www.pwc.nl

Omvang van
identiteitsfraude &
maatschappelijke
schade in
Nederland

Bij PwC in Nederland werken ruim 4.500 mensen met elkaar samen vanuit 12 vestigingen en drie
verschillende invalshoeken: Assurance, Tax & HRS en Advisory. We leveren sectorspecifieke diensten
en zoeken verrassende oplossingen, niet alleen voor nationale en internationale ondernemingen,
maar ook voor overheden en maatschappelijke organisaties.
Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties. De verantwoordelijkheid voor de inhoud van het onderzoek berust bij de auteurs.
De inhoud vormt niet per definitie een weergave van het standpunt van de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties.
Het onderzoek is uitgevoerd tussen maart en juli 2011. Op 27 juli 2011 heeft de opdrachtgever
goedkeuring verleend voor het opleveren van de eindrapportage.

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting

3

1

Introductie

9

2

Begripsbepaling

11

2.1.
2.2.

12
13

3

4

5

Definitie van identiteitsfraude
Typologie en verschijningsvormen

Onderzoeksopzet

17

3.1.
3.2.
3.3.
3.4.

Doel
Opzet van het onderzoek
Nationaal beeld is altijd een ‘educated guess’
Presentatie van de resultaten

18
18
19
20

Omvang identiteitsfraude in de private sector

23

4.1.
4.2.
4.3.
4.4.
4.5.
4.6.
4.7.
4.8.
4.9.

Banken
Zorgverzekeraars
Thuiswinkels
Voertuigenbranche
Telecom
Energie
Kamer van Koophandel
Overige organisaties binnen de private sector
Samenvatting private sector

24
27
29
30
32
33
36
36
38

Omvang identiteitsfraude in de publieke sector

39

5.1.

Korps landelijke politiediensten, regionale politiekorpsen, Koninklijke Marechaussee en Expertise Centrum
Identiteitsfraude & Documenten
5.2. Openbaar ministerie, Justitiële Informatiedienst & de Matchingsautoriteit
5.3. Immigratie- en Naturalisatiedienst
5.4. RDW
5.5. Belastingdienst
5.6. Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst
5.7. Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen
5.8. Sociale Verzekeringsbank
5.9. Gemeenten
5.10. Overige publieke organisaties
5.11. Concluderende opmerkingen betreffende omvang van identiteitsfraude en schade binnen de publieke sector

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

40
42
43
45
47
48
51
52
53
56
57

1

6

Omvang identiteitsfraude onder burgers

59

6.1.
6.2.
6.3.
6.4.
6.5.

60
60
61
62
68

Indicaties uit eerder onderzoek
Meldingen van burgers bij het Centraal Meld- en Informatiepunt Identiteitsfraude en -fouten
Internetpoll
Uitgebreide internetenquête
Concluderende opmerkingen betreffende omvang van gevallen van identiteitsfraude onder burgers en schade

7

Algemene concluderende opmerkingen over omvang en schade van identiteitsfraude

71

8

Management summary

75

Bijlagen

2

81

A.

Respondenten

82

B.

Analyse CMI-meldingen

84

C.

Burgerpoll vragen

85

D.

Enquête – slachtoffers identiteitsfraude

86

E.

Enquête – algemeen identiteitsfraude

90

F.

Literatuurlijst

94

PwC

Managementsamenvatting

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

3

Doel van het onderzoek
De aandacht voor en informatie over de
impact van identiteitsfraude op individuele
slachtoffers staat enigszins in contrast met de
aandacht voor en beschikbare informatie over
de omvang en maatschappelijke schade van
identiteitsfraude. Tot op heden ontbreekt het
aan een betrouwbaar beeld van het aantal
slachtoffers van identiteitsfraude en de schade
die dit teweegbrengt bij burgers, bedrijven en
overheid.
Meer inzicht in de omvang van
identiteitsfraude in Nederland en de schade
hiervan is van belang, onder meer om
onderbouwd te kunnen bepalen welke
prioriteit aan de bestrijding en preventie van
het fenomeen gegeven dient te worden. Ook
helpen deze gegevens, en dan met name
inzicht in de eventuele toename van (schade
door) identiteitsfraude, om uitspraken te
kunnen doen over een relatie tussen toename
van het gebruik van internet en elektronische
dienstverlening in zowel de particuliere als
publieke sector en identiteitsfraude. De
Tweede Kamer heeft in dat licht verzocht om
geïnformeerd te worden over het aantal
malen dat identiteitsfraude plaatsvindt en de
ontwikkeling daarin door elektronische
dienstverlening.
Dit onderzoek heeft tot doel het geven van
een nationaal beeld van de omvang van
identiteitsfraude, waarbij het onderzoek
zich richt op kwantitatieve informatie over
de omvang van identiteitsfraude, zowel in
fysieke als digitale omgevingen, en de
maatschappelijke schade daarvan, in de
periode 2007 – 2010.
Het onderzoek richt zich dus in het bijzonder
op de volgende twee aspecten:
l Het kwantitatief bepalen van de omvang
van identiteitsfraude in Nederland (hoe
vaak komt identiteitsfraude voor?).

4

PwC

l

Het kwantitatief bepalen van de
maatschappelijke schade die hierdoor
ontstaat (hoeveel kost identiteitsfraude
de slachtoffers?).

De omvang is onderzocht door te trachten het
aantal gevallen van identiteitsfraude tussen
2007 en 2010 vast te stellen, waarbij is
gekeken naar meldingen en registraties, en
door het aantal slachtoffers te meten. Er is een
onderverdeling gemaakt tussen schade door
identiteitsfraude in de publieke sector, schade
door identiteitsfraude in de private sector en
schade door identiteitsfraude onder burgers.
Bij het berekenen van de maatschappelijke
schade is uitsluitend de directe schade op de
korte termijn onderzocht. Indirecte schade,
zoals investeren in beveiliging, kosten om de
fraude te melden of psychische klachten als
gevolg van de fraude, zijn niet meegerekend.
Een belangrijk nevendoel van het onderzoek
was om te bepalen of voldoende gegevens
beschikbaar zijn om de omvang en schade van
identiteitsfraude vast te stellen en zo nee, om
aan te geven wat hiervan de oorzaken zijn.

Afbakening van
identiteitsfraude
Ten behoeve van dit onderzoek is de definitie
van identiteitsfraude gehanteerd zoals deze
wordt gebruikt door het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK) en het Centraal Meld- en
Informatiepunt Identiteitsfraude en -fouten
(CMI), geformuleerd door De Vries et al:
“Identiteitsfraude is het opzettelijk (en)
(wederrechtelijk of zonder toestemming)
verkrijgen, toe-eigenen, bezitten of creëren
van valse identificatiemiddelen en het
daarmee begaan van een wederrechtelijke
gedraging of: met de intentie om daarmee
een wederrechtelijke gedraging te begaan.

Het plegen van identiteitsfraude vindt altijd
plaats met gebruik van valse
identificatiemiddelen. Hiervoor is dus meer
nodig dan het simpelweg ‘aannemen’ van een
valse identiteit (“zeggen dat je iemand anders
bent”). Bij identificatiemiddelen kan worden
gedacht aan een rijbewijs, creditcard of
Burger Service Nummer (BSN) – elke set van
identificerende gegevens die wordt
geaccepteerd als identificatie.
Identificatiemiddelen zijn er dan ook vele en
de verschijningsvormen van identiteitsfraude
zijn als gevolg daarvan ook omvangrijk in
aantal en divers van aard.
Identiteitsfraude is als zodanig niet
opgenomen in het Wetboek van Strafrecht.
Het aannemen van een valse identiteit is op
zichzelf niet strafbaar, het gebruiken van die
valse identiteit voor wederrechtelijke
handelingen wél. Voorbeelden hiervan zijn
valsheid in geschrifte, het verstrekken van
onjuiste gegevens of witwassen, waarbij een
andere identiteit wordt gebruikt. Hierdoor is
identiteitsfraude voor veel instanties (zoals de
politie) ook geen formeel label om
fraudezaken of andere incidenten te
registreren. Daarbovenop wordt door een
aantal organisaties, met name binnen de
overheid, aangegeven dat registratie van
identiteitsfraude pas plaatsvindt bij een
veroordeling (wat bovendien altijd zal
geschieden op grond van andere gronden dan
de niet zelfstandig strafbare identiteitsfraude)
– tot die tijd is er hooguit een vermoeden van
fraude.
De definitie zoals in gebruik bij het ministerie
van BZK en het CMI is op veel plaatsen niet
bekend. Organisaties en burgers hebben
daardoor een eigen invulling van het begrip
identiteitsfraude. Voor organisaties betekent
dit dat ze soms meer en soms minder zaken
registreren dan die feitelijk onder de
BZK-/CMI-definitie van identiteitsfraude
vallen. Voor burgers betekent dit dat zij soms
aangeven slachtoffer te zijn van fraude die

formeel niet als identiteitsfraude kan worden
betiteld, terwijl ook het tegenovergestelde
voorkomt. Zowel het feit dat identiteitsfraude
niet zelfstandig strafbaar is, als het feit dat
een eenduidige definitie nog niet is
ingeburgerd maakt het vaststellen van
omvang en schade door identiteitsfraude
lastig.

Onderzoeksopzet
De gegevens over identiteitsfraude bij
overheden en bedrijven zijn verzameld door
onderzoek in open bronnen en door het
bevragen van een geselecteerde groep
bedrijven en overheidsorganisaties met
behulp van een vragenlijst. Bij de selectie van
respondenten is getracht om, binnen de
begrenzing van tijd en middelen, een groep
van overheidsorganisaties en van bedrijven,
en waar mogelijk hun koepelorganisaties,
samen te stellen die tezamen een
representatief beeld zouden kunnen geven
van de omvang en schade van
identiteitsfraude in hun sector.
De keuze voor private sectoren is mede
gemaakt op basis van ervaringsgegevens van
het CMI en op basis van de resultaten van het
onderzoek in open bronnen. De selectie van
bedrijven binnen de sectoren is gemaakt op
basis van representativiteit voor de sector.
Daarnaast is gebruik gemaakt van bestaande
contacten vanuit het genoemde CMI en van
PwC.
Het tweede deel van het onderzoek betrof een
eigen onderzoek naar de omvang van het
aantal slachtoffers identiteitsfraude onder
burgers in Nederland en de (financiële)
schade die zij hierdoor hebben geleden. Dit
onderzoek is uitgevoerd door middel van een
analyse van de meldingen van burgers bij het
CMI en een uitgebreide internetenquête onder
burgers.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

5

Het exact vaststellen van de omvang van
identiteitsfraude is een onmogelijke opgave.
Vaak wordt de metafoor van een ijsberg
gebruikt als gesproken wordt over de omvang
van identiteitsfraude: alleen het topje – de
gevonden gevallen – is zichtbaar. Deze
metafoor gaat echter niet op, want bij
ijsbergen is aan de hand van de top nog
redelijk exact te berekenen hoeveel van de
ijsberg zich onder water bevindt. Bij
identiteitsfraude ligt dit niet zo eenvoudig:
door gebrek aan betrouwbaar onderzoek over
een langere periode en aan referentiepunten
(aangiftebereidheid, pakkans bij
identiteitsfraude) is aan de hand van het
aantal vastgestelde gevallen van
identiteitsfraude en de vastgestelde schade
geen houdbare uitspraak te doen over de
totale omvang van fraude of de schade
hiervan.
Daarbij komt dat in gevallen van identiteitsfraude heel vaak twee typen slachtoffers zijn
aan te wijzen: degene wiens identiteit wordt
misbruikt en de persoon of organisatie die
door die misbruikte identiteit nadeel
ondervindt. Dit kan tot dubbeltellingen van
identiteitsfraudegevallen leiden, maar niet
van identiteitsfraudeslachtoffers: één geval
van identiteitsfraude heeft vaak twee
slachtoffers, maar deze typen zijn in veel
registraties niet onderscheiden. Maar als niet
telkens door beide categorieën slachtoffers
identiteitsfraude en de hierdoor geleden
schade wordt gemeld of vastgelegd, dan
wordt slechts een deel van het totaal aantal
slachtoffers en de daaraan gekoppelde schade
zichtbaar.
Dit alles maakt dat een nationaal beeld van de
omvang van identiteitsfraude en de
maatschappelijke schade daarvan – zoals de
onderzoeksopdracht luidt – in de huidige
situatie nooit meer kan opleveren dan een
‘educated guess’. Alle resultaten uit dit
onderzoek dienen derhalve ook in dit licht te
worden bezien.

6

PwC

Bevindingen in de private sector
De uitkomsten van het onderzoek binnen de
private sector tonen aan dat er weinig zicht is
in de private sector op de omvang en schade
van identiteitsfraude. Dit beperkte inzicht
heeft deels te maken met het feit dat
identiteitsfraude niet door alle partijen als een
aparte categorie ‘fraude’ wordt onderkend en
als het al apart wordt gedefinieerd dan wordt
het niet door alle partijen hetzelfde
afgebakend. Een ander probleem binnen de
private sector is dat registratie van
(identiteits-)fraude überhaupt niet
plaatsvindt. Niet van identiteitsfraude en in
veel gevallen geen registratie van fraude in
het algemeen.
Wat dan resteert zijn slechts schattingen op
basis waarvan geen betrouwbare uitspraken
over omvang en schade van identiteitsfraude
kunnen worden gedaan. Naast de kwestie van
definities en registratie speelt ook mee dat er
binnen de private sector commerciële
belangen meewegen: reputatieschade en
concurrentievoordeel weerhoudt partijen om
transparant te zijn over de omvang en schade
van fraude waarvan zij slachtoffer zijn,
waaronder ook identiteitsfraude. Dit aspect
speelt het sterkst in de bancaire sector, zoals is
af te leiden uit de reacties van zowel
individuele banken (die naar de NVB
verwijzen) als de NVB zelf (die aangeeft geen
nadere informatie te verstrekken).
Een enkele sector zoals de energiesector geeft
er blijk van al actiever bezig te zijn met in
kaart brengen wat de schade is die zij door
identiteitsfraude oplopen. In verschillende
sectoren zijn initiatieven of ideeën om te
starten met de registratie van fraude in het
algemeen en zeker identiteitsfraude in het
bijzonder (bijvoorbeeld bij Thuiswinkel.org
en binnen de verzekeringsbranche door het
Convenant Aanpak Verzekeringsfraude). Deze
initiatieven of ideeën wijzen er op dat binnen
deze sectoren, hoewel er geen zicht is op

omvang en schade van identiteitsfraude, men
dit probleem wel degelijk dusdanig serieus
acht dat men hierover meer kennis of inzicht
wil verzamelen.

over omvang en schade van identiteitsfraude
in de publieke sector. Hooguit kan uit deze
gegevens worden afgeleid dat het om een
beperkt aantal gevallen per jaar gaat.

Bevindingen in de publieke
sector

Omvang van identiteitsfraude
en schade onder burgers

Net als bij de meeste bedrijven in de private
sector hebben ook de meeste organisaties in
de publieke sector niet of nauwelijks zicht op
omvang van identiteitsfraude en de schade
die daardoor optreedt. De oorzaken hiervoor
zijn ook grotendeels dezelfde: er vindt (nog)
geen eenduidige registratie plaats van
fraudezaken en al helemaal niet van
identiteitsfraude (IND, RDW, Belastingdienst,
UWV en SVB). Bij de meeste van deze
organisaties heeft men tegelijkertijd wel het
vermoeden dat identiteitsfraude voorkomt en
dat het aantal gevallen eerder toeneemt dan
afneemt. Sommige van de genoemde
organisaties zijn van plan om in de nabije
toekomst een registratie van gevallen van
identiteitsfraude bij te gaan houden.

Uit de CMI-meldingen blijkt dat banken,
telecombedrijven, webwinkels en
energiebedrijven de voornaamste sectoren
zijn waar met de identiteit van melders fraude
wordt gepleegd. Bevindingen van het CMI
onderstrepen dat niet alle gevallen van
identiteitsfraude financiële gevolgen hebben
voor het slachtoffer. Deze twee bevindingen
worden gestaafd door de uitgebreide
internetenquête.

Het KLPD, de politie en de KMar en het
expertisecentrum op het gebied van
identiteitsfraude, het ECID, kampen met het
probleem dat er heel veel informatie in hun
systemen te vinden moet zijn over gevallen
van identiteitsfraude en de schade die deze
gevallen teweeg hebben gebracht, maar dat
de informatie uit deze systemen
buitengewoon lastig te ontsluiten is:
identiteitsfraude is geen kenmerk waarop
gezocht kan worden en de kenmerken waarop
wel gezocht kan worden geven een veelvoud
van zaken waaruit het kleinere aantal zaken
waarin identiteitsfraude een rol speelt bijna
handmatig moet worden gefilterd.
Slechts enkele organisaties kunnen wel
getallen presenteren, zoals de SIOD en
gemeenten (en de NVvB). Uit deze cijfers
kunnen geen conclusies worden getrokken

Het gemiddelde schadebedrag voor melders
bij het CMI die ook financiële schade melden
als gevolg van identiteitsfraude is hoger dan
het gemiddelde schadebedrag uit de
uitgebreide enquête: gemiddeld €8.800 bij
het CMI tegen €2.800 in de enquête. Dit
verschil zou verklaard kunnen worden
doordat niet altijd aangifte wordt gedaan van
identiteitfraude met financiële schade, en nog
minder vaak een melding bij het CMI wordt
gedaan, zo wordt duidelijk uit de uitgebreide
internetenquête. Tegelijk blijkt: hoe hoger het
schadebedrag, hoe vaker slachtoffers ook
aangifte en melding doen. Dat zou kunnen
verklaren dat de meldingen die het CMI
ontvangt vaker een hoger schadebedrag
kennen dan gemiddeld, waardoor ook het
gemiddelde schadebedrag van de meldingen
bij het CMI hoger ligt.
Uit de uitgebreide internetenquête blijkt dat
circa 5,6% van de Nederlandse bevolking
slachtoffer is van identiteitsfraude. De
enquêteresultaten geven aan dat ongeveer
60% van deze groep financiële schade
ondervindt als gevolg van de
identiteitsfraude. Dit betekent dat tussen de

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

7

3,08% en 3,64% van de Nederlandse
bevolking in aanraking is geweest met
identiteitsfraude én financiële schade heeft
geleden.
Zo’n 60% van de respondenten in de enquête
geeft aan schade te hebben geleden van de
identiteitsfraude die ze is overkomen,
variërend van €10 tot €50.000. Ongeveer 40%
van de respondenten geeft aan geen
(financiële) schade te hebben geleden van de
identiteitsfraude, wat in grote lijnen
correspondeert met de resultaten uit de
analyse van de CMI-meldingen van burgers.
Circa 77% van de identiteitsfraudezaken waar
burgers aangaven slachtoffer te zijn tussen
2007 en mei 2011 kende een gemiddeld
schadebedrag van circa €2.800. Door het
kleine aantal hoge bedragen ligt dit bedrag
hoog, op totaal niveau geeft namelijk meer
dan de helft van de respondenten aan onder
de €1.000 schade te hebben geleden. Als deze
cijfers worden toegepast op de gehele
Nederlandse bevolking van 16,5 miljoen
inwoners betekent dit een totaal
schadebedrag van tussen de €1,09 miljard en
€1,29 miljard voor de periode van 2007 tot
2011.
Het verwachte aantal slachtoffers van
identiteitsfraude voor 2011 ligt ongeveer
tussen de 127.000 en 150.000 mensen. Het
verwachte schadebedrag dat met deze
gevallen is gemoeid ligt tussen de €0,35 en
€0,42 miljard voor 2011.

8

PwC

1 Introductie

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

9

“There is widespread agreement
that identity theft causes
financial damage to consumers,
creditors, retail establishments,
and the economy as a whole. The
contours of the identity theft
problem, however, are known
unknowns: no one knows the
prevalence of identity theft, the
relative rates of ‘new account
fraud’ and ‘account takeover,’ or
the effect this crime has on the
economy. (...) These known
unknowns present serious
problems. They hamper attempts
to evaluate the scope of the crime
and to allocate law enforcement
resources more efficiently. They
also prevent us from determining
whether various consumer
protection interventions have
been effective. Because of these
unknowns, we cannot tell
whether consumers, regulators,
and businesses are over- or
underreacting to the crime. They
prevent us from evaluating how
the costs of the crime are
distributed in society.”
Chris Hoofnagle. “Identity Theft: Making the
Known Unknowns Known”, Harvard Journal of
Law & Technology 21.1 (2007): 97-122.

In de media en politiek wordt met grote
regelmaat aandacht besteed aan individuele
slachtoffers van identiteitsfraude. Het
ongrijpbare karakter, de problemen bij het
herstellen van de fouten en de schijnbare kans
dat een ieder potentieel slachtoffer kan
worden van deze vorm van fraude dragen bij
aan de ‘populariteit’ van het onderwerp. De
EU heeft de bescherming van persoonsgegevens zelfs betiteld als een “fundamental
right”.1
De aandacht voor en informatie over de
impact van identiteitsfraude op individuele
slachtoffers – waarbij het in de media
overigens slechts om een handvol personen
gaat – staan in schril contrast met de aandacht
voor en beschikbare informatie over de
omvang en maatschappelijke schade van
identiteitsfraude. Tot op heden ontbreekt het
aan een betrouwbaar beeld van het aantal
slachtoffers van identiteitsfraude en de schade
die dit teweeg brengt bij burgers, bedrijven en
overheid.
Meer inzicht in de omvang van identiteitsfraude in Nederland en de schade hiervan is
van belang. Ten eerste zijn veel schattingen
over de omvang van identiteitsfraude
gebaseerd op onderzoek naar het fenomeen in
het buitenland, met name in de Verenigde
Staten en het Verenigd Koninkrijk. Het zonder
meer transponeren van deze cijfers naar de
Nederlandse situatie is kwestieus, bijvoorbeeld
gezien het verschil tussen de mogelijkheden
om te frauderen met het Amerikaanse social
security number in vergelijking met het
Nederlandse BSN. Een gefundeerd beeld van
de omvang van en schade door identiteitsfraude in Nederland gebaseerd op eigen
onderzoek kan uitwijzen of de problematiek in
Nederland vergelijkbaar is met andere landen.

In de tweede plaats is inzicht in de omvang en
schade van belang om te kunnen bepalen
welke prioriteit aan de bestrijding en
preventie van het fenomeen gegeven dient te
worden. Structurele aandacht voor identiteitsfraude kan immers niet worden gebaseerd op
enkele incidenten die telkens terugkeren in de
media, hoe schrijnend deze gevallen ook
mogen zijn.
In de derde plaats is inzicht in de omvang en
schade van identiteitsfraude van belang voor
goede publieksvoorlichting. Uit onderzoek
blijkt dat Nederlandse burgers zich in
vergelijking met burgers van andere landen
minder zorgen maken over c.q. minder
bewust zijn van de gevaren van identiteitsfraude.2 Ook hierbij kan het van belang zijn
om te beschikken over beter materiaal
waarmee de omvang en schade, en daarmee
het risico van identiteitsfraude onder de
aandacht van burgers, bedrijven en overheden
kan worden gebracht.
Tenslotte is inzicht in omvang en schade van
identiteitsfraude, en dan met name inzicht in
de eventuele toename ervan, van belang
omdat velen stellen dat door de toename van
het gebruik van internet en de elektronische
dienstverlening in zowel de private als
publieke sector identiteitsfraude zal
toenemen. Om goed te kunnen bepalen of
dergelijke ontwikkelingen dienen te worden
bevorderd en welke veiligheidsmaatregelen
hierbij eventueel noodzakelijk zijn heeft de
Tweede Kamer dan ook verzocht3 om
geïnformeerd te worden over het aantal
malen dat identiteitsfraude plaatsvindt en de
ontwikkeling daarin door elektronische
dienstverlening.

1

Council conclusions on preventing and combating identity related crimes and on identity management, including the establishment and development of
permanent structured cooperation between the Member States of the European Union, 3051st JUSTICE and HOME AFFAIRS Council meeting Brussels, 2
and 3 December 2010, p. 2.

2
3

Nationaal Trendrapport Cybercrime en Digitale Veiligheid 2010, p. 9.
Kamerstuknummer 32444 nr. 7, Nota naar aanleiding van het verslag, 6 december 2010.

10

PwC

2 Begripsbepaling

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

11

2.1. Definitie van
identiteitsfraude
Ten behoeve van dit onderzoek wordt de
definitie gehanteerd zoals deze wordt
gehanteerd door het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK) en zijn Centraal meld- en
informatiepunt identiteitsfraude en -fouten
(CMI), zoals geformuleerd door De Vries et al
in de WODC-studie ‘Identiteitsfraude: een
afbakening, een internationale begripsvergelijking en analyse van nationale
strafbepalingen’:
“Identiteitsfraude is het opzettelijk (en)
(wederrechtelijk of zonder
toestemming) verkrijgen, toe-eigenen,
bezitten of creëren van valse
identificatiemiddelen en het daarmee
begaan van een wederrechtelijke
gedraging of: met de intentie om
daarmee een wederrechtelijke
gedraging te begaan.”4
Bij deze definitie kunnen de volgende
opmerkingen worden geplaatst:5
l Zowel het verkrijgen van, als het gebruik
voor een ander doel van een valse
identiteit, is frauduleus van aard.
Identiteitsfraude valt daarmee onder het
bredere fraudebegrip.
l Het plegen van identiteitsfraude vindt
altijd plaats met gebruik van valse
identificatiemiddelen. Hiervoor is dus
meer nodig dan het simpelweg
‘aannemen’ van een valse identiteit
(“zeggen dat je iemand anders bent”). Bij
identificatiemiddelen kan worden gedacht
aan een rijbewijs, creditcard of
BurgerServiceNummer (BSN) – elk
document of set identificerende gegevens

4
5
6

12

l

l

l

waarmee iemand zich kan identificeren,
zich als eenling kan onderscheiden van de
groep. Het benoemen van een bepaald
soort identificatiemiddel is niet van belang
voor de algemene begripsvorming van
identiteitsfraude, echter wel voor het
beleid dat men wil voeren.6
Voor wat betreft de bepaling van ‘valse’
middelen in de definitie, is het volgende
onderscheid van belang:
— Materiële valsheid: het identificatiemiddel is van iemand anders afkomstig
dan voorgewend.
— Intellectuele valsheid: het
identificatiemiddel weerspiegelt niet
de werkelijkheid.
— Lookalike valsheid: een authentiek
identificatiemiddel wordt door een
ander gebruikt, als ware het een op
hem betrekking hebbend
identificatiemiddel.
Het benoemen van de manier waarop de
valse identiteit is verkregen, toegeëigend,
in bezit gekregen of gecreëerd is niet
noodzakelijk voor de begripsbepaling van
identiteitsfraude. Over het algemeen zijn
handelingen met betrekking tot
identificatiemiddelen opzettelijk en
wederrechtelijk. Voor de begripsbepaling
van identiteitsfraude is deze
wederrechtelijkheid van de handelingen
niet een noodzakelijke voorwaarde.
Identiteitsfraude betreft een
wederrechtelijke vervolggedraging, dan
wel de intentie tot het begaan van zo’n
gedraging.
Er dient een onderscheid te worden
gemaakt tussen identiteitsfraude en
identiteitsdiefstal. In bepaalde gevallen
zal eerst een identiteit worden gestolen,
de zogenaamde identiteitsdiefstal, waar

U.R.M.Th. de Vries et.al., Identiteitsfraude: een afbakening, een internationale begripsvergelijking en analyse van nationale strafbepalingen (Den Haag
2007), p. 205.
Vgl. de Vries et.al., p. 201-207.
Vgl. de Vries et.al., p. 203.

