Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 444

Voorstel van wet van de leden Klaver en Bromet
tot wijziging van de Wet natuurbescherming en
enige andere wetten in verband met het treffen
van maatregelen betreffende stikstofemissie en
het opnemen van een grondslag voor
subsidieverlening voor veestapelreductie en
natuurversterking (Wet duurzame aanpak
stikstof)

Nr. 7

VERSLAG
Vastgesteld 10 november 2020
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, belast
met het voorbereidend onderzoek van dit wetsvoorstel, heeft de eer als
volgt verslag uit te brengen van haar bevindingen.
Onder het voorbehoud dat de initiatiefnemers op de gestelde vragen en
de gemaakte opmerkingen afdoende zal hebben geantwoord, acht de
commissie de openbare behandeling van dit wetsvoorstel voldoende
voorbereid.
I. ALGEMEEN
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van het voorstel van
wet van de leden Klaver en Bromet tot wijziging van de Wet natuurbescherming en enige andere wetten in verband met het treffen van
maatregelen betreffende stikstofemissie en het opnemen van een
grondslag voor subsidieverlening voor veestapelreductie en natuurversterking (Wet duurzame aanpak stikstof). Deze leden danken de initiatiefnemers voor hun inzet. Het vergt immers veel werk om tot een initiatiefwetsvoorstel te komen, zeker voor een ingewikkeld en veelomvattend
probleem als het stikstofprobleem. Desalniettemin hebben zij een aantal
vragen en opmerkingen bij het wetsvoorstel, waarbij met name de
haalbaarheid van de gegeven doelstelling en het inzicht in de wijze
waarop de reductie op de kortere of langere termijn bereikt dient te
worden, centraal staat.
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van het voorliggende initiatiefwetsvoorstel en hebben hierover nog een aantal vragen en
opmerkingen.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van het voorliggende
initiatiefwetsvoorstel. Deze leden maken zich, net als de initiatiefnemers
zorgen om de staat van de natuur en kunnen het daarom waarderen dat
de initiatiefnemers gebruikmaken van het recht op initiatief en zijn

kst-35444-7
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 444, nr. 7

1

dankbaar voor het genomen initiatief om met een voorstel te komen. Zij
zien echter dat er nog veel vraagtekens zijn omtrent de maatregelen,
bijkomende kosten en reductieopgaven in dit voorstel en hebben hier nog
vragen over.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van het voorliggende initiatiefwetsvoorstel van de leden Klaver en
Bromet en zien uit naar het debat met hen over dit wetsvoorstel.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren waarderen de inzet
van de initiatiefnemers om te komen tot een wetsvoorstel dat ziet op het
verbeteren van de kwaliteit van Natura 2000-gebieden en het verminderen
van stikstofemissies. Deze leden zijn van mening dat de doelen die dit
wetsvoorstel stelt (25% emissiereductie in 2025, 50% reductie in 2030 en
het onderschrijden van alle kritische depositiewaardes (KDW) in 2040)
zowel noodzakelijk als haalbaar zijn. Zij steunen daarom dit wetsvoorstel,
maar zij zien in de uitwerking van de maatregelen ook enkele zwakke
punten.
De leden van de SGP-fractie hebben met grote zorg kennisgenomen van
het voorliggende initiatiefwetsvoorstel. In de ogen van deze leden is de
voorgestelde aanpak niet haalbaar en niet betaalbaar. Zij vrezen grote
financiële consequenties en vinden dat het voorstel onvoldoende recht
doet aan het feit dat de lokale staat van instandhouding van habitattypen
en soorten in belangrijke mate ook afhankelijk is van de waterhuishouding
en maatregelen hieromtrent. Zij kunnen dit voorstel daarom niet steunen.
Zij horen graag in hoeverre de initiatiefnemers gekeken hebben naar de
sociaaleconomische criteria van artikel 2, lid 3 van de Habitatrichtlijn en
waarom zij zich hier niet meer rekenschap van hebben gegeven.
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie lezen dat de initiatiefnemers een reductie van
stikstofoxiden (NOx) en ammoniak (NH3) tot 25% in 2025 en 50% in 2030
wettelijk willen verankeren. In tegenstelling tot het wetsvoorstel van de
regering ontbreekt hierbij een gedetailleerde onderbouwing met
maatregelen om deze doelen te bereiken. Wat is de reden dat de
initiatiefnemers hebben afgezien van het uitwerken van concrete
maatregelen? Op welke gronden denken de initiatiefnemers dat deze
doelstellingen haalbaar zijn en wat zijn dan de bijbehorende economische
en maatschappelijke gevolgen? Deze leden vragen de initiatiefnemers ook
waarom er gekozen is voor een lineair afbouwpad. Hebben de initiatiefnemers hierbij in ogenschouw genomen dat veel bronmaatregelen voor
de stikstofreductie een ingroei kennen? Welke mogelijkheid krijgt de
regering om in het programma stikstofreductie en natuurversterking voor
een niet-lineair ingroeipad te kiezen? De initiatiefnemers verwijzen ook
naar de inspanningen in het kader van het Klimaatakkoord en Schone
Lucht Akkoord (SLA). Waarom is er niet voor gekozen om de te bereiken
doelstellingen af te stemmen op de tijdlijnen van maatregelen in deze
akkoorden?
De leden van de CDA-fractie lezen dat de initiatiefnemers aangeven: «Zo
wordt op juridisch houdbare wijze de stikstof problematiek duurzaam
opgelost». Deze leden vragen hun meer duiding te geven aan de woorden
«juridisch houdbare» en «duurzaam opgelost». Hebben de initiatiefnemers hierbij oog voor de plattelandsbewoners, boeren, tuinders en
vissers gehad? Zo ja, waaruit blijkt dat? Voorzien de initiatiefnemers dat er
onteigend moet gaan worden? Moet er in de registraties een onderscheid
gemaakt gaan worden tussen NOx-emissies en NH3-emissies? Zo ja, hoe
zou dat vormgegeven kunnen worden? Kunnen de initiatiefnemers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 444, nr. 7

