De balans tussen verkrijgbaarheid en veiligheid
Evaluatie van de indeling van zelfzorggeneesmiddelen en de rol van drogist
en apotheek bij de verstrekking

L. van Dijk (NIVEL)
M. van der Maat (NIVEL)
R. Salimans (Salimans Consultancy)
M. Bouvy (SIR)

1

ISBN 97-8946-1220-363

http://www.nivel.nl
nivel@nivel.nl
Telefoon 030 2 729 700
Fax 030 2 729 729

©2010 NIVEL, Postbus 1568, 3500 BN UTRECHT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie,
microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het NIVEL te Utrecht. Het
gebruik van cijfers en/of tekst als toelichting of ondersteuning in artikelen, boeken en scripties is toegestaan, mits de bron
duidelijk wordt vermeld.

2

Inhoudsopgave
_Toc273560843
Voorwoord ......................................................................................................................... 5
Samenvatting ..................................................................................................................... 7
1
Inleiding................................................................................................................... 11
1.1
Achtergrond
11
1.1.1
Verkoopkanalen van zelfzorggeneesmiddelen
11
1.1.2
Indeling van zelfzorggeneesmiddelen
12
1.1.3
Gebruik en veiligheid
13
1.1.4
Rol drogist en apotheker
14
1.2
Onderzoeksvragen
15
1.3
Leeswijzer
16
2
Overzicht van de ontwikkelingen in regelgeving................................................. 17
2.1
De Wet op de Geneesmiddelenvoorziening
17
2.2
Brief van de minister van VWS aan de Tweede Kamer, december 1998
17
2.3
Brief minister Borst aan de Tweede Kamer in 2000 en advies CBG
18
2.4
Afschaffing van de toonbankverplichting in 2002
19
2.5
Ontwikkelingen tot aan de introductie van de Geneesmiddelenwet in 2007 21
3
Methode................................................................................................................... 23
3.1
Registratiegegevens
23
3.1.1
Gebruik van zelfzorggeneesmiddelen
23
3.1.2
Veiligheid
25
3.2
Interviews met stakeholders
25
3.3
Consumentenpanel Gezondheidzorg
26
4
Resultaten: Gebruik en veiligheid......................................................................... 29
4.1
Gebruik van zelfzorggeneesmiddelen 2002-2010
29
4.1.1
Gegevens van Nielsen
29
4.1.2
Gegevens uit andere bronnen
32
4.1.3
Conclusies over de omzet van zelfzorgmiddelen
333
4.2
Prijzen van zelfzorgmiddelen
333
4.3
Veiligheid van zelfzorgmiddelen
344
4.3.1
Letsel Informatie Systeem (LIS)
35
4.3.2
Nationaal Vergiftigingen Informatiecentrum (NVIC)
36
4.4
Relatie verkoop en veiligheid
38
5
Resultaten: Interviews met stakeholders.............................................................. 39
5.1
Idee achter de wetswijziging in 2007
39
5.2
Herziening indeling zelfzorggeneesmiddelen
40
5.2.1
Het principe achter de indeling van zelfzorggeneesmiddelen
40
5.2.2
Uitwerking in de praktijk en hantering van de criteria voor indeling
40
5.2.3
Rol CBG en procedures
43
5.2.4
Gevolgen voor gebruik en veiligheid
45
5.2.5
Kennis van consumenten
46
5.3
Rol drogisterij
48
5.3.1
Invulling van de rol zoals geformuleerd in de Geneesmiddelenwet
48
5.3.2
Kwaliteit i.h.b. certficering
49
5.3.3
Controle en toezicht
51
5.4
Rol apotheek
52
5.5
Afschaffing toonbankverplichting
54

3

6
Resultaten: Consumentenpanel............................................................................. 57
6.1
Gebruik en plaats van aanschaf zelfzorggeneesmiddelen
57
6.2
Aankoop en informatie bij laatst gekochte zelfzorggeneesmiddel
59
6.3
Combineren van zelfzorg- en receptgeneesmiddelen
63
6.4
Oordeel over verkrijgbaarheid en verkooppunten
65
7. Conclusies................................................................................................................ 71
7.1
Visie op de nieuwe indeling van zelfzorggeneesmiddelen
71
7.2
Veranderingen op het gebied van (veilig) gebruik
72
7.3
Rol drogist
75
7.4
Invulling rol apotheek
78
7.5
Toonbankverplichting
79
7.6
Beschouwing : de balans tussen verkrijgbaarheid en veiligheid
80
7.7
Aanbevelingen
83
Referenties ....................................................................................................................... 85
Lijst met afkortingen ...................................................................................................... 87
Bijlage 1:
Bijlage 2:
Bijlage 3:
Bijlage 4:
Bijlage 5:
Bijlage 6 :

4

Lijst met AV-middelen................................................................................ 89
Topiclijst interviews .................................................................................... 93
Vragenlijst Consumentenpanel.................................................................... 97
Uitgebreide omzet- en prijsgegevens Nielsen ........................................... 107
Overzicht Letsel Informatie Systeem ....................................................... 121
Rapportage Letsel Informatie Systeem meldingen 2008........................... 123

Voorwoord
De laatste jaren zijn er belangrijke veranderingen geweest in de wetgeving rondom
zelfzorggeneesmiddelen, met name door de inwerkingtreding van de Geneesmiddelenwet
op 1 juli 2007. Bij deze inwerkingtreding is middels een door het Tweede Kamerlid Van
der Veen ingediende motie bepaald dat binnen drie jaar een evaluatie gehouden moest
worden om de nieuwe indeling van de zelfzorggeneesmiddelen te evalueren alsmede de
meerwaarde van de drogist in de voorziening van zelfzorggeneesmiddelen. Dit rapport
beschrijft deze evaluatie. Het onderzoek is uitgevoerd op verzoek van het Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), directie Geneesmiddelen en Medische
Technologie (GMT). Het onderzoek is uitgevoerd in de periode mei-september 2010.
Het onderzoek is uitgevoerd door het NIVEL, Nederlands instituut voor onderzoek van
de gezondheidszorg in samenwerking met SIR, institute for pharmacy practice and policy.
Voor de analyses van de cijfers in hoofdstuk 4 is ondersteuning verleend door Salimans
Consultancy BV. De volgende partijen hebben gegevens geleverd voor dit onderzoek: the
Nielsen Company, het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum, het Letsel
Informatie Systeem (van Consument en Veiligheid), IMS Health en het
Consumentenpanel Gezondheidszorg. Daarnaast hebben vertegenwoordigers van de
volgende veldpartijen een waardevolle bijdrage geleverd aan het onderzoek middels een
interview: het Centraal Bureau Drogisterijen, Centraal Bureau Levensmiddelenhandel,
College ter Beoordeling van Geneesmiddelen, Consumentenbond, Inspectie voor de
Gezondheidszorg, Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering van de
Pharmacie, Nederlandse Patiënten en Consumentenfederatie en Neprofarm.

Utrecht, 30 september 2010

5

6

Samenvatting
Dit onderzoek evalueert de herziene indeling van zelfzorggeneesmiddelen. Deze werd
van kracht bij de inwerkingtreding van de Geneesmiddelenwet op 1 juli 2007. De
evaluatie besteedt eveneens aandacht aan de rol die drogist en apotheker vervullen in de
voorziening van zelfzorggeneesmiddelen: voldoen zij aan de eisen die de
Geneesmiddelenwet aan hen stelt als het gaat om informatievoorziening? Ook is de visie
van verschillende veldpartijen op de veranderingen in de indeling van zelfzorggeneesmiddelen in kaart gebracht. Tot slot besteedt het onderzoek aandacht aan de
afschaffing van de toonbankverplichting in 2002.
Visie op de nieuwe indeling van zelfzorggeneesmiddelen
Het principe van een indeling van zelfzorggeneesmiddelen in drie groepen (Algemene
Verkrijgbaar, Uitsluitend Apotheek Drogist en Uitsluitend Apotheek) wordt breed
gedragen. De uitwerking ervan in de praktijk is echter wel aan kritiek onderhevig. Een
aantal partijen heeft problemen met de manier waarop het College ter Beoordeling van
Geneesmiddelen de criteria voor de indeling van zelfzorggeneesmiddelen hanteert. Tegen
de beslissingen van het College zijn de afgelopen jaren verschillende juridische
procedures aangespannen. Deze richten zich op interpretatie van de criteria. Echter, het is
duidelijk dat er progressie is geboekt in deze. Er zijn aanpassingen geweest die het
systeem transparanter hebben gemaakt. De motiveringsplicht voor het CBG is in deze
belangrijk, ook als het gaat om het criterium verwaarloosbaar risico. Door de rechtszaken zijn middelen soms in een andere categorie ingedeeld, maar het systeem op zich is
tot aan de Raad van State overeind gebleven.
Veranderingen op het gebied van (veilig) gebruik sinds de invoering van de
Geneesmiddelenwet
De herziene indeling van de nieuwe Geneesmiddelenwet heeft geleid tot een groei in het
gebruik van een aantal belangrijke groepen zelfzorggeneesmiddelen, zoals paracetamol.
Deze groei komt vooral voort uit een groei van de verkoop in supermarkten. In absolute
aantallen blijven de verkopen via drogisterijen nog altijd het belangrijkst. Het aantal
meldingen van vergiftigingen met zelfzorggeneesmiddelen is tussen 1999 en 2008
gestegen. De meeste meldingen hebben betrekking op pijnstillers, met name paracetamol
en ibuprofen. Het is niet zeker dat er een directe relatie is tussen de sterke stijging van de
verkoop van paracetamol in supermarkten en de stijging van het aantal vergiftigingen en
meldingen van blootstellingen aan paracetamol. De stijging van het aantal meldingen van
paracetamolvergiftigingen zette zich namelijk reeds in voor de periode dat paracetamol
via algemene verkoop beschikbaar kwam in supermarkten.
Rol drogist
Binnen de drogisterijsector is grote aandacht voor normontwikkeling in de vorm van
certificering en protocol- en richtlijnontwikkeling. Het bewustzijn over het belang van
goede begeleiding bij het gebruik van zelfzorggeneesmiddelen is toegenomen en het
draagvlak voor certificering is groot. De certificeringsgraad onder drogisterijen is verder
gestegen na 2007. De implementatie van de kwaliteitseisen blijft volgens veldpartijen

7

achter. Uit de consumentenpeiling blijkt dat drogisten consumenten weinig over
mogelijke te verwachten effecten en mogelijke risico’s van zelfzorggeneesmiddelen
informeren. De nadruk ligt op informatie over gebruik en werking. Een meerderheid van
de consumenten die geen informatie krijgt, heeft hier ook geen behoefte aan mede omdat
zij vinden dat ze zelf verantwoorde keuzes kunnen maken. Het Centraal Bureau
Drogisterijen (CBD) vervult een belangrijke rol in het toezicht op drogisten. Indien bij
audits blijkt dat drogisterijen niet aan de certificeringseisen voldoen wordt hun certificaat
ingetrokken. Het CBD wenst een actievere rol vanuit de overheid in deze en pleit
daarnaast voor verantwoord mystery guest onderzoek
Rol apotheek
Veldpartijen en consumenten zien de apotheker als de meest deskundige en betrouwbare
informatiebron op het terrein van zelfzorggeneesmiddelen. Veldpartijen vinden dat de
apotheker in de praktijk beter invulling kan geven aan de rol als zorgverlener als het gaat
om zelfzorggeneesmiddelen en om medicatiebewaking. Ook zou de apotheker een grotere
rol kunnen spelen in de verstrekking van UA-middelen en hierbij taken van de huisarts
kunnen overnemen. Het toezicht op de sector zou versterkt kunnen worden. De KNMP
pleit voor verantwoord mystery guest onderzoek.
Toonbankverplichting
In 2002 werd de toonbankverplichting afgeschaft. Sindsdien mogen
zelfzorggeneesmiddelen ook in schappen voor de toonbank worden aangeboden.
Momenteel liggen bij een aanzienlijk deel van de drogisten zelfzorggeneesmiddelen in de
schappen. Ook bij een groeiend aantal apothekers is dat het geval. Er gaan stemmen op
de toonbankverplichting weer in te voeren. In het veld is weinig draagvlak voor
herintroductie van een algemene toonbankverplichting. In de eerste plaats ziet men geen
aanwijzingen dat er grote gevolgen zijn van de afschaffing op gebruik en veiligheid.
Hierbij moet wel opgemerkt worden dat heldere cijfers hierover ontbreken. In de tweede
plaats wordt verwezen naar de investeringen die drogisten en apothekers hebben gedaan
om verkoop uit de schappen mogelijk te maken.
Beschouwing
De discussie rondom het verruimen van de verkrijgbaarheid van zelfzorggeneesmiddelen
draait vooral om de balans tussen verkrijgbaarheid en veiligheid. Met de introductie van
een driedeling binnen de groep zelfzorggeneesmiddelen streeft de Geneesmiddelenwet
naar een goede balans tussen deze twee aspecten. De driedeling wordt in het veld breed
gedragen. De indeling maakt een goede afweging tussen verkrijgbaarheid en veiligheid
mogelijk. De uitwerking in de praktijk is in de periode 2007-2010 overigens niet altijd
gemakkelijk geweest. Er is echter progressie geboekt in deze. Er zijn aanpassingen
geweest die het systeem transparanter hebben gemaakt. Bovendien is de rol van het
College en de invulling daarvan tot aan de Raad van State overeind gebleven. Er is,
ondanks kritische kanttekeningen, over het algemeen vertrouwen dat het College de
balans tussen veiligheid en verkrijgbaarheid zo zorgvuldig tracht op te maken.
De eerste onderzoeksvraag heeft betrekking op veranderingen op het veilig gebruik van
zelfzorggeneesmiddelen. Sinds 2007 is de verkoop van zelfzorggeneesmiddelen duidelijk
gestegen is, met name van middelen die via vrije verkoop beschikbaar zijn gekomen. Wat

8

betreft het veilig gebruik geldt dat er geen systeem is wat de gevolgen van het groeiend
gebruik van zelfzorggeneesmiddelen voor de veiligheid duidelijk en volledig monitort.
Duidelijk is dat de meeste meldingen zowel bij het LIS als bij het NVIC betrekking
hebben op pijnstillers en op paracetamol in het bijzonder. Het is echter onbekend in
hoeverre paracetamol aangeschaft in supermarkten of in grote verpakkingen bijdragen
aan de toename van vergiftigingen. Wel duidelijk is dat de stijging van het aantal
meldingen van paracetamol al langere tijd plaatsvindt. Deze verdient daarom aandacht.
De tweede onderzoeksvraag bedoelde vooral in kaart te brengen of herinvoering van de
toonbankverplichting nodig is. Hier kunnen we kort over zijn. Veldpartijen zien geen
reden hiertoe en er zijn geen concrete aanwijzingen dat een dergelijke herinvoering nodig
is.
De twee laatste onderzoeksvragen richtten zich op de vraag hoe door drogisten,
respectievelijk apotheken invulling geven aan het leveren van verantwoorde zorg, waarbij
informatievoorziening een belangrijk element is. Om dit laatste te optimaliseren hebben
zowel het CBD als de KNMP normen ontwikkeld in de vorm van richtlijnen, protocollen
en certificering. Dit was overigens al ingezet voor 2007. In de dagelijkse praktijk zijn
deze ontwikkelingen nog niet altijd doorgedrongen. Lang niet altijd krijgen consumenten
informatie en wordt gevraagd of zij behoefte aan informatie hebben middels de zeker
nuttige kassacheck. Consumenten hebben vaak geen behoefte aan informatie (en dan
geldt de informatieplicht voor drogist en apotheken niet). De vraag is – zie eerder – of dit
altijd terecht is. Het streven van het CBD om hun leden meer te stimuleren proactief
consumenten te informeren bij risicovolle aankopen is dan ook toe te juichen. Daarnaast
kan meer aandacht besteed worden aan bewustwording van consumenten bijvoorbeeld via
publiekscampagnes, ICT-oplossingen maar ook goede mondelinge informatie. Aan de
bevordering van verantwoorde zorg kan landelijk gedragen mystery guest onderzoek een
bijdrage leveren. Wanneer drogisten en apotheken daar niet goed op scoren, kunnen bij
ernstige gebreken in de voorlichting kunnen certificaten en/of vergunningen ingetrokken
worden.
Aanbevelingen
Op basis van voorgaande constateringen doen wij de volgende aanbevelingen1:
1. De indeling van zelfzorggeneesmiddelen in drie categorieën en de uitvoering daarvan
door het CBG kan gehandhaafd blijven.
2.
Langlopend onderzoek naar de omvang, oorzaken en gevolgen van verkeerd
gebruik van zelfzorggeneesmiddelen, met name van paracetamol is aan te
bevelen.
3.
Er moet meer aandacht komen voor bewustmaking van consumenten over het
veilig gebruik van zelfzorggeneesmiddelen.
4.
Het bevorderen van goede informatievoorziening in drogist en apotheek is nodig.
Hiertoe is landelijk gedragen mystery guest onderzoek gecombineerd met
handhaving gewenst.
5.
De toonbankverplichting hoeft niet opnieuw ingevoerd te worden.

1

In hoofdstuk 7 worden deze aanbevelingen nader toegelicht

9

10

1

Inleiding

1.1

Achtergrond

Zelfzorggeneesmiddelen zijn geneesmiddelen waar geen recept van een arts voor nodig is
en die consumenten zelf aanschaffen. Het zijn altijd geneesmiddelen die gedurende een
aantal jaren in de medische praktijk zijn beproefd (www.neprofarm.nl). Ze zijn in
principe veilig bij juist gebruik maar bij onjuist gebruik kunnen ongewenste negatieve
effecten optreden (Van Dijk e.a. 2005). De meest gebruikte zelfzorggeneesmiddelen zijn
pijnstillers, op afstand gevolgd door middelen tegen keelpijn en verkoudheid (Cardol
2004). De laatste jaren zijn er belangrijke veranderingen geweest in de wetgeving rondom
zelfzorggeneesmiddelen, met name door de inwerkingtreding van de Geneesmiddelenwet
op 1 juli 2007. Bij deze inwerkingtreding is middels een door het Tweede Kamerlid Van
der Veen ingediende motie bepaald dat binnen drie jaar een evaluatie gehouden moest
worden om de nieuwe indeling van de zelfzorggeneesmiddelen te evalueren alsmede de
meerwaarde van de drogist in de voorziening van zelfzorggeneesmiddelen. Dit rapport
beschrijft deze evaluatie. Op verzoek van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport (VWS) is daarnaast ook aandacht besteed aan de afschaffing van de zogenaamde
toonbankverplichting in 2002 en de rol van de apotheker.

1.1.1

Verkoopkanalen van zelfzorggeneesmiddelen

Totdat de Geneesmiddelenwet in werking trad, vielen alle zelfzorggeneesmiddelen in één
categorie en mochten uitsluitend verkocht worden bij apotheken, drogisten en bij
supermarkten met een drogisterijvergunning.2 Tot 2002 lagen de zelfzorggeneesmiddelen
daar verplicht achter de toonbank. De consument die een zelfzorggeneesmiddel wilde
kopen, moest er om vragen en kreeg het vervolgens, al dan niet vergezeld van een advies,
overhandigd. Sinds 2002 is deze zogenaamde toonbankverplichting vervallen en mogen
de producten ook in de schappen liggen (Lelie-van der Zande 2002). Het idee hierachter
was dat de consument zo zelf de verpakkingsinformatie van de beschikbare zelfzorggeneesmiddelen kan vergelijken, zelf een keuze kan maken en wellicht gerichter om een
advies kan vragen. Een grotere verandering trad in werking op 1 juli 2007, de dag van de
inwerkingtreding van de Geneesmiddelenwet (Stb.2007, 93).3 Vanaf dat moment is een
aantal zelfzorggeneesmiddelen vrij verkrijgbaar. Dit betekent dat deze middelen in
beginsel overal verkocht mogen worden. In de praktijk zijn het vooral supermarkten die
deze vrij verkrijgbare middelen verkopen. De verplichting dat er een drogisterijvergunning nodig was voor verkoop van zelfzorggeneesmiddelen in de supermarkt is
2

Daarnaast konden zelfzorggeneesmiddelen ook verkocht worden op ruim 1000 andere
verkooppunten (zoals kleine supermarkten, campingwinkels en benzinestations) waar geen
drogist en/of apotheker in de buurt was
3
Alle verwijzingen naar de Geneesmiddelenwet zijn ontleend aan
http://wetten.overheid.nl/BWBR0021505/, geraadpleegd 2 en 3 augustus 2010

11

vervallen. Overigens zijn lang niet alle zelfzorggeneesmiddelen vrij verkrijgbaar. De
volgende paragraaf gaat hier nader op in.

1.1.2

Indeling van zelfzorggeneesmiddelen

De Geneesmiddelenwet (Stb.2007, 93) regelt de geneesmiddelenvoorziening, ook wat
betreft zelfzorggeneesmiddelen. De artikelen 56-60 gaan over de indeling van
geneesmiddelen. Het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) is bevoegd om
geneesmiddelen in te delen. Er zijn momenteel vier categorieën. Een grote categorie is die
van de Uitsluitend Recept (UR) geneesmiddelen. Deze middelen mogen uitsluitend door
een in het BIG-register geregistreerde arts of tandarts worden voorgeschreven (art. 57, lid
2b), dan wel “in een krachtens artikel 5 van de Wet toelating zorginstellingen als
algemeen onderscheidenlijk als psychiatrisch ziekenhuis aangewezen instelling” (art 57,
lid 2a).
Daarnaast onderscheidt de Geneesmiddelenwet drie soorten zelfzorggeneesmiddelen (art.
56, art 58):
1. Uitsluitend apotheek (UA)
2. Uitsluitend apotheek en drogist (UAD)
3. Algemene verkoop (AV)
Artikel 58 specificeert de voorwaarden voor indeling in één van deze drie groepen (zie
kader 1.1)

Kader 1.1

1.

2.

3.
4.

5.

12

Integrale tekst artikel 58 van de Geneesmiddelenwet

Het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen besluit tot indeling van een geneesmiddel
als UA-geneesmiddel indien dit naar zijn oordeel uit een oogpunt van medicatiebewaking,
voorlichting of begeleiding bij de terhandstelling noodzakelijk is.
Het College besluit tot indeling van een geneesmiddel als AV-geneesmiddel indien dit naar
zijn oordeel uit een oogpunt van veilig gebruik verantwoord is, gelet op de werkzame stof, de
dosering en de verpakkingsgrootte.
Het College besluit tot indeling van een geneesmiddel als UAD-geneesmiddel indien het niet
voor indeling als UA-geneesmiddel of als AV-geneesmiddel in aanmerking komt.
Indien bij de verlening van een handelsvergunning door de Gemeenschap een geneesmiddel
niet is ingedeeld als UR-geneesmiddel, bepaalt het College de indeling op de voet van het
eerste, tweede en derde lid.
Bij ministeriële regeling worden nadere regels gesteld ter zake van de criteria aan de hand
waarvan het College besluit tot indeling van een geneesmiddel als UA-geneesmiddel of als
AV-geneesmiddel. Het ontwerp van de regeling wordt ten minste 4 weken voor de vaststelling
overgelegd aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal.

Terhandstelling van zelfzorggeneesmiddelen
De artikelen 61 en 62 van de Geneesmiddelenwet regelen de terhandstelling van
(zelfzorg)geneesmiddelen.
Voor UA-middelen moet hierbij aan dezelfde voorwaarden worden voldaan als voor
receptgeneesmiddelen. Artikel 61, lid 1 stelt dat UA-middelen uitsluitend ter hand gesteld
mogen worden door:
1. apothekers die hun beroep in een apotheek uitoefenen;
2. huisartsen die in het bezit zijn van een benodigde vergunning;
3. daartoe bij ministeriële regeling aangewezen personen en instanties in de door de
regeling bedoelde omstandigheden.
De hierboven genoemde personen en instanties mogen ook UAD-middelen ter hand
stellen (artikel 62, lid 1). Daarnaast mogen ook drogisten dit doen. Hierbij wordt aan de
drogisten wel de eis tot verantwoorde zorg opgelegd. Artikel 62, lid 2 stelt dat onder het
aanbieden van verantwoorde zorg het volgende wordt verstaan dat:
a) de terhandstelling geschiedt onder verantwoordelijkheid en onder toezicht van een
drogist;
b) degene aan wie een UAD-geneesmiddel ter hand wordt gesteld, op duidelijke wijze
wordt ingelicht over hetgeen hij redelijkerwijze moet weten over de aard en het doel
van het geneesmiddel en de te verwachten gevolgen en risico’s daarvan voor zijn
gezondheid, tenzij hij te kennen heeft gegeven daar geen behoefte aan te hebben;
c) uitsluitend een drogist of een assistent-drogist de in onderdeel b bedoelde
voorlichting mag geven, en
d) in het verkooppunt voldoende drogisten en assistent-drogisten aanwezig zijn die
klanten deze voorlichting kunnen geven.
AV-middelen mogen naast de hiervoor genoemde personen en instanties ter hand gesteld
worden door “degenen die in de uitoefening van een bedrijf verkoopactiviteiten verrichten en daartoe zijn ingeschreven in het handelsregister, bedoeld in artikel 2 van de
Handelsregisterwet 1996” (artikel 62, lid 3).

1.1.3 Gebruik en veiligheid
Niet iedereen staat achter de manier waarop de voorziening van zelfzorggeneesmiddelen
geregeld is. Met name de vrije verkrijgbaarheid heeft stof doen opwaaien. Het idee van
critici is dat het gebruik van zelfzorggeneesmiddelen zal toenemen en dat hiermee de
veiligheid in gevaar gebracht kan worden. Het gaat hierbij dan vooral om mogelijke
gevolgen voor de veiligheid door verkeerd gebruik. Verkeerd gebruik is zeker niet altijd
opzettelijk. Onwetendheid bij consumenten lijkt een belangrijke aanleiding te zijn (Van
Dijk e.a. 2004). Het onveilig gebruik van zelfzorggeneesmiddelen kan schade toebrengen
aan de gezondheid. Bekende voorbeelden zijn dat overdosering met paracetamol kan
leiden tot leverfunctiestoornissen en dat NSAIDs - ook bij lagere doseringen - de kans op
maagbloedingen doen toenemen (Van Dijk 2005). Onjuist gebruik van

13

zelfzorggeneesmiddelen kan ook economische schade opleveren in de zin van extra
doktersbezoeken, ziekenhuisopnames en dergelijke (Pirmohammed 2004; Leendertse
2008). Er is ook veel discussie over welke middelen in welke categorie thuishoren. Het is
aan het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen om dit te beoordelen. Echter, er zijn
de afgelopen jaren diverse procedures tegen beslissingen van het College geweest.
Veiligheid is altijd een belangrijk argument geweest om een beslissing van het CBG aan
te vechten. Partijen beroepen zich hierbij op internationaal onderzoek (voor een overzicht
zie bijvoorbeeld Van Dijk 2005). In Nederland zelf is weinig onderzoek gedaan naar de
negatieve effecten van (oneigenlijk) gebruik van zelfzorggeneesmiddelen.

1.1.4

Rol drogist en apotheker

Tijdens de totstandkoming van de Geneesmiddelenwet is veel aandacht uitgegaan naar de
rol van de drogist (zie ook hoofdstuk 2). Uiteindelijk zijn in de wet specifieke bepalingen
opgenomen richting de drogist, waarbij het leveren van verantwoorde zorg belangrijk is.
Ook voor apothekers is de bepaling opgenomen dat zij verantwoorde zorg moeten leveren
bij het afleveren van UAD-middelen. We beschrijven drie elementen die belangrijk zijn
rondom de invulling van de rol van drogisten en apothekers (zie ook Brinkman 2008).
Normontwikkeling
In de eerste plaats is normontwikkeling belangrijk. Hierbij is de vraag belangrijk wat de
norm voor verantwoorde zorg is. In het proces van normontwikkeling wordt vastgesteld
aan welke criteria verantwoorde zorg omtrent zelfzorggeneesmiddelen door drogisten en
apothekers moet voldoen. Het enige wat de Geneesmiddelenwet in deze specificeert
inzake verantwoorde zorg is: het informeren van de consument “over hetgeen hij
redelijkerwijze moet weten over de aard en het doel van het geneesmiddel en de te
verwachten gevolgen en risico’s daarvan voor zijn gezondheid, tenzij hij te kennen heeft
gegeven daar geen behoefte aan te hebben”. In het veld moeten deze normen nadere
invulling krijgen. Deze invulling gebeurt met name door het Centraal Bureau
Drogisterijen en de KNMP.
Implementatie
Het tweede element is de implementatie van de normen. Allereerst moeten de normen
onder de aandacht komen van relevante partijen, in dit geval drogisten en apothekers.
Vervolgens moeten zij ook geaccepteerd worden door de beroepsbeoefenaren: staan deze
achter de normen zoals geformuleerd door bijvoorbeeld beroepsverenigingen of koepels?
Tot slot moeten de beroepsbeoefenaren de normen vertalen naar hun dagelijkse
werkzaamheden. In dit onderzoek zullen we nagaan in hoeverre dat gebeurt.
Handhaving
Tot slot moeten er mechanismen zijn die het voor partijen noodzakelijk maken niet alleen
bekend te zijn met de normen, maar deze ook na te leven. De Geneesmiddelenwet legt de
verantwoordelijkheid voor het toezicht bij de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ).

14

1.2

Onderzoeksvragen

Zoals eerder is aangegeven beschrijft dit rapport de evaluatie die middels de motie Van
Veen in 2007 is verzocht. Het doel van dit evaluatieonderzoek is tweeledig. Het eerste
doel is het inzicht bieden in de gevolgen die de verandering in de indeling van zelfzorggeneesmiddelen (per 1 juli 2007) en de afschaffing van de toonbankverplichting (in 2002)
hebben gehad voor verkoop en veiligheid.
Hierbij horen de volgende twee onderzoeksvragen:
1. Zijn er relevante veranderingen opgetreden op het gebied van veilig gebruik sinds de
invoering van de AV-categorie bij zelfzorggeneesmiddelen?
Hiertoe wordt inzicht geboden in de volgende aspecten:
- de omzet van zelfzorggeneesmiddelen per categorie;
- de omvang van het gebruik van zelfzorggeneesmiddelen per categorie;
- ziekenhuisopnamen, vergiftigingen, meldingen spoedeisende hulp.
2. Zijn er volgens veldpartijen effecten op het medicijngebruik van UAD-middelen sinds
de afschaffing van de toonbankverplichting in 2002? Zijn er omstandigheden die
wijzen op de noodzaak van herinvoering van een toonbankverplichting?
Het tweede doel is inzicht te verwerven in de manier waarop drogist en apotheek
invulling geven aan de rol die hen is toebedeeld door de wet, te weten het geven van
kwalitatief goed advies over zelfzorggeneesmiddelen.
Hierbij worden de volgende vragen beantwoord:
3. Hoe wordt door de drogist in de praktijk invulling gegeven aan het leveren van
verantwoorde zorg sinds de inwerkingtreding van de Geneesmiddelenwet?
Subvragen hierbij zijn:
a. Vragen consumenten advies aan de drogist (als het gaat om UADmiddelen)? En wordt dit advies ook gegeven?
b. Geeft de drogist ongevraagd advies? Hoe beoordeelt de consument dit
advies?
c. Hoe is de ervaren kwaliteit van de gegeven adviezen?
4. Hoe wordt door de apotheker in de praktijk invulling gegeven aan het leveren van
verantwoorde zorg sinds de inwerkingtreding van de Geneesmiddelenwet met name
als het gaat om UA-geneesmiddelen? Subvragen hierbij zijn:
a. Maakt de apotheek zijn adviesfunctie waar met betrekking tot de UAcategorie van zelfzorggeneesmiddelen? Hoe kijken consumenten hier
tegenaan?
b. Hoe geeft de apothekersbranche invulling aan zijn opdracht tot
medicatiebewaking, voorlichting en begeleiding bij de terhandstelling
van UA-middelen? Hoe kijken consumenten hier tegenaan?
c. Het UA-tarief op zelfzorggeneesmiddelen wordt niet vergoed. In
hoeverre speelt dit mee bij de keuze van de consument om al dan niet een
UA-middelen aan te schaffen?

15

Bij bovenstaande dient opgemerkt te worden dat er een verschil is tussen de drogist en de
apotheker als het gaat om het leveren van verantwoorde zorg. Voor de drogist geldt dat
deze geen zorgverlener is volgens de Wet BIG en de drogist heeft, anders dan de
apotheker, geen plaats in de Wet op de Geneeskundige Behandelovereenkomst.
Verantwoorde zorg door de drogist verwijst daarom vooral naar het geven van relevante
voorlichting.

1.3

Leeswijzer

Dit rapport start met een kort overzicht van de ontwikkelingen – rondom
zelfzorggeneesmiddelen – in aanloop naar de inwerkingtreding van de Geneesmiddelenwet. Hoofdstuk 3 beschrijft de methoden die in het onderzoek zijn gebruikt. De
hoofdstukken 4 tot en met 6 geven de resultaten van het onderzoek weer. Hoofdstuk 4
richt zich op cijfermatig materiaal dat verzameld is over gebruik en veiligheid van
zelfzorggeneesmiddelen. Hoofdstuk 5 beschrijft de resultaten van de interviews met acht
belangrijke partijen in het veld. Hoofdstuk 6 laat de mening van consumenten over
informatie over en verkrijgbaarheid van zelfzorggeneesmiddelen zien. Hoofdstuk 7, tot
slot, omvat de conclusies en aanbevelingen. We zullen in de hoofdstukken 4 tot en met 7
eerst ingaan op de wijzigingen in de Geneesmiddelenwet omdat dit onderwerp de
hoofdmoot van dit onderzoek betreft. Daarna komt de toonbankverplichting aan de orde.

16

2

Overzicht van de ontwikkelingen in regelgeving

Dit hoofdstuk beschrijft de belangrijkste ontwikkelingen (vanuit het oogpunt van deze
evaluatie) voorafgaand aan de inwerkingtreding van de Geneesmiddelenwet. VWS heeft
op het terrein van de zelfzorggeneesmiddelen de kanalisatie geliberaliseerd omdat men
meende dat er vanuit de volksgezondheid geen argumenten waren die de monopoliepositie van –d rogist/apotheker – nog langer konden rechtvaardigen.

2.1

De Wet op de Geneesmiddelenvoorziening

In 1958 trad Wet op de Geneesmiddelenvoorziening (WOG) in werking. De wet regelde
onder andere wie geneesmiddelen mochten voorschrijven en afleveren. In het kader van
de zelfzorggeneesmiddelen was bepaald dat deze – naast voorschrijvers en apothekers –
ook verstrekt mochten worden door “personen, aan wie ingevolge artikel 2 van het
Vestigingsbesluit kleinhandel in drogisterijartikelen 1961 (Stb. 21) vergunning is
verleend” (art 2.f.1, ld a)”. Daarnaast kon een ontheffing worden verleend aan personen
die geen drogisterijvergunning hadden. Dit was onder andere geregeld in een
noodvoorziening in de wet. Deze noodvoorziening stelde dat indien er in een bepaalde
gemeente geen drogist aanwezig was, willekeurige detailhandelaren een vergunning
konden krijgen om een beperkt assortiment zelfzorggeneesmiddelen af te leveren
(Kamerstuk: GMV 986108; 2008). Tot 1997 adviseerde de geneesmiddelcommissie de
minister over de afleverstatus van geneesmiddel. Na een wetswijziging werd de indeling
van de afleverstatus neergelegd bij het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen. Het
college geeft tevens een vergunning af om een geneesmiddel via AV in de handel te
brengen.

2.2

Brief van de minister van VWS aan de Tweede Kamer, december 1998

Eind 1998 stuurt de toenmalige minister van VWS, mevrouw Borst, een brief naar de
Tweede Kamer waarin zij haar voornemens voor modernisering van de WOG uitlegt
(GMV 986108; 2008). In de veertig jaar dat de WOG van kracht was, waren er veel
ontwikkelingen op het terrein van geneesmiddelen geweest, die vroegen om een
aanpassing van de wet. Dit was tot dan steeds gedaan middels zogenaamde
uitvoeringsbesluiten. Hierdoor was de regelgeving complex en ontoegankelijk worden.
Daarnaast was er een wens om de wetgeving aan te passen aan de maatschappelijk
veranderingen. In de brief van 8 december 1998 doet Borst ook een aantal voorstellen om
de geneesmiddelenvoorziening voor zelfzorggeneesmiddelen aan te passen. In de WOG
was bijvoorbeeld slechts een tijdelijke mogelijkheid (middels vergunningen) voorzien
voor gediplomeerde drogisten om zelfzorggeneesmiddelen af te mogen leveren. Borst
stelt in 1998 voor om dit in de nieuwe wet te vervangen door een permanente
bevoegdheid. Het vergunningenstelsel voor drogisten moet dan vervangen worden door

17

een plicht voor eigenaren van drogisterijen om hun bedrijf bij het ministerie van VWS
aan te melden. De eigenaar zou verplicht worden zorg te dragen voor aflevering van
zelfzorggeneesmiddelen door een gediplomeerd drogist dan wel door iemand die onder
directe verantwoordelijkheid van de drogist werkte. Borst stelt daarbij voor om de
noodvoorzieningen in plaatsen zonder drogist op te heffen, gezien het feit dat Nederland
een dicht stelsel van apotheken en drogisten heeft. In diezelfde brief kondigt Borst een
onderzoek aan, te houden door de Consumentenbond. Dit onderzoek moet inzicht geven
in de aflevering van zelfzorggeneesmiddelen door drogisten en apotheken.