PwC

l

vervolgens fraude mee wordt gepleegd, de
identiteitsfraude.7
Identiteitsfraude is geen doel op zich; het
is een middel om financieel dan wel
crimineel gewin te behalen. Het doel van
criminele identiteitsfraude is om een
strafbaar feit te kunnen begaan met
gebruik van de identiteit van iemand
anders. Financiële identiteitsfraude pleegt
men met het doel daar een financieel
voordeel mee te behalen.8

Identiteitsfraude is als zodanig niet
opgenomen in het Wetboek van Strafrecht.9
Het aannemen van een valse identiteit is op
zichzelf niet strafbaar, het gebruiken van die
valse identiteit voor wederrechtelijke
handelingen wél. Voorbeelden hiervan zijn
valsheid in geschrifte10, het verstrekken van
onjuiste gegevens11 of witwassen12, waarbij
een andere identiteit wordt gebruikt.
Identiteitsfraude is ook geen doel op zich: het
is een “modus operandi die wordt ingezet in
het kader van vele verboden gedragingen”.13
Doordat identiteitsfraude als zodanig geen
strafbaar feit is, is het voor veel instanties
(zoals de politie) ook geen formeel label om
fraudezaken of andere incidenten te
registreren. Bovendien blijkt de definitie zoals
hierboven aangehaald nog niet overal bekend
en uniform gehanteerd. Deze twee feiten
maken dat veel organisaties in de publieke en
private sector geen feitelijk beeld kunnen
geven van omvang en schade door
identiteitsfraude. In de meeste gevallen
kunnen deze organisaties alleen een schatting
geven van de omvang van identiteitsfraude of
van de schade ervan, meestal afgeleid van een

schatting van de totale schade als gevolg van
alle vormen van fraude.
Waar in deze rapportage wordt gesproken
over ‘fraude’ wordt gedoeld op
financieel-economische criminaliteit in het
algemeen.

2.2. Typologie en
verschijningsvormen
Om de omvang en uiteindelijk de schade van
identiteitsfraude te kunnen bepalen is het
behulpzaam om een onderscheid aan te
brengen tussen de verschillende soorten
identiteitsfraude: dit helpt de problematiek
herkenbaar te vertalen voor de organisaties en
personen die hierover worden bevraagd en
maakt het mogelijk binnen de brede variëteit
aan verschijningsvormen van identiteitsfraude aan te geven waar het zwaartepunt in
omvang en schade ligt (en wanneer het
onderzoek wordt herhaald: hoe dit
zwaartepunt verschuift).
2.2.1. Typologie
Identiteitsfraude kan in de praktijk
verschillende vormen aannemen. Bekende
vormen zijn verzekeringsfraude, fraude in de
strafrecht- en vreemdelingenketen,
creditcardfraude, ‘dumpsterdiving’ (het
doorzoeken van vuilniszakken) en sociale
zekerheidsfraude.

7

N. Tromp et. al., Preventieve maatregelen horizontale fraude (Groningen-Rotterdam, 2010), p. 61.

8
9
10

P. van Schijndel, Identiteitsdiefstal (Den Haag, 2008), p. 45.
Dit compliceert ook het doen van aangifte door de slachtoffers.
Artikel 225 Sr en Artikel 231 Sr.

11
12
13

Artikel 447 lid c en d Sr.
Artikel 420bis Sr.
J. Barensen en J.A. Eijkelenboom, "Identiteitsfraude op de arbeidsmarkt en in de sociale zekerheid", in: Justitiële verkenningen, jrg. 32, nr. 7 2006, p. 58.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

13

De vele verschijningsvormen van identiteitsfraude zijn door Van Schijndel in een
overkoepelend typologiemodel weergegeven,
zie figuur 1.

14

Figuur 1. Typologie van identiteitsfraude volgens Van Schijndel

Identiteitsfraude
Financieel

Motief
Methode I

Nieuwe
Identiteit

Methode II

True Name True Name

Nieuwe
Identiteit

Account
Takeover

Bestaande
Identiteit

True Name True Name

Account
Takeover

I

I&E

I

I&E

I

I

I&E

I

I&E

I

Fraude

Diefstal

Fraude

Diefstal

Fraude

Fraude

Diefstal

Fraude

Diefstal

Fraude

Benadeelde

Crimineel

Bestaande
Identiteit

Zoals reeds opgemerkt kan een
identiteitsfraudeur twee motieven hebben
om een externe identiteit over te nemen. Het
motief kan zijn om er een financieel of
materieel gewin mee te behalen – financiële
identiteitsfraude – en/of om een misdaad
straffeloos te begaan – zogenaamde criminele
identiteitsfraude.

Identiteitsfraude kan gepleegd worden door
het overnemen (via diefstal en gebruik van
een identiteitsmiddel of het (doen) creëren en
gebruiken van een identiteitsmiddel op
iemand anders naam met behulp van diens
(ontvreemde) identiteitsgegevens) van een
identiteit – bestaande identiteit – of door het
creëren en aannemen van een nieuwe
identiteit (methode I).
In het model wordt tevens een onderverdeling
gemaakt tussen Account Takeover en True
Name Fraud (methode II). Bij financiële
identiteitsfraude is er sprake van een Account
Takeover indien de fraudeur zich alleen richt
op de bestaande bestaande bank- en
spaarrekeningen van het slachtoffer. Bij True
Name Fraud echter opent de fraudeur in naam
van het slachtoffer nieuwe rekeningen. Bij
criminele identiteitsfraude is het onderscheid
tussen deze twee varianten wat lastiger te
maken. Van Schijndel noemt in zijn boek het
voorbeeld dat indien een crimineel de
toegangspas van een beveiliger van Schiphol
steelt en daarmee toegang krijgt tot beveiligde
gebieden en een bom plaatst; er is dan sprake
van Account Takeover Fraud. De toegangspas
behoort immers bij een reeds bestaande
identiteit. Wanneer de fraudeur echter een
valse identiteit gebruikt om te solliciteren en
aangenomen te worden bij Schiphol en
daardoor een toegangspas te verkrijgen, is er
sprake van True Name Fraud.
De benadeelden van identiteitsfraude zijn
onder te verdelen in Instellingen (I), zoals een
overheidsorgaan, bank, luchtvaartmaatschappij e.d. en daarnaast de
daadwerkelijke Eigenaar (E) van de gebruikte
identiteit.

14

14

P. van Schijndel, Identiteitsdiefstal (Den Haag 2008), Bijlage B/figuur 2.

PwC

2.2.2. Methoden overnemen (diefstal)
van identiteitsgegevens
In tabel 1, ontleend aan Van Staaij, zijn de
belangrijkste methoden voor het
ongeoorloofd verkrijgen van
identiteitsgegevens van een bestaande
identiteit weergegeven.15

Dit overzicht is niet uitputtend, maar geeft
een impressie van de variëteit van de
verschijningsvormen. Naast deze methoden
kan bijvoorbeeld het stelen van een
identiteitsbewijs of van een kopie daarvan als
methode worden gebruikt. Ook is bekend dat
identiteitsfraudeurs gegevens gebruiken van
bijvoorbeeld een bekende, een familielid of
een huisgenoot.

Tabel 1. Methoden overnemen van identiteitsgegevens

Methode

Omschrijving

Skimming

Het kopiëren van een bankpasje of creditcard via gemanipuleerde kaartlezers in geldautomaten, winkels of
tankstations.

Phishing

Het via e-mail of vervalste website ontfutselen van iemands identiteitsgegevens. Een vervalste website is
(maar voor leken niet altijd) herkenbaar aan een afwijkende URL.

Harvesting

Het afschuimen van websites (vooral vriendensites en social networks) naar bruikbare identiteitsinformatie
zoals e-mailadressen.

Pharming

Het met speciale technieken omleiden van een slachtoffer naar een vervalste website om zo
identiteitsinformatie (zoals inlogcodes), van diegene te verkrijgen.

Spyware / malware

Speciale software waarmee heimelijk vertrouwelijke gegevens zoals gebruikersnamen en wachtwoorden op
iemands computer afgevangen kunnen worden. Andere varianten van dergelijke software zijn Trojan Horse
en keylogger.

Man in the middle

Een techniek waarbij identiteits- of andere informatie onderschept wordt tussen bijvoorbeeld een pc en een
website, zonder dat het slachtoffer en de website zich dit direct bewust zijn. Gerelateerde technieken zijn
eavesdropping (afluisteren), wire tapping (aftappen) en session hacking (het geforceerd overnemen van
een sessie).

Man in the browser

Een vorm van een Trojan Horse waarmee browsersessies realtime gemanipuleerd kunnen worden.

Hacking / cracking

Het zich op ongeautoriseerde wijze toegang verschaffen tot een informatie- en/of computersysteem.

Dumpsterdiving

Het doorzoeken van afvalcontainers, prullenbakken of andere afvalplaatsen naar documenten die
waardevolle identiteitsinformatie kunnen bevatten.

Shouldersurfing

Stiekem meekijken over de schouder van iemand die achter een computer zit of bij een geldautomaat staat
om zo de inlogcode of pincode van diegene te weten te komen.

Social Engineering

Het ontfutselen van identiteitsinformatie (meestal een gebruikersnaam en wachtwoord) door zich voor te
doen als een bekende instantie of vertrouwenspersoon, zoals een contactpersoon of helpdeskmedewerker.

Posthengelen

Het stelen van fysieke poststukken uit een brievenbus.

15

R. van der Staaij (2008), Identiteitsmanagement. Het beheersen van identiteiten, Tutein Nolthenius, 's-Hertogenbosch.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

15

16

PwC

3 Onderzoeksopzet

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

17

3.1. Doel
De doelstelling van dit onderzoek luidt:
Het geven van een nationaal beeld van
de omvang van identiteitsfraude,
waarbij het onderzoek zich richt op
kwantitatieve informatie over de
omvang van identiteitsfraude, zowel in
fysieke als digitale omgevingen, en de
maatschappelijke schade daarvan.

Het onderzoek heeft overigens niet of
nauwelijks gegevens opgeleverd waarmee de
onder 2 tot en met 4 genoemde schade of
kosten kunnen worden berekend.
Daarentegen zijn wel onderzoeksgegevens
verkregen die betrekking hebben op de
directe economische schade als gevolg van
identiteitsfraude.

3.2. Opzet van het onderzoek

Mede op basis van gesprekken met het
ministerie van BZK is bepaald dat het
onderzoek van de schade van
identiteitsfraude zich richt op het bepalen van
directe en indirecte schade die direct te
relateren is aan individuele fraudegevallen.
Dat wil zeggen dat kosten en/of verminderde
opbrengsten als gevolg van algemene
beveiligingsmaatregelen, fraudepreventie,
reputatieschade en als gevolg van verlies van
betrouwbaarheid van bepaalde
dienstverlening, die niet toe te rekenen zijn
aan specifieke gevallen, niet in het onderzoek
worden meegenomen.

3.2.1. Reikwijdte
Het onderzoek richt zich in het bijzonder op
de volgende twee aspecten:
l Het bepalen van de omvang van
identiteitsfraude in Nederland.
l Het bepalen van de maatschappelijke
schade die hierdoor ontstaat.
Hierbij wordt onder ‘omvang’ verstaan het
aantal gevallen van identiteitsfraude tussen
2007 en 2010, waarbij wordt gekeken naar
meldingen en registraties, en het aantal
slachtoffers. Er vindt een onderverdeling plaats
naar identiteitsfraude in de publieke en private
sector en tussen burgers onderling; voor deze
drie subgroepen wordt ook gedifferentieerd
naar maatschappelijke schade.
Uitsluitend de maatschappelijke schade op de
korte termijn is onderzocht. Dit kan bestaan
uit:
1. Directe economische schade als gevolg
van onbetaalde rekeningen of onterecht
verkregen gelden door identiteitsfraude
(van overheid of bijvoorbeeld banken).
2. Indirecte schade in (uren en/of geld) bij
burgers, bedrijven en overheid om de
gevolgen van identiteitsfraude (zoals
foute registraties) te herstellen.
3. Schade uitgedrukt in aantal fouten in
overheidsadministraties veroorzaakt door
fraude in de private, respectievelijk de
publieke sector.

18

PwC

4. Kosten van opsporing/vervolging van
identiteitsfraude, zowel bij bedrijven als
politie/justitie.

Voorts is het onderzoek beperkt tot de thans
geldende omstandigheden. Dit wil in de eerste
plaats zeggen dat de gevolgen voor de
omvang en schade van fraude door
bijvoorbeeld de introductie van nieuwe
technologieën (de e-NIK bijvoorbeeld) niet in
het onderzoek worden meegenomen. In de
tweede plaats worden eventuele
macro-economische invloeden op de
ontwikkeling van de omvang en schade van
identiteitsfraude in de (nabije) toekomst,
zoals de groeiverwachting van elektronisch
winkelen niet in het onderzoek betrokken.
Waar tijdens het onderzoek de gewenste
gegevens niet konden worden verkregen is in
de rapportage aangegeven of de gegevens in
het geheel ontbreken dan wel dat gegevens
beschikbaar zijn, maar deze niet gedeeld
(konden) worden.

Het onderzoek is gericht op cijfers over
identiteitsfraude en de gevolgen daarvan in
de periode 2007 – 2010. Indien nodig is
gebruik gemaakt van ouder cijfermateriaal –
waar dit is gebeurd is dit expliciet
aangegeven.
3.2.2. Gegevensverzameling
In het eerste deel van dit onderzoek zijn
zoveel mogelijk concrete gegevens
(indicaties) over de omvang van
identiteitsfraude verzameld. Het gaat hierbij
dan om aantallen: aantallen keren dat
bedrijven en overheden met identiteitsfraude
zijn geconfronteerd, zoveel mogelijk
uitgesplitst naar soorten identiteitsfraude.
Getracht is om ook inzicht te krijgen in de
omvang van de sector (bijvoorbeeld het totaal
aantal pintransacties per jaar), zodat daaruit
een percentage kan worden afgeleid en
daarmee het aantal gevallen van
identiteitsfraude in een context kan worden
geplaatst (bijvoorbeeld: bij 5% van het totaal
aantal pintransacties is sprake van
identiteitsfraude).
De gegevens over identiteitsfraude bij
overheden en bedrijven zijn verzameld door
onderzoek in open bronnen en door het
bevragen van een geselecteerde groep
bedrijven en overheidsorganisaties met
behulp van een vragenlijst. De selectie van
respondenten heeft plaatsgevonden in overleg
met het ministerie van BZK. Daarbij is
getracht om een groep van
overheidsorganisaties en van bedrijven, en
waar mogelijk hun koepelorganisaties, samen
te stellen die tezamen een representatief
beeld zouden kunnen geven van de omvang
en schade van identiteitsfraude in hun sector.
Beperkte tijd en middelen voor dit onderzoek
begrensden de omvang van de populatie te
onderzoeken organisaties.

De keuze voor private sectoren is mede
gemaakt op basis van ervaringsgegevens van
het Centraal Meld- en informatiepunt
Identiteitsfraude en – fouten (CMI) en op
basis van de resultaten van het onderzoek in
open bronnen. De selectie van bedrijven
binnen de sectoren is gemaakt op basis van
representativiteit voor de sector. Daarnaast is
gebruik gemaakt van bestaande contacten
vanuit het genoemde CMI en van PwC.
Het tweede deel van het onderzoek betrof een
eigen onderzoek naar de omvang van het
aantal slachtoffers identiteitsfraude onder
burgers in Nederland en de (financiële)
schade die zij hierdoor hebben geleden door
middel van een representatieve
internetenquête onder slachtoffers van
identiteitsfraude.

3.3. Nationaal beeld is altijd
een ‘educated guess’
Het exact vaststellen van de omvang van
identiteitsfraude is een onmogelijke opgave.
Vaak wordt de metafoor van een ijsberg
gebruikt als gesproken wordt over de omvang
van identiteitsfraude: alleen het topje – de
gevonden gevallen – is zichtbaar. Deze
metafoor gaat echter niet op, want bij
ijsbergen is aan de hand van de top nog
redelijk exact te berekenen hoeveel van de
ijsberg zich onder water bevindt. Bij
identiteitsfraude ligt dit niet zo eenvoudig:
door gebrek aan betrouwbaar onderzoek over
een langere periode en aan referentiepunten
(aangiftebereidheid, pakkans bij
identiteitsfraude) is aan de hand van het
aantal vastgestelde gevallen van
identiteitsfraude en de vastgestelde schade
geen houdbare uitspraak te doen over de
totale omvang van fraude of de schade
hiervan.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

19

Daarbij komt dat in gevallen van
identiteitsfraude heel vaak twee typen
slachtoffers zijn aan te wijzen: degene wiens
identiteit wordt misbruikt en de persoon of
organisatie die door die misbruikte identiteit
nadeel ondervindt. Dit kan tot dubbeltellingen van identiteitsfraudegevallen leiden,
maar niet van identiteitsfraudeslachtoffers:
één geval van identiteitsfraude heeft vaak
twee slachtoffers, maar deze typen zijn in veel
registraties niet onderscheiden. Maar als niet
telkens door beide categorieën slachtoffers
identiteitsfraude en de hierdoor geleden
schade wordt gemeld of vastgelegd, dan
wordt slechts een deel van het totaal aantal
slachtoffers en de daaraan gekoppelde schade
zichtbaar.
Bovendien maakt de brede variëteit in typen
identiteitfraude – van oplichting met een
kopie van een paspoort tot geavanceerde
cybercriminaliteit – en het gegeven dat
nagenoeg iedereen, iedere organisatie,
slachtoffer kan worden van dit type fraude,
het een opgave om alle gegevens over
gevallen van identiteitsfraude te achterhalen.
Deze opgave wordt bemoeilijkt doordat –
zoals ook duidelijk is geworden in het
onderzoek – niet alle benaderde personen en
organisaties hetzelfde verstaan onder
identiteitsfraude. De meeste organisaties
houden geen registraties bij van gevallen van
fraude waarvan ze (bijna) slachtoffer zijn
geworden, en waar dit gebeurt wordt vaak
niet bijgehouden in hoeveel gevallen (ook)
sprake was van identiteitsfraude. Dit speelt
zowel in het bedrijfsleven als bij de overheid;
ook de politie kan niet vertellen hoe vaak in
een aangifte of melding sprake is van
identiteitsfraude.

16

20

Intraval, Preventieve aanpak van horizontale fraude, p. 66

PwC

Dit alles maakt dat een nationaal beeld van
de omvang van identiteitsfraude en de
maatschappelijke schade daarvan – zoals de
onderzoeksopdracht luidt – in de huidige
situatie nooit meer kan opleveren dan een
‘educated guess’. Alle resultaten uit dit
onderzoek dienen derhalve ook in dit licht te
worden bezien. Dit wordt bevestigd door
eerdere rapporten over identiteitsfraude in
Nederland. De Vries e.a. (2007) geven aan dat
er alleen enkele schattingen bestaan over de
omvang van identiteitsfraude in Nederland.
Volgens De Vries e.a. wordt op basis van
bijvoorbeeld het aantal geregistreerde
gestolen of vermiste reisdocumenten en
ervaringsgegevens van instanties als de CRI
en het OM globaal geschat dat de potentiële
schade in Nederland op jaarbasis in de
honderden miljoenen euro’s loopt. De
rapportage van Tromp e.a. “Preventieve
maatregelen horizontale fraude”16 dat in
mei 2010 is uitgebracht sluit – wegens het
ontbreken van betrouwbare gegevens – in het
hoofdstuk over de omvang en ontwikkelingen
omtrent identiteitsfraude aan bij de eerder
geschatte schade van De Vries e.a.

3.4. Presentatie van de
resultaten
In de hoofdstukken 4 en 5 worden de
resultaten van het onderzoek naar de omvang
en schade van identiteitsfraude in de private
sector en publieke sector gepresenteerd. De
omvang en schade zijn uitgesplitst naar de
verschillende sectoren en diverse
overheidsorganisaties die zijn bevraagd. De
selectie van sectoren is op voorhand gemaakt
in het door PwC voor dit onderzoek
opgestelde onderzoeksvoorstel (december
2010).

Overwegingen bij de selectie vormden de
reeds bij PwC bestaande expertise van het
fenomeen identiteitsfraude alsmede een
inschatting van de sectoren die binnen de
voor het onderzoek beschikbare tijd zouden
kunnen worden benaderd. De finale keuze
voor de te onderzoeken sectoren is
uiteindelijk voorgelegd aan de opdrachtgever,
het ministerie van BZK, die hiermee heeft
ingestemd. Zie bijlage A voor een overzicht
van de benaderde organisaties en de reponse
rate.
Per sector binnen de private sector en per
overheidsorganisatie wordt aangegeven of
voldoende gegevens beschikbaar zijn om een
uitspraak te kunnen doen over omvang en
schade door identiteitsfraude. Voldoende
gegevens betekent dat betrouwbare cijfers of
onderbouwde schattingen van het aantal
gevallen en de schade per geval of totale
schade beschikbaar zijn voor een
representatief deel van de sector of
overheidsorganisatie.
In hoofdstuk 6 worden de resultaten van het
onderzoek naar de omvang en schade van
identiteitsfraude bij burgers en de wijze
waarop deze fraude plaatsvindt
gepresenteerd.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

21

22

PwC

4 Omvang identiteitsfraude in de
private sector

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

23

In dit hoofdstuk worden de resultaten van het
onderzoek naar de omvang en schade van
identiteitsfraude in de private sector
gepresenteerd. Omvang en schade zijn zo
uitgesplitst naar de verschillende sectoren en
de wijze waarop de fraude plaatsvindt.
De keuze voor private sectoren is mede
gemaakt op basis van ervaringsgegevens van
het Centraal Meld- en informatiepunt
Identiteitsfraude en – fouten (CMI) en op
basis van de resultaten van het onderzoek in
open bronnen. De selectie van bedrijven
binnen de sectoren is gemaakt op basis van
representativiteit voor de sector. Daarnaast is
gebruik gemaakt van bestaande contacten
vanuit het genoemde CMI en van PwC.

te beargumenteren dat dit onder de definitie
van identiteitsfraude valt die gehanteerd
wordt in dit onderzoek.
De twee banken die de vragenlijst hebben
ingevuld geven aan dat zij naast skimming
ook de volgende categorieën zien als een
vorm van identiteitsfraude17:
l betalingsverkeerfraude (zoals cheque
fraude, OLO/OLA fraude18);
l kasopname met valse legitimatie;
l cybercrime;
l frauduleuze aanvraag debitcards;
l informatie diefstal;
l opheffen en overboeken naar andere
bankrekening;
l toegang tot internetbankieren;
l phishing;
l telefonische spoedoverboeking.

4.1. Banken
Branchebeschrijving
Voor dit onderzoek zijn zes grote banken in
Nederland benaderd, van twee banken is de
vragenlijst – voor een gedeelte – ingevuld
retour ontvangen. Tevens hebben wij
gegevens ontvangen van de Nederlandse
Vereniging van Banken (NVB) betreffende de
totale bankensector.
Verschijningsvormen van
identiteitsfraude in deze sector
Skimming wordt door de NVB als een groot
probleem gezien. Voor skimming, het
kopiëren van bankpassen of creditcards via
gemanipuleerde kaartlezers in voornamelijk
geldautomaten, winkels of tankstations, valt

17

18

24

Omvang en schade
De NVB heeft bekend gemaakt dat over 2010
de schade door fraude met internetbankieren
€9,8 miljoen bedroeg, terwijl de schade door
skimming €19,7 miljoen was. Op de vraag of
er nadere gegevens zijn over identiteitsfraude
bij banken heeft de vereniging aangegeven
dat dit vooralsnog de enige cijfers zijn die zij
bekend zal maken.
Het Nationaal Trendrapport Cybercrime en
Digitale Veiligheid uit 2010 meldt dat de
totale directe financiële schade van skimming,
gerapporteerd door de NVB, in 2007, 2008 en
2009 respectievelijk €15, €31 en €36 miljoen

Respondenten konden zelf met eigen woorden aangeven welke verschijningsvormen van identiteitsfraude ze waarnemen. De antwoorden zijn letterlijk
weergegeven, ook als methode van verkrijgen van identiteitsmiddelen en het fraudeleus gebruiken hiervan door elkaar heenlopen. Een en ander
onderschrijft wel dat de respondenten zelf geen eenduidige afbakening hebben van identiteitsfraude.
OLO-fraude staat voor Optisch Leesbaar Overschrijvingsformulieren-fraude. Dit zijn formulieren die thuis en/of op een bedrijf worden ingevuld om een
betaling te doen. De fraude kan bestaan uit:
- blanco formulieren die worden gestolen en valselijk ingevuld en voorzien van een vervalste handtekening;
- ingevulde formulieren die uit het postcircuit worden gestolen en vervolgens worden vervalst; hierbij wordt het rekeningnummer van begunstigde
aangepast en meestal ook het bedrag.
OLA-fraude staat voor Optisch Leesbaar Acceptgiro-fraude. Voor een beschrijving van deze vorm van overboekingsfraude zie bovenstaande
(OLO-fraude). In dit geval gaat het echter om een acceptgiro.
Bron: http://www.fraudehelpdesk.nl.campaihosting.nl/fraude_abc/O

PwC

was.19 Door de invoering van de chip op de
pinpas (EMV20) en de prioritering van de
aanpak van skimming door politie en justitie,
verwacht de NVB dat deze stijgende trend van
de afgelopen jaren zal worden gekeerd en de
schade als gevolg van skimming in de jaren
2010 en 2011 zal afnemen. Dit lijkt dus voor
2010 reeds het geval.
Daarnaast geeft Currence21 d.d. 18 mei 2011
te kennen dat alertheid van ondernemers,
winkelpersoneel en automaatleveranciers
ervoor zorgde dat samen met de preventieve
maatregelen van Currence en de banken, het
aantal skimaanvallen op geld- en
betaalautomaten met bijna 67% is gedaald tot
310. Opsporing door de politie leidde tot een
fors aantal aanhoudingen van skimcriminelen
en de schade door skimming is ten opzichte
van vorig jaar met 45% gedaald, aldus
Currence. Verder geeft Currence aan dat
skimming zich verplaatst. “Doordat het
nieuwe pinnen skimmen in winkels en bij
geldautomaten bemoeilijkt, zien wij dat
skimming zich verplaatst naar onbemande
betaalomgevingen zoals tankstations en
Chipknip-oplaadpunten.”
De twee banken die de vragenlijst hebben
ingevuld geven te kennen identiteitsfraude te
registeren. Door beide banken wordt daarbij
opgemerkt dat identiteitsfraude als
zelfstandige rubriek niet bestaat, maar wel
categorieën zoals eerder vermeld in deze
paragraaf.