2

schetsen waaraan een programma stikstofreductie en natuurverbetering
in hun ogen minimaal moet voldoen? Aan welke stikstofemissiereductie
denken zij en aan welke niet? Ook zijn regels voor betere monitoring
voorzien. Waaruit bestaat die «betere monitoring»? Herinneren de
initiatiefnemers nog dat ze, samen met Partij voor de Dieren en het lid Van
Kooten-Arissen, tegen de motie van de leden Geurts en Lodders
(Kamerstuk 35 300 XIV, nr. 22) hebben gestemd die de regering verzocht te
onderzoeken «hoe het meten en monitoren van stikstofdeposities op korte
termijn verbeterd kan worden»? Welke economische activiteiten voorzien
de initiatiefnemers te kunnen faciliteren met hun wetsvoorstel? Deze
leden ontvangen graag een duidelijke lijst met voorbeelden van de door
hen nagestreefde economische activiteiten. Zijn de initiatiefnemers het
met deze leden eens dat het zou moeten gaan om reductie van de
stikstofuitstoot en niet om reductie van de veestapel? Zo nee, waarom
niet? In hoeverre hebben de initiatiefnemers de aanbevelingen uit het
eindrapport «Niet alles kan overal» van het Adviescollege Stikstofproblematiek overgenomen in hun wetsvoorstel? Kunnen zij toelichten waarom
wel of niet?
De leden van de D66-fractie lezen dat het voorliggende wetsvoorstel een
oplossing biedt voor de stikstofcrisis door te zorgen voor een daadwerkelijke daling van de stikstofuitstoot en stikstofdepositie op de lange termijn
en voor versterking van de natuur. Hierdoor kan weer gebouwd worden
en bereikt de natuur een staat van goede instandhouding. Kunnen de
initiatiefnemers toelichten hoeveel stikstofruimte waar en per wanneer
wordt gecreëerd voor de woningbouw?
De leden van de D66-fractie lezen dat met het wetsvoorstel een kader
wordt gecreëerd om de stikstofuitstoot structureel te verlagen, maar de
afzonderlijke maatregelen om dit doel te bereiken zijn niet opgenomen in
dit wetsvoorstel. Wat is de afweging geweest om hiervan af te zien? Hoe
zien de initiatiefnemers hun wetsvoorstel in relatie tot het door de
regering ingediende wetsvoorstel stikstofreductie en natuurverbetering
(Kamerstuk 35 600, nr. 2)? In hoeverre hebben de initiatiefnemers de
aanbevelingen uit het eindrapport «Niet alles kan overal» van het
Adviescollege Stikstofproblematiek overgenomen in hun wetsvoorstel?
Kunnen zij toelichten waarom de aanbevelingen al dan niet zijn overgenomen? Wat bedoelen de initiatiefnemers met de intrinsieke waarde van
natuur en biodiversiteit? Waarom hebben de initiatienemers niet gekozen
om een programma stikstofemissiereductie en natuurversterking uit te
werken?
De leden van de D66-fractie lezen dat in 2025 al een emissiereductie van
25% behaald moet worden. Kunnen de initiatiefnemers uiteenzetten om
hoeveel depositie dit gemiddeld zal gaan voor Nederland? Hebben de
initiatiefnemers ook gebieden op het oog waar als eerste aandacht naar
uit moet gaan? Zo ja, welke gebieden zijn dit en met welke reden? Zo nee,
waarom niet? Hoeveel procent van de soorten die vallen onder de
Europese Vogel- en Habitatrichtlijnen (VHR) zijn in 2025 in goede staat van
instandhouding? Wat is de reden dat voor het jaar 2040 is gekozen waarin
de stikstofdepositie in alle Natura 2000-gebieden onder de KDW moet
vallen? Kunnen de initiatiefnemers uiteenzetten op welke manier en in
welk tijdsframe het reduceren van stikstofemissie en -depositie in lijn
lopen met de inspanning die wordt geleverd in het kader van het
Klimaatakkoord en het SLA en waar deze elkaar precies versterken? Wat is
de reden dat deze twee akkoorden specifiek worden genoemd? Hoe
verhoudt de CO2-uitstoot zich met het reductiepad dat de initiatiefnemers
voor ogen hebben en met de kringlooplandbouwvisie van het kabinet?
Wat is de reden dat 2050 niet wordt genomen als uitgangspunt om de
stikstofdepositie onder de KDW te laten zakken zodat het reductiepad

