij wordt ingezet op het ontwikkelen van
ondernemerschapskennis en -vaardigheden. Door contact met ervaren
professionals (meester-gezel) uit de sector wordt de overdracht van
kennis en ervaring in projecten bereikt. De intensivering van middelen
zal aanvullend enkele jonge creatieve professionals in staat stellen hun
positie op de arbeidsmarkt te versterken.
Betere beloning voor beeldende kunstenaars
De beeldende kunstsector heeft concrete stappen genomen om de
onderhandelingspraktijk bij honoraria te versterken. Een aantal leden van
BKNL, het overlegplatform van de partners in deze sector, heeft een
richtlijn laten opstellen voor onderhandelingen bij exposities zonder
verkoopdoel. De richtlijn beoogt houvast te bieden bij het overeenkomen
van een maatschappelijk aanvaardbaar tarief. Bij de ontwikkeling van de
richtlijn is gekeken naar mededingingsrechtelijke, arbeidsrechtelijke en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 544, nr. 774

3

sociaal-economische aspecten. Het sociaal minimum is daarbij als
objectief minimum genomen. Opdrachtgevers (musea en presentatieinstellingen) committeren zich sinds januari 2017 aan deze richtlijn op
vrijwillige basis, door middel van een convenant en het uitgangspunt «pas
toe of leg uit». In het komende jaar zal de werking van deze richtlijn
worden onderzocht. Het gaat dan onder andere over wisselwerking tussen
verschillende soorten vergoedingen en de gevolgen voor de begroting
van instellingen.
Om redelijke honoraria te stimuleren heb ik, conform het advies van de
Raad voor Cultuur, 600.000 euro beschikbaar gesteld aan het Mondriaan
Fonds voor een matchingsregeling in 2017. Deze is bedoeld voor
compensatie aan instellingen van een deel van de honoraria. De eerste
aanvragen zijn reeds toegekend. Daarnaast wordt de richtlijn als
uitgangspunt genomen voor andere regelingen van het fonds, zoals de
Bijdrage Opdrachtgeverschap.
In het voorjaar van 2017 organiseer ik een bijeenkomst voor de cultuurfondsen en Stichting Cultuur+Ondernemen om kennis en ervaring op het
gebied van ondersteuning uit te wisselen. Dit met het oog op de loketfunctie van Cultuur+Ondernemen en een integrale aanpak. Daarbij zal
tevens worden ingegaan op de mogelijkheden voor vergroting van kennis
over (uitbating van) het auteursrecht.
Mededinging en de onderhandelingspositie van zelfstandige
kunstenaars
Op 23 juni 2016 heeft uw Kamer de motie met Kamerstuk 32 820, nr. 194,
van de leden Monasch en Jasper van Dijk aangenomen (Handelingen II
2015/16, nr. 100, item 9), die de regering verzocht om «{in gezamenlijk
overleg met belanghebbenden en de Autoriteit Consument en Markt
(ACM) een voorstel te doen om krachten (van zelfstandige kunstenaars) bij
onderhandelingen te bundelen, en de Kamer daarover te informeren». In
een schriftelijk overleg hebben leden van uw Kamer mij ook gevraagd
«uiteen te zetten op welke manier zelfstandigen in de culturele sector nu
mogen samenwerken in het maken van afspraken met opdrachtgevers»
en welke mogelijkheden ik zie om dit te versterken.
In de tweede helft van 2016 hebben de ministeries van OCW, SZW en EZ
overlegd met de ACM en verenigingen van werkenden en werk- en
opdrachtgevers in de culturele sector. In deze gesprekken zijn de opties
voor versterking van de onderhandelingspositie van kunstenaars
besproken, ook in internationaal perspectief. Mijn verwachting is dat de
reeds bestaande mogelijkheden, bijvoorbeeld van de «Richtsnoeren
samenwerking ondernemingen» van de ACM en van bestaande
wetgeving, beter kunnen worden benut.3 De besprekingen in het kader
van de motie, maar ook het komend advies van de SER en de Raad voor
Cultuur en dat sectorbrede arbeidsmarktagenda zullen daar naar ik
verwacht verder aan bijdragen. Deze mogelijkheden zullen echter niet van
toepassing zijn op alle zelfstandige kunstenaars, in alle sectoren, onder
meer omdat er in sommige disciplines geen sprake is van werkgevers en
cao’s.
In enkele andere Europese landen zijn kunstenaars via wetgeving breder
uitgezonderd van de kartelbepaling van de mededingingswet. Een
samenvatting van de besprekingen treft u aan als bijlage bij deze brief4.
3

https://www.acm.nl/nl/publicaties/publicatie/7072/Richtsnoeren-SamenwerkingOndernemingen/
4
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 544, nr. 774

