Experiment met centraal tellen van de stemmen
Achtergrond experimenten
Sinds 2013 kunnen gemeenten, op basis van de Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale
stemopneming (Tijdelijke experimentenwet), experimenteren met een centrale opzet van de
stemopneming (centraal tellen). Deze wet is geschreven om tegemoet te komen aan een aantal
knelpunten die gemeenten ervaren bij het tellen van de stemmen. In experimenteergemeenten
verrichten de stembureaus op de avond van de stemming alleen een voorlopige telling op lijstniveau.
De definitieve telling, inclusief het tijdrovende tellen per kandidaat, gebeurt de volgende dag, in het
openbaar, op een centrale locatie in de gemeente. De telling kan zo worden uitgevoerd op uniforme
wijze, op een locatie met voldoende faciliteiten. Eventuele (tel)fouten die de stembureaus op de avond
van de stemming hebben gemaakt, kunnen worden gecorrigeerd, en de stembureauleden worden op
de avond van de stemming ontlast. Tellen met uitgeruste krachten en in een rustige sfeer (zonder
tijdsdruk om snel een voorlopige uitslag bekend te maken) geeft een nauwkeuriger resultaat. Dat
verkleint het risico op een hertelling. Ook is een centrale stemopneming voor kiezers, politici en
journalisten aantrekkelijker om bij te wonen. Weliswaar is het tellen van de stembiljetten in de
stemlokalen ook onder de huidige Kieswet publiek toegankelijk, maar in de praktijk wordt daarvan
zelden gebruikgemaakt, ook doordat de stemopneming versnipperd plaatsvindt in de vele
stemlokalen.
Deelname experimenten 2019
Voorafgaand aan de verkiezingen in 2019 zijn alle gemeenten uitgenodigd om mee te doen aan de
experimenten. De volgende 72 gemeenten hebben bij de Europees Parlementsverkiezing, na
instemming van de gemeenteraad, meegedaan aan het experiment: Aalten, Altena, Assen, Asten,
Beekdaelen, Bergen op Zoom, Bernheze, Blaricum, Bloemendaal, Borger-Odoorn, Borne, Breda, Cuijk,
Dantumadiel, Deventer, Dinkelland, Eemnes, Elburg, Enkhuizen, Grave, Groningen, Gulpen-Wittem,
Harderwijk, Hardinxveld-Giessendam, Harlingen, Heemstede, Hof van Twente, Houten, Kampen,
Kapelle, Landgraaf, Langedijk, Landsmeer, Lansingerland, Laren, Lopik, Maastricht, Mill en St. Hubert,
Nieuwegein, Nieuwkoop, Nijkerk, Nissewaard, Noardeast-Fryslân, Olst-Wijhe, Oost-Gelre, Opsterland,
Ouder-Amstel, Oudewater, Peel en Maas, Pekela, Raalte, Rhenen, Rotterdam, Sint Anthonis, Stein,
Stichtse Vecht, Tubbergen, Twenterand, Tynaarlo, Uithoorn, Veendam, Veenendaal, Veldhoven,
Velsen, Venray, Waadhoeke, Waalre, Westerkwartier, Westland, Wijdemeren, Zaanstad en
Zoetermeer.
Voorbereiding en organisatie
Alle deelnemende gemeenten hebben in het najaar van 2018 uitgebreide informatie gekregen over de
procedures rond centraal tellen. In december 2018 zijn er, op vier plaatsen in het land,
instructiebijeenkomsten gehouden. Daarbij zijn ook ervaringen van eerdere experimenten gedeeld,
zodat gemeenten die voor het eerst meededen met het experiment een goede inschatting konden
maken van wat er komt kijken bij de voorbereiding en organisatie van het experiment.
Ervaringen
Voor de evaluatie is een vragenlijst uitgezet onder de gemeentefunctionarissen die waren belast met
de organisatie van de verkiezingen in hun gemeente, en onder de voorzitters en leden van de
gemeentelijk stembureaus en de tellers. Daarnaast zijn er evaluatiebijeenkomsten gehouden met
ambtenaren van gemeenten die hebben deelgenomen aan de experimenten. De resultaten van de
vragenlijst zijn als bijlage bij deze evaluatie gevoegd.
1

De experimenten bij de Europees Parlementsverkiezing zijn over het algemeen goed verlopen. De aan
de enquête deelnemende gemeenteambtenaren, tellers en leden van de gemeentelijk stembureaus
beoordeelden het experiment bij de Europees Parlementsverkiezing in mei jl. nog wat positiever dan
na de experimenten in maart jl. (toen de experimenten ook al positief werden beoordeeld 1). Van de
gemeenteambtenaren beoordeelde 100% het verloop van de experimenten als goed (46%) of zeer
goed (54%). Van de tellers en leden van het gemeentelijk stembureau beoordeelde 96% het verloop
als goed (62%) of zeer goed (34%). 83% van de ambtenaren meent dat centraal tellen het telproces
betrouwbaarder maakt; 75% vindt dat het telproces er transparanter door wordt.
Toch zijn er ook kanttekeningen te plaatsen. Niet meer dan 66% van de gemeenteambtenaren zou het
gemeentebestuur adviseren om bij een volgende verkiezing opnieuw aan het experiment mee te doen.
Uit evaluerende gesprekken is mij gebleken dat dit vooral wordt veroorzaakt door het feit dat de
organisatie van een centrale opzet van de stemopneming zorgt voor veel extra belasting van de
gemeentelijke organisatie, bovenop de voorbereiding van de verkiezingsdag. Dat geldt zeker als een
gemeente voor het eerst meedoet, en er dus nog geen draaiboek is. Ook de kosten van centraal tellen
zijn naar de inschatting van de meeste gemeenten hoger dan die van een reguliere stemopneming.
De centrale stemopneming bij de Europees Parlementsverkiezing vond plaats op maandag 27 mei, dat
is vier dagen na donderdag 23 mei, de dag van de stemming in Nederland. Achtergrond is het feit dat
de Europese Kiesakte bepaalt dat er pas officieel uitslagen bekend mogen worden gemaakt nadat in
de laatste lidstaat de stembussen gesloten zijn. 2 Aangezien de meeste lidstaten pas op zondag
stemmen, bepaalt de experimentenregelgeving dat de centrale stemopneming (inclusief de
bekendmaking van de uitslag daarvan) plaatsvindt op de eerstvolgende werkdag daarna. 3 In het
wetsvoorstel nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslagen wil ik regelen dat de openbare zitting
van het gemeentelijk stembureau daags na de stemming wordt gehouden, maar dat de uitkomsten bij
Europees Parlementsverkiezingen pas worden meegedeeld na een hervatting van de zitting op de
eerste werkdag na sluiting van de laatste stembussen in de Europese Unie.
De centrale stemopneming is openbaar, maar in de meeste gemeenten was er, net als bij eerdere
experimenten, weinig interesse van kiezers om bij de telling aanwezig te zijn. Wel was er in een aantal
gemeenten mediabelangstelling. Na afloop van de centrale telling moet het gemeentelijk stembureau
een proces-verbaal opmaken, met daarin de uitslag voor de hele gemeente. Dit proces-verbaal wordt
gepubliceerd op de gemeentelijke website. Dat bevordert de transparantie en controleerbaarheid van
de uitslagberekening.
Onderzoek van de Kiesraad
De Kiesraad heeft voor enkele verkiezingen de verschillen in kaart gebracht tussen het aantal
toegelaten kiezers en het aantal getelde stembiljetten in zowel gemeenten die hebben meegedaan aan
het experiment met centrale stemopneming als gemeenten die daaraan niet hebben meegedaan
(bijlage 2 bij evaluatieadvies van de Kiesraad). De hypothese van de Kiesraad was dat in gemeenten
waar centraal is geteld, de verschillen tussen de genoemde aantallen geringer zouden moeten zijn dan
in gemeenten waar niet centraal is geteld. De bruikbaarheid van het onderzoek van de Kiesraad voor
een oordeel over de betrouwbaarheid van centrale stemopneming is naar mijn oordeel beperkt. Dat
heeft verschillende redenen.