Eén van de twee banken geeft aan dat op basis
van de definitie van identiteitsfraude die
wordt gehanteerd in dit onderzoek de bank
geen onderverdeling van de totaal
geregistreerde fraude naar identiteitsfraude
kan maken. Het noemen van een schadebedrag zou een interpretatie zijn van de bank
en wellicht geen juist beeld geven van de
daadwerkelijke omvang en schade van
identiteitsfraude bij de bank. Om deze reden
geeft de bank verder geen schattingen of
cijfers van omvang en schade van
identiteitsfraude.
Eén grootbank heeft wel cijfers van omvang
en schade van identiteitsfraude voor de jaren
2010 en de eerste twee maanden in 2011
gegeven. Aangezien dit slechts respons betreft
van één bank van de vijf benaderde banken
was dit niet voldoende om hieruit conclusies
over omvang en schade van identiteitsfraude
in de bankensector te kunnen stellen. De
beantwoording van de vragenlijst van de bank
kan echter wel als voorbeeldcasus worden
gezien ter illustratie van omvang en schade
van identiteitsfraude in de bankensector.
In tabel 2 is, gespecificeerd per type
identiteitsfraude, weergegeven hoe vaak
identiteitsfraude in 2010 en de eerste twee
maanden in 2011 heeft plaatsgevonden en
daaruit volgende financiële schade voor één
grootbank.22

19
20

Nationaal Trendrapport Cybercrime en Digitale Veiligheid, 2010. Betreft directe financiële schade van skimming voor de NVB.
“De introductie van ‘het nieuwe pinnen’ met de EMV-chip verloopt volgens plan. Alle bankpassen zijn inmiddels uitgerust met de EMV-chip en winkels
hebben voor meer dan 93% de beschikking over EMV-betaalautomaten. Dat is ook nodig want in januari 2012 houdt het merk PIN op te bestaan.”
Bron: www.currence.nl, 18 mei 2011.

21

Currence is op 1 januari 2005 opgericht op initiatief van acht Nederlandse banken (ING, ABN Amro, Rabobank, Fortis, SNS Bank, Friesland Bank, Van
Lanschot Bankiers en BNG). De missie van Currence is enerzijds het faciliteren van marktwerking en het creëren van transparantie in het collectieve
betalingsverkeer in Nederland en anderzijds het behouden en verder ontwikkelen van de kwaliteit, veiligheid en efficiency van de collectieve
betaalproducten. Bron: www.currence.nl
Hoewel dit op grond van de definitie van identiteitsfraude wel verwacht zou kunnen worden, rapporteerde deze bank niet over gevallen van skimming en
aan identiteitsfraude te relateren creditcardfraude.

22

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

25

Tabel 2. Frequentie identiteitsfraude

Jaar

Type

2011

Telefonische spoedoverboeking

3

98.778

2011

Phishing

8

85.000

2011

Informatiediefstal / Free format

6

0

2011

Internetbankieren toegevoegd

1

244.994

2011

Frauduleuze aanvraag debitcards

2

9.000

20

437.772

Totaal 2011

Aantal ID-fraude

Schade (€)

2010

Phishing

69

436.405

2010

Opheffen en overboeken naar andere bankrekening

3

3.148

2010

Informatiediefstal / Free format

24

69.500

2010

Internetbankieren toegevoegd

12

1.288.776

2010

Frauduleuze aanvraag debitcards

69

2.523.564

177

4.321.393

Totaal 2010

In tabel 3 is, gespecificeerd per type identiteitsfraude, weergegeven hoeveel gevallen van identiteitsfraude de bank heeft kunnen
voorkomen.
Tabel 3. Aantal gevallen identiteitsfraude

Jaar

Type

2011

Telefonische spoedoverboeking

2

2011

Phishing

7

2011

Informatiediefstal / Free format

6

2011

Frauduleuze aanvraag debitcards

2

Totaal 2011

Aantal ID-fraude

17

2010

Phishing

12

2010

Opheffen en overboeken naar andere bankrekening

2

2010

Informatiediefstal / Free format

19

2010

Internetbankieren toegevoegd

2

2010

Frauduleuze aanvraag debitcards

52

Totaal 2010
Bron: Respons bank vragenlijst onderzoek PwC.

26

PwC

87

Concluderende opmerkingen
betreffende de bankensector
Er zijn, gegeven de reikwijdte en diepgang
van dit onderzoek, thans te weinig gegevens
of inschattingen omtrent omvang en schade
van identiteitsfraude in de bankensector
beschikbaar om uitspraken te doen over de
totale omvang en schade van identiteitsfraude
in deze branche.
Met betrekking tot één vorm van
identiteitsfraude, skimming, bedroeg de
totale schade, in 2007, 2008 en 2009
respectievelijk €15, €31 en €36 miljoen en
daalde dit in 2010 tot €19,7 miljoen vanwege
een reeks aan maatregelen die ondernemers,
winkels, leveranciers, banken en opsporing
hebben getroffen.

4.2. Zorgverzekeraars
Branchebeschrijving
Het Centrum Bestrijding Verzekeringsfraude
(CBV) richt zich als onderdeel van het
Verbond van Verzekeraars specifiek op de
problematiek van verzekeringsfraude. Ten
behoeve van dit onderzoek is contact gelegd
met het CBV, dat liet weten geen gegevens te
hebben over identiteitsfraude en ook geen
informatie te hebben dat dit probleem zich
voordoet bij verzekeraars. Identiteitsfraude
zou wel een probleem zijn voor
zorgverzekeraars.
In dit onderzoek is derhalve met name
gekeken naar identiteitsfraude bij
zorgverzekeraars in Nederland. Voor dit
onderzoek zijn drie grote zorgverzekeraars in
Nederland benaderd. Van alle drie de
zorgverzekeraars hebben wij de vragenlijst
ingevuld retour ontvangen. De
beantwoording van de vragenlijst varieerde
tussen de respondenten: van zeer algemene
antwoorden tot gedetailleerde cijfers. Tevens

23

is informatie ontvangen van Zorgverzekeraars
Nederland (ZN), de koepelorganisatie van
zorgverzekeraars die is benaderd voor dit
onderzoek.
Tijdens het onderzoek van PwC maakten het
Verbond van Verzekeraars, Zorgverzekeraars
Nederland, de politie en het Openbaar
ministerie bekend intensiever te gaan
samenwerken in de strijd tegen verzekeringsfraude.23 Het doel van het Convenant Aanpak
Verzekeringsfraude is beter zicht te krijgen op
de aard en de omvang van de fraude
– waaronder dus mogelijk ook identiteitsfraude – door alle fraudemeldingen van de
verzekeraars centraal te registreren en te
analyseren.
Verschijningsvormen van
identiteitsfraude in deze sector
De zorgverzekeraars die de vragenlijst hebben
ingevuld geven aan dat zij de volgende
vormen van identiteitsfraude in de praktijk
waarnemen:
l de identiteit van een overledene
aannemen ten behoeve van een uitkering
van Persoonsgebonden Budget (PGB);
l de identiteit van een verzekerde
aannemen bij zorgvraag;
l phishing.
Omvang en schade
De drie zorgverzekeraars die de vragenlijst
hebben ingevuld gaven te kennen
fraude-incidenten in een systeem te
registeren. Door twee van de drie
zorgverzekeraars wordt opgemerkt dat
identiteitsfraude als zelfstandige rubriek niet
bestaat en er derhalve geen gegevens
beschikbaar zijn over de omvang en schade
van identiteitsfraude. Een van de
zorgverzekeraars geeft aan in 2010 acht keer
met phishing-incidenten te maken te hebben
gehad; de schade door deze incidenten is
onbekend.

ANP, 8 februari 2011

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

27

De derde zorgverzekeraar geeft aan alle
fraude-incidenten te verwerken in een
incidentenregister. Alle vormen worden per
categorie benoemd, waaronder ook de
categorie identiteitsfraude.
Deze derde zorgverzekeraar heeft de cijfers
van omvang en schade van identiteitsfraude
voor de jaren 2007 tot en met 2010
aangegeven. Daarbij gaat het om enkele
gevallen van identiteitsfraude per jaar. Dit
lijkt overeen te komen met het beeld van ZN
dat er bij haar weinig gevallen van
identiteitsfraude bekend zijn: “Als er al eens
iets speelt bij zorgverzekeraars, gaat het
meestal om een verkeerde match bij
VECOZO (verkeerde persoon met dezelfde
initialen en achternaam, dit betreft een
vergissing van de verzekeraar zelf).
Probleem hiermee is en blijft wel: veelal zie
je als zorgverzekeraar niet dat ID-fraude in
het spel is. Het is voorgekomen dat de politie
informatie vordert bij een ID-fraudezaak en
dan blijkt het zich wel voorgedaan te
hebben. Dit lijken echter incidentele gevallen
te zijn en zorgverzekeraars ervaren het niet
als een urgent probleem. […] Kortom:
enkele gevallen bekend, geen urgent
probleem, proactief zoeken naar misbruik

van nieuwe/extra zorgpas heeft niets
opgeleverd.”
Hoewel geen eensluidende conclusies
mogelijk zijn, zijn de gegevens van de
zorgverzekeraar die wel gedetailleerde
gegevens met betrekking tot identiteitsfraude
heeft verstrekt mogelijk illustratief voor
omvang en schade van identiteitsfraude bij
zorgverzekeraars.
In tabel 4 is, gespecificeerd per type
identiteitsfraude, weergegeven hoe vaak
identiteitsfraude in 2007 tot en met 2010
heeft plaatsgevonden en de daaruit volgende
financiële schade voor de zorgverzekeraar.
Daarbij merkt de zorgverzekeraar op dat men
uitsluitend op die incidenten zicht heeft
waarbij de verzekerde aangeeft dat hij/zij
geen kosten heeft gemaakt terwijl deze wel
worden gedeclareerd. Bovenstaande cijfers
omtrent omvang en schade geven derhalve
slechts beperkt inzicht in de werkelijke cijfers
van de omvang en schade van
identiteitsfraude.

Tabel 4. Frequentie identiteitsfraude

Jaar

Type

2010

ID van overledene aannemen tbv pgb uitkering

1

72.968

2010

ID verzekerde aannemen bij zorgvraag

4

43.836

5

116.804

2

1.922

2

1.922

2

1.258

2

1.258

3

4.460

3

4.460

Totaal 2010
2009

ID verzekerde aannemen bij zorgvraag

Totaal 2009
2008

ID verzekerde aannemen bij zorgvraag

Totaal 2008
2007

ID verzekerde aannemen bij zorgvraag

Totaal 2007
Bron: Respons zorgverzekeraar vragenlijst onderzoek PwC.

28

PwC

Aantal ID-fraude

Schade (€)

De vraag ‘Hoeveel gevallen van
identiteitsfraude heeft uw organisatie jaarlijks
kunnen voorkomen?’ beantwoordt de
zorgverzekeraar als volgt:
“Ik kan alleen de incidenten op dit vlak
specificeren en niet de gevallen die we
hebben kunnen voorkomen. Dat heeft ook te
maken met de positie als zorgverzekeraar.
We kunnen namelijk niet actief controleren
op dit vlak: identiteitsfraude vindt vaak
plaats bij een zorgverlener (een illegaal
neemt bijvoorbeeld de identiteit aan van een
verzekerde middels een valse of ontvreemde
verzekeringspas). We krijgen de ziektekosten
door de zorgverlener gedeclareerd en
koppelen die kosten lang niet altijd terug
naar de verzekerde (NB: verzekerde werkt
daar ook aan mee t.b.v. een illegaal
verblijvende vriend of familielid). Hoe zie je
aan een dergelijk declaratie of die via
identiteitsfraude is ontstaan? Vaststelling
van de identiteit in die gevallen hoort bij de
zorgverlener te liggen. Die is daar vaak
gemakzuchtig in/herkent de risico’s niet.
Ziekenhuizen zijn inmiddels wel wettelijk
verplicht de identiteit van een patiënt vast te
stellen. Dat biedt de zorgverzekeraar ook de
mogelijkheid de schade op het ziekenhuis te
verhalen als blijkt dat de identiteit niet juist
is vastgesteld.”
De schade als gevolg van identiteitsfraude, in
verhouding tot de totale schade door fraude
en de gestegen omzet bij de zorgverzekeraar
over de afgelopen jaren, is voor de
zorgverzekeraar vrijwel nihil.

24

25

Concluderende opmerkingen
betreffende de zorgverzekereraars
Er zijn, gegeven de reikwijdte en diepgang
van dit onderzoek, thans te weinig gegevens
of inschattingen omtrent omvang en schade
van identiteitsfraude bij zorgverzekeraars
beschikbaar om uitspraken te doen over de
totale omvang en schade van identiteitsfraude
in deze branche, maar het lijkt te gaan om een
beperkt aantal gevallen en de problematiek is
volgens de zorgverzekeraars zelf niet urgent.

4.3. Thuiswinkels
Branchebeschrijving
De Nederlandse Thuiswinkel Organisatie
(Thuiswinkel.org) is de brancheorganisatie
voor alle verkopers op afstand, zoals
postorderbedrijven en webwinkels.
Thuiswinkel.org behartigt de belangen van
haar leden24, versterkt het imago van en
bevordert het vertrouwen in kopen op afstand
bij haar doelgroepen. Zij creëert maximale
invloed doordat de branche op nationaal en
internationaal vlak zorgt voor adequate
kennis- en informatie-uitwisseling.25
Verschijningsvormen van
identiteitsfraude in deze sector
In de ‘position paper online betalen’ van 2009,
2010 en 2011 worden geen concrete vormen
van identiteitsfraude vermeld. Maar een
bekend probleem is dat de thuiswinkels niet
weten met wie zaken wordt gedaan.
Thuiswinkel.org propageert een zogenaamde
‘eHerkennings-dienst’ of E-identity waardoor
de identiteit van een koper is vastgesteld aan
de hand van een verificatie van naam- en
adresgegevens, leeftijd en bankrekeningnummer. Die identiteit kan uit diverse
bronnen komen.

Alle bedrijven die (een deel van) hun omzet realiseren door de verkoop op afstand van producten en/of diensten aan consumenten kunnen lid worden
van Thuiswinkel.org. Op dit moment is Thuiswinkel.org de belangenvereniging van meer dan 1200 leden.
Bron: http://www.thuiswinkel.org/leden-lidmaatschap.
http://www.thuiswinkel.org/20110104161443/over-thuiswinkel.org

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

29

Omvang en schade
In het Jaarverslag 2008 van Thuiswinkel.org
wordt melding gemaakt van een schatting dat
1% tot 1,5% van alle internetbestellingen
‘verloren’ gaat door fraude. Het schadebedrag
dat in Nederland aan deze vorm van fraude
wordt geleden is volgens het Jaarverslag 2008
zo’n €40 tot €60 miljoen per jaar. In het
Jaarverslag 2009 van Thuiswinkel.org wordt
exact dezelfde schatting gepresenteerd: 1%
tot 1,5% van alle internetbestellingen gaat
‘verloren’ door fraude, wat tot een schade in
Nederland leidt van zo’n €40 tot €60 miljoen
per jaar. In het Jaarverslag van 2010 van
Thuiswinkel.org wordt geen melding gemaakt
van de schade door fraude.
In respons op de vragenlijst schat
Thuiswinkel.org de financiële schade die in
2010 door identiteitsfraude is geleden op
circa €80 miljoen, ook hier gebaseerd op een
schatting dat 1% op de totale omzet verloren
gaat door (identiteits)fraude. Thuiswinkel.org
registreert niet hoe vaak identiteitsfraude
voorkomt, maar heeft wel plannen om dit in
de toekomst te gaan registeren.
Thuiswinkel.org geeft aan in 2010 zeven
gevallen van phishing te hebben
geconstateerd. Daarbij merkt Thuiswinkel.org
op dat beperkt zicht is op het totaal aantal van
deze vorm van identiteitsfraude, aangezien de
meeste aangesloten leden terughoudend zijn
in het delen van informatie over fraude en
cybercrime.
Concluderende opmerkingen
betreffende de thuiswinkels
Er zijn, gegeven de reikwijdte en diepgang
van dit onderzoek, thans te weinig gegevens
of inschattingen omtrent omvang en schade
van identiteitsfraude bij thuiswinkels
beschikbaar om betrouwbare uitspraken te
doen over de totale omvang en schade van
identiteitsfraude in deze branche.

26

30

http://www.stavc.nl/overavc/overavc.asp?Lan=&id=6

PwC

4.4. Voertuigenbranche
Branchebeschrijving
De voertuigenbranche betreft verkoop- en
verhuurbedrijven van voertuigen en
verzekeraars die actief zijn in de
voertuigenbranche. Om inzicht te krijgen in
de omvang en schade van identiteitsfraude in
deze sector zijn de Stichting Aanpak
Voertuigcriminaliteit (AVc) en een
verzekeraar in de voertuigbranche bevraagd.
Verschijningsvormen van
identiteitsfraude in deze sector
De AVc is een samenwerkingsverband tussen
enkele direct betrokken publieke en private
partijen binnen de voertuigbranche.26
De AVc heeft aangegeven ervaring te hebben
met identiteitsfraude binnen AVc, maar dat
men niet registreert hoe vaak identiteitsfraude voorkomt. Op dit moment zijn er geen
plannen bij AVc om dit in de toekomst te gaan
registeren.
AVc merkt daarbij het volgende op: “AVc zelf
heeft geen last van identiteitsfraude, maar
wel zijn partners zoals bijvoorbeeld de
(verhuurbedrijven aangesloten bij de)
BOVAG, en uiteraard de eigenaar van het
kentekenregister, de RDW. Ook de
verzekeraars zullen last hebben van
identiteitsfraude. AVc is met name ten
behoeve van de verhuurbranche bezig
geweest (en nog steeds) met het promoten
van ID-check-apparatuur, te gebruiken bij
de controle van paspoorten en rijbewijzen.
[…] De RDW heeft uiteraard zijn eigen
mechanismen tegen het binnensluipen van
identiteitsfraudes in het kentekenregister en
andere registers. Dat betreft dan zowel
identiteiten van tenaamstellingen als van
voertuigen zelf (denk aan omgekatte auto’s
of gekloonde auto’s). De AVc heeft projecten
gestart op deze thema’s. Per jaar worden

minimaal 400 auto’s gekloond, dat wil
zeggen dat een auto wordt gestolen die
uiterlijk precies op een andere auto lijkt, het
chassisnummer wordt gewijzigd en de
kentekenbewijzen vervalst, waardoor er
twee identieke auto’s in het register komen
te staan: ook identiteitsfraude, maar dan
van voertuigen.”

Tabel 5. Frequentie identiteitsfraude

Jaar

Type

Aantal
ID-fraude

Schade (€)

2010

Gebruik gestolen/ vervalste rijbewijzen

8

200.000

2009

Gebruik gestolen/ vervalste rijbewijzen

5

125.000

2008

Gebruik gestolen/ vervalste rijbewijzen

6

150.000

2007

Gebruik gestolen/ vervalste rijbewijzen

19

475.000

Omvang en schade
Er zijn thans te weinig gegevens of
inschattingen omtrent omvang en schade van
identiteitsfraude bij de AVc beschikbaar om
uitspraken te doen over de totale omvang en
schade van identiteitsfraude in de
autobranche.
Naast de AVc is ook een verzekeraar in de
mobiliteitsbranche, met verzekeringen voor
ondernemers en particulieren, bevraagd. De
verzekeraar geeft aan op het gebied van
identiteitsfraude nauw samen te werken met
de AVc, het Verzekeringsbureau
Voertuigcriminaliteit en het Landelijk
Informatiecentrum Voertuigcriminaliteit.
De verzekeraar geeft aan identiteitsfraude
binnen de organisatie te registreren door vast
te leggen op welke wijze en met welke (valse)
documenten bij autobedrijven voertuigen
worden meegegeven voor een proefrit.
In tabel 5 is weergegeven hoe vaak
identiteitsfraude van 2007 tot en met 2010
heeft plaatsgevonden en de daaruit volgende
financiële schade voor de verzekeraar.

Tabel 6. Percentage aantal gevallen identiteitsfraude

Jaar

Totaal aantal fraudegevallen

Aantal ID-fraude

%

2010

104

8

7,7%

2009

68

5

7,4%

Tabel 7. Percentage financiële schade

Jaar

Totaal schade fraude (€)

Schade ID-fraude (€)

%

2010

1.400.000

200.000

14,3%

2009

1.425.000

125.000

8,8%

De verzekeraar merkt daarbij op dat dit
overzicht inzicht geeft in het grootste gedeelte
van de gehele omvang van identiteitsfraude,
maar dat autobedrijven ook worden
geconfronteerd met aankopen op valse
identiteit waarvoor dikwijls geen
verzekeringsdekking bestaat.
In tabel 6 is weergegeven wat het percentage
van het aantal gevallen van identiteitsfraude
binnen het totaal aantal (algemene)
fraudegevallen in 2009 en 2010 bij de
verzekeraar was.
In tabel 7 is weergegeven wat het percentage
van de financiële schade door
identiteitsfraude op de totale financiële
schade door fraude in 2010 en 2009 bij de
verzekeraar was.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

31

Concluderende opmerkingen
betreffende de voertuigenbranche
Uit de gegevens omtrent omvang en schade
van identiteitsfraude van de verzekeraar in de
voertuigbranche blijkt dat in 2008 de
aantallen identiteitsfraude tijdelijk afnamen,
maar dat vanaf 2009 weer een stijging is waar
te nemen. Deze stijging is ook te zien in de
omvang en schade van identiteitsfraude ten
opzichte van de totale omvang en schade van
fraude bij de verzekeraar.
Echter, de gegevens van de verzekeraar
omtrent omvang en schade van
identiteitsfraude zijn, gegeven de reikwijdte
en diepgang van dit onderzoek, te summier
om betrouwbare uitspraken te doen over de
totale omvang en schade van identiteitsfraude
in deze voertuigenbranche en kunnen
derhalve enkel als illustratief beschouwd
worden.

4.5. Telecom
Branchebeschrijving
In dit onderzoek wordt onder de
telecombranche aanbieders van (mobiele)
telefonie, televisie en/of internet verstaan.
Om een indicatie te krijgen van de omvang en
schade van identiteitsfraude zijn in deze
sector twee grotere telecomaanbieders
bevraagd, echter van slechts één aanbieder is
respons ontvangen.
Verschijningsvormen van
identiteitsfraude in deze sector
Deze telecomaanbieder gaf aan dat zij de
volgende vormen van identiteitsfraude in de
praktijk waarnemen:
l het misbruiken van andermans
identiteitsbewijs (om een abonnement af
te kunnen sluiten);
l het gebruiken van andermans
bankgegevens om kredietwaardigheid aan
te tonen, of abonnementsgegevens van
een ander abonnement gebruiken om

32

PwC

l
l

betrouwbaarheid van valse identiteit te
staven;
het vervalsen van bewijzen van de Kamer
van Koophandel;
het gebruiken van methoden als hacking
en phishing.

Omvang en schade
De telecomaanbieder geeft aan regelmatig te
maken te hebben met klanten die producten
en diensten afnemen zonder het oogmerk te
hebben daarvoor te betalen, soms met het
gebruik van een valse identiteit. De
telecomaanbieder registreert deze incidenten,
maar de registratie is niet van dien aard dat op
eenvoudige wijze de specifieke wijze van
oplichting en het aantal kan worden vervat.
De telecomaanbieder geeft aan dat het om
tientallen gevallen van identiteitsfraude per
jaar gaat en merkt daarbij op dat dit aantal
over de afgelopen jaren een stijging vertoont.
De totale schade bedraagt tienduizenden tot
honderdduizenden euro’s.
Het percentage van het aantal gevallen van
identiteitsfraude binnen het totaal aantal
(algemene) fraudegevallen schat de
telecomaanbieder op circa 10% tot 20%. Het
percentage van de financiële schade door
identiteitsfraude op de totale financiële
schade door fraude is naar schatting bij de
telecomaanbieder circa 15% tot 25%. Bij circa
1% van het totaal aantal bestellingen is sprake
van identiteitsfraude volgens de
telecomaanbieder.
De telecomaanbieder geeft aan dat het GBA
en de BV BSN te raadplegen zouden moeten
zijn voor commerciële organisaties bij de
acceptatie van klanten.
Concluderende opmerkingen
betreffende telecombranche
Er zijn, gegeven de reikwijdte en diepgang
van dit onderzoek, te weinig gegevens of
inschattingen omtrent omvang en schade van

identiteitsfraude bij telecomaanbieders
beschikbaar om uitspraken te doen over de
totale omvang en schade van identiteitsfraude
in deze branche.

l
l

4.6. Energie

l

Branchebeschrijving
In dit onderzoek worden onder de
energiesector energieleveranciers en
energienetbeheerders verstaan. Om inzicht te
krijgen in de omvang en schade van
identiteitsfraude zijn in deze sector vier
energienetbeheerders en één
energieleverancier bevraagd.
Verschijningsvormen van
identiteitsfraude in deze sector
Van de bevraagde energieleveranciers en de
vier energienetbeheerders gaf één
netbeheerder aan niet te maken te hebben
met identiteitsfraude. De overige vier
bevraagde organisaties gaven aan dat zij de
volgende vormen van identiteitsfraude in de
praktijk waarnemen:
l bij het aangaan van contracten het
verstrekken van een vals of andermans’
identiteitsbewijs, de facturen zijn
oninbaar in verband met de valse
identiteit;
l uitzendkracht verstuurt valse factuur
(waardoor het lijkt op diensten die de
energieleverancier afneemt, maar feitelijk
een ander geld ontvangt);
l medewerker wijzigt
bankrekeningnummers van klanten in een
bankrekeningnummer van zichzelf en/of
bekende;
l iemand, die zich voordeed als
medewerker van energieleverancier,
bezoekt een klant en vraagt de pincode in
te toetsen. Vervolgens wordt de betaalpas
geskimmed;
l persoon geeft zich op internet uit voor een
(bestaande) medewerker van de

l

energieleverancier en laat zich
laatdunkend uit over diverse zaken;
medewerker waarvan blijkt dat hij/zij een
vals CV ingeleverd heeft;
medewerker vervalst handtekening van
een klant op een energiecontract;
medewerker wijzigt onder naam van
collega’s ‘persoonlijke’ gegevens op het
intranet in iets onoorbaars;
frauduleuze bedrijven sturen blanco
SMS-berichten.