2.3

Brief minister Borst aan de Tweede Kamer in 2000 en advies CBG

In een brief van 31 augustus 2000 aan de Tweede Kamer (Brief VWS, 26801, nr 44) stelt
minister Borst voor dat vrijwel alle zelfzorggeneesmiddelen in de vrije verkoop kunnen.
Zij maakt een uitzondering voor die zelfzorggeneesmiddelen die het reactievermogen
beïnvloeden en middelen die interactie hebben met andere middelen. De minister baseert
zich hierbij op een advies (op haar verzoek) van het College ter Beoordeling van
Geneesmiddelen. Een reden om dit advies te vragen was om relevante aspecten met
betrekking tot zelfzorggeneesmiddelen nader te wegen. Een van deze aspecten was de
mogelijkheid tot vrije verkoop van zelfzorggeneesmiddelen, waardoor deze bijvoorbeeld
ook bij supermarkten te koop zouden zijn. De minister geeft aan dat dit: “beter past bij
het huidige maatschappijbeeld van de zelfstandige en kritische consument die zelf wil
kiezen voor een bepaald geneesmiddel. Bovendien sluit dit aan bij het streven van dit
kabinet naar concurrentie zowel op het gebied van dienstverlening en voorlichting als op
het gebied van prijsstelling”.
Het CBG wordt gevraagd te adviseren over de vraag of vrije verkoop zonder negatieve
gevolgen voor de veiligheid mogelijk zou zijn in deze, hierbij rekening houdend met het
Europese perspectief. In zijn advies van 29 februari 2000 komt het CBG met voornoemd
advies: alle zelfzorggeneesmiddelen behoudens die welke interacties geven, kunnen in de
vrije verkoop (Advies CBG, februari 2009).4 Het CBG acht de Europese ontwikkelingen
in deze niet van belang omdat de concrete invulling van kanalisatie niet op Europees
niveau plaatsvindt. Het CBG noemt wel een aantal randvoorwaarden voor de bredere
beschikbaarheid:
- het hanteren van een leeftijdscriterium voor de verkoop van zelfzorggeneesmiddelen;
- het gebruik maken van een gedegen vergunningen- of notificatiesysteem;
- het formuleren van flankerend beleid (in de brief van de minister wordt verwezen
naar het starten van een gerichte publiekscampagne, welk advies zij niet overneemt);
- het in sommige gevallen aanpassen van de verpakkingsgrootte.
De minister geeft in haar brief aan dat partijen als de Consumentenbond en de KNMP de
lijn van het advies onderschrijven. Dit geldt niet voor de drogisten, die haar in maart 2000
een position paper doen toekomen (Pharmacon, 2000). Pharmacon verzet zich tegen de
4

Te raadplegen via: http://www.cbg-meb.nl/NR/rdonlyres/D5F9720E-CEB5-4951-848EB2A0FA876A56/0/20000229zelfzorg.pdf

18

conclusie dat zelfzorggeneesmiddelen vrij verkrijgbaar zouden moeten zijn. De
organisatie verwijst hierbij naar andere Europese landen waar kanalisatie vrijwel altijd
verloopt via apothekers. Pharmacon noemt de argumenten voor opheffing van de
kanalisatie niet overtuigend en bekritiseert het CBG-advies. Het argument van
marktwerking (i.e. prijsvoordeel voor de consument) bestaat volgens Pharmacon dan al,
waarbij verwezen wordt naar de felle prijsconcurrentie tussen grote drogisterijketens. Ook
is er geen tekort aan gediplomeerde drogisten, een ander punt dat voorstanders van vrije
verkrijgbaarheid wel noemen. Zij wijzen ook op het veiligheidsaspect: bij verkeerd
gebruik zijn zelfzorggeneesmiddelen risicovol. Goede voorlichting is derhalve nodig.
Pharmacon concludeert daarom dat afbraak van het kanalisatiesysteem onverantwoord is
vanuit het oogpunt van de volksgezondheid. De organisatie geeft daarnaast aan dat de
branche zich in voorgaande jaren erg heeft ingespannen om te voldoen aan de door
overheid en politiek gestelde kwaliteitseisen. Dit in ruil voor de toezegging van een
herstel van de permanente bevoegdheid van de drogist tot aflevering van zelfzorggeneesmiddelen bij herziening van de WOG (zie hierboven). De organisatie vreest dat
deze investeringen door de vrije verkoop minder rendement zullen opleveren. De minister
geeft in haar brief van 31 augustus 2000 aan deze vrees niet te delen: “de consument is
zeer goed in staat om te bepalen bij wie hij ‘waar voor zijn geld’ krijgt”. Zij verwijst
hierbij naar andere bedrijfstakken en geeft aan dat de drogisten jarenlang een
vertrouwensband met hun klanten hebben kunnen opbouwen. Zij ziet uit redenen van
volksgezondheid geen argumenten om de positie van de drogist te beschermen en geeft
aan dat het dan, in 2000, het aangewezen moment is om “een nadere stap te zetten op het
pad van een zekere liberalisering van de zelfzorgmarkt”.

2.4

Afschaffing van de toonbankverplichting in 2002

Op 1 juli 2002 is de toonbankverplichting afgeschaft. Dat betekent dat zelfzorgpgeneesmiddelen vanaf dat moment niet meer achter de toonbank hoeven te liggen maar
ook in de schappen voor de toonbank mogen worden aangeboden. Na de aankondiging
van de maatregel op 7 februari 2001 komt vanuit het veld kritiek, met name vanuit de
drogisten. Deze kritiek vat het Centraal Bureau Drogisterijbedrijven samen in een brief
aan de leden van de Vaste Kamercommissie voor VWS (21 april 2002), waarin het CBD
haar tot uitstel van maatregel verzoekt. Belangrijke kritiekpunten zijn dat zelfselectie (het
zelf kunnen kiezen uit de schappen) zonder begeleidende maatregelen een bijna identiek
effect zal hebben als de vrije verkoop: een vergaande afbraak van de persoonlijke
advisering in drogisterijen. Dit omdat de overhandiging over de toonbank een
automatisch contactmoment creëert en daardoor ook een moment voor advisering
In opdracht van het CBD heeft het NIPO in 2001 onderzoek uitgevoerd naar de aanschaf
van zelfzorggeneesmiddelen. In dat onderzoek geeft 77% van de mensen aan dat
zelfzorggeneesmiddelen vanachter de toonbank verkocht moeten worden wanneer de
persoonlijke advisering en bestaande veiligheidswaarborgen daardoor in het gedrang
komen. In een reactie bekritiseert de KNMP het NIPO-onderzoek vanwege de
vraagstelling en geeft aan dat eerder onderzoek van Neprofarm tot een tegengestelde

19

conclusie komt (Lelie-van der Zande 2002).5 Wel geeft Lelie-van der Zande aan dat
deskundigen de mening van het CBD in grote lijnen onderschrijven. De KNMP heeft al
in 2001 aangegeven dat zelfselectie van zelfzorgmiddelen “best kan, mits er voldoende
gelegenheid is voor het geven van advies” (PW, 2001, nr 12).
Het CBD gaat in zijn brief aan de Vaste Kamercommissie ook in op de randvoorwaarden
voor zelfselectie in Finland en Zweden. De reden hiervoor is dat deze twee landen gelden
als voorbeeld voor zelfselectie. Voorstanders melden dat consumenten in deze twee
landen zelfselectie waarderen.6 In beide landen blijkt er een (actieve) wettelijke
voorlichtingsplicht te zijn alsmede de eis van aanwezigheid van voldoende deskundig
personeel in het “zelfselectiegebied”. Het CBD pleit voor dergelijke maatregelen in
Nederland en geeft aan dat hiertoe uitstel van de maatregel nodig. Echter, op 1 juli van
dat jaar wordt de toonbankverplichting afgeschaft.
Er gaan stemmen op om de toonbankverplichting opnieuw in te voeren. Kort voor de
introductie van de Geneesmiddelenwet op 1 juli 2007 neemt de Tweede Kamer de motie
Schermer aan (http://ikregeer.nl/document/kst-32196-4). De motie verzoekt om UADmiddelen weer achter de toonbank te leggen. Veldpartijen hebben hierop destijds
overwegend negatief gereageerd onder andere omdat verkooppunten geïnvesteerd hadden
in aanpassingen. Ook de Raad van State adviseert negatief in deze
(http://ikregeer.nl/document/kst-32196-4). De motivering van de Raad van State hierbij is
dat wetgeving vanwege haar normerende en ordenende functie een bestendig karakter
moet hebben waar burgers, organisaties, instellingen en bedrijven hun gedrag en beleid
op af moeten kunnen stemmen. Frequente wijzigingen van wetgeving doen hieraan
afbreuk. Derhalve ziet de Raad niet de noodzaak om na zo’n korte tijd de toonbankverplichting voor UAD-middelen weer in te voeren. Dit ook omdat de voorgestelde
wijziging niet voorzien is van een dragende motivering. De Raad constateert dat uit de
toelichting bij de motie niet blijkt dat er veranderende omstandigheden zijn die nopen tot
herinvoering van de toonbankverplichting. Ook vindt de Raad dat er geen aanwijzingen
zijn voor onveilig gebruik van UAD-middelen en onvoldoende informatievoorziening als
gevolg van afschaffing van de toonbankverplichting. De noodzaak van het opnieuw
invoeren van de toonbankverplichting is daarmee, aldus de Raad, onduidelijk.

5

In de vraagstelling van dit onderzoek worden de voor- en nadelen van achter de toonbank verkopen
genoemd, waarbij bij het nadeel sterk de nadruk ligt op verkeerd gebruik. Dit kan invloed hebben op de
resultaten omdat de consument zo niet zelf de mogelijke voor- en nadelen bedenkt (eigen interpretatie
NIVEL).
6
Dit wordt in het onderzoek door verschillende belanghebbenden en deskundigen gemeld, maar er is geen
primaire bron voor deze opvattingen gevonden (opmerking NIVEL)

20

2.5

Ontwikkelingen tot aan de introductie van de Geneesmiddelenwet in
2007

Minister Borst kondigt in 2000 haar voornemen aan om vrije verkoop van zelfzorggeneesmiddelen toe te staan. In 2005 publiceert minister Hoogervorst “de Nota van
wijziging Geneesmiddelenwet” (Ministerie van VWS, 2005, GMT/G 2580068). Ook
daarin staat nog overeind dat er een einde komt aan de kanalisatie van zelfzorggeneesmiddelen, met uitzondering van een groep zelfzorggeneesmiddelen die uitsluitend
via de apotheek te verkrijgen zijn: “In de nieuwe situatie zijn er derhalve drie vormen
van verkrijgbaarheid: receptgeneesmiddelen, die uitsluitend in een apotheek verkrijgbaar
zijn (UR), zelfzorggeneesmiddelen die uitsluitend in de apotheek verkrijgbaar zijn (UA)
en zelfzorggeneesmiddelen die algemeen verkrijgbaar zijn”. Leden van de Tweede
Kamer stellen vragen naar aanleiding van deze nota, welke op 23 november 2005 door de
minister beantwoord worden. Ook uit die antwoorden blijkt dat de minister van plan is de
kanalisatie te laten vervallen en te blijven bij de indeling in zelfzorggeneesmiddelen in
UA- en AV-middelen.
Op 6 maart 2006 komt echter een nieuwe Nota van wijziging vaststelling nieuwe
Geneesmiddelenwet7 waarin de UAD-middelen worden geïntroduceerd. Al eerder zijn
deze middelen in het amendement Buijs-Arib vermeld (Amendement Buijs-Arib, d.d. 16
februari 2006). Zij introduceren de UAD-categorie. Zij willen voorkomen dat apotheken
ten onrechte een monopolie krijgen op de verkoop van een deel van de zelfzorggeneesmiddelen, die tot dan toe ook door drogisten verkocht mogen worden. Daarbij
geven zij aan dat: “de deskundigheid en bekwaamheid van drogisten met betrekking tot
de verkoop van zelfzorggeneesmiddelen door de wetgever is erkend in de huidige Wet op
de Geneesmiddelenvoorziening en herbevestigd in de startnotitie aan de Kamer in de
aanloop naar de nieuwe Geneesmiddelenwet (TK 26 344, nr.1)”. Zij pleiten daarbij niet
voor het volledig laten varen van de algemene verkoop van zelfzorggeneesmiddelen. Wel
geven Buijs en Arib aan een zorgvuldig en verantwoord, daarmee ook meer terughoudend,
beleid te willen voeren ten aanzien van het volledig vrijgeven van de verkoop van
bepaalde zelfzorggeneesmiddelen. Daartoe formuleren zijn een set criteria aan de hand
waarvan wordt besloten een geneesmiddel als UAD-middel in te delen. Ook willen zij
middels het amendement wettelijke waarborgen inbouwen voor de kwaliteit van de
voorlichting over UAD-middelen ook voor drogisterijen. Daarom nemen zij in het
amendement op dat levering van UAD-middelen gepaard moet gaan met verantwoorde
zorg en dat elke klant die aangeeft behoefte te hebben aan informatie die ook krijgt.
Hierbij mogen alleen (assistent-)drogisten adviseren over het gebruik van UAD-middelen.
In de Nota van wijziging vaststelling nieuwe Geneesmiddelenwet komt de nieuwe
indeling zoals gezegd ook terug. In de toelichting hierop schrijft de toenmalige minister
Hoogervorst dat hij zelf evenals zijn voorgangster Borst, de overtuiging heeft dat het uit
consumentenoogpunt gewenst en uit volksgezondheidsoogpunt verantwoord is om
7

Te raadplegen op http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2006/03/06/notavan-wijziging-vaststelling-nieuwe-geneesmiddelenwet.html

21

zelfzorggeneesmiddelen algemeen verkrijgbaar te stellen. Hij baseert zich hierbij mede op
het standpunt van het CBG alsmede op NIVEL-onderzoek (Van Dijk 2005) en meningen
van veldpartijen dat zelfzorggeneesmiddelen – bij goed gebruik – veilig zijn. Ook vindt
hij dat op basis van onderzoeken blijkt dat veel consumenten geen informatie nodig
hebben, onder andere omdat aankopen vaak herhaalaankopen zijn. Echter, tijdens de
plenaire behandeling van het wetsvoorstel in februari 2005 proeft de minister bij de
Kamer aarzeling om tot volledig vrije verkoop over te gaan. Hij heeft zich als gevolg
daarvan beraad op een nieuw voorstel. De Minister heeft het CBG verzocht een lijst
samen te stellen met zelfzorggeneesmiddelen waarvan “het uit oogpunt van veilig gebruik
verantwoord is, gelet op de werkzame stof, de dosering en de verpakkingsgrootte, dat
deze algemeen verkrijgbaar zijn. Deze zelfzorggeneesmiddelen komen dan in de AVcategorie. De overige zelfzorggeneesmiddelen worden uitsluitend verstrekt door
tussenkomst van apotheek of drogist (UAD)”. In de Nota van wijziging vaststelling
nieuwe Geneesmiddelenwet worden ook de indelingscriteria voor de drie groepen
zelfzorggeneesmiddelen genoemd (AV, UAD, UA). Ook het voorstel van Buijs/Arib om
de plicht tot verantwoorde zorg door de drogist vast te leggen in de wet komt uiteindelijk
terug in de Geneesmiddelenwet terecht.

22

3

Methode

Om de onderzoeksvragen te beantwoorden, zijn verschillende bronnen gebruikt:
1.
Registratiegegevens van verschillende partijen (onder andere The Nielsen
Company, Stichting Consument en Veiligheid, Nationaal Vergiftigingen
Informatiecentrum);
1.
Interviews met stakeholders;
2.
Consumentenpanel Gezondheidszorg.
Deze bronnen worden hieronder nader omschreven.

3.1

Registratiegegevens

Om zicht te krijgen op het veilig gebruik van zelfzorggeneesmiddelen zijn zowel
gegevens noodzakelijk over de omvang van het gebruik van zelfzorgmiddelen als over de
gevolgen van onveilig gebruik. Deze gegevens zouden idealiter beschikbaar zijn over een
lange periode om zowel een uitspraak te kunnen doen over de afschaffing van de
toonbankverplichting in 2002 als de herziene indeling van zelfzorggeneesmiddelen in
2007. Hiertoe is in eerste instantie een inventarisatie gedaan van de beschikbare
registraties. Per onderwerp zal worden aangegeven welke overwegingen hebben gespeeld
om deze registraties wel of niet mee te nemen in het onderzoek.

3.1.1 Gebruik van zelfzorggeneesmiddelen
Er is behoefte aan objectieve en vergelijkbare informatie (onderling en in de tijd) over het
gebruik van zelfzorgmiddelen in de afgelopen jaren. Een ideaal scenario zou zijn dat
gegevens beschikbaar komen van één instantie die kwaliteit levert die boven iedere
twijfel verheven is. Dit voor een zo lange periode dat de effecten na invoering van de wet
kunnen worden vergeleken met een voldoende ruime periode daarvoor. Dit voor
supermarkten, drogisterijen, apotheken en idealiter ook voor tankstations en andere
bijzondere distributiepunten zoals campingwinkels die in het verleden zelfzorggeneesmiddelen mochten verkopen. Helaas is er geen enkel bureau dat alle gegevens op
de geschetste wijze in kaart brengt. De belangrijkste potentiële leveranciers van gegevens
wordt hieronder beschreven:
- Nielsen rapporteert over drogisterijen/parfumerieën en supermarkten, maar niet over
apotheken.
- IMS rapporteert over drogisten, apotheken en supermarkten. Aangaande de
supermarkten heeft IMS de discounters (Aldi, Lidl, Dirk van den Broek) niet in beeld.
- Zowel Nielsen als IMS brengen tankstations voor zelfzorg niet stelselmatig in kaart.
- SFK levert alleen gegevens van apotheken en heeft alleen beschikking over
zelfzorgmiddelen waarvan het gebruik in de apotheek is vastgelegd in de gegevens
van individuele patiënten

23

-

De GIP-databank van het College voor Zorgverzekeringen heeft alleen gegevens van
geneesmiddelen die bij zorgverzekeraars gedeclareerd zijn

Omdat in onderhavig onderzoek de nadruk lag op de verschuiving van de verkoop
richting de supermarkt is gekozen voor Nielsen omdat deze een bredere dekking hebben
van de verkoop in supermarkten als het gaat om discounters. Dit betekent wel dat in ons
slechts beperkt gebruik gemaakt is van gegevens uit apotheken. De handverkoop in de
apotheek is 15.4% van de verkoop van drogisten, supermarkten en apotheken samen. IMS
geeft aan dat de apotheek 1.5% aandeel wint sinds begin 2008. Daarnaast vindt in de
apotheek ook zelfzorgomzet via medicatiebewaking, kwitanties en voorschriften plaats
(zoals bij het afslankproduct Alli). Dit noemt IMS wereldwijd de OTX verkoop. Het
werkelijke omzetaandeel van de apotheek in de zelfzorgmarkt zoals IMS die registreert is
dan 22%. Van alle zelfzorgbestedingen in Nederland bij apotheek, drogist en supermarkt
loopt 22% via de apotheek.
Om te kunnen komen tot gedegen conclusies in het kader van deze evaluatie is primair de
ontwikkeling van de groepen zelfzorgmiddelen bestudeerd, waarbij een of meerdere
middelen op de meest recente AV-lijst 28 januari 2010 (zie bijlage 1) zijn opgenomen:
- Stoppen Met Roken producten (nicotine vervangingsprodukten)
- Algemene pijnstillers (met name Paracetamol versus Ibuprofen)
- Hoest/verkoudheidsmiddelen
- Spierwrijfmiddelen
- Lokale Antivirale middelen (koortslip)
- Middelen bij insectenbeten
- Hooikoortsmiddelen
- Rhinologica
- Diarree
- Griep
- Maagzuur
- Keelpijn
Tevens zijn middelen bij reisziekte meegenomen omdat deze tijdens de onderzoeksperiode waren ingedeeld op de AV -lijst. Ondertussen zijn deze middelen van de AV-lijst
afgehaald, maar deze herziening is nog niet doorgevoerd.8 Ter vergelijking is een aantal
geneesmiddelgroepen meegenomen die niet in de vrije verkoop gekomen zijn, te weten:
- Middelen bij vermoeide benen
- Middelen bij aambeien
- Middelen bij hoofdluis
- Middelen bij voetschimmel
- Middelen bij huidirritatie
- Oordruppels
- Oogdruppels
- Anti wratten middelen

8

Zwangerschapstesten zijn – ondanks dat het hulpmiddelen zijn en geen geneesmiddelen - eveneens
meegenomen, omdat deze tegenwoordig ook in supermarkten worden verkocht.

24

Voor alle middelen waren gegevens beschikbaar vanaf januari 2005 t/m week 24 van
2010. De gegevens tot week 24, 2010 zijn geëxtrapoleerd naar heel 2010. Over alle
perioden is gerapporteerd over aantal verpakkingen, omzet in euro en prijs per verpakking,
zowel voor drogist en supermarkt apart als samen.

3.1.2 Veiligheid
Met betrekking tot veiligheid zijn twee bronnen geraadpleegd: het Letsel Informatie
Systeem (LIS) van Consument en Veiligheid en het Nationaal Vergiftigingen
Informatiecentrum (NVIC) van het RIVM.9
Het Letsel Informatie Systeem (LIS) registreert slachtoffers die na een ongeval, geweld of
zelfmutilatie zijn behandeld op een Spoedeisende Hulp (SEH) afdeling van een
steekproef van Nederlandse ziekenhuizen. Die ziekenhuizen vormen een representatieve
steekproef van ziekenhuizen in Nederland. Het LIS bevat gegevens over oorzaken van
opnames op de SEH, waaronder die voor verkeerd gebruik van (zelfzorg)geneesmiddelen.
(bron:www.veiligheid.nl). De gegevens uit de steekproef worden geëxtrapoleerd naar
landelijke cijfers.
Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum van het RIVM is 24 uur per dag, 7
dagen per week bereikbaar om aan artsen en andere professionele hulpverleners
informatie te verstrekken over (mogelijke) acute vergiftigingen. Dit gebeurt telefonisch
en sinds april 2007 ook via de website www.vergiftigingen.info. Zowel de telefonische
informatieverzoeken als de via de website ingevoerde vergiftigingsgevallen, worden
centraal geregistreerd. Er bestaat in Nederland geen meldingsplicht voor acute
intoxicaties, waardoor niet alle vergiftigingen die zich in Nederland voordoen bij het
NVIC worden geregistreerd. Echter, het grote aantal informatieverzoeken per jaar maakt
het toch mogelijk trends te signaleren in het aantal blootstellingen.

3.2

Interviews met stakeholders

De kwantitatieve gegevens uit de registraties zijn aangevuld met interviews met
stakeholders (Tabel 3.1). Doel van deze interviews was het verkrijgen van inzicht in de
visie van stakeholders op:
1.
de vernieuwde indeling van de zelfzorggeneesmiddelen en de gevolgen daarvan
op de omvang en veiligheid van het gebruik van zelfzorggeneesmiddelen;
2.
de (afschaffing van) de toonbankverplichting en de gevolgen daarvan op de
omvang en veiligheid van het gebruik van zelfzorggeneesmiddelen;
3.
de invulling van de verantwoorde zorg door de drogist;
4.
de invulling van de verantwoorde zorg door de apotheker.

9

Daarnaast is nog bij een aantal bronnen nagegaan of er bruikbare gegevens zouden zijn voor onderhavig
onderzoek, maar dit heeft geen cijfers opgeleverd.

25

Tabel 3.1

Overzicht geïnterviewde partijen in het kader van de evaluatie
zelfzorggeneesmiddelen
Organisatie
Geïnterviewde personen
M. Hummel, J. van Lissa
Centraal Bureau Drogisterijbedrijven (CBD)
H. Crielaard
Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL)
H.G.M Leufkens, A.F.A.M. Schobben, F.
College ter Beoordeling van Geneesmiddelen
Wesseling
(CBG)
Consumentenbond
Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ)
Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter
bevordering van de Pharmacie (KNMP)
Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie
(NPCF)
Nederlandse Vereniging van de Farmaceutische
industrie van Zelfzorggeneesmiddelen en
Gezondheidsproducten (Neprofarm)

C. Jakobs
N.B. Kijlstra, L. Hegge
A.C.A.M Lelie-van der Zande, J.J Luinenburg
E. Visser
B. Mauritz

Tijdens de interviews is gebruik gemaakt van een topiclijst die de vier hier
bovengenoemde onderwerpen nader specificeerde (zie bijlage 2 voor de volledige lijst).
Daarnaast is gevraagd naar wat volgens de stakeholders het idee was achter de herziene
indeling van de zelfzorggeneesmiddelen: waarom is de wetswijziging doorgevoerd? Van
elk interview is een verslag gemaakt wat ter akkoord is voorgelegd aan de geïnterviewden.
Het stond de geïnterviewden vrij om eventuele wijzigingen aan te brengen of
aanvullingen toe te voegen, waarna het verslag definitief werd gemaakt.
De verslagen zijn als volgt geanalyseerd. Per onderdeel van de vragenlijst zijn aan de
antwoorden van de verschillende partijen trefwoorden toegekend. Per trefwoord is een
samenvatting gemaakt worden van de verschillende interviews, waarbij overeenkomsten
en verschillen in de visies van partijen uitgewerkt zijn.

3.3

Consumentenpanel Gezondheidzorg

De laatste databron die we gebruikt hebben is het Consumentenpanel Gezondheidszorg
van het NIVEL. Dit panel bestaat uit 3000 personen (Reitsma-Van Rooijen 2010). De
samenstelling van het panel vormt een afspiegeling van de algemene bevolking in
Nederland ouder dan 18 jaar. De leden van het panel krijgen minimaal twee en maximaal
vier keer per jaar een schriftelijke vragenlijst voorgelegd over actuele en beleidsrelevante
thema's. Meestal krijgt de helft van het panel een vragenlijst voorgelegd. Sommige
onderwerpen worden na één of twee jaar herhaald om te zien of de situatie is veranderd.
Om het panel door de jaren heen representatief te houden wordt het om de twee à drie jaar
ververst. Het Consumentenpanel Gezondheidszorg wordt beheerd door het NIVEL.
Achtergrondgegevens zoals opleiding, leeftijd en geslacht zijn bekend en hoeven niet
iedere meting te worden nagevraagd. Binnen het Consumentenpanel zijn enkele malen

26

eerder vragen over zelfzorggeneesmiddelen gesteld (Van der Schee 2004, Brinkman
2008).
Voor dit onderzoek zijn half juni 2010 in totaal 1422 CoPa-leden benaderd om een
vragenlijst in te vullen. Panelleden die hebben aangegeven dat zij de vragenlijst via
internet in willen vullen, kregen een email toegestuurd met hierin een link naar de
vragenlijst (N=751). De overige panelleden (N=671) hebben een schriftelijke vragenlijst
toegestuurd gekregen. Aan alle panelleden die niet hebben gereageerd, is een herinnering
gestuurd. In totaal hebben 464 panelleden de vragenlijst via internet ingevuld (respons
van 61,8%) en 508 panelleden hebben een schriftelijke vragenlijst ingevuld (respons van
75,7%). De gemiddelde respons is 68,8%. Bij CoPa-onderzoek ligt de respons over het
algemeen ongeveer tussen de 70 en de 80%. Dat de respons bij deze peiling wat lager ligt
dan normaal komt doordat meer dan de helft via internet is benadert. Bij onderzoeken
waar gebruik gemaakt wordt van internetvragenlijsten ligt de respons over het algemeen
lager dan wanneer gebruik wordt gemaakt van schriftelijke vragenlijsten (Zuidgeest e.a.,
2008).
Tabel 3.2. heeft een overzicht van de onderwerpen in de vragenlijst (voor de volledige
lijst, zie bijlage 3). De gegevens uit het Consumentenpanel zijn geanalyseerd met STATA,
versie 11. Er zijn beschrijvende analysetechnieken gebruikt.

Tabel 3.2
Overzicht onderwerpen in de vragenlijst voor het Consumentenpanel
Onderwerp
Subonderwerpen
Gebruik (o.a. soorten middelen), plaats van aanschaf, doorgeven van
Algemeen gebruik
gebruik zelfzorgmedicatie aan zorgverleners
zelfzorggeneesmiddelen
Informatie vragen/zoeken hierover, informatie krijgen hierover op
Combinatie zelfzorg- en
verschillende
plaatsen van aanschaf, gezondheidsklachten naar
receptgeneesmiddelen
aanleiding van gecombineerd gebruik zelfzorg- en
receptgeneesmiddelen,
Soort middel, plaats van aanschaf en voor/achter de toonbank,
Gebruik van het laatste
gekregen informatie
zelfzorggeneesmiddel
Oordeel over vrije verkrijgbaarheid in relatie tot veiligheid,
Verkrijgbaarheid van
inschatting
eigen competentie om goede keuzes te maken,
zelfzorggeneesmiddelen
inschatting competenties anderen, redenen om voor een bepaald
verkooppunt te kiezen, voorkeur voor verkooppunt, oordeel over
betrouwbaarheid informatie, oordeel over aanwezigheid
deskundigheid bij aanschaf, oordeel over welke middelen waar
verkrijgbaar mogen zijn

27

28

4

Resultaten: Gebruik en veiligheid

4.1

Gebruik van zelfzorggeneesmiddelen 2002-2010

4.1.1 Gegevens van Nielsen
Per 1 juli 2007 kwam een aantal zelfzorggeneesmiddelen beschikbaar voor vrije verkoop.
Hoewel pas in november 2007 daadwerkelijk de eerste handelsvergunningen voor AVmiddelen zijn verleend, laat een analyse van distributiepunten in supermarkten zien dat
het aantal supermarkten dat AV middelen verkoopt vrijwel meteen (vanaf augustus 2007)
begint te stijgen. Eind 2007 heeft al ongeveer 75% van de supermarkten paracetamol en
hoestmiddelen in het assortiment. In 2010 verkoopt 95% van de supermarkten
paracetamol (Figuur 4.1).

Figuur 4.1

Percentage supermarkten dat verschillende zelfzorggeneesmiddelen in
het assortiment heeft en ook heeft verkocht (numerieke distributie) vanaf
2007 tot 2010
SUPERMARKTEN, % NUM. DISTR.

95
90
85
80
75
70
65
60
55
50
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
wk 09 07 wk 15 07 wk 21 07 wk 27 07 wk 33 07 wk 39 07 wk 45 07 wk 51 07 wk 05 08 wk 11 08 wk 17 08 wk 23 08 wk 29 08 wk 35 08 wk 41 08 wk 47 08 wk 01 09 wk 07 09 wk 13 09 wk 19 09 wk 25 09 wk 31 09 wk 37 09 wk 43 09 wk 49 09 wk 02 10 wk 08 10 wk 14 10 wk 20 10
wk 12 07 wk 18 07 wk 24 07 wk 30 07 wk 36 07 wk 42 07 wk 48 07 wk 02 08 wk 08 08 wk 14 08 wk 20 08 wk 26 08 wk 32 08 wk 38 08 wk 44 08 wk 50 08 wk 04 09 wk 10 09 wk 16 09 wk 22 09 wk 28 09 wk 34 09 wk 40 09 wk 46 09 wk 52 09 wk 05 10 wk 11 10 wk 17 10
PARACETAMOL

HOEST

VMS

ANTI_DIARR.

RHINOLOGICA

MAAGPREP.

HOOIKOORTS

KEEL

GRIEP

Bron: The Nielsen Company

29

Een volledig overzicht van de ontwikkelingen in de verkoop van de zelfzorgmiddelen is
te vinden in bijlage 4 van dit rapport. De belangrijkste bevindingen beschrijven we hier.
Wanneer vitaminen/mineralen en supplementen buiten beschouwing worden gelaten is
tussen 2005 en 2010 de omzet (aantal verpakkingen) van zelfzorgmiddelen in categorieën
waar geen sprake is van vrije verkoop gelijk gebleven op 14 miljoen verpakkingen. In de
categorieën waar wel sprake is van vrije verkoop nam het aantal verkochte verpakkingen
toe van 48 naar 61 miljoen (stijging: 27%). Deze extra stijging in de laatste categorie
geneesmiddelen, is vooral toe te schrijven aan een toename van het aantal verkochte
verpakkingen in supermarkten met 183%. In absolute aantallen blijven de verkopen via
drogisterijen nog altijd het belangrijkst. De verkoop van AV-middelen via apotheken is
intussen kIeiner dan via supermarkten. De apotheek verliest hier ook wat omzet (-2.50/0)
maar stijgt echter wel in totaal zelfzorgomzet via de UA(+150/0) , UAD (+10/0) en
producten die vallen onder de warenwet (+40/0) als het gaat om de omzet over de laatste
12 maanden tot en met augustus 2010 (Bron: IMS Consumer Health).
De figuren 4.2 en 4.3 illustreren dat de stijging van de verkoop van een aantal belangrijke
categorieën zelfzorggeneesmiddelen vooral plaatsvindt in de supermarkt en niet bij de
drogist.
Figuur 4.2

Aantal verkochte verpakkingen (x1000) voor verschillende
zelfzorggeneesmiddelen tussen 2005 en 2010 bij de DROGIST

9000
8000
7000
6000
5000
4000
3000
2000
1000
0
2005

2006

2008

2009

pijnstilers algemeen (ex. paracetamol)

hoest- en verkoudheid

spierpijn

rhinologica

maagpreparaten

keel

griep

hooikoorts

diarree

Bron: The Nielsen Company

30

2007

2010

Figuur 4.3

Aantal verkochte verpakkingen (x 1000) voor verschillende
zelfzorggeneesmiddelen tussen 2005 en 2010 bij de SUPERMARKT

2000
1800
1600
1400
1200
1000
800
600
400
200
0
2005

2006

2007

2008

2009

pijnstilers algemeen (ex. paracetamol)

hoest- en verkoudheid

spierpijn

rhinologica

maagpreparaten

keel

griep

hooikoorts

2010

diarree

Bron: The Nielsen Company
De toename van AV-verkopen via supermarkten is voor 60% toe te schrijven aan een
toename in de verkoop van paracetamol (zie ook figuur 4.4). Procentueel is de toename
van het aantal verkochte verpakkingen in supermarkten van het hooikoortsmiddel
cetirizine (710%) het meest opvallend. Maar ook van middelen bij diarree (+443%), bij
muggenbeten (+209%) en bij keelpijn (+160%) steeg de omzet aanzienlijk.
Figuur 4.4

Aantal verkochte verpakkingen (x 1000) paracetamol uitgesplitst
naar DROGIST EN SUPERMARKT

18000
16000
14000
12000
10000
8000
6000
4000
2000
0
2005

2006

2007
drogist

2008

2009

2010

supermarkt

Bron: The Nielsen Company

31

4.1.2 Gegevens uit andere bronnen
De eerste stijging van de verkoop van AV-middelen is zichtbaar in 2007. Halverwege
2007 werden de eerste AV middelen opgenomen in het assortiment van de supermarkten.
Een tijd lang mocht dit consumentengedrag worden aangemerkt als – deels – extra
voorraadvorming. Daar de stijging nu al bijna drie jaar aanhoudt en nog steeds toeneemt.
mag worden aangenomen dat er sprake is van een substantiële uitbreiding van het gebruik
van bepaalde zelfzorgmiddelen.
Tijdens het interview met Neprofarm kregen de onderzoekers ook inzicht in IMS-cijfers
met betrekking tot de ontwikkeling van de omzet van paracetamol in drogisten,
supermarkten en apotheken. Deze cijfers had den slechts betrekking op de jaren 2007,
2008 en 2009. Deze cijfers bevatten geen supermarkten discounters Aldi/Lidl en Dirk van
den Broek, maar zijn een interessante aanvulling omdat de totale paracetamol omzet in
apotheken tussen 2007 en 2009 nagenoeg gelijk bleef met 4 miljoen verpakkingen.
Daarmee heeft de omzet van paracetamol in supermarkten de apotheken in 2009
ingehaald. Verder opvallend is dat drogisten tussen 2007 en 2009 steeds grotere
verpakkingen paracetamol zijn gaan verkopen (Figuur 4.5). Voor dit onderzoek zijn geen
cijfers beschikbaar over de verpakkingsgrootte van andere zelfzorgmiddelen. Dit is
interessant omdat met name bij ibuprofen de afgelopen jaren steeds grotere verpakkingen
via drogisterijen en apotheken beschikbaar zijn gekomen.