Kamerstukken II 2018/2019, 35 165, nr. 9.
Art. 10, tweede lid, van de Akte betreffende de verkiezing van de leden van het Europees Parlement door middel
van rechtstreekse algemene verkiezingen.
3
Zie art. 47, aanhef en onder a, van het Tijdelijk experimentenbesluit stembiljetten en centrale stemopneming.
1
2

2

De Kiesraad heeft niet kwantitatief onderzocht wat het effect van centraal tellen is op de kwaliteit van
het telresultaat. Met andere woorden: de Kiesraad is niet nagegaan of centraal tellen leidt tot een
uitslag met minder fouten dan een telling die is uitgevoerd op de avond van de verkiezing door de
stembureaus in het stemlokaal. De hypothese dat na centraal tellen het verschil tussen het aantal
toegelaten kiezers en het aantal getelde stembiljetten geringer zou moeten zijn, is problematisch,
omdat die geen rekening houdt met het feit dat stembureaus op de verkiezingsavond fouten kunnen
maken bij het tellen. Bij centraal tellen kunnen die fouten worden verbeterd, wat kan resulteren in
andere aantallen toegelaten kiezers en/of getelde stembiljetten. Dat komt de betrouwbaarheid van de
telling echter juist ten goede, in plaats van dat het daaraan afbreuk doet.
Verder suggereert het onderzoek ten onrechte dat verschillen tussen aantallen toegelaten kiezers en
getelde stembiljetten steeds te wijten zijn aan telfouten. Kiezers kunnen echter hun stembiljet
ongezien mee naar huis nemen in plaats van het in de stembus te doen. Ook komt het voor dat
kiezers die een of meer volmachtstemmen willen uitbrengen, per abuis een stembiljet te veel of te
weinig krijgen uitgereikt. Er ontstaat dan een telverschil, dat echter niet is te wijten aan een telfout,
en door centraal tellen dan ook niet kan worden opgeheven.
Ook de exclusieve focus van het onderzoek op de verschillen tussen de aantallen toegelaten kiezers en
getelde stembiljetten is problematisch. Het onderzoek gaat daarmee voorbij aan een belangrijk
voordeel van centraal tellen, namelijk het feit dat de (on)geldigheid van stembiljetten op uniforme
wijze wordt beoordeeld door een gemeentelijk stembureau, in plaats van door alle individuele
stembureaus. Uit de evaluatie van de experimenten blijkt dat het regelmatig voorkomt dat
stembureaus stembiljetten ten onrechte geldig of juist ongeldig verklaren. Dit kan bij de centrale
stemopneming worden verbeterd, wat een betrouwbaarder resultaat oplevert, maar niet tot
uitdrukking komt in de telverschillen.

3

Evaluatie van het experiment centrale stemopneming
Evaluatie van het experiment centrale stemopneming bij de Europees
Parlementsverkiezing 23 mei 2019

Rapport 23 juli 2019

Inhoudsopgave
1.

Inleiding ............................................................................................................................................ 4
1.1

Leeswijzer ................................................................................................................................ 4

2. Gemeenten .......................................................................................................................................... 5
2.1

Respons ................................................................................................................................... 5

2.2

Transport en opslag van de stembescheiden ......................................................................... 6

2.2.1 Transport ................................................................................................................................. 6
2.2.2 Opslag ..................................................................................................................................... 7
2.3

Het tellen van de stemmen ...................................................................................................... 8

2.3.1 Locatie(s) ................................................................................................................................. 8
2.3.2 Tellen ....................................................................................................................................... 8
2.3.3. Instructie ................................................................................................................................. 9
2.3.4. Aantal tellers ........................................................................................................................... 9
2.3.5. Bekendheid deelname experiment....................................................................................... 10
2.4

De kosten............................................................................................................................... 10

2.4.1 Kosten transport .................................................................................................................... 10
2.4.2 Kosten opslag........................................................................................................................ 11
2.4.3 Kosten locatie ........................................................................................................................ 11
2.4.4 Vergoeding ............................................................................................................................ 11
2.4.5 Overige kosten centrale stemopneming................................................................................ 11
2.4.6 Opmerkingen kosten ............................................................................................................. 11
2.5
3.

Algemeen oordeel centrale stemopneming ........................................................................... 12

Tellers en voorzitters ...................................................................................................................... 13
3.1

Achtergronden doelgroep ...................................................................................................... 13

3.1.1 Respons ................................................................................................................................ 13
3.1.2 Functie ................................................................................................................................... 13
3.1.3 Werkzaamheden ................................................................................................................... 14
3.1.4 Eerdere telwerkzaamheden .................................................................................................. 14
3.2

Instructie ................................................................................................................................ 14

3.3

Aantal leden ........................................................................................................................... 15

3.3.1 Leden gemeentelijk stembureau ........................................................................................... 15
3.3.2 Leden telteams ...................................................................................................................... 16
3.4

Locatie ................................................................................................................................... 18

3.4.1 Locatie ................................................................................................................................... 18
3.4.2 Teltafels ................................................................................................................................. 18
3.4.3. Overzicht .............................................................................................................................. 19
3.5

Verloop .................................................................................................................................. 20

3.5.1 Proces-verbaal ...................................................................................................................... 20
3.5.2 Efficiëntie ............................................................................................................................... 20
3.6

Algemeen oordeel centrale stemopneming ........................................................................... 21

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 2

4.