Omvang en schade
Van de vier organisaties die te kennen hebben
gegeven te maken te hebben met
identiteitsfraude gaf de energieleverancier en
een netbeheerder aan identiteitsfraude te
registreren, de andere twee netbeheerders
gaven te kennen identiteitsfraude niet te
registreren maar wel voornemens zijn dit in
de toekomst te gaan doen.
De energieleverancier gaf aan door middel
van deze registratie ook, gespecificeerd per
type identiteitsfraude, de cijfers van omvang
en schade van identiteitsfraude te kunnen
vermelden. In tabel 8 is, gespecificeerd per
type identiteitsfraude, weergegeven hoe vaak
identiteitsfraude in 2009 en 2010 heeft
plaatsgevonden en daaruit volgende
financiële schade voor de energieleverancier.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

33

De in tabel 8 vermelde cijfers laten zien dat
het aantal gevallen van identiteitsfraude in
2010 ten opzichte van 2009 is gestegen. De
financiële schade als gevolg van de
identiteitsfraude is echter in 2010 ten
opzichte van 2009 gedaald.
De energieleverancier gaf aan dat het
percentage van het aantal gevallen van
identiteitsfraude binnen het totaal aantal
fraudezaken circa 14% is. Echter, het
percentage van de financiële schade door
identiteitsfraude op de totale omzet van de
organisatie is verwaarloosbaar.
Twee energienetbeheerders gaven aan geen
exacte cijfers omtrent de omvang en schade
van identiteitsfraude te kunnen leveren maar
wel een schatting van deze cijfers te kunnen
geven.

In tabel 9 is de schatting van het aantal
gevallen identiteitsfraude en de omvang van
de financiële schade die de
energienetbeheerders jaarlijks aan
identiteitsfraude ondervinden weergegeven.
De in tabel 9 vermelde cijfers laten zien dat
het aantal gevallen van identiteitsfraude en de
daaruitvolgende schade van 2007 tot en met
2010 is gestegen bij de energienetbeheerders.
Opgemerkt dient te worden dat zowel het
aantal gevallen van identiteitsfraude als de
omvang van de financiële schade bij de twee
energienetbeheerders zeer uiteenloopt.
Indien de typen identiteitsfraude gelijk zijn en
onderling niet veel van elkaar verschillen
schatten de netbeheerders respectievelijk een
gemiddelde schade van €2.500 tegenover een
gemiddeld schadebedrag van €400.

Tabel 8. Frequentie identiteitsfraude

Jaar

Type

2010

Uitzendkracht verstuurt valse factuur (waardoor het lijkt op diensten die de
energieleverancier afneemt, maar feitelijk een ander geld ontvangt).

2

10.000

2010

Medewerker wijzigt bankrekeningnummers van klanten in een
bankrekeningnummer van zichzelf en/of bekende.

1

5.000

2010

Iemand, die zich voordeed als medewerker van energieleverancier, bezoekt
een klant en vraagt de pincode in te toetsen. Vervolgens wordt de betaalpas
geskimmed.

3

1.500

2010

Persoon geeft zich op internet uit voor een (bestaande) medewerker van de
energieleverancier en laat zich laatdunkend uit over diverse zaken.

1

p.m.

2010

Medewerker waarvan blijkt dat hij/zij een vals CV ingeleverd heeft.

2

p.m.

Totaal 2010

9

16.500+ p.m.

2009

Medewerker vervalst handtekening van een klant op een energiecontract.

5

4.000+ p.m.

2009

Medewerker wijzigt onder naam van collega’s ‘persoonlijke’ gegevens
intranet in iets onoirbaars.

1

p.m.

2009

Frauduleuze bedrijven sturen blanco SMS-berichten

p.m.

5.000

2009

Medewerker wijzigt bankrekeningnummers van klanten in een
bankrekeningnummer van zichzelf en/of bekende.

2

80.000

3

85.000+ p.m.

Totaal 2009

34

PwC

Aantal ID-fraude

Schade (€)

Tabel 9. Aantal gevallen identiteitsfraude

Organisatie

Jaar

Type

Aantal ID-fraude

A

2010

Oninbare facturen in verband met valse identiteit

210

567.000

B

2010

Niet kenbaar gemaakt

10

4.000

A

2009

Oninbare facturen in verband met valse identiteit

189

510.000

B

2009

Niet kenbaar gemaakt

10

4.000

A

2008

Oninbare facturen in verband met valse identiteit

170

459.000

B

2008

Niet kenbaar gemaakt

5

1.500

A

2007

Oninbare facturen in verband met valse identiteit

153

413.000

B

2007

Niet kenbaar gemaakt

p.m.

p.m.

Het percentage van het aantal gevallen van
identiteitsfraude binnen het totaal aantal
fraudezaken schatten beide energienetbeheerders tussen de 5% en 7%.
Als aanbeveling voor een betere preventie van
identiteitsfraude gaf een van de energienetbeheerders aan dat het belangrijk is bij het
aangaan van contracten dat er een goede
controle van de identiteit van de aanvrager
plaatsvindt. Omdat de energieleverancier
belang heeft bij een lage drempel om klanten
te laten overstappen van energieleverancier,
vindt regelmatig geen identiteitscontrole
plaats. De energienetbeheerder geeft aan dat
de energienetbeheerders daardoor vaak niet
weten of degene die het contract sluit wel is
die hij aangeeft te zijn. Hier ligt dus een rol
voor zowel de energieleverancier als de
energienetbeheerder.
Concluderende opmerkingen
betreffende de energiesector
De respons rate op de uitgestuurde vragenlijst
was binnen de energiesector hoog en het
beeld dat rijst is dat er binnen deze sector wel
de nodige aandacht is voor identiteitsfraude.
De beantwoording van de vragenlijst
varieerde echter sterk tussen de
respondenten. Zoals eerder beschreven gaf de
energieleverancier concrete cijfers van
omvang en schade van identiteitscijfers en

Schade (€)

waren de cijfers van de twee energienetbeheerders gebaseerd op schattingen.
De cijfers van de energieleverancier laten zien
dat het aantal gevallen van identiteitsfraude
in 2010 ten opzichte van 2009 is gestegen. De
financiële schade als gevolg van de
identiteitsfraude is echter in 2010 ten
opzichte van 2009 gedaald.
De energieleverancier gaf verder aan dat het
percentage van het aantal gevallen van
identiteitsfraude binnen het totaal aantal
fraudezaken circa 14% is, echter dat het
percentage van de financiële schade door
identiteitsfraude op de totale (relevante)
omzet van de organisatie verwaarloosbaar is.
De geschatte cijfers van de omvang en schade
van identiteitsfraude bij de twee
energienetbeheerders laten zien dat het
geschatte aantal gevallen van
identiteitsfraude en de daaruit volgende
schade van 2007 tot en met 2010 is gestegen.
Gegeven de homogeniteit (zoals omvang, type
dienstverlening, contact met klant) van deze
sector zijn de ervaringen van de twee
energienetbeheerders waarschijnlijk tekenend
voor de gehele energienetbeheersector.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

35

4.7. Kamer van Koophandel
Branchebeschrijving
Een van de belangrijkste wettelijke taken van
de Kamer van Koophandel (KvK) is het
bijhouden van een register met bijna 2 miljoen
bedrijven, verenigingen en stichtingen.27
Verschijningsvormen van
identiteitsfraude in deze sector
De KvK geeft aan dat het af en toe wel eens
voorkomt dat een persoon zich door middel
van een vals identiteitsbewijs óf inschrijft als
ondernemer óf opgave doet ‘namens’ een
bedrijf dat geheel niet aan hem/haar
toebehoort.
De KvK geeft in de vragenlijst aan zoveel als
mogelijk te doen om identiteitsfraude te
voorkomen bij het handelsregister. De
maatregelen die de KvK hiervoor heeft
genomen zijn:
l “fysieke legitimatieplicht voor nieuwe
functionarissen die in het
handelsregister worden ingeschreven.
Voor opgaven die worden gedaan door
het notariaat geldt dat niet omdat het
notariaat ook verplicht is een
identiteitscontrole uit te voeren;
l identiteitsbewijs wordt gechecked op
geldigheid in het VIS-systeem van BKR;
l identiteitsbewijs wordt gecontroleerd
met een paspoort reader (van 3M) op
echtheid etc.;
l medewerkers die controle uitvoeren zijn
opgeleid door Marechaussee (ECID);
l bij twijfel over echtheid document wordt
contact opgenomen met de ECID;
l handelsregister heeft directe koppeling
met GBA (incl. BSN);
l Bij valse documenten wordt aangifte
gedaan bij de politie, bij sommige KvK’s
worden personen direct opgepakt door
zeer goede afspraken met de

(gemeentelijke) politie die zeer snel ter
plaatse zijn.”
Omvang en schade
Het aantal keer dat identiteitsfraude
voorkomt wordt niet geregistreerd door de
KvK. De KvK geeft aan wel plannen te hebben
om dit in de toekomst te gaan registreren.
De KvK geeft als schatting dat het aantal
gevallen identiteitsfraude per jaar minder dan
vijf is en dat de omvang van de financiële
schade die de KvK jaarlijks aan identiteitsfraude lijdt nihil is.28
Concluderende opmerkingen
betreffende de Kamer van Koophandel
De KvK geeft aan thans niet te registreren hoe
vaak identiteitsfraude bij de KvK voorkomt.
Als schatting geeft de KvK aan dat het aantal
gevallen identiteitsfraude per jaar minder dan
vijf is en dat de omvang van de financiële
schade die de KvK jaarlijks aan identiteitsfraude lijdt nihil is.

4.8. Overige organisaties
binnen de private sector
Naast organisaties uit boven beschreven
sectoren is ook een aantal organisaties
bevraagd die niet onder een van deze sectoren
vallen en waarvan de respons wel degelijk van
waarde is om te presenteren in dit onderzoek.
Groothandel in technische
installatiematerialen
Zo geeft een groothandel in technische
installatiematerialen bijvoorbeeld aan dat
“alle fraudezaken, dus ook
identiteitsfraudes, door eigen inspecteurs
belast met interne controle worden
onderzocht. Hun onderzoeksresultaten
worden vastgelegd in frauderapportages.”

27

http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/kamer-van-koophandel/wat-doet-de-kvk

28

Niet kan worden uitgesloten dat deze vorm van identiteitsfraude wel tot indirecte schade leidt. Hierover heeft de KvK echter geen gegevens verstrekt.

36

PwC

De groothandel geeft aan door deze
registratie zeer waarschijnlijk een goed beeld
te hebben van de omvang van
identiteitsfraude. In 2010 zijn vijf gevallen
van identiteitsfraude met een omvang tussen
de €500 en €20.000 per incident
geregistreerd.
De relatieve omvang van identiteitsfraude is
groot bij de groothandel, circa 26% van het
totaal aantal fraude zaken betreft
identiteitsfraude. De groothandel gaf aan de
volgende vormen van identiteitsfraude in de
praktijk waar te nemen:
l materialen ophalen met behulp van het
opgeven van een valse naam en/of
hoedanigheid en valse handtekening;
l het misbruik van het wachtwoord en
inlogcode van klanten bij internetorders.
Postbedrijf
Een groot postbedrijf geeft aan
identiteitsfraude te registreren. Het
postbedrijf gaf aan de volgende vormen van
identiteitsfraude in de praktijk waar te
nemen:
l misbruik van NAW-gegevens;
l misbruik van bankgegevens.
Het postbedrijf geeft aan in 2010 totaal 100
gevallen van identiteitsfraude te hebben
geregistreerd, maar geeft aan geen inzicht te
hebben in de omvang van de berokkende
schade. Daarbij merkt het postbedrijf op dat
het aantal “slechts een topje van de ijsberg
betreft. Veel incidenten worden namelijk niet
gemeld.” Daarentegen merkt het postbedrijf
op dat het percentage van het aantal gevallen
van identiteitsfraude binnen het totaal aantal
fraudegevallen zaken op dit moment circa
0,5% is.

29

Documentfraude en Verificatie
Informatie Systemen (VIS)
In haar jaaroverzicht over 2010 schrijft het
Bureau Kredietregistratie (BKR):
“Zeker in een wereld die steeds virtueler
wordt, is het belangrijk de juiste identiteit
van personen vast te stellen. Het
verschijnsel identiteitsfraude is in
Nederland nog redelijk beperkt, maar
steekt wel steeds vaker de kop op. De
gevolgen in een voorkomend geval zijn
voor consumenten vaak dramatisch. Met
VIS informeert BKR het bedrijfsleven en
publieke instellingen over gestolen,
vermiste of om andere redenen ongeldig
verklaarde identiteits- en reisdocumenten
uit binnen- en buitenland. Met deze
gegevens kunnen overheid en bedrijfsleven
fraude met ongeldige documenten
voorkomen. Het aantal raadplegingen in
VIS in 2010 was 8.571.000 (ten opzichte
van 8.874.000 in 2009). Dit is een daling
van 3,4%.”
Bron: Jaaroverzicht 2010. Krediet in menselijk perspectief
(Tiel, 2011).

Desgevraagd geeft het BKR zelf aan alleen
zijdelings met het fenomeen identiteitsfraude
in aanraking te komen en hierover geen
gegevens te verzamelen.
Fraude met identiteitspapieren door
werknemers
Het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid heeft onderzoek laten
verrichten naar illegale tewerkstelling in
Nederland.29 In het kader van dit onderzoek
zijn twee enquêtes uitgevoerd: een
telefonische enquête onder 613 werkgevers
en een internetenquête onder 234 uitzendbureaus. Daarnaast zijn vele experts en
betrokkenen geïnterviewd. Om een indicatie

Illegaal aan de slag. Onderzoek naar illegale tewerkstelling in Nederland (onderzoek in opdracht van ministerie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
Zoetermeer, 15 december 2010).

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

37

te krijgen van de omvang van illegale
tewerkstelling, is gevraagd aan werkgevers of
zij wel eens meegemaakt hebben dat er
werknemers waren die fraudeerden met hun
identiteitspapieren.
Uit het onderzoek blijkt dat 13% van de
respondenten wel eens te maken heeft gehad
met werknemers die frauderen met hun
identiteitspapieren. Vooral de landbouw
(51%), horeca (23%) en overige diensten,
zoals reparatie van consumentenartikelen,
wellness en wasserijen (29%), krijgen hier
relatief veel mee te maken. Uit de
internetenquête onder uitzendbureaus blijkt
dat maar liefst 45% van de uitzendbureaus te
maken heeft gehad met werknemers die
frauderen met hun identiteitspapieren.

4.9. Samenvatting private
sector
Dit onderzoek toont aan dat er weinig zicht is
in de private sector op de omvang en schade
van identiteitsfraude. Dit beperkte inzicht
heeft deels te maken met het feit dat
identiteitsfraude niet door alle partijen als een
aparte categorie ‘fraude’ wordt onderkend en
als het al apart wordt gedefinieerd dan wordt
het niet door alle partijen op dezelfde wijze
afgebakend. Een ander probleem binnen de
private sector is dat registratie van
(identiteits-)fraude in het geheel niet of
nauwelijks plaatsvindt. Niet van
identiteitsfraude en in veel gevallen geen
registratie van fraude in het algemeen.

38

PwC

Wat dan resteert zijn slechts schattingen op
basis waarvan geen betrouwbare uitspraken
over omvang en schade van identiteitsfraude
kunnen worden gedaan. Naast de kwestie van
definities en registratie speelt ook mee dat er
binnen de private sector commerciële
belangen meewegen: mogelijke reputatieschade en eventueel concurrentienadeel
weerhoudt partijen om transparant te zijn
over de omvang en schade van fraude
waarvan zij slachtoffer zijn, waaronder ook
identiteitsfraude.
Een enkele sector zoals de energiesector geeft
er blijk van al actiever bezig te zijn met het in
kaart brengen van de schade die zij door
identiteitsfraude oplopen.
In verschillende sectoren zijn initiatieven of
ideeën om te starten met de registratie van
fraude in het algemeen en zeker identiteitsfraude in het bijzonder (bijvoorbeeld bij de
Thuiswinkel.org en binnen de
verzekeringsbranche door het Convenant
Aanpak Verzekeringsfraude).
Deze initiatieven of ideeën wijzen er op dat
binnen deze sectoren, hoewel er geen zicht is
op omvang en schade van identiteitsfraude,
men dit probleem wel degelijk dusdanig
serieus acht dat men hierover meer kennis of
inzicht wil verzamelen.

5 Omvang identiteitsfraude in de
publieke sector

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

39

In dit hoofdstuk worden de resultaten
betreffende de omvang en schade van
identiteitsfraude in de publieke sector
gepresenteerd. De omvang en schade zijn
uitgesplitst naar de diverse overheidsorganisaties die zijn bevraagd. De selectie van
organisaties die zijn onderzocht is bepaald in
samenspraak met het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK).

5.1. Korps landelijke
politiediensten, regionale
politiekorpsen, Koninklijke
Marechaussee en Expertise
Centrum Identiteitsfraude &
Documenten
Beschrijving
Het Korps landelijke politiediensten (KLPD)
houdt zich onder andere bezig met het
aanpakken van de zware, georganiseerde
criminaliteit, terrorisme en fraude, waaronder
de bestrijding van identiteitsfraude. Door
middel van onder andere dagelijkse
identiteitsvaststellingen op basis van door de
korpsen ingezonden vingerafdrukken van
aangehouden personen, draagt het KLPD bij
aan het voorkómen van identiteitsfraude in
het hele traject van aanhouding tot en met
reclassering.30 De 25 regiokorpsen van de
politie in Nederland zijn belast met
identiteitsvaststelling van verdachten.
Daarnaast nemen zij aangiften op van
slachtoffers van identiteitsfraude en
verrichten zij opsporingsonderzoek naar
gevallen van identiteitsfraude.
Een van de taken van de Koninklijke
Marechaussee (KMar) is het toezicht houden
op de veiligheidscontrole van bagage en
passagiers op alle Nederlandse

30
31

KLPD, Jaarverslag 2009.
http://www.defensie.nl/marechaussee

32

http://www.defensie.nl/marechaussee/service/expertisecentra/expertisecentrum_identiteitsfraude

40

PwC

burgerluchthavens, onder andere door het
controleren van reis-, identiteits- en
waardedocumenten.31
Het Expertise Centrum Identiteitsfraude &
Documenten (ECID) is een onderzoeksbureau
van de KMar in samenwerking met het KLPD,
waarvan het hoofdkantoor gevestigd is op de
luchthaven Schiphol. De helpdesk van het
ECID houdt zich (voornamelijk) bezig met het
controleren van reis-, identiteits- en
waardedocumenten. De controle van
documenten is voor een ieder – dat wil zeggen
zowel voor opsporingsinstanties als private
instellingen – beschikbaar.32
Het ECID tracht uit politiesystemen, waar ook
de KMar gebruik van maakt, de cijfers omtrent
identiteitsfraude voor KMar en KLPD/politie
inzichtelijk te krijgen. Dit onderzoek is nog
niet afgerond.
Verschijningsvormen van
identiteitsfraude bij KLPD/politie,
KMar, ECID
De KMar, de KLPD/politie en het ECID hebben
vanuit hun respectievelijke functies te maken
met alle vormen van identiteitsfraude,
identiteitsdiefstal of de creatie dan wel het
aannemen van een valse identiteit middels het
vervalsen van reis-, identiteits- en
waardedocumenten.
Omvang documentfraude (KMar)
Het ECID heeft recent in haar Statistisch
Jaaroverzicht Documentfraude de cijfers
gepresenteerd betreffende aangetroffen
gevallen van documentfraude (fraude met
merendeels identiteitsdocumenten) bij
grensoverschrijdingen (naar voren gekomen
bij grenscontrole door de KMar) en
documentfraude die werd vermoed in andere
gevallen dan grensoverschrijdingen (en

voorgelegd door KMar, KLPD en regiopolitie,
maar ook door andere overheden, banken,
telecomproviders en zelfs buitenlandse
overheden) en die werden voorgelegd aan het
ECID. De gevallen van documentfraude zijn
weergegeven in tabel 10, waarbij per geval
sprake kan zijn van meerdere valse/vervalste
documenten.
Tabel 10. Gevallen van documentfraude

Jaar

Schiphol

Overige grensoverschrijdingen

Geen grensoverschrijding

TOTAAL

2010

660

322

702

1684

2009

644

393

955

1992

2008

1127

In 2010 zijn dus minder gevallen van
documentfraude behandeld dan in 2009 (en
voor de gevallen buiten grensoverschrijdingen
geldt dat er een daling is sinds 2008), maar
omdat gegevens van voorafgaande jaren
ontbreken kan niet worden geconcludeerd dat
sprake is van een dalende trend in het aantal
gevallen.
De KMar heeft geen cijfers of schattingen
betreffende de schade door documentfraude,
niet voor het deel ontdekte gevallen, noch
voor gevallen waarin de documentfraude
onopgemerkt blijft.
Omvang identiteitsfraude
(KLPD/politie)
Binnen de Nederlandse politie worden
aangiften en meldingen vertaald in één of
meer feitcodes, die zijn gekoppeld aan
artikelen in het Wetboek van Strafrecht, uit
een limitatieve lijst en daarmee geregistreerd
in het systeem BVH (Basis Voorziening
Handhaving). Omdat identiteitsfraude niet

33

zelfstandig strafbaar is gesteld, is er geen
feitcode beschikbaar in BVH voor
identiteitsfraude.
In augustus 2010 heeft het ministerie van
Veiligheid en Justitie de Handreiking Politie
Identiteitsfraude33 gepubliceerd. In deze
Handreiking wordt een overzicht gegeven van
artikelen in het huidige Wetboek van
Strafrecht die kunnen worden toegepast bij de
bestrijding van identiteitsfraude. Per
wetsartikel wordt een globale omschrijving
gepresenteerd van de (soort) gedragingen die
op grond van dat artikel strafbaar gesteld zijn
en wat de link met identiteitsfraude is. Deze
Handreiking heeft tot doel de mogelijkheid
voor burgers om aangifte te doen van
identiteitsfraude te vergemakkelijken,
doordat politieambtenaren beter herkennen
wanneer sprake is van identiteitsfraude en
ook beter begrijpen dat degene die aangifte
wil doen niet altijd financiële schade heeft
geleden door de identiteitsfraude. De
Handreiking biedt geen oplossing voor het
ontbreken van een feitcode voor
identiteitsfraude in het BVH-systeem.
Dit alles maakt dat het lastig is om een
overzicht uit de politiesystemen te genereren
van de gevallen van identiteitsfraude dat is
gemeld bij de politie en de schade die
daarmee is gemoeid. Aanpassen en/of
uitbreiden van de feitcodes in BVH is, volgens
de politie, technisch niet eenvoudig, niet
zonder kosten en moet worden uitgevoerd
door de beheerder van BVH, vtsPN.
Totdat de feitcodes in BVH zijn uitgebreid
en/of aangevuld zal een beeld over omvang
en schade door identiteitsfraude uit de
politiesystemen gehaald moeten worden door
een tijdrovende analyse van alle afzonderlijke
aangiften en meldingen waarin
identiteitsfraude mogelijk een rol zou kunnen
hebben gespeeld. Deze speurtocht kan

Handreiking politie identiteitsfraude, augustus 2008, ministerie Justitie en Veiligheid.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

41

enigszins worden afgebakend door alle
aangiften en meldingen gekoppeld aan de
wetsartikelen zoals genoemd in de
Handreiking te onderzoeken, maar lang niet
al deze aangiften en meldingen zullen ook
betrekking hebben op identiteitsfraude. Een
analyse via een steekproef lijkt moeilijk,
omdat te weinig informatie bekend is over het
totaal en dus nooit zeker gesteld kan worden
wanneer een steekproef representatief is.
Het ECID is op dit moment bezig met een
dergelijk onderzoek in politieregistraties om
te trachten in kaart te brengen wat aard en
omvang van identiteitsfraude zoals gemeld bij
of geconstateerd door de politie is. Dit
onderzoek zou niet gereed zijn voor het
afronden van dit onderzoek.
Concluderende opmerkingen
betreffende KLPD/politie, KMar en ECID
De KLPD/politie, de KMar en het ECID hebben
te kennen gegeven thans niet over gegevens of
inschattingen omtrent omvang en schade van
identiteitsfraude uit de politiesystemen te
beschikken. Het ECID is bezig met een eigen
onderzoek in politieregistraties om te trachten
in kaart te brengen wat aard en omvang van
identiteitsfraude zoals gemeld bij of
geconstateerd door de politie is. Dit
onderzoek was niet gereed voor het afronden
van dit onderzoek.
Het ECID heeft wel globale cijfers
gepresenteerd over documentfraude. Deze
cijfers laten zien dat in 2009 1.992 gevallen
van documentfraude zijn behandeld bij het
ECID en dat dit in 2010 1.684 gevallen betrof.
Omdat gegevens van voorafgaande jaren
ontbreken kan niet worden geconcludeerd dat
sprake is van een dalende trend in het aantal
gevallen. Ook kan niets gezegd worden over
de schade door documentfraude, niet voor het
deel ontdekte gevallen, noch voor gevallen
waarin de documentfraude onopgemerkt
blijft.

42

PwC

5.2. Openbaar ministerie,
Justitiële Informatiedienst & de
Matchingsautoriteit
Beschrijving
Het Openbaar ministerie (OM) zorgt ervoor
dat strafbare feiten worden opgespoord en
vervolgd. Daarvoor wordt samengewerkt met
de politie en andere opsporingsdiensten. De
officier van justitie leidt het
opsporingsonderzoek. Het OM houdt ook
toezicht op de goede uitvoering van het
vonnis van rechters; boetes moeten worden
betaald, gevangenisstraffen uitgezeten,
taakstraffen goed uitgevoerd.
De Justitiële Informatiedienst (JustID) heeft
tot doel een optimale informatievoorziening
in de strafrechtsketen te verzorgen en om
betrouwbare informatie te verstrekken over
de juiste persoon (een integer persoonsbeeld).
Voor een effectief en efficiënt functionerende
strafrechtsketen is onder meer nodig dat bij de
behandeling van een zaak op een zo vroeg
mogelijk moment op een eenduidige manier
de identiteit van een justitiabele wordt
vastgesteld. JustID ondersteunt de
verschillende ketenpartners door het mogelijk
te maken om gegevens van een persoon direct
te verifiëren. Zo kan worden vastgesteld of de
betrokkene al eerder met Justitie in aanraking
is geweest of niet. In de rol van
MatchingsAutoriteit (MA) bepaalt JustID op
dat moment ook de precieze persoonsaanduiding. De MA levert op deze manier een
bijdrage aan het beperken van vervuiling in
registratiesystemen en het tegengaan van
identiteitsfraude, waardoor een betere
informatie-uitwisseling tot stand komt.
Verschijningsvormen van
identiteitsfraude in deze sector
Het OM krijgt te maken met alle vormen van
identiteitsfraude, de JustID met name met
criminele identiteitsfraude waarbij de dader
zijn straf probeert te ontlopen door zich voor
te doen als een ander.

