Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

32 300

Evaluatie van de Wet op de vaste boekenprijs

Nr. 14

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 december 2017
In de brief d.d. 6 februari 2015 inzake de Tweede evaluatie Wet op de vaste
boekenprijs1 heeft mijn ambtsvoorganger toegezegd over twee jaar een
(tussen)-stand van zaken op te maken over:
a. de resultaten van een empirisch onderzoek naar de kruissubsidiëring
en de medewerking die de boekenbranche heeft verleend voor het in
beeld brengen van de effecten van de wet;
b. de vorderingen van het boekenvak met de invulling van een
innovatieagenda;
c. het bereik van de wet in verband met snelle ontwikkelingen bij de
digitalisering.
De toezegging vloeide voort uit het advies dat de Raad voor Cultuur had
uitgebracht over de Tweede evaluatie. De raad constateerde in zijn advies
dat tot op heden een empirisch gevalideerd bewijs van de effectiviteit van
de Wet op de vaste boekenprijs (de Wet) ontbrak en wilde weten hoeveel
van de inkomsten van uitgevers en boekverkopers wordt geïnvesteerd in
risicovolle titels. Daarnaast verlangde de raad dat partijen in het
boekenvak hun krachten bundelen en innovatie voortvarender dan tot nu
toe zouden aanpakken.
Deze condities verbond de raad aan voortzetting van de Wet voor vier jaar.
Mijn voorganger heeft dit advies overgenomen. Zij heeft het onderzoek
kruissubsidiëring aanbesteed en het verzoek van de KVB2 ingewilligd om
een kennis-en expertisecentrum op te richten. In deze brief geef ik een
reactie op de onderzoeksresultaten en de rapportage van het kennis-en
expertisecentrum, KVB Boekwerk. Samenvattingen van het onderzoek en
van de rapportage treft u aan in respectievelijk bijlage 13 en bijlage 24.
Bijlage 35 bestaat uit de integrale rapportage van Boekwerk.
1

Kamerstuk 32 300, nr. 6
Koninklijke Vereniging van het Boekenvak
3
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
2

kst-32300-14
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 300, nr. 14

1

Onderzoek kruissubsidiëring
Het onderzoeksrapport is uw Kamer aangeboden bij brief van 30 januari
2017.6 Het onderzoek is uitgevoerd door SEO Economisch Onderzoek7 op
basis van de volgende vraagstelling:
Kruissubsidiëring onder de Wet:
– Inschatting van de omvang en aard van de huidige kruissubsidiëring
door uitgevers en boekwinkels, met bijzondere aandacht voor het
literair-culturele segment;
– In kaart brengen van de motieven voor kruissubsidiëring door
uitgevers en boekwinkels.
Effect van de Wet op kruissubsidiëring:
– Inschatting van het effect van de Wet op de additionele ruimte voor
kruissubsidie.
Conform verwachting verkoopt slechts een gering percentage van de
jaarlijks verschijnende nieuwe titels goed dan wel wordt een echte
bestseller en wordt op heel veel titels verlies gemaakt; daarmee zijn
kruissubsidies onvermijdelijk. Nieuw en uniek is dat nu voor eerst het
fenomeen empirisch is onderbouwd op basis van kwantitatieve analyses
van bedrijfsgegevens. Alle benaderde uitgevers en boekverkopers hebben
naar vermogen de gevraagde data ter beschikking gesteld aan de
onderzoekers.
Het is goed te zien dat de branche volledige medewerking heeft verleend
aan het onderzoek. In de steekproef zaten vooral literaire uitgevers en
boekhandels met een groot assortiment. De resultaten gelden dus niet
voor de hele branche maar zijn wel representatief voor het segment
waarvoor de bescherming van de Wet in eerste instantie was bedoeld. De
Wet verbiedt prijsconcurrentie tussen boekverkopers met als doel
instandhouding van een voldoende fijnmazig netwerk van boekhandels en
een breed geschakeerd boekenaanbod. Het onderzoek toont aan hoe
noodzakelijk de winst op bestsellers is voor het compenseren van de
verliezen op de niet-renderende titels (60% bij de uitgever, bijna 50% bij
de boekhandel). Natuurlijk vindt in iedere branche kruissubsidiëring plaats
bij distributeurs en producenten op grond van strategisch belang
(economies of scope)8 en de onvoorspelbaarheid van verkoopsuccessen.
Deze bedrijfsmatige motieven zijn dus niet onderscheidend voor het boek.
Dat lijkt wel van toepassing op het derde motief, de niet-commerciële
overwegingen van uitgevers en in mindere mate boekhandels om een
bepaalde titel op de markt te brengen respectievelijk in te kopen. In het
rapport wordt terecht opgemerkt dat de motieven niet scherp van elkaar
zijn af te bakenen. Voor de effectiviteit van de Wet zijn ze in feite ook van
minder belang. De Wet is effectief als hij additionele ruimte biedt voor
kruissubsidies en als deze middelen worden geïnvesteerd in een breed en
divers samengesteld boekenaanbod. Ik constateer dat uitgevers en
boekverkopers een groot deel van hun omzet inzetten voor de opbouw
van hun fonds of de samenstelling van een breed boekhandelsassortiment en dat de gemiddelde nettowinsten relatief bescheiden zijn. Een
tweede constatering is dat geen empirisch gefundeerd antwoord mogelijk
is op de vraag hoeveel extra financiële ruimte ontstaat ten gevolge van de
prijsbinding. Literatuuronderzoek naar de verschillen tussen landen waar
4