Bijlage ............................................................................................................................................. 23

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 3

1. Inleiding
Sinds 2013 maakt de Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale stemopneming het voor
gemeenten mogelijk om bij verkiezingen mee te doen aan een experiment met een centrale opzet van
de stemopneming (centraal tellen van de stembiljetten). In gemeenten die meedoen aan het
experiment verrichten de stembureaus op de avond van de telling alleen een voorlopige telling
(uitsluitend op lijstniveau, dus nog niet op kandidaatsniveau). De definitieve telling vindt de dag daarna
plaats, op een of meer centrale locaties. Zo kan de telling uniform, transparant en onder toezicht
worden verricht, door personen die er niet al een lange werkdag in het stembureau op hebben zitten.
Bij de Europees Parlementsverkiezing van 23 mei 2019 hebben 72 van de 355 gemeenten
geëxperimenteerd met een centrale opzet van het tellen van de stemmen.
In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft onderzoeksbureau
Kantar dit experiment geëvalueerd, door middel van het uitzetten van een online vragenlijst onder
gemeentefunctionarissen die belast waren met de organisatie van de verkiezing in hun gemeente, en
onder de tellers, leden en voorzitters van het centraal stembureau.
In hoofdstuk 2 van dit rapport worden de resultaten weergegeven van de enquête die is ingevuld door
de gemeentefunctionarissen.
In hoofdstuk 3 van dit rapport worden de resultaten weergegeven van de enquête die is ingevuld door
de tellers, leden en voorzitters van het centraal stembureau. Deze vragenlijst is naar de gemeentelijk
contactpersoon gestuurd met het verzoek deze door te sturen naar de doelgroep.

1.1

Leeswijzer

De resultaten van de enquête onder gemeentefunctionarissen (hoofdstuk 2) zijn zowel op totaalniveau
gepresenteerd als (waar relevant) uitgesplitst naar gemeentegrootte. In hoofdstuk 3 is er waar relevant
een uitsplitsing gemaakt naar gemeentegrootte en de verschillende functies (tellers, leden en
voorzitters). Eventuele significante 1 verschillen (95% betrouwbaarheidsinterval) zijn weergegeven met
een plus (↑) of een min (↓) in de tabel.
De vragenlijst onder gemeentefunctionarissen is door functionarissen van 59 gemeenten ingevuld.
Ondanks een goede respons van 82% is dit een te kleine basis voor toetsing op statistische
significantie. In dit hoofdstuk zijn er dus geen significante verschillen weergegeven in de tabellen.
Bij open vragen zijn de veelvoorkomende antwoorden beschreven, waarbij enkele citaten als
bloemlezing in het rapport zijn opgenomen.

1 Een significant verschil betekent dat de statistische toets uitwijst dat er een kans van minder dan 5%

is dat het verschil op toeval berust.
Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 4

2. Gemeenten
De vragenlijst die voor de evaluatie van het experiment met centrale stemopneming aan de
gemeentefunctionarissen is voorgelegd, bevatte vragen over transport en opslag van de
stembescheiden, de locatie waar centraal werd geteld, het verloop van de centrale stemopneming en
de kosten.

2.1

Respons

In totaal hebben 59 van de 72 gemeenten die deelnamen aan de centrale stemopneming de
vragenlijst ingevuld, dit is een respons van 82%. In onderstaande tabellen is weergegeven hoe de
respons is verdeeld naar gemeentegrootte. De bijlage bevat een overzicht van de gemeenten die
hebben deelgenomen aan de enquête.
2.1 | Respons naar gemeentegrootte
Grote gemeenten (meer dan 100.000 inwoners)
Middelgrote gemeenten (20.000 – 100.000 inwoners)
Kleine gemeenten (minder dan 20.000 inwoners)
Basis: alle respondenten | n= 59

10%
68%
22%

n=6
n = 40
n = 13

Overwegingen om mee te doen aan het experiment waren volgens opgave van de
gemeentefunctionarissen voornamelijk dat het een betrouwbaardere manier van tellen is en dat men
zich zo al kan voorbereiden op de mogelijk verplichte veranderingen in het telproces.
“Betrouwbaarheid, transparantie, frisse ploeg met mensen.”
“Om de telling met uitgerust personeel te doen én omdat het waarschijnlijk verplicht gesteld gaat
worden.”
“Vooral om een betrouwbaardere uitslag te krijgen en de werkzaamheden van de stembureaus op
de verkiezingsdag te beperken.”
“Experimenteren met mogelijkheid en ervaren of er werkelijk 'fouten' in de pv's van de
stembureaus zijn.”

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 5

2.2

Transport en opslag van de stembescheiden

2.2.1 Transport
De stembescheiden zijn bij 41% in stembussen en bij 58% in transportboxen vervoerd. Eén gemeente
geeft aan dat de stembescheiden in stembussen én transportboxen zijn vervoerd.
2.2 | Transport stembescheiden naar gemeentegrootte

Stembussen
Transportboxen
Basis: alle respondenten | n= 59

Groot
67%
17%

Middelgroot
35%
65%

Klein
46%
54%

Totaal
41%
58%

De stembescheiden zijn in 54% van de gemeenten vervoerd door de gemeente zelf (bijv. de
gemeentelijke buitendienst), in 19% van de gemeenten door een extern ingehuurd transportbedrijf en
27% van de gemeenten geeft aan dat ze de stembescheiden op een andere manier hebben vervoerd.
Hierbij worden voornamelijk de voorzitter/stembureauleden genoemd.
2.3 | Transport stembescheiden door wie naar gemeentegrootte

Gemeenten
Extern transportbedrijf
Anders
Basis: alle respondenten | n= 59

Groot
33%
67%
0%

Middelgroot
55%
18%
28%

Klein
62%
0%
38%

Totaal
54%
19%
27%

Wanneer de stembescheiden zijn vervoerd door de gemeente zelf, geeft men als toelichting dat dit is
gedaan omdat dit praktisch en goedkoop is. Wanneer bij het transport van stembescheiden gebruik is
gemaakt van een externe partij, geeft men aan dat hiervoor is gekozen omdat dit niet door eigen
personeel kon worden opgepakt en omdat het desbetreffend bedrijf dit altijd doet.
“Goede ervaringen mee, ze zorgen tevens voor de vernietiging.” (transport door extern
transportbedrijf)
“Er is geen gemeentelijke vervoersdienst. En de schaalgrootte, met 300plus stembureaus heb je
een professionele partij nodig.” (transport door extern transportbedrijf)
“Goedkoop en betrouwbaar.” (transport door gemeente)
“Eigen personeel en materiaal was voor handen. Hierdoor blijven de kosten beheersbaar.”
(transport door gemeente)
“Snel, eenvoudig en goedkoop te regelen.” (transport door gemeente)

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 6

In totaal geeft 86% van de gemeenten aan dat er afspraken zijn gemaakt over de overdracht van de
stembussen/transportboxen. In acht gemeenten waren er geen afspraken over de overdracht van de
stembussen/transportboxen. De toelichting die men geeft over de gemaakte afspraken is zeer divers,
maar had veelal (deels) te maken met beheer en beveiliging.
Er werden geen specifieke redenen genoemd om geen afspraken te maken.
2.4 | Afspraken over overdracht naar gemeentegrootte
Groot
Middelgroot
Klein
Totaal
Basis: alle respondenten | n= 62

100%
80%
100%
86%

Op één gemeente na waren er in alle gemeenten steeds minimaal twee personen betrokken bij het
vervoer van een stembus/transportbox. De gemeente die heeft aangegeven dat er niet telkens twee
personen betrokken waren bij het vervoer gaf als reden dat deze niet beschikbaar waren.