Figuur 4.5 Gemiddelde verpakkingsgrootte paracetamol per distributiekanaal
50

45
44 44

40

41

40

40

35

35 35 35

41

40

36

42

42 41

41 42

42

43

42
41

41

41

42

42
41

43

43

45
43 43 43

45
44

45 46 45

45
44

45

45

42

37 36
35 35
34

30
30

31

31
30 31 31
30 31

32 32 32 32 32 32
32 32
32
31 31
31 33 32
31 31
31 31
31 31 31
31 31 31 31 31 31
31 31
31
31 31
31
30
31
31 31
30 30 30
30
30
30 30
29
29 29 29 30
29
29 29 29 29 29 29
29

25
DEC JAN FEB MRT APR MEI JUN JUL AUG SEP OKT NOV DEC JAN FEB MRT APR MEI JUN JUL AUG SEP OKT NOV DEC JAN FEB MRT APR MEI JUN JUL AUG SEP OKT NOV DEC
06 07 07 07 07 07 07 07 07 07 07 07 07 08 08 08 08 08 08 08 08 08 08 08 08 09 09 09 09 09 09 09 09 09 09 09 09

Totaal Drogisterijen

Totaal Apotheken

Totaal Supermarkten (UAD en AV)

Bron: IMS Consumer Health
Een analyse van de jaarverslagen van Neprofarm van de afgelopen 20 jaar bevestigt
tenslotte de trend dat de omzet van zelfzorgmiddelen met name bij drogisten stagneert en
de afgelopen jaren flink toeneemt in supermarkten. Hoewel er uitschieters naar boven en
naar beneden zijn die door incidentele factoren kunnen worden bepaald, valt op dat de
groei vooral in het supermarktsegment plaatsvindt (Figuur 4.6).

32

Figuur 4.6 Omzetontwikkeling zelfzorgmiddelen per distributiekanaal

Bron: IMS Consumer Health uit Neprofarm jaarverslagen

4.1.3 Conclusies over de omzet van zelfzorgmiddelen
Alle registratiesystemen wijzen op een stijging van de omzet van zelfzorggeneesmiddelen
die een AV-status hebben gekregen. De hoogte van deze stijging wisselt bij de
verschillende onderzoeksbureaus. Naast de totale stijging van het aantal verpakkingen
valt bij paracetamol op dat de verpakkingsgrootte in drogisterijen toeneemt.

4.2

Prijzen van zelfzorgmiddelen

Hoewel niet direct een opdracht van het onderzoek is ook gekeken naar de
prijsontwikkeling van zelfzorgmiddelen. Terwijl de gemiddelde consumentenprijs van
middelen waar (een deel van) de middelen inmiddels AV is met 2% is gedaald van €3,91
tot €3,86 per verpakking, is de gemiddelde consumentenprijs voor de overige
zelfzorggeneesmiddelen (zonder invloed van AV) met 16% gestegen van €4,42 naar
€5,08. Deze cijfers moeten wel met enige voorzichtigheid worden geïnterpreteerd, omdat
vanuit concurrentieoverwegingen slechts beperkte detaillering van de verkoopcijfers en
prijzen is verkregen. De verpakkingsgrootte van (een deel van) de AV-middelen is kleiner
in supermarkten dan in drogisterijen. Kleinere verpakkingen zijn vaak goedkoper en
drukken de gemiddelde prijs. De daling van de gemiddelde consumentenprijs lijkt daarbij
vooral het gevolg van de daling van twee belangrijke categorieën middelen: paracetamol
(€1,70 per verpakking naar €1,52 per verpakking) en hooikoortsmiddelen (€7,37 naar
€6,32 per verpakkingen). Het lijkt aannemelijk dat bij deze twee categorieën middelen

33

een belangrijk deel van de gemiddelde prijsdaling ontstaat door de invloed van de zeer
lage prijzen van een aantal prijsvechters die het gemiddelde sterk drukken (Figuur 4.7).
Figuur 4.7 Aantal verpakkingen (x 1000) en prijs per verpakking verkocht via
prijsvechters onder supermarkten
2,000
1,800
1,600
1,400
1,200
1,000
800
600
400
200
0
2008
Paracetamol 20 stuks (0,39)

2009
Loperamide (10 stuks 0,99)

2010
Cetirizine (7 stuks 0,99)

Bron: The Nielsen company
Tenslotte moet opgemerkt worden dat de prijsstijgingen in de categorieën waar geen
invloed is van AV-middelen vermoedelijk vooral samenhangen met de introductie van
nieuwe producten die in het algemeen duurder zijn dan oudere producten. Ook hier zijn
echter geen details over bekend.
Dit alles betekent dat de vrije verkrijgbaarheid voor bepaalde producten heeft geleid tot
prijsdalingen. Daarmee is er sprake van een gewenst effect van het AV-beleid:
prijsdalingen door concurrentie.

4.3

Veiligheid van zelfzorgmiddelen

Met betrekking tot veiligheid zijn twee bronnen geraadpleegd. Het Letsel Informatie
Systeem (LIS) van Consument en Veiligheid en het Nationaal Vergiftigingen
Informatiecentrum (NVIC) van het RIVM.

34

4.3.1 Letsel Informatie Systeem (LIS)
Het Letsel Informatie Systeem (LIS) registreert slachtoffers die na een ongeval, geweld of
zelfmutilatie zijn behandeld op een Spoedeisende Hulp (SEH) afdeling van een steekproef van Nederlandse ziekenhuizen. Die ziekenhuizen vormen een representatieve
steekproef van ziekenhuizen in Nederland. Het LIS bevat gegevens over oorzaken van
opnames op de SEH, waaronder die voor verkeerd gebruik van (zelfzorg)geneesmiddelen.
(bron:www.veiligheid.nl). De gegevens uit de steekproef worden geëxtrapoleerd naar
landelijke cijfers.
De LIS-gegevens laten een stijging van het aantal registraties van vergiftigingen door
pijnstillers zien van 600-900 in de periode 1999-2001 tot 1200-1400 in de periode 20052008 (Bijlage 5 en 6). Een nadere analyse van de meldingen binnen het LIS laat zien dat
over de jaren 60% van de meldingen van vergiftigingen door geneesmiddelen betrekking
heeft op paracetamol en 20% op ibuprofen. Het aandeel van de meldingen dat betrekking
heeft op paracetamol lijkt over de jaren constant, terwijl het aandeel ibuprofen tot 2005
licht gestegen lijkt (Figuur 4.8). Nadere analyse van de registraties van vergiftigingen
door paracetamol en ibuprofen, suggereert dat door de jaren heen minstens 60-70% van
de intoxicaties zogenaamde auto-intoxicaties of suïcides betreft. Daarbij worden
ibuprofen en paracetamol zowel alleen gebruikt als in combinatie met alcohol en
receptgeneesmiddelen zoals antidepressiva en/of slaap- en kalmeermiddelen.
Opvallend is verder dat vrouwen veel vaker met vergiftigingen op de spoedeisende hulp
terecht komen en dat 20% (250 van de 1300) van vergiftigingen door geneesmiddelen
betrekking heeft op vrouwen tussen de 15 en 19 jaar (Bijlage 5). Om een idee te krijgen
om wat voor meldingen het gaat, zijn de meldingen van 2008 toegevoegd in Bijlage 6.

35

Figuur 4.8

Percentage dat paracetamol en ibuprofen uitmaken van het totaal aantal
registraties van vergiftigingen in LIS

Percentage in totaal registraties

80
70
60
50
40
30
20
10
0
1999

2001

2003

2005

Paracetamol

ibuprofen

2007

Bron: LIS, Stichting Consument en Veiligheid

4.3.2 Nationaal Vergiftigingen Informatiecentrum (NVIC)
Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum van het RIVM is 24 uur per dag, 7
dagen per week bereikbaar om aan artsen en andere professionele hulpverleners
informatie te verstrekken over (mogelijke) acute vergiftigingen. Dit gebeurt telefonisch
en sinds april 2007 ook via de website www.vergiftigingen.info. Zowel de telefonische
informatieverzoeken als de via de website ingevoerde vergiftigingsgevallen worden
centraal geregistreerd. Er bestaat in Nederland geen meldingsplicht voor acute
intoxicaties, waardoor niet alle vergiftigingen die zich in Nederland voordoen bij het
NVIC worden geregistreerd. Echter, het grote aantal informatieverzoeken per jaar maakt
het toch mogelijk trends te signaleren in het aantal blootstellingen.
Het aantal meldingen van blootstellingen aan paracetamol bij het Nationaal
Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) is in de periode tussen 2001 en 2009 gestegen
van 1296 tot 2631 (+103%), terwijl het totaal aantal meldingen steeg van 31269 naar
46061 (+47%). Het aantal meldingen op ibuprofen steeg in dezelfde periode eveneens
sterk van 646 tot 1368 (+112%) (Figuur 4.9).

36

Figuur 4.9

Aantal meldingen van blootstelling aan paracetamol en ibuprofen bij het
Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum

250

200

150

100

50

0
2001

2002

2003

Alle meldingen (2001=100)

2004

2005

2006

Paracetamol (2001=100)

2007

2008

2009

Ibuprofen (2001=100)

Bron: NVIC

De stijging van het aantal meldingen op paracetamol en ibuprofen is (deels) onderdeel
van een algemene toename van het aantal meldingen van blootstellingen aan het NVIC.
Dit hangt deels samen met de introductie van www.vergiftigingen.info in april 2007.
De meldingen voor paracetamol en ibuprofen zijn echter sterker gestegen dan het totaal
aantal meldingen. Hierbij valt op dat het aantal meldingen voor paracetamol na 2007
sterker steeg dan het totaal aantal meldingen. Het aantal meldingen op ibuprofen steeg
juist sterker tussen 2001 en 2006, terwijl deze meldingen de afgelopen jaren
stabiliseerden. De stabilisatie van het aantal meldingen op ibuprofen correspondeert met
de stabilisatie van de omzet van ibuprofen tussen 2006 en 2009. Cijfers over de ibuprofen
omzet over de jaren 2003 en 200410, suggereren niet dat de omzet in verpakkingen van
ibuprofen in die jaren sterk steeg. Wel is het mogelijk dat de verpakkingsgrootte in die
jaren is toegenomen en mogelijk speelt ook de afschaffing van de toonbankverplichting
hier een rol.

10

Deze gegevens konden de onderzoekers inzien, maar waren niet beschikbaar voor publicatie.

37

4.4 Relatie verkoop en veiligheid
In zowel het LIS als bij het NVIC hebben binnen de groep zelfzorggeneesmiddelen
verreweg de meeste meldingen betrekking op pijnstillers en op paracetamol in het
bijzonder. De data suggereren een relatie tussen de sterke stijging van de verkoop van
paracetamol in supermarkten en de gelijktijdige versterkte stijging van het aantal
meldingen van blootstellingen aan paracetamol. De stijging van het aantal meldingen van
paracetamol en ibuprofen vindt al langere tijd plaats en baart zorgen. Er is relatief weinig
bekend over de afloop van deze blootstellingen. In het verleden bleek bijvoorbeeld uit
onderzoek wel dat bij 16% van de paracetamol bepalingen in ziekenhuizen dusdanig hoge
paracetamolspiegels werden aangetroffen dat leverschade mogelijk was. Het aantal
gevallen waarbij daadwerkelijk leverschade optreedt is echter onbekend. Ook is het
onbekend in hoeverre paracetamol aangeschaft in supermarkten of juist grote verpakkingen paracetamol uit drogisterijen en apotheken bijdragen aan de toename van
vergiftigingen. Tevens speelt mogelijk de perceptie over de veiligheid van paracetamol en
ibuprofen een rol. De brede beschikbaarheid van deze middelen kan eraan bijdragen dat
de bevolking deze middelen als volkomen veilig percipieert. Het is derhalve duidelijk dat
er nog veel vragen zijn. Daarom is het aan te bevelen nader onderzoek te doen naar de
omvang, context en gevolgen van blootstellingen aan met name hoge doseringen
paracetamol.

38

5

Resultaten: Interviews met stakeholders

Dit hoofdstuk beschrijft de resultaten uit de interviews die zijn gehouden met acht
veldpartijen. In de interviews zijn verschillende onderwerpen aan de orde geweest. Elk
interview begon met de vraag wat volgens de geïnterviewde(n) de reden was om in de
Geneesmiddelenwet in 2007 de indeling van de zelfzorggeneesmiddelen te herzien.
Vervolgens is ingegaan op de mening van de veldpartijen over de herziene indeling van
zelfzorggeneesmiddelen en de uitvoering daarvan in de praktijk. De manier waarop de
drogist en de apotheek de rol invullen die ze in de wet toebedeeld hebben gekregen,
kwam vervolgens aan de orde. Tot slot is ingegaan op de afschaffing van de
toonbankverplichting

5.1

Idee achter de wetswijziging in 2007

Alle geïnterviewde partijen noemen de verruiming van de verkrijgbaarheid als een
belangrijke reden voor invoering van de herziene indeling van zelfzorggeneesmiddelen.
Er zijn echter wel verschillende visies op de achterliggende redenen voor deze verruiming.
Een aantal partijen noemt dat er binnen de politiek meer aandacht kwam voor zelfzorg en
zelfbeschikking van de consument. De politiek wilde consumenten meer eigen verantwoordelijkheid geven en een betere verkrijgbaarheid van zelfzorggeneesmiddelen kon
hieraan een bijdrage leveren (CBG, KNMP). Een aantal partijen geeft aan dat het om
liberalisering van de markt ging (CBG, NPCF) of om verruiming van de handel (IGZ).
Aanvankelijk was het idee alle zelfzorggeneesmiddelen via vrije verkoop beschikbaar te
maken. De Tweede Kamer twijfelde echter over de wenselijkheid van een volledige vrije
verkrijgbaarheid (zie ook hoofdstuk 2). Men vond bovendien dat er duidelijkere eisen
gesteld moesten worden aan de kanalisatie via drogisten. De twijfel in de politiek kwam
mede doordat het denken over veiligheid in deze periode een ontwikkeling doormaakte
(CBG). Terwijl aanvankelijk de gedachte was dat “zelfzorg per definitie veilig is”, begon
men zich steeds meer te realiseren dat aan elk geneesmiddel risico’s kunnen vastzitten,
hoe klein die soms ook zijn. Met name de problemen rondom rofecoxib en de publieke
aandacht voor vergiftigingen met paracetamol hebben hieraan bijgedragen. Veiligheid
werd daarmee een onderwerp bij de nieuwe indeling van zelfzorggeneesmiddelen (CBD,
CBG, IGZ, CB, KNMP, Neprofarm). Het veranderde denken is mede tot stand gekomen
doordat veldpartijen de politiek hierop aangesproken hebben. Zo heeft de KNMP al in
een vroeg stadium geijverd voor de toevoeging van een UA-categorie voor middelen die
interacties kunnen opleveren met andere geneesmiddelen. Uiteindelijk is een compromis
van de indeling in drie categorieën bereikt. Daarbij werden additionele eisen gesteld aan
de kanalisatie via drogisten. Dit laatste werd ook gewenst door het Centraal Bureau
Drogisterijen.

39

5.2

Herziening indeling zelfzorggeneesmiddelen

Een belangrijk aspect van de introductie van de Geneesmiddelenwet was de herziene
indeling van zelfzorggeneesmiddelen. In de interviews is gevraagd hoe de verschillende
partijen nu, drie jaar na de introductie, aankijken tegen deze indeling.

5.2.1 Het principe achter de indeling van zelfzorggeneesmiddelen in drie categorieën
Alle partijen met uitzondering van het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL)
kunnen zich vinden in het principe van de indeling van zelfzorggeneesmiddelen in drie
groepen: AV, UAD en UA. Het CBL vindt een onderscheid tussen AV- en UA-middelen
voldoende. Indien middelen niet veilig genoeg worden bevonden voor vrije verkoop dan
moeten ze bij de apotheek worden verkocht. Indien zelfzorggeneesmiddelen wel veilig
genoeg worden bevonden, dan kunnen ze zowel bij supermarkt als drogist worden
verkocht.
Het Centraal Bureau Drogisterijen (CBD) staat achter indeling, zoals deze is verwoord in
de motie Arib/Buijs (Arib/Buijs, 29 359, nr. 60, 2006)11 mits dit beleid conform de
afspraken wordt uitgevoerd. Het CBD ziet dat er middelen zijn die niet gekanaliseerd
hoeven te worden omdat zij volstrekt veilig zijn. Wel vindt het CBD de AVverkrijgbaarheid in principe niet nodig omdat een UAD-verkrijgbaarheid al ruim genoeg
is. Het CBD en Neprofarm vinden beiden dat de UA-categorie vooral bedoeld moet zijn
voor middelen die nu nog uitsluitend op recept te verkrijgen zijn. De NPCF vindt het
vanuit veiligheidsoverwegingen goed dat bij de UAD- en UA-middelen de nadruk in de
wet sterk ligt op informatievoorziening en dat er eisen gesteld worden aan de
deskundigheid. Een en ander komt samen in de mening van het College ter Beoordeling
van Geneesmiddelen (CBG) dat zelfzorggeneesmiddelen in het huidige systeem
gerangschikt kunnen worden naar de mate van onveiligheid en mogelijke risico’s.
Het Centraal Bureau Drogisterijen vindt dat hij een belangrijke en constructieve bijdrage
heeft geleverd aan de discussie rond de indeling van zelfzorggeneesmiddelen. Op
initiatief van het CBD is een Witboek opgesteld over de indeling van zelfzorggeneesmiddelen, dat heeft bijgedragen aan het compromis dat uiteindelijk in de
Geneesmiddelenwet is terecht gekomen.

5.2.2

Uitwerking in de praktijk en hantering van de criteria voor indeling

Waar vrijwel alle geïnterviewde partijen zich kunnen vinden in het principe achter de
indeling van zelfzorggeneesmiddelen in drie categorieën, is er vanuit diverse hoeken
kritiek op de uitvoering in de praktijk en met name op de hantering van de verschillende
criteria voor de indeling. In onderstaande wordt een aantal belangrijke onderwerpen dat
tijdens de interviews naar voren kwam behandeld.

11

Zie hoofdstuk 2 voor een toelichting op dit amendement.

40

Verwaarloosbaar risico
Een leidend criterium bij de indeling van zelfzorggeneesmiddelen in de AV-categorie is
het zogenaamde verwaarloosbaar risico. Het CBG is de instantie die uiteindelijk vaststelt
of hiervan sprake is, maar geeft aan dat het verwaarloosbaar risico geen absoluut
criterium met mathematische afkappunten is. Het CBG weegt voor ieder individueel
middel de frequentie waarmee problemen op kunnen treden en de ernst van de problemen
om zo het risico in te schatten.12 Daarbij zal het risico nooit echt nul worden. Bij de
beoordeling hanteert het CBG een geïntegreerde aanpak waarbij alle relevante elementen
worden nagelopen en op basis waarvan een uitkomst bepaald wordt. Een voorbeeld is de
bijwerking Stevens Johnson. Deze bijwerking is weliswaar heel ernstig maar tevens heel
zeldzaam. Het optreden van de bijwerking is bovendien niet te voorspellen, zodat
begeleiding door een apotheker of drogist geen extra waarborgen geeft. Een middel zal op
grond van deze bijwerking alleen niet worden uitgesloten van vrije verkoop.
Een aantal andere partijen signaleert dat verwaarloosbaar risico een begrip is dat voor
lastige afwegingen zorgt, maar vertrouwt erop dat het CBG hieraan zo goed mogelijk
invulling geeft (CBL, Neprofarm, Consumentenbond). Andere partijen hebben kritiek op
het CBG, met name het CBD. Het Centraal Bureau Drogisterijen geeft aan dat het
College in eerste instantie zelf als belangrijkste criterium voor AV geen onevenredig
risico had voorgesteld. In de Tweede Kamer is dit door de motie “Van der Veen”
veranderd in een verwaarloosbaar risico. Het CBD stelt dat het CBG in de praktijk echter
het door de Kamer verworpen criterium geen onevenredig risico hanteert. Daarnaast past
het College volgens het CBD het wettelijke criterium geen aanwijzingen voor abnormaal
gebruik niet altijd goed toe (art 4.2, criterium 2 Rgw).
Het begrip verwaarloosbaar risico is volgens de KNMP en IGZ niet duidelijk of
eenduidig gedefinieerd. De KNMP vindt wel dat dit het enige relevante criterium bij de
indeling van AV-middelen moet zijn; andere criteria zijn oneigenlijk. Het is volgens de
IGZ onmogelijk om algemene criteria op te stellen omdat voor verschillende
geneesmiddel groepen afwijkende argumenten kunnen spelen. Een mogelijke oplossing
hiervoor zou zijn dat het CBG criteria per groep geneesmiddelen (bijvoorbeeld pijnstillers)
zou opstellen.
Op de huidige lijst AV-middelen staat een aantal middelen dat geen verwaarloosbaar
risico heeft, aldus KNMP en CBD. Zij refereren hierbij naar antihistaminica die van
invloed kunnen zijn op de rijvaardigheid. Het CBD geeft aan dat zeker vier veel
verkochte stoffen op de AV-lijst niet veilig genoeg hiervoor zijn: paracetamol, ibuprofen,
loperamide en cetirizine13.
UA-middelen
UA-middelen mogen uitsluitend in de apotheek worden verkocht. Toen de indeling van
kracht werd, zijn volgens de KNMP in eerste instantie alle middelen ingedeeld in de
12
13

Het antwoord op de Kamervragen van Arendtsen geven een adequate beschrijving.
Het CBD geeft aan dat dit standpunt wordt ondersteund door de belangrijkste deskundigen in Nederland
die voor het CBD deskundigenrapporten hebben beschreven.

41

UAD-categorie. Vervolgens zijn ‘filters’ toegepast naar AV (het eerder genoemde
verwaarloosbaar risico) en UA. De KNMP vindt dat alle middelen met relevante
interacties waarbij medicatiebewaking nodig is, uitsluitend in de apotheek (UA) zouden
moeten worden verstrekt. De KNMP argumenteert dat wanneer de huidige criteria zuiver
toegepast zouden worden er middelen van AV naar UAD zouden moeten gaan en ook
middelen van UAD naar UA.
Bij introductie van de Geneesmiddelenwet verwachtte de KNMP dat de UA categorie
(ook) gebruikt zou worden voor middelen die uit de Uitsluitend-Recept categorie kwamen.
Echter, middelen als omeprazol en pantoprazol werden, direct nadat zij
zelfzorggeneesmiddel werden, ingedeeld in de UAD categorie. Orlistat (een bestanddeel
van het vermageringsmiddel Alli) werd wel ingedeeld in the UA categorie. Op basis van
de criteria en het idee achter de wet hadden omeprazol en pantoprazol ook moeten
worden ingedeeld in de UA categorie, aldus de KNMP. Bij omeprazol zijn bovendien na
introductie op de zelfzorgmarkt nieuwe interacties geconstateerd. In principe zou het
middel dan opnieuw moeten worden ingedeeld op basis van de criteria. Het is onduidelijk
of en wanneer een herevaluatie plaatsvindt.
Neprofarm geeft aan dat het CBG in de praktijk de UA-categorie gebruikt om de
beschikbaarheid van bepaalde zelfzorggeneesmiddelen te verkleinen. Het CBG heeft
overigens zowel in de wet als van de Raad van State de ruimte gekregen om dit te doen.
Neprofarm vindt dat de toegevoegde waarde van UA-middelen vooral aanwezig is bij
middelen die van UR naar NR gaan. Het UA-potentieel is daarbij nog niet ten volle benut.
Voorbeelden van dergelijke middelen zijn volgens Neprofarm statines, triptanen of
sildenafil (Viagra).
Doseringen en verpakkingen
Een aantal partijen refereert aan het feit dat niet alleen de werkzame stof maar ook de
dosering en de verpakkingsgrootte soms een criterium zijn bij de indeling (IGZ, KNMP,
NPCF). Bij de NSAIDs geldt nu de verpakkingsgrootte als criterium voor indeling in een
bepaalde categorie. De NPCF wijt dit aan de ingewikkelde rol van het CBG, dat met een
groot aantal partijen een compromis moet bereiken. De IGZ vindt dit verwarrend voor de
consument en pleit voor een indeling uitsluitend op stofnaam. De KNMP verwijst naar
onduidelijkheden over de doseringen. Zo is ibuprofen 200 mg een AV middel. De
aanbevolen dosis is 2 x 200 mg, oftewel 400 mg. Echter, 400 mg ibuprofen is ingedeeld
in de UAD categorie, terwijl ibuprofen 600 en 800 mg alleen op recept verkrijgbaar zijn.
Grondslag indeling
De indeling van zelfzorggeneesmiddelen in één van de drie categorieën moet gebeuren na
zorgvuldige afwegingen, bij voorkeur op basis van wetenschappelijk onderzoek. Het
CBG merkt op dat dit laatste problematisch is. Zelfzorggeneesmiddelen zijn veelal oudere
middelen waar de laatste jaren weinig onderzoek naar is gedaan. Er is daardoor vaak
weinig (recent) wetenschappelijk bewijs over effectiviteit en veiligheid. Bovendien heeft
het beschikbare bewijs vaak ook nog eens betrekking op de toepassing van het middel als
receptgeneesmiddel en niet op de specifieke toepassing als zelfzorgmiddel. Een
complicerende factor daarbij is dat terwijl de bewijsvoering voor nieuwe stoffen bij de

42

fabrikant ligt, deze bij de kanalisatie bij het College ligt. De KNMP erkent eveneens dat
het moeilijk is om criteria op te stellen vanwege het beperkte onderzoek naar
zelfzorggeneesmiddelen. Ook ontbreekt een goed meldingensysteem voor bijwerkingen
specifiek gericht op zelfzorgmiddelen. Daarnaast is er vermoedelijk een nog grotere
onderrapportage dan bij receptgeneesmiddelen, omdat consumenten vaak niet het verband
zullen leggen tussen een zelfzorgmiddel en een bijwerking en niet weten waar ze
bijwerkingen kunnen melden. Ook in ziekenhuizen wordt nauwelijks geregistreerd of er
sprake is van bijwerkingen of verkeerd gebruik van zelfzorggeneesmiddelen bij een
ziekenhuisopname, aldus de KNMP. Gezien de specifieke aard van de problematiek
rondom zelfzorggeneesmiddelen adviseert de KNMP om zelfzorggeneesmiddelen binnen
het CBG apart op de agenda te zetten en te laten beoordelen door een aparte groep
deskundigen.
Veranderingen in de indeling en gevolgen
De indeling van een zelfzorggeneesmiddel in één van de drie categorieën kan worden
aangepast. Dit gebeurt ook, soms naar aanleiding van procedures (zie hieronder), soms op
initiatief van het CBG. Dit schept volgens het CBD rechtsonzekerheid voor drogisten. Zo
is ibuprofen 200 mg eerste drie jaar ingedeeld als UAD, maar recentelijk alsnog AV
geworden. Het CBD geeft aan dat verkleining van de groep UAD-middelen het moeilijk
maakt voor drogisten om het kwaliteitssysteem vol te houden. Drogisten zetten volgens
het CBD voor de inwerkingtreding van de nieuwe Geneesmiddelenwet 6% van de omzet
aan zelfzorggeneesmiddelen in voor kwaliteitsverbetering. Wanneer de omzet van
zelfzorgmiddelen in de drogist daalt door een beperking van het aantal UAD-middelen,
dan stijgt wordt het moeilijk om het UAD-kwaliteitssysteem overeind te houden.14

5.2.3

Rol CBG en procedures

Het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen heeft een belangrijke rol als het gaat
om de indeling van zelfzorggeneesmiddelen. De meeste geïnterviewde partijen hebben
vertrouwen in het CBG (zie hierboven). Het CBD heeft echter kritiek op het dubbele
karakter van de rol van het CBG. Enerzijds heeft het CBG een adviserende rol
(normstellend) en anderzijds is zijn rol uitvoerend. De adviserende rol van het CBG zou
volgens het CBD moeten worden overgenomen door een instantie als de Gezondheidsraad. Deze heeft de mogelijkheid om de benodigde kennis te mobiliseren en commissies
te organiseren die inhoudelijke kennis hebben op dit terrein. Zo’n adviserend orgaan zou
moeten adviseren inzake het beleid en zou de criteria voor de indeling van
zelfzorggeneesmiddelen moeten formuleren. Dan volgt de wetgever om dit vast te stellen
en het CBG om het uit te voeren.

14

Noot auteurs: de statistieken laten zien dat de omzet van zelfzorgmiddelen in drogisterijen in absolute zin
nog niet daalt, maar ook nauwelijks meer stijgt (hoofdstuk 4)

43

Procedures/rechtszaken
Bij de indeling van zelfzorggeneesmiddelen ligt de bewijsvoering bij het College. Bij de
beslissingen over zelfzorgmiddelen zijn daarbij twee wetten van toepassing: de
Geneesmiddelenwet en de Algemene Wet Bestuursrecht (AWB). Door de laatste wet kan
iedere belanghebbende protesteren tegen beslissingen van het CBG. In deze procedures
hebben de verschillende partijen vaak economische belangen, maar voeren zij eveneens
het belang van de patiënt aan. Deze mengeling van belangen komt ook tot uiting in de
dubbele opdracht die het CBG in feite heeft. De inhoudelijke beoordeling van
geneesmiddelen is verbonden aan het afgeven van een handelsvergunning, wat een
economische activiteit is. In het geval van zelfzorggeneesmiddelen krijgt het CBG daarbij
te maken met tegengestelde belangen van supermarkten, drogisten en apothekers. De
public health opdracht en het belang van de patiënt staan voor het CBG voorop in alle
afwegingen.
Het College wijst voorts op de juridisering van het zelfzorgdossier. Ook de KNMP en
NPCF wijzen op de sterke nadruk op het juridische aspect binnen het zelfzorgdossier.
Hierdoor is er minder aandacht voor inhoudelijke aspecten (KNMP) en medisch-ethische
aspecten (NPCF). Er is sinds 2007 dan ook een aantal rechtszaken gevoerd tegen het
CBG. De indeling door het College wordt in hoorzittingen regelmatig ter discussie
gesteld. Hierdoor zijn soms wijzigingen doorgevoerd. Het CBG geeft aan veel energie
gestoken te hebben in overleg met de sector en heeft bijvoorbeeld hoorzittingen met het
veld georganiseerd. Dit heeft niet geresulteerd in minder of andere procedures of
rechtszaken. De rechter had bij een aantal rechtszaken twijfel of het CBG wel voldoende
beargumenteerd had waarom bepaalde besluiten genomen werden. De KNMP vindt dat
het CBG transparanter moet zijn over de besluitvorming bij zelfzorg dan bij
receptgeneesmiddelen, want fabrikanten willen dat de mening wordt onderbouwd.
Neprofarm vindt het daarom terecht dat de rechter heeft gesteld dat het College een
motiveringsplicht heeft. Het CBG geeft aan dat bij de uitvoering van de wet transparantie
inderdaad belangrijk is. Aangezien bij de afweging veel verschillende inhoudelijke
factoren meespelen die elk op hun eigen manier worden gewogen en ook nog eens
verschillen per type geneesmiddel is het echter lastig om de inhoudelijke afwegingen
transparant te maken. Daarentegen is het proces eenvoudig transparant te maken, aldus
het College zelf. Maar het blijft uiteindelijk wel het College dat beslist. Het CBG kan
gemaakte keuzes heroverwegen maar uitsluitend op basis van nieuwe feiten, niet
uitsluitend op grond van argumenten. Het gaat bij heroverwegingen om inzichten over het
risico. Dit is bijvoorbeeld gedaan bij de NSAID’s. Hierbij zijn bepaalde
verpakkingsgroottes en sterktes UA geworden.
Leerproces
Het CBG geeft aan al met al een enorm leerproces te hebben doorgemaakt. De
Geneesmiddelenwet werd zonder overgangsperiode geïntroduceerd. Maar het systeem is
overeind gebleven tot aan de rechter en juridisch gezien is het nu voldoende
uitgekristalliseerd. Er is acceptatie dat er een CBG is dat de beslissingen neemt. De
uitspraak van de Raad van State inzake dextromethorfan is in deze belangrijk geweest.
Hierin werd de wettelijke opdracht van het College namelijk erkend.

44

5.2.4

Gevolgen voor gebruik en veiligheid

In aanvulling op de cijfers die in hoofdstuk 4 gepresenteerd werden, is ook aan de
geïnterviewde partijen gevraagd wat volgens hen de effecten waren van de herziene
indeling van zelfzorggeneesmiddelen (en de ruimere verkrijgbaarheid). Hierbij is zowel
gevraagd naar het effect op het gebruik als naar het effect op de veiligheid.
Gebruik
Een aantal partijen geeft aan geen indicatie te hebben dat het gebruik van zelfzorggeneesmiddelen na de herziene indeling is gestegen (CBG, Consumentenbond, IGZ,
KNMP). Het CBL, Neprofarm en het CBD geven aan dat er een stijging is in het aantal
verkochte zelfzorggeneesmiddelen. Het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel baseert
dit op de omzetcijfers in de supermarkten. Neprofarm licht toe dat de verkoop van
paracetamol in grote verpakking bij drogisten is gestegen en die van kleine verpakkingen
licht is gedaald en dat in supermarkten de verkoop is gestegen (periode 2007-2008, cijfers
IMS, zie ook hoofdstuk 4). Ook het CBG signaleert een stijgende trend in de verkoop van
grotere verpakkingen bij de drogisterijketens. Evenals de KNMP en de NPCF refereert
het CBG hierbij aan de invloed van reclame door de industrie.
Veiligheid
Een aantal partijen geeft aan geen signalen te hebben ontvangen over negatieve effecten
door de herziene indeling van zelfzorggeneesmiddelen (CBG, CBL, Consumentenbond,
IGZ, Neprofarm). De NPCF en het CBD denken dat er wel effecten zijn. De KNMP
spreekt zich niet uit. Vrijwel alle partijen houden echter een slag om de arm bij hun
mening. Ze verwijzen hierbij naar het gebrek aan goede gegevens over veiligheid. De
IGZ geeft aan dat bij meldingen van calamiteiten aan de IGZ zelfzorggeneesmiddelen
geen rol spelen.15 De IGZ heeft zelf geen instrumenten om de veiligheid goed te
monitoren. Wel ziet de IGZ een groeiende aandacht voor de risico’s van zelfzorg in het
algemeen. Bij bezoeken aan de Spoed Eisende Hulp (SEH) wordt bijvoorbeeld steeds
vaker gevraagd of men zelfzorggeneesmiddelen heeft gebruikt. Ook bij medicatieoverdracht wordt ernaar gevraagd en apotheken registreren het gebruik steeds vaker.
De KNMP geeft aan dat het lastig is om cijfers boven tafel te krijgen. De KNMP kent
alleen registraties van spontane meldingen zoals via LAREB en IVM. Echter lang niet
alles wordt gemeld. Ook het CBG verwacht dat er onderrapportage is. Indien er al
meldingen zijn, is het aantal te klein om er conclusies uit te kunnen treken. Daarom vindt
de KNMP gericht onderzoek noodzakelijk om iets te kunnen zeggen over de gevolgen
voor de veiligheid. Het Centraal Bureau Drogisterijen verwijst hierbij naar het buitenland,
waar verspreid door de tijd wel veel onderzoek is gedaan naar het effect van het vergroten
van de verkrijgbaarheid. Deze onderzoeken laten zien dat het vergroten van de
verkrijgbaarheid leidt tot verminderd besef bij consumenten over risico’s. Dit ligt dan
vooral in uitbreiding van het aantal verkooppunten (met name bij vrije verkoop) en niet
15

Toen de wet in 2007 in werking trad, heeft de IGZ overwogen een project op dit onderwerp te
doen. Echter, dit zou een zeer kostbare zaak zijn geworden. Er zijn weinig bruikbare registraties.
Daarnaast scoorde het onderwerp laag bij de risico-inschatting.

45

zozeer in het aanbieden van grotere verpakkingen. Volgens Neprofarm is het de vraag of
grote verpakkingen een verhoogd risico opleveren. Neprofarm geeft wel aan dat van heel
grote verpakkingen een verkeerd signaal uitgaat. Daarom zijn de verpakkingen van AVmiddelen ook gemaximeerd. Het CBG merkt in het verlengde hiervan op dat het imago
van een middel belangrijk is. Als je iets aanmerkt als AV-middel krijgt het middel snel
een bepaald imago, dat van veiligheid.
Het CBD geeft aan dat het verminderd besef over risico’s bij consumenten gevolgen kan
hebben voor de veiligheid. Behalve het eerder genoemde internationaal onderzoek wijzen
ook cijfers van het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) die kant op. De
cijfers over paracetamol in relatie tot vergiftigingen zoals gepresenteerd in hoofdstuk 4
worden in de interviews ook genoemd. Over de interpretatie van de gegevens bestaat
verschil van mening tussen partijen. Het CBD constateert dat er met name een relatie is
tussen de groei in omzet van paracetamol in de vrije verkoop en het aantal vergiftigingen.
Het IGZ kent de trend, maar weet niet of deze trend getoetst is: is er echt een trendbreuk
of is het een voortzetting van de toch al stijgende lijn die hierin te zien was? Neprofarm
kent ook de discussie over de toename van het aantal vergiftigingen door paracetamol
ingebracht door het CBD, maar geeft aan dat de minister dit heeft weersproken.