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Kamerstuk 32 300, nr.12
7
Het CPB was vertegenwoordigd in de begeleidingscommissie
8
Een breed samengesteld boekhandelsassortiment kan extra klanten trekken.
5
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 300, nr. 14

2

de vaste boekenprijs werd ingevoerd of juist afgeschaft levert weinig op
omdat de effecten van de factor prijsbinding niet kunnen worden
geïsoleerd van andere omstandigheden die van invloed zijn op een
nationale boekenmarkt.
De onderzoekers verwachten dat de ruimte voor kruissubsidies
(aanzienlijk) kleiner wordt bij prijsliberalisering doordat boekverkopers en
uitgevers dan niet langer intern kunnen subsidiëren met de hoge winsten
uit bestsellers. Illustratief is de berekening dat de nettowinst op nul zou
uitkomen als de inkomsten uit de 1,3% (bij boekverkopers) en 2,3% (bij
uitgevers) meest winstgevende titels zouden wegvallen.
Bij de beoordeling van de vaste boekenprijs gaat het uiteindelijk om een
cultuurpolitieke afweging. Tegenover het voordeel van een waarschijnlijk
lagere prijs voor bestsellers staat het reële risico op verschraling van het
aanbod en een hogere prijs voor incourante uitgaven.
Kennis en Innovatie
Zoals vermeld in de brief over de Tweede evaluatie is de Koninklijke
Vereniging voor het Boekenvak (KVB) bereid gevonden een kennis- en
innovatieplatform op te richten met als taken:
– verzamelen en analyseren van marktinformatie, zoals omzetontwikkeling en aanbod van genres;
– opbouw en beheer van een databestand met alle cijfermatige
gegevens over het boekenvak die van belang zijn voor de evaluatie van
de Wet;
– opstellen van een innovatieagenda;
– verzamelen en interpreteren van gegevens over de culturele en
leesbevorderende prestaties van het boekenvak.
Een financiële bijdrage van het Rijk werd in het vooruitzicht gesteld op
voorwaarde dat daar een substantiële investering van het vak tegenover
zou staan. De KVB heeft voor het uitvoeren van de taken KVB Boekwerk
(hierna: Boekwerk) opgericht, waarvan de financiering in beginsel tot en
met 2019 op basis van publiek-private samenwerking zou geschieden. De
samenwerkings-partners van Boekwerk zijn de GAU (Groep Algemene
Uitgevers), de KBb (Koninklijke Boekverkopersbond), het Nederlands
Letterenfonds, de CPNB en Stichting Lezen. Boekwerk kreeg van het
Ministerie van OCW en de KVB de opdracht zorg te dragen voor de
ontwikkeling van een Marktmonitor en voor het stimuleren van innovatie
door het bieden van ondersteuning aan de sector bij het herkennen van
kansrijke trends en het ontplooien van nieuwe initiatieven. Voor de
periode april 2016 – 31 december 2017 heeft OCW hiervoor een subsidie
ter beschikking gesteld van € 235.000 en heeft KVB € 446.267
bijgedragen.
De terugblik in de rapportage van Boekwerk (bijlage 2) beschrijft de
uitvoering van de opdracht in genoemde periode. Zo is op de Frankfurter
Buchmesse 2016 waar Nederland en Vlaanderen gastland waren, de
eerste versie van de Marktmonitor gepresenteerd. Nieuwere versies van
de monitor verschijnen periodiek. Behalve een registratie van de actuele
marktgegevens zal de monitor in de toekomst ook steeds meer nadere
analyses bevatten. Met de Marktmonitor is voor het eerst een integraal
overzicht gerealiseerd van alle beschikbare marktgegevens. Ook in de
komende evaluatie van de Wet zal aandacht worden geschonken aan de
pluriformiteit en brede beschikbaarheid van het boek. De monitorgegevens vormen daarvoor de basis. Minstens zo belangrijk zijn de
commerciële toepassingen door het inzicht dat de monitor kan
verschaffen in ontwikkelingen op de boekenmarkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 300, nr. 14