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 444, nr. 7

3

gelijk loopt met het Klimaatakkoord? De initiatiefnemers benadrukken dat
gestreefd moet worden naar «maatregelen met de minst algemene
negatieve maatschappelijke impact». Welke maatregelen worden hier
bedoeld en welke impact hebben deze maatregelen op de stikstofemissie?
2. De stikstofproblematiek in Nederland
De leden van de VVD-fractie stellen vast dat de initiatiefnemers vinden dat
de uitspraak van de Raad van State Nederland zou dwingen tot het zo snel
mogelijk in gunstige staat van instandhouding brengen van voor stikstof
gevoelige natuur. Hoe definiëren de initiatiefnemers in dit verband «zo
snel mogelijk» en hebben zij tevens afgewogen dat volgens de Habitatrichtlijn ook rekening moet worden gehouden met de sociaaleconomische vereisten van (het tempo van) natuurherstel? Deze leden
lezen dat de initiatiefnemers wettelijk willen vastleggen dat de stikstofdepositie in 2040 in alle voor stikstof gevoelige gebieden onder de KDW
moet vallen. Zij vragen de initiatiefnemers in dit verband of dit streven
realistisch is gegeven de omvang van de stikstofdepositie uit het
buitenland die in vele gebieden (ver) boven de KDW ligt. Kunnen de
initiatiefnemers hierop reageren en daarbij ook ingaan op de gevolgen als
een gunstige staat van instandhouding met nationale maatregelen niet te
realiseren is?
De leden van de CDA-fractie vragen waarom de initiatiefnemers kiezen
voor de periode 2014–2017 en niet voor de periode 1990–2019. Kunnen de
initiatiefnemers een overzicht verstrekken van NOx en NH3 emissies over
de periode 1990–2019?
De leden van de D66-fractie lezen dat de hoge achtergrondniveaus van
stikstof vooral een probleem zijn voor beschermde natuur gevoelig voor
verzurende en vermestende depositie in Natura 2000-gebieden. Welke
natuurgebieden verstaan de initiatiefnemers hieronder?
3. Natuurversterking
De leden van de CDA-fractie vragen of de initiatiefnemers nu wel of niet
erkennen dat de doelstelling voor 2027 met betrekking tot het aantal
hectares Natuurnetwerk Nederland (NNN) is gehaald. Deze leden vragen
zich verder af of de initiatiefnemers extra bufferzones willen aanleggen
om de bestaande bufferzones rondom natuurgebieden heen. De initiatiefnemers schrijven immers «dienen er buffers rondom natuurgebieden te
komen met daarin natuur». Deze leden maken de initiatiefnemers erop
attent dat ingevolgde de Habitatrichtlijn er speciale beschermings-/
bufferzones (Natura 2000-gebieden) zijn aangewezen waar de natuurlijke
habitats en de habitats van verschillende soorten worden beschermd.
De leden van de D66-fractie zijn het met de initiatiefnemers eens dat het
versterken van de natuur een belangrijke factor is naast het verlagen van
de stikstofemissies. In welke gebieden zien de initiatiefnemers ruimte om
de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) in de oorspronkelijke omvang te
laten terugkomen in Nederland? Wat voor economische activiteiten zullen
hiervoor verplaatst of beëindigd moeten worden? Om hoeveel bedrijven
gaat het? Hoeveel uitstoot denken de initiatiefnemers hiermee op te
vangen? Wat voor soort natuur zien de initiatiefnemers graag terug in de
nieuwe EHS? Welke bestemming krijgt deze grond en denken de
initiatiefnemers dat bestemmingsplannen gewijzigd moeten worden?
Hoeveel zal de afwaardering van deze grond aan kosten meebrengen en
willen de initiatiefnemers dat de grondeigenaren financieel worden
gecompenseerd? Zo ja, om welk bedrag gaat het? Zo nee, waarom niet?
Waarom definiëren de initiatiefnemers bij de voorgeschreven omvang van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 444, nr. 7

