Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu

Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Spon
> Retouradres Postbus 1 3720 BA Bilthoven

Ministerie van Volksgezond heid , Welzijn en Sport
Directeur-Generaal van de Volksgezondheid
Postbus 20350
2500 EJ DEN HAAG

·111

II ll 1ll11 l'I ·11111ll 1· 11

11 11
11

11

1

1

11 11

11

28 februari 2019
Datum
Ond erwerp Adviesbrief n.a.v. DB Legionella in afvalwaterzuiveringsinstallaties

A. van Leeuwenhoeklaan 9
3721 MA Bilthoven
Postbus 1
3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
KvK Utrecht 30276683
T 030 274 91 11
F 030 274 29 71
lnfo@rivm.nl
Ons kenmerk
019/2019 CIB/BBB/JvD/HR/sl
Behandeld door
lci@rivm.nl

Geachte ,

Bijlage
Deelnemerslijst OMT

Zoals aangekondigd heb ik op 5 februari 2019 een deskundigenberaad
belegd over Legionella in afvalwaterzuiveringsinstallaties.
Biologische afvalwaterzuiveringsinstallaties (AWZI's) kunnen een bron
zijn van longontsteking door Legionella. Eind 2017 werd dit bevestigd bij
een tot dan toe onverklaard cluster van veertien legionellosepatiënten in
Boxtel. Een eveneens nog onverklaard cluster van legionellosepatiënten
in de omgeving van Son/Eindhoven kon ook toegeschreven worden aan
een biologische AWZI.
Nu de plaatsing van duurzame biologische AWZI's toeneemt en het aantal
legionellosepatiënten al enkele jaren stijgt (met onzekerheid over een
relatie tussen beide) heeft het Ministerie van IenW opdracht gegeven aan
het RIVM om samen met de omgevingsdiensten een onderzoek in te
stellen naar de aard en omvang van deze problematiek. In januari 2019
werden de eerste voorlopige resultaten van dit onderzoek bekend.
Doel van het Deskundigenberaad was om deze voorlopige resultaten te
bespreken en te bepalen of - in afwachting van de definitieve
onderzoeksresultaten - adviezen gegeven kunnen worden om
legionellabesmettingen vanuit waterzuiveringen tegen te gaan en of
aanvullend onderzoek gewenst is.
Hieronder volgen een samenvatting van de voorlopige
onderzoeksresultaten, de conclusies uit de discussie en het advies van
het Deskundigenberaad.

A. Samenvatting voorlopige onderzoeksresultaten
Het onderzoek naar verspreiding van Legionella vanuit AWZI's bestaat uit
drie onderdelen:
1. Het in kaart brengen van alle biologische AWZI's in Nederland en de
kenmerken daarvan door de omgevingsdiensten ondersteund door het
RIVM. Hieronder valt ook een inventarisatie van rioolwaterzuiverings­
installaties (RWZI's), die vergelijkbare biologische waterzuiverings­
processen toepassen.
Pagina 1 van 5

Datum
28 februari 2019

2. Literatuu ronderzoek naar risicofactoren in het biologische
waterzuiveringsproces wat betreft de groei en verspreiding van
Legionella door het RIVM.
3. Retrospectief onderzoek naar de mogelijke relatie tussen in de
afgelopen jaren gemelde legionellose-ziektegevallen en de in
deelonderzoek 1 geïdentificeerde AWZI’s en RWZI’s, door het RIVM.

Ons kenmerk
019/2019 CIB/BBB/)vD/HR/sI

Uit het literatuuronderzoek komen de samenstelling van het afvalwater,
de watertemperatuur en beluchting tijdens het zuiveringsproces naar
voren als risicofactoren voor uitgroei en verspreiding van Legionella.
De inventarisatie van de omgevingsdiensten is nog niet afgerond. Er zijn
tot nu toe circa 300 biologische AWZI’s en RWZI’s geïdentificeerd,
waarvan enkele tientallen een verhoogd risico lijken te geven wat betreft
mogelijke uitgroei en verspreiding van Legionella, op grond van de
risicofactoren die uit het literatuuronderzoek naar voren zijn gekomen.
Zodra de locaties van AWZI’s en RWZI’s vastgesteld zijn, kan het
retrospectieve onderzoek naar eventuele clustering van gevallen rondom
AWZI’s starten; hier zijn nog geen resultaten van.