Omvang en schade
Zowel het OM als JustID hebben aangegeven
te maken te hebben met identiteitsfraude
(voor JustID een bestaansreden). Beide
organisaties hebben echter geen cijfers
kunnen aanreiken die zicht geven op omvang
en schade door identiteitsfraude.

5.3. Immigratie- en
Naturalisatiedienst
Beschrijving
De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) is
verantwoordelijk voor de uitvoering van het
vreemdelingenbeleid in Nederland. Dat houdt
in dat de IND alle aanvragen beoordeelt van
vreemdelingen die in Nederland willen
verblijven of Nederlander willen worden.34
Verschijningsvormen van
identiteitsfraude in deze sector
De verschijningsvormen van identiteitsfraude
waar de IND mee te maken heeft zijn het
gebruik van een valse identiteit, vaak gestaafd
met valse reis- en overige brondocumenten.

Omvang en schade
De IND heeft aangegeven dat tot 1 februari
2011 door het Bureau Bijzonder Onderzoek
van de IND identiteitsfraude geregistreerd
werd in een intern systeem, waarbij
identiteitsfraude onder verschillende termen
kon worden geregistreerd. Tevens wordt
identiteitsfraude, naast behandeling door het
Bureau Bijzonder Onderzoek, binnen
meerdere processen binnen de IND
gesignaleerd, geregistreerd en behandeld.
Daardoor zijn er geen exacte cijfers voor de
totale IND organisatie te geven. Ter
verbetering van de registratie wordt per 1
februari 2011 bij het Bureau Bijzonder
Onderzoek een landelijk eenduidig systeem
“Classbase” gebruikt, waardoor in de
toekomst een nauwkeuriger telling van het
door dit Bureau behandelde aantal
identiteitsfraudezaken kan plaatsvinden.
De IND heeft wel een schatting van het aantal
gevallen identiteitsfraude per jaar gedaan. In
tabel 11 is deze schatting over 2007 tot en met
2010 weergegeven.

Tabel 11. Aantal gevallen identiteitsfraude

34

Jaar

Type

Aantal ID-fraude

2010

Gebruik valse- of andermans identiteit en documentfraude
van reis- dan wel overige brondocumenten.

450

2009

Gebruik valse- of andermans identiteit en documentfraude
van reis- dan wel overige brondocumenten.

400

2008

Gebruik valse- of andermans identiteit en documentfraude
van reis- dan wel overige brondocumenten.

250

2007

Gebruik valse- of andermans identiteit en documentfraude
van reis- dan wel overige brondocumenten.

250

http://www.immigratiedienst.nl/

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

43

De Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken (ACVZ) heeft in mei 2010 een advies
over het tegengaan van identiteits- en
documentfraude in de vreemdelingenketen
uitgebracht.35 Identiteits- en documentfraude
in de vreemdelingenketen wordt in de
rapportage van de ACVZ gedefinieerd als “het
door een vreemdeling plegen van valsheid,
bedrog, met (bestaande of gefingeerde)
identificerende gegevens of met een
document, met als doel het verkrijgen van
voordeel of het verminderen van nadeel,
meer in het bijzonder: het verkrijgen van
toegang tot rechten of voorzieningen in de
vreemdelingenketen”. Deze definitie van
identiteits- en documentfraude valt onder de
in dit onderzoek gehanteerde definitie van
identiteitsfraude.
Met betrekking tot fraude bij aanvragen om
toelating in Nederland zijn voor het
ACVZ-onderzoek een aantal diplomatieke
vertegenwoordigingen in het buitenland
bevraagd. Deze vertegenwoordigingen
worden geconfronteerd met identiteits- en
documentfraude in de visumprocedures, maar
hoe groot het probleem is, blijft onduidelijk
omdat de frauduleuze handelingen niet
worden geregistreerd. Aanvullend geeft het
ACVZ-rapport aan dat uit cijfers van het
ministerie van Buitenlandse Zaken wel blijkt
dat minder dan 1% van het aantal
visumaanvragen voor kort verblijf wordt
afgewezen vanwege het gebruik van valse of
vervalste documenten. Hoeveel
visumaanvragen voor lang verblijf op deze
grond worden afgewezen, is niet bekend.36

35
36
37

Het ACVZ-rapport geeft verder aan dat de
KMar jaarlijks een paar duizend
vreemdelingen de toegang tot Nederland aan
de grens weigert. Een paar honderd hiervan
worden geweigerd omdat ze valse of vervalste
documenten hebben overgelegd. Volgens het
ECID (zie ook paragraaf 5.1) van de KMar is
er onvoldoende zicht op de omvang van
identiteits- en documentfraude in de
vreemdelingenketen, zo blijkt uit het
ACVZ-rapport.37
Met betrekking tot fraude bij verzoeken van
vreemdelingen om inschrijving in de GBA
geeft het ACVZ-rapport aan dat uit een
expertmeeting voor GBA-specialisten van een
aantal gemeenten38 is gebleken dat de grote
gemeenten jaarlijks ongeveer vijftien tot
twintig vreemdelingen op heterdaad
betrappen bij pogingen fraude te plegen bij
het verzoek tot inschrijving in de GBA. Eén
grote gemeente met een actieve fraudeaanpak
ontdekt wekelijks één tot twee gevallen van
identiteits- en documentfraude. Bij de overige
gemeenten gebeurt dit een enkele keer per
jaar tot eens per maand. Omdat de
weigeringen tot inschrijving over het
algemeen niet worden geregistreerd, is er
geen landelijk overzicht.39 In paragraaf 5.9,
waar identiteitfraude bij gemeenten wordt
behandeld, worden de door ACVZ genoemde
cijfers niet bevestigd – wel de conclusie dat
door het ontbreken van een (landelijke)
registratie er geen overzicht is.

Het topje van de ijsberg? Advies over het tegengaan van identiteits- endocumentfraude in de vreemdelingenketen. Adviescommissie voor
Vreemdelingenzaken, mei 2010.
Ibid. p. 41-48.
Ibid, p. 49-52.

38

Ibid, p. 52: Via de NVvB is onder alle gemeenten een vragenlijst uitgezet over aard en omvang van identiteits- en documentfraude bij verzoeken om
inschrijving in de GBA. Van de 441 gemeenten hebben er 22 de vragenlijst ingevuld. Dat is een respons van 5%. Die respons is te laag om er conclusies aan
te verbinden. Daarom zijn de enquêteresultaten niet in het ACVZ-advies opgenomen. Om toch een beeld te krijgen van de aard en omvang van identiteitsen documentfraude bij de inschrijving van vreemdelingen in de GBA, de manier waarop gemeenten hiermee omgaan en de knelpunten die zij hierbij ervaren,
heeft de ACVZ op 21 januari 2010 een expertmeeting voor een aantal gemeenten georganiseerd. De bijeenkomst is bijgewoond door GBA-specialisten van
de gemeenten Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Arnhem, Venlo, Roosendaal, Vught en Waalwijk.

39

Ibid, p. 52-56.

44

PwC

Met betrekking tot fraude bij het aanvragen
voor verblijf in Nederland meldt het
ACVZ-rapport dat de IND-loketten melden dat
zij sinds hun opening in 2007 ieder jaar meer
fraudegevallen (één geval in 2007, 22 in de
eerste zes maanden van 2009) ontdekken en
registreren. Deze stijging sluit aan bij de
schatting van de IND over het aantal gevallen
identiteitsfraude per jaar (zie tabel 11).
Van het aantal afwijzingen, niet-verlengingen
of intrekkingen van reguliere
verblijfsvergunningen is maximaal 1%
gebaseerd op het verstrekken van onjuiste
gegevens of het achterhouden van relevante
informatie. Bij afwijzingen van asielaanvragen
en naturalisatieverzoeken is sprake van een
vergelijkbaar percentage. Van het aantal
intrekkingen van asielvergunningen en
naturalisatiebesluiten is ongeveer 10% op
deze afwijzingsgrond gebaseerd.40
De ACVZ concludeert voorts dat frauduleuze
handelingen van vreemdelingen in het
toelatings- en verblijfstraject, door de
uitvoeringsinstanties niet of op verschillende
manieren en in diverse systemen wordt
geregistreerd. Mede daarom is het zicht op
aard en omvang van de fraude beperkt.41
Concluderende opmerkingen
betreffende deze sector
De IND heeft te kennen gegeven thans niet
over exacte gegevens omtrent omvang en
schade van identiteitsfraude te beschikken. De
IND heeft wel een schatting van het aantal
gevallen identiteitsfraude per jaar gedaan
over de jaren 2007 tot en met 2010. Vanaf
2007 veronderstelt de IND een lichte stijging
in het aantal gevallen identiteitsfraude. De
IND heeft geen schatting gemaakt van de
schade door identiteitsfraude.

40
41

Ibid, p. 57-70.
Ibid. p. 11.

42

Ibid, p. 10.

Dat identiteits- en documentfraude een
serieus probleem is binnen de
vreemdelingenketen wordt onderkend door
alle uitvoeringsinstanties die zijn bevraagd
voor het ACVZ-onderzoek. Ook dit rapport
levert slechts indicaties van identiteitsfraude
in de vreemdelingenketen. Omdat niet
bekend is hoeveel zaken niet worden ontdekt,
maar vooral doordat incidenten met
betrekking tot identiteitsfraude niet of
gebrekkig worden geregistreerd, blijft de
omvang en bijbehorende schade van het
probleem onbekend.42

5.4. RDW
Beschrijving
De RDW is een uitvoeringsorganisatie die valt
onder de verantwoordelijkheid van het
ministerie van Infrastructuur en Milieu. De
RDW is de Nederlandse toelatingsautoriteit
voor voertuigen, zoals personenauto’s,
bedrijfswagens, vrachtwagens, motoren,
brommers, scooters. De RDW bewaakt de
milieu- en veiligheidsaspecten van het
Nederlandse voertuigpark. Voertuigen die in
Europa en Nederland rondrijden hebben
strenge veiligheids- en milieukeuringen
ondergaan voor ze de weg op mochten. Als
Europese toelatingsautoriteit ziet de RDW er
op toe dat voertuigen, maar ook onderdelen
daarvan, aan de Europese en in sommige
gevallen ook aan de wereldwijde eisen
voldoen.
Onderdeel van de bewaking van milieu- en
veiligheidsaspecten van het Nederlandse
voertuigenpark is het registreren van de
gegevens van voertuigen, hun eigenaren en de
afgegeven documenten zoals kenteken- en
rijbewijzen. De RDW beheert op deze manier
het basisregister voertuigen in Nederland. Een

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

45

andere taak van de RDW is het verstrekken
van informatie uit dit basisregister aan
autoriteiten in binnen- en buitenland,
bijvoorbeeld ter ondersteuning van
voertuigencriminaliteit.43
Verschijningsvormen van
identiteitsfraude in deze sector
Er zijn thans ongeveer 11 miljoen
rijbewijshouders, waarvan 7 miljoen met een
actief rijbewijs waarvan de datum voor
vernieuwing niet is verlopen. Sinds 1 januari
2005 is het rijbewijs ook geldig als
identificatiedocument binnen Nederland.
Belangrijkste overwegingen hierbij waren de
uitbreiding van de reikwijdte van de
identificatieplicht, lastenverlichting en
gebruiksgemak voor de burger.
Echter met deze voordelen gaan ook nadelen
gepaard. De mogelijkheid dat men zich
middels het rijbewijs identificeert, brengt
automatisch ook meer fraude en misbruik van
het rijbewijs met zich mee. Enkele
voorbeelden van identiteitsfraude die zich in
de voertuigenbranche voordoen is dat men
bijvoorbeeld door mee te liften op iemand
rijbewijsgegevens een auto kan huren, een
kenteken tenaam kan stellen, APK- en
verkeersboetes kan ontlopen, abonnementen
kan afsluiten, een hypotheek kan afsluiten of
medische informatie op de naam van het
slachtoffer kan zetten. Daarbij merken
verzekeraars in de praktijk dat een vals
rijbewijs regelmatig wordt gebruikt om een
voertuig te stelen.44

onrechte een uitkering of huursubsidie te
ontvangen, of om belasting of sociale
verzekeringspremies te ontduiken.45
Omvang en schade
In de rapportage van de RDW ‘Het rijbewijs
als sleutel tot de overheid’, waarin de RDW
onderzoekt of het inzetten van het rijbewijs
met een chip is in te zetten bij digitale
transacties met de overheid, staat omtrent
cijfers over omvang en schade van
identiteitsfraude het volgende vermeld:

“Tot op heden zijn er geen volledige cijfers
beschikbaar over de feitelijke omvang van
identiteitsfraude met het rijbewijs en de
daarbij behorende schade. Wel is er een
breed gedragen vermoeden dat er een
toename is van identiteitsfraude. Dit wordt
mede ingegeven door een toename van het
aantal vermiste identiteitsdocumenten en
ervaring van politiediensten en
marechaussee. In 2006 waren er 81.000
rijbewijzen als vermist opgegeven, in 2007
waren dit er 91.000 en in 2008 liep dit
aantal op tot bijna 97.000. Bij de Unit
Rijbewijzen is de afgelopen 3 jaar een
duidelijke stijging te zien van het aantal
valse rijbewijzen wat ter omwisseling
wordt aangeboden voor een Nederlands
rijbewijs. In 2006 waren 16 rijbewijzen
vals, in 2007 45 stuks en in 2008 waren dit
46
er al 72.”
Bron: RDW: Het rijbewijs als sleutel tot de overheid.

De identiteitsfraude die middels het
frauduleus gebruiken van het rijbewijs wordt
gepleegd heeft ook gevolgen voor de
overheid. Met een valse identiteit wordt het
mogelijk om zwart te (laten) werken, om ten

43

http://www.rdw.nl/nl/over_de_rdw/watisderdw/Pages/default.aspx

44
45
46

Via de website van de RDW is het mogelijkheid om het rijbewijs te controleren. http://bedrijf.rdw.nl/informatie/rbc/Pages/default.aspx
RDW: Het rijbewijs als sleutel tot de overheid, p. 33.
Ibid.

46

PwC

Concluderende opmerkingen
betreffende de RDW
De RDW heeft te kennen gegeven thans niet
over gegevens omtrent omvang en schade van
identiteitsfraude met het rijbewijs te
beschikken.
Wel is er bij de RDW sprake van een breed
gedragen vermoeden dat er een toename is
van identiteitsfraude.

5.5. Belastingdienst
Beschrijving
Als onderdeel van het ministerie van
Financiën is de Belastingdienst het
overheidsorgaan dat de heffing en inning van
belasting voor de Nederlandse overheid
verzorgt.
Verschijningsvormen van
identiteitsfraude bij de Belastingdienst
In de afgelopen jaren zijn enkele
fraudegevallen behandeld door de
strafrechter waarbij onder andere sprake was
van fraude met Voorlopige Teruggaven in
combinatie met identiteitsfraude. Deze vorm
van fraude is één van de verschijningsvormen
van hetgeen nu aangeduid wordt met de term
‘systeemfraude’. Hieronder wordt verstaan
elke poging tot het laten uitbetalen door de
Belastingdienst van een bedrag dat is
gebaseerd op gefingeerde gegevens. Wanneer
na verloop van tijd de definitieve aanspraak
wordt vastgesteld blijkt dat de
‘rechthebbende’ niet of moeilijk in staat is het
te veel of ten onrechte betaalde terug te
betalen of dat de voorlopige betaling is
uitbetaald aan iemand die heeft
gemanipuleerd met de fiscale
identiteitgegevens van de aanvrager.
Systeemfraude in combinatie met
identiteitsfraude - dan ‘profiteert’ een ander
dan de aanvrager - komt aanzienlijk minder

47

vaak voor dan systeemfraude waarbij geen
identiteitsfraude wordt gepleegd en waarin de
aanvrager zelf - in ieder geval voor een
aanzienlijk deel - ‘profiteert’.47
De Belastingdienst werkt ook samen met het
Centraal Meld- en Informatiepunt
Identiteitsfraude en -fouten (CMI). Dit
meldpunt neemt contact op met de
Belastingdienst na een melding van ID-fraude
- waarbij de identiteitsgegevens van een
andere persoon worden gebruikt zonder dat
die ander daarvan op de hoogte is - die
mogelijk ook betrekking heeft op belastingen
of toeslagen.
Identiteitsfraude is volgens de Belastingdienst
een probleem dat zich niet enkelvoudig
binnen één organisatie voordoet en het is
derhalve van groot belang om de
communicatie tussen organisaties op dit punt
te blijven verzorgen. De Belastingdienst heeft
met het oog op het verbeteren van deze
communicatie tussen de verschillende
instanties thans de volgende initiatieven
lopen:
l Nauwere samenwerking met het CMI.
Eind 2010 is er een afspraak gemaakt met
het CMI omtrent de behandeling van
signalen die bij het CMI binnenkomen.
Deze afspraken zijn intern
gecommuniceerd binnen het project
Systeemfraude IH op 27 december 2010.
l Het starten van verschillende campagnes
waarin wordt benadrukt om de DigiD
persoonlijk te houden.
l Binnen de Belastingdienst is een
zogenaamde Antifraudebox ingesteld, een
samenwerkingsverband waarin door een
team van experts continu naar
systeemfraude, waaronder
identiteitsfraude, wordt gespeurd.

Antwoorden van de staatssecretaris van Financiën op de vragen van het lid Omtzigt over fraude met voorlopige teruggaven, 16 februari 2011.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

47

Omvang en schade
Door de Belastingdienst wordt onderkend dat
er gevallen zijn waarbij sprake is van
identiteitsfraude, maar geeft aan op dit
moment op basis van de beschikbare gegevens
geen cijfers van de omvang en schade van
identiteitsfraude beschikbaar te hebben.
Het fenomeen ‘systeemfraude’ is in de
afgelopen jaren toegenomen en daarom heeft
de Belastingdienst in 2009 de inzet op het
voorkomen en bestrijden ervan
geïntensiveerd en geconcentreerd. Om die
reden zijn vanaf medio 2009 gegevens apart
bijgehouden over de omvang van deze fraude.
Gegevens over eerdere jaren zijn niet
beschikbaar. Bovendien zijn alleen de
gegevens beschikbaar over de gehele periode,
uitsplitsing over 2009 en 2010 is niet
mogelijk. Dit levert het volgende beeld op:
l

l

48

48

Het aantal signalen van systeemfraude dat
tot nu toe in dat kader is onderzocht
bedraagt 29.000. Ruim 16.000 signalen
zijn op dit moment in onderzoek. Het
bedrag aan teruggaven dat op deze totaal
45.000 gevallen betrekking heeft, is circa
€135 miljoen. Het beleid om de controle
‘aan de poort’ te versterken heeft ertoe
geleid dat uitbetaling van een
totaalbedrag ter grootte van circa €90
miljoen is ‘tegengehouden’. Circa €45
miljoen is ten onrechte wel uitbetaald. De
Belastingdienst is door de staatssecretaris
van Financiën opgedragen de invordering
van deze fraudeposten apart te monitoren,
zodat in beeld kan worden gebracht hoe
groot het uiteindelijke schadebedrag is.48
De Belastingdienst geeft aan dat vanuit de
nu bekende gegevens blijkt dat, in de circa
35 zaken die bij de FIOD in behandeling
zijn, in het merendeel van de gevallen
geen sprake is van identiteitsfraude. In
een aantal gevallen blijkt dat er gegevens
van derden zijn/worden gebruikt. Dit

onder meer door het (zonder
toestemming) wijzigen van
bankrekeningnummers tot aan het
“hengelen” naar poststukken om
zodoende gegevens van
belastingplichtigen te achterhalen. Gelet
op de stand van zaken van deze
onderzoeken zijn het ministerie van
Financiën en de Belastingdienst op dit
moment terughoudend met het
verstrekken van nadere gegevens.
Concluderende opmerkingen
betreffende deze sector
De Belastingdienst heeft te kennen gegeven
thans en op basis van de beschikbare gegevens
geen cijfers van de omvang en schade van
identiteitsfraude te beschikken. Het zou gaan
om een zeer beperkt aantal gevallen;
systeemfraude in combinatie met
identiteitsfraude komt aanzienlijk minder
vaak voor dan systeemfraude waarbij geen
identiteitsfraude wordt gepleegd en waarin de
aanvrager zelf ‘profiteert’. Het aantal gevallen
van identiteitsfraude dat genoemd wordt
(minder dan 18 gevallen die nu in onderzoek
zijn bij de FIOD) is inderdaad zeer beperkt ten
opzichte van 45.000 gevallen waarin een
signaal van systeemfraude wordt vermoed.

5.6. Sociale Inlichtingen- en
Opsporingsdienst
Beschrijving
De Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst
(SIOD) is de bijzondere opsporingsdienst van
het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (SZW). De SIOD bestrijdt
fraude en georganiseerde criminaliteit binnen
de keten van werk en inkomen en vormt het
strafrechtelijk sluitstuk binnen deze keten. De
SIOD richt zich binnen dit domein van werk
en inkomen op bestrijding van arbeidsmarktfraude, illegale tewerkstelling, uitbuiting,

Antwoorden van de staatssecretaris van Financiën op de vragen van het lid Omtzigt over fraude met voorlopige teruggaven, 16 februari 2011.

PwC

(georganiseerde) uitkeringsfraude, fraude
met arbeidsgerelateerde subsidies en
opsporing binnen het gemeentelijk domein.49
De opsporingsonderzoeken die door de SIOD
worden gestart worden voor een groot
gedeelte gestart op basis van een melding van
andere instanties, te weten de
Arbeidsinspectie (AI), de Belastingdienst,
politie en gemeenten. Daarnaast komt een
aantal zaken voort uit SIOD-restinformatie
van andere opsporingsonderzoeken en
CIE-informatie (Criminele Inlichtingen
Eenheid).50
Verschijningsvormen van
identiteitsfraude in deze sector
Vormen van identiteitsfraude die door de
SIOD worden opgespoord zijn onder andere
het onrechtmatig aanvragen van een uitkering
middels het misbruiken van een andere
identiteit en het werken onder een andere
identiteit ten behoeve van het afschermen van
de illegaliteit. In bijgaand kader een casus
afkomstig uit het SIOD Jaarverslag van 2009.

Georganiseerde identiteitsfraude en
fictieve dienstverbanden
“Naar aanleiding van een aangifte van de
Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND)
heeft de SIOD strafrechtelijk onderzoek
verricht naar het illegaal tewerkstellen van
grote aantallen buitenlandse werknemers
en uitkeringsgerechtigden in de land- en
tuinbouwsector. Hiervoor was een
constructie opgezet van 44 bv´s die
hoofdzakelijk geleid werden door dezelfde
natuurlijke personen. Werknemers
werkten veelal op andermans identiteit om
de illegaliteit af te schermen en het
uitkeringsrecht niet in gevaar te brengen.
Ook werd gebruik gemaakt van tientallen
zogenaamde zzp´ers, die feitelijk tot het
normale personeelsbestand behoorden.
Werkzaamheden en inkomsten van
buitenlandse werknemers en
uitkeringsgerechtigden zijn niet gemeld bij
het UWV en de Belastingdienst, waardoor
premiefraude, belastingfraude en
uitkeringsfraude ontstond. De verdachten
hadden op basis van tientallen fictieve
arbeidscontracten en loonstroken bij de
IND verblijfsvergunningen aangevraagd
voor partners van werknemers en derden.
Hierdoor verkregen vreemdelingen een
legale status op onrechtmatige gronden.
Tevens werden opgebouwde
uitkeringsrechten op basis van fictieve
dienstverbanden ook daadwerkelijk
benut.”
Bron: SIOD, Jaarverslag 2009.

49

Jaarrapportage 2009, SIOD, p. 3.

50

De instanties zijn niet verplicht om gevallen van (identiteits-)fraude te melden aan de SIOD. Wel zijn er richtlijnen die bepalen wanneer en onder welke
voorwaarden een fraude strafrechtelijk afgedaan moet worden en er (dus) afgezien moet worden van een bestuurlijke afdoening. Bijvoorbeeld de Aanwijzing
sociale zekerheidsfraude voor UWV en SVB en de Aanmelding, Transactie- en Vervolgingsrichtlijnen voor fiscale delicten, douane- en toeslagdelicten 2010
die voor de Belastingdienst geldt.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

49

Omvang en schade
Volgens de jaarrapportages van de SIOD is bij
de opsporing voor in 2007, 2008 en 2009
respectievelijk €63, €27,1 en €14,6 miljoen
aan onrechtmatig verkregen voordeel (niet
alleen door middel van identiteitsfraude)
vastgesteld.
Dit onrechtmatig verkregen voordeel is
volgens de jaarrapportages onder te verdelen
als weergegeven in tabel 12.
Tabel 12. Onrechtmatig verkregen voordeel

2009
miljoen €

2008
miljoen €

2007
miljoen €

Uitkeringsfraude

1,3

3,3

16,0

Premiefraude

0,3

0,8

2,4

Subsidiefraude

3,6

0,4

1,2

Fiscaal nadeel

3,7

12,2

12,6

Maatschappelijk nadeel

5,6

10,4

30,8

Totaal

14,6

27,1

63,0

Met maatschappelijk nadeel wordt bedoeld:
opbrengsten uit strafrechtelijke financiële
onderzoeken, andere ontnemingsvormen en
de veronderstelde opbrengst die voortvloeit
uit opgespoorde identiteitsfraude.