4

het NNN niet ook welke hectaren daarvoor mogen worden meegerekend,
aangezien zij deze bepaling mede motiveren door te wijzen op hectaren
zonder natuurbestemming die zijn meegeteld bij de recente actualisering
van het NNN?
Welke hydrologische maatregelen hebben de initiatiefnemers voor ogen?
Wat is de berekende bijdrage van de hydrologische maatregelen aan de
conditie van de natuurgebieden en de soorten die onder de VHR vallen?
Wat is de beoogde stijging in individuen van de dier- en plantsoorten?
Welke indicatoren voor succes zijn nodig? Welke financiële kosten worden
voor deze hydrologische maatregelen gereserveerd? Hoe passen de
hydrologische maatregelen in het kader van het Klimaatakkoord en het
SLA? Welke rol zien de initiatiefnemers voor de veenweidegebieden?
Hoeveel daling in stikstof en CO2 wordt verwacht met de hydrologische
maatregelen in het veenweidegebied? Hoeveel mol stikstof wordt per
hectare aan depositiedaling verwacht en per wanneer? Welke kosten
worden gereserveerd voor de natuurversterkende maatregelen waar de
initiatiefnemers op doelen? Hoeveel procent van de voorliggende
opgaven kunnen worden toegerekend aan de natuurversterkende
maatregelen? Kunnen de initiatiefnemers dit uiteen zetten?
4. Hoofdlijnen van het voorstel
De leden van de CDA-fractie lezen dat aangegeven wordt: «beoogt dat
andere maatregelen tot het verlagen van stikstofniveaus en de versterking
van de natuur worden getroffen.» Kunnen de initiatiefnemers aangeven
welke maatregelen door hen worden bedoeld of nagestreefd?
De leden van de D66-fractie vragen op welke manier de initiatiefnemers
zorgen dat natuur die niet mee wordt genomen in de doelstellingen voor
2025 en 2030 niet achteruitgaat.
4.1 Langetermijndoelen
De leden van de VVD-fractie lezen dat de initiatiefnemers hebben gekozen
voor een doelstelling op de stikstofemissies en te komen tot een halvering
daarvan in 2030. Deze leden vragen de initiatiefnemers waarom gekozen
is voor een doelstelling op de emissies en niet op de deposities. Is een
doelstelling op de emissies niet te grofmazig, en leidt deze daardoor niet
tot veel ingrijpender negatieve economische effecten dan een preciezere
benadering op de deposities in de Natura 2000-gebieden?
De leden van de VVD-fractie lezen dat bij algemene maatregel van bestuur
de betrokkenheid van andere bestuursorganen die het programma mede
aangaat wordt geregeld. Dit leidt tot de vraag in welke mate de
mede-bestuursorganen beleidsvrijheid hebben voor het bepalen van de
provinciale doelstellingen en maatregelen. Deze leden lezen dat het in dit
wetsvoorstel voorziene kader nog geen invulling geeft aan de te nemen
maatregelen in de agrarische sector. Gelet op de eerste doelstelling van
25% emissiereductie in 2025 vragen zij de initiatiefnemers waarom deze
invulling er nog niet is. Veel van de denkbare maatregelen kennen een
behoorlijke ontwikkelings- en implementatietermijn. Hoe haalbaar is dan
de doelstelling van 25% emissiereductie in 2025? Welke stikstofopbrengst
denken de initiatiefnemers te behalen met een verhoging van de norm
voor weidemelk en/of het belonen van een lager ureumgehalte in melk?
Hoe zou deze beloning eruit moeten zien? Deze leden lezen dat volgens de
initiatiefnemers voor de halvering van NOx-emissies in de mobiliteit,
industrie, energiebedrijven en de bouw een generieke aanpak volstaat en
dat in het programma maatregelen zullen worden getroffen. Aan welke
maatregelen denken de initiatiefnemers? In het wetsvoorstel van de
regering worden ook middelen uitgetrokken voor verduurzaming in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 444, nr. 7