B. Condusies
Het onderzoek is nog gaande. De voorlopige resultaten maken duidelijk
dat sommige AWZI’s en RWZI’s een risico kunnen vormen voor uitgroei
en verspreiding van Legionella, en identificeren enkele karakteristieken
van de AWZI en RWZI’s hiervoor, maar geven nog geen compleet beeld
van de situatie. Definitieve uitspraken over de risico’s van AWZI’s en
RWZI’s en keuze van eventuele maatregelen kunnen pas worden gedaan
nadat de risico-inventarisatie is afgerond en aanvullende, verhelderende
kennis- en onderzoeksvragen beantwoord zijn.
Meer informatie is nodig over welke wijze van permanent afdekken van
de open beluchtingsbassins (en afzuigen van de lucht onder de
afdekking) mogelijk én effectief zijn. Hier is aanvullend onderzoek met
luchtmetingen voor nodig. Zolang over een meer definitieve oplossing
onduidelijkheid is, kunnen in de tussentijd de open beluchtingsbassins
van AWZI’s en RWZI’s met een verhoogd risico op verspreiding van
Legionella (op grond risico-karakteristieken) al wel provisorisch met
dekzeil afgedekt worden, eventueel met afzuiging en desinfectie van de
lucht onder de afdekking.
Voor de lange termijn hebben maatregelen die de groei en verspreiding
van Legionella tijdens het zuiveringsproces permanent tegengaan de
voorkeur. Advisering over procestechnische en bouwkundige maatregelen
valt echter buiten de competentie van het Deskundigenberaad en het
RIVM.

Pagina 2 van 5

Datum
28 februari 2019

Uit de casuistiek blijkt een mogelijk verband tussen legionellapositieve
AWZI’s en het actieve slib te zijn dat ontstaat als bezinksel in het
zuiveringsproces. Dit slib wordt onderling verhandeld tussen verschillende
AWZI’s en gebruikt om het zuiveringsproces (opnieuw) op te starten. Het
is zinvol om in kaart te brengen aan welke bedrijven slib (bijvoorbeeld
dat uit installaties met aangetoonde legionellabesmetting) wordt
verkocht.

Ons kenmerk
019/2019 CIB/BBB/JvD/HR/sI

Het gezuiverde afvalwater dat de AWZI verlaat (effluent) blijkt regelmatig
hoge concentraties Leg/one/la te bevatten. Indien dit effluent wordt
verneveld in hogedrukspuiten, sproei-installaties of natte koeltorens kan
dit tot legionellabesmetting van medewerkers of mensen in de omgeving
leiden. We adviseren daarom effluent niet te gebruiken voor processen
waarbij verneveling optreedt.
Preventieve controle op de aanwezigheid van Leg/one/la in water dient
vooralsnog primair plaats te vinden bij AWZI’s en RWZI’s met een
verhoogd risico op uitgroei en verspreiding van Leg/one/la. Omdat het
betrouwbaar aantonen van Leg/one/la in afvalwater en luchtmonsters
specialistische microbiologische technieken vereist, moet er hiervoor
specifieke protocollen ontwikkeld worden. Bovendien moet duidelijk zijn
welke acties een AWZI of RWZI kan ondernemen indien er een hoge
concentratie Leg/one/la wordt aangetoond.
Er is bij werkgevers vaak onvoldoende kennis over beroepsgebonden
risico’s voor medewerkers van AWZI’s en RWZI’s. Goede voorlichting over
Leg/one/la (in diverse talen) en duidelijke instructies over het gebruik van
de beheersmaatregelen zoals persoonlijke beschermingsmiddelen in
daarvoor geëigende situaties, zijn van belang.
De geadviseerde maatregelen met betrekking tot preventie van
verspreiding van Leg/one/la kunnen op dit moment niet gehandhaafd
worden door de toezichthouders omdat gerichte wet- en regelgeving voor
AWZI’s en RWZI’s ontbreekt. Er kunnen nu geen verplichtingen opgelegd
worden en handhavers zijn afhankelijk van de bereidwilligheid van deze
bedrijven.