Tabel 13. Frequentie identiteitsfraude

Jaar

Type

2010

Misbruik van BSN

1

239.125

2009

Misbruik van BSN

4

36.300

2008

Misbruik van BSN

9

295.500

2007

Misbruik van BSN

16

1.489.900

50

PwC

Aantal ID-fraude

Schade (€)

Binnen de SIOD wordt geregistreerd hoe vaak
identiteitsfraude voorkomt. Afgeronde
opsporingsonderzoeken worden aan de hand
van de criteria van een crimineel
samenwerkingsverband beschreven. Een
onderdeel hiervan is de fraudeconstructie,
waartoe identiteitsfraude kan behoren. In
tabel 13 is weergegeven hoe vaak
identiteitsfraude van 2007 tot en met 2010
heeft plaatsgevonden en daaruit volgende
financiële schade.
Het percentage van het aantal gevallen van
identiteitsfraude binnen het totaal aantal
(algemene) fraudegevallen was in 2007,
2008, 2009 en 2010 respectievelijk 17%,
13%, 8% en 2%. Het percentage van de
financiële schade door identiteitsfraude op de
totale financiële schade door fraude was in
2010 niet noemenswaardig en in 2009, 2008
en 2007 respectievelijk 0,20%, 0,10% en
0,20%.
Concluderende opmerkingen
betreffende deze sector
Het aantal identiteitsfraudes dat is
geregistreerd bij de SIOD is van 2007 tot 2010
zichtbaar afgenomen. In 2010 is er slechts één
fraudegeval geregistreerd met weliswaar een
aanzienlijke schade, maar dit is
verwaarloosbaar ten opzichte van de totale
financiële schade door fraude.
In acht moeten worden genomen dat de
opsporingsonderzoeken die door de SIOD
worden gestart voor een groot gedeelte
gestart worden op basis van een melding van
een andere instantie. De cijfers omtrent
omvang en schade van identiteitsfraude
kunnen ook bij de instanties zelf vermeld zijn.
In de eerder vermelde cijfers kan derhalve
sprake zijn van dubbeltelling.

5.7. Uitvoeringsinstituut
Werknemersverzekeringen
Beschrijving
Het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) is een zelfstandig
bestuursorgaan dat in opdracht van het
ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid verantwoording draagt voor
de uitvoering van werknemersverzekeringen51,
arbeidsmarkt- en gegevensdienstverlening.
Verschijningsvormen van
identiteitsfraude in deze sector
De verschijningsvormen van identiteitsfraude
waar het UWV mee te maken heeft zijn:
l het verkrijgen van een uitkering met
behulp van een vals of vervalst
identiteitsdocument;
l het verkrijgen van een uitkering op basis
van rechten die door een ander zijn
opgebouwd.
Omvang en schade
In de jaarverslagen van 2010, 2009 en 2008
van het UWV noemt het UWV een getraceerd
schadebedrag aan overtredingen van
respectievelijk €49,5 miljoen, €49 miljoen en
€36 miljoen. Onder deze overtredingen zijn
ook fraudegevallen door het UWV vastgesteld
maar vanuit de jaarrapportages is het niet
mogelijk dit te concretiseren naar aantallen
identiteitsfraude en de daaruit volgende
schade voor het UWV.
Als reactie op de ontvangen vragenlijst geeft
het UWV aan enkele jaren terug – naar
aanleiding van berichten in de media –
onderzoek te hebben gedaan naar het met
behulp van een vals of vervalst identiteitsdocument verkrijgen van een uitkering. Dit

51

52

onderzoek hield in dat het UWV op een aantal
van de kantoren, zowel aangekondigd als niet
aangekondigd, bij vele duizenden klanten
hebben gecontroleerd of zij zich
identificeerden met behulp van een vals of
vervalst identiteitsbewijs. Ook werd nagegaan
of de ter controle aangeboden documenten als
vermist of gestolen stonden geregistreerd. In
het kader van bedoelde controles zijn geen
onregelmatigheden geconstateerd.
Tevens geeft het UWV aan sinds enige tijd
onderzoek te doen naar het fenomeen waarbij
een persoon zonder zelf een dienstverband te
hebben en werkzaamheden te verrichten toch
recht op een uitkering opbouwt. Betrokkene
doet dat door een ander – veelal een illegaal –
op zijn gegevens (naam, BSN) te laten
werken. De werkgever werkt hieraan mee. In
dit verband zijn inmiddels enkele tientallen
zaken aangepakt waar dit fenomeen zich
voordeed. Gelet op het feit dat het UWV ruim
1 miljoen klanten voorziet van een uitkering
zijn op basis van het aantal ingestelde
onderzoeken nog geen uitspraken te doen
over de ernst en omvang van deze vorm van
identiteitsfraude. Indien er sprake is van
meerdere gevallen bij eenzelfde werkgever
(en er mogelijk sprake is van georganiseerde
grootschalige fraude) informeert de UWV de
SIOD dienaangaande.
Verder merkt het UWV op dat geen informatie
bekend is over klanten van het UWV die
melding maken van het vermoeden dat één of
meer onbekenden gebruik maken van hun
identiteit. Het UWV heeft daarover geen
meldingen ontvangen.52

Het betreft de volgende wetsbepalingen: Werkloosheidswet (WW), Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA), Werkhervattingsregeling Gedeeltelijk
Arbeidsgeschikten (WGA), Inkomensvoorziening Volledig Arbeidsongeschikten (IVA), Wet arbeidsongeschiktheidsvoorziening jonggehandicapten (Wajong),
Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO), Wet arbeidsongeschiktheidsverzekering zelfstandigen (WAZ), Wet arbeid en zorg (WAZO) en
Ziektewet.
In de meldingen bij het CMI komen enkele (circa vijf) meldingen voor van burgers die het vermoeden hebben dat misbruik wordt gemaakt van bij het UWV
geregistreerde persoonsgegevens..

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

51

Concluderende opmerkingen
betreffende deze sector
Er zijn thans geen gegevens of inschattingen
omtrent omvang en schade van
identiteitsfraude bij het UWV beschikbaar.

5.8. Sociale Verzekeringsbank
Beschrijving
De Sociale Verzekeringsbank (SVB) is een
zelfstandig bestuursorgaan en uitvoeringsorganisatie op het gebied van persoonsgebonden financiële regelingen die hun
grondslag vinden in Nederlandse wet- en
regelgeving.53 Opdrachtgevers van de SVB
zijn onder meer overheidsinstellingen, maar
ook enkele stichtingen en een college.54
Verschijningsvormen van
identiteitsfraude in deze sector
De verschijningsvormen van identiteitsfraude
waar de SVB mee te maken heeft is dat men
middels het aannemen van een valse of
andermans identiteit aanspraak maakt op
gelden van de SVB.
Omvang en schade
De SVB probeert fouten en fraude zoveel
mogelijk te voorkomen door te adviseren over
de uitvoerbaarheid van regelgeving en door
een adequate informatievoorziening naar de
klanten toe. Daarnaast voert het SVB
regelmatig controles uit op alle uitkeringsgegevens, met als mogelijke uitkomst dat
uitkeringen worden verhoogd of verlaagd en
geconstateerde onrechtmatigheden worden

53

rechtgezet door het geld terug te vorderen en
eventueel een sanctie op te leggen. Het SVB
heeft in 2010 voor €12,5 miljoen
teruggevorderd op een totale uitkeringslast
van €33,7 miljard. In 2010 is 117 keer
aangifte gedaan bij het Openbaar ministerie in
het kader van de AOW, Anw, AKW of AIO, 13
keer betrof het een andere regeling. In totaal
is dus voor 130 keer aangifte gedaan. Het SVB
stelt dat pas sprake is van fraude indien het
een opzettelijke bevoordeling betreft en het
bedrag is opgelopen tot boven de €10.000.
Het bedrag waarvoor aangifte van fraude
werd gedaan was ruim €3 miljoen.55
In 2009 is in 115 gevallen van fraude aangifte
gedaan bij het Openbaar ministerie, daarnaast
is voor een totaal aan ruim €10 miljoen
teruggevorderd op een totale uitkeringslast
van €33,5 miljard. Het totale schadebedrag
was ruim €3,8 miljoen. Dit bedrag is lager
geworden ten opzichte van 2008 omdat de
aangiftegrens per 1 januari 2009 verhoogd is
van €6.000 naar €10.000.56
In 2008 heeft de SVB 237 keer aangifte
gedaan van fraude. Het totale schadebedrag
was ruim €5 miljoen. Bij de aangiften ging het
vooral om fraude met samenwonen (53%) en
inkomen (44%). Het handhavingsbeleid van
SVB kost jaarlijks zo’n €7 miljoen; dit leverde
in 2008 €13,1 miljoen aan terugvorderingen
op.57

55
56

Het betreft de volgende wettelijke bepalingen en regelingen: Algemene Ouderdomswet (AOW), Algemene nabestaandenwet (ANW), Algemene
Kinderbijslagwet (AKW), Aanvullende Inkomensvoorziening Ouderen (AIO), Tegemoetkoming ouders van thuiswonende gehandicapte kinderen (TOG),
Regeling Persoonsgebonden Budget (PGB), Wet op het kindgebonden budget (WKB) / Wet kinderopvang (Wko), Mantelzorgcompliment, Remigratiewet
(REM), Regelingen voor asbestslachtoffers (TAS & TNS), Bijdrage Financiering Voortzetting Pensioenverzekering (FVP), Regeling Bijstand Buitenland,
Cliëntbeheer voor erkende verzetsdeelnemers en oorlogsgetroffenen, Pensioenregister en de AWBZ Verzekerden registratie.
Jaarverslag SVB 2010, p. 15-19. De opdrachtgevers zijn de ministeries van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW), Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(OCW), Veiligheid en Justitie, Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), het College voor zorgverzekeringen (CVZ), de Stichting Financiering Voortzetting
Pensioenverzekering (FVP), Stichting Pensioenregister, het UWV, de Belastingdienst en Nederlandse Gemeenten.
Jaarverslag SVB, 2010, p. 15-19.
Jaarverslag SVB, 2009, p. 63.

57

Jaarverslag SVB, 2008.

54

52

PwC

De SVB heeft in een telefonisch interview
laten weten geen registraties bij te houden
van aantallen gevallen van (poging tot)
identiteitsfraude, noch van schade die
hierdoor mogelijk wordt geleden. De SVB gaf
tevens aan geen uitspraken te durven doen of
identiteitsfraude überhaupt voorkomt bij de
SVB. Bovenstaande cijfers over fraude in het
algemeen zijn derhalve niet verder te
concretiseren naar aantallen identiteitsfraude.
Er is binnen de SVB wel aandacht voor de
preventie van deze vorm van fraude. Om te
bezien of en hoe vaak identiteitsfraude wordt
gepleegd is binnen de SVB het systeem
“Scandisk” geïntroduceerd. Een ieder die een
uitkering bij de SVB aanvraagt moet zich
identificeren conform de Wet
identificatieplicht; middels het gebruik van
Scandisk kan men de identificatiemiddelen
waarmee aanvragers zich bij de SVB
identificeren controleren.
Concluderende opmerkingen
betreffende SVB
Er zijn thans geen gegevens of inschattingen
omtrent omvang en schade van
identiteitsfraude bij de SVB beschikbaar.

58

5.9. Gemeenten
Branchebeschrijving
De Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken
(NVVB) is een beroepsvereniging en behartigt
de belangen van de Nederlandse gemeenten
op het gebied van Burgerzaken en
Publiekszaken. Kernthema voor de NVVB is
Persoonsinformatiebeleid met de subthema’s
Identiteitsmanagement, Dienstverlening en
Verkiezingen.
Alle gemeenten zijn als organisatie lid van de
NVVB. De NVVB telt ruim 2.000 individuele
leden die voor het overgrote deel werkzaam
zijn binnen de gemeenten. Ook kent de NVVB
een aantal geassocieerde leden: bedrijven en
organisaties die werkzaam zijn op het
vakgebied Burgerzaken en Publiekszaken.58
Verschijningsvormen van
identiteitsfraude in deze sector
Door de NVVB is in 2008 de Projectcommissie
Identiteitsfraude ingesteld. Deze
projectcommissie heeft in opdracht van de
NVVB onder 50 gemeenten in 2010
onderzocht wat de stand van zaken was in
tweedelijnsondersteuning voor Burgerzaken
in identiteitsfraude.

http://www.nvvb.nl/

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

53

De conclusies die de Projectcommissie
Identiteitsfraude trekt uit het uitgevoerde
onderzoek zijn in onderstaand kader
weergegeven:
l

l

l

l

Burgers hebben onvoldoende beeld bij
identiteitsfraude en zijn zich ook
onvoldoende bewust van de gevolgen,
waardoor ze vaak als dader in plaats
van als slachtoffer worden gezien.
Als burgers eenmaal met fraude
geconfronteerd worden is het voor hen
lastig (vervolg) schade in beeld te
krijgen en blijkt het heel moeilijk te zijn
dit terug te draaien. Er is weinig hulp
beschikbaar. Bijvoorbeeld bij het
centraal meldpunt identiteitsfraude of
bij Burgerzaken kunnen burgers zich
melden, maar er moet wel altijd
aangifte worden gedaan bij politie.
Burgerzaken kan onvoldoende
aandacht besteden aan
fraudeconstatering. Er zijn veel
hulpmiddelen voor tweede
lijnscontrole, maar er is vaak te weinig
kennis aanwezig om zaken goed te
kunnen beoordelen en ondersteuning
van bijvoorbeeld politie of ECID/KMar
verloopt vaak moeizaam. Hierdoor zijn
de ondersteuningsmogelijkheden die er
zijn voor Burgerzaken onoverzichtelijk
en een lappendeken.
Uit praktijkgegevens blijkt dat meer
dan 50% van de identiteitsfraude
gevallen lookalike fraude betreft.
Hetgeen in een eerder rapport van de
KMar ook al bevestigd werd.

Bron: Projectcommissie Identiteitsfraude,
Tweedelijns-ondersteuning voor Burgerzaken in
identiteitsfraude.

Naast het verstrekken van de resultaten uit
het uitgevoerde onderzoek van de NVVB heeft
de NVVB de vragenlijst naar verschillende
gemeenten gestuurd. Drie gemeenten hebben
de vragenlijst ingevuld retour gestuurd en van
de drie gemeenten heeft één gemeente,
namelijk de gemeente Amsterdam,
aangegeven ervaring te hebben met
identiteitsfraude. De andere twee gemeenten
hebben aangegeven geen ervaring met
identiteitsfraude te hebben. De gemeente
Amsterdam heeft aangegeven getroffen te zijn
door twee typen identiteitsfraude, te weten
lookalike fraude en valse/vervalste
identiteitsbewijzen.
Omvang en schade
Van de 50 gemeenten geeft 64% aan nooit een
geval van identiteitsfraude te constateren en
32% geeft aan tussen de 1 en 20 keer per jaar
een geval van identiteitsfraude te constateren.
De vraag hoe vaak per jaar in deze gemeente
getwijfeld wordt aan de identiteit of
identiteitsdocumenten die burgers aanbieden
beantwoord 24% van de gemeenten met
‘nooit’. Daarentegen geeft 68% van de
gemeenten aan per jaar tussen de 1 en 20 keer
te twijfelen aan een identiteit of
identiteitsdocument dat wordt aangeboden.
In het uitgevoerde onderzoek door de
Projectcommissie Identiteitsfraude geeft 58%
van de 50 gemeenten aan een beleid
geformuleerd te hebben voor de aanpak van
identiteitsfraude. 62% van de gemeenten
geeft aan voldoende ondersteuning te ervaren
van de partijen (Politie, OM, IND, ECID en
TIF) waarmee de gemeenten samenwerken in
gevallen van twijfel aan de identiteit of
identiteitsdocumenten die burgers aanbieden.
De respons op de uitgestuurde vragenlijsten
onder gemeenten was niet voldoende om
hieruit conclusies over aantallen van omvang
en schade van identiteitsfraude bij gemeenten
te kunnen stellen. Slechts één gemeente,

54

PwC

namelijk de gemeente Amsterdam, heeft
aangegeven ervaring te hebben met
identiteitsfraude.
De beantwoording van de vragenlijst van de
gemeente Amsterdam kan als voorbeeldcasus
worden gezien ter illustratie van getallen van
omvang en schade van identiteitsfraude bij
gemeenten en is weergegeven in de tabellen
14 en 15.
Binnen de gemeente Amsterdam wordt
identiteitsfraude geregistreerd in een access
bestand waar de gemeente allerlei zaken in
registreert bij het Team Identiteit/Documentfraude (het TIF), dat is een samenwerkingsverband tussen de Dienst Werk en Inkomen,
de politie van de betreffende gemeente en de
Dienst Persoons- en Geo-Informatie.

In tabel 14 is, gespecificeerd per type
identiteitsfraude, weergegeven hoe vaak in
2009 en 2010 identiteitsfraude heeft
plaatsgevonden.
De gemeente Amsterdam geeft aan in 2009 en
2010 ook identiteitsfraude te hebben kunnen
voorkomen. In tabel 15 is, gespecificeerd per
type identiteitsfraude, weergegeven hoeveel
gevallen van identiteitsfraude de gemeente
heeft kunnen voorkomen.
De gemeente Amsterdam geeft hierbij aan dat
de in tabel 14 en 15 weergegeven aantallen
slechts deels inzicht geven in de omvang van
identiteitsfraude. De gemeente krijgt namelijk
ook meldingen van andere organisaties en
ondanks de preventiemaatregelen wordt veel
fraude niet ontdekt.

Tabel 14. Frequentie identiteitsfraude

Jaar

Type

Aantal ID-fraude

2010

Lookalike

20

2010

Vals/vervalst ID-bewijs

12

2009

Lookalike

22

2009

Vals/vervalst ID-bewijs

10

Tabel 15. Voorkomen gevallenidentiteitsfraude

Jaar

Type

Aantal ID-fraude

2010

Lookalike

20

2010

Vals/vervalst ID-bewijs

45

2010

Rijbewijs

14

2010

Creditcard

7

2010

Kentekenbewijzen

80

2009

Lookalike

22

2009

Vals/vervalst ID-bewijs

73

2009

Rijbewijs

3

Bron: respons gemeente Amsterdam vragenlijst onderzoek PwC.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

55

Concluderende opmerkingen
betreffende deze sector
In het uitgevoerde onderzoek door de
Projectcommissie Identiteitsfraude van de
NVVB geeft 32% van de 50 gemeenten aan
tussen de 1 en 20 keer per jaar een geval van
identiteitsfraude te constateren, over de
daaruit volgende schade worden in het
onderzoek van de NVVB geen resultaten
gepresenteerd.
De respons op de uitgestuurde vragenlijsten
onder gemeenten was niet voldoende om
hieruit conclusies over aantallen van omvang
en schade van identiteitsfraude bij gemeenten
te kunnen stellen.
De gemeente Amsterdam heeft vermeld een
samenwerkingsverband te hebben met de
Dienst Werk en Inkomen, de politie van de
betreffende gemeente en de Dienst Persoonsen Geo-Informatie, genaamd het TIF. In dit
samenwerkingsverband is de gemeente onder
andere het aantal gevallen van
identiteitsfraude gaan registreren. Door
middel van deze registratie is de aard,
omvang en schade van identiteitsfraude meer
inzichtelijk geworden en mag worden
aangenomen dat middels dit inzicht de
preventie van identiteitsfraude binnen de
gemeente ook beter kan worden ingericht.

5.10.Overige publieke
organisaties
Logius
Logius is de dienst digitale overheid van het
ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties. Logius beheert
overheidsbrede ICT-oplossingen en
gemeenschappelijke standaarden, die de
communicatie tussen overheden, burgers en
bedrijven vereenvoudigen.
DigiD is het digitale authenticatiesysteem
voor dienstverleners met een publieke taak.

56

PwC

Met DigiD kunnen zij online de identiteit van
burgers vaststellen. Vooral de Belastingdienst,
maar ook het onderwijs maakt steeds meer
gebruik van DigiD. In totaal zijn er nu 504
partijen op DigiD voor burgers aangesloten
(waaronder 419 gemeenten).
DigiD kan hooguit als een middel voor
identiteitsfraude worden gebruikt. Recent
werd in de media gesproken over de eenvoud
waarmee een DigiD op naam van een ander
zou kunnen worden aangevraagd: alleen een
BSN, huisnummer met postcode en een
geboortedatum zou al voldoende zijn om een
DigiD aan te vragen. Dit ligt volgens Logius
genuanceerder, omdat altijd een brief met
bevestiging volgt aan het opgegeven adres.
Indien de DigiD niet door de bewoner van dat
adres zelf is aangevraagd wordt deze hiermee
gealarmeerd.
Eventuele financiële schade treedt veelal op
bij de Belastingdienst. Een voorbeeld is één
casus waarin in een flatgebouw met centraal
geplaatste brievenbussen tientallen burgers
bijna gelijktijdig slachtoffer waren van
misbruik van DigiD, waaronder ook een
aantal katvangers: op hun namen werden
DigiD’s aangevraagd die vervolgens door de
fraudeurs werden misbruikt om bij de
Belastingdienst voorlopige toeslagen aan te
vragen.
Logius zelf heeft geen zicht op de omvang van
fraude met DigiD, die gegevens kunnen alleen
bekend zijn bij de aangesloten dienstverleners
die rechtstreeks met de burger communiceren
via DigiD.
Nederlandse Emissieautoriteit
In een onderzoeksrapport naar frauderisico’s
bij emissiehandel maakt de Nederlandse
Emissieautoriteit gewag van geconstateerde
gevallen van identiteitsfraude:

“Binnen het systeem van emissiehandel is
het mogelijk dat organisaties of
particulieren een persoonlijke rekening
aanvragen in een Register voor
emissiehandel in één van de landen binnen
de EU. Gebleken is dat aanvragen van
nieuwe rekeninghouders in bepaalde
gevallen zijn vergezeld van vervalste of niet
legitieme identiteitsbewijzen. Volgens de
FIOD-ECD is het oogmerk hierbij om later
BTW-fraude te kunnen plegen of geld te
kunnen witwassen waarbij de overtreder
moeilijk traceerbaar is. In Nederland zijn
op dit moment circa 250 rekeningen
geopend voor (grotendeels buitenlandse)
organisaties en particulieren. Bij het
aanvragen van een persoonlijke rekening
vereist de Europese Registerverordening
een vorm van identiteitscontrole. De NEa
Helpdesk voert deze controle uit. Sinds
medio 2009 wordt de Koninklijke
Marechaussee (KMar) hierbij ingeschakeld
voor expertanalyse. Bij analyses door de
KMar zijn inmiddels tientallen paspoorten
als vals, gestolen of anderszins
onbetrouwbaar aangemerkt. In april 2010
werd de NEa geconfronteerd met een
toenemend aandeel rekeningaanvragen
waarbij de KMar fraude met de
identiteitsbewijzen aan het licht bracht.
Direct daarop heeft de NEa besloten alle
lopende aanvragen stil te leggen om een
sterk verzwaard regime van screening in te
voeren.”
Bron: Onderzoeksrapport: Frauderisico’s bij handel in
emissierechten (Den Haag, 30 september 2010), p.9.

Fraude op hogescholen
In februari 2011 berichtte de Telegraaf dat
identiteitsfraude op hogescholen simpel zou
zijn.59 De HBO-Raad geeft desgevraagd aan
geen landelijk beeld te hebben. De HBO-Raad

verzamelt alleen gegevens voor zover het de
Wet op het Hoger Onderwijs betreft. De
verificatie van de identiteit van de
tentamenkandidaat en dus ook de wijze
waarop dat geschiedt, behoort tot de
verantwoordelijkheid van de instelling.60
Indien er op hogescholen sprake is van
identiteitsfraude dan nemen ze daartegen zelf
maatregelen, bijvoorbeeld door uitsluiting bij
tentamens. In sommige gevallen wordt ook
aangifte gedaan bij het OM. Het geval bij
Hogeschool Windesheim, dat ook werd
beschreven in het Telegraaf-artikel, is bij de
HBO-Raad bekend, maar vormt voor zover ze
dat kan inschatten een incident.
De HBO-Raad heeft wel eenmalig de
hogescholen bevraagd over ervaringen met
niet-EU studenten, bijvoorbeeld uit China, die
zich zouden inschrijven om vervolgens na
aankomst in Nederland in de illegaliteit te
verdwijnen. Daarvan is maar 1 geval bekend
uit 2004 van een meisje dat ingeschreven
stond bij een hogeschool in Friesland maar in
de Randstad in de prostitutie werkzaam bleek
te zijn. Hogescholen hebben er veel belang bij
deze vorm van misbruik te voorkomen want
zij zijn tot een jaar na aankomst financieel
verantwoordelijk voor buitenlandse
studenten.

5.11.Concluderende
opmerkingen betreffende
omvang van identiteitsfraude
en schade binnen de publieke
sector
Net als bij de meeste bedrijven in de private
sector hebben ook de meeste organisaties in
de publieke sector niet of nauwelijks zicht op
de omvang van identiteitsfraude en de schade
die daardoor optreedt. De oorzaken hiervoor

59

De Telegraaf, "Fraude op hogeschool simpel", 2 februari 2011.

60

Zie ook de antwoorden van de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap op Kamervragen van de heer Van der Ham hieromtrent (Tweede
Kamer, vergaderjaar 2010-2011, Aanhangsel, 1599).