5

bouw. Is het de bedoeling van de initiatiefnemers om vergelijkbare
afspraken te maken? Hebben de initiatiefnemers een analyse laten maken
van de economische gevolgen van dit tempo van halvering in deze
sectoren?
De leden van de VV-fractie lezen dat de initiatiefnemers pleiten voor een
sneller tempo van de overstap op elektrisch rijden. In welke mate willen zij
de ambities uit het Klimaatakkoord voor elektrisch vervoer versnellen?
Hebben de initiatiefnemers hierbij in ogenschouw genomen in welke mate
betaalbare kleine en middenklasse elektrische auto’s beschikbaar gaan
komen voor consumenten en zo ja, hoe?
De leden van de VVD-fractie lezen dat bij het verlagen van de stikstofemissies nadrukkelijk moet worden gekeken naar de maatregelen met de
minste algemene negatieve maatschappelijke impact en vragen de
initiatiefnemers op welke gronden beoordeeld dient te worden wat de
«minste algemene maatschappelijke impact» is.
De leden van de CDA-fractie vinden het positief dat de initiatiefnemers het
deze leden eens zijn dat er gebiedsspecifiek maatwerk geleverd moet
worden. In de ogen van deze leden geeft de Afdeling advisering van de
Raad van State aan dat een landelijke inkrimping van de veestapel het
stikstofprobleem niet oplost. Kunnen de initiatiefnemers aangeven op
basis van welk wetenschappelijk inzicht zij krimp van veestapel een
duurzame toekomst van de landbouw vinden? Kunnen de initiatiefnemers
aangeven wat de economische gevolgen van hun voorgestelde
inkrimping voor de Nederlandse economie zijn? Zo nee, waarom niet?
Hoe willen de initiatiefnemers de subsidie voor het beëindigen van
landbouwbedrijven gericht inzetten voor landbouwbedrijven in de buurt
van Natura 2000-gebieden? En kunnen de initiatiefnemers toelichten in
welke gevallen wel en niet sprake dient te zijn van financiële compensatie
wanneer bedrijven inkrimpen of sluiten?
De leden van de CDA-fractie lezen dat de initiatiefnemers stellen dat NH3
een grotere afstand aflegt voordat het neerslaat dan NOx. Echter, uit de
grafiek van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) in de
memorie van toelichting blijkt dat de afstand niet verschilt; er is alleen
onderscheid te maken in de hoeveelheid NOx en NH3 dat neerdaalt.
Kunnen de initiatiefnemers aangeven wat dit (voor hen) nieuwe inzicht
verandert aan het wetsvoorstel?
De leden van de D66-fractie zijn het eens met de initiatiefnemers dat het
uiteindelijke doel moet zijn dat alle Natura 2000-gebieden in goede staat
van instandhouding komen. Deze leden lezen dat dit wetsvoorstel regelt
dat de aangewezen Natura 2000-gebieden voor 2040 onder de KDW
moeten worden gebracht en in 2050 dienen de natuurgebieden zich
hersteld te hebben. Welke specifieke maatregelen hebben de initiatiefnemers voor ogen in deze laatste tien jaar? Wat is de reden dat de
initiatiefnemers kiezen om per AMvB vast te leggen hoe en wanneer de
resultaten van de maatregelen tussentijds worden beoordeeld? Waarom
worden deze tussendoelen niet meegenomen in het huidige initiatiefvoorstel?
De leden van de D66-fractie vragen zich tevens af waarom de initiatiefnemers niet gekozen hebben om invulling te geven aan de te nemen
maatregelen in de agrarische sector. Welke rol zien de initiatiefnemers
voor de agrarische sector weggelegd in de stikstofreductie-opgave van
50% in 2030? Hoeveel procent van deze reductie moet van de agrarische
sector komen? Hoeveel dieren, uitgesplitst naar diersoort zullen er in
Nederland minder moeten zijn in 2030 om aan deze reductieopgave te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 444, nr. 7