5.2.5

Kennis van consumenten

In voorgaande is gesproken over de effecten van de herziene indeling op gebruik en
veiligheid. In dit alles speelt de consument uiteraard een centrale rol. De consument
besluit tot aanschaf en gebruikt de zelfzorggeneesmiddelen. Een aantal partijen signaleert
een tekort aan kennis bij consumenten of vindt in elk geval dat consumenten beter
geïnformeerd moeten worden over mogelijke risico’s (CBD, CBG, Consumentenbond,
KNMP, NPCF). Het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel neemt een afwijkend
standpunt in en denkt dat consumenten voldoende kennis hebben om zelfzorggeneesmiddelen veilig toe te passen. Daar waar consumenten onvoldoende kennis hebben
zijn er voldoende kanalen om deze kennis alsnog te verzamelen.
Het CBG geeft aan zich te realiseren dat consumenten zelfzorggeneesmiddelen niet altijd
volgens de bijsluiter gebruiken. Dit terwijl het CBG bij de beoordeling van de kanalisatie
van geneesmiddelen de bijsluiter als uitgangspunt heeft genomen. Daarom heeft het
College altijd geadviseerd om een bredere beschikbaarheid van zelfzorgmiddelen gepaard
te laten gaan met brede publiekscampagnes. Dit om consumenten goed te informeren over
zelfzorggeneesmiddelen en om bewustwording te creëren over de wijze waarop
dergelijke middelen veilig gebruikt kunnen worden. De risico’s zijn bij AV-middelen
weliswaar bijzonder klein, maar ze zijn nooit geheel afwezig. De belangrijkste boodschap
die het College hierbij wil overbrengen, betreft de duur van het gebruik. Zelfzorggeneesmiddelen zijn altijd voor kortdurend gebruik. Bij langdurig gebruik kan de balans
tussen risico’s en baten anders uitvallen en bovendien kan dat leiden tot ongewenst uitstel
van noodzakelijke medische hulp. De KNMP heeft eveneens publiekscampagnes (en
andere vormen van communicatie) geadviseerd aan VWS ook als tegenwicht tegen de
reclame van zelfzorggeneesmiddelen op tv. De KNMP wijst daarnaast op het feit dat er
een aanzienlijk aantal functioneel analfabeten is in Nederland.

46

Het Centraal Bureau Drogisterijen, de KNMP en de Consumentenbond beamen dat de
bijsluiter alleen onvoldoende is. De bijsluiter wordt pas geraadpleegd als het echt nodig is.
Vaak is er ook niets aan de hand bij het gebruik en gaat het goed. Hierdoor staan
consumenten niet stil bij zaken die wellicht mis kunnen gaan en groeit er ook geen besef
dat dit zou kunnen gebeuren. Het CBD wijst – mede na consultatie van
voorlichtingskundigen – op het belang van mondelinge naast schriftelijke informatie,
vooral omdat deze op het moment van aankoop gegeven kan worden. Dat is immers het
moment waarop consumenten vooral geïnteresseerd zijn in informatie. De
Consumentenbond is het hiermee eens. Op moment van aankoop moeten drogist of
apotheker vragen stellen om de consument gericht informatie te kunnen geven.
Informatieverstrekking draagt in deze bij aan patient empowerment (CBD). Neprofarm
wijst in dit kader erop dat de drogist zich een rol heeft aangemeten als hoeder van de
consument en vindt dit een onderschatting van de consument.
Het CBD heeft onlangs een enquête laten doen onder consumenten door TNS-NIPO en
vertelt de voorlopige bevindingen. Deze cijfers laten zien dat bijna alle consumenten
(97%) denken dat paracetamol veilig tot zeer veilig is. Voor ibuprofen ligt dat op 70%.
Dit verschil is volgens het CBD deels te verklaren zijn door de kanalisatie: ibuprofen was
tot maart 2010 volledig gekanaliseerd, terwijl dat voor paracetamol al medio 2007 niet
meer gold.
De KNMP vindt dat consumenten niet alleen moeten weten hoe het middel werkt maar
ook het juiste middel voor de juiste kwaal moeten kunnen kiezen. Kan een consument
bijvoorbeeld zelf hooikoorts diagnosticeren? Het CBG geeft eveneens aan dat de context
waarin het zelfzorggeneesmiddel wordt gebruikt van belang is: wie zullen een middel
gaan gebruiken, is er bij deze patiënten kans op interacties met andere geneesmiddelen en
zo ja, worden deze elders in het gezondheidszorgsysteem voldoende opgevangen?
Hiermee is het het CBG steeds duidelijker geworden dat een integrale benadering van het
probleem nodig is.
De NPCF geeft aan dat goed gebruik begint met het besef dat medicijnen gewenste, maar
ook ongewenste effecten kunnen hebben. De NPCF wijst daarnaast op de veranderde
houding ten aanzien van deze middelen. Vroeger was de houding: “medicijnen zijn geen
snoepjes”. Dat is nu minder.

47

5.3

Rol drogisterij

5.3.1

Invulling van de rol zoals geformuleerd in de Geneesmiddelenwet

Centraal Bureau Drogisterijen
Volgens het CBD rust er een duidelijke wettelijke verantwoordelijkheid op de drogist. De
nieuwe Geneesmiddelenwet kent de drogist een belangrijke rol toe bij de voorlichting. De
eis van verantwoorde zorg die in de Geneesmiddelenwet aan de drogisterijen (of andere
winkels die UAD-geneesmiddelen via een drogist verkopen) wordt gesteld is expliciet
ontleend aan de wet BIG en de Kwaliteitswet Zorginstellingen. Er worden ook nog
andere expliciete eisen gesteld aan de drogist als het gaat om verantwoorde zorg. Zo
mogen alleen drogisten en assistent-drogisten adviezen geven over UAD-middelen en
ongediplomeerd personeel niet meer, moet er altijd een drogist aanwezig zijn in een
drogisterij (36 uur) en moet deze ook toezicht houden op de verkoop. Ook moeten er
altijd voldoende drogisten en assistent-drogisten op de werkvloer aanwezig zijn.
Een verschil met de wet BIG is dat de Geneesmiddelenwet al een stuk invulling geeft aan
de praktijk. Zo staat in de Geneesmiddelenwet dat er bij UAD- en UA-geneesmiddelen
informatie gegeven moet worden, tenzij de consument daar geen behoefte aan heeft. Maar
om te weten of de consument geen behoefte aan informatie heeft, zul je dat toch ten
minste moeten vragen. Het CBD geeft daarom aan de kassacheck erg belangrijk te vinden.
Hierbij stelt de drogist aan de klant die een zelfzorggeneesmiddelen koopt, de vraag:
“wilt u nog iets vragen over het geneesmiddel?”. Hiermee worden de klanten geselecteerd
die behoefte hebben aan een persoonlijk advies. Nu de kassacheck steeds vaker
plaatsvindt, gaat het CBD meer inzetten op het combineren van de kassacheck met
ongevraagde advisering bij risicovolle aankopen.
Overige partijen
Verschillende geïnterviewde partijen hebben kritiek op de manier waarop de drogist in de
praktijk zijn rol inzake zelfzorggeneesmiddelen invult (Consumentenbond, NPCF, CBL,
Neprofarm, KNMP), al erkent men breed dat het CBD als koepel veel inspanningen
pleegt om tot verbeteringen te komen (zie hieronder). De Consumentenbond vindt dat de
drogisterij de eisen die de wet stelt in de praktijk te beperkt invult en constateert een
spanningsveld tussen de rol in de wet en het commerciële belang dat een drogist ook heeft.
Daarbij komt dat de kassacheck niet werkt als er nog “meer mensen in de rij bij de kassa
staan. Er is dan onvoldoende sprake van privacy. Onderzoeken van de Consumentenbond
laten, ook volgens de NPCF en Neprofarm, zien dat de drogist zijn informatiefunctie nog
lang niet altijd waarmaakt. Drogisten doen wel vaker dan apothekers een kassacheck,
maar nog steeds te weinig (Neprofarm). Ook de zogenaamde WASA-vragen16 worden

16

WASA staat voor de volgende vragen: 1) Wie heeft de klacht; 2) Aard van de klacht 3) Sinds wanneer
bestaat de en 4) Al aan gedaan (wat heeft men zelf al gedaan)

48

lang niet altijd gesteld. Het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel geeft dat in de
praktijk bij UAD-geneesmiddelen geen advies wordt verstrekt en dat consumenten vaak
ook geen informatie willen. Neprofarm, en de NPCF geven ook aan dat consumenten
lang niet altijd informatie willen, waardoor het in de praktijk heel vaak niet nodig is om
alle WASA-vragen te stellen.
De Consumentenbond en de KNMP geven aan dat het CBD veel inspanningen pleegt en
het onderwerp duidelijk op de agenda heeft staan. Maar de uitvoering in de praktijk is niet
optimaal. Verbetering in de dagelijkse praktijk ligt volgens de KNMP vooral in de
aanwezigheid van meer deskundigen (drogist, assistent-drogist) in de drogisterij. De
NPCF heeft het idee dat kwaliteit van de medewerkers bij de drogist vaak niet goed is.
Het CBL stelt dat waar de wet onderscheid maakt tussen de drogist en de supermarkt de
consument dat niet doet. Het CBL denkt dat veel consumenten niet weten welke middelen
bij de supermarkt en welke bij de drogist verkocht worden. Als gevolg meent het CBL dat
het beter is alleen een onderscheid te maken tussen AV- en UA-middelen (zie ook
paragraaf 5.2). Het CBL ziet geen meerwaarde voor de drogist bij de verstrekking van
UAD middelen. De KNMP vindt niet dat de UAD-categorie moet worden afgeschaft.
Echter, de drogisterij moet indien nodig wel doorverwijzen naar de apotheek. De KNMP
vermoedt dat dit niet altijd gebeurt. Ook Neprofarm ziet toegevoegde waarde van de
drogist. De Geneesmiddelenwet heeft hierbij een rol gespeeld. De wet waarborgt het recht
van de consument om goed advies te krijgen en daar wordt door drogisten steeds beter
invulling aan gegeven. Wel zouden de drogisten actiever advies aan kunnen bieden dan
ze nu doen. De drogist kan mensen steunen bij het kiezen van het goede middel. Veel
consumenten kopen slechts incidenteel zelfzorggeneesmiddelen en dat maakt dat het
soms moeilijk keuzes maken is. Dan krijgen consumenten graag hulp en die kan de
drogist ze bieden.

5.3.2

Kwaliteit i.h.b. certficering

Centraal Bureau Drogisterijen
Het CBD heeft normen voor certificering ontwikkeld. Deze normen moeten gezien
worden als een nadere invulling door de drogisterijsector van de wettelijke norm van
verantwoorde zorg. Het CBD verspreidt deze normen actief onder haar leden. Het CBD
ziet ook toe op de naleving daarvan. In 2006 zijn – vooruitlopend op de inwerkingtreding
van de Geneesmiddelenwet – de certificeringseisen voor drogisterijen aangescherpt.
Certificering gebeurt op vrijwillige basis. De certificeringsgraad onder drogisterijen stijgt
duidelijk na 2007. De bestuursleden van het CBD hebben zich verbonden om 100% te
certificeren, wat betekent dat 99% van de hele sector zich gecommitteerd heeft (inclusief
alle grote ketens). Dit leidt tot een toename van het aantal gecertificeerde drogisterijen.
Het draagvlak voor certificering is dus groot in de sector. Dit blijkt ook uit het feit dat
toen de tarieven voor certificering verhoogd werden, iedereen akkoord was. Men wil
graag exclusiviteit als het gaat om zelfzorggeneesmiddelen en is bereid daarin te

49

investeren. Kleine winkels van zelfstandige drogisten vinden het moeilijk aan de eisen te
voldoen. Vaak zijn het winkels waarvan de continuïteit niet verzekerd is. Een groot deel
van de zelfstandigen is echter wel gecertificeerd.
Om te kijken of drogisten voldoen aan de certificeringseisen doet het CBD audits. Als
een drogisterij niet aan de eisen voldoet krijgt men (afhankelijk van de afwijking) drie of
zes maanden om verbeteringen door te voeren. Wanneer men daarin niet slaagt, wordt het
certificaat ingetrokken. In 2009 zijn 91 certificaten ingetrokken, in 2008 waren dat er 150.
Op geaggregeerd niveau kan daarnaast gekeken worden naar de prestaties op
verschillende eisen (bijvoorbeeld is er al dan niet voldoende toezicht in de drogisterij).
Deze informatie gebruikt het CBD als sturingsinformatie, om bepaalde dingen aan te
scherpen en bij te sturen.
Om toe te zien dat bedrijven zich aan de normen houden en goed advies, zou het CBD
graag verantwoord trendmatig mystery guest onderzoek willen doen. Tot nu toe is dat
echter nog niet gelukt. Goed mystery guest onderzoek doen, is erg moeilijk. Het CBD
heeft dan ook kritiek op de eerdere onderzoeken die de Consumentenbond heeft gedaan,
onder andere vanwege het gebruik van een ongeschikte casus. Het CDB is overigens ook
niet tevreden over het eigen onderzoek in deze. Voor goed mystery guest onderzoek zou
een mandje met meerdere relevante casussen moeten worden samengesteld die samen een
echt representatief beeld geven. Zo’n trendmatig onderzoek is belangrijk om de
certificering te verbeteren. Daarnaast is het CBD op zoek naar manieren om de output te
meten om zo de opleidingen te kunnen verbeteren.
Om te voorkomen dat het CBD het verwijt gemaakt kan worden dat het zijn eigen vlees
keurt, onderwerpt het CBD zijn certificeringsactiviteiten aan de norm EN 45011 en heeft
het CBD accreditatie aangevraagd en verkregen bij de Raad voor Accreditatie (RvA). Het
CBD moet zich aan de eisen van de RvA houden, anders verliest het zijn accreditatie. De
RvA toetst elk jaar middels een uitgebreide audit de uitvoering van het
certificeringssysteem van het CBD. Daarnaast heeft het CBD een Raad van Toezicht in
het leven geroepen. Deze Raad benoemt zichzelf en houdt toezicht op de wijze waarop
het CBD certificeert. De Raad bestaat uit onafhankelijke deskundigen.
Volgens het CBD wordt wanneer drogisterijen dankzij massale certificering hun plicht
om verantwoorde zorg te leveren waarmaken, het beste van twee werelden gecombineerd.
Aan de ene kant is er een fijnmazig net van verkooppunten op toegankelijke plaatsen
(drogisterijen, apotheken en supermarkten met geneesmiddelenbalies) en de daarmee
gepaard gaande (prijs)concurrentie bij zelfzorggeneesmiddelen. Aan de andere kant is
kwaliteit van de advisering en het toezicht bij het ter hand stellen zoals geregeld in de wet.
Overige partijen
Andere partijen erkennen dat het CBD veel inspanningen pleegt op het gebied van
certificering (Consumentenbond, KNMP, Neprofarm, NPCF). Wel vinden al deze
partijen dat het systeem nog niet altijd werkt in de praktijk. Neprofarm geeft aan dat de
drogisterijsector zich hard inspant om voldoende goed opgeleid personeel in de sector te

50

krijgen. Volgens de NPCF pakken ketens de certificering steeds meer op en committeren
zich aan veiligheid. Een aantal zelfstandige drogisten blijft echter achter.

5.3.3

Controle en toezicht

Inbreng CBD en IGZ
Een zorgpunt voor het CBD is de controle van bedrijven die niet gecertificeerd zijn: hoe
controleer je of het wel aan de eisen van de wet voldoet? Het CBD vindt dat de overheid
daartoe meer toezicht zou moeten houden. De IGZ geeft aan geen toezicht meer te
houden op drogisten. Zo’n 20 jaar geleden had de IGZ wel een team dat drogisten
bezocht. Zo mocht een drogisterij alleen open zijn als er een gediplomeerde drogist
aanwezig was. Door de verruiming van de openingstijden is dat losgelaten. De IGZ is wel
stevig blijven ijveren voor de aanwezigheid van een gediplomeerd drogist in elke
drogisterij. Vanwege een lage prioriteit bij de risico-inschattingen heeft de IGZ dit
uiteindelijk laten vallen. De IGZ had destijds bovendien het idee dat de aanwezigheid van
een drogist weinig zou toevoegen aan de veiligheid van het gebruik van
zelfzorggeneesmiddelen.
Naast de IGZ heeft ook de Voedsel en Waren Autoriteit (VWA) de bevoegdheid om toe
te zien op de Geneesmiddelenwet (waar het drogisten en supermarkten betreft). De IGZ
werkt daarom samen met de VWA in deze. Ook de drogisterijsector zelf doet volgens de
IGZ duidelijk aan toezicht. Zelf voert de IGZ geen pro-actief beleid meer in deze sector.
De IGZ gaat wel achter meldingen aan als die er zijn. De laatste jaren is er geen stijging
in het aantal meldingen. Meldingen gaan bijvoorbeeld over de verkoop van UR en/of UAmiddelen in de drogist (zonder dat de drogist zich hier overigens altijd bewust van is).
Het CBD geeft aan deze meldingen te doen, maar zegt dat er in deze niet gehandhaafd
wordt. Het CBD zegt daarnaast heel goed aan te kunnen geven waar en bij welke
drogisten de problemen zitten. De IGZ zou op basis van deze informatie heel gericht
kunnen handhaven. Dit gebeurt echter niet. Het CBD vindt dat er een minimaal niveau
van handhaving zou moeten zijn: er zou toezicht op het toezicht moeten zijn. Het CBD
vindt bovendien dat de overheid op verschillende niveaus zou moeten kijken of de sector
doet wat ze moet doen. In de eerste plaats is dat het systeemniveau: zijn er normen
geformuleerd en procedures vastgesteld voor de invulling van verantwoorde zorg en zijn
die inhoudelijk adequaat? In de tweede plaats is dat het proces: worden de normen en
procedures geïmplementeerd. Tot slot moet men kijken naar de uitkomst: wat zijn de
risico’s? Bij het bepalen van de risico’s moet men uitgaan van het best available evidence
en in het geval van twijfel altijd de veiligheid laten prevaleren.
Overige partijen
Op de vraag aan de overige partijen wie de wet zou moeten handhaven, wordt
geantwoord dat hiervoor een rol is voor zowel de overheid (Consumentenbond,
Neprofarm, NPCF) als de drogisterijsector zelf (Consumentenbond, KNMP). De KNMP
ziet geen rol weggelegd voor IGZ. Het onderwerp heeft volgens de KNMP daar niet de
hoogste prioriteit. Bovendien komt de IGZ pas in actie bij voldoende meldingen en niet
preventief. Neprofarm en de NPCF vinden beiden dat de IGZ toezicht moeten houden op

51

de handhaving van de wet. Dit omdat de drogisten de wettelijke plicht tot advisering
hebben (Neprofarm). Zij bevestigen het beeld dat de IGZ momenteel niets aan
handhaving doet, maar het CBD zelf wel. De NPCF vindt dat de IGZ meer met de
bedrijfstak zou kunnen overleggen en samenwerken.

5.4

Rol apotheek

Door de introductie van de UA-categorie is er een groep zelfzorggeneesmiddelen die
alleen in de apotheek verkocht mag worden. Het betreft een relatief kleine groep
geneesmiddelen. Voor deze middelen is medicatiebewaking nodig.
Invulling van de rol die de wet aan de apotheek toebedeelt
De KNMP meent dat de apotheker dat wat in de wet gevraagd wordt ook waar kan maken,
al is het onder bepaalde voorwaarden. Vroeger was er voldoende marge op
receptgeneesmiddelen om assistenten extra aandacht te laten besteden aan zelfzorggeneesmiddelen, waar gezien de relatief lage prijzen nauwelijks tot niet aan verdiend
wordt. Nu is het inkomen van apothekers uit receptgeneesmiddelen lager en is dit lastiger.
De KNMP merkt daarnaast op dat de apotheker bij UA-middelen de rol van de huisarts
(beoordeling of de medicatie mogelijk is) overneemt. Dit zou terug moeten komen in de
marges. Producten die van receptgeneesmiddel (UR) naar UA gaan zijn vaak relatief duur
en hebben een relatief hoge marge, waardoor meer tijd aan informatie besteed kan
worden. Dit is anders wanneer een product van UAD naar UA gaat. De marges op het
product zijn dan klein (zoals bij domperidon) en niet gebaseerd op het verstrekken van
uitgebreid advies.
De KNMP denkt dat er verschillen zijn tussen apotheken in de manier waarop zij omgaan
met de informatievoorziening rondom UA-middelen, maar de precieze verschillen zijn
niet bekend bij de KNMP.
Vrijwel alle partijen vinden dat de apotheker de kennis en deskundigheid heeft om goede
begeleiding te bieden, maar dat dit in de praktijk nog wel te kort schiet (NPCF,
Consumentenbond, IGZ, CBL, Neprofarm). De NPCF vindt dat de apothekers een grotere
verantwoordelijkheid hebben dan de drogist en het aan hun stand verplicht zijn hun rol
goed in te vullen. De apotheek krijgt veel meer chronisch zieken en ouderen binnen. Dat
biedt ook mogelijkheden voor de apothekers bijvoorbeeld om het medicatiedossier van
deze kwetsbare groepen compleet te maken met zelfzorggeneesmiddelen. Evenals de
drogisterijsector is de apotheeksector (KNMP) zeker met het onderwerp bezig, aldus de
NPCF. Maar ook hier geldt, net als bij de drogisten, dat het niet volledig landt in de
praktijk. Zo is informatievoorziening bij de verstrekking van zelfzorggeneesmiddelen nog
te weinig een onderdeel van de dagelijkse gang van zaken. Ook de Consumentenbond
geeft aan dat er nog wel een en ander verbeterd kan worden. Dit bleek ook uit een
onlangs gehouden mystery guest onderzoek, waarin bijvoorbeeld niet naar de
medicatiehistorie van een patiënt werd gevraagd, terwijl de casus daar wel om vroeg.
Volgens de Consumentenbond vult de apotheek zijn rol bij UAD-middelen wel beter in

52

dan de drogist, maar is er wel een cultuurverandering nodig. Apothekers moeten vooral
de taak van zorgverlener op zich nemen en niet die van winkelier.
De IGZ vindt dat bij UA-middelen de begeleiding door de apotheek goed loopt, maar
voor UAD en AV-middelen is het lastiger. Het CBD sluit zich bij dit laatste aan en geeft
aan de kwaliteit van de drogist en van de apotheek bij UAD-middelen gelijkwaardig te
vinden.17 Het CBD geeft aan dit niet vreemd te vinden als men bedenkt dat meer dan 90%
van de zelfzorgadvisering in de apotheek gebeurt door de apothekersassistent die een
vergelijkbaar opleidingsniveau heeft als de drogist (MBO-4), waarbij de drogist meer
gespecialiseerde kennis heeft van zelfzorggeneesmiddelen. Het CBD twijfelt of de bij
UA-middelen noodzakelijke medicatiebewaking wel altijd gebeurt. Het CBD denkt dat
het ook verschilt per middel. De KNMP beaamt dat niet alle assistenten consequent
genoeg zijn bij het verstrekken van informatie en de medicatiebewaking rondom UAmiddelen. Dit is niet goed en de KNMP meent dan ook dat apothekers alle assistenten
goede instructies moeten geven. Overigens heeft het vermageringsproduct Alli volgens de
KNMP en belangrijke rol gespeeld in de bewustwording rondom UA-middelen bij
apothekers. De KNMP heeft hierbij de apothekers gewezen op het belang van het
registreren op naam van dit product in verband met de medicatiebewaking.
Volgens Neprofarm zijn apothekers de aangewezen personen om bepaalde taken van de
huisarts over te nemen. Uit onderzoek van Neprofarm blijkt dat 3 op de 10 bezoeken aan
de huisarts zogenaamde huis-tuin-en-keukenklachten zijn die goed met zelfzorggeneesmiddelen te behandelen zijn. Dit deel van de zorg kan worden verplaatst van de
huisartspraktijk naar de apotheek. De rol van de apotheker kan nog verder worden
uitgebreid door van een aantal huidige receptgeneesmiddelen UA-middelen te maken. Dat
zou de kwaliteit van de geneesmiddelenverstrekking ten goede komen. Wat betreft de
UAD-middelen merkt Neprofarm op dat drogisten een lagere drempel hebben dan
apothekers. Onderzoek van de Consumentenbond laat ook zien dat de apotheek de
adviesfunctie bij UAD middelen net als de drogist niet altijd waarmaakt.
Inspanningen KNMP
De KNMP heeft verschillende tools rondom zelfzorggeneesmiddelen ontwikkeld voor
apothekers. Ten eerste is er voor elk UA-middel een UA-standaard beschikbaar.
Daarnaast is er voor apothekers en assistenten een vragenlijst (digitaal en schriftelijk) die
ze bij patiënten kunnen afnemen. Ook is er een kennistest voor assistenten en er is 1e
uitgifte informatie voor UA middelen beschikbaar. Volgens Neprofarm worden de
vragenlijsten die in het kader van die protocollen moeten worden ingevuld door de
consument wel eens als belemmerend ervaren. Korte varianten zouden hierbij kunnen
helpen, zeker omdat consumenten bij sommige UA middelen ook kunnen uitwijken naar
andere producten waar helemaal geen regels voor gelden.18 Dit gaat bijvoorbeeld gelden
17

Dit bleek volgens het CBD ook uit een van de weinige goede mystery guest onderzoeken
(Consumentenbond 1999). Gecertificeerde drogisten deden daarin niet onder voor apotheken, zij deden het
zelfs iets beter. Ook in het laatst gepubliceerde mystery guest onderzoek was er weinig verschil (waarbij
bovendien sprake was van een casus die niet geschikt was voor het meten van de kwaliteit van advisering
over zelfzorggeneesmiddelen; zie hiervoor).
18
Als voorbeeld noemt Neprofarm het UA-middel hypericum (st Janskruid) dat ook als voedingssupplement
is te verkrijgen.

53

voor NSAIDs. Deze middelen zijn in verschillende doseringen en verpakkingsgroottes in
verschillende categorieën ingedeeld waardoor de consument kan uitwijken naar een
andere categorie dan UA.
Handhaving en toezicht
Op de vraag in hoeverre de KNMP iets doet aan handhaving, antwoordt de KNMP dat als
ze weten dat het ergens niet goed gaat er iets aan gedaan wordt (bijvoorbeeld de
betreffende apotheek aanspreken). Daarnaast geeft de KNMP aan dat apothekers inzicht
gaan krijgen in de SFK-cijfers om ze op deze manier een spiegel voor te houden. De
KNMP streeft, evenals het CBD in de drogisterijsector, naar grootschalig mystery guest
onderzoek.
De NPCF en de Consumentenbond zien beiden een rol weggelegd voor de IGZ als het
gaat om het toezicht op de vraag of de apotheek de rol zoals vastgelegd in de wet vervuld.
De IGZ zou meer toe moeten zien, juist vanwege het feit dat bij de apotheek de kwetsbare
groepen patiënten komen (NPCF). De NPCF ziet daarnaast ook voor andere partijen een
rol weggelegd in het toezicht. Verzekeraars zouden dit voor een deel kunnen doen via hun
algemene inkoop. Ook patiëntenorganisaties kunnen apotheken op hun werk aanspreken.
De Consumentenbond vindt dat het belangrijk is te zorgen dat apothekers zich aan de
eisen houden middels sancties door middel van een vergunningsysteem. De Inspectie
moet meer toezien, want als niemand toeziet is er ook geen belang om de eisen uit te
voeren. De IGZ geeft aan dat wanneer er meldingen over de apotheek inzake zelfzorggeneesmiddelen bij de IGZ zouden binnenkomen, het incidententoezicht hierop zou
worden ingezet. Echter, er komen geen meldingen in deze binnen. De IGZ wijst er ook op
dat er een vorm van preventief toezicht aankomt. In de nieuwe indicatorenset van
Zichtbare Zorg voor apothekers is namelijk een indicator opgenomen over
medicatiebewaking bij zelfzorggeneesmiddelen (IGZ). Er wordt gevraagd of men een
werkafspraak hierover heeft en de mate waarin de werkafspraak – indien aanwezig –
wordt nageleefd.
UA-tarief
Apothekers mogen kosten berekenen voor het verstrekken van zelfzorggeneesmiddelen:
het zogenaamde UA-tarief. Consumenten krijgen dit tarief niet vergoed. Uit een enquête
van de KNMP blijkt dat de helft van de responderende apothekers nog niet van dit tarief
gehoord had (zie ook: Luinenburg 2010). Van degenen die er wel over gehoord hadden,
gebruikte slechts 6% dit tarief. Neprofarm signaleert ook dat het merendeel van de
apotheken het UA-tarief niet hanteert. Dit omdat de apotheek zich in dat geval uit de
markt prijst bij de goedkopere middelen. Bij duurdere middelen is het UA-tarief niet
nodig, omdat er voldoende marge op het product zit.

5.5

Afschaffing toonbankverplichting

In 2002 werd de toonbankverplichting afgeschaft. Volgens de Consumentenbond was
meer keuzevrijheid voor de consument hier de aanleiding voor. In die zin was het een

54

tussenstap in het proces naar vrije verkrijgbaarheid (Neprofarm). Daarbij was een
achterliggende reden dat mensen zich beter kunnen informeren wanneer de middelen voor
de toonbank liggen (KNMP, Neprofarm). De toonbankverplichting is als eerste in
Scandinavië afgeschaft met juist dit idee: het stimuleren van de adviesvraag van de
consument. Wanneer middelen voor de balie staan, kunnen patiënten namelijk zien wat
zij kiezen. Dat is veel minder het geval wanneer alles achter de balie ligt. Het CBD was
geen voorstander van het feit dat alle middelen in de schappen zouden mogen en pleitte
voor begeleidende maatregelen zoals een adviesplicht. Door zelfzorggeneesmiddelen
achter de toonbank te houden, wordt namelijk automatisch een contactmoment gecreëerd
tussen koper en verkoper. Met ondermeer een adviesplicht kan zo’n automatisch
contactmoment ook voor de toonbank afdwongen worden, zo was destijds de gedachte
van het CBD. Resultaten van een TNS-NIPO onderzoek recentelijk uitgevoerd in
opdracht van het CBD laten zien dat klanten bij verkoop over de toonbank 2,5 keer vaker
om advies vragen dan bij zelfbedieningsverkoop. Het aantal ongevraagde adviezen in de
drogisterij blijkt onverwacht hoog te liggen. Dat geldt zowel voor drogisterijen die uit de
schappen verkopen als voor drogisterijen die over de toonbank verkopen.
Het CBD ontwikkelde naar aanleiding van de afschaffing van de toonbankverplichting de
Code Zelfbediening. Deze code besteedt onder andere aandacht aan de zogenaamde
kassacheck en aan de rol van de drogist en assistent-drogist bij zelfbediening. Sindsdien
zijn er meer drogisten overgegaan op het aanbieden van zelfzorggeneesmiddelen in de
schappen, zeker de ketendrogisten (Neprofarm). Neprofarm schat dat ruwweg tweederde
van de drogisten middelen voor de toonbank heeft liggen. Ook bij apotheken neem
komen zelfzorggeneesmiddelen steeds vaker voor de toonbank te liggen, vooral bij de
apotheekketens (Neprofarm, KNMP).
Er zijn inmiddels stemmen opgegaan om de toonbankverplichting opnieuw in te voeren.
Derhalve is in de interviews gevraagd hoe partijen hier tegenover staan. De interviews
bevestigen het beeld van de Raad van State dat er geen aanwijzingen zijn voor onveilig
gebruik van UAD-middelen en onvoldoende informatievoorziening als gevolg van
afschaffing van de toonbankverplichting. De geïnterviewde partijen zijn over het
algemeen weinig enthousiast over de herinvoering van de toonbankverplichting. Men
vindt het een stap terug in de tijd (CBL, Neprofarm). Neprofarm geeft aan herinvoering
van de toonbankverplichting een miskenning van de autonomie van de patiënt te vinden.
Wanneer zelfzorgmiddelen in de schappen liggen kan de consument de verpakking lezen
waarop staat waarvoor het middel is en wanneer het niet gebruikt mag worden. Daarnaast
heeft Neprofarm bijvoorbeeld ook een I-phone applicatie ontwikkeld waarop bijsluiters te
raadplegen zijn.19 Ook de Consumentenbond en de NPCF wijzen op de rol van ICT bij
het informeren van consumenten in de winkel en het feit dat mensen zich hiermee – ook
in de winkel zelf – uitstekend kunnen informeren. Privacy is een ander belangrijk
onderwerp. Wanneer mensen zelf producten uit de schappen kunnen pakken, is de
privacy groter (Consumentenbond), zeker bij taboegerelateerde onderwerpen
(Neprofarm). Gerelateerd hieraan vindt de IGZ dat informatievoorziening niet achter de
19

Dit betreft overigens alleen de zelfzorgmiddelen die door bij Neprofarm aangesloten fabrikanten
in de handel worden gebracht. Van veel merkloze varianten zijn de bijsluiters niet via deze
applicatie te raadplegen.

55

kassa moet plaatsvinden, omdat de wachtrij de informatievoorziening beïnvloedt. Zowel
de KNMP als het CBD wijzen daarnaast op investeringen die apotheken en drogisten
hebben gedaan om te verbouwen.
Het CBD begrijpt overigens de gedachtegang achter de herinvoering van de
toonbankverplichting, maar vindt dat eerst inzicht verkregen moet worden in de effecten
van de afschaffing ervan. Verder moet er volgens het CBD rekening mee worden
gehouden dat de nieuwe Geneesmiddelenwet in 2007 alsnog strengere eisen heeft
verbonden aan UAD-verkoop, waaronder een adviesplicht. Het CBD pleit er daarom voor
eerst te onderzoeken hoe dit alles nu werkt. Herinvoering zou pas overwogen moeten
worden als blijkt dat zelfbediening nadelige consequenties heeft. De KNMP vindt dat
UA-middelen bij de apotheek achter de balie moeten liggen, omdat bij deze middelen
medicatiebewaking nodig is. De KNMP heeft het ministerie van VWS geadviseerd om dit
te doen, maar op dit voorstel heeft VWS niet gereageerd.

56

6

Resultaten: Consumentenpanel

In het voorliggende hoofdstuk worden de resultaten die verkregen zijn door middel van
het Consumentenpanel gepresenteerd. De resultaten dragen bij aan de beantwoording van
verschillende onderzoeksvragen.

6.1

Gebruik en plaats van aanschaf zelfzorggeneesmiddelen

Een overgrote meerderheid (87%) van de mensen zegt in de afgelopen vijf jaar
zelfzorggeneesmiddelen te hebben gebruikt (Tabel 6.1). Binnen het Consumentenpanel is
er een verschil tussen vrouwen en mannen: vrouwen (79%) geven vaker aan
zelfzorggeneesmiddelen te hebben gebruikt dan mannen (71%); dit verschil wordt ook
gevonden in eerdere onderzoeken (bijvoorbeeld Cardol 2004). Van alle mensen geeft
71% aan dat het laatste gebruik minder dan 6 maanden geleden is.

Tabel 6.1: Gebruik van zelfzorggeneesmiddelen
N
Heeft u in de afgelopen vijf jaar
zelfzorggeneesmiddelen gebruikt (N=965)
Ja
Nee
Wanneer was laatste gebruik van
zelfzorggeneesmiddel (N=830)
Minder dan 6 maanden
6 maanden tot 1 jaar
1 tot 2 jaar
2 tot 3 jaar
4 tot 5 jaar
1.
2.

Percentage1

835
130

689
111
23
4
3

Percentage van
totaal2

87%
13%

83%
13%
3%
0,5%
0,4%

71,%
12%
2%
0,4%
0,2%

De antwoorden zijn uitgedrukt als percentage van het aantal mensen dat antwoord heeft gegeven op de
vraag wanneer het laatste gebruik van het zelfzorggeneesmiddel was.
De antwoorden zijn uitgedrukt als percentage van het totaal aantal mensen (N=965)

Aan de respondenten die in de afgelopen vijf jaar zelfzorggeneesmiddelen gebruikten, is
gevraagd bij welk verkooppunt zij de geneesmiddelen over het algemeen kopen. De
meerderheid (56%) zegt deze middelen bij de drogist te hebben gekocht (Tabel 6.2). Een
kwart van de mensen wisselt af tussen verschillende mogelijke verkooppunten, 14% haalt
de zelfzorggeneesmiddelen bij de apotheek en slechts 3,5% bij de supermarkt. De
natuurwinkel/reformwinkel en het internet zijn voorbeelden van verkooppunten die door
mensen bij de antwoordcategorie elders genoemd zijn. Deze cijfers bevestigen het beeld
in hoofdstuk 4: de drogist is nog steeds de plek waar het vaakst zelfzorggeneesmiddelen
worden gehaald. De supermarkt scoort lager dan de apotheek, terwijl in hoofdstuk 4 naar
voren kwam dat de supermarkt een grotere omzet heeft.