2.2.2 Opslag
In 81% van de gemeenten werden de stembussen/transportboxen gedurende de nacht opgeslagen in
het gemeentehuis. In 11 gemeenten (19%) was er een andere opslaglocatie. Meestal (5 van de 11
gemeenten) was dit een opslaglocatie van het transportbedrijf.
2.5 | Opslaglocatie stembescheiden naar gemeentegrootte
Groot
Gemeentehuis
33%
Andere locatie
67%
Basis: alle respondenten | n= 59

Middelgroot
82%
18%

Totaal
81%
19%

Klein
100%
0%

In 90% van de gemeenten werden de enveloppen (met daarin voor elk stembureau het proces-verbaal
en de sleutel van de stembus/transportbox) opgeslagen in het gemeentehuis gedurende de nacht
voorafgaande aan de centrale stemopneming. Bij 6 gemeenten (10%) zijn de enveloppen op een
andere locatie opgeslagen.
2.6 | Opslaglocatie enveloppen naar gemeentegrootte
Groot
Gemeentehuis
100%
Andere locatie
0%
Basis: alle respondenten | n= 59

Middelgroot
85%
15%

Klein
100%
0%

Totaal
90%
10%

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 7

Als maatregelen om te verzekeren dat de opslag van enerzijds de stembussen/transportboxen en
anderzijds de enveloppen veilig en betrouwbaar verliep werden onder meer genoemd: opslag in
afzonderlijke afsluitbare ruimtes/kluizen en een beveiligings-/alarmsysteem.
Een alarm (92%) en een afgesloten ruimte/kluis (88%) waren de meest voorkomende vormen van
beveiliging die werden ingezet bij de opslag van de stembescheiden.
2.7 | Beveiliging bij opslag stembescheiden naar gemeentegrootte
Groot
Alarm
100%
Afgesloten ruimte
100%
Kluis
67%
Extern
67%
beveiligingsbedrijf
Gemeentelijke
50%
beveiligers
Basis: alle respondenten | n = 59

Middelgroot
88%
85%
65%

Klein
100%
92%
85%

Totaal
92%
88%
69%

18%

8%

20%

5%

8%

10%

Eén gemeente geeft aan dat er bijzonderheden zijn geweest bij de opslag van de stembescheiden,
namelijk:
“Niet altijd beveiligd. Ruimte was ook voor collega's.”

2.3

Het tellen van de stemmen

2.3.1 Locatie(s)
De centrale stemopneming werd in alle gemeenten op één centrale locatie verricht (100%). De locatie
was in de meeste gevallen het gemeentehuis of een sporthal. Deze locaties waren voornamelijk
gekozen met de overwegingen dat hier voldoende ruimte is. Daarnaast zijn als redenen genoemd: de
locatie is goedkoop, heeft een centrale ligging en is een overzichtelijke ruimte.

2.3.2 Tellen
De centrale stemopneming op maandag 27 mei begon in de meeste gemeenten tussen 8.00 en
9.00 uur ’s ochtends (89%). Zie onderstaande tabel voor de overige begintijden.
2.8 | Begintijd centrale stemopneming
7.30
8.00
8.15
8.30
8.45
9.00
9.15
9.30
10.00
Basis: alle respondenten | n = 59

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 8

2%
7%
2%
32%
7%
41%
2%
7%
2%

De aangegeven eindtijd ligt erg uiteen, maar ligt meestal tussen 12.00 en 16.00 uur ‘s middags. Zie
onderstaande tabel voor alle eindtijden.
2.9 | Eindtijd centrale stemopneming
Voor 12.00 uur
12.00 – 13.59
14.00 – 15.59
16.00 – 17.59
Basis: alle respondenten | n = 59

14%
46%
32%
8%

2.3.3. Instructie
In 71% van de gemeenten hebben de leden een instructie gevolgd. Gevraagd naar wat de training
inhield, gaven de meeste gemeentefunctionarissen een reactie met betrekking tot de vorm van de
instructie (persoonlijk, online of klassikaal). In 27% van de gemeenten is geen training of instructie
gevolgd door de leden. Eén gemeente geeft aan niet (meer) te kunnen achterhalen of een instructie is
gegeven.
2.10 | Aantal leden dat instructie heeft gevolgd naar gemeentegrootte
Grote gemeenten (>100.000)
Middelgrote gemeenten (20.000 – 100.000)
Kleine gemeenten (<20.000)
Totaal
Basis: alle respondenten | n= 59

83%
68%
77%
71%

In 86% van de gemeenten hebben de tellers een instructie gevolgd. In 12% van de gemeenten is
geen training of instructie gevolgd door de tellers en één gemeente geeft aan het niet (meer) te
kunnen achterhalen.
2.11 | Aantal tellers dat instructie heeft gevolgd naar gemeentegrootte
Grote gemeenten (>100.000)
Middelgrote gemeenten (20.000 – 100.000)
Kleine gemeenten (<20.000)
Totaal
Basis: alle respondenten | n= 59

100%
85%
85%
86%

2.3.4. Aantal tellers
Gemiddeld waren er bij de centrale stemopneming 6,4 leden van het gemeentelijk stembureau en
51,5 tellers aanwezig. Zij waren gemiddeld verdeeld over 9,3 telteams die bestonden uit 5,2 tellers per
telteam.
2.12 | Aantal leden, tellers en telteams naar gemeentegrootte
Groot
Gemiddeld aantal leden
8,8
Gemiddeld aantal tellers
151,0
Aantal telteams
23,2
Aantal tellers per telteam
6,7
Basis: alle respondenten | n =59

Middelgroot
6,2
46,3
8,7
4,9

Klein
6,1
21,7
4,8
5,2

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 9

Totaal
6,4
51,5
9,3
5,2

2.3.5. Bekendheid deelname experiment
In 90% van de gemeenten is er aan de kiezers bekendheid gegeven aan de deelname aan het
experiment. Dit is voornamelijk gedaan via de gemeentelijke website (78%) en via een persbericht
(44%).
2.13 | Hoe bekendheid gegeven aan deelname experiment

Ja, via de website
Ja, via een persbericht
Ja, via sociale media
Ja, via de krant/TV
Diversen
Kan ik niet meer
achterhalen
Nee
Basis: alle respondenten | n = 59

2.4

Groot
83%
83%
50%
50%
0%
0%

Middelgroot
80%
38%
35%
28%
2%
2%

Klein
69%
46%
46%
31%
0%
0%

Totaal
78%
44%
39%
31%
2%
2%

0%

5%

0%

5%

De kosten

De opgave door de gemeentefunctionarissen van de meerkosten van centraal tellen ten opzichte van
het huidige telproces overeenkomstig de Kieswet kent een grote spreiding. De bijlage bevat een
gedetailleerd overzicht. Onderstaande tabel bevat een overzicht van de mediaan 2 van de meerkosten
die zijn gemaakt.
2.14 | Mediaan van meerkosten centrale stemopneming naar gemeentegrootte (in euro)
Groot
Transport
18.000
Opslag
6.450
Locatie
13.464
Vergoedingen
9.999
Overige kosten
15.000
Basis: alle respondenten | n = 59

Middelgroot
0
0
1.000
1.900
1.153

Klein
0
0
0
960
500

Totaal
0
0
750
1.725
1.053

Basis (n=)
36
46
45
59
22

2.4.1 Kosten transport
Ruim twee vijfde van de gemeenten (41%) geeft aan geen extra kosten (0 euro) te hebben gemaakt
voor het vervoer van de stembussen of de transportboxen ten opzichte van het vervoer voor de
reguliere stemopneming. 20% van de gemeenten geeft aan wel extra kosten te hebben gemaakt voor
het vervoer, enkele gemeenten veel extra kosten. De mediaan van de extra kosten voor vervoer
(inclusief de gemeenten die geen extra kosten hebben gemaakt) ligt op 0 euro. Daarnaast geeft 39%
van de gemeenten aan het niet te weten.