6

voldoen? Hoeveel mol stikstofuitstoot zal de sector moeten reduceren?
Hoe gaan de initiatiefnemers om met de fosfaat- en dierrechten van
stoppende en opgekochte bedrijven? Willen de initiatiefnemers ook de
afroming van rechten meenemen? Zo ja, in welke orde van grote? Hoeveel
rechten moeten er worden afgeroomd? Wat is hier het beoogde effect van
in mol stikstof per hectare? Hoeveel totale rechten verwachten de
initiatiefnemers afgeroomd te hebben in 2025 en 2030? Als afroming geen
plaats heeft in de plannen van de initiatiefnemers, waarom niet?
De leden van de D66-fractie lezen dat de initiatiefnemers een krimp van de
veestapel onontkoombaar vinden. Welke krimp zien de initiatiefnemers
voor zich per diersoort? Wat is de reden dat de initiatiefnemers aanvullende maatregelen voor de korte termijn meenemen, zoals de verhoging
van de norm voor weidemelk of het belonen van een lager ureumgehalte
in melk? Welke reductie in stikstofemissie zien de initiatiefnemers voor
zich bij deze aanvullende maatregelen? Op welke manier worden de
aanvullende maatregelen meegenomen en verankerd in de voorliggende
wet? Welke rol voor supermarkten zien de initiatiefnemers hier? Deze
leden lezen dat het uitgangspunt van de bedrijfsbeëindiging is dat deze zo
veel mogelijk plaatsvindt op plekken waar die de meeste positieve impact
hebben, met name rond Natura 2000-gebieden. Gaat het hier om een
subsidieregeling? Zo ja, welke omvang krijgt deze subsidieregeling en
hoeveel krimp van de veestapel denken de initiatiefnemers hiermee te
realiseren? Klopt het dat geen sprake is van gedwongen uitkoop van
veehouderijen en dat het voorstel daarmee een warme sanering betreft?
Zo ja, op welke manier gaan de initiatiefnemers om met het scenario als
blijkt dat het doel van 50% stikstofemissie reductie in 2030 niet haalbaar
is? Welke maatregelen willen de initiatiefnemers dan nemen? Wat is de
reden dat de initiatiefnemers zowel voor NH3 als voor NOx 50% uitstootreductie willen? Welk effect heeft deze aanpak op de stikstofdepositie op de
Natura 2000-gebieden? Welke kosten moeten worden gereserveerd voor
de initiatieven die worden genoemd om de NOx-uitstoot per sector te
halveren?
Het valt de leden van de ChristenUnie-fractie op dat de voorgestelde
stikstofreductie met 25% in 2025 en 50% in 2030 fors hoger is dan in het
regeringsvoorstel. Graag zien deze leden een nadere onderbouwing van
de gekozen reductiedoelen, zowel met betrekking tot de noodzakelijkheid,
de haalbaarheid, de financierbaarheid en de gevolgen voor huidige
sectoren en ondernemers. Ook vragen zij de initiatiefnemers in te gaan op
de relatie in hun voorstel tussen emissiereductie en depositiereductie. Wat
is de consequentie van dit wetsvoorstel als 50% in depositiereductie niet
mogelijk blijkt, bijvoorbeeld door invloeden uit het buitenland en/of uit
zee, zoals langs de kust het geval kan zijn?
Vooral de rol en de verantwoordelijkheden van de provincies baren de
leden van de fractie van de Partij voor de Dieren zorgen. Zo worden
provincies alleen verplicht tot het uitvoeren van een programma
stikstofemissiereductie en natuurverbetering wanneer zij hiermee
ingestemd hebben. De regering kan dus wel een reductiepercentage voor
ammoniak per provincie voorstellen, maar zij kan deze reductie niet bij
provincies afdwingen. Welke mogelijke oplossingen voorzien de initiatiefnemers wanneer een provinciaal bestuur niet instemt met het reductiepercentage of de te nemen maatregelen?
Bovendien stellen de leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vast
dat de maatregelen waarmee provincies ammoniakreductie zouden
moeten bewerkstelligen niet vastliggen. Provincies wordt de vrijheid
geboden om dit naar eigen inzicht in te vullen. Hoe beoordelen de
initiatiefnemers het wanneer verschillende provincies totaal verschillende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 444, nr. 7

7

aanpakken hanteren? Is het met dit wetsvoorstel mogelijk dat de ene
provincie subsidies volledig inzet voor technische lapmiddelen die de
uitstoot zou moeten verminderen, terwijl een andere provincie het aantal
dieren dat gehouden wordt drastisch vermindert? Hoe zouden de
initiatiefnemers dergelijke verschillen beoordelen?
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren zouden om bovenstaande redenen pleiten voor meer verantwoordelijkheid voor de
regering, waarbij provincies, waar nodig, op meer dwingende wijze
gemaand kunnen worden tot uitvoering van de maatregelen.
4.2.1 Habitatkaarten
De leden van de D66-fractie vragen wanneer deze habitatkaarten
beschikbaar moeten zijn. Welke indicatoren worden meegenomen in de
habitatkaarten? Wat is de reden dat ervoor is gekozen om de kaarten om
de zes jaar te actualiseren? Zijn de initiatiefnemers van mening dat met
zo’n lange actualisatieperiode voldoende inzicht is in de status van de
natuur?
4.2.3 Monitoring per provincie
De leden van de D66-fractie vragen hoe de initiatiefnemers de betrokkenheid van andere bestuursorganen zien bij het programma stikstofreductie en natuurverbetering in het licht van de taak- en bevoegdheidsverdeling binnen het gedecentraliseerde stelsel?
4.3 Subsidieregeling veestapelreductie en natuurversterking
De leden van de VVD-fractie lezen dat de initiatiefnemers van mening zijn
dat een forse reductie van de veestapel onontkoombaar is, en dat
daarvoor «geld opzij gezet moet worden (warme sanering)». Dit leidt tot
de vraag aan de initiatiefnemers hoeveel geld er opzij gezet moet worden,
welke criteria er voor deze subsidies dienen te gelden en hoe de initiatiefnemers deze subsidies al dan niet gericht willen inzetten voor landbouwbedrijven in de buurt van Natura 2000 -gebieden. Klopt het dat de
initiatiefnemers door het gebruik van de term «warme sanering» (die van
vrijwilligheid uitgaat) gedwongen uitkoop van veehouderijen afwijzen?
Hoe wegen de initiatiefnemers de doelmatigheid van besteding van
middelen? Hebben de initiatiefnemers in dit verband overwogen om,
zoals de Raad van State adviseerde, inzicht te bieden in de vorm waarin
subsidies dienen te worden verstrekt, en de activiteiten waarvoor de
bepaling in subsidieverlening voorziet, nauwkeurig te omschrijven en
duidelijk te begrenzen? Zo nee, waarom niet? Kunnen de initiatiefnemers
toelichten wanneer wel en niet sprake dient te zijn van financiële
compensatie indien bedrijven moeten krimpen of stoppen?
De leden van de D66-fractie lezen dat de initiatiefnemers een toename
voor zich zien van het aantal boeren in Nederland. Hoeveel boeren
verwachten de initiatiefnemers in Nederland in 2025 en 2030? Over
hoeveel hectare grond beschikken deze boeren gemiddeld en wat is het
gemiddeld aantal dieren dat deze boeren zullen houden? Hoeveel dieren
denken de initiatiefnemers te verminderen in Nederland met de voorliggende 9 miljard euro? Met welke prijs voor pluimvee eenheden,
dierrechten en/of fosfaatrechten rekenen de initiatiefnemers? Wat is de
gemiddelde prijs per bedrijf voor respectievelijk een varkens-, pluimveeof melkveehouderij waar de initiatiefnemers mee rekenen? Reserveren de
initiatiefnemers ook geld voor het scheiden van dunne en dikke fractie
mest zodat wordt afgestapt van rotte mest? Zo ja, hoeveel? Zo nee,
waarom niet? Welke rol zien de initiatiefnemers hier voor het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 444, nr. 7