57

Tabel 6.2: Plaats van aankoop van het zelfzorggeneesmiddel over het algemeen (N=747)
N
Percentage
Bij de drogist
418 56%
Soms bij de één, soms bij de ander
189 25%
Bij de apotheek
108 14%
Bij de supermarkt
26
3,5%
Elders
6
1%

Uit tabel 6.3 blijkt dat pijn en koortswerende geneesmiddelen verreweg het meeste
gebruikt worden. Dit bevestigt het beeld in hoofdstuk 4. Bijna alle panelleden die een
zelfzorggeneesmiddel gebruikten het afgelopen jaar (97%), hebben pijnstillers gebruikt.
Op de tweede plaats komen de geneesmiddelen tegen hoest, verkoudheid, griep en
keelpijn. Ruim driekwart van de mensen (76%) geeft aan deze geneesmiddelen het
afgelopen jaar te hebben gebruikt. De minst gebruikte groep zelfzorggeneesmiddelen
wordt gevormd door de laxeermiddelen. Ongeveer 10% van de mensen zegt deze de
afgelopen 12 maanden te hebben gebruikt.
Tabel 6.3: In het afgelopen jaar gebruikte zelfzorggeneesmiddelen
Pijn en koortswerende geneesmiddelen (N=783)
Geneesmiddelen tegen hoest, verkoudheid, griep, keelpijn
(N=729)
Geneesmiddelen voor de huid (acné, eczeem, jeuk) (N=685)
Andere geneesmiddelen (N=650)
Geneesmiddelen voor maag- en darmklachten (N=692)
Laxeermiddelen (voor stoelgang) (N=688)

N
761

Percentage
97%

556
245
203
151
67

76%
36%
31%
22%
10%

Als het gebruik van de zelfzorggeneesmiddelen wordt uitgesplitst naar frequentie (zie
Tabel 6.4), dan zien we dat 16% van alle mensen die het afgelopen jaar
zelfzorggeneesmiddelen gebruikten, wekelijks pijn en koortswerende geneesmiddelen
zegt in te nemen. Alle andere zelfzorggeneesmiddelen worden duidelijk door minder
mensen wekelijks gebruikt.

Tabel 6.4: In het afgelopen jaar gebruikte zelfzorggeneesmiddelen
Nooit
Een paar keer
per maand of
minder
N
%
N
%
Pijn en koortswerende geneesmiddelen
(N=783)
22
3%
635
81%
Geneesmiddelen tegen hoest,
verkoudheid, griep, keelpijn (N=729)
173
24%
518
71%
Geneesmiddelen voor de huid (acné,
eczeem, jeuk) (N=685)
440
64%
192
28%
Andere zelfzorggeneesmiddelen
(N=650)
447
69%
153
24%
Geneesmiddelen voor maag- en
darmklachten (N=692)
541
78%
119
17%
Laxeermiddelen (voor stoelgang)
(N=688)
621
90%
56
8%

58

Wekelijks

N

%

126

16%

38

5%

53

8%

50

8%

32

5%

11

2%

6.2

Aankoop en informatie bij laatst gekochte zelfzorggeneesmiddel

Aankoop
In de vragenlijst is niet alleen gevraagd naar algemeen gebruik maar ook naar het laatst
gekochte zelfzorggeneesmiddel. Dit omdat vragen over bijvoorbeeld
informatievoorziening beter te beantwoorden zijn wanneer een gebeurtenis recentelijk
heeft plaats gevonden. Uit Tabel 6.5 blijkt dat ook hier de pijn en koortswerende
geneesmiddelen verreweg het vaakst (82% van de laatste aankopen betrof een pijnstiller)
genoemd worden. Op de tweede plaats komen de middelen tegen hoest, verkoudheid,
griep en keelpijn. Een kwart van de mensen (25%) geeft aan zo’n middel als laatste te
hebben gekocht.
Tabel 6.5: Laatst gekocht zelfzorggeneesmiddelen in het afgelopen jaar (N=801)1)
N
Percentage
Pijn en koortswerende geneesmiddelen
656
82%
Geneesmiddelen tegen hoest, verkoudheid, griep, keelpijn
201
25%
Geneesmiddelen voor maag- en darmklachten
66
8%
Geneesmiddelen voor de huid (acné, eczeem, jeuk)
84
8%
Andere geneesmiddelen
62
8%
Laxeermiddelen (voor stoelgang)
25
3%
Weet ik niet meer
20
2%
1) bij de laatste aankoop kan meer dan 1 middel zijn gekocht, derhalve tellen de gepresenteerde percentages
op tot >100%

Van de respondenten die een zelfzorggeneesmiddel kochten, deed het merendeel dit voor
het laatst bij de drogist (67%, Tabel 6.6). De apotheek komt op een tweede plaats, 21%
van de mensen zegt het laatste zelfzorggeneesmiddel hier te hebben aangeschaft. De
supermarkt scoort hier duidelijk hoger dan wanneer naar aankoopgedrag in het algemeen
gekeken wordt.

Tabel 6.6: Plaats van aankoop van het laatst gekochte zelfzorggeneesmiddel(N=774)
N
Percentage
Bij de drogist
518
67%
Bij de apotheek
164
21%
Bij de supermarkt
80
10%
Elders
12
2%

Bij de laatste aankoop lag het zelfzorggeneesmiddel in de helft van de gevallen (51%)
achter de toonbank of kassa. 45% van de mensen zegt het zelfzorggeneesmiddel zelf
gepakt te hebben. Iets meer dan de helft (54%) van de mensen die hun
zelfzorggeneesmiddel bij de drogist kochten, kon het zelfzorggeneesmiddel zelf pakken
(Tabel 6.7). Bij de apotheker lag het zelfzorggeneesmiddel vaker achter de kassa of
toonbank namelijk in 82% van de gevallen. Mensen die naar de supermarkt gingen voor
hun zelfzorggeneesmiddel konden het vaakst (58%) het middel zelf pakken.

59

Tabel 6.7: Plaats van zelfzorggeneesmiddel bij het verkooppunt (N=776)
Het zelfzorggenees- Ik kon het
middel lag achter de zelfzorggeneesmidd
kassa/toonbank
el zelf pakken
N
%
N
%

N

%

Totaal (776)
Bij de drogist (N=517)
Bij de apotheek (N=161)
Bij de supermarkt (N=80)
Elders (N=8)

30
17
8
4
1

4%
3%
5%
5%

394
223
132
30
6

51%
43%
82%
38%

352
277
21
46
1

45%
54%
13%
58%

Weet ik niet meer

Gekregen informatie
Een ander onderdeel van de manier waarop zelfzorgmiddelen worden aangeboden, is de
informatie die bij aankoop gegeven wordt. In de Geneesmiddelenwet staat dat bij ter
handstelling van UAD- en UA middelen de consument advies moet krijgen indien deze
daar behoefte aan heeft. Consumenten krijgen bij een minderheid van de aankopen advies,
in twee derde van gevallen gebeurt dat niet. In de apotheek wordt het vaakst advies
gegeven, gevolgd door de drogist. De supermarkt scoort het laagst, maar supermarkten
hebben geen informatieplicht. De informatie bij drogist of apotheek gebeurt meestal op
initiatief van de medewerkers aldaar (respectievelijk 37% en 29%). Slechts 3% van de
mensen die geen informatie kreeg over het zelfzorggeneesmiddel zegt hieraan wel
behoefte te hebben gehad. Van de groep mensen die geen informatie kreeg of vroeg, zegt
21% dat ze hieraan geen behoefte hebben aangezien ze al eerder informatie hebben
ontvangen (de zogenaamde herhaalaankopen). Deze cijfers zijn in lijn met een onderzoek
dat recentelijk is uitgevoerd door TNS-NIPO in opdracht van het CBD (TNS-NIPO 2010).

Tabel 6.8: Soort informatie uitgesplitst naar verkooppunt bij aankoop van zelfzorggeneesmiddel
Nee
Ja, de medewerker gaf Ja, ik heb zelf om
uit zichzelf informatie informatie gevraagd
N
%
N
%
N
%
Totaal (N=781)
517
66%
228
29%
36
5%
Drogist (N=517)
345
67%
150
29%
22
4%
Apotheek (N=163)
91
56%
60
37%
12
7%
Supermarkt (N=80)
74
93%
6
8%
0
0%
Elders (N=8)
4
33%
7
58%
1
8%

Aan mensen die aangaven dat zij informatie kregen bij aankoop is gevraagd om wat voor
soort informatie het ging. Hierbij konden ze meerdere antwoorden aangeven. Uit Tabel
6.9 blijkt dat mensen voornamelijk informatie over het gebruik (59%) en de werking
(39%) ontvingen. Kijkend naar verschillen tussen verkooppunten in de informatie die
gegeven wordt, dan valt op dat de drogist iets vaker dan de apotheker informatie geeft
over hoe en wanneer het geneesmiddelen te gebruiken (respectievelijk 61 en 56 %).
Apothekers en drogisten geven ongeveer even vaak informatie over de werking van het
geneesmiddel (respectievelijk 40% en 38%). De apotheek geeft vaker informatie over
zaken die te maken hebben met medicatiebewaking: het geven van informatie over het

60

gecombineerd gebruik van zelfzorggeneesmiddelen (38%) en informatie over
bijwerkingen (24%).

Tabel 6.9: Soort informatie dat consumenten gekregen hebben, uitgesplitst naar verkooppunt bij
aankoop van zelfzorggeneesmiddel (meerdere antwoorden mogelijk)1)
Het gebruik
De werking
Het gebruik in
Bijwerkingen
Andere
combinatie met
informatie
andere
geneesmiddelen
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
Totaal
(N=264)
155
59%
102
39% 52
20%
35
13%
34
13%
Drogist
(N=172)
104
61%
66
38% 23
13%
17
10%
26
15%
Apotheek
(N=72)
40
56%
29
40% 27
38%
17
24%
4
6%
1) De categorieën supermarkt en overig zijn vanwege het kleine aantal mensen dat informatie vroeg/kreeg
niet in deze tabel opgenomen

Aan de mensen die informatie kregen bij hun laatste aankoop is ook gevraagd hoe
betrouwbaar zij deze informatie vinden (Tabel 6.10). Bijna alle mensen (99%) die hun
laatste zelfzorggeneesmiddel bij de apotheek haalden en daarbij informatie kregen vonden
deze informatie (zeer) betrouwbaar. Dit was bij 67% van de mensen die hun
zelfzorggeneesmiddel bij de drogist kochten het geval.

Tabel 6.10:Betrouwbaarheid van gegeven informatie uitgesplitst naar verkooppunt1)
Niet
Enigszins
Betrouwbaar
Zeer
Geen mening
betrouwbaar
betrouwbaar
betrouwbaar
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
Totaal
(N=264)
6
2%
30
11%
161
61%
42
16%
25
10%
Drogist
(N=172)
5
3%
28
16%
102
59%
13
8%
24
14,%
Apotheek
(N=72)
0
0%
1
1%
44
61%
27
38%
0
0%
1) De categorieën supermarkt en overig zijn vanwege het kleien aantal mensen dat informatie vroeg/kreeg
niet in deze tabel opgenomen

Aan alle respondenten is eveneens gevraagd hoe zij de betrouwbaarheid beoordelen van
informatie over een zelfzorggeneesmiddel binnen verschillende verkoopkanalen in het
algemeen vinden. Informatie over zelfzorggeneesmiddelen van de apotheek en huisarts
wordt door vrijwel iedereen (respectievelijk 98% en 97%) (zeer) betrouwbaar gevonden
(Tabel 6.11). Daarna vinden veel mensen (85%) de bijsluiter de meest betrouwbare bron.
De informatie van de drogist wordt door driekwart van de mensen (75%) als (zeer)
betrouwbaar bestempeld. Informatie verstrekt door medewerkers van supermarkten en
benzinestations wordt door de meerderheid van de mensen als onbetrouwbaar ervaren.

61

Hierbij dient opgemerkt te worden dat voor deze verkoopkanalen geen informatieplicht
geldt.

Tabel 6.11: Beoordeling betrouwbaarheid van informatie over zelfzorggeneesmiddel in het
algemeen naar bron van informatie
Niet
Enigszins
Betrouwbaar/
Geen mening
betrouwbaar
betrouwbaar
zeer
betrouwbaar
N
%
N
%
N
%
N
%
Apotheek (N=943)
1
0,1% 4
0,4% 922
98%
16
2%
Huisarts/specialist (N=935) 1
0,1% 13
1%
907
97%
14
2%
Bijsluiter (N=925)
5
0,5% 104
11%
788
85%
28
3%
Verpleegkundige (N=923)
3
0,3% 122
13%
738
80%
60
7%
Praktijkondersteuner/
doktersassistent(e) (N=931) 5
1%
158
17%
720
77%
48
5%
Drogist (N=940)
13
1%
183
20%
704
75%
40
4%
Internet (N=919)
91
10%
365
40%
306
33%
157
17%
Medewerker van een
supermarkt (N=925)
672
73%
142
15%
14
2%
97
10%
Medewerker van een
tankstation (N=926)
718
78%
96
10%
5
0,5% 107
11%

Inschatting over gebruik en keuze
Aan de panelleden zijn verschillende stellingen voorgelegd die betrekking hebben op het
kiezen en gebruiken van, en informeren naar zelfzorggeneesmiddelen. Hierbij is niet
alleen gevraagd het eigen gedrag in te schatten, maar ook het gedrag van anderen. Dit
omdat uit eerder onderzoek op verschillende onderwerpen blijkt dat mensen anderen
“strenger” beoordelen dan zichzelf (bijvoorbeeld Vervloet e.a 2007). Uit de resultaten
blijkt inderdaad dat mensen positiever denken over hun eigen gedrag dan dat van anderen.
Zo zegt meer dan de helft het eens de zijn met de stelling dat ze zelf goed een keuze
kunnen maken uit de soorten en merken zelfzorggeneesmiddelen (70%) (Tabel 6.11). Als
het gaat om anderen dan denkt slechts 16% van de mensen dat anderen goed een keuze
kunnen maken. Tweederde van de mensen zegt precies te weten hoe ze
zelfzorggeneesmiddelen veilig kunnen gebruiken. Maar als het gaat om het gedrag van
anderen, is slechts 11% van de mensen het hier (helemaal) mee eens. Ook zijn mensen
ervan overtuigd dat zijzelf gemakkelijker de juiste informatie krijgen over een
zelfzorggeneesmiddel dan anderen. Ruim driekwart van de mensen (76%) is het
(helemaal) eens met de stelling: als ik advies probeer te krijgen over een
zelfzorggeneesmiddel dan krijg ik gemakkelijk de juiste informatie. Wanneer het gaat om
dezelfde situatie maar dan voor anderen is maar 30% het hier (helemaal) mee eens.

62

Tabel 6.12: Verwachtingen over het kiezen en gebruik van zelfzorggeneesmiddelen en het
krijgen van juist informatie over zelfzorggeneesmiddelen

Ik kan goed zelf een keuze maken uit de soorten
en merken zelfzorggeneesmiddelen (N=960)
Anderen kunnen goed zelf een keuze maken uit
de soorten en merken zelfzorggeneesmiddelen
(N=957)
Ik weet precies hoe ik zelfzorggeneesmiddelen
veilig kan gebruiken (N=957)
Anderen weten precies hoe ze
zelfzorggeneesmiddelen veilig kunnen
gebruiken (N=960)
Als ik advies probeer te krijgen over een
zelfzorggeneesmiddel dan krijg ik gemakkelijk
de juiste informatie (N=958)
Als anderen advies proberen te krijgen over een
zelfzorggeneesmiddel dan krijgen zij
gemakkelijk de juiste informatie (N=954)

6.3

(Helemaal) mee
oneens

Niet mee
oneens/niet mee
eens

(Helemaal) mee
eens

N

%

N

%

N

%

120

13%

171

18%

669

70%

245

26%

559

58%

153

16%

144

15%

193

20%

620

65%

302

32%

555

58%

103

11%

68

7%

162

17%

728

76%

144

15%

522

55%

288

30%

Combineren van zelfzorg- en receptgeneesmiddelen

Voor medicatiebewaking en informatieverstrekking kan het belangrijk zijn te weten of
een patiënt de zelfzorggeneesmiddelen combineert met receptgeneesmiddelen. Daarom
zijn hierover enkele vragen gesteld.
Tabel 6.13 geeft weer dat bijna 60% van de respondenten receptgeneesmiddelen gebruikt.
Bijna één op de vijf panelleden gebruikt vier of meer receptgeneesmiddelen.

Tabel 6.13: Percentage mensen die op regelmatige basis (dagelijks of
wekelijks) receptgeneesmiddelen voor een ziekte of aandoening gebruiken (N=797)
N
Percentage
Geen receptgeneesmiddel
332
42%
1 receptgeneesmiddel
150
19%
2 receptgeneesmiddelen
96
12%
3 receptgeneesmiddelen
76
10%
4 of meer receptgeneesmiddelen
143
18%

Gecombineerd gebruik van zelfzorggeneesmiddelen met receptgeneesmiddelen, kan soms
voor problemen zorgen. Van de gebruikers van receptgeneesmiddelen zegt 90% te weten
dat het laatst gekochte zelfzorggeneesmiddel gebruikt mag worden in combinatie met de
receptgeneesmiddelen die ze gebruiken. Eén op de tien mensen (10%) met
receptgeneesmiddelen zegt niet te weten of het laatst gekochte zelfzorggeneesmiddel
gecombineerd mag worden met de gebruikte zelfzorggeneesmiddelen.

63

Het is daarnaast de vraag of mensen die zelfzorggeneesmiddelen gebruiken dit ook
doorgeven aan hun apotheek of arts. Uit Tabel 6.14 blijkt dat twee derde (65%) van alle
mensen die zelfzorggeneesmiddelen gebruiken dit nooit doorgeeft. 29% zegt dat het
doorgeven afhankelijk is van het zelfzorggeneesmiddel dat gebruikt wordt en 6% van de
mensen geeft het altijd door. Van de mensen die zeggen het gebruik van zelfzorggeneesmiddelen over het algemeen door te geven doet 58% van de mensen dit aan hun
arts. 14% van de mensen aan de apotheek en 21% aan zowel de arts als de apotheek. Een
klein deel (7%) geeft aan het gebruik ergens anders door te geven. Genoemde
voorbeelden hierbij zijn de bloedbank, de verloskundige en de diabetesbegeleider.

Tabel 6.14: Percentage mensen die het gebruik zelfzorggeneesmiddelen doorgeven aan apotheek
of arts (N=799)
N
Percentage
Geeft dit nooit door
521
65%
Dat is afhankelijk van het zelfzorggeneesmiddel dat gebruikt wordt
233
29%
Geeft dit altijd door
45
6%

Mensen die vier of meer receptgeneesmiddelen chronisch gebruiken geven het vaakst
door dat zij zelfzorggeneesmiddelen gebruiken: 13% doet dit altijd en 42% laat het
afhangen van het soort zelfzorgmiddel. Mensen die geen chronische medicatie gebruiken,
geven het minst vaak door dat ze zelfzorggeneesmiddelen gebruiken: 75% doet het nooit
en 2% doet het altijd. De andere groepen (1, 2 of 3 receptgeneesmiddelen voor chronisch
gebruik) verschillen onderling niet veel: tussen de 61 en 63% geeft nooit door
zelfzorgmedicatie te gebruiken.
Aan alle panelleden is gevraagd wat ze doen als ze het gebruik van
zelfzorggeneesmiddelen (zouden) combineren met receptgeneesmiddelen. 70% van alle
mensen denkt in dat geval altijd de bijsluiter te lezen (Tabel 6.15). In het geval van
gecombineerd gebruik is informeren bij apotheker of huisarts iets wat respectievelijk 36%
en 32% van de mensen altijd doet of altijd zou doen. Minder mensen doen dat of zouden
dat doen bij de drogist (19%). Op internet naar informatie zoeken is een optie die 39%
van de mensen soms doen/ zouden doen. Als de resultaten van mensen met of zonder
receptgeneesmiddelen worden vergeleken, dan lijken beide groepen ongeveer gelijke
ideeën te hebben over het vragen naar informatie. Mensen die geen receptgeneesmiddelen
gebruiken verwachten, als de situatie van combineren zich zou voordoen ongeveer, even
vaak te informeren/ informatie te zoeken als mensen die nu een receptgeneesmiddel
gebruiken.

64

Tabel 6.15: Gebruik van informatiebronnen bij (eventueel) gebruik van zelfzorggeneesmiddelen
in combinatie met receptgeneesmiddelen
Doe ik nooit/ zou Doe ik soms/ zou Doe ik altijd/zou
ik soms doen
ik altijd doen
ik nooit doen

Lees ik in de bijsluiter of het
problemen kan geven met mijn
andere geneesmiddel(en) (N=729)
Informeer ik bij de apotheek of het
problemen kan geven met mijn
andere geneesmiddel(en) (N=728)
Informeer ik bij de huisarts of het
problemen kan geven met mijn
andere geneesmiddel(en) (N=716)
Informeer ik bij de drogist of het
problemen kan geven met mijn
andere geneesmiddel(en) (N=676)
Ga ik ervan uit dat het zonder
problemen met mijn andere
geneesmiddel(en) gebruikt kan
worden (N=683)
Zoek ik op internet informatie op of
het problemen kan geven met mijn
andere geneesmiddel(en) (N=677)

6.4

N

%

N

%

N

%

69

10%

152

21%

508

70%

211

29%

253

35%

264

36%

242

34%

244

35%

230

32%

383

57%

165

24%

128

19%

426

62%

182

27%

75

11%

363

54%

267

39%

47

7%

Oordeel over verkrijgbaarheid en verkooppunten van
zelfzorggeneesmiddelen

In de vragenlijst is een aantal vragen gesteld die betrekking hebben op het oordeel over de
vrije verkrijgbaarheid van zelfzorggeneesmiddelen. De resultaten uit Tabel 6.16 laten
zien dat mensen belang hechten aan deskundigheid. Wel vindt men dat consumenten ook
een eigen verantwoordelijkheid hebben. Zo is 79% van de mensen het (helemaal) eens
met de stelling dat er deskundig personeel aanwezig moet zijn bij verkooppunten van
zelfzorggeneesmiddelen. Aan de ene kant vindt een meerderheid (71%) dat het de eigen
verantwoordelijkheid is van mensen om bij het gecombineerd gebruik van
receptgeneesmiddelen en zelfzorggeneesmiddelen te informeren of dit problemen kan
geven. Ook vindt een meerderheid (72%) dat ze zelf een keuze moeten kunnen maken uit
de soorten en merken pijnstillers. Echter, tweederde van de mensen (65%) vindt dat
zelfzorggeneesmiddelen achter de toonbank horen te liggen en niet in een
zelfbedieningsschap. Dit geeft tegenstrijdige signalen af als het gaat om de
toonbankverplichting.
Bijna de helft van de mensen (48%) vindt dat er bij de verkoop van
zelfzorggeneesmiddelen altijd mondelinge voorlichting gegeven moet worden. Als

65

gevraagd wordt naar de mogelijke gevaren van vrije verkrijgbaarheid dan denkt 76% van
de mensen dat dit beleid een gevaar kan vormen voor mensen die meerdere
geneesmiddelen tegelijk gebruiken. 69% is van mening dat de vrije verkrijgbaarheid de
kans op verkeerd gebruik van zelfzorggeneesmiddelen vergroot.

Tabel 6.16: Oordelen op stellingen over verkrijgbaarheid

Op verkooppunten waar
zelfzorggeneesmiddelen verkrijgbaar zijn
moet deskundig personeel aanwezig zijn
(N=957)
Het is de eigen verantwoordelijkheid van
mensen om bij het gebruik van een
zelfzorggeneesmiddel in combinatie met een
receptgeneesmiddel te informeren of dit
problemen kan geven (N=964)
Ik vind het belangrijk dat ik in de winkel zelf
een keuze kan maken uit de soorten en
merken pijnstillers (N=957)
Zelfzorggeneesmiddelen horen achter de
toonbank te liggen en niet in de
zelfbedieningsschappen (N=962)
Bij zelfzorggeneesmiddelen moet altijd
mondelinge voorlichting gegeven worden
(N=956)
Vrije verkrijgbaarheid van
zelfzorggeneesmiddelen kan een gevaar
vormen voor mensen die meerdere
geneesmiddelen tegelijk gebruiken (N=958)
Vrije verkrijgbaarheid van
zelfzorggeneesmiddelen geeft meer kans op
verkeerd gebruik van deze middelen (N=960)

(Helemaal) mee
oneens

Niet mee
oneens/niet mee
eens

(Helemaal) mee
eens

N

%

N

%

N

%

81

9%

121

13%

755

79%

153

16%

125

13%

686

71%

131

14%

140

15%

686

72%

160

17%

174

18%

628

65%

169

18%

329

34%

458

48%

67

7%

164

17%

727

76%

95

10%

205

21%

660

69%

Zelfzorggeneesmiddelen zijn bij verschillende verkooppunten te koop. Om er achter te
komen op basis van welke aspecten mensen kiezen waar ze hun zelfzorggeneesmiddelen
halen zijn, is hen eerst gevraagd om aan te geven hoe belangrijk bepaalde redenen zijn.
Uit de resultaten van Tabel 6.17 blijkt dat mensen bijna alle voorgelegde aspecten als
belangrijk of erg belangrijk aanmerken. Als de antwoordcategorieën ‘belangrijk’ en ‘erg
belangrijk’ bij elkaar op wordt geteld dan worden behulpzaamheid, deskundigheid en
goede voorlichting het vaakst als zodanig bestempeld.

66

Tabel 6.17: Belang van verschillende aspecten om te kiezen voor een verkooppunt van
zelfzorggeneesmiddelen
(Erg)
onbelangrijk

Deskundigheid van het personeel
(N=957)
Goede voorlichting door het
personeel (N=956)
Behulpzaamheid van het
personeel (N=950)
Betaalbaarheid (N=956)
Ruime openingstijden (N=944)
Goede bereikbaarheid (N=954)
Korte wachttijden (N=949)

N

%

Niet
onbelangrijk/
niet belangrijk
N
%

Belangrijk

Erg belangrijk

N

%

N

%

51

5%

129

14%

473

49%

304

32%

51

5%

134

14%

496

52%

275

29%

41
61
104
109
137

4%
6%
11%
11%
14%

96
181
203
175
240

10%
19%
22%
18%
25%

583
524
525
558
474

61%
55%
56%
59%
50%

230
190
112
112
98

24%
20%
12%
12%
10%

Vervolgens is aan de panelleden gevraagd welke van de genoemde aspecten bij de keuze
voor een verkooppunt het belangrijkste werden gevonden. Daarbij mochten maximaal
drie aspecten worden gekozen. Uitgangspunt hierbij was dat de mensen de aspecten in
samenhang beoordeelden. In Tabel 6.18 is te zien dat deskundigheid van het personeel het
vaakst genoemd is. Goede voorlichting door het personeel komt op de tweede plek. Op de
derde plek staan twee redenen: betaalbaarheid en goede bereikbaarheid. De minst
belangrijke reden om voor een verkooppunt te kiezen is de duur van de wachttijd.

Tabel 6.18: Top 6 van meest genoemde aspecten om te kiezen voor een verkooppunt (N=941)
Plaats
N
1
Deskundigheid van het personeel
626
2
Goede voorlichting door het personeel
467
3
Betaalbaarheid
413
Goede bereikbaarheid
413
4
Behulpzaamheid van het personeel
322
5
Ruime openingstijden
255
6
Korte wachttijden
129

Na het geven van een rangordening van de aspecten is voor elk aspect gevraagd welk
verkooppunt het best hieraan voldoet (Tabel 6.19) De apotheek scoort hoog op de
aspecten deskundigheid (84%), goede voorlichting (81%) en behulpzaamheid (62%) van
het personeel. De drogist komt als beste verkooppunt naar voren bij de aspecten korte
wachttijden (52%), betaalbaarheid (49%) en goede bereikbaarheid (42%). De supermarkt
komt het best naar vormen bij het aspect ruime openingstijden.

67

Tabel 6.19: Welk verkooppunt voldoet volgens de respondenten het beste aan diverse aspecten

Deskundigheid van het
personeel (N=924)
Goede voorlichting door
het personeel (N=912)
Betaalbaarheid (N=908)
Goede bereikbaarheid
(N=907)
Behulpzaamheid van het
personeel (N=908)
Ruime openingstijden
(N=893)
Korte wachttijden
(N=897)

Apotheker

Drogist

Supermarkt

Tankstation

N

%

N

%

N

%

N

%

777

84%

145

16%

2

0,2%

0

0%

742
176

81%
19%

163
446

18%
49%

6
279

1%
31%

1
7

0,1%
1%

351

39%

377

42%

165

18%

14

2%

566

62%

321

35%

21

2%

0

0%

180

20%

288

32%

335

38%

90

10%

223

25%

463

52%

170

19%

41

5%

Tot slot is aan mensen gevraagd welk verkooppunt van zelfzorggeneesmiddelen hun
voorkeur heeft (Tabel 6.20). De drogist wordt het vaakst genoemd (45%). Op de tweede
plaats komt de apotheek (34%). Kijkend naar de resultaten van de rangordening van
redenen en welk verkooppunt het beste voldoet aan verschillende aspecten dan komt de
apotheek goed uit op deskundigheid, goede voorlichting en behulpzaamheid. Twee van
deze aspecten staan bovenaan in de top 3 van meest genoemde redenen. Toch kiest een
iets groter deel van de mensen voor de drogist die goed scoort op korte wachttijden,
betaalbaarheid en goede bereikbaarheid. Kennelijk geven mensen de voorkeur aan deze
combinatie van aspecten boven de combinatie van aspecten die de apotheker biedt.

Tabel 6.20: Voorkeuren voor verkooppunt (N=896)
Drogist
Apotheek
Hangt van het zelfzorggeneesmiddel af
Supermarkt
Geen voorkeur
Anders

N
401
306
124
39
21
3

Percentage
44,8%
34,2%
13,8%
4,4%
2,3%
0,3%

Veel mensen (90%) vinden het (zeer) belangrijk dat de overheid regels opstelt waaraan
verkopers van zelfzorggeneesmiddelen zich moeten houden (Tabel 6.21). Ook vindt een
meerderheid (80%) het (zeer) belangrijk dat de supermarkt alleen zelfzorggeneesmiddelen mag verkopen waarvan zeker is dat ze geen problemen kunnen geven
met receptgeneesmiddelen. Ook hebben veel mensen een duidelijk beeld als het gaat om
de aanwezigheid van gediplomeerde medewerkers bij de verkooppunten. Meer dan
driekwart van de mensen (80%) vindt het (erg) belangrijk dat er altijd een apotheker
aanwezig is in een apotheek. Een meerderheid van mensen vindt ook dat zij geholpen
moeten kunnen worden door een apotheker (64%) of een gediplomeerd drogist (70%) in
plaats van een minder goed opgeleide medewerker als ze dat wensen.

68

Tabel 6.21: Oordeel over situaties die betrekking hebben op de verkrijgbaarheid van
zelfzorggeneesmiddelen

Dat de overheid regels opstelt waaraan
verkopers van zelfzorggeneesmiddelen zich
moeten houden vind ik … (N=952)
Dat alleen zelfzorggeneesmiddelen waarvan
zeker is dat ze geen problemen kunnen geven
met receptgeneesmiddelen bij de supermarkt
verkocht kunnen worden vind ik … (N=952)
Dat er tijdens openingstijden altijd een
apotheker in een apotheek aanwezig is vind
ik … (N=955)
Dat ik wanneer ik dat wil bij een apotheek door
een apotheker geholpen kan worden in plaats
van een minder goed opgeleide medewerker
vind ik … (N=954)
Dat ik wanneer ik dat wil bij een drogist door
een gediplomeerd drogist geholpen kan worden
in plaats van een minder opgeleide medewerker
vind ik … (N=954)

(Zeer)
onbelangrijk

Niet
onbelangrijk/
niet belangrijk

(Zeer)
belangrijk

N

%

N

%

N

%

42

4%

56

6%

854

90%

42

7%

131

14%

759

80%

50

5%

144

15%

761

80%

105

11%

243

26%

606

64%

98

10%

188

20%

668

70%

Om te kijken hoe consumenten veiligheidsaspecten wegen in relatie tot het verkooppunt,
zijn aan de panelleden voorbeelden voorgelegd van mogelijke effecten van pijnstillers
(Tabel 6.22). De voorbeelden lopen op in de ernst van de gevolgen. Als de
antwoordcategorieën geordend worden naar de mate waarin zij de gebruikers beschermen
dan is de meest beschermende optie de pijnstiller alleen op recept verkrijgbaar te stellen.
Daarna komt de optie UA (uitsluitend apotheek) en vervolgens UAD (uitsluitend
apotheek en drogist). Opvallend is dat in alle gevallen de apotheek het vaakst genoemd
wordt als de plaats waar deze middelen verkrijgbaar mogen zijn. Dit loopt op naarmate de
ernst van de gevolgen erger zijn. Dan neemt ook de categorie “alleen op recept” toe. Als
we kijken naar het voorbeeld van de maagbloedingen (een mogelijk gevolg van –
verkeerd – gebruik van NSAIDs) dan zien we dat 18% vindt dat dit soort middelen alleen
op recept verkrijgbaar zouden moeten zijn, de helft (51%) vindt dat zo’n middel bij
apotheek mag liggen en een kwart bij de drogist.

69

Tabel 6.22: Oordeel over verkrijgbaarheid bij verschillende kenmerken van pijnstillers
Plaats waar pijnstillers
verkrijgbaar mogen zijn die:
- bij normaal gebruik geen
bijwerkingen geven, maar
bij inname van teveel
tabletten ernstige schade
kunnen veroorzaken
(N=833)
- geregeld lichte bijwerkingen
kunnen geven zoals maagdarmklachten maar nooit
ernstige bijwerkingen
(N=857)
- in zeldzame gevallen (bij
minder dan 1 op de 1000)
personen ernstigere
bijwerkingen kunnen geven
zoals maagbloedingen
(N=873)
- bij normaal gebruik veilig
zijn, maar in combinatie
met bepaalde
receptgeneesmiddelen
ernstige bijwerkingen
kunnen geven (N=894)
- door de meeste mensen
veilig gebruikt kunnen
worden, maar bij ouderen of
mensen met bijkomende
ziekten ernstige
bijwerkingen kunnen geven
(N=891)
- door de meeste mensen
veilig gebruikt kunnen
worden, maar bij kinderen
ernstige bijwerkingen
kunnen geven (N=878)

70

Alleen op
recept
N
%

Apotheker

Drogist

Weet ik niet

%

Supermarkt
/tankstation
N
%

N

%

N

N

%

97

12%

374

45%

276

33%

66

8%

20

2%

78

9%

342

40%

381

45%

40

5%

16

2%

156

18%

447

51%

215

25%

30

3%

25

3%

181

20%

620

69%

65

7%

10

1%

18

2%

185

21%

570

64%

110

12%

9

1%

17

3%

168

19%

512

58%

160

18%

19

2%

19

2%

7.

Conclusies

Totdat de Geneesmiddelenwet in werking trad, vielen alle zelfzorggeneesmiddelen in één
categorie en mochten uitsluitend verkocht worden bij apotheken, drogisten en bij
supermarkten met een drogisterijvergunning. Tot 2002 lagen de zelfzorggeneesmiddelen
daar verplicht achter de toonbank. Sinds 2002 is deze toonbankverplichting vervallen.
Een grotere verandering vond plaats op 1 juli 2007, de dag van de inwerkingtreding van
de Geneesmiddelenwet. Vanaf dat moment is een aantal zelfzorggeneesmiddelen vrij
verkrijgbaar. Dit betekent dat deze middelen in beginsel overal verkocht mogen worden.
In de praktijk zijn het vooral supermarkten die deze vrij verkrijgbare middelen verkopen.
Bij de inwerkingtreding van de Geneesmiddelenwet is middels de motie Van Veen
gevraagd om een evaluatieonderzoek met betrekking tot het onderdeel over
zelfzorggeneesmiddelen. Dit onderzoek is beschreven in dit rapport.
Het onderzoek had enerzijds tot doel het bieden van inzicht in gevolgen die de
verandering in de indeling van zelfzorggeneesmiddelen (per 1 juli 2007) en de
afschaffing van de toonbankverplichting (in 2002) hebben gehad voor verkoop en
veiligheid. Het tweede doel was het verwerven van inzicht in de manier waarop drogist en
apotheek invulling geven aan de rol die hen is toebedeeld door de wet, te weten het geven
van kwalitatief goed advies over zelfzorggeneesmiddelen. Hiertoe zijn cijfermatige
gegevens verzameld over gebruik en waar mogelijk over veiligheid, zijn interviews
gehouden met veldpartijen en is een peiling gehouden in het Consumentenpanel
Gezondheidszorg. Als eerste geven we een samenvatting van de belangrijkste resultaten –
ook in relatie tot eerdere onderzoeken en literatuur – (paragraaf 7.1 t/m 7.5), gevolgd door
een beschouwing en conclusies (paragraaf 7.6) en aanbevelingen (paragraaf 7.7).