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

57

zijn ook grotendeels dezelfde: er vindt (nog)
geen of geen eenduidige registratie plaats van
fraudezaken en al helemaal niet van
identiteitsfraude (IND, RDW, Belastingdienst,
UWV en SVB). Bij de meeste van deze
organisaties heeft men tegelijkertijd wel het
vermoeden dat identiteitsfraude voorkomt en
dat het aantal gevallen eerder toeneemt dan
afneemt. Sommige van de genoemde
organisaties zijn van plan om in de nabije
toekomst een registratie van gevallen van
identiteitsfraude bij te gaan houden.
Het KLPD, de regionale politiekorpsen en de
KMar en hun expertisecentrum op het gebied
van identiteitsfraude, het ECID, kampen met
het probleem dat er heel veel informatie in
hun systemen te vinden moet zijn over
gevallen van identiteitsfraude en de schade
die deze gevallen teweeg hebben gebracht,
maar dat de informatie uit deze systemen
buitengewoon lastig te ontsluiten is:
identiteitsfraude is geen kenmerk waarop
gezocht kan worden en de kenmerken waarop
wel gezocht kan worden geven een veelvoud
van zaken waaruit het kleinere aantal zaken
waarin identiteitsfraude een rol speelt bijna
handmatig moet worden gefilterd.
De IND heeft wel een schatting gemaakt van
het aantal gevallen identiteitsfraude per jaar
gedaan over de jaren 2007 tot en met 2010.
Vanaf 2007 veronderstelt de IND een lichte
stijging in het aantal gevallen
identiteitsfraude. De IND heeft geen schatting
gemaakt van de schade door identiteitsfraude.
Dat identiteits- en documentfraude een
serieus probleem is binnen de
vreemdelingenketen wordt onderkend door
alle uitvoeringsinstanties die zijn bevraagd
voor een onderzoek door de ACVZ. Ook dit
rapport levert slechts indicaties van
identiteitsfraude in de vreemdelingenketen.
Omdat niet bekend is hoeveel zaken niet
worden ontdekt, maar vooral doordat
incidenten met betrekking tot
identiteitsfraude niet of gebrekkig worden

58

PwC

geregistreerd, blijft de omvang en
bijbehorende schade van het probleem
onbekend.
Slechts enkele organisaties kunnen wel
concrete getallen presenteren: de SIOD en
enkele gemeenten (en de NVvB). Uit deze
cijfers kunnen echter geen conclusies worden
getrokken over de totale omvang en schade
van identiteitsfraude in de publieke sector.
Hooguit kan uit deze gegevens worden
afgeleid dat het om een beperkt aantal
gevallen per jaar gaat.

zijn ook grotendeels dezelfde: er vindt (nog)
geen of geen eenduidige registratie plaats van
fraudezaken en al helemaal niet van
identiteitsfraude (IND, RDW, Belastingdienst,
UWV en SVB). Bij de meeste van deze
organisaties heeft men tegelijkertijd wel het
vermoeden dat identiteitsfraude voorkomt en
dat het aantal gevallen eerder toeneemt dan
afneemt. Sommige van de genoemde
organisaties zijn van plan om in de nabije
toekomst een registratie van gevallen van
identiteitsfraude bij te gaan houden.
Het KLPD, de regionale politiekorpsen en de
KMar en hun expertisecentrum op het gebied
van identiteitsfraude, het ECID, kampen met
het probleem dat er heel veel informatie in
hun systemen te vinden moet zijn over
gevallen van identiteitsfraude en de schade
die deze gevallen teweeg hebben gebracht,
maar dat de informatie uit deze systemen
buitengewoon lastig te ontsluiten is:
identiteitsfraude is geen kenmerk waarop
gezocht kan worden en de kenmerken waarop
wel gezocht kan worden geven een veelvoud
van zaken waaruit het kleinere aantal zaken
waarin identiteitsfraude een rol speelt bijna
handmatig moet worden gefilterd.
De IND heeft wel een schatting gemaakt van
het aantal gevallen identiteitsfraude per jaar
gedaan over de jaren 2007 tot en met 2010.
Vanaf 2007 veronderstelt de IND een lichte
stijging in het aantal gevallen
identiteitsfraude. De IND heeft geen schatting
gemaakt van de schade door identiteitsfraude.
Dat identiteits- en documentfraude een
serieus probleem is binnen de
vreemdelingenketen wordt onderkend door
alle uitvoeringsinstanties die zijn bevraagd
voor een onderzoek door de ACVZ. Ook dit
rapport levert slechts indicaties van
identiteitsfraude in de vreemdelingenketen.
Omdat niet bekend is hoeveel zaken niet
worden ontdekt, maar vooral doordat
incidenten met betrekking tot
identiteitsfraude niet of gebrekkig worden

58

PwC

geregistreerd, blijft de omvang en
bijbehorende schade van het probleem
onbekend.
Slechts enkele organisaties kunnen wel
concrete getallen presenteren: de SIOD en
enkele gemeenten (en de NVvB). Uit deze
cijfers kunnen echter geen conclusies worden
getrokken over de totale omvang en schade
van identiteitsfraude in de publieke sector.
Hooguit kan uit deze gegevens worden
afgeleid dat het om een beperkt aantal
gevallen per jaar gaat.

zijn ook grotendeels dezelfde: er vindt (nog)
geen of geen eenduidige registratie plaats van
fraudezaken en al helemaal niet van
identiteitsfraude (IND, RDW, Belastingdienst,
UWV en SVB). Bij de meeste van deze
organisaties heeft men tegelijkertijd wel het
vermoeden dat identiteitsfraude voorkomt en
dat het aantal gevallen eerder toeneemt dan
afneemt. Sommige van de genoemde
organisaties zijn van plan om in de nabije
toekomst een registratie van gevallen van
identiteitsfraude bij te gaan houden.
Het KLPD, de regionale politiekorpsen en de
KMar en hun expertisecentrum op het gebied
van identiteitsfraude, het ECID, kampen met
het probleem dat er heel veel informatie in
hun systemen te vinden moet zijn over
gevallen van identiteitsfraude en de schade
die deze gevallen teweeg hebben gebracht,
maar dat de informatie uit deze systemen
buitengewoon lastig te ontsluiten is:
identiteitsfraude is geen kenmerk waarop
gezocht kan worden en de kenmerken waarop
wel gezocht kan worden geven een veelvoud
van zaken waaruit het kleinere aantal zaken
waarin identiteitsfraude een rol speelt bijna
handmatig moet worden gefilterd.
De IND heeft wel een schatting gemaakt van
het aantal gevallen identiteitsfraude per jaar
gedaan over de jaren 2007 tot en met 2010.
Vanaf 2007 veronderstelt de IND een lichte
stijging in het aantal gevallen
identiteitsfraude. De IND heeft geen schatting
gemaakt van de schade door identiteitsfraude.
Dat identiteits- en documentfraude een
serieus probleem is binnen de
vreemdelingenketen wordt onderkend door
alle uitvoeringsinstanties die zijn bevraagd
voor een onderzoek door de ACVZ. Ook dit
rapport levert slechts indicaties van
identiteitsfraude in de vreemdelingenketen.
Omdat niet bekend is hoeveel zaken niet
worden ontdekt, maar vooral doordat
incidenten met betrekking tot
identiteitsfraude niet of gebrekkig worden

58

PwC

geregistreerd, blijft de omvang en
bijbehorende schade van het probleem
onbekend.
Slechts enkele organisaties kunnen wel
concrete getallen presenteren: de SIOD en
enkele gemeenten (en de NVvB). Uit deze
cijfers kunnen echter geen conclusies worden
getrokken over de totale omvang en schade
van identiteitsfraude in de publieke sector.
Hooguit kan uit deze gegevens worden
afgeleid dat het om een beperkt aantal
gevallen per jaar gaat.

6 Omvang identiteitsfraude
onder burgers

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

59

In dit hoofdstuk worden de resultaten van het
onderzoek naar de omvang en schade van
identiteitsfraude onder burgers, en de wijze
waarop deze fraude plaatsvindt,
gepresenteerd. De conclusies zijn ontleend
aan een analyse van de meldingen van
identiteitsfraude door burgers bij het Centraal
Meld- en Informatiepunt Identiteitsfraude en
-fouten (CMI), een internetpoll en een
uitgebreide internetenquête, alle drie speciaal
voor dit onderzoek uitgevoerd. Deze analyses
zijn vergeleken met een recente enquête
onder burgers over de mate waarin burgers
zich bewust zijn van de risico’s van
identiteitsfraude en met resultaten van
vergelijkbare onderzoeken in het buitenland.

6.1. Indicaties uit eerder
onderzoek
In uitzendingen van NOVA en Zembla werden
eind 2008 uitspraken gedaan over de omvang
van identiteitsfraude per jaar onder burgers in
Nederland. Volgens Nova61 zouden dit er circa
128.000 per jaar zijn. Zembla62 gaf aan dat dit
aantal op circa 100.000 per jaar zou liggen.
Op de vraag ‘Bent u wel eens slachtoffer
geweest van ID-fraude?’ in de burgerenquête
in het onderzoek van Wong in juni 201063 gaf
5,5% van de respondenten aan wel eens
slachtoffer van identiteitsfraude geweest te
zijn. Op een bevolking van 16,7 miljoen
inwoners zouden 92.000 burgers slachtoffers
zijn van identiteitsfraude.
In het VARA-programma ‘De Ombudsman’ in
oktober 201064 bepleit Prins, Hoogleraar
Recht en Informatisering aan de Universiteit

van Tilburg voor expliciete strafbaarstelling
van identiteitsfraude:
“We weten het van Nederland niet exact,
maar we weten dat in de VS 2 miljoen
mensen per jaar slachtoffer worden van
identiteitsfraude. Als je dat doorrekent
naar Nederland, dan zou dat betekenen dat
we hier ieder jaar 160.000 mensen hebben
die slachtoffer worden van enige vorm van
identiteitsfraude. Dan hebben we het over
allerlei vormen van fraude: online
bankieren, skimmen, mensen die – zoals in
dit geval – een strafdossier opbouwen op
iemands anders naam of fraude in de zorg,
dus mensen die in een ziekenhuis zorg
krijgen op iemands anders naam.”

6.2. Meldingen van burgers bij
het Centraal Meld- en
Informatiepunt
Identiteitsfraude en -fouten
Beschrijving Centraal Meld- en
Informatiepunt Identiteitsfraude en
-fouten (CMI)
Het CMI is een initiatief van de Nederlandse
overheid. Het meldpunt geeft voorlichting
over (de aanpak van) identiteitsfraude en
over het voorkomen ervan. Het CMI vervult
naast haar rol als meldpunt voor
identiteitsfraude ook een rol als meldpunt
voor fouten in Overheidsregistraties. Naast
het geven van advies, begeleidt het CMI
slachtoffers in het proces om de gevolgen van
identiteitsfraude ongedaan te maken. Indien
er bijvoorbeeld iets fout in de systemen over
een burger staat geregistreerd en de burger
daaruit volgend tegen bureaucratische muren

61

NOVA, 25/10/2008. Het is onduidelijk waar deze schatting op is gebaseerd.

62
63

Zembla, "We weten alles van u", 9/11/2008. Het is onduidelijk waar deze schatting op is gebaseerd.
Ching Wai Wong, Identiteitsfraude in Nederland. Een onderzoek naar de kennis, houding en het gedrag van burgers ten aanzien van de voorkoming van
identiteitsfraude, Juni 2010. Voor zijn master criminologie heeft Wong een scriptie geschreven onder de titel Identiteitsfraude in Nederland. Dit heeft hij
verricht in opdracht van het programma VIPS van het ministerie van BZK.
http://ombudsman.vara.nl/Fragment-detail.8315.0.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=33923&cHash=9c5aa06e4d6fcc8ee68e296e88d7d542

64

60

PwC

aanloopt vervult het CMI een bemiddelende
rol tussen burger en overheidsinstanties.
Verschijningsvormen van
identiteitsfraude bij het CMI
De gegevens van de meldingen van het CMI
tussen 1 maart 2010 en 1 maart 2011 geven
een beeld van het aantal burgers dat zich het
afgelopen jaar bij het meldpunt heeft gemeld
en de verschillende vormen van
identiteitsfraude waarmee zij werden
geconfronteerd. Aan de hand van een aantal
kenmerken (zie bijlage B), waaronder
slachtofferkenmerken, het financiële
schadebedrag en of er al dan niet aangifte van
de identiteitsfraude is gedaan, zijn de
meldingen van het CMI geanalyseerd.
Omvang en schade
Het geanalyseerde databestand van het CMI
telt in de periode 1 maart 2010 tot 1 maart
2011 260 concrete meldingen van
identiteitsfraude.65 Uit de analyse blijkt dat in
de meeste gevallen van identiteitsfraude die
worden gemeld door burgers, hun identiteit is
gebruikt om fraude te plegen bij banken,
telecombedrijven, webwinkels en
energiebedrijven. De CMI-meldingen
betreffen zowel particuliere (burger) als
private en publieke meldingen, het merendeel
betreft meldingen door burgers, ongeveer
75%.
Van burgers meldt circa de helft (53%) dat er
financiële schade is geleden, de overige
melders zeggen geen financiële schade te
hebben geleden. Wanneer burgers aangeven
financiële schade te hebben geleden vanwege
de gemelde identiteitsfraude, varieert de
hoogte van het schadebedrag van enkele
tientjes tot €150.000. Het gemiddelde

65

schadebedrag van burgers die zich als
slachtoffer melden bij het CMI bedraagt circa
€8.800.
Het is onduidelijk of slachtoffers schadeloos
worden gesteld, deze gegevens zijn vaak niet
bekend bij het CMI. Ook is onduidelijk welke
methode om identiteitsfraude te plegen is
toegepast. Een groot deel van de slachtoffers
heeft aangifte gedaan bij de politie: circa 66%.
Concluderende opmerkingen
betreffende CMI-meldingen
Uit de CMI-meldingen blijkt dat banken,
telecombedrijven, webwinkels en
energiebedrijven de voornaamste sectoren
zijn waar met de identiteit van melders fraude
wordt gepleegd. Bevindingen van het CMI
onderstrepen dat niet alle gevallen van
identiteitsfraude financiële gevolgen hebben
voor het slachtoffer. Indien er echter wel
financiële schade wordt geleden (in circa de
helft van de gevallen) als gevolg van
identiteitsfraude dan is de omvang van de
schade aanzienlijk: gemiddeld €8.800.

6.3. Internetpoll
Om de omvang en schade door identiteitsfraude onder burgers te onderzoeken is door
middel van een internetpoll in maart 2011
allereerst onderzoek gedaan naar een
indicatie van de omvang van identiteitsfraude
onder burgers in Nederland.

Tussen oktober 2008 en maart 2010 is een proef met een Centraal Meldpunt Identiteitsfraude (CMI) gehouden. In deze proef zijn 440 meldingen van
identiteitsfraude ontvangen, waarvan 344 van burgers. In 53 gevallen hebben burgers ook financiële schade gemeld, maar niet duidelijk is of in de overige
gevallen géén sprake was financiële schade. Het gemiddelde schade bedrag van deze 53 gevallen bedroeg €12.347,31, met twee uitschieters van
respectievelijk €150.000,00 en €350.300,00. Zonder deze 2 uitschieters bedraagt het gemiddelde schadebedrag €2.537,50. Omdat teveel gegevens
omtrent de meldingen van identiteitsfraude door burgers tijdens de proef met een CMI ontbreken en een onbekend deel van de openstaande meldingen
vanuit de proef is overgedragen naar het definitieve CMI, zijn de gegevens uit de proefperiode niet meegenomen in de analyse.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

61

De internetpoll bestond uit vier vragen (zie
bijlage C), waarvan de belangrijkste luidde:
“Bent u wel eens slachtoffer geweest van één
van de volgende vormen van identiteitsfraude?”
l

l

l
l

l

Financiële identiteitsfraude: skimmen
van uw pinpas, automatische incasso’s op
naam, diefstal van creditcard gegevens.
Criminele identiteitsfraude: bedoeld om
de eigen identiteit te verhullen wanneer
men wordt aangehouden of vervolgd.
Medische identiteitsfraude: bedoeld om
medische hulp te verkrijgen.
Identiteitsfraude op het web: iemand
heeft uw identiteitsgegevens gebruikt om
op het internet producten aan te schaffen
of te publiceren.
Geen van bovenstaande, ik ben er nog
nooit mee in aanraking gekomen.

De poll is gehouden onder circa 1.000
mensen. De uitkomst van de burgerpoll was
dat tussen de 6% en 10% van Nederlandse
bevolking slachtoffer is (geweest) van
identiteitsfraude. In bijna 60% van de
gevallen betrof dit financiële
identiteitsfraude.
Deze uitkomst was naar verwachting: geen
hogere dan wel lagere uitkomst ten aanzien
van slachtofferschap van identiteitsfraude in
vergelijking met de indicatie uit de enquête
‘Identiteitsfraude in Nederland’ van Wong.66
De poll liet ook zien dat een enquête via
internet over dit onderwerp mogelijk is (c.q.
de vragen werden begrepen en leverden geen
‘valse’/foute antwoorden op).
Echter, de poll was niet nationaal
representatief en diende slechts als indicatie
van de omvang van identiteitsfraude. Het was
dus niet mogelijk om de informatie te
extrapoleren naar de Nederlandse bevolking
en daarmee uitspraken te doen ten aanzien

66

62

Ching Wai Wong, ibid.

PwC

van de omvang en (maatschappelijke) schade
van identiteitsfraude onder burgers.
Derhalve is, na afstemming met het ministerie
van BZK, er voor gekozen om door middel van
een uitgebreide internetenquête onder
burgers een betrouwbaarder beeld te creëren
van de omvang van identiteitsfraude en
schade onder burgers. Hiervoor zijn twee
vragenlijsten opgesteld, zie daarvoor de
bijlagen D en E. De inhoud van deze
vragenlijsten wordt besproken in de volgende
paragrafen.

6.4. Uitgebreide
internetenquête
6.4.1. Steekproefopzet van de
uitgebreide internetenquête
Een belangrijke voorwaarde bij kwantitatief
onderzoek is dat er uitspraken worden gedaan
die een representatief beeld geven van de
werkelijkheid. Omdat het niet haalbaar is om
iedereen die in de doelgroep zit te
ondervragen, wordt er gebruik gemaakt van
een steekproef. Zodoende is door middel van
een internetenquête getracht een
betrouwbaar beeld te creëren van omvang van
identiteitsfraude onder burgers en schade.
Hiervoor is een vragenlijst opgesteld (zie
bijlagen D en E).
Er is een gestructureerde enquête gehanteerd
met een lijst met ‘vaststaande’ vragen, die
voor iedere respondent hetzelfde is. Sommige
vragen hebben een aantal voorgecodeerde
antwoordcategorieën, op andere vragen kan
de respondent zelf een vrij antwoord geven.
Dit type enquête is gebruikelijk voor
kwantitatieve analyses. De enquête is
specifiek gericht op het type identiteitsfraude,
de wijze waarop identiteitsfraude is gepleegd,
de (financiële) schade van identiteitsfraude
en de afhandeling van de identiteitsfraude.

Voor dit onderzoek is gebruik gemaakt van
een aselecte steekproef, waarbij alle leden van
de doelgroep evenveel kans hebben om in de
steekproef te worden opgenomen. Deze
respondenten zijn aangeleverd door een
extern onderzoeksbureau. Om een nationaal
representatief beeld te creëren is er gebruik
gemaakt van quota’s voor geslacht, opleiding
en provincie.
Figuur 2 toont de procentuele waarden voor
opleiding, geslacht en provincie op nationaal
niveau, steekproef niveau en de slachtoffers
van identiteitsfraude van de steekproef groep.
De figuur laat zien dat er sprake is van overrepresentativiteit van hoger opgeleiden
binnen de steekproef, echter dit wordt als
marginaal beschouwd. De figuur laat ook zien
dat slachtofferschap van identiteitsfraude
blijkbaar niet afhankelijk is van opleiding,
geslacht of provincie, hoewel mannen en
inwoners van Noord-Holland relatief vaker

Figuur 2. Representativiteit enquête versus Nederland

6.4.2. Omvang, betrouwbaarheid en
nauwkeurigheid van de steekproef voor
de uitgebreide internetenquête
De steekproef bestaat uit 5.000 respondenten
waarvan 280 respondenten ooit slachtoffer is
geweest van identiteitsfraude, het percentage
slachtoffers ligt hiermee rond de 5,6%
procent. Gegeven deze uitkomsten kan aan de
hand van de volgende formule de
nauwkeurigheid van de steekproef worden
berekenend:
Nauwkeurigheidsmarge =
De nauwkeurigheidsmarge betekent dat bij
z´

p ´ (1 - p)
0 ,056 ´ (1 - 0 ,056)
N -n
5000 - 280
= 0 ,026
´
= 1 ,96 ´
´
5000 - 1
n
N -1
280

een percentageschatting uit de steekproef
rekening moet worden houden met een
onnauwkeurigheid van maximaal 2,6% met
95% betrouwbaarheid.
6.4.3. Omvang van identiteitsfraude
onder burgers en schade tussen 2007 en
mei 2011
Uit de enquête blijkt dat circa 5,6% van de
Nederlandse bevolking67 slachtoffer is van
identiteitsfraude (gegeven de
nauwkeurigheidsmarge betekent dit tussen de
2,98% en 8,22%). Uit de enquêteresultaten
blijkt dat verder dat ongeveer 60% van deze
groep financiële schade ondervindt als gevolg
van de identiteitsfraude. Dit betekent dat
tussen de 1,79% en 4,93% van de
Nederlandse bevolking is getroffen door
identiteitsfraude én als gevolg daarvan
financiële schade heeft geleden.

Provincie

Opleiding

Universiteit
Hoger beroepsonderwijs
Middelbaar beroepsonderwijs
Middelbaar onderwijs
Lager onderwijs
Vrouw
Geslacht
Man
Zuid-Holland
Zeeland
Utrecht
Overrijsel
Noord-Holland
Noord-Brabant
Limburg
Groningen
Gelderland
Friesland
Flevoland
Drenthe
0%

10%

Slachtoffers

67

ervaring hebben met identiteitsfraude dan
andere groepen.

20%

30%

Steekproef

40%
Nationaal

50%

60%

Uit de respons op de enquête komt naar voren
dat veruit de meeste slachtoffers van

Voor Nederlandse bevolking wordt de definitie van het CBS gehanteerd: de inwoners van Nederland. Voor cijfers en specificaties: zie
http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/bevolking/cijfers/default.htm.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

63

identiteitsfraude (50%) getroffen zijn door
een vorm van financiële identiteitsfraude:
bijvoorbeeld skimmen van hun pinpas,
automatische incasso’s op naam, diefstal van
creditcardgegevens, aankoop van spullen op
hun naam, huren van voertuigen of spullen
met gebruik van (een kopie van) hun paspoort
of rijbewijs.

Veel minder respondenten geven aan
slachtoffer te zijn (geweest) van andere
vormen van identiteitsfraude, zoals criminele
identiteitsfraude (bedoeld om de identiteit
van een pleger van een strafbaar feit te
verhullen, bijvoorbeeld gebruik van de
identiteit van de respondent bij een
aanhouding of bij een rechtszaak, 8%) of
gebruik van hun naam en BSN bij een huisarts
of ziekenhuis om medische hulp te krijgen
(1%).

Figuur 3. Vormen van identiteitsfraude

5%
36%
1%
8%
50%
0%

10%

20%

30%

40%

Overig

Internetgerelateerd

Medisch (ziekenhuis, huisarts etc)

Crimineel

50%

60%

Circa 12% van de respondenten geeft aan
meer dan eens slachtoffer te zijn geweest van
identiteitsfraude.

Financieel

In de enquête is gevraagd aan te geven in
welk jaar de identiteitsfraude plaatsvond. Er
lijkt sprake van een toename van het aantal
fraudegevallen sinds 2007.

Figuur 4. Aantal fraudegevallen per jaar

23%

Voor 2007
2007

11%

2008

12%
21%

2009
2010

25%

2011

8%
0%

64

PwC

Een andere vorm van identiteitsfraude
waarvan veel respondenten zeggen
slachtoffers te zijn is internetgerelateerde
identiteitsfraude (36%): bijvoorbeeld
misbruik van hun persoonsgegevens om op
het internet producten aan te schaffen,
gebruik van hun identiteit om een website of
e-mailadres aan te vragen, publicatie van een
bericht op een site onder hun naam zonder
toestemming.

5%

10%

15%

20%

25%

30%

Zo’n 60% van de respondenten geeft aan
schade te hebben geleden van de
identiteitsfraude die ze is overkomen,
variërend €10 tot €50.000. Figuur 5 toont de
gegroepeerde verdeling van het financiële
schade (€0-100, €100-500 enzovoorts) over
de categorieën identiteitsfraude. Slachtoffers
van medische identiteitsfraude melden geen
financiële schade.
Figuur 5. Gegroepeerde verdeling financiële schade

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Financieel
€0-100

€100-500

Crimineel
€500-1.000

€1.000-5.000

Internet
meer dan €5.000

Circa 77% van de identiteitsfraudezaken waar
burgers aangaven slachtoffer te zijn tussen
2007 en mei 2011 kende een gemiddeld
schadebedrag van circa €2.800. Door het
kleine aantal hoge bedragen ligt dit bedrag
hoog, op totaal niveau geeft namelijk meer
dan de helft van de respondenten aan onder
de €1.000 schade te hebben geleden. Als deze
cijfers worden toegepast op de gehele
Nederlandse bevolking van 16,5 miljoen
inwoners betekent dit een totaal
schadebedrag van tussen de €0,63 miljard en
€1,75 miljard over de totale periode van 2007
tot en met 2010.

Ongeveer 40% van de respondenten geeft aan
geen (financiële) schade te hebben geleden
van de identiteitsfraude.
6.4.4. Geschatte schade door
identiteitsfraude onder burgers voor
2011 op basis van de enquêteresultaten
Onder een aantal veronderstellingen kan een
schadebedrag als gevolg van identiteitsfraude
onder burgers worden geschat voor 2011,
namelijk:
1. indien veronderstelt mag worden dat
tussen de 1,79% en 4,93% van de
Nederlandse bevolking potentieel
slachtoffer zal worden van
identiteitsfraude met financiële schade als
gevolg;
2. indien het percentage incidenten gelijk
blijft aan 2010 en zodoende 25% van de
bovengenoemde groep inderdaad
getroffen wordt door identiteitsfraude,
dan zal het verwachte aantal slachtoffers
tussen de circa 73.000 en 203.000 mensen
liggen en de verwachte schade gedragen
door burgers tussen de circa €0,20 en
€0,57 miljard bedragen.
6.4.5. Vergelijking van de uitkomsten
van de internetenquête met het
Verenigd Koninkrijk
In het Verenigd Koninkrijk is gebruik gemaakt
van resultaten uit de Verenigde Staten. In de
Verenigde Staten heeft Synovate in opdracht
van de Federal Trade Commission onderzoek
gedaan voor het Identity Theft Survey Report
(2006). Het onderzoek betreft een telefonisch
enquête, waarbij een aselecte steekproef is
gehanteerd en in totaal 4.917 interviews zijn
afgenomen. De enquête is al eerder in 2003
uitgevoerd en is in 2005 herhaald, met enkele
aanpassingen. De Identity Theft Survey schat
het aantal slachtoffers van identiteitsfraude
tussen de 3% en 4,6% van de bevolking met
een gemiddeld schade bedrag van $1.882. Op
totaal niveau wordt de directe schade van
identiteitsfraude geschat op $13,9 miljard.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

65

De uitkomsten van dit rapport zijn in de
Annual Fraud Indicator door de National
Fraud Authority (NFA) gebruikt om de
omvang van identiteitsfraude in het Verenigd
Koninkrijk te schatten. De NFA veronderstelt
dat “the nature and prevalence of identity
fraud in the US is similar to the UK and that
the average loss per US victim is indicative of
the average loss amongst UK victims”
(Annual Fraud Indicator, 2011, p. 26). De
NFA veronderstelt zodoende dat zowel de
kans op identiteitsfraude als de omvang van
de schade voor Britse burgers gelijk zal zijn
aan de kans en omvang voor burgers in de
Verenigde Staten. De NFA geeft geen nadere
onderbouwing waarom deze kansen en
financiële schade gelijk worden geacht. Op
basis van de Identity Theft Survey schat de
National Fraud Indicator het aantal burgers
dat in aanraking komt met identiteitsfraude
op 1,8 miljoen en bedraagt de schade circa
£2,8 miljard, dit betreft zowel directe
financiële schade door verlies als indirecte
kosten. De directe financiële schade geleden
door burgers wordt geschat op £1,9 miljard.