8

De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat de initiatiefnemers inzetten
op halvering van de veestapel en op extensivering van de landbouw. Deze
leden vragen de initiatiefnemers of het doel van de initiatiefnemers 50%
stikstofreductie is of 50% veestapelreductie. Welke vrijheidsgraden zit er
volgens de initiatiefnemers tussen deze twee mogelijke doelen? Hoe
verhoudt zich de voorgestelde uitbreiding van natuur tot de wens voor
extensivering van de landbouw? Extensievere bedrijven vragen immers
meer grond. Of willen de initiatiefnemers extensivering bewerkstelligen
door de huidige landbouwbedrijven te verkleinen? En voor beide gevallen
de vraag hoe de initiatiefnemers denken een duurzaam, een houdbaar
verdienmodel voor agrarische bedrijven over te houden, ook na volledige
implementatie van hun initiatiefwetsvoorstel.
4.4 Versterking natuur
De leden van de D66-fractie vragen hoeveel de initiatiefnemers reserveren
van de voorliggende 9 miljard euro voor de aankoop van nieuwe natuur
en het herinrichten van de betreffende natuur. Hoeveel bomen denken de
initiatiefnemers te planten met de voorliggende plannen? Wie krijgt de
nieuwe hectare natuur onder beheer volgens de initiatiefnemers?
4.5 Positieflijst en prioritering van activiteiten
De leden van de VVD-fractie stellen vast dat de Raad van State heeft
aangegeven dat aan de introductie van een «positieflijst» zeer veel
voorwaarden zijn verbonden en dat het beperken tot een aantal specifieke
categorieën dragend gemotiveerd moet worden. Dit leidt tot een aantal
vragen. Zo vragen deze leden de initiatiefnemers waarom gesproken
wordt van «nationale veiligheid», maar activiteiten op het gebied van
Defensie vervolgens niet op de positieflijst staan. Waarom zijn projecten
rondom de energietransitie beperkt tot projecten die gesubsidieerd
worden, gegeven het feit dat een aantal doelen in het Klimaatakkoord een
afbouw van het subsidiepad kennen? Waarom hebben de initiatiefnemers
niet aangesloten bij alle maatregelen op het gebied van de energietransitie in het Klimaatakkoord? Zij vragen de initiatiefnemers ook of
woonwijken nog wel met wegen mogen worden ontsloten en wat de
initiatiefnemers verstaan onder «voldoende bereikbaar zijn». In dit
verband vragen zij de initiatiefnemers ook waarom de aanleg van
snelwegen is uitgesloten, aangezien nieuwe snelwegprojecten die nog
moeten beginnen opgeleverd worden op een moment dat conform het
Klimaatakkoord een groot deel van het verkeer elektrisch zal plaatsvinden,
en de initiatiefnemers zelf in de memorie van toelichting aangeven dat
met nationaal beleid het tempo van overgang op elektrisch vervoer
omhooggaat. Zij vragen de initiatiefnemers op welke wijze het
wetsvoorstel de juridische onderbouwing biedt voor het werken met een
drempelwaarde en bijbehorende positieflijst, aangezien de Raad van State
aangeeft dat van de mogelijkheid voor vrijstellingen gelet op de vermelde
vereisten niet lichtvaardig gebruik gemaakt kan worden. Hebben de
initiatiefnemers onderbouwd tot welke stikstofdepositie de activiteiten op
de positieflijst jaarlijks leiden?
De leden van de CDA-fractie lezen dat de initiatiefnemers voorstellen om
een positieflijst te hanteren van projecten die wél mogen worden
gerealiseerd mits ze onder de drempelwaarde vallen die is ingevoerd door
de Spoedwet aanpak stikstof. Echter, in de memorie van toelichting van
het wetsvoorstel stikstofreductie en natuurverbetering geeft de regering
aan er bewust niet voor te kiezen om regels op te stellen om de stikstofruimte te verdelen (Kamerstuk 35 600, nr. 3): «Gegeven de eisen die
daaraan worden gesteld in de eerder aangehaalde uitspraak van de
Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State over het PAS en het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 444, nr. 7