3

Wat betreft innovatie heeft Boekwerk de context en de praktijk in kaart
gebracht, zodat een representatief beeld is ontstaan van wat innovatie in
het huidige boekenvak betekent. Ik verwijs u naar de bijlage voor
voorbeelden. Het is niet verwonderlijk dat veel innovaties zijn gericht op
het beter bereiken en behouden van de consument als boekenkoper.
Vrijwel alle bedrijfstakken worden geraakt door de opmars van de online
economie. Dit geldt in het bijzonder voor de media. Uit het rapport blijkt
dat het boekenvak niet alleen in Nederland maar wereldwijd nog duidelijk
in een experimenteerfase zit bij het vinden van innovatieve strategieën en
toepassingen. De nadruk op marketing in brede zin bewijst dat voor elke
individuele uitgever en boekverkoper het vinden van de juiste doelgroep
voor hun aanbod van levensbelang is.
Op de Boekwerk Agenda voor de komende twee jaar staan drie onderwerpen:
– het verbeteren van de marktmonitor;
– het vergroten van de kennis van de lezer;
– ontwikkeling van scenario’s.
Het eerste onderwerp behelst een betere aansluiting van de marktmonitor
op de behoeften van de ondernemers en de toevoeging van thematische
verdiepingen.
Het tweede onderwerp, het verkrijgen van meer inzicht in het gedrag en
de behoeften van de lezer, is essentieel voor de branche. De ondersteuning door Boekwerk daarbij bestaat in hoofdzaak uit het bijeenbrengen van onderzoekgegevens uit verschillende bronnen, het analyseren van deze gegevens en de vertaling naar voor marktspelers relevante
inzichten of toepassingen.
Boekwerk speelt bij innovatie een assisterende en stimulerende rol, want
het zijn vanzelfsprekend de ondernemers die beslissen over investeringen.
Met het derde deel van de Agenda, het ontwikkelen van scenario’s voor de
toekomst, wil Boekwerk dit beslissingsproces versnellen. Scenarioontwikkeling is een beproefd middel om beslissers te ondersteunen bij de
voorbereiding van acties of maatregelen in reactie op verwachte trends op
hun terrein.
Het voornemen getuigt van ambitie want het is wel een lastige exercitie.
Bij een succesvolle uitvoering zal meer duidelijkheid ontstaan over het
draagvlak in de branche voor potentiële innovaties.
Conclusies
Naar mijn oordeel heeft het onderzoek van SEO aangetoond dat voor een
pluriform boekenaanbod kruissubsidies van groot belang zijn en de
financiële ruimte hiervoor zal ontbreken indien door de introductie van
prijsconcurrentie de inkomsten uit bestsellers niet langer beschikbaar zijn.
Met de continuering van de Wet is daarmee het algemeen belang
gediend. Het bereik van de Wet is nog steeds groot. Hoewel de verkoop
van e-boeken wel ieder jaar toeneemt, bedraagt het huidige marktaandeel
een bescheiden 7,2% in afzet.
De subsidie voor Boekwerk zal ik voortzetten tot en met 2019. Boekwerk is
gezamenlijk door het ministerie en de branche gefinancierd. Gelet op het
brancheaandeel van ongeveer 65% in de kosten, is zeker sprake van een
substantiële investering en wordt daarmee voldaan aan de voorwaarde
voor de overheidssubsidie. Ik constateer dat Boekwerk een breed
draagvlak heeft en de samenwerking met de partners goed verloopt. Ook
de resultaten van Boekwerk beoordeel ik positief. Boekwerk heeft in ruim
anderhalf jaar veel acties ondernomen en is erin geslaagd invulling te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 300, nr. 14

4

geven aan een Kennis-en Innovatie agenda die ondernemers kan
ondersteunen bij de voorbereiding op verwachte ontwikkelingen in de
sector.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 300, nr. 14

5