2 Er zijn enkele gemeenten die aangeven veel extra kosten te hebben gemaakt, waardoor het

gemiddelde sterk beïnvloed wordt. Daarom tonen we de mediaan. De mediaan is de ‘middelste
waarde’, oftewel de waarde waarbij de helft van de respondenten een lager antwoord geeft en de helft
van de respondenten een hoger antwoord.
Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 10

2.4.2 Kosten opslag
Voor de opslag van de stembussen of de transportboxen zijn volgens de meeste gemeenten (68%)
geen extra kosten gemaakt (0 euro). 10% van de gemeenten geeft aan wel extra kosten te hebben
gemaakt voor de opslag. Er zijn enkele gemeenten die aangeven veel extra kosten te hebben
gemaakt. De mediaan van de extra kosten voor vervoer ligt op 0 euro. Daarnaast geeft 22% van de
gemeenten aan het niet te weten.

2.4.3 Kosten locatie
Voor de huur en inrichting van de tellocatie zijn volgens 21% van de gemeenten geen extra kosten
gemaakt (0 euro). 53% van de gemeenten geeft aan wel extra kosten te hebben gemaakt voor de
huur en inrichting van de tellocatie. De mediaan voor de extra kosten ligt op 750 euro. Enkele
gemeenten geven aan veel extra kosten te hebben gemaakt. Daarnaast geeft 26% van de gemeenten
aan het niet te weten.

2.4.4 Vergoeding
De (extra) kosten die samenhingen met de vergoeding aan de leden van het gemeentelijk stembureau
en de tellers variëren sterk. Enkele gemeenten geven aan veel extra kosten te hebben gemaakt. De
mediaan voor extra kosten ligt op 1.725 euro. Zes gemeenten geven aan geen extra kosten (0 euro)
te hebben gemaakt voor de vergoeding aan de leden van het gemeentelijk stembureau en de tellers.
In vier gemeenten (7%) is ervoor gekozen om de vergoedingen aan de leden van de stembureaus te
verlagen ten opzichte van een reguliere stemopneming, omdat zij minder telwerkzaamheden hoefden
te verrichten. Deze gemeenten hebben gemiddeld 1.162,50 euro bespaard. 93% van de gemeenten
heeft de vergoedingen niet verlaagd.

2.4.5 Overige kosten centrale stemopneming
In 63% van de gemeenten zijn nog andere kosten gemaakt die samenhingen met de centrale
stemopneming, 22% van de gemeenten geeft aan dat er geen andere meerkosten waren. Van deze
gemeenten geeft 15% aan niet (meer) te kunnen achterhalen wat de kosten waren. De mediaan van
de overige kosten ligt op 1.053 euro. Gemaakte overige kosten hadden voornamelijk betrekking op de
aanschaf van materialen en catering.

2.4.6 Opmerkingen kosten
Opmerkingen over de kosten van het experiment met centrale stemopneming zijn voornamelijk dat de
kosten hoger zijn of dat er in de gemeente nog een evaluatie moet plaatsvinden over de kosten.

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 11

2.5

Algemeen oordeel centrale stemopneming

In alle deelnemende gemeenten werd het verloop van de centrale stemopneming als (zeer) goed
beoordeeld.
2.15 | Oordeel verloop centrale stemopneming

46%

Zeer slecht

54%

Slecht

Niet goed, niet slecht

Goed

Zeer goed

Basis: alle respondenten | n = 59
Als toelichting hierop vermeldt men voornamelijk dat het proces efficiënt verliep.
“De telling is prima verlopen. Het aanmaken van het proces-verbaal vergde veel tijd waardoor de
tellers soms wat langs moesten wachten voordat ze een volgende bus konden tellen.” (goed)
“Er zijn weinig problemen geweest, bij sommige stembureaus waren er kleine verschillen en dit is
op 1 na allemaal verbeterd. De verschillen bleken geen verschillen te zijn.” (goed)
“Het liep geordend en gestructureerd. Op een transparante manier is de uitslag vastgesteld.” (zeer
goed)
“Goede telmethode die anders was dan bij PS/WS. Meer rust en efficiënter.” (zeer goed)
“Verliep sneller dan verwacht, weinig fouten, mensen waren zeer positief.” (zeer goed)
Over het algemeen geven de gemeentefunctionarissen aan het eens te zijn met de stelling dat het
experiment het telproces betrouwbaarder (83% (helemaal) mee eens) en transparanter (75%
(helemaal) mee eens) maakt. Twee derde van de gemeentefunctionarissen (66%) geeft aan te zullen
adviseren een volgende keer weer mee te doen met de centrale stemopneming.
2.16 | Oordeel experiment centrale stemopneming

Het experiment maakt het telproces betrouwbaarder 2% 7% 8%

41%

Het experiment maakt het telproces transparanter 3% 10% 12%
Als de mogelijkheid bestaat, zal ik mijn
gemeentebestuur de volgende keer advisteren weer
mee te doen met het centraal tellen

10% 5%

17%

42%

31%

44%

25%

41%

Helemaal mee oneens

Mee oneens

Niet mee eens, niet mee oneens

Mee eens

Helemeel mee eens

Geen oordeel

Basis: alle respondenten | n = 59

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 12

2%

Ongeveer de helft van de gemeentefunctionarissen (49%) heeft geen opmerkingen over het
experiment met de centrale stemopneming.

3. Tellers en voorzitters
De vragenlijst die voor de evaluatie van het experiment met centrale stemopneming aan de voorzitters
en leden van het gemeentelijk stembureau en de tellers is voorgelegd, bevatte vragen over het
verloop van het experiment.