7.1

Visie op de nieuwe indeling van zelfzorggeneesmiddelen

Het principe van een indeling van zelfzorggeneesmiddelen in drie groepen (AV, UAD,
UA) wordt breed gedragen. De uitwerking ervan in de praktijk is echter nog wel aan
kritiek onderhevig. Wat betreft de UA-categorie wordt bijvoorbeeld opgemerkt dat deze
vooral waarde heeft als tussenschakel wanneer receptgeneesmiddelen omgezet worden
naar zelfzorg en in bijzondere gevallen waarbij medicatiebewaking geboden is, maar
hiertoe wordt UA-niet altijd gebruikt (bijvoorbeeld dextromethorfan). Kritiek is er ook op
het feit dat sommige zelfzorggeneesmiddelen afhankelijk van dosering en
verpakkingsgrootte in verschillende categorieën zijn ingedeeld. Een aantal partijen vindt
het daarnaast onterecht dat naast het criterium verwaarloosbaar risico ook andere criteria
een rol lijken te spelen bij het indelen van zelfzorggeneesmiddelen in de AV-categorie.
Ook heeft een aantal partijen problemen met de manier waarop het criterium
verwaarloosbaar risico zelf wordt geïnterpreteerd. De meeste partijen vinden echter dat
hierin in de loop van de jaren meer duidelijkheid is gekomen. In een nota geschreven in
reactie op vragen van de Tweede Kamer gaat de minister op 17 juni 2010 in op het

71

criterium verwaarloosbaar risico (Kamerstukken 32196, nr. 6, p.8-9). Hierin stelt de
minister dat het CBG in zijn beslissingen een samenhangende en integrale afweging
maakt tussen het geneesmiddel, de patiënten(populaties) die het gebruiken en de wijze
van gebruik. Dit alles is om risico’s te minimaliseren. De minister benadrukt daarbij ook
dat zelfzorggeneesmiddelen bij normaal gebruik veilig zijn en dat de patiënt een eigen
verantwoordelijkheid heeft om het middel daadwerkelijk volgens de instructies in de
bijsluiter te gebruiken. Het CBG gaat bij beslissingen over de indeling uit van gebruik
volgens de bijsluiter.
Tegen de beslissingen van het College zijn de afgelopen jaren verschillende juridische
procedures aangespannen. Hierdoor is de procedurele gang van zaken goed
uitgekristalliseerd. Resultaat is dat het College nu meer aandacht besteedt aan de
onderbouwing van haar keuzes. De uitspraak van de Raad van State inzake
dextromethorfan is belangrijk geweest. Met deze uitspraak is de wettelijke opdracht van
het College uitdrukkelijk erkend.
Dit alles leidt tot de volgende constateringen:

Het principe van de indeling van de zelfzorggeneesmiddelen in drie categorieën
wordt breed gedragen.
Er is kritiek op de uitwerking van deze indeling in de praktijk. Deze uitwerking is
verschillende keren onderwerp geweest in juridische procedures. De Raad van State
heeft de wettelijke opdracht van het CBG uitdrukkelijk erkend. Hoewel de procedure
hiermee is getoetst, blijft er ongenoegen bij verschillende veldpartijen.

7.2

Veranderingen op het gebied van (veilig) gebruik sinds de invoering
van de Geneesmiddelenwet

Om zicht te krijgen op het veilig gebruik van zelfzorgmiddelen is zowel gekeken naar het
gebruik van zelfzorgmiddelen als naar meldingen over mogelijk onveilig gebruik van
zelfzorgmiddelen (onderzoeksvraag 1).
Het aankoopgedrag van zelfzorgmiddelen over de periode van 2005 tot en met de eerste
helft van 2010 is in kaart gebracht. In deze periode is de verkoop (in termen van het
aantal verpakkingen) van zelfzorgmiddelen in categorieën waar geen sprake is van vrije
verkoop – en waarvoor het aantal supermarkten dat deze producten verkoopt niet is
toegenomen – gelijk gebleven op 14 miljoen verpakkingen.20 In de categorieën waar wel
sprake is van vrije verkoop – en die door veel meer supermarkten verkocht worden - nam
het aantal verkochte verpakkingen toe van 48 naar 61 miljoen (+27%). De extra stijging
in de laatste categorie geneesmiddelen is vooral toe te schrijven aan een toename van het
20

Hierbij zijn vitaminen/mineralen en supplementen buiten beschouwing gelaten.

72

aantal verkochte verpakkingen in supermarkten met 183%. In absolute aantallen blijven
de verkopen via drogisterijen nog altijd het belangrijkst. De verkoop van AV-middelen
via apotheken is inmiddels kleiner dan via supermarkten. De toename van de AVverkopen via supermarkten is voor 60% toe te schrijven aan een toename in de verkoop
van paracetamol. Procentueel is de toename van het aantal verkochte verpakkingen van
hooikoortsmiddelen (710%) het meest opvallend. De gemiddelde prijs per verpakking in
categorieën met AV-middelen is gedaald met 2%, terwijl de prijzen in andere categorieën
met 16% zijn gestegen. Hierbij moet wel vermeld worden dat AV-middelen in
supermarkten vaker in kleinere verpakkingen verkocht worden dan in drogisterijen.
Met betrekking tot veiligheid zijn twee bronnen geraadpleegd: het Letsel Informatie
Systeem (LIS) van Consument en Veiligheid en het Nationaal Vergiftigingen
Informatiecentrum (NVIC) van het RIVM. In beide registratiesystemen hebben binnen de
groep zelfzorggeneesmiddelen verreweg de meeste meldingen betrekking op pijnstillers
en op paracetamol in het bijzonder. Het LIS laat een stijging van het aantal registraties
van vergiftigingen door pijnstillers zien van 600-900 in de periode 1999-2001 tot 12001400 in de periode 2005-2008. Het aantal meldingen van blootstellingen aan paracetamol
bij het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) is in de periode tussen 2005
en 2009 gestegen van 1808 tot 2631 (45%). Dit terwijl het aantal meldingen op ibuprofen
in dezelfde periode steeg van 1277 tot 1368 (7%). De stijging in het aantal meldingen had
zich al voor 2007 ingezet maar stijgt voor paracetamol sterker na 2007. De stijging van
het aantal meldingen van paracetamol en ibuprofen vindt in elke geval al langere tijd
plaats en baart zorgen.
In de jaarrapportage suïcidaliteit die in december 2009 verscheen en waar gegevens tot en
met 2008 zijn verwerkt, wordt aangegeven dat het aantal suïcides, ondanks in gang
gezette maatregelen constant is gebleven (Kamerstuk 22894, nr 251). In de vragen naar
aanleiding van deze jaarrapportage wordt onder andere uitgebreid ingegaan op de rol van
paracetamol. De minister geeft in zijn reactie aan dat de groei van de AV-verkoop
meevalt. De minister geeft in zijn reactie aan dat de groei van de A V-verkoop meevalt.
Dit is gebaseerd op cijfers van IMS tot en met 2009 (excl. discount supermarkten).
De cijfers uit het hier gepresenteerde onderzoek laten een sterkere toename van de AV –
verkopen van paracetamol zien. Tevens gaat men er in deze brief vanuit dat de AVverkopen pas op gang komen eind 2007 en in 2008. Uit ons onderzoek blijkt dat
paracetamol al in augustus 2007 op uitgebreide schaal in supermarkten aanwezig was.
Terecht wordt wel gewezen op de toename van de verkoop van grootverpakkingen in
drogisterijen en apotheken. Er wordt vermoed dat paracetamol uit drogisterijen een
belangrijker rol bij vergiftigingen en suïcides speelt dan AV-verkoop (kamerstuk 22894,
nr. 265)
Samenvattend kan gesteld worden dat de verkoop van zelfzorggeneesmiddelen na de
introductie van de Geneesmiddelenwet en het invoeren van de vrije verkoop duidelijk
gestegen is. De prijzen van de A V middelen zijn vooral gedaald doordat het huismerk bij
supermarkten in korte tijd ca 400/0 van de verkopen in AV zijn gaan uitmaken. Ook
hebben prijsvechters als Aldi, Lidl en Dirk van den Broek een prijsdrukkend effect. Deze
prijsdaling was gezien het achterliggende idee van liberalisering en marktwerking, een

73

gewenst effect. De effecten op veiligheid zijn moeilijker vast te stellen. Er zijn nauwelijks
recente Nederlandse cijfers voorhanden, anders dan de in dit rapport gebruikte gegevens
van het NVIC en het LIS. Er is wel internationaal onderzoek gedaan. In een
literatuuroverzicht over internationaal onderzoek besteden Van Dijk e.a. (2005) aandacht
aan mogelijke effecten van veranderingen in beschikbaarheid van
zelfzorggeneesmiddelen. Een aantal van de geïncludeerde studies onderzocht het verband
tussen de beschikbaarheid van paracetamol en het aantal (zelf)vergiftigingen of
zelfmoorden. De gegevens uit die onderzoeken zijn niet eenduidig. Het verkleinen van
verpakkingen waarin paracetamol verkocht wordt, leidde in het VK tot een vermindering
van het aantal zelfvergiftigingen (Hawton 2001, 2004; Robinson 2000); in Australië
leidde een minder ruime beschikbaarheid niet tot afname van het aantal zelfvergiftigingen
met paracetamol (Kisely 2003). Gunell e.a. (2000) concludeerden dat in landen waar de
verkrijgbaarheid van paracetamol groter is (grotere verpakkingen, meer verkooppunten)
de zelfmoordpercentages als gevolg van overdosering met paracetamol hoger is dan in
landen met een minder ruime beschikbaarheid. Overigens merken Hawton e.a. (2005) op
dat beter opgezet onderzoek nodig is om het effect van verkleining van verpakkingen in
het Verenigd Koninkrijk vast te stellen.
Situaties in het buitenland laten zich bovendien niet altijd 1-op-1 vertalen naar de
Nederlandse situatie. Het opzetten van een gedegen onderzoek om de patiëntveiligheid bij
zelfzorgmiddelen in kaart te brengen, verdient daarom aanbeveling. In eerste instantie zou
een dergelijk onderzoek zich, gezien onze bevindingen, moeten richten op paracetamol
(zie paragraaf 7.6). Over dit veel verkochte middel is daarenboven veel discussie in de
praktijk en er zijn tegengestelde meningen over dezelfde cijfers.
Bovenstaande leidt tot de volgende constateringen:
De herziene indeling van de nieuwe Geneesmiddelenwet heeft geleid tot een
groei in het gebruik van een aantal grote groepen zelfzorggeneesmiddelen
zoals paracetamol. Deze groei komt vooral voort uit een groei van de verkoop
in supermarkten.
Er zijn weinig gegevens voorhanden als het gaat om veiligheidseffecten van
zelfzorggeneesmiddelen in Nederland. De stijging in het aantal meldingen van
met name paracetamolvergiftigingen vraag om aandacht. Een onderzoek in
deze is gewenst.

Opvattingen consumenten
Consumenten staan vrij conservatief tegenover de vrije verkrijgbaarheid van
zelfzorgmiddelen: 80% vindt dat middelen alleen bij de supermarkt mogen liggen als ze
zeker geen problemen geven. Ook twijfelt een groot deel van de consumenten of de
meeste pijnstillers eigenlijk wel in de vrije verkoop thuishoren. Dit is overigens niet
direct gevraagd, maar op basis van een aantal kenmerken van pijnstillers die in de vrije
verkoop zijn. Wanneer namelijk gevraagd wordt naar de middelen zelf komt een heel

74

ander beeld naar voren. Recent onderzoek van TNS-NIPO laat zien dat 97% van de
respondenten paracetamol als (zeer) veilig zien en 70% ibuprofen.
Consumenten gebruiken hun zelfzorggeneesmiddelen niet altijd volgens de bijsluiter. Dit
verkeerd gebruik kan een gevolg zijn van onwetendheid bij consumenten. Uit de eerder
genoemde literatuurstudie van Van Dijk e.a. (2005) komt naar voren dat een minderheid
van de consumenten op de hoogte is van mogelijke negatieve effecten van
zelfzorggeneesmiddelen. Zo bleek bijvoorbeeld dat ouders van jonge kinderen vaak niet
de goede dosering paracetamol geven aan hun kinderen met koorts (veelal te laag) en dat
een minderheid van de ouders de mogelijk negatieve effecten van paracetamol kennen
(Goldman 2004; Simons 1997). Het eerder genoemde TNS-NIPO-onderzoek laat ook
zien dat consumenten middelen niet altijd goed gebruiken Zo is er sprake van (semi-)
chronisch gebruik van paracetamol bij 9% van de gebruikers (TNS-NIPO 2010).
Uit onderhavig onderzoek blijkt dat consumenten denken dat zij goed in staat zijn keuzes
te maken als het gaat om zelfzorggeneesmiddelen. Gezien bovenstaande is de vraag of
deze inschatting helemaal gerechtvaardigd is. Alles wijst erop dat consumenten hun
kennis overschatten. Hierdoor kunnen publiekscampagnes minder effectief zijn: men
denkt wel op de hoogte te zijn. De bijsluiter alleen is niet genoeg, vinden diverse
veldpartijen. Voor veel mensen is deze ook te moeilijk om te begrijpen.

Consumenten lijken hun kennis over zelfzorggeneesmiddelen te overschatten.
Voorlichting dient hiermee rekening te houden.

7.3

Rol drogist

In de inleiding gaven we aan dat er wat betreft de invulling van de rol van de drogist als
het gaat om het vervullen van verantwoorde zorg (onderzoeksvraag 3) drie stappen te
onderscheiden zijn:
- Normontwikkeling
- Implementatie
- Handhaving: naleving en toezicht
Normontwikkeling
Het CBD heeft normen voor certificering ontwikkeld, al voor de introductie van de
Geneesmiddelenwet. In 2006 zijn wel – vooruitlopend op de inwerkingtreding van de
Geneesmiddelenwet – de certificeringeisen voor drogisterijen aangescherpt. Deze normen
moeten gezien worden als een nadere invulling door de drogisterijsector van de wettelijke
norm van verantwoorde zorg. Daarnaast heeft het CBD richtlijnen en protocollen
ontwikkeld. Na de afschaffing van de toonbankverplichting is bijvoorbeeld de Code
Zelfbediening opgesteld. Door de introductie van de Geneesmiddelenwet is het CBD zich
nog sterker bewust van de verantwoordelijkheden die de drogist heeft. De

75

Geneesmiddelenwet geeft aan dat er bij UAD- en UA-middelen informatie gegeven moet
worden, tenzij de consument daar geen behoefte aan heeft. Voor dit laatste is de
kassacheck ingevoerd. In het veld bestaat ook breed het idee dat het CBD veel aandacht
besteedt aan kwaliteitsverbetering.
Implementatie
Het bewustzijn over het belang van goede begeleiding bij het gebruik van
zelfzorggeneesmiddelen is in de sector toegenomen. Zo is de certificeringsgraad onder
drogisterijen sinds 2007 duidelijk gestegen. Certificering gebeurt op basis van
vrijwilligheid, maar het draagvlak voor certificering in de sector is groot. Het CDB
pleegt veel inspanningen om de kwaliteitseisen te verspreiden onder drogisten. Daar
staat tegenover dat een aantal veldpartijen deze inspanningen nog niet vertaald ziet in de
praktijk van alledag: er wordt volgens hen door drogisten te weinig invulling gegeven
aan de rol die de wet aan de drogist toekent en van de normen die het CBD heeft
ontwikkeld.
Hoe kijken consumenten tegen de rol van de drogist aan en welke ervaringen hebben zij?
Opvallend is dat de drogist volgens consumenten beter dan de supermarkt voldoet aan
een aantal facetten die consumenten belangrijk vinden, te weten: prijs, bereikbaarheid en
korte wachttijden. Consumenten vinden het belangrijk dat zij door deskundige
medewerkers geholpen worden wanneer zij dat willen (bij drogist en apotheek).
Belangrijke vraag is ook of consumenten advies vragen en/of krijgen en hoe zij dit
advies beoordelen (subvragen, onderzoeksvraag 3). Consumenten krijgen bij ongeveer
een derde van aankopen advies. Dit advies is in een grote meerderheid van de gevallen
op initiatief van de drogist. Consumenten vragen zelf weinig over
zelfzorggeneesmiddelen. Dit is waarschijnlijk deels zo omdat ze op hun eigen oordeel
vertrouwen. De vraag is in hoeverre dit oordeel altijd terecht is (zie paragraaf 7.2). Het
CBD zet niet meer alleen in op de kassacheck maar geeft ook aandacht aan pro-actieve
voorlichting bij risicovolle aankopen. Drogisten geven tot op heden vooral informatie
over hoe het middel te gebruiken en minder over bijwerkingen en mogelijke interacties
met andere geneesmiddelen. De ervaren kwaliteit hebben we gemeten door te vragen
naar de betrouwbaarheid van de informatie. Twee derde van de consumenten die bij hun
laatste aankoop advies kregen van de drogist vond dit een (zeer) betrouwbaar advies. In
het algemeen vind drie kwart van de consumenten de drogist een betrouwbare bron van
informatie. Dit blijft achter bij de apotheek (die bijna 100% scoort), maar ook bij de
bijsluiter (85%). Een grote meerderheid van de consumenten die geen informatie heeft
gekregen, zegt hieraan ook geen behoefte te hebben gehad. Deze laatste constatering
wordt ook door een aantal veldpartijen ondersteund.
Handhaving
Het CBD doet audits in gecertificeerde drogisterijen om te kijken of drogisten voldoen
aan de certificeringseisen. Wanneer een drogisterij – ook na een termijn voor het
doorvoeren van verbeteringen - niet voldoet aan deze eisen wordt het certificaat
ingetrokken. In 2009 zijn 91 certificaten ingetrokken, in 2008 waren dat er 150. Het CBD
zelf onderwerpt zijn certificeringsactiviteiten aan de norm EN 45011 en heeft accreditatie
aangevraagd en verkregen bij de Raad voor Accreditatie (RvA). De Raad van Toezicht

76

van het CBD ziet toe op de manier waarop het CBD het toezicht de certificering uitvoert
(toezicht op toezicht). Het CBD pleit voor een actievere rol van de overheid in het
toezicht op verschillende niveaus (normstelling, implementatie, handhaving en uitkomst).
Toezicht behoorde in het verleden tot de verantwoordelijkheid van de IGZ die gericht zou
kunnen handhaven op basis van meldingen van het CBD. De IGZ geeft aan het toezicht
op drogisten te hebben overgedragen aan de Voedsel en Waren Autoriteit die eveneens de
bevoegdheid heeft om toe te zien op de Geneesmiddelenwet waar het drogisten en
supermarkten betreft. De IGZ werkt daarom samen met de VWA. Hoewel IGZ zelf
aangeeft meldingen serieus te nemen, heeft het CBD het gevoel dat hier weinig prioriteit
aan wordt gegeven. Ook enkele andere partijen zouden een actievere rol van de IGZ
willen zien, omdat drogisten de wettelijke plicht tot informeren hebben. Tot slot pleit het
CBD voor verantwoord trendmatig mystery guest onderzoek in het belang van
verbetering van de certificering en de implementatie in de praktijk.
Dit alles leidt tot de volgende constateringen:

Het CBD doet veel aan normontwikkeling in de vorm van certificering en
protocol- en richtlijnontwikkeling.
Er is veel draagvlak voor certificering onder de drogisterijen, maar de
implementatie van de kwaliteitseisen blijft hierbij achter.
Drogisten informeren consumenten vooral over gebruik en werking van
zelfzorggeneesmiddelen en minder over de te verwachten effecten en mogelijke
risico’s. Het imago inzake de betrouwbaarheid van de adviezen kan beter: 75%
van de consumenten vindt de drogist een betrouwbare bron. Een meerderheid
van de consumenten die geen informatie krijgt, heeft hier geen behoefte aan.
Het CBD vervult zelf een belangrijke rol in het toezicht op drogisten en heeft
toezicht hierop geregeld. Een actievere rol vanuit de overheid wordt door het CBD
en enkele andere partijen gewenst. De IGZ ziet voor zichzelf geen grote rol in het
toezicht op drogisten.
Het CBD pleit voor verantwoord mystery guest onderzoek en zoekt naar
mogelijkheden om dit uit te voeren.

77

7.4

Invulling rol apotheek

Normontwikkeling
De KNMP heeft protocollen ontwikkeld voor zelfzorg. Voor een groot aantal
aandoeningen zijn zogenaamde zelfzorgstandaarden ontwikkeld. Voor ieder UA-middel
is er daarnaast een UA-Standaard. Een aantal partijen vindt dat de KNMP haar leden
meer praktische handvatten zou kunnen bieden, onder andere door
gebruikersvriendelijker protocollen.
Implementatie
De vraag is hoe apothekers hun adviesfunctie waarmaken als het gaat om UA-middelen
(onderzoeksvraag 4). Omdat het voor de meeste consumenten waarschijnlijk niet
duidelijk is wanneer iets een UA- of UAD-middel is, hebben we hen alleen gevraagd naar
de apotheek in het algemeen. In de apotheek wordt het vaakst advies gegeven over
zelfzorggeneesmiddelen: bij 45% van de laatste aankopen was dat zo. Evenals bij de
drogist gebeurt dit in een meerderheid van de gevallen op initiatief van de apotheek zelf.
Consumenten geven lang niet altijd het gebruik van zelfzorggeneesmiddelen (die elders
zijn aangeschaft) door aan de apotheker. Dat geldt ook voor patiënten die vier of meer
receptgeneesmiddelen chronisch gebruiken. Waakzaamheid is daarom geboden in de
apotheek. Echter, apothekers vragen lang niet altijd uit zichzelf of patiënten die
receptgeneesmiddelen ophalen ook zelfzorggeneesmiddelen gebruiken (Vervloet 2007;
Van Greuningen 2009, Floor 2009). Een aantal veldpartijen vindt dat de apotheker zijn
rol in de praktijk beter in zou moeten vullen en meer aan medicatiebewaking zou moeten
doen dan nu het geval is. De apotheek geeft wel duidelijk vaker dan de drogist informatie
over bijwerkingen en mogelijke interacties met andere geneesmiddelen, zaken die horen
bij medicatiebewaking. Ook in de apotheek geldt echter dat het merendeel van de
consumenten geen informatie krijgt (en daar geen behoefte aan heeft). Wat betreft
betrouwbaarheid inzake het advies over zelfzorggeneesmiddelen door de apotheker geldt
dat dit onbetwist is.
Een aantal veldpartijen vindt dat de apotheek een grotere rol kan spelen in de
verstrekking van UA-middelen en hierbij taken van de huisarts kan overnemen. Wat
betreft het UA-tarief dat apothekers mogen rekenen: slechts een zeer klein aandeel
apothekers doet dit daadwerkelijk.
Handhaving
De IGZ is de instantie die moet toezien op de apotheken. De IGZ doet weinig als het gaat
om toezicht op de zorg rondom zelfzorggeneesmiddelen vindt een aantal veldpartijen. In
de nieuwe indicatorenset van Zichtbare Zorg is voor apothekers een indicator opgenomen
over medicatiebewaking bij zelfzorggeneesmiddelen (IGZ). De KNMP zelf levert
benchmark informatie en stimuleert de beroepsgroep invulling te geven aan haar rol bij
zelfzorgmiddelen De KNMP streeft evenals het CBD naar goed mystery guest onderzoek.

78

Bovenstaande leidt tot de volgende constateringen:

De apotheker wordt beschouwd als de meest deskundige en betrouwbare
informatiebron op het terrein van zelfzorggeneesmiddelen.
De apotheker kan beter invulling geven aan de rol als zorgverlener als het gaat
om zelfzorggeneesmiddelen en om medicatiebewaking. Apothekers geven wel
vaker dan drogisten informatie over zelfzorggeneesmiddelen.
Een grote meerderheid van de apothekers brengt aan consumenten geen UAtarief in rekening.
Het toezicht op zorg rondom zelfzorggeneesmiddelen kan verbeterd worden
volgens een aantal veldpartijen. De KNMP pleit voor verantwoord mystery
guest onderzoek.

7.5

Toonbankverplichting

In 2002 werd de toonbankverplichting afgeschaft, maar er gaan stemmen op deze weer in
te voeren. In dit onderzoek is nagegaan of hier draagvlak voor is in het veld.
Langzamerhand is de toonbankverplichting in de praktijk doorgevoerd en liggen bij een
aanzienlijk deel van de drogisten zelfzorggeneesmiddelen in de schappen. Ook bij een
groeiend aantal apothekers is dat het geval. Uit de peiling in het Consumentenpanel blijkt
dat 45% van de mensen aangeeft hun laatste aankoop zelf uit de schappen te hebben
gepakt. Een meerderheid van de consumenten geeft echter aan dat
zelfzorggeneesmiddelen niet in de schappen zouden moeten liggen. Daar staat weer
tegenover dat eveneens een meerderheid vindt het belangrijk zelf te kunnen kiezen.
Als het aan de meeste geïnterviewde partijen ligt, wordt de toonbankverplichting niet
opnieuw ingevoerd. Dit is ingegeven door verschillende argumenten. In de eerste plaats
het feit dat er geen grote gevolgen lijken te zijn op gebruik en veiligheid.21 In de tweede
plaats wordt verwezen naar de investeringen die drogisten en apothekers hebben gedaan
om verkoop uit de schappen mogelijk te maken. Het is echter niet geheel uit te sluiten dat
de stijging van het aantal meldingen van blootstellingen aan paracetamol en ibuprofen
(deels) samenhangt met het afschaffen van de toonbankverplichting voor deze middelen.

21

Het CBD pleit voor een gedegen onderzoek hiernaar.

79

Dit leidt tot de volgende constatering:

Er is weinig draagvlak voor herintroductie van een algemene
toonbankverplichting en er zijn geen aanwijzingen die pleiten voor algemene
herinvoering.

7.6

Beschouwing : de balans tussen verkrijgbaarheid en veiligheid

De Geneesmiddelenwet heeft geleid tot wijzigingen in de voorziening van
zelfzorggeneesmiddelen. De achtergrond hiervan was onder andere een streven naar meer
marktwerking en een grotere eigen verantwoordelijkheid voor de patiënt. In het licht van
dit laatste paste ook het al eerdere afschaffen van de toonbankverplichting. De discussie
rondom het verruimen van de verkrijgbaarheid van zelfzorggeneesmiddelen draait vooral
om de balans tussen verkrijgbaarheid en veiligheid. Deze aspecten komen ook terug in de
vier onderzoeksvragen. In deze paragraaf geven we in het licht van de balans tussen
verkrijgbaarheid en veiligheid een beschouwing op de resultaten die we voor deze
onderzoeksvragen hebben gevonden. Alvorens hierop in te gaan, besteden we eerst
aandacht aan de nieuwe indeling van geneesmiddelen.
Indeling zelfzorggeneesmiddelen
Met de introductie van een driedeling binnen de groep zelfzorggeneesmiddelen streeft de
Geneesmiddelenwet naar een goede balans tussen verkrijgbaarheid en veiligheid. De
driedeling wordt in het veld breed gedragen. De indeling maakt een goede afweging
tussen verkrijgbaarheid en veiligheid mogelijk. De uitwerking in de praktijk is in de
periode 2007-2010 overigens niet altijd gemakkelijk geweest. In diverse procedures zijn
beslissingen van het College aangevochten. Nog steeds vindt een aantal partijen in het
veld dat het College de criteria die het hanteert, kan verduidelijken.22 Er is echter
progressie geboekt in deze. Er zijn aanpassingen geweest die het systeem transparanter
hebben gemaakt. Bovendien is de rol van het College en de invulling daarvan tot aan de
Raad van State overeind gebleven. Er is, ondanks de kritische kanttekeningen, over het
algemeen vertrouwen dat het College de balans tussen veiligheid en verkrijgbaarheid zo
zorgvuldig tracht op te maken.
Effecten van herziene indeling op gebruik en veiligheid (onderzoeksvraag 1)
De eerste onderzoeksvraag heeft betrekking op veranderingen op het veilig gebruik van
zelfzorggeneesmiddelen naar de herziene indeling. Duidelijk is dat de verkoop van
zelfzorggeneesmiddelen sinds 2007 duidelijk gestegen is, met name van middelen die via
vrije verkoop beschikbaar zijn gekomen. Omdat deze trend over een reeks van vier jaren
heen doorzet, kan deze stijging niet gezien worden als voorraadvorming. Wel is er in het
22

De minister heeft juni 2010 weergegeven hoe het CBG het criterium verwaarloosbaar risico interpreteert
en hanteert.

80

algemeen sprake van een stijgend gebruik van geneesmiddelen in de Nederlandse
bevolking, waarin het aandeel ouderen toeneemt. In 2007 steeg het aantal voorschriften
bijvoorbeeld met 5,8% (www.sfk.nl).
Wat betreft het veilig gebruik geldt dat er geen systeem is wat de gevolgen van het
groeiend gebruik van zelfzorggeneesmiddelen voor de veiligheid duidelijk en volledig
monitort. De NVIC-gegevens die we in dit onderzoek omtrent paracetamol laten zien,
werden eerder door partijen verschillend uitgelegd. Duidelijk is dat de meeste meldingen
zowel bij het LIS als bij het NVIC betrekking hebben op pijnstillers en op paracetamol in
het bijzonder. Voor ibuprofen geldt dat vanaf 2007 nauwelijks nog een stijging is waar te
nemen in het aantal meldingen. Ook de verkoop van ibuprofen stabiliseerde in diezelfde
periode. Voor paracetamol geldt dat de al eerder ingezette stijging sterker doorzet vanaf
2006. Echter, het is het onbekend in hoeverre paracetamol aangeschaft in supermarkten of
juist grote verpakkingen paracetamol uit drogisterijen en apotheken bijdragen aan de
toename van vergiftigingen.
Wel duidelijk is dat de stijging van het aantal meldingen van paracetamol al langere tijd
plaatsvindt. Deze verdient daarom aandacht. Er is relatief weinig bekend over de afloop
van deze blootstellingen. Zo is onbekend in hoeveel procent van de vergiftigingen met
paracetamol daadwerkelijk leverschade optreedt. Tevens speelt mogelijk de perceptie
over de veiligheid van paracetamol (en ibuprofen) een rol. Vrijwel alle Nederlanders
beschouwen paracetamol als veilig. Het is derhalve duidelijk dat er nog veel vragen zijn.
Daarom is het aan te bevelen nader onderzoek te doen naar de omvang, de oorzaken en
gevolgen van blootstellingen aan met name hoge doseringen paracetamol. In het
buitenland is onderzoek uitgevoerd naar de gevolgen van paracetamolvergiftigingen,
maar deze situaties laten zich niet 1-op-1 vertalen naar de Nederlandse situatie.
Onderzoek kan bijvoorbeeld gedaan worden door via peilstations bij Spoedeisende Hulp
afdelingen en bij huisartsen extra informatie te verzamelen bij mensen die met een
paracetamolvergiftiging binnenkomen. Gegevens over oorzaken moeten zich onder
andere richten op de vraag waar en hoe men de paracetamol verkregen heeft en in wat
voor soort verpakking. Voor de gevolgen kan een cohort van mensen over langere tijd
gevolgd (bijvoorbeeld 1-2 jaar) worden: zijn er blijvende effecten en zo ja,welke effecten
zijn dat? En wat zijn de gevolgen voor hun kwaliteit van leven en het zorggebruik?
Toonbankverplichting (onderzoeksvraag 2)
De tweede onderzoeksvraag bedoelde vooral in kaart te brengen of herinvoering van de
toonbankverplichting nodig is. Hier kunnen we kort over zijn. Veldpartijen zien geen
reden hiertoe en er zijn geen concrete aanwijzingen dat een dergelijke herinvoering nodig
is.
De rol van de drogist en apotheker (onderzoeksvragen 3 en 4)
Een belangrijk punt dat in de wet is ingebouwd om een goede balans tussen
verkrijgbaarheid en veiligheid te garanderen is de informatieplicht voor drogisten en
apothekers bij UA- en UAD-middelen. De twee laatste onderzoeksvragen richtten zich
dan ook op de vraag hoe door drogisten, respectievelijk apotheken invulling gegeven
wordt aan het leveren van verantwoorde zorg, waarbij informatievoorziening een

81

belangrijk element is. Om dit laatste te optimaliseren hebben zowel het CBD als de
KNMP normen ontwikkeld in de vorm van richtlijnen, protocollen en certificering. Dit
was overigens al ingezet voor 2007. In de dagelijkse praktijk zijn deze ontwikkelingen
nog niet altijd doorgedrongen. Lang niet altijd krijgen consumenten informatie en wordt
gevraagd of zij behoefte aan informatie hebben middels de zeker nuttige kassacheck. Aan
de bevordering van de implementatie van de normen, kan landelijk mystery guest
onderzoek een bijdrage leveren. Wanneer drogisten en apotheken daar niet goed op
scoren, kunnen zij daar op aangesproken worden en bij ernstige gebreken in de
voorlichting kunnen certificaten en/of vergunningen ingetrokken worden. Tot nu toe
wordt mystery guest onderzoek door verschillende partijen opgezet (of wil men het
opzetten). Het is aan te bevelen dat partijen (bijvoorbeeld CBD, KNMP,
Consumentenbond, NPCF en IGZ) gezamenlijk komen tot een opzet van mystery guest
onderzoek waar iedereen zich in kan vinden zodat een representatief beeld verkregen
wordt van de informatie die consumenten ontvangen bij aankoop van UAD- en UAmiddelen.
Consumenten hebben vaak geen behoefte aan informatie (en dan geldt de informatieplicht
voor drogist en apotheken niet). De vraag is – zie eerder – of dit altijd terecht is. Het
streven van het CBD om hun leden meer te stimuleren proactief consumenten te
informeren bij risicovolle aankopen is dan ook toe te juichen. Daarnaast kan meer
aandacht besteed worden aan bewustwording van consumenten. Het College deed in 2000
al de aanbeveling de bewustwording inzake mogelijke risico’s van
zelfzorggeneesmiddelen te vergroten. Dit ook in verband met het voornemen destijds om
alle zelfzorggeneesmiddelen in de vrije verkoop toe te laten, Voor AV-middelen wordt nu
in beginsel de bijsluiter als voldoende beschouwd. Echter, een derde van de consumenten
geeft aan de bijsluiter nooit of niet altijd te lezen. Ook gebruikt men
zelfzorggeneesmiddelen niet altijd volgens de bijsluiter. Uiteraard is het de
verantwoordelijkheid van de consument zelf om de bijsluiter te bestuderen, maar er kan
meer aandacht besteed aan de bewustwording in deze. Bovendien is er een groep
consumenten voor wie de bijsluiter te moeilijk is.23 Het vergroten van de bewustwording
kan door publiekscampagnes. De snelle ontwikkelingen op het terrein van ICT bieden
ook groeiende mogelijkheden, ook op de plek van aankoop in de apotheek, drogist of
supermarkt. Mondelinge voorlichting blijft daarnaast ook van belang, zeker als het gaat
om het informeren over risicovolle aankopen (bijvoorbeeld in verband met interacties).
Kortom: om de balans tussen verkrijgbaarheid en veiligheid te optimaliseren, zijn in de
praktijk van alledag verbeteringen mogelijk wat betreft het verlenen van verantwoorde
zorg en het geven van informatie.

23

In Nederland zijn naar schatting anderhalf miljoen mensen laaggeletterd
(http://www.lezenenschrijven.nl/nl/analfabetisme/)

82

7.7

Aanbevelingen

Op basis van voorgaande constateringen doen wij de volgende aanbevelingen:
1. De indeling van zelfzorggeneesmiddelen in drie categorieën en de uitvoering daarvan
door het CBG kan gehandhaafd blijven.
Hoewel er in het veld nog steeds kritiek is op de uitwerking in de praktijk, met name
op de wijze hoe de criteria tot indeling van de geneesmiddelen worden gehanteerd,
blijkt er een groot draagvlak voor deze indeling en ook voor het feit dat het CBG de
criteria bepaalt. Het CBG kan wel (nog) meer aandacht besteden aan de motivering
van haar beslissingen.
2. Langlopend onderzoek naar de omvang, oorzaken en gevolgen van verkeerd gebruik
van zelfzorggeneesmiddelen, met name van paracetamol is aan te bevelen.
Het aantal intoxicaties met paracetamol stijgt al sinds 2001, maar niet duidelijk is wat
de invloed van de verkrijgbaarheid hierop precies is. Daarnaast is de omvang en aard
van de gezondheidseffecten in Nederland niet bekend. Dergelijk onderzoek moet
daarom zowel omvang van het probleem, invloed van de verkrijgbaarheid
(verkoopkanaal, grootte verpakkingen en doseringen) en gezondheidseffecten (ook op
de langere termijn) in kaart brengen.
3. Er moet meer aandacht komen voor bewustmaking van consumenten over het veilig
gebruik van zelfzorggeneesmiddelen.
Consumenten geven weinig informatie over hun gebruik van zelfzorggeneesmiddelen
door aan zorgverleners (ook in geval ze veel chronische medicatie gebruiken) en
lijken hun eigen kennis te overschatten. Drogisten en apotheken moeten pro-actiever
zijn. Publiekscampagnes kunnen hier een beperkte bijdrage leveren. Nieuwe ICToplossingen bieden ook groeiende mogelijkheden om patiënten (op maat) te
informeren.
4. Het bevorderen van goede informatievoorziening in drogist en apotheek is nodig.
Hiertoe is eenduidig mystery guest onderzoek gecombineerd met toezicht gewenst.
Een door alle partijen gedragen programma dat zowel in apotheken als drogisten
wordt uitgevoerd, heeft daarbij de voorkeur. Alleen dan een goed beeld gekregen kan
worden of de consument volledig en goed geïnformeerd wordt. Bij ernstige gebreken
in de voorlichting – blijkend uit het mystery guest onderzoek – kunnen certificaten
en/of vergunningen ingetrokken worden.
5. Er is geen aanleiding de toonbankverplichting weer in te voeren.