C. Het advies
In afwachting van de resultaten van nog lopende onderzoeken adviseert
het Deskundigenberaad het volgende:
1. Dek de beluchtingstanks van AWZI’s en RWZI’s met een verhoogd
risico op uitgroei en verspreiding van Leg/one/la uit voorzorg (tijdelijk)
af, en voorzie eventueel ook in afzuiging en desinfectie van de lucht
onder de afdekking.

Pagina 3 van 5

Datum
28 februari 2019

2. Zorg voor een actuele risico-inventarisatie en evaluatie met een
operationeel arbeidsomstandighedenprotocol voor medewerkers van
AWZI’s en RWZI’s. Besteed daarin aandacht aan voorlichting,
klachtenherkenning, toegang tot bedrijfsgeneeskundige zorg,
registratie en het gebruik van de juiste persoonlijke
beschermingsmiddelen. Houd toezicht op de uitvoering van deze
preventiemaatregelen.

Ons kenmerk
019/2019 cIB/BBB/JvD/HR/sl

3. Verspreid de overzichtslijst AWZI’s en RWZI’s in Nederland onder
GGD’en ter ondersteuning van brononderzoek bij nieuwe
legionellaziektegevallen. Nu de inventarisatie van de AWZI’s en
RWZI’s vrijwel gereed is, is het belangrijk om ook het complete
overzicht van de koeltorens te hebben, om de risico’s voor de
volksgezondheid goed in kaart te kunnen brengen.
4. Inventariseer het gebruik van het (gezuiverde) effluent van
biologische AWZI’s en RWZI’s dat hoge concentraties
legionellabacteriën kan bevatten. Benoem in de voorlichting aan
medewerkers het effluent niet te gebruiken voor werkzaamheden
waarbij verneveling optreedt.
5. Breng de verkoop en routing van actief slib uit biologische AWZI’s en
RWZI’s in kaart (via de bedrijven die hierin een rol spelen).
6. Stel een protocol (standard operating procedure)op voor
microbiologische detectie van Legionella in afvalwater en
luchtmonsters.
7. Start met onderzoek naar de aanwezigheid van Legionella in het
(proces)water en eifluent van AWZI’s en RWZI’s bij de installaties met
een hoog risico op groei en verspreiding van Legionella. Stel een
richtlijn op voor de beoordeling van de uitslagen en de consequenties
daarvan.
8. Laat technische oplossingen ontwikkelen voor preventie van groei en
verspreiding van Legionella in huidige en toekomstige AWZI’s en
RWZI’s. Het RIVM beschikt niet over de technische expertise om deze
oplossingen te ontwikkelen.
9. We constateren hiaat in de regelgeving om (toekomstige)
maatregelen voor legionellapreventie bij AWZI’s en RWZI’s te kunnen
handhaven.

Publiciteit en communicatie
Nadat het advies openbaar is geworden, zal het RIVM de GGD’en, de
omgevingsdiensten en de waterschappen hierover informeren.

Pagina 4 van 5

Datum

28 februari 2019

Er zal een Q&A ontwikkeld worden over het omgaan met positieve
monsters van zuiveringsinstallaties en mog�lijk gerelateerde
legionellapatiënten. Deze Q&A zal op de website van het RIVM
gepubliceerd worden.

Ons kenmerk

019/2019 CIB/BBB/JvD/HR/sl

Hoogachtend,
Prof. r. J.T. van Dissel
Dire eur Centrum Infectieziektebes�ding

Pagina 5 van 5