3.1

Achtergronden doelgroep

3.1.1 Respons
De vragenlijst voor de voorzitters, stembureauleden en tellers is door 1.021 respondenten ingevuld. In
totaal heeft in 72% van de deelnemende gemeenten (52 van de 72 gemeenten) minimaal één persoon
de vragenlijst ingevuld. Figuur 3.1 geeft een overzicht van de respons naar gemeentegrootte. De
bijlage bevat een overzicht van de gemeenten die hebben deelgenomen aan de enquête.
3.1 | Overzicht respons naar gemeentegrootte
Groot
Middelgroot
Klein
Basis: alle respondenten | n= 1.021

20%
67%
13%

n = 209
n = 679
n = 133

3.1.2 Functie
Van de respondenten was 71% teller bij het experiment met centrale stemopneming, 20% was lid van
het gemeentelijk stembureau en 8% was voorzitter van het gemeentelijk stembureau.
3.2 | Functies naar gemeentegrootte 3
Groot
Teller
72%
Lid
20%
Voorzitter
9%
Basis: alle respondenten | n = 1.021

Middelgroot
72%
20%
8%

Klein
67%
26%
7%

3 Significante verschillen zijn in de tabellen aangegeven met een ↑ (hoger) of – (lager).

Totaal
71%
20%
8%

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 13

3.1.3 Werkzaamheden
Voor de stembureauleden en voorzitters zijn telwerkzaamheden (61%) en het beoordelen van de
geldigheid van de stembiljetten (68%) de meest voorkomende taken. Figuur 3.3 geeft een overzicht
van de overige werkzaamheden. Voorzitters hebben vaker dan leden de uitkomsten per stembureau
genoteerd.
3.3 | Werkzaamheden van leden gemeentelijk stembureau

Telwerkzaamheden
Beoordelen geldigheid stembiljet
Uitkomsten per stembureau genoteerd
Vaststellen van uitkomsten op gemeentelijk niveau
Ontvangen van stembussen
Logistieke werkzaamheden
Procedure verwisselde stembescheiden
Overdracht verwisselde stembescheiden
Behandelen van bezwaren
Diversen
Basis: voorzitter en leden gemeentelijk stembureau | n = 292

Voorzitters
53%
76%
↑ 65%
45%
23%
28%
7%
10%
10%
10%

Leden
64%
66%
↓ 37%
33%
14%
26%
5%
6%
4%
17%

Totaal
61%
68%
45%
36%
16%
26%
6%
7%
6%
15%

Bij ‘Diversen’ vermeldt men voornamelijk toezicht houden/controleren.

3.1.4 Eerdere telwerkzaamheden
Van de tellers heeft driekwart (75%) al eerder telwerkzaamheden verricht. In de grote gemeenten
hebben tellers minder vaak al eerder telwerkzaamheden verricht.
3.4 | Al eerder telwerkzaamheden uitgevoerd naar gemeentegrootte
Grote gemeenten (>100.000)
Middelgrote gemeenten (20.000 – 100.000)
Kleine gemeenten (<20.000)
Totaal
Basis: tellers | n = 729

3.2

↓ 59%
↑ 79%
↑ 83%
75%

Instructie

In totaal heeft 93% van de tellers, voorzitters en stembureauleden voorafgaand aan het experiment
met centrale stemopneming een instructie gekregen van de gemeente.
3.5 | Instructie gekregen van gemeente naar functie
Voorzitters
Leden
Tellers
Totaal
Basis: alle respondenten | n = 1.021

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 14

89%
95%
93%
93%

De inhoud van de instructies betrof meestal het tellen van de stemmen (92%) en de taakverdeling
(75%). Tellers hebben over het algemeen een minder uitgebreide instructie ontvangen dan voorzitters
en stembureauleden. Zie onderstaande tabel voor de overige onderwerpen van de gegeven
instructies.
3.6 | Inhoud van de gegeven instructies
Voorzitters
Tellen van de stemmen
↓ 81%
↑ 82%
Taakverdeling
Procedure bij aantreffen andere stembescheiden
53%
↑ 68%
Inrichting van de ruimte
↑ 41%
Regels gemeente voor waarnemers
↑ 73%
Inhoud proces-verbaal stembureau
↑ 62%
Inhoud proces-verbaal gemeentelijk stembureau
Diversen
4%
Geen van deze
1%
Basis: alle respondenten die instructie hebben ontvangen | n = 949

3.3

Leden
↓ 83%
↑ 86%
↑ 54%
↑ 64%
↑ 39%
↑ 53%
↨ 44%
4%
0%

Tellers
↑ 96%
↓ 71%
↓ 44%
↓ 29%
↓ 18%
↓ 21%
↓ 18%
4%
1%

Totaal
92%
75%
47%
39%
24%
32%
27%
4%
1%

Aantal leden

3.3.1 Leden gemeentelijk stembureau
Gemiddeld bestaat het gemeentelijk stembureau uit 6,3 leden met een minimum van 3 leden en een
maximum van 60 leden.
3.7 | Aantal leden gemeentelijk stembureau naar gemeentegrootte
Middelgroot
28%
53%
12%
3%
3%

Klein
36%
41%
14%
2%
7%

Totaal
29%
50%
13%
4%
4%

Gemiddeld aantal
6,1
6,4
Basis: voorzitter en leden gemeentelijk stembureau | n = 291

6,0

6,3

3-4
5-6
7-8
9-10
11 of meer

Groot
26%
47%
14%
7%
7%

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 15

97% van de leden en voorzitters van het gemeentelijk stembureau geeft aan dat het aantal leden
voldoende was. Drie leden/voorzitters (1%) geven aan dat er te weinig leden waren en zes
leden/voorzitters (2%) dat er te veel leden waren.
3.8 | Oordeel over aantal leden gemeentelijk stembureau
1%
2%

Aantal leden
bij voldoende
Gewenst
Aantal leden
aantal leden
Bij te weinig
Bij te veel

Gem
6,3

Min
3

Gem.
6.6
5,3
3,2

Max
60
Min.
1

5
2

n
283
Max.
75
3
6

6
4

97%

Voldoende

Te weinig

Te veel

Basis: Alle leden en voorzitters van het gemeentelijk stembureau | n = 292

3.3.2 Leden telteams
De telteams bestonden gemiddeld uit 5,7 leden met een minimum van 2 leden en een maximum van
60 leden. Het gemiddeld aantal leden per telteam is hoger voor de grootste gemeenten.
3.9 | Aantal leden per telteam naar gemeentegrootte
Groot
6%
↓ 5%
↓ 43%
↑ 34%
↑ 11%
0%

Middelgroot
4%
↑ 16%
↑ 63%
↓ 13%
↓ 2%
1%

Klein
7%
↑ 11%
↑ 64%
↑ 16%
↓ 2%
1%

Totaal
5%
13%
59%
18%
4%
1%

↑ 6,4
Gemiddeld aantal
Basis: Alle respondenten | n = 1.021

↓ 5,5

↓ 5,4

5,7

1-2
3-4
5-6
7-8
9-10
11↑

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 16

In totaal geeft 98% van de tellers, voorzitters en stembureauleden aan dat de telteams uit voldoende
leden bestonden, terwijl zeven respondenten (1%) aangeven dat ze te weinig leden hadden. Zij geven
aan dat de telteams gemiddeld uit 7,4 leden hadden moeten bestaan. Vijftien respondenten (1%)
geven aan dat ze te veel leden hadden. Volgens hen hadden de telteams uit gemiddeld 5 leden
moeten bestaan.
3.10 | Oordeel over aantal leden per telteam
1%
7%