83

84

Referenties
Bie RM de , de Haan RJ, Nijssen PC, Rutgers AW, Beute GN, Bosch DA, Haaxma R, Schmand B,
Schuurman PR, Staal MJ, Speelman JD. Unilateral pallidotomy in Parkinson's disease: a
randomised, single-blind, multicentre trial. Lancet. 1999 Nov 13;354(9191):1665-9.?
Brinkman ACA, Vervloet M, Van Dijk L, Dute JCJ , Kabel JJC, Friele RD. Evaluatie
reclamebesluit geneesmiddelen. Den Haag: ZonMW, 2008.
Cardol M, Van Dijk L, De Jong JD, De Bakker DH, Westert GP. Tweede Nationale Studie naar
ziekten en verrichtingen in de huisartspraktijk. Huisartsenzorg: wat doet de poortwachter?
Utrecht/Bilthoven, NIVEL/RIVM, 2004.
Dijk, L van, Vervloet M, Plas M, Breuning E, Van den Ende E. Negatieve effecten van normaal en
verkeerd gebruik van zelfzorggeneesmiddelen. Een literatuurstudie. Utrecht, NIVEL, 2005.
Gunnell D, Murray V, Hawton K. 2000. Use of paracetamol (acetaminophen) for suicide and
nonfatal poisoning: worldwide patterns of use and misuse. Suicide Life Threat Behav 30(4):31326.
Hawton K, Townsend E, Deeks J, Appleby L, Gunnell D, Bennewith O, Cooper J. Effects of
legislation restricting pack sizes of paracetamol and salicylate on self poisoning in the United
Kingdom: before and after study. BMJ 2001;322(7296):1203-7.
Hawton K, Simkin S, Deeks J, Cooper J, Johnston A, Waters K, Arundel M, Bernal W, Gunson B,
Hudson M, Suri D, Simpson K. UK legislation on analgesic packs: before and after study of long
term effect on poisonings. BMJ. 2004;329(7474):1076
Hawkins LC, Edwards JN, Dargan PI. Impact of restricting paracetamol pack sizes on paracetamol
poisoning in the United Kingdom: a review of the literature. Drug Saf. 2007;30(6):465-79.
Kisely SR, Lawrence D, Preston NJ. The effect of recalling paracetamol on hospital admissions
for poisoning in Western Australia. Med J Aust 2003;178(2):72-4.
Leendertse AJ, Egberts AC, Stoker LJ, van den Bemt PM; HARM Study Group. Frequency of
and risk factors for preventable medication-related hospital admissions in the Netherlands. Arch
Intern Med. 2008;168(17):1890-6.
Lelie-van der Zande R. Van achter de toonbank of ‘zelfselectie’ uit het schap? Verkoop van
zelfzorgmiddelen. Pharm Weekbl. 2002;137(2):51.
Luinenburg J. Uitsluitend apotheek goed voor zorgverlenerschap. Apothekers laten UA-tarief
massaal lopen. Pharm Weekbl, 2010(23 apr);145:41.
TNS-NIPO. Advisering bij zelfzorggeneesmiddelen in drogisterijen. Amsterdam, TNS-NIPO,
2010.

85

Pirmohamed M, James S, Meakin S, Green C, Scott AK, Walley TJ, Farrar K, Park BK,
Breckenridge AM. Adverse drug reactions as cause of admission to hospital: prospective analysis
of 18 820 patients. BMJ 2004 Jul 3;329(7456):15-9.
Reitsma-Van Rooijen M & De Jong J.Consumentenpanel Gezondheidszorg: basisrapport met
informatie over het panel, 2009. Utrecht: NIVEL, 2009.
Robinson D, Smith AM, Johnston GD. Severity of overdose after restriction of paracetamol
availability: retrospective study. BMJ 2000;321(7266):926-7.
Schee van der E, Van Dijk L, Blom L, Lelie-van der Zande R, Broerse A. Consumentenpanel
Gezondheidszorg peilt leemtes. Medicatiebewaking rond recept- en zelfzorggeneesmiddel. Pharm
Weekbl 2004;139(18):618-22.
Vervloet M, Van Linschoten CP, Van Dijk L. CQ-index Farmaceutische Zorg. Kwaliteit vanuit het
perspectief van patiënten: meetinstrumentontwikkeling. Utrecht: NIVEL, 2007.
Zuidgeest M., Hendriks M., Spreeuwenberg P., Rademakers J. Gebruikswaarde van de CQ-index.
Deelrapport 1: methoden van dataverzameling bij CQI onderzoek. Utrecht: NIVEL, 2008

Geraadpleegde websites
http://ikregeer.nl/document/kst-32196-4)
http://wetten.overheid.nl/BWBR0021505/geldigheidsdatum_07-08-2010 (Geneesmiddelenwet)
http://www.cbg-meb.nl/NR/rdonlyres/D5F9720E-CEB5-4951-848EB2A0FA876A56/0/20000229zelfzorg.pdf
http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2006/03/06/nota-vanwijziging-vaststelling-nieuwe-geneesmiddelenwet.html
www.neprofarm.nl

Geraadpleegde kamerstukken, brieven e.d.
Amendement Buijs-Arib, d.d. 16 februari 2006
Brief VWS, 26801, nr 44
Kamerstuk: GMV 986108; 2008
VWS, 2005, GMT/G 2580068
Kamerstuk 22 894 Preventiebeleid voor de volksgezondheid; Nr. 251 Brief van de minister van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport bij de Jaarrapportage Vermindering suïcidaliteit
Kamerstuk 22 894 Preventiebeleid voor de volksgezondheid; Nr. 265 Lijst van vragen en
antwoorden inzake de Jaarrapportage Vermindering suïcidaliteit

86

Lijst met afkortingen
AV
CB
CBD
CBG
CBL
KNMP
IGZ
IMS
IVM
LAREB
LIS
NIVEL
NPCF
NVIC
OTC
RIVM
RvA
SIR
SEH
UA
UAD
UR
VWA
VWS
Wet BIG
WOG

:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:

Algemene verkoop
Consumentenbond
Centraal Bureau Drogisterijen
College ter Beoordeling van Geneesmiddelen
Centraal Bureau Levensmiddelenhandel
Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie
Inspectie voor de Gezondheidszorg
Intercontinental Marketing Services
Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik
Nederlands Bijwerkingen Centrum
Letsel Informatie Systeem
Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg
Nederlandse Patiënten en Consumenten Federatie
Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum
Over-The-Counter
Rijks Instituut voor Volksgezondheid en Milieu
Raad voor de Accreditatie
SIR Institute for Pharmacy Practice and Policy
Spoed Eisende Hulp
Uitsluitend Apotheek
Uitsluitend Apotheek en Drogist
Uitsluitend Recept
Voedsel en Waren Autoriteit
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Wet op de de beroepen in de individuele gezondheidszorg
Wet op de Geneesmiddelenvoorziening

87

88

Bijlage 1: Lijst met AV-middelen

89

Bijlage 1:

90

AV-Lijst

91

92

Bijlage 2: Topiclijst interviews
Achtergrond en doel van de interviews
In juli 2007 is de Geneesmiddelenwet in werking getreden. Deze wet regelt de
geneesmiddelenvoorziening, ook wat betreft zelfzorggeneesmiddelen. Eveneens wordt de
positie van de apotheek en drogist in deze wet omschreven. Bij de inwerkingtreding van
de Geneesmiddelenwet is bepaald dat binnen drie jaar een evaluatie gehouden moest
worden om de nieuwe indeling van de zelfzorggeneesmiddelen te evalueren alsmede de
meerwaarde van de drogist in deze.
Het doel van het onderzoek is tweeledig:
Het eerste doel van het onderzoek is het inzicht bieden in gevolgen die een verandering
in de indeling van zelfzorggeneesmiddelen in Uitsluitend Apotheek (UA), Uitsluitend
Apotheek en Drogist (UAD) en Algemene verkoop (AV) heeft gehad voor verkoop en
veiligheid. Het tweede doel is inzicht te verwerven in de manier waarop drogist en
apotheek invulling geven aan de rol die hen is toebedeeld door de wet, te weten het geven
van kwalitatief goed advies over zelfzorggeneesmiddelen; voor de drogist betreft dit met
name UAD-middelen, voor de apotheek zijn ook de UA-middelen van belang.

De interviews dragen bij aan het bereiken van deze doelstellingen. Met de interviews
willen we het volgende bereiken:
1. inzicht krijgen in de visie van stakeholders over: a) de vernieuwde indeling
van de zelfzorggeneesmiddelen en de gevolgen daarvan en b). de (afschaffing
van) de toonbankverplichting en de gevolgen daarvan en c) meer in het
bijzonder op het veilig gebruik van zelfzorggeneesmiddelen in Nederland.
2. inzicht krijgen in de visie van de verschillende partijen op de invulling van de
verantwoorde zorg door de drogist en die van de apotheker.

Centraal in een evaluatie van wetswijzigingen staat doorgaans de vraag of deze datgene
gebracht heeft waarvoor deze was opgesteld? Wat zijn de gevolgen? En ook werken de
instrumenten die worden ingezet?
We willen daarom inzicht krijgen in hoe verschillende partijen aankijken tegen de vraag
of de veranderingen die door de Geneesmiddelenwet zijn ingevoerd wat betreft
zelfzorggeneesmiddelen hun doel bereikt hebben.

Indeling geneesmiddelen
De Geneesmiddelenwet regelt de indeling van zelfzorggeneesmiddelen alsmede de positie
van de drogist. Als eerste willen we ingaan op de indeling van de geneesmiddelen in drie
categorieën

93

Vragen
•
•
•

•

•

•

94

Wat was volgens u het idee achter de nieuwe indeling van de
zelfzorggeneesmiddelen in drie categorieën (UA, UAD, AV)?
Hoe kijkt uw organisatie tegen het principe van deze indeling aan? (hierbij gaat
het om het “theoretische” idee)
Hoe kijkt uw organisatie tegen de uitwerking in de praktijk) van deze indeling
aan?
o Wat zijn de sterke punten van de huidige indeling in drie groepen?
Waarom?
o Wat zijn mogelijke verbeterpunten van de huidige indeling Waarom?
o In hoeverre zijn de criteria die gehanteerd worden voor de indeling van
een zelfzorggeneesmiddel in de drie categorieën voldoende helder? Kunt
u hierbij voor het doorslaggevende verwaarloosbare risico in
ogenschouw nemen?
o Heeft u suggesties voor verheldering?
In hoeverre heeft de nieuwe indeling in uw ogen gevolgen gehad voor het gebruik
van zelfzorggeneesmiddelen?
o Heeft u signalen over toegenomen gebruik ontvangen?
o Zo ja, Welke signalen zijn dat? (kunt u dit getalsmatig onderbouwen;
navragen of er bronnen zijn die voor onderzoek gebruikt kunnen worden)
En daarmee samenhangend welke gevolgen heeft het gehad voor de veiligheid?
o Heeft u signalen over toegenomen onveiligheid ontvangen (bijvoorbeeld
toegenomen aantal vergiftigingen) ? Welke signalen zijn dat? (navragen
of er bronnen zijn die voor onderzoek gebruikt kunnen worden)
o In hoeverre beschikken consumenten in uw ogen over voldoende kennis
om zelfzorggeneesmiddelen veilig te gebruiken, met name als het gaat
om de AV-middelen? Zo niet, wat kan daar aan gedaan worden?
Zijn de ideeën van uw organisatie over de indeling in de loop van de jaren
gewijzigd? Zo ja, in wat voor opzicht, waarom?

Afschaffing toonbankverplichting
Sinds 2002 is de toonbankverplichting vervallen. Hieraan willen we in de evaluatie ook
aandacht besteden.
Vragen
•
•
•

Wat was volgens u het idee achter de afschaffing van de toonbankverplichting?
Hoe kijkt u tegen het principe van deze afschaffing aan? hierbij gaat het om het
“theoretische” idee)
Hoe kijkt u tegen de uitwerking in de praktijk aan?
o Is de afschaffing van de toonbankverplichting sectorbreed doorgevoerd?
o Welke gevolgen heeft het gehad voor de veiligheid?
• Heeft u signalen over toegenomen onveiligheid ontvangen?
Welke signalen zijn dat? (navragen of er bronnen zijn die voor
onderzoek gebruikt kunnen worden)
o Zijn uw ideeën over de toonbankverplichting in de loop van de tijd
gewijzigd, bijvoorbeeld naar aanleiding van de herziening van de
indeling in zelfzorggeneesmiddelen? Zo ja, in wat voor opzicht, waarom?
(

Invulling rol drogisterij
De drogist heeft van oudsher een belangrijke positie in voorziening van
zelfzorggeneesmiddelen. In de Geneesmiddelenwet staat geformuleerd dat: “degene aan
wie een UAD-geneesmiddel ter hand wordt gesteld, op duidelijke wijze wordt ingelicht
over hetgeen hij redelijkerwijze moet weten over de aard en het doel van het
geneesmiddel en de te verwachten gevolgen en risico’s daarvan voor zijn gezondheid,
tenzij hij te kennen heeft gegeven daar geen behoefte aan te hebben”.

Vragen
-

-

Hoe kijkt uw organisatie aan tegen de rol van de drogisterij in deze?
o Mate waarin voorlichting gegeven wordt
o Kwaliteit van de voorlichting of advies
o Deskundigheid van het personeel
o Opleiding van het personeel
o Certificering
o
In hoeverre zijn er hierin verschillen te zien tussen drogisten (vergelijk
bijvoorbeeld ‘Keten’-drogisterijen ten opzichte van zelfstandige drogisterijen)
Zijn er de afgelopen jaren veranderingen geweest in de manier waarop de
drogisten hun rol in de voorziening van zelfzorggeneesmiddelen ingevuld hebben
(met name n.a.v. de nieuwe indeling in zelfzorggeneesmiddelen? Zo ja, welke
zijn dat? Waaruit leidt u dit af? Zo nee, had u naar aanleiding van de
veranderingen in de Geneesmiddelenwet wel verwacht? Hoe dan?

95

-

In hoeverre vindt u dat er ruimte is voor verbetering in de manier waarop
drogisten hun rol in de geneesmiddelenvoorziening invullen?
o Welke taak hebben de overheid/inspectie volgens u in deze?
o Welke verantwoordelijkheden heeft de drogisterijsector zelf in deze? Hoe
zouden zij die vorm kunnen gevenHeeft de sector zelf hierin een
verantwoordelijkheid?

Invulling rol apotheek
De apotheek heeft met name een belangrijke rol als het gaat om het afleveren van UAmiddelen.

Vragen
-

-

-

Hoe kijkt uw organisatie aan tegen de rol van de apotheek in deze?
o Mate waarin voorlichting of advies gegeven wordt
o Kwaliteit van de voorlichting of advies
o Deskundigheid van het personeel
o Opleiding van het personeel
o Certificering
In hoeverre zijn er hierin verschillen tussen apotheken (vergelijk bijvoorbeeld
ketenapotheken ten opzichte van zelfstandige apotheken)
Hoe vindt u dat apotheken omgaan met de zogenaamde UA geneesmiddelen?
(Vraag ook naar het UA-tarief, bekendheid daarmee)
Zijn er de afgelopen jaren veranderingen geweest in de manier waarop de
apotheken hun rol in de voorziening van overige zelfzorggeneesmiddelen
ingevuld hebben? Zo ja, welke zijn dat? Waaruit leidt u dit af?
In hoeverre vindt u dat er ruimte is voor verbetering in de manier waarop
apotheken hun rol in de zelfgeneesmiddelenvoorziening invullen?
o Welke taak hebben de overheid/inspectie volgens u in deze?
o Welke verantwoordelijkheden heeft de apotheeksector zelf in deze? Hoe
zouden zij die vorm kunnen gevenHeeft de sector zelf hierin een
verantwoordelijkheid?

Tot slot
Heeft u zelf nog punten die nog niet aan de orde zijn geweest, maar die u belangrijk vindt
te vermelden?
Van dit gesprek wordt een verslag gemaakt. U kunt op dit verslag altijd aanvullingen
doen, correcties maken etc. Het verslag is voor ons de basis voor de verwerking in het
rapport.

96

Bijlage 3: Vragenlijst Consumentenpanel

Achtergrondkenmerken

1.

Wat is uw geboortedatum? (dd - mm - jjjj)

 -  - 
2.

Wat is uw geslacht?
 Man
 Vrouw

Algemeen gebruik van zelfzorggeneesmiddelen
Wij willen u graag een aantal vragen stellen over het gebruik van zelfzorggeneesmiddelen.
Zelfzorggeneesmiddelen zijn geneesmiddelen die u zonder recept van een (huis)arts kunt kopen bij
een apotheker en drogist. Een aantal van deze geneesmiddelen kunt u tegenwoordig ook bij de
supermarkt en het tankstation kopen. Voorbeelden van zelfzorggeneesmiddelen zijn pijnstillers
zoals bijvoorbeeld paracetamol of ibuprofen. Homeopathische middelen, voedingssupplementen
en anticonceptiemiddelen zijn géén zelfzorggeneesmiddelen
3.

Heeft u de afgelopen vijf jaar zelfzorggeneesmiddelen gebruikt?
 Nee  ga door naar vraag 27
 Ja

4.

Waar koopt u of eventueel uw partner deze zelfzorggeneesmiddelen over het algemeen?
 Bij de apotheek
 Bij de drogist
 Bij de supermarkt
 Soms bij de één, soms bij de ander
 Elders, namelijk

5.

Hoe lang is het geleden dat u voor het laatst zelfzorggeneesmiddelen gebruikte?
 Minder dan 6 maanden geleden
 6 maanden tot 1 jaar
 1 tot 2 jaar  ga door naar vraag 27
 2 tot 3 jaar  ga door naar vraag 27
 4 tot 5 jaar  ga door naar vraag 27

97

6.

7.

Hoe vaak heeft u de onderstaande zelfzorggeneesmiddelen in het afgelopen jaar gebruikt?
(wilt u dit voor ieder zelfzorggeneesmiddel beantwoorden)
Nooit

Minder
dan één
keer per
maand

Eén of een Eén of een
paar keer paar keer per
per maand
week

a

Geneesmiddelen tegen hoest,
verkoudheid, griep, keelpijn, enzovoort











b

Laxeermiddelen (voor de stoelgang)











c

Geneesmiddelen voor maag- en
darmklachten











d

Geneesmiddelen voor de huid (bij acné,
eczeem, jeuk, hoofdroos, wonden)











e

Pijn- en koortswerende geneesmiddelen
zoals paracetamol, ibuprofen of
diclofenac











f

Andere geneesmiddelen











Geeft u uw gebruik van zelfzorggeneesmiddelen door aan uw apotheek of arts?
 Dat geef ik nooit door  ga door naar vraag 9
 Dat geef ik altijd door
 Dat is afhankelijk van het zelfzorggeneesmiddel dat ik gebruik

8.

Aan wie geeft u het gebruik van zelfzorggeneesmiddelen over het algemeen door?
 Aan mijn apotheek
 Aan mijn arts
 Aan mijn arts en mijn apotheek
 Anders, namelijk

Combineren zelfzorggeneesmiddelen en receptgeneesmiddelen
De volgende vragen gaan over het gebruik van zelfzorggeneesmiddelen samen met
geneesmiddelen waarvoor uw (huis)arts een recept heeft voorgeschreven (zogenaamde
receptgeneesmiddelen). Voorbeelden van receptgeneesmiddelen zijn geneesmiddelen tegen een
hoge bloeddruk, diabetes, anticonceptiepil en ook antibiotica.

98

Dagelijks

9.

Wat doet u/zou u doen als u een zelfzorggeneesmiddel gaat gebruiken terwijl u ook een
receptgeneesmiddel gebruikt?
Als ik een zelfzorggeneesmiddel ga gebruiken …

Doe ik soms/
Zou ik soms
doen


Doe ik
altijd/Zou ik
altijd doen


a

informeer ik bij de apotheek of het problemen kan
geven met mijn andere geneesmiddel(en)

b

informeer ik bij de drogist of het problemen kan geven
met mijn andere geneesmiddel(en)







c

informeer ik bij de huisarts of het problemen kan geven
met mijn andere geneesmiddel(en)







d

lees ik in de bijsluiter of het problemen kan geven met
mijn andere geneesmiddel(en)
ga ik ervan uit dat het zonder problemen met mijn
andere geneesmiddel(en) gebruikt kan worden
zoek ik op internet informatie op of het problemen kan
geven met mijn andere geneesmiddel(en)
anders namelijk….

























e
f
g

10.

Doe ik nooit/
Zou ik nooit
doen


Hoe vaak is bij aankoop van zelfzorggeneesmiddelen aan u gevraagd of u ook één of meer
receptgeneesmiddelen gebruikt?
Altijd

Niet van toepassing, koop
hier nooit/gebruik geen
receptgeneesmiddelen



Soms
wel, soms
niet






















Als ik een zelfzorggeneesmiddel ga
gebruiken vertelt de medewerker van de …

Nooit

a
b
c

apotheek of het problemen kan geven
met mijn andere receptgeneesmiddel
drogist of het problemen kan geven met
mijn andere receptgeneesmiddel
supermarkt of het problemen kan geven
met mijn andere receptgeneesmiddel

11.

Gebruikt u op regelmatige basis (dagelijks of wekelijks) receptgeneesmiddelen voor uw
ziekte of aandoening?
 Nee  ga door naar vraag 16
 Ja, 1 geneesmiddel op recept
 Ja, 2 geneesmiddelen op recept
 Ja, 3 geneesmiddelen op recept
 Ja, 4 of meer geneesmiddelen op recept

12.

Weet u of het laatst gekochte zelfzorggeneesmiddel in combinatie gebruikt mag worden met
uw receptgeneesmiddelen?
 Nee
 Ja

99

13.

Heeft u wel eens gezondheidsklachten gekregen doordat u zelfzorggeneesmiddelen
gebruikte in combinatie met een receptgeneesmiddel?
 Nee  ga door naar vraag 16
 Ja
 Weet niet  ga door naar vraag 16

14.

Hoe lang is dat geleden?
 Minder dan 6 maanden
 6 maanden tot 1 jaar
 1 tot 5 jaar
 5 tot 10 jaar
 10 jaar of langer

15.

Om welke gezondheidsklachten gaat/ging het?

Gebruik van laatste zelfzorggeneesmiddel
De volgende vragen gaan specifiek over het zelfzorggeneesmiddel dat u het laatste heeft gekocht.
Mocht u zich niet meer kunnen herinneren waar en welk zelfzorggeneesmiddel u het laatst heeft
gekocht ga dan door naar vraag 27 (naar oordeel over vrije verkrijgbaarheid
zelfzorggeneesmiddelen)
16.

Welk zelfzorggeneesmiddel heeft u het laatste gekocht? (meerdere antwoorden mogelijk)
 Weet ik niet meer  ga door naar vraag 27
 Geneesmiddelen tegen hoest, verkoudheid, griep, keelpijn, enzovoort
 Laxeermiddelen (voor de stoelgang)
 Geneesmiddelen voor maag- en darmklachten
 Geneesmiddelen voor de huid (bij acné, eczeem, jeuk, hoofdroos, wonden)
 Pijn- en koortswerende geneesmiddelen zoals paracetamol, ibuprofen of
diclofenac
 Ander zelfzorggeneesmiddel

17.

Weet u ook de naam van dat zelfzorggeneesmiddel? Zo ja, zou u de naam van het middel in
het tekstvak willen schrijven?

18.

Waar heeft u voor het laatst een zelfzorggeneesmiddel gekocht?
 Bij de apotheek
 Bij de drogist
 Bij de supermarkt
 Elders, namelijk

19.

Lag het zelfzorggeneesmiddel achter de kassa/toonbank of kon u het zelf pakken?
 Het zelfzorggeneesmiddel lag achter de kassa/toonbank
 Ik kon het zelfzorggeneesmiddel zelf pakken
 Weet ik niet meer

100

20.

Heeft u bij de aankoop van uw zelfzorggeneesmiddel informatie van een medewerker
gekregen?
 Nee  ga door naar vraag 23
 Ja, de medewerker gaf uit zichzelf informatie
 Ja, ik heb zelf om informatie gevraagd

21.

Waar heeft u informatie over gekregen? (meerdere antwoorden mogelijk)
 Over de werking van het zelfzorggeneesmiddel
 Over het gebruik van het zelfzorggeneesmiddel
 Over de bijwerkingen van het zelfzorggeneesmiddel
 Over het gebruik van het zelfzorggeneesmiddel met andere geneesmiddelen
 Anders, namelijk


22.

Hoe betrouwbaarheid vond u de informatie die u over uw zelfzorggeneesmiddel hebt
gekregen?
 Niet betrouwbaar
 Enigszins betrouwbaar
 Betrouwbaar
 Zeer betrouwbaar
 Geen mening

23.

Had u wel informatie over het zelfzorggeneesmiddel van een medewerker willen krijgen?
 Nee, ik heb geen behoefte aan informatie over dit zelfzorggeneesmiddel  ga
door naar vraag 25
 Nee, ik heb al eerder informatie ontvangen over dit zelfzorggeneesmiddel  ga
door naar vraag 25
 Ja

24.

Waar had u informatie over willen hebben? (meerdere antwoorden mogelijk)






25.

26.

Over de werking van het zelfzorggeneesmiddel
Over het gebruik van het zelfzorggeneesmiddel
Over de bijwerkingen van het zelfzorggeneesmiddel
Over het gebruik van het zelfzorggeneesmiddel met andere geneesmiddelen
Anders, namelijk

Mag het laatst gekochte zelfzorggeneesmiddel in combinatie gebruikt worden met uw
overige geneesmiddelen? [andere antwoordcategorieën van gemaakt naar aanleiding van
opmerkingen]
 Dat weet ik niet  ga door naar vraag 27
 Nee, dat mag niet
 Ja, daar ga ik gewoon vanuit
 Ja, dat weet ik zeker
 Niet van toepassing
Hoe bent u dit te weten gekomen? (meerdere antwoorden mogelijk)
 Apotheker
 Drogist
 Bijsluiter
 (Huis)arts/specialist
 Internet
 Verpleegkundige
 Praktijkondersteuner/doktersassistent(e)
 Anders namelijk…….

101

Oordeel over vrije verkrijgbaarheid van zelfzorggeneesmiddelen

Hieronder volgt een aantal vragen en stellingen over de vrije verkrijgbaarheid van
zelfzorggeneesmiddelen. Vrije verkrijgbaarheid wil zeggen dat bepaalde zelfzorggeneesmiddelen
niet alleen via de apotheek of drogist te verkrijgen zijn, maar bijvoorbeeld ook bij de supermarkt
of het tankstation. Ook als u in de afgelopen tijd geen zelfzorggeneesmiddelen heeft gekocht
vragen wij u deze vragen en stellingen te beantwoorden
27.

In hoeverre bent u het met de volgende uitspraken eens?
Helemaal Mee oneens Niet mee
mee
oneens/
oneens
niet mee
eens

102

Mee
eens

Helemaal
mee eens

a

Het is de eigen verantwoordelijkheid van
mensen om bij het gebruik van een
zelfzorggeneesmiddel in combinatie met een
receptgeneesmiddel te informeren of dit
problemen kan geven











b

Ik vind het belangrijk dat ik in de winkel zelf
een keuze kan maken uit de soorten en
merken pijnstillers











c

Zelfzorggeneesmiddelen horen achter de
toonbank te liggen en niet in de
zelfbedieningsschappen











d

Bij zelfzorggeneesmiddelen moet altijd
mondelinge voorlichting gegeven worden











e

Op verkooppunten waar
zelfzorggeneesmiddelen verkrijgbaar zijn
moet deskundig personeel aanwezig zijn











f

Vrije verkrijgbaarheid van
zelfzorggeneesmiddelen kan een gevaar
vormen voor mensen die meerdere
geneesmiddelen tegelijk gebruiken











g

Vrije verkrijgbaarheid van
zelfzorggeneesmiddelen geeft meer kans op
verkeerd gebruik van deze middelen











28.

In hoeverre bent u het eens met de onderstaande stellingen?
Helemaal Mee oneens
mee
oneens

29.

Niet mee
oneens/
niet mee
eens

Mee
eens

Helemaal
mee eens

a

Ik kan goed zelf een keuze maken uit de
soorten en merken
zelfzorggeneesmiddelen











b

Ik weet precies hoe ik
zelfzorggeneesmiddelen veilig kan
gebruiken











c

Als ik advies probeer te krijgen over een
zelfzorggeneesmiddel dan krijg ik
gemakkelijk de juiste informatie











Niet mee
oneens/
niet mee
eens

Mee
eens

Helemaal
mee eens

De volgende stellingen hebben betrekking op anderen. In hoeverre bent u het eens met de
onderstaande stellingen?
Helemaal Mee oneens
mee
oneens

a

Anderen kunnen goed zelf een keuze
maken uit de soorten en merken
zelfzorggeneesmiddelen











b

Anderen weten precies hoe ze
zelfzorggeneesmiddelen veilig kunnen
gebruiken











c

Als anderen advies proberen te krijgen
over een zelfzorggeneesmiddel dan krijgen
zij gemakkelijk de juiste informatie











30. Zelfzorggeneesmiddelen zijn bij verschillende verkooppunten te koop. Hoe belangrijk zijn
onderstaande aspecten bij uw keuze voor een verkooppunt? (wilt u dit voor ieder aspect
beantwoorden)
Erg
Onbelangrijk
Niet
Belangrijk
Erg
onbelangrijk
belangrijk/niet
belangrijk
onbelangrijk

a

Goede bereikbaarheid











b

Korte wachttijden











c

Ruime openingstijden











d

Deskundigheid van het personeel











e

Behulpzaamheid van het personeel











f

Goede voorlichting door het
personeel











g

Betaalbaarheid











103

31.

Welke van de genoemde redenen bij de keuze voor een verkooppunt vindt u het
belangrijkste? U mag maximaal drie redenen aankruisen.


a. Goede bereikbaarheid
b. Korte wachttijden
c. Ruime openingstijden
d. Deskundigheid van het personeel
e. Behulpzaamheid van het personeel
f. Goede voorlichting door het personeel
g. Betaalbaarheid

32.

Welk verkooppunt voldoet volgens u het best aan de genoemde aspecten? (wilt u dit voor
ieder aspect beantwoorden, dus 1 antwoord per regel)
a
b
c
d

Goede bereikbaarheid
Korte wachttijden
Ruime openingstijden
Deskundigheid van het
personeel
Behulpzaamheid van het
personeel
Goede voorlichting door het
personeel
Betaalbaarheid

e
f
g

33.

34.







Apotheker

Drogist

Supermarkt

Tankstation













































Welk verkooppunt van zelfzorggeneesmiddelen heeft uw voorkeur?
 Apotheek
 Drogist
 Supermarkt
 Tankstation
 Dat hangt van het zelfzorggeneesmiddel af
 Anders namelijk …..tekstvak
 Geen voorkeur
Hoe beoordeelt u informatie over zelfzorggeneesmiddelen van elk van de onderstaande
bronnen? (wilt u dit voor iedere bron beantwoorden)
Niet
Enigszins Betrouwbaar
Zeer
Geen
betrouwbaar Betrouwbaar
betrouwbaar mening

a

Apotheker











b

Drogist











c

Bijsluiter











d

Huisarts/specialist











e

Internet











f
g

Verpleegkundige
Praktijkondersteuner/
doktersassistent(e)
Medewerker van een tankstation
Medewerker van een supermarkt































h
i

104

35.