Indien er een grove vertaling wordt gemaakt
van de Britse schatting naar Nederland op
basis van rato van burgers (NL=16,5 mln,
VK=60 mln), betekent dit een financiële
schade schatting tussen de €0,52 miljard voor
2010. Dit bedrag ligt hoger dan het door PwC
geschatte bedrag. Gegeven het feit dat het
gemiddelde schadebedrag niet ver afwijkt zou
geconcludeerd kunnen worden dat de kans op
identiteitsfraude in het Verenigd Koningrijk
en de Verenigde Staten groter is dan in
Nederland.
6.4.6. Andere resultaten van de
uitgebreide internetenquête
Aangifte bij politie en melding bij CMI
Het percentage slachtoffers dat aangifte bij de
politie doet van identiteitsfraude is bijna even
groot als de groep die geen aangifte doet.
Verruit de meeste slachtoffers doen geen
aangifte bij het CMI. Melding bij het CMI
wordt voornamelijk gedaan door de groep die
ook aangifte bij de politie heeft gedaan: circa
65% van de groep die aangifte gedaan heeft,
meldt zich ook bij het CMI.

Figuur 6. Aangifte en melding identiteitsfraude

81%
Melding CMI
19%

50,18%
Aangifte
49,82%

0%

10%
Nee

66

PwC

20%
Ja

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

Figuur 7. Aangifte doen versus hoogte schadebedrag

Aangifte doen bij de politie van
identiteitsfraude hangt sterk samen met de
hoogte van het schadebedrag. Bij
schadebedragen lager dan €100 doet circa
70% geen aangifte. Bij schadebedragen tussen
€100 en €1.000 doet circa 60% van de
slachtoffers aangifte bij de politie, bij
bedragen boven €1.000 heeft circa 75% van
de slachtoffers aangifte gedaan.

meer dan 5.000
1.000-5.000
500-1.000
100-500
0-100
0%
Nee

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

Ja

Fout in registraties
Een kleine groep respondenten zegt wegens
identiteitsfraude verkeerd in een registratie
terechtgekomen te zijn, circa 20%. Van deze
groep is van 45% de foutieve registratie
inmiddels hersteld, van circa 40% niet en
ongeveer 15% weet niet of de foutieve
registratie inmiddels is hersteld.

Figuur 8. Foutieve registratie

22%

Verkeerd geregisteerd

Onterechte registratie hersteld

52%

45%

0%
Ja

26%

39%

20%

40%

Nee

Weet niet

60%

16%
80%

100%

Daders
De meerderheid van de respondenten weet
niet of de dader(groep) die de
identiteitsfraude waarvan zij slachtoffer is
geworden heeft gepleegd, is opgepakt. Een
groot aandeel van de respondenten geeft aan
dat de dader niet is opgepakt. Ook indien de
dader wel is opgepakt weet meer dan de helft
niet of de dader straf heeft gekregen. Zie
figuur 9 met de verdeling van de antwoorden
op de vraag: ‘Is de dader van de
identiteitsfraude aangehouden?’

Figuur 9. Aanhouding dader identiteitsfraude

0%

10%

20%

30%

40%

50%

Weet ik niet
Nee
Ja, maar ik weet niet of de dader een straf opgelegd heeft gekregen
Ja, met straf
Ja, zonder straf

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

67

6.4.7. Enquête over kennis van
identiteitsfraude en maatregelen om
identiteitsfraude tegen te gaan
Voor een tweede enquete zijn circa 1.050
respondenten a-select uitgenodigd om via
internet een vragenlijst in te vullen over
kennis van identiteitsfraude en door henzelf
toegepaste maatregelen om identiteitsfraude
tegen te gaan. De resultaten van deze enquête
zijn eveneens nationaal representatief.
Het merendeel (88%) van de ondervraagden
heeft van identiteitsfraude gehoord en is
bekend met diverse verschijningsvormen van
identiteitsfraude. Skimming is het meest
bekend, circa 80% van de respondenten heeft
hier van gehoord. Ook spyware/malware en
phishing zijn bekende fraudemethoden.
Minder bekend zijn dumpsterdiving,
harvesting en social engineering.
Circa 20% van de respondent geeft aan geen
instanties te kennen waarbij identiteitsfraude
kan worden gemeld. De politie geniet de
meeste bekendheid (80%) als instantie om
een geval van identiteitsfraude te melden,
gevolgd door het CMI (20%).
66% van de respondenten geeft aan wel eens
ergens een kopie van paspoort of rijbewijs te
hebben achtergelaten, voornamelijk voor een
huurauto, (telefoon)abonnementen en voor
accommodatie, bijvoorbeeld een hotelkamer.
Van deze groep heeft circa 81% niet gevraagd
of het wettelijk was toegestaan om een kopie
te maken.
Ongeveer 15% van de respondenten heeft wel
eens persoonsgegevens aan onbekenden
afgegeven, voor accommodatie (7%), prijzen
(3%), controleren van bankrekeningnummer/pincode (3)%, betaling voor gebruik
van bankrekeningnummer (2%).
75% van respondenten heeft een eigen pagina
op een social network, zoals Facebook of
Hyves. 77% van deze groep geeft aan privé-

68

PwC

gegevens af te schermen voor onbekenden. De
meest gedeelde gegevens betreffen naam, foto
met gezicht en geboortedatum – meer dan
60% van de respondenten geeft aan deze
gegevens niet af te schermen.

6.5. Concluderende
opmerkingen betreffende
omvang van gevallen van
identiteitsfraude onder burgers
en schade
Uit de CMI-meldingen blijkt dat banken,
telecombedrijven, webwinkels en
energiebedrijven de voornaamste sectoren
zijn waar met de identiteit van melders fraude
wordt gepleegd. Bevindingen van het CMI
onderstrepen dat niet alle gevallen van
identiteitsfraude financiële gevolgen hebben
voor het slachtoffer. Deze twee bevindingen
worden gestaafd door de uitgebreide
internetenquête.
De analyse van het gemiddelde schadebedrag
voor melders bij het CMI indien er echter wel
financiële schade wordt geleden als gevolg
van identiteitsfraude is fors hoger dan naar
voren komt uit de uitgebreide enquête:
gemiddeld €8.800 bij het CMI tegen €2.800 in
de enquête. Dit verschil kan worden verklaard
uit het feit dat niet altijd aangifte wordt
gedaan van identiteitsfraude met financiële
schade, en nog minder vaak een melding bij
het CMI wordt gedaan, maar hoe hoger het
schadebedrag, hoe vaker slachtoffers ook
aangifte en melding doen. Dat zou betekenen
dat de meldingen die het CMI ontvangt vaker
een hoger schadebedrag kennen dan
gemiddeld, waardoor ook het gemiddelde
schadebedrag van de meldingen bij het CMI
hoger ligt.
Uit de enquête blijkt dat circa 5,6% van de
Nederlandse bevolking slachtoffer is van
identiteitsfraude. Uit de enquêteresultaten
blijkt dat ongeveer 60% van deze groep

financiële schade ondervindt als gevolg van
de identiteitsfraude. Dit betekent dat tussen
de 1.79% en 4,93% van de Nederlandse
bevolking in aanraking is geweest met
identiteitsfraude én financiële schade heeft
geleden.
Zo’n 60% van de respondenten geeft aan
schade te hebben geleden van de
identiteitsfraude die ze is overkomen,
variërend €10 tot €50.000. Ongeveer 40% van
de respondenten geeft aan geen (financiële)
schade te hebben geleden van de
identiteitsfraude, wat in grote lijnen
correspondeert met de resultaten uit de
analyse van de CMI-meldingen van burgers.
Circa 77% van de identiteitsfraudezaken waar
burgers aangaven slachtoffer te zijn tussen
2007 en mei 2011 kende een gemiddeld
schadebedrag van circa €2.800. Door het
kleine aantal hoge bedragen ligt dit bedrag
hoog, op totaal niveau geeft namelijk meer
dan de helft van de respondenten aan onder
de €1.000 schade te hebben geleden. Als deze
cijfers worden toegepast op de gehele
Nederlandse bevolking van 16,5 miljoen
inwoners betekent dit een totaal
schadebedrag van tussen de €0,63 miljard en
€1,75 miljard over de totale periode van 2007
tot en met 2010.
Het verwachte aantal slachtoffers van
identiteitsfraude voor 2011 ligt ongeveer
tussen de 73.000 en 203.000 mensen. Het
verwachte schadebedrag dat voor deze
slachtoffers met deze gevallen is gemoeid ligt
tussen de €0,20 en €0,57 miljard voor 2011.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

69

70

PwC

7 Algemene concluderende
opmerkingen over omvang en
schade van identiteitsfraude

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

71

Dit onderzoek was erop gericht om een
‘nationaal beeld van de omvang van
identiteitsfraude en de maatschappelijke
schade daarvan’ te geven. Met dit doel zijn
binnen zowel de private als publieke sector
een tiental branches onderzocht. In vrijwel
alle gevallen zijn dienstverlenende
organisaties onderzocht waar het gebruik van
sets van identificerende gegevens centraal
staat in het werkproces. Voorts is op drie
manieren getracht inzicht te verkrijgen in het
slachtofferschap onder burgers en de
financiële schade die zij lijden.
Vooraf is onderscheid gemaakt tussen directe
economische schade van identiteitsfraude
(bijvoorbeeld als gevolg van onbetaalde
rekeningen of onterecht verkregen gelden) en
indirecte schade (zoals foute registraties en de
kosten van herstel en opsporing van
identiteitsfraude).
Het exact vaststellen van de omvang van
identiteitsfraude is op dit moment een vrijwel
onmogelijke opgave. Grootste probleem
hierbij is het ontbreken van een uniforme
registratie bij bedrijven en overheden van
gevallen van identiteitsfraude. Vaak wordt de
metafoor van een ijsberg gebruikt als
gesproken wordt over de omvang van
identiteitsfraude: alleen het topje – de
gevonden gevallen – is zichtbaar. Deze
metafoor gaat echter niet op, want bij
ijsbergen is aan de hand van de top nog
redelijk exact te berekenen hoeveel van de
ijsberg zich onder water bevindt. Bij
identiteitsfraude ligt dit niet zo eenvoudig:
door gebrek aan betrouwbaar onderzoek over
een langere periode en aan referentiepunten
(aangiftebereidheid, pakkans bij
identiteitsfraude) is aan de hand van het
aantal vastgestelde gevallen van
identiteitsfraude en de vastgestelde schade
geen houdbare uitspraak te doen over de
totale omvang van fraude of de schade
hiervan.

72

PwC

Dit onderzoek toont aan dat er weinig zicht is
in de private sector op de omvang en schade
van identiteitsfraude. Dit beperkte inzicht
heeft deels te maken met het feit dat
identiteitsfraude niet door alle partijen als een
aparte categorie ‘fraude’ wordt onderkend en
als het al apart wordt gedefinieerd dan wordt
het niet door alle partijen op dezelfde wijze
afgebakend. Een ander probleem binnen de
private sector is dat registratie van
(identiteits-) fraude in het geheel niet of
nauwelijks plaatsvindt. Wat resteert zijn
slechts schattingen op basis waarvan geen
betrouwbare uitspraken over omvang en
schade van identiteitsfraude kunnen worden
gedaan.
Ook in de publieke sector hebben de meeste
organisaties niet of nauwelijks zicht op de
omvang van identiteitsfraude en de schade
die daardoor optreedt. De oorzaken hiervoor
zijn ook grotendeels dezelfde: er vindt (nog)
geen of geen eenduidige registratie plaats van
fraudezaken en al helemaal niet van
identiteitsfraude (IND, RDW, Belastingdienst,
UWV en SVB). Bij de meeste van deze
organisaties heeft men tegelijkertijd wel het
vermoeden dat identiteitsfraude voorkomt en
dat het aantal gevallen eerder toeneemt dan
afneemt. Sommige van de genoemde
organisaties zijn van plan om in de nabije
toekomst een registratie van gevallen van
identiteitsfraude bij te gaan houden. Het
KLPD, de regionale politiekorpsen en de KMar
en het expertisecentrum op het gebied van
identiteitsfraude, het ECID, kampen met het
probleem dat er heel veel informatie in hun
systemen te vinden moet zijn over gevallen
van identiteitsfraude en de schade die deze
gevallen teweeg hebben gebracht, maar dat
de informatie uit deze systemen buitengewoon lastig te ontsluiten is: identiteitsfraude is geen kenmerk waarop gezocht kan
worden en de kenmerken waarop wel gezocht
kan worden geven een veelvoud van zaken
waaruit het kleinere aantal zaken waarin
identiteitsfraude een rol speelt bijna

handmatig moet worden gefilterd. Slechts
enkele organisaties kunnen wel concrete
getallen presenteren: de SIOD en enkele
gemeenten (en de NVVB). Uit deze cijfers
kunnen echter geen conclusies worden
getrokken over de totale omvang en schade
van identiteitsfraude in de publieke sector.
Hooguit kan uit deze gegevens worden
afgeleid dat het om een beperkt aantal
gevallen per jaar gaat.
Uit de uitgebreide en representatieve
internetenquête blijkt dat circa 5,6% van de
Nederlandse bevolking slachtoffer is van
identiteitsfraude. De enquêteresultaten geven
aan dat ongeveer 60% van deze groep
financiële schade ondervindt als gevolg van
de identiteitsfraude. Dit betekent dat tussen
de 3,08% en 3,64% van de Nederlandse
bevolking in aanraking is geweest met
identiteitsfraude én financiële schade heeft
geleden. Zo’n 60% van de respondenten geeft
aan schade te hebben geleden van de
identiteitsfraude die ze is overkomen,
variërend €10 tot €50.000. Als deze cijfers
worden toegepast op de gehele Nederlandse
bevolking van 16,5 miljoen inwoners betekent
dit een totaal schadebedrag van tussen de
€1,09 miljard en €1,29 miljard voor de
periode van 2007 tot 2011. Het verwachte
aantal slachtoffers van identiteitsfraude voor
2011 ligt ongeveer tussen de 127.000 en
150.000 mensen. Het verwachte
schadebedrag dat met deze gevallen is
gemoeid ligt tussen de €0,35 en €0,42 miljard
voor 2011.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

73

74

PwC

8 Management summary

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

75

Purpose of the study
Attention for, and information on, the impact
of identity fraud on individual victims stands
in some contrast with the attention for, and
available information on, the scale of identity
fraud and its impact on society. To date, there
has been no reliable overview of the number
of victims of identity fraud and the resulting
losses suffered by individuals, businesses and
the government.
A greater understanding of the scale of
identity fraud in the Netherlands and the
resulting losses is important, not least to allow
a motivated assessment of the priority we
should assign to fighting and preventing this
phenomenon. This information – in particular
data on any increase in identity fraud and
resulting losses – also helps in assessing the
relationship between increasing use of the
Internet and electronic services in the public
and private sectors, and identity fraud. In
light of this, the Dutch House of
Representatives has asked for information on
the number of cases of identity fraud and the
growth in this number attributable to
electronic services.
The purpose of this study is to offer a
national overview of the scale of identity
fraud, focusing on quantitative information
on the scale of identity fraud, in both
physical and digital environments, and the
resulting losses in society in the period
2007-2010.
The study therefore has a particular focus on
two aspects:
l A quantitative determination of the scale
of identity fraud in the Netherlands (how
often does identity fraud occur?);
l A quantitative determination of the loss to
society caused as a result (how much does
identity fraud cost its victims?).

76

PwC

The scale was studied by trying to establish
the number of cases of identity fraud between
2007 and 2010, by examining reports and
records, and by assessing the number of
victims. A subdivision was made between loss
suffered from identity fraud in the public
sector, loss from identity fraud in the private
sector, and loss from identity fraud suffered
by individuals.
In assessing the loss to society, only the direct
short-term damage was considered. Indirect
losses, such as investments in security, the
cost of reporting fraud or psychological
symptoms as a result of fraud, were not taken
into account.
An important subsidiary aim of the study was
to determine whether sufficient data is
available to establish the scale of identity
fraud and the damage it causes and, if not, to
indicate what the underlying causes might be.

Definition of identity fraud
For the purposes of this study, we followed
the definition of identity fraud as used by the
Dutch Ministry of the Interior and Kingdom
Relations (BZK) and the Central Bureau for
Identity Fraud (CMI), which was formulated
by De Vries et al. as follows:
“Identity fraud is obtaining, taking,
possessing or creating false means of
identification intentionally (and)
(unlawfully or without permission) and to
commit with them unlawful behaviour or:
to have the intention to commit unlawful
behaviour.”
Identity fraud is always committed using false
means of identification. It therefore involves
more than simply ‘assuming’ a false identity
(“claiming to be someone else”). Means of
identification include, for instance, a driving
licence, credit card, or social security number

– any set of identifying details that are
accepted as proof of identity. Identification
papers are numerous, and identity fraud
consequently comes in many and varied
manifestations.
There is no mention of identity fraud as such
in the Dutch Criminal Code. Assuming a false
identity is not itself illegal, but using a false
identity to commit an illegal act is. Examples
include forgery of documents, providing false
information or money laundering while acting
under an assumed identity. Because of this,
identity fraud is not a formal label that many
agencies (such as the police) use when
recording cases of fraud or other incidents.
Furthermore, a number of organisations,
particularly within government circles, have
stated that identity fraud is only recorded
following a judgment (which will always be
given on grounds other than identity fraud,
which is itself not illegal in its own right);
until that point, there is only a suspicion of
fraud.
The definition used by the Ministry of the
Interior and Kingdom Relations (BZK) and
CMI is not widely known. Organisations and
individuals therefore have their own
interpretation of the concept of identity fraud.
For organisations, this means they may
sometimes record more and sometimes record
fewer incidents that actually correspond with
the Ministry’s or CMI’s definition of identity
fraud. For individuals, this means that they
sometimes claim to have fallen victim to fraud
that cannot formally be called identity fraud,
and vice versa. The fact that identity fraud is
not illegal in its own right, as well as the fact
that there is no generally accepted
unambiguous definition makes it difficult to
establish the scale of identity fraud and the
resulting losses.

Research design
The information on identity fraud was
gathered from government bodies and
businesses by studying public sources and by
surveying a select group of businesses and
government organisations. When selecting
respondents, an effort was made – within the
bounds of available time and resources – to
put together a group of government bodies,
businesses and, where possible, their umbrella
organisations, which together would
constitute a representative picture of the scale
of identity fraud in their sector of industry and
the resulting losses.
The choice of industries in the private sector
was made on the basis of empirical data from
CMI and the outcome of the study of public
sources. The selection of businesses within
those sectors of industry was made so as to be
representative for the industry. Existing
contacts of CMI and of PwC were also
consulted.
The second part of the study involved our own
investigation into the scale of the number of
victims of identity fraud among individuals in
the Netherlands, and the financial losses they
have suffered as a result. This investigation
was conducted by analysing incident reports
to CMI by individuals, as well as through an
extensive online survey of individuals.
It would be an impossible task to precisely
ascertain the scale of identity fraud. The
iceberg metaphor is often used in connection
to the scale of identity fraud: only the tip – the
known cases – is visible. However, this
metaphor does not quite hold true because it
is possible to work out fairly accurately how
much of the iceberg is below the surface by
measuring the tip. It is not that simple with
identity fraud: a lack of reliable research over
a sustained period and a lack of reference
points (willingness to report identity fraud
and the chance of being caught) mean that it

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

77

is difficult to make any watertight statement
on the total scale of fraud or the losses
incurred based on the established cases of
identity fraud and the established losses.
In addition to this, we can often distinguish
two types of victims in cases of identity fraud:
the person whose identity has been abused,
and the person or organisation that suffers a
loss as a result of the abused identity. This can
lead to duplication in the number of identity
fraud cases, although not in the number of
identity fraud victims: one case of identity
fraud often has two victims, yet in many
records this distinction in type is not made.
But if both categories of victim do not
consistently report or record the identity fraud
and their loss suffered, only part of the picture
of the total number of victims and the
resulting loss emerges.
All of this means that a national picture of the
scale of identity fraud and the resulting
impact on society – in keeping with the
objective of the study – can in the current
situation never produce anything more than
an educated guess. All outcomes of this study
should therefore be regarded in that light.

Findings in the private sector
The outcomes of the study within the private
sector shows that there is little known about
the scale of identity fraud in the private sector
and the resulting loss. This limited insight is
due in part to the fact that identity fraud is not
recognised by all parties as a separate
category of ‘fraud’, and even where it is, not
all parties use the same definition. Another
problem in the private sector is that records of
identity and other types of fraud are scarce.
No records of identity fraud are kept, and in
many cases no record is kept of fraud in
general.

78

PwC

What remains are estimates that provide no
basis on which to make reliable assertions
about the scale of identity fraud and the
resulting losses. Apart from the question of
definitions and record-keeping, another factor
at play in the private sector is that of
commercial interests: reputational damage
and competitive advantage prevent parties
from being transparent about the scale of
fraud to which they have fallen victim,
including identity fraud, and the resulting
losses. This applies to the banking industry in
particular in view of the responses from
individual banks, which refer to the Dutch
Banking Association (NVB), while the NVB
itself chooses to provide no further
information.
The energy industry is clearly more active in
mapping out the losses it suffers as a result of
identity fraud. In several branches of industry,
there are initiatives or ideas to start recording
fraud in general, and identity fraud in
particular (examples include the
Thuiswinkel.org trustmark scheme and the
Covenant on Combating Insurance Fraud in
the insurance sector). These initiatives or
ideas indicate that, although there is no
overview of the scale of identity fraud and the
resulting losses within these industries, the
problem is considered serious enough to
warrant the gathering of more information or
insight.

Findings in the public sector
Just as with most businesses in the private
sector, most public sector organisations have
little or no insight into the scale of identity
fraud and the resulting losses. The reasons are
generally the same also: there is as yet no
clear registration of cases of fraud, let alone of
identity fraud (Immigration & Naturalisation
Service (IND), Road Transport Directorate
(RDW), Tax & Customs Administration,
Employee Insurance Agency (UWV) and

Social Insurance Bank (SVB)). Most of these
organisations suspect that identity fraud does
occur and that the number of cases is
increasing rather than decreasing. Some of
the organisations mentioned have plans to
start recording cases of identity fraud in the
near future.
The National Police Services Agency (KLPD),
the police, the Royal Military Constabulary
(KMar) and the Identity Fraud and
Documents Expertise Centre (ECID) are
struggling with the problem that there is a lot
of information in their systems on cases of
identity fraud as well as the losses that these
have caused, but that this information is
extremely difficult to extract from these
systems: identity fraud is not a simple search
term, and the search terms that can be used
generate a mass of cases that then need to be
filtered almost by hand to find the smaller
number of cases involving identity fraud.
Only a few organisations are able to present
statistics: the Social Intelligence and
Investigation Service (SIOD) and local
authorities (and NVVB, the national
association of civil affairs departments). It is
impossible to draw conclusions from these
figures on the scale of identity fraud in the
public sector and the resulting losses. At best,
we can conclude from this information that
the annual number of cases is small.

Scale of identity fraud among
individuals and resulting loss
CMI reports show that banks, telecoms
companies, online shops and energy
companies are the primary types of business
where identity fraud is reported. The findings
of CMI emphasise that not all cases of identity
fraud result in a financial loss for the victims.
These two findings are backed by the
extensive online survey.

The average loss suffered by those who also
reported a financial loss to CMI as a result of
identity fraud is higher than the average loss
reported in the extensive survey: an average
of €8,800 was reported to CMI compared to
€2,800 in the survey. The extensive online
survey makes it clear that this discrepancy
could be explained by the fact that identity
fraud involving a financial loss is not always
reported to the police, and reported to CMI
even less. At the same time, it also emerges
thatthe greater the loss, the more inclined
victims will be to report it to the police and to
CMI. This could explain why the reports made
to CMI often involve a larger amount than the
average, so that the average loss reported to
CMI is higher as well.
The extensive online survey showed that
around 5.6% of the Dutch population have
fallen victim to identity fraud. The outcome of
the survey tells us that around 60% of this
group have suffered a financial loss as a result
of the identity fraud. This means that between
3.08% and 3.64% of the Dutch population
have encountered identity fraud resulting in a
financial loss.
Around 60% of respondents to the survey
stated that they had suffered a loss from the
identity fraud that happened to them, ranging
from €10 to €50,000. Around 40% of
respondents say that they did not suffer any
financial or other loss as a result of the
identity fraud, which largely corresponds to
the results from the analysis of the CMI
reports made by individuals.
Around 77% of the identity fraud cases that
individuals claimed to have fallen victim to
between 2007 and May 2011 involved an
average loss of around €2,800. This figure is
high because of the small number of large
amounts; overall, more than half of all
respondents reported a loss of less than
€1,000. If these figures are extrapolated to the
entire Dutch population of 16.5 million

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

79

people, it results in a total loss of between
€1.09 billion and €1.29 billion for the period
from 2007 to 2011.
The expected number of victims of identity
fraud in 2011 is between 127,000 and
150,000 people. The expected loss involved in
these cases in 2011 will be between €0.35
billion and €0.42 billion.

80

PwC

Bijlagen

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

81

A. Respondenten
Private sector
Sector/Instelling

Aantal

Response rate

Banken (inclusief de NVB)

7

3

BKR

1

1*

Centrum bestrijding Verzekeringsfraude

1

1

Detailhandel

1

0

Energie

5

5

Groothandel

1

1

Horeca

1

0

ICT

1

1*

Kabel

2

0

KvK

1

1

Payment Processor

1

1*

Post

1

1

Rekenkamer

2

1*

Telecom

2

1

Thuiswinkel

2

1

Vastgoed

2

2*

Verzekeraar

6

5

Financieringsondernemingen

1

1

Voertuigenbranche

2

2

Totaal

40

28 (70%)

*) respons bevatte geen cijfers of concrete informatie omtrent die zicht geeft op omvang en schade van identiteitsfraude.

82

PwC

Publieke sector
Instelling

Response rate

Arbeidsinspectie

0

Belastingdienst

1

CMI

1

HBO-Raad

1*

IND

1

JUSTID

0

KLPD

1

KMar

1

Logius

1*

NVvB

1

Gemeenten

3

Openbaar ministerie

1*

RDW

1

SIOD

1

SVB

1

UWV

1

Totaal

16 (89%)

*) respons bevatte geen cijfers of concrete informatie omtrent die zicht geeft op omvang en schade van identiteitsfraude.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

83

B. Analyse CMI-meldingen
Kenmerken
Interne nummer CMI
Slachtoffer 1 (melder)
Specificatie slachtoffer 1
Financiële schade slachtoffer 1
Schadeloos gesteld J/N
Slachtoffer 2 (schade)
Specificatie slachtoffer 2
Financiële schade slachtoffer 2
Slachtoffer 3 