Aantal leden bij
voldoende
Gewenst aantal
leden
Bij te weinig
Bij te veel

Gem
5,6

Min
2

Max
60

n
999

7,4
5,0

4
2

15
10

7
15

93%

Voldoende

Te weinig

Te veel

Basis: Alle respondenten | n = 1021

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 17

3.4

Locatie

3.4.1 Locatie
De locaties waar de centrale stemopneming plaatsvond worden over het algemeen als goed
beoordeeld. Het minst tevreden is men over de ruimte op de teltafels en de hoeveelheid ruimte per
telteam.
De tellers en stembureauleden in grote gemeente geven vaker aan dat er voldoende ruimte per
telteam was dan de tellers en stembureauleden in middelgrote gemeenten (grote gemeenten 89%,
middelgrote gemeenten 82%). De tellers en stembureauleden in grote gemeenten geven ook vaker
aan dat er voldoende ruimte op de teltafels was (grote gemeenten 81%, middelgrote gemeenten 73%
en kleine gemeenten 71%).
3.11 | Oordeel over locatie

3%

Voldoende toegankelijk voor pers en publiek 2% 3%
Voldoende ruimte op teltafels 3% 13%

6%

53%

33%

39%

35%

9%

0%

2%

Voldoende ruimte voor transportboxen of stembussen 1%2%

35%

56%

3%

34%

59%

0%

2%

Overzichtelijk 2% 2%
Voldoende ruimte per telteam 2% 8% 6%

50%

34%

1%

Helemaal mee oneens

Mee oneens

Niet mee eens, niet mee oneens

Mee eens

Helemeel mee eens

Geen oordeel

Basis: alle respondenten | n = 1.021

3.4.2 Teltafels
Ruim driekwart (77%) van de respondenten geeft aan dat de teltafels groot genoeg waren, 22% geeft
aan dat dit niet het geval was en 1% geeft aan geen teltafels gebruikt te hebben. In de grote
gemeenten is het aantal respondenten dat aangeeft dat de teltafels groot genoeg waren hoger.
3.12 | Oordeel over grootte teltafels naar gemeentegrootte
Groot
Middelgroot
Klein
Totaal
Basis: alle respondenten | n=1.021

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 18

↑ 86%
↓ 76%
↓ 69%
77%

Wanneer gebruik werd gemaakt van teltafels konden volgens zeven van de tien respondenten (70%)
alle stembiljetten op de teltafels geteld worden. Bij grote gemeenten konden de stembiljetten vaker op
de teltafels worden geteld dan in kleine en middelgrote gemeenten.
3.13 | Oordeel over ruimte op teltafel voor stembiljetten naar gemeentegrootte
↑ 76%
↓ 69%
↓ 62%
70%

Groot
Middelgroot
Klein
Totaal
Basis: alle respondenten waarbij gebruik werd gemaakt van teltafels | n=1.006

Bij drie tiende (30%) van alle respondenten kwam het voor dat er stembiljetten op de grond geteld
werden. Dit kwam vaker voor in de kleine gemeenten.
3.14 | Stembiljetten op grond geteld naar gemeentegrootte
↓ 23%
↓ 28%
↑ 50%
30%

Groot
Middelgroot
Klein
Totaal
Basis: alle respondenten | n=1.021

3.4.3. Overzicht
Over het algemeen kon 96% van de voorzitters en leden van het gemeentelijk stembureau goed
toezicht houden, twee respondenten geven aan niet goed toezicht te hebben kunnen houden en 3%
geeft aan het niet te weten.
3.15 | Oordeel over mogelijkheid tot goed toezicht houden door voorzitters of leden naar
gemeentegrootte

Groot
Middelgroot
Klein
Totaal
Basis: voorzitters of leden van gemeentelijk stembureau | n = 292

Ja
97%
96%
98%
96%

Nee
0%
1%
2%
1%

Weet niet
3%
4%
0%
3%

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 19

3.5

Verloop

3.5.1 Proces-verbaal
Het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau wordt door 96% van de voorzitters en leden van
het gemeentelijk stembureau als duidelijk beoordeeld.
3.15 | Oordeel over duidelijkheid proces-verbaal naar gemeentegrootte
Groot
Middelgroot
Klein
Totaal
Basis: leden en voorzitters van gemeentelijk stembureau | n=292

95%
96%
98%
96%

Elf respondenten gaven aan dat het proces-verbaal volgens hen onduidelijk is.

3.5.2 Efficiëntie
De telling is efficiënt verlopen volgens 97% van de voorzitters, stembureauleden en tellers. In de grote
gemeenten is volgens iedereen de telling efficiënt verlopen (100%). Tellers geven vaker aan dat de
telling niet efficiënt is verlopen (4% vs voorzitter 1% en lid 1%).
3.16 | Oordeel over efficiency verloop telling naar gemeentegrootte
Groot
Middelgroot
Klein
Totaal
Basis: alle respondenten | n=1.021

↑ 100%
↨ 97%
↓ 92%
97%

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 20

3.6

Algemeen oordeel centrale stemopneming

96% van de respondenten beoordeelt de tellingen in hun geheel als (zeer) goed. De grote en
middelgrote gemeenten beoordelen de telling vaker als (heel) goed dan kleine gemeenten (99% en
96% versus 92%). Vijf respondenten (afgerond 0%) beoordelen de telling als slecht.
3.17 | Oordeel tellingen in geheel

3%

62%

Zeer slecht

Slecht

34%

Niet goed, niet slecht

Goed

Zeer goed

Basis: alle respondenten | n = 1.021
Respondenten die een positief oordeel hebben gegeven over de centrale telling geven aan dat deze
goed en efficiënt is verlopen en dat fouten snel werden opgelost. Hieronder is een aantal citaten
opgenomen.
“Als geheel verliep het vlot en efficiënt. Stembiljetten moesten voor het sorteren per kandidaat
deels op de grond in stapeltjes gelegd worden. Dat was echter geen probleem door voldoende
ruimte. De werksfeer in telteam en zaal was prima. Voor herhaling vatbaar.”
“Buiten het feit dat we soms op de grond moesten tellen, was alles prima geregeld en verlopen.”
“Duidelijke taakverdeling, waterdicht systeem.”
“Er heerst orde en rust tijdens het tellen, toch zijn vergissingen niet uitgesloten, blijft mensenwerk.”
“Gemotiveerde tellers, weinig fouten geconstateerd, liep als een trein.”
“Op deze manier tellen is veel nauwkeuriger en efficiënter.”
“Weinig telverschillen. Nieuwe telmethode zorgde voor rust in de ruimte en de ruimte was daardoor
goed overzichtelijk.”