In de onderstaande lijst is een aantal situaties geschetst. Wilt u per situatie aangeven of u
deze belangrijk vindt?
Zeer
Onbelangrijk
Niet
Belangrijk Zeer
onbelangrij
onbelangrijk/
belangrijk
k
niet belangrijk

36.

a

Dat er tijdens openingstijden altijd een
apotheker in een apotheek aanwezig is
vind ik











b

Dat ik wanneer ik dat wil bij een
apotheek door een gediplomeerd
apotheker geholpen kan worden in plaats
van een minder goed opgeleide
medewerker vind ik











d

Dat ik wanneer ik dat wil bij een drogist
door een gediplomeerd drogist geholpen
kan worden in plaats van een minder
opgeleide medewerker vind ik











e

Dat de overheid regels opstelt waaraan
verkopers van zelfzorggeneesmiddelen
zich moeten houden vind ik











f

Dat alleen zelfzorggeneesmiddelen
waarvan zeker is dat ze geen problemen
kunnen geven met receptgeneesmiddelen
bij de supermarkt verkocht kunnen
worden vind ik











Kunt u voor de onderstaande pijnstillers aangeven waar deze middelen naar uw mening
verkrijgbaar mogen zijn?
Apotheker

a

Drogist Supermarkt Alleen op Weet ik niet
/
recept
tankstation

Pijnstillers die bij normaal gebruik geen
bijwerkingen geven, maar bij inname van teveel
tabletten ernstige schade kunnen veroorzaken











b Pijnstillers die geregeld lichte bijwerkingen
kunnen geven zoals maag-darmklachten maar
nooit ernstige bijwerkingen











c Pijnstillers die in zeldzame gevallen (bij minder
dan 1 op de 1000) personen ernstigere
bijwerkingen kunnen geven zoals
maagbloedingen











d Pijnstillers die bij normaal gebruik veilig zijn,
maar in combinatie met bepaalde
receptgeneesmiddelen ernstige bijwerkingen
kunnen geven











e Pijnstillers die door de meeste mensen veilig
gebruikt kunnen worden, maar bij ouderen of
mensen met bijkomende ziekten ernstige
bijwerkingen kunnen geven
f Pijnstillers die door de meeste mensen veilig
gebruikt kunnen worden, maar bij kinderen
ernstige bijwerkingen kunnen geven





















105

106

Bijlage 4: Uitgebreide omzet- en prijsgegevens Nielsen

107

OMZET
SUPERMARKT/DROGIST
TOTAAL

Anti roken
Vermoeide benen
Aambei
Hoofdluis
Voetschimmel
Huidirritatie
Koortslip
Muggenbeet
Oor
Wrat
Reisziekte
Alg. Pijnstillers
Spierpijn
Diarree
Laxeermiddelen
Maagpreparaten
Hooikoorts
Griep
Hoest&verkoudh.
Keel
Rhinologica
Zwangerschapstest
Vit/min/suppl

108

Omzet x 1000
2005 (52w) 2006 (52w) 2007 (52w) 2008 (52w) 2009 (53w)
12.707
11.542
12.318
14.148
13.789
1.827
1.647
1.396
1.328
1.196
2.463
2.539
2.644
3.605
3.721
2.249
2.687
3.212
3.412
3.619
5.296
5.846
6.095
6.243
6.760
5.485
5.263
4.902
6.305
6.864
5.721
6.872
7.378
7.446
7.680
4.679
6.392
5.597
5.906
6.735
2.373
2.641
2.768
2.882
2.754
3.331
3.623
3.176
3.766
4.308
1.155
1.253
1.306
1.452
1.481
62.579
64.333
64.152
65.743
70.348
18.021
17.367
18.445
18.301
19.073
4.725
5.274
5.839
7.015
7.271
3.385
3.342
3.460
3.682
4.027
13.913
13.746
14.421
16.017
17.278
6.074
7.175
7.050
7.935
8.427
8.618
7.525
8.609
9.936
11.305
34.573
32.825
35.340
34.583
37.428
12.895
13.281
14.886
16.150
19.220
24.989
26.463
29.551
31.521
33.800
8.743
8.943
9.397
10.328
11.845
264.839
262.200
253.920
245.200
250.394

vrts jr wk 24 2010
(53w)
14.080
1.186
3.766
3.630
6.861
7.423
7.383
6.862
2.557
4.129
1.523
70.021
19.812
7.427
4.198
17.494
7.796
9.799
36.855
18.836
35.833
12.209
250.026

verandering
2005-2010 (%)
10,81
-35,09
52,92
61,40
29,53
35,34
29,03
46,67
7,75
23,95
31,89
11,89
9,94
57,19
24,02
25,74
28,35
13,70
6,60
46,07
43,39
39,64
-5,59

Ibuprofen
Paracetamol
Oog
Alg pijnst. Excl. Parac.
Totaal excl. Vms
Totaal met invloed 'av'
Totaal zonder invloed 'av'

17.360
30.005
3.059
32.573
248.859
186.817
62.042

18.755
30.430
3.260
33.903
253.839
189.087
64.752

18.760
31.112
3.248
33.040
265.190
201.249
63.942

18.675
32.537
3.284
33.205
280.988
213.275
67.712

19.104
36.169
3.593
34.179
302.523
231.501
71.022

19.201
36.132
3.824
33.889
303.503
232.040
71.463

Totaal

513.699

516.038

519.110

526.188

552.917

553.529

2005 (52w) 2006 (52w) 2007 (52w) 2008 (52w) 2009 (53w)
11.760
10.673
11.395
12.938
12.556
1.778
1.606
1.366
1.287
1.155
2.318
2.391
2.465
3.389
3.492
2.198
2.630
3.121
3.293
3.499
5.112
5.627
5.825
5.971
6.503
5.315
5.127
4.759
6.125
6.674
5.267
6.454
6.846
6.670
6.805
4.441
5.998
5.267
5.372
6.089
2.260
2.533
2.661
2.752
2.628
3.210
3.513
3.064
3.603
4.126
1.090
1.203
1.230
1.309
1.322
55.060
56.849
55.550
54.882
57.866
16.876
16.343
16.906
16.488
17.259
4.370
4.895
5.333
5.928
5.974
3.098
3.062
3.127
3.350
3.690
12.102
11.995
12.262
12.806
13.357
5.717
6.809
6.584
6.765
7.121

vrts jr wk 24 2010
(53w)
12.826
1.147
3.532
3.519
6.608
7.219
6.512
6.204
2.442
3.941
1.357
57.102
17.935
6.041
3.881
13.348
6.582

DROGIST

Anti roken
Vermoeide benen
Aambei
Hoofdluis
Voetschimmel
Huidirritatie
Koortslip
Muggenbeet
Oor
Wrat
Reisziekte
Alg. Pijnstillers
Spierpijn
Diarree
Laxeermiddelen
Maagpreparaten
Hooikoorts

10,60
20,42
25,02
4,04
21,96
24,21
15,19

Omzet x 1000
verandering
2005-2010 (%)
9,06
-35,49
52,40
60,13
29,26
35,82
23,63
39,70
8,07
22,79
24,46
3,71
6,28
38,25
25,27
10,30
15,12

109

Griep
Hoest&verkoudh.
Keel
Rhinologica
Zwangerschapstest
Vit/min/suppl
Ibuprofen
Paracetamol
Oog
Alg pijnst. Excl. Parac.
Totaal excl. Vms
Totaal met invloed 'av'
Totaal zonder invloed 'av'

7.921
30.718
11.449
21.856
8.449
249.888
15.448
26.392
2.974
28.667
225.338
168.408
56.930

6.931
29.027
11.779
23.128
8.675
247.103
16.708
26.775
3.185
30.074
230.436
170.688
59.748

7.789
30.668
12.714
25.276
8.973
237.588
16.395
26.664
3.168
28.886
236.347
177.905
58.442

8.764
28.888
13.061
26.374
9.535
226.623
16.295
25.741
3.191
29.141
242.741
180.639
62.102

9.881
30.984
15.086
27.944
10.876
229.513
16.726
27.804
3.500
30.062
258.388
193.059
65.329

8.459
30.099
14.520
29.516
11.155
229.422
16.733
27.377
3.731
29.725
257.676
191.931
65.745

Totaal

475.227

477.539

473.935

469.364

487.901

487.098

2005 (52w) 2006 (52w) 2007 (52w) 2008 (52w) 2009 (53w)
947
868
923
1.210
1.232
49
40
30
41
41
145
149
179
216
229
52
56
91
119
120
184
219
270
272
257
169
136
144
180
190
455
418
531
776
874
237
394
331
534
646
114
108
107
130
126
121
111
112
163
182
64
50
76
143
159

vrts jr wk 24 2010
(53w)
1.255
39
234
111
252
204
871
658
115
188
166

SUPERMARKT

Anti roken
Vermoeide benen
Aambei
Hoofdluis
Voetschimmel
Huidirritatie
Koortslip
Muggenbeet
Oor
Wrat
Reisziekte

110

6,80
-2,02
26,82
35,05
32,04
-8,19
8,32
3,73
25,42
3,69
14,35
13,97
15,48

Omzet x 1000

32,52
-20,87
61,26
115,69
37,18
20,37
91,61
177,02
1,44
54,69
158,23

Alg. Pijnstillers
Spierpijn
Diarree
Laxeermiddelen
Maagpreparaten
Hooikoorts
Griep
Hoest&verkoudh.
Keel
Rhinologica
Zwangerschapstest
Vit/min/suppl
Ibuprofen
Paracetamol
Oog
Alg pijnst. Excl. Parac.
Totaal excl. Vms
Totaal met invloed 'av'
Totaal zonder invloed 'av'

7.519
1.145
355
287
1.811
357
697
3.855
1.446
3.133
294
14.951
1.912
3.613
85
3.906
23.521
18.409
5.112

7.485
1.024
379
280
1.751
366
594
3.798
1.501
3.334
267
15.097
2.047
3.655
75
3.829
23.403
18.399
5.003

8.603
1.539
505
333
2.160
467
820
4.672
2.172
4.275
424
16.332
2.365
4.448
80
4.155
28.843
23.343
5.500

10.861
1.813
1.087
331
3.211
1.170
1.172
5.695
3.089
5.147
793
18.577
2.380
6.797
93
4.064
38.247
32.636
5.611

12.483
1.814
1.297
337
3.921
1.307
1.424
6.444
4.134
5.856
969
20.881
2.378
8.365
93
4.118
44.135
38.442
5.693

12.919
1.876
1.386
317
4.147
1.214
1.340
6.756
4.316
6.317
1.053
20.604
2.468
8.755
94
4.165
45.828
40.109
5.719

Totaal

38.472

38.500

45.175

56.824

65.016

66.431

71,82
63,83
290,40
10,60
128,96
240,12
92,10
75,27
198,56
101,61
258,23
37,81
29,07
142,31
10,79
6,62
94,84
117,87
11,88

111

VERPAKKINGEN
SUPERMARKT/DROGIST
TOTAAL

Anti roken
Vermoeide benen
Aambei
Hoofdluis
Voetschimmel
Huidirritatie
Koortslip
Muggenbeet
Oor
Wrat
Reisziekte
Alg. Pijnstillers
Spierpijn
Diarree
Laxeermiddelen
Maagpreparaten
Hooikoorts
Griep
Hoest&verkoudh.
Keel
Rhinologica
Zwangerschapstest
Vit/min/suppl

112

Verp. x 1000
2005 (52w) 2006 (52w) 2007 (52w) 2008 (52w) 2009 (53w)
779
731
859
1.021
1.013
254
198
157
144
125
436
440
434
495
498
247
274
321
340
340
696
758
737
745
803
693
701
635
770
822
963
1.081
1.115
1.124
1.147
1.027
1.394
1.214
1.223
1.328
373
397
392
390
370
439
466
390
434
467
382
406
417
444
411
26.675
26.619
26.961
29.554
31.889
2.193
2.099
2.310
2.176
2.208
1.327
1.443
1.522
1.872
1.935
1.400
1.407
1.460
1.511
1.574
3.027
2.858
2.961
3.231
3.342
824
953
914
1.224
1.350
1.356
1.172
1.329
1.551
1.698
6.854
6.506
6.995
6.823
7.180
3.328
3.371
3.697
3.803
4.253
7.183
7.607
8.353
8.834
9.582
878
915
969
1.102
1.202
29.102
27.960
26.481
25.859
26.821

vrts jr wk 24 2010
verandering
(53w) 2005-2010 (%)
1.037
33,03
118
-53,47
504
15,39
333
34,54
812
16,69
870
25,43
1.102
14,44
1.333
29,84
346
-7,28
449
2,18
397
4,14
32.103
20,35
2.318
5,73
1.964
47,99
1.565
11,80
3.379
11,62
1.234
49,74
1.488
9,72
7.055
2,93
4.205
26,35
10.017
39,45
1.251
42,44
26.851
-7,73

Ibuprofen
Paracetamol
Oog
Alg pijnst. Excl. Parac.
Totaal excl. Vms
Totaal met invloed 'av'
Totaal zonder invloed 'av'

4.849
17.642
455
9.033
61.790
47.763
14.027

5.248
17.333
470
9.286
62.265
47.868
14.397

5.037
18.127
461
8.835
64.601
50.780
13.821

4.937
21.028
462
8.526
69.271
55.455
13.817

4.965
23.401
500
8.488
74.037
60.050
13.987

4.976
23.729
540
8.374
74.420
60.510
13.910

Totaal

90.892

90.225

91.082

95.130

100.859

101.272

DROGIST

Anti roken
Vermoeide benen
Aambei
Hoofdluis
Voetschimmel
Huidirritatie
Koortslip
Muggenbeet
Oor
Wrat
Reisziekte
Alg. Pijnstillers
Spierpijn
Diarree
Laxeermiddelen
Maagpreparaten
Hooikoorts

2,62
34,50
18,74
-7,29
20,44
26,69
-0,83

Verp. x 1000
2005 (52w) 2006 (52w) 2007 (52w) 2008 (52w) 2009 (53w)
704
664
778
893
875
248
193
154
140
121
409
412
403
460
462
241
268
312
329
330
671
730
704
713
773
666
680
611
741
793
892
1.017
1.035
1.002
1.009
976
1.307
1.131
1.087
1.168
352
378
374
370
350
421
450
374
415
448
360
389
392
396
358
23.134
23.188
22.774
22.251
22.803
2.054
1.974
2.030
1.903
1.971
1.223
1.337
1.381
1.446
1.410
1.284
1.295
1.332
1.379
1.436
2.638
2.482
2.509
2.546
2.541
773
902
851
868
899

vrts jr wk 24 2010
verandering
(53w) 2005-2010 (%)
894
26,93
114
-53,90
468
14,51
323
33,86
782
16,61
839
25,92
966
8,32
1.175
20,46
328
-6,73
429
1,89
345
-4,21
22.476
-2,85
2.067
0,65
1.400
14,44
1.431
11,49
2.522
-4,40
819
5,91

113

Griep
Hoest&verkoudh.
Keel
Rhinologica
Zwangerschapstest
Vit/min/suppl
Ibuprofen
Paracetamol
Oog
Alg pijnst. Excl. Parac.
Totaal excl. Vms
Totaal met invloed 'av'
Totaal zonder invloed 'av'

1.230
6.014
2.957
6.276
849
25.960
4.239
15.251
440
7.883
54.812
42.196
12.615

1.068
5.578
2.989
6.593
888
24.956
4.625
14.979
458
8.209
55.238
42.167
13.071

1.192
5.810
3.122
7.119
926
23.567
4.339
15.088
449
7.686
55.764
43.365
12.399

1.343
5.450
3.062
7.434
1.019
22.849
4.249
14.806
447
7.445
55.696
43.256
12.439

1.441
5.662
3.331
7.934
1.103
23.454
4.250
15.404
486
7.399
57.702
45.105
12.597

1.237
5.471
3.240
8.269
1.143
23.656
4.201
15.231
525
7.244
57.263
44.778
12.485

Totaal

80.772

80.195

79.331

78.545

81.156

80.919

2005 (52w) 2006 (52w) 2007 (52w) 2008 (52w) 2009 (53w)
75
68
81
128
138
6
5
3
4
4
28
28
31
35
36
6
6
9
11
11
25
29
33
32
30
27
22
24
29
29
71
64
80
122
138
51
86
83
136
161
21
19
18
20
20
18
16
15
19
20
22
16
24
47
53

vrts jr wk 24 2010
(53w)
143
4
35
10
30
30
136
158
18
20
53

SUPERMARKT

Anti roken
Vermoeide benen
Aambei
Hoofdluis
Voetschimmel
Huidirritatie
Koortslip
Muggenbeet
Oor
Wrat
Reisziekte

114

0,59
-9,03
9,58
31,74
34,58
-8,88
-0,88
-0,13
19,40
-8,10
4,47
6,12
-1,03

Verp. x 1000

90,45
-35,13
28,41
61,48
18,61
13,26
90,93
209,28
-16,28
8,76
142,94

Alg. Pijnstillers
Spierpijn
Diarree
Laxeermiddelen
Maagpreparaten
Hooikoorts
Griep
Hoest&verkoudh.
Keel
Rhinologica
Zwangerschapstest
Vit/min/suppl
Ibuprofen
Paracetamol
Oog
Alg pijnst. Excl. Parac.
Totaal excl. Vms
Totaal met invloed 'av'
Totaal zonder invloed 'av'

Totaal

3.540
139
104
116
389
51
127
840
371
907
29
3.142
610
2.390
14
1.150
6.979
5.567
1.412

3.431
125
105
112
376
50
104
928
382
1.014
27
3.004
623
2.354
13
1.077
7.027
5.701
1.326

4.187
280
140
128
452
63
136
1.185
574
1.234
43
2.914
698
3.039
13
1.149
8.838
7.416
1.422

7.303
273
426
132
685
355
208
1.373
741
1.400
83
3.009
688
6.222
14
1.081
13.576
12.199
1.377

9.086
237
526
138
801
451
257
1.518
922
1.647
100
3.368
715
7.997
14
1.089
16.335
14.945
1.390

9.627
251
564
134
857
416
251
1.584
965
1.749
108
3.196
774
8.497
14
1.130
17.157
15.732
1.425

10.120

10.031

11.752

16.585

19.703

20.353

171,94
80,75
443,28
15,21
120,17
710,52
98,40
88,53
159,87
92,83
271,92
1,71
26,93
255,51
-1,42
-1,75
145,86
182,61
0,94

115

PRIJS
SUPERMARKT/DROGIST
TOTAAL

Anti roken
Vermoeide benen
Aambei
Hoofdluis
Voetschimmel
Huidirritatie
Koortslip
Muggenbeet
Oor
Wrat
Reisziekte
Alg. Pijnstillers
Spierpijn
Diarree
Laxeermiddelen
Maagpreparaten
Hooikoorts
Griep
Hoest&verkoudh.
Keel
Rhinologica
Zwangerschapstest
Vit/min/suppl
Ibuprofen

116

Cons. Prijs incl. BTW
2005
(52w)
16,31
7,20
5,64
9,09
7,61
7,91
5,94
4,56
6,37
7,58
3,03
2,35
8,22
3,56
2,42
4,60
7,37
6,35
5,04
3,87
3,48
9,95
9,10
3,58

2006
(52w)
15,78
8,34
5,77
9,79
7,71
7,50
6,36
4,59
6,66
7,77
3,09
2,42
8,27
3,66
2,38
4,81
7,53
6,42
5,05
3,94
3,48
9,78
9,38
3,57

2007
(52w)
14,34
8,88
6,10
10,00
8,27
7,72
6,62
4,61
7,07
8,15
3,14
2,38
7,99
3,84
2,37
4,87
7,71
6,48
5,05
4,03
3,54
9,70
9,59
3,72

2008
(52w)
13,86
9,20
7,28
10,04
8,38
8,19
6,62
4,83
7,39
8,68
3,27
2,22
8,41
3,75
2,44
4,96
6,49
6,41
5,07
4,25
3,57
9,37
9,48
3,78

2009
(53w) vrts jr wk 24 2010 (53w)
13,61
13,58
9,59
10,05
7,47
7,48
10,64
10,90
8,42
8,45
8,35
8,54
6,70
6,70
5,07
5,15
7,45
7,40
9,22
9,20
3,60
3,83
2,21
2,18
8,64
8,55
3,76
3,78
2,56
2,68
5,17
5,18
6,24
6,32
6,66
6,59
5,21
5,22
4,52
4,48
3,53
3,58
9,85
9,76
9,34
9,31
3,85
3,86

verandering
2005-2010 (%)
-16,71
39,51
32,53
19,96
11,01
7,90
12,75
12,96
16,21
21,31
26,64
-7,03
3,98
6,22
10,93
12,65
-14,29
3,64
3,56
15,61
2,82
-1,97
2,32
7,78

Paracetamol
Oog
Alg pijnst. Excl. Parac.
Totaal excl. Vms
Totaal met invloed 'av'
Totaal zonder invloed 'av'

1,70
6,73
3,61
4,03
3,91
4,42

1,76
6,93
3,65
4,08
3,95
4,50

1,72
7,04
3,74
4,11
3,96
4,63

1,55
7,11
3,89
4,06
3,85
4,90

1,55
7,18
4,03
4,09
3,86
5,08

1,52
7,09
4,05
4,08
3,83
5,14

Totaal

5,65

5,72

5,70

5,53

5,48

5,47

Cons. Prijs incl. BTW
2005
2006
(52w)
(52w)
16,70
16,09
7,17
8,33
5,67
5,80
9,10
9,81
7,62
7,71
7,98
7,54
5,91
6,35
4,55
4,59
6,43
6,71
7,62
7,81
3,03
3,09
2,38
2,45
8,22
8,28
3,57
3,66
2,41
2,36
4,59
4,83
7,40
7,55
6,44
6,49

2007
(52w)
14,65
8,86
6,11
10,01
8,28
7,78
6,61
4,66
7,12
8,19
3,14
2,44
8,33
3,86
2,35
4,89
7,73
6,53

2008
(52w)
14,49
9,16
7,37
10,01
8,37
8,26
6,66
4,94
7,44
8,69
3,30
2,47
8,66
4,10
2,43
5,03
7,79
6,53

2009
(53w) vrts jr wk 24 2010 (53w)
14,35
14,35
9,57
10,04
7,55
7,54
10,62
10,89
8,41
8,45
8,42
8,60
6,75
6,74
5,22
5,28
7,50
7,45
9,21
9,18
3,69
3,94
2,54
2,54
8,75
8,68
4,24
4,32
2,57
2,71
5,26
5,29
7,92
8,04
6,86
6,84

DROGIST

Anti roken
Vermoeide benen
Aambei
Hoofdluis
Voetschimmel
Huidirritatie
Koortslip
Muggenbeet
Oor
Wrat
Reisziekte
Alg. Pijnstillers
Spierpijn
Diarree
Laxeermiddelen
Maagpreparaten
Hooikoorts
Griep

-10,47
5,29
12,23
1,26
-1,96
16,15

verandering
2005-2010 (%)
-14,08
39,94
33,09
19,62
10,84
7,86
14,14
15,97
15,87
20,50
29,93
6,75
5,59
20,80
12,36
15,37
8,70
6,18

117

Hoest&verkoudh.
Keel
Rhinologica
Zwangerschapstest
Vit/min/suppl
Ibuprofen
Paracetamol
Oog
Alg pijnst. Excl. Parac.
Totaal excl. Vms
Totaal met invloed 'av'
Totaal zonder invloed 'av'

5,11
3,87
3,48
9,95
9,63
3,64
1,73
6,76
3,64
4,11
3,99
4,51

5,20
3,94
3,51
9,77
9,90
3,61
1,79
6,96
3,66
4,17
4,05
4,57

5,28
4,07
3,55
9,69
10,08
3,78
1,77
7,06
3,76
4,24
4,10
4,71

5,30
4,27
3,55
9,35
9,92
3,83
1,74
7,14
3,91
4,36
4,18
4,99

5,47
4,53
3,52
9,86
9,79
3,94
1,80
7,20
4,06
4,48
4,28
5,19

5,50
4,48
3,57
9,76
9,70
3,98
1,80
7,10
4,10
4,50
4,29
5,27

Totaal

5,88

5,95

5,97

5,98

6,01

6,02

Cons. Prijs incl. BTW
2006
2005
(52w)
(52w)
12,64
12,79
8,58
8,61
5,27
5,33
8,45
8,77
7,39
7,67
6,28
6,25
6,37
6,51
4,66
4,56
5,33
5,63
6,68
6,78
2,96
3,05
2,12
2,18

2007
(52w)
11,40
10,07
5,86
9,77
8,13
6,11
6,63
3,97
6,05
7,28
3,15
2,05

2008
(52w)
9,48
10,34
6,16
10,93
8,54
6,28
6,35
3,92
6,43
8,58
3,01
1,49

2009
(53w) vrts jr wk 24 2010 (53w)
8,92
8,79
10,33
10,47
6,40
6,61
11,24
11,28
8,54
8,55
6,47
6,68
6,34
6,39
4,02
4,17
6,46
6,46
9,28
9,50
3,01
3,15
1,37
1,34

SUPERMARKT

Anti roken
Vermoeide benen
Aambei
Hoofdluis
Voetschimmel
Huidirritatie
Koortslip
Muggenbeet
Oor
Wrat
Reisziekte
Alg. Pijnstillers

118

7,70
15,73
2,51
-1,89
0,75
9,28
3,87
5,04
12,83
9,46
7,40
16,68

-30,42
21,99
25,59
33,57
15,65
6,28
0,35
-10,43
21,18
42,23
6,29
-36,82

Spierpijn
Diarree
Laxeermiddelen
Maagpreparaten
Hooikoorts
Griep
Hoest&verkoudh.
Keel
Rhinologica
Zwangerschapstest
Vit/min/suppl
Ibuprofen
Paracetamol
Oog
Alg pijnst. Excl. Parac.
Totaal excl. Vms
Totaal met invloed 'av'
Totaal zonder invloed 'av'

8,23
3,42
2,47
4,65
6,96
5,51
4,59
3,89
3,45
10,10
4,76
3,13
1,51
5,86
3,40
3,37
3,31
3,62

8,18
3,59
2,51
4,66
7,27
5,71
4,09
3,93
3,29
10,00
5,03
3,29
1,55
5,91
3,56
3,33
3,23
3,77

5,50
3,60
2,60
4,78
7,40
6,01
3,94
3,78
3,46
9,85
5,60
3,39
1,46
6,28
3,62
3,26
3,15
3,87

6,63
2,55
2,51
4,69
3,29
5,63
4,15
4,17
3,68
9,59
6,17
3,46
1,09
6,44
3,76
2,82
2,68
4,07

7,67
2,47
2,44
4,89
2,90
5,55
4,24
4,49
3,55
9,72
6,20
3,32
1,05
6,52
3,78
2,70
2,57
4,10

7,46
2,46
2,37
4,84
2,92
5,34
4,26
4,47
3,61
9,73
6,45
3,19
1,03
6,59
3,69
2,67
2,55
4,01

Totaal

3,80

3,84

3,84

3,43

3,30

3,26

-9,36
-28,14
-4,00
3,99
-58,04
-3,18
-7,03
14,89
4,55
-3,68
35,49
1,68
-31,84
12,38
8,52
-20,75
-22,91
10,84

119

120

Bijlage 5

Overzicht Letsel Informatie Systeem

121

122

Bijlage 6 Rapportage Letsel Informatie Systeem meldingen 2008
Leeftijd
2
vitamine d ingenomen.

Toedracht

Doorverwijzing
Controle of nabehandeling huisarts

2

3 paracetamol + codeïne geslikt, auto-intoxicatie

Verwezen naar verpleegafdeling

2

6 paracetamol ingenomen, moeder was binnen, emir was buiten met tas van moeder, zelf eruit gepakt.

Verwezen naar verpleegafdeling

2

mogelijk paracetamol gegeten, intoxicatie ?

[Behandeld en] ontslagen

3

heeft een tabletje codeine geslikt van 20 mg, was teveel milligrammen, lichte intoxicatie.

[Behandeld en] ontslagen

3

12 tabletten sinaspril ingenomen. Lichte intoxicatie.

3

uit flesje met vloeibaar paracetamol gedronken, mogelijk intoxicatie paracetamol.

3

paracetamol intox, per ongeluk.

Controle of nabehandeling SEH of
polikliniek
Controle of nabehandeling SEH of
polikliniek
Verwezen naar verpleegafdeling

3

intoxicatie paracetamol

Verwezen naar verpleegafdeling

4

paracetamolintoxicatie

Verwezen naar verpleegafdeling

6

paracetamol intox, per ongeluk.

Verwezen naar verpleegafdeling

13

intoxicatie paracetamol.

Verwezen naar verpleegafdeling

14

paracetamol ingenomen samen met wat parfum, sterident en gel

Verwezen naar verpleegafdeling

15

70 tabletten paracetamol 500 mg genomen.

Verwezen naar intensive care

123

15

10 tbl. paracetamol en 60 caps. omegavetzuur ingenomen, depressief, intoxicatie.

Verwezen naar intensive care

15

tentamen suïcide met paracetamol.

Verwezen naar verpleegafdeling

15

medicatie ingenomen, paracetamol, 15 stuks.

Verwezen naar intensive care

15

Controle of nabehandeling huisarts

15

16 tabl. diclofenac 50mg ingenomen, zonder reden, heeft tegen moeder gezegd dat hij dood wil, veel sociale
problematiek in gezin. tentamen suïcide met medicatie
auto-intox, 20 paracetamol.

16

paracetamolintoxicatie.

Controle of nabehandeling huisarts

16

46 tabl paracetamol 500 mg ingenomen, intoxicatie met paracetamol

Verwezen naar verpleegafdeling

16

paracetamol codeïne intoxicatie, ongeveer 10

[Behandeld en] ontslagen

17

intoxicatie met 50 tabletten Ibuprofen in psychiatrische instelling

[Behandeld en] ontslagen

17

intoxicatie met medicatie; naproxine, verbljift in psychiatrische instelling

Verwezen naar verpleegafdeling

17

26 paracetamol met codeine ingenomen wegens problemen met haar ouders, woont nu tijdelijk bij tante.

Verwezen naar intensive care

17

tentamen suïcide, met paracetamol.

Controle of nabehandeling huisarts

17

auto-intoxicatie medicijnen.

Verwezen naar verpleegafdeling

18

intoxicatie met ibuprofen in woonhuis, gevonden door vriendin, tentamen suïcide met 11 tabletten

[Behandeld en] ontslagen

18

intoxicatie met 12 stuks paracetamol

[Behandeld en] ontslagen

18

[Behandeld en] ontslagen
Verwezen naar verpleegafdeling

18

40 tabl ibuprofen 400mg, propanolol 10mg 10 tabl, geworden ivm misselijkheid en dyspepsie klachten, 1 maal
gebraakt
al langere tijd somber, 30 tabletten paracetamol genomen. 1x gebraakt, relationele problemen. tentamen suïcide
met medicatie.
intoxicatie met 25 stuks paracetamol, verblijft in psychotherapeutisch centrum, zelfmutilatie

18

tentamen suïcide met paracetamol, auto-intoxicatie

Verwezen naar verpleegafdeling

18

124

Verwezen naar verpleegafdeling

Verwezen naar verpleegafdeling

18

tentamen suïcide met ibrufen.

18

tentamen suïcide met pijnstiller

SEH of polikliniek in ander
ziekenhuis
Verwezen naar verpleegafdeling

18

pijnstillers ingenomen

Verwezen naar verpleegafdeling

18

pijnstilling ingenomen, lichte intoxicatie.

Controle of nabehandeling huisarts

18

80 paracetamol en 33 cc jagermeister gegeten en gedronken en afscheidsbrief geschreven

Verwezen naar intensive care

19

tentamen suïcide, 20 tabl. nurofen 400 mg ingenomen

Verwezen naar verpleegafdeling

19

tentamen suïcide met ibuprofen

Verwezen naar verpleegafdeling

19

med.intoxicatie van diclofenac paracetamol en ascal

Verwezen naar intensive care

19

tentamen suïcide met paracetamol.

Verwezen naar verpleegafdeling

19

zag het niet mee zitten, heeft 30 ibobrufen en 6 paracetamol ingenomen.

Verwezen naar intensive care

19

Vlekken voor ogen, ibuprofen 400 mg geslikt, vervolgens rode blazen in gezicht gekregen, allergische reactie.

[Behandeld en] ontslagen

19

halve liter wodka gedronken, met 34 paracetamol, auto-intoxicatie.

20

tentamen suïcidemedicatie, paracetamol met allergische reactie.

Controle of nabehandeling SEH of
polikliniek
Verwezen naar verpleegafdeling

20

20 tabletten paracetamol ingenomen en glorix gedronken.

Verwezen naar verpleegafdeling

20

60 stuks ibuprofen 400 mg ingenomen

Verwezen naar verpleegafdeling

20

paracetamol intoxicatie.

Verwezen naar verpleegafdeling

20

auto-intoxicatie met paracetamol in huis

Verwezen naar verpleegafdeling

21

brufen en paracetamol ingenomen.

Verwezen naar verpleegafdeling

21

na ruzie met ouders 48 tabletten paracetamol en 1/2 liter wijn genomen, ernstige auto-intoxicatie

Verwezen naar verpleegafdeling

125

21

auto-intoxicatie met paracetamol

Verwezen naar verpleegafdeling

21

tabletten geslikt, paracetamol.

Verwezen naar intensive care

22

Intox medicatie paracetamol

Verwezen naar verpleegafdeling

22
22

hoofdpijn alsof iemand met een mes in zijn hoofd prikte, nam aantal paracetamols zonder resultaat, heeft toen in Verwezen naar verpleegafdeling
een keer meerdere paracetamol ingenomen
40 tabletten paracetamol ingenomen, intox.
Verwezen naar intensive care

23

wilde niet meer leven, nam 17 paracetamol, in combinatie met 8 tabletten XTC in combinatie met alcohol

Verwezen naar intensive care

23

48 tabletten neurofen met alcohol ingenomen, ziet het niet meer zitten, door ouders uit huis gezet.

[Behandeld en] ontslagen

23

40 paracetamol 500mg, gebraakt, toen naar vriend gegaan, door politie meegenomen, weer gebraakt.

Verwezen naar verpleegafdeling

24

tentamen suïcide met paracetamol, na ruzie met echtgenoot, direct daarna gebraakt, nu wat buikpijn.

Verwezen naar verpleegafdeling

24

paracetamol intoxicatie.

Opgenomen in ander ziekenhuis

24

20 tbl. paracetamol ingenomen, tentamen suïcide

Verwezen naar intensive care

25

als pijnstilling 20 tabletten a 500mg ingenomen en 20 tabletten ibruprofen over 24 uur. Geen tentamen suïcide.

[Behandeld en] ontslagen

26

intoxicatie met ongeveer 100 stuks paracetamol, verblijft in psychiatrisch ziekenhuis

Verwezen naar verpleegafdeling

26

auto-intoxicatie

Controle of nabehandeling huisarts

27

is depressief, heeft doosje paracetamol ingenomen, intoxicatie

Verwezen naar intensive care

27

intoxicatie met paracetamol.

Verwezen naar verpleegafdeling

27

auto-intoxicatie met medicijnen.

Verwezen naar verpleegafdeling

28

intoxicatie paracetamol

Verwezen naar verpleegafdeling

29

alcohol en paracetamol intoxicatie.

Verwezen naar verpleegafdeling

30

teveel paracetamol ingenomen

Controle of nabehandeling huisarts

126

30

20 tbl. paracetamol 1 x risperdal, 1 x efexor, 2 promethazine en 1 x temazepam ingenomen.

Verwezen naar verpleegafdeling

31

Privé-problemen, halve fles whiskey met 4 Panadol genomen, moeilijk wekbaar aangetroffen, heeft spijt

[Behandeld en] ontslagen

31

pakjes paracetamol ingenomen, auto-intoxicatie

[Behandeld en] ontslagen

31

tentamen suïcide met 150 tabl paracetamol

Verwezen naar verpleegafdeling

32

auto-intoxicatie met paracetamol.

[Behandeld en] ontslagen

32

auto-intoxicatie met paracetamol, oxazepam en alcohol.

Verwezen naar verpleegafdeling

32

tentamen suïcide, medicatie paracetamol met alcohol.

Opgenomen in ander ziekenhuis

32

45 tabletten paracetamol en 6 ibuprofen ingenomen.

Verwezen naar verpleegafdeling

32

Heeft op de afdeling PAAZ paracetamoel en ibuprofen ingenomen. Intoxicatie

Verwezen naar verpleegafdeling

33

heeft 40 tabletten brufen ingenomen

Verwezen naar intensive care

33

paracetamol intox.

[Behandeld en] ontslagen

34

gisteren 20 tbl aleve geslikt .

[Behandeld en] ontslagen

34

120 stuks paracetamol ingenomen, auto-intoxicatie

Verwezen naar intensive care

34

tentamen suïcide met medicatie oa brufen en mogelijk metformine

[Behandeld en] ontslagen

34

40 tabletten brufen 400 mg ingenomen.

Verwezen naar verpleegafdeling

34

tentamen suïcide, pijnstillers ingenomen.

Verwezen naar verpleegafdeling

35

ernstige intoxicatie, tentamen suïcide met 18 st naproxen 500 mg.

[Behandeld en] ontslagen

36

paracetamol ingenomen in verpleegtehuis

Verwezen naar verpleegafdeling

36

intoxicatie met brufen.

Verwezen naar verpleegafdeling

36

allergische reactie op paracetamol.

Controle of nabehandeling SEH of
polikliniek

127

37

allergische reactie op sarixell.

Verwezen naar intensive care

37

tandpijn, ruzie daardoor gekregen vanwege pijn, 10 naproxen van 500 mg genomen en halve liter port.

37

inname pillen en alcohol

Controle of nabehandeling SEH of
polikliniek
Verwezen naar verpleegafdeling

38

medicatie ingenomen

Controle of nabehandeling huisarts

38

hoeveelheid medicatie ingenomen

Verwezen naar verpleegafdeling

38

paracetamol intoxicatie

Verwezen naar verpleegafdeling

39

paracetamol intoxicatie.

Verwezen naar verpleegafdeling

39

na gebruik vitaminepillen allergische reactie gehele lichaam.

[Behandeld en] ontslagen

40

tentamen suïcidemedicijnen en alcohol .

Controle of nabehandeling huisarts

41

auto-intoxicatie met paracetamol en tramadol.

[Behandeld en] ontslagen

41

5 temazepam 20 mg ingenomen en 1 paracetamol, geen alcohol, auto-intox.

Verwezen naar verpleegafdeling

42

60 tabletten paracetamol ingenomen op afdeling

[Behandeld en] ontslagen

42

ibuprofen ingenomen

Verwezen naar verpleegafdeling

42

20 tabletten paracetamol/codeine ingenomen

Verwezen naar verpleegafdeling

42

30-40 tabletten paracetamol ingenomen. zag het thuis niet meer zitten.

Verwezen naar intensive care

43

tentamen suïcide, intox pijnstillers.Verwezen door medische dienst luchthaven.

Opgenomen in ander ziekenhuis

43

gevonden door partner in vakantiehuisje, lege strips naproxen en brufen naast zich.

Verwezen naar intensive care

43

auto-intoxicatie met zeer veel verschillende middelen, amitriptyline, temazepam en tramadol.

Opgenomen in ander ziekenhuis

43

intoxicatie ibuprofen.

Verwezen naar verpleegafdeling

44

intoxicatie met ibuprofen, tentamen suïcide

Verwezen naar intensive care

128

45

auto-intoxicatie met multiple medicijnen, paracetamol, inbruprofen, naproxen en alcohol.

Controle of nabehandeling huisarts

45

20 paracetamol ingenomen tegen de hoofdpijn, is nu niet lekker misselijk, braken

Verwezen naar verpleegafdeling

46

door onwetendheid te veel paracetamol genomen, intoxicatie.

[Behandeld en] ontslagen

47

allergische reactie op diclofenac.

[Behandeld en] ontslagen

47

pcm 125 stuks ingenomen. kwam lopend aan.

Verwezen naar verpleegafdeling

47

auto-intoxicatie 30 tabletten paracetamol/oxazepam en drie liter bier.

48

auto-intoxicatie, met 20-30 pcm 500 mg, 40-50 oxazepam 50 mg.

Controle of nabehandeling SEH of
polikliniek
Verwezen naar intensive care

49

60 paracetamol ingenomen

Verwezen naar verpleegafdeling

49

17 tabletten aspirine ingenomen.

Overig gespecificeerd

49

tentamen suïcide met drank en paracetamol

Verwezen naar verpleegafdeling

49

auto-intox, saridon bij alcohol abusus.

Verwezen naar verpleegafdeling

50

heeft te veel pijnstillers en"pammetjes"ingenomen.

Verwezen naar intensive care

50

Verwezen naar verpleegafdeling

53

tentamen suïcide gepleegd met 48 tabletten ibuprofen en 4 halve liters bier, geen pijn en wil naar huis, tentamen
suïcide met medicatie en bier
overdosis naproxen 220mg ingenomen 40 stuks gisteren, intoxicatie medicijnen.

[Behandeld en] ontslagen

53

allergische reactie op medicijn.

Verwezen naar intensive care

53

auto-intoxicatie met tabletten, oxazepam, lormetazepam, advil, asperine en brufen.

Controle of nabehandeling huisarts

55

zelfmutilatie met paracetamol

Verwezen naar intensive care

58

50 paracetamol ingenomen

Verwezen naar verpleegafdeling

61

auto-intoxicatie, paracetamol.

Verwezen naar verpleegafdeling

129

65

overgevoeligheid voor diclofenac na inname zetpil diclofenac

Verwezen naar verpleegafdeling

72

tentamen suïcide 5 lorazepam en 15 tramadol, tijdstip .

Verwezen naar verpleegafdeling

84

allergische reactie op mogelijk diclofenac

Controle of nabehandeling huisarts

96

Intox medicatie. per ongeluk of niet.

[Behandeld en] ontslagen

12
mndn
15
mndn
16
mndn
18
mndn
5 mndn

paracetamolintoxicatie

Verwezen naar verpleegafdeling

kind gevonden met strip van 6 tabletten paracetamol a 500 mg. Hiervan mistte er 1, was eerst vol. mogelijk
ingenomen.
tabletten van oma ingenomen, thuis.

[Behandeld en] ontslagen

paar druppels microlax binnen gekregen.

Controle of nabehandeling huisarts

ibuprofen ingeslikt.

Controle of nabehandeling huisarts

130

Verwezen naar verpleegafdeling