4

Daarin wordt besproken wat binnen bestaande wet- en regelgeving
mogelijk is en welke wetgeving in Nederland en andere Europese landen
is ingezet om de bestaande mogelijkheden te verruimen.
Andere ontwikkelingen op gebied van de culturele arbeidsmarkt
Behalve de trajecten van Kunsten »92, de publieke cultuurfondsen, en de
SER en Raad voor Cultuur is de sector op tal van andere dossiers bezig
om de arbeidsmarktpositie van kunstenaars te verbeteren. Onderstaand
treft u enkele voorbeelden van trajecten die ook bijdragen aan versterking
van de culturele arbeidsmarkt.
Voortzetting steunpunt Kunst en Cultuur – UWV
Met behulp van projectfinanciering van het Ministerie van OCW heeft de
Federatie Cultuur samen met het UWV sinds medio 2013 werkzoekende
professionals uit de kunst- en cultuursector ondersteund middels de
Servicepunten Kunst & Cultuur (SPKC). De belangstelling en waardering
voor het project blijft nog steeds groeien doordat het werk- en baanverlies
later op gang is gekomen dan voorzien. Uiterlijk in de zomer van 2017
moet duidelijk zijn of Servicepunten Kunst en Cultuur ingebed kunnen
worden in de reguliere dienstverlening van het UWV.
Afronden Sectorplan Cultuur
Met het Sectorplan Cultuur, dat begin dit jaar is afgerond, hebben meer
dan 3.000 werkenden in de cultuursector ondersteuning gekregen op
gebied van scholing, loopbaanoriëntatie en mobiliteit. Werkgeversorganisaties, werknemersorganisaties en sociale fondsen in de sector hadden dit
sectorplan gezamenlijk opgezet om werkgelegenheid te behouden en
bestaand personeel duurzaam inzetbaar te maken, ook buiten de sector.
Gekeken wordt hoe de ervaring met het sectorplan nu kan worden ingezet
in de sectorbrede arbeidsmarktagenda.
Sociale dialoog
Binnen diverse disciplines van de cultuursector zoeken bestuurlijke
partners elkaar in toenemende mate op en vinden zij gezamenlijk
oplossingen. Zo zijn werkgevers en werknemers in de vrije theatersector
per 1 januari 2017 voor het eerst een zogenaamde one-issue cao
aangegaan, voor een verruiming van de Wet werk en zekerheid. De
partijen hebben afgesproken verder te praten over welke belangen van de
werknemers en werkgevers zij nog meer bij collectieve arbeidsovereenkomst willen vastleggen. Een ander voorbeeld zijn de partners binnen de
Stichting Overleg Arbeidsvoorwaarden Kunsteducatie (OAK), die voor hun
sector enkele proeftuinen op het gebied van innovatie en ondernemerschap willen faciliteren met het oog op behoud van inkomsten en
werkgelegenheid.
Er is ook steeds meer sectorbrede samenwerking. Zo zijn de vakbonden
en beroepsorganisaties die via het Platform Makers deelnemen aan de
Federatie Auteursrechtenbelangen, overeengekomen te onderzoeken hoe
zij hun beleidsinspanning kunnen verbreden. Waar relevant zullen zij als
collectief van makers en kunstenaars deelnemen aan bestuurlijk overleg
met het Ministerie van OCW. Deze samenwerking juich ik toe.
Vervolg Sectorplan kunstonderwijs
In de periode 2012–2016 hebben de hogescholen met kunstopleidingen
gezamenlijk het Sectorplan kunstonderwijs «Focus op Toptalent»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 544, nr. 774

5

uitgevoerd met het oog op onder meer betere profilering en lagere
instroom. In oktober 2016 hebben zij een nieuwe agenda voor het
kunstonderwijs gepresenteerd, KUO NEXT 2016–2020. De agenda voor
deze volgende fase bevat actiepunten op vier terreinen: diversiteit,
flexibele opleidingen, research en development, en internationale positie.
Het kunstonderwijs benadrukt daarin de afstemming met partners zoals
Kunsten »92, de Federatie Cultuur, het Fonds Cultuurparticipatie en
organisaties uit de creatieve industrie.5
Monitor kunstenaars en afgestudeerden aan creatieve opleidingen
De Monitor kunstenaars en afgestudeerden aan creatieve opleidingen die
het CBS maakt in opdracht van OCW, geeft periodiek zicht op inkomens,
werkpraktijk en loopbaanperspectief van kunstenaars en afgestudeerden
aan de creatieve hbo- en mbo-opleidingen over een langere periode. Dit
onderzoek was ook een belangrijke bron voor de arbeidsmarktverkenning
die vorig jaar is uitgevoerd door de SER en de Raad voor Cultuur. Op dit
moment wordt gewerkt aan de volgende editie, die gebruik zal maken van
gegevens tot en met 2015. De resultaten worden in mei 2017 verwacht.
Tot slot
Op verzoek van de sociale partners in de cultuursector werken de SER en
de Raad voor Cultuur aan het vervolg op hun arbeidsmarktverkenning
cultuur. Dit rapport, dat verwacht wordt in het voorjaar van 2017, zal naar
ik verwacht meer inzicht geven in oplossingsrichtingen, ook ten aanzien
van de onderhandelingspositie van (zelfstandige) kunstenaars. In
aanvulling op de vraag van de sociale partners heb ik de raden gevraagd
om bij de oplossingsrichtingen ook aandacht te besteden aan de verdeling
van verantwoordelijkheid tussen het Rijk, de sector en subsidieverstrekkers en opdrachtgevers.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

5

http://www.vereniginghogescholen.nl/kennisbank/sectoren/artikelen/kuo-next-voor-destudiejaren-2016–2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 544, nr. 774

6