Respondenten die een neutraal oordeel hebben gegeven over de centrale telling geven voornamelijk
aan twijfel te hebben over de meerwaarde van centraal tellen, of dat het te lang duurde. Daarnaast
noemen ze problemen met de instructies en logistieke problemen. Hieronder is een aantal citaten
opgenomen.
“Veel tijd verloren tussen tellen door met wachten op een nieuwe bus die kon worden geteld.”
“Lijkt mij al met al geen efficiënte manier van tellen.”
“Handmatig tellen is leuk en gezellig, maar het zou niet nodig hoeven zijn als we de
stemcomputers weer in zouden kunnen zetten.”
“Veel tijd verloren tussen tellen door met wachten op een nieuwe bus die kon worden geteld.”

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 21

De vijf respondenten die de telling in zijn geheel als negatief beoordelen geven aan dat het te lang
duurde. Hieronder is een aantal citaten opgenomen.
“De telling an sich verliep goed, maar centraal tellen, pas meerdere dagen na de stemming, vind ik
niet transparant. Daarnaast is het zo dat bij vorige verkiezingen er 's avonds na het sluiten van de
stembussen vrijwilligers mee kwamen tellen (vaak vwo-scholieren). Nu werd de volledige telling
gedaan door het ambtelijk apparaat. Dat vergt meer capaciteit en meer belastinggeld. Terwijl de
resultaten van deze telling niet significant anders waren dan wat ik eerder heb ervaren bij 's
avonds tellen. Ik heb niet het gevoel dat hiermee meer fouten in de telling zouden zijn voorkomen
of dat het sneller ging. Daarom ervaar ik deze manier van tellen als onnodig belastend.”
“Kost onnodig veel tijd en is daarmee ook kostbaar. Tellen op de kiesavond is veel efficiënter.”

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 22

4. Bijlage
Overzicht meerkosten grote gemeenten (in euro)
Meerkosten
vervoer

Meerkosten
opslag

Meerkosten
locatie

Meerkosten
tellers

Overige
meerkosten

Totale
meerkosten

-

-

30.000

30.000

15.000

75.000

-

-

13.464

8.200

1.500

23.164

30.000

7.500

60.000

33.500

17.000

148.000

-

-

7.000

-

6.000

5.400

1.750

9.500

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Mediaan

18.000

6.450

13.464

9.999

15.000

23.164

Gemiddelde

18.000

6.450

22.443

15.885

11.167

55.163

7.000
22.650

-

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 23

Overzicht meerkosten middelgrote gemeenten (in euro)

Mediaan
Gemiddelde

Meerkosten
vervoer

Meerkosten
opslag

Meerkosten
locatie

Meerkosten
tellers

Overige
meerkosten

Totale
meerkosten

0
0
0
0
250
0
500
200
1.650
0
0
0
400
0
0
0
0
355
0
700
3.000
0
1.500
0
0
0
342

0
0
0
0
0
0
0
150
0
0
0
0
0
0
0
1.500
0
0
2.000
0
0
0
0
0
0
0
560
0
0
0
0
0
0
0
128

0
6.000
0
0
2.000
1.000
0
1.500
1.475
0
120
0
7.500
1.000
3.500
2.000
400
1.850
350
5.000
150
250
4.000
1.000
690
4.000
0
950
2.500
0
1.500
1.000
1.572

3.500
2.600
500
0
0
1.600
12.500
0
2.500
4.000
4.500
1.500
1.900
932
2.720
4.000
2.500
5.005
3.130
5.500
0
520
0
3.600
50
1.000
25
2.100
2.500
600
1.600
5.600
6.875
1.300
1.800
1.900
2.470

-

3.500
2.600
6.500
0
0
3.850
13.500
500
5.150
4.200
10.025
4.500
1.900
1.052
2.720
11.500
2.500
6.505
8.530
8.700
400
2.370
2.350
10.600
150
150
1.000
275
6.455
3.500
3.240
8.310
1.600
13.100
10.431
2.500
1.800
3.300

1.000
2.400
3.000
-

500
1.200
2.000
100
1.250
750
7.500
1.106
500
1.153
1.776

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 24

3.270
4.454

Overzicht meerkosten kleine gemeenten (in euro)
Meerkosten
vervoer

Meerkosten
opslag

Meerkosten
locatie

Meerkosten
tellers

Overige
meerkosten

Totale
meerkosten

0

0

-

4.000

2.000

6.000

0

0

750

1.650

1.000

3.400

-

-

-

1.200

500

1.700

0

0

0

2.000

1.000

3.000

0

0

100

50

20

170

350

0

0

720

1.070

0

0

0

0

0

-

-

242

-

242

-

0

-

-

0

-

-

-

-

-

-

0

0

700

700

0

0

-

1.400

-

1.400

0

0

0

960

300

1.260

0

0

600

75

300

975

Mediaan

0

0

0

960

500

1.070

Gemiddelde

39

0

188

1.160

731

1.532

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 25

Overzicht aantal respondenten per aan het experiment deelnemende gemeente
Gemeente

Aalten
Altena
Assen
Asten
Beekdaelen
Bergen op Zoom
Bernheze
Blaricum
Bloemendaal
Borger-Odoorn
Borne
Breda
Cuijk
Dantumadiel
Deventer
Dinkelland
Eemnes
Elburg
Enkhuizen
Grave
Groningen
Gulpen-Wittem
Harderwijk
HardinxveldGiessendam
Harlingen
Heemstede
Hof van Twente
Houten
Kampen
Kapelle
Landgraaf
Landsmeer
Langedijk
Lansingerland
Laren
Lopik
Maastricht
Mill en Sint Hubert
Nieuwegein
Nieuwkoop
Nijkerk
Nissewaard
Noardeast-Fryslân
Olst-Wijhe
Oost Gelre
Opsterland
Ouder-Amstel

Voorzitter

Lid

Teller

Totaal

1
2
4
2
1
1
1
4
2
3

5
5
11
4
4
2
9
4
2
2
5
17

17
6
7
21
14
8
7
20
44
3
5
1
6
6
13
20

18
13
12
32
22
14
7
23
54
7
5
2
8
12
20
40

1

-

-

1

Ambtenaar
vragenlijst
gemeente
ingevuld
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔

1
6
1
4
1
3
5
2
12
-

2
13
4
10
4
1
1
10
1
2
1
17
1

12
12
17
10
10
24
11
17
42
13
7
18
14
7

14
13
36
1
14
24
28
13
21
57
16
9
19
43
8

✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 26

Oudewater
Peel en Maas
Pekela
Raalte
Rhenen
Rotterdam
Sint Anthonis
Stein
Stichtse Vecht
Tubbergen
Twenterand
Tynaarlo
Uithoorn
Veendam
Veenendaal
Veldhoven
Velsen
Venray
Waadhoeke
Waalre
Westerkwartier
Westland
Wijdemeren
Zaanstad
Zoetermeer

1
1
2
1
2
5
1
1
12

4
2
3
4
11
3
1
4
1
11
5
1
1
13
8

1
6
11
10
1
1
32
27
13
10
63
10
13
8
15
55
41

6
8
15
16
1
1
32
38
17
13
63
14
1
29
13
1
1
16
69
61

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de EP-verkiezing 23 mei 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 27

✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