9

schaalniveau is een dergelijke programmatische aanpak op dit moment
niet wenselijk. Het kabinet ziet zich in deze keuze bevestigd door de
Beleidsevaluatie PAS. Omdat natuurherstel een langdurig proces is, wordt
in dat rapport aanbevolen dit niet direct te verbinden met toestemmingverlening voor activiteiten met stikstofdepositie tot gevolg.» Wat is de
reactie van de initiatiefnemers op de argumentatie van de regering?
Waarom denken de initiatiefnemers dat het wel goed is om regels op te
stellen voor de verdeling van de stikstofruimte? En kunnen de initiatiefnemers toelichten hoe een drempelwaarde precies vormgegeven zou
moeten worden om projecten op hun positieflijst doorgang te laten
vinden?
De leden van de D66-fractie lezen dat het wetsvoorstel regelt dat de
drempelwaarde alleen gebruikt kan worden voor bepaalde categorieën
van projecten middels een zogenaamde «positieflijst». Hoe zorgen de
initiatiefnemers dat de stikstofemissie niet stijgt onder deze «positieflijst»?
Op welke manier is de gebruiksfase van deze activiteiten meegenomen in
deze beslissing en welke emissieverhogende activiteiten worden verwacht
in de gebruiksfase? Op welke manier wordt de juridische borging
georganiseerd voor de voorliggende bouwdrempel? Hoe verhoudt deze
drempelwaarde zich tot de bouwdrempel die in het wetsvoorstel van de
regering mee wordt genomen?
5. Financiële gevolgen
De leden van de VVD-fractie vragen de initiatiefnemers of zij een
onderbouwing hebben van de kosten en investeringen die de overheid en
private partijen dienen te maken voor het voldoen aan de doelstelling.
Deze leden verzoeken de initiatiefnemers ook om een inschatting te geven
van de kosten voor de landbouwsector, financiële compensaties vanuit de
overheid en transitievergoedingen naar duurzame landbouw. Hoeveel
extra middelen zijn nodig voor de uitvoering van het initiatiefwetsvoorstel?
De leden van de VVD-fractie lezen dat met betrekking tot mobiliteit,
industrie, energiebedrijven en de bouw de kosten onbekend zijn, maar dat
sommige oplossingen investeringen vergen en andere maatregelen
nagenoeg gratis zijn. Kunnen de initiatiefnemers aangeven welke
maatregelen nagenoeg gratis zijn, en of deze maatregelen ook in
economisch opzicht «gratis» zijn, dat wil zeggen zonder negatieve
economische gevolgen?
De leden van de D66-fractie lezen dat Nederland als gevolg van de
stikstofcrisis naar schatting miljarden euro’s misloopt. Kunnen de
initiatiefnemers toelichten om hoeveel miljarden het gaat en over welke
tijdsperiode? Kunnen de initiatiefnemers uiteenzetten waar deze kosten
door worden gemaakt? Deze leden lezen tevens dat een reductie van
stikstofuitstoot een positief effect heeft op de volksgezondheid. Kunnen de
initiatiefnemers dit toelichten? Kunnen de initiatiefnemers een
bandbreedte geven van de kosten en investeringen die nodig zullen zijn
om de reductiedoelstellingen in 2025 en 2030 te behalen? Kunnen de
initiatiefnemers tevens per maatregel de kosten en investeringen
uiteenzetten waarbij ook het reductiepotentieel in kiloton en per mol
hectare mee wordt genomen?
De voorzitter van de commissie,
Kuiken
Adjunct-griffier van de commissie,
Goorden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 444, nr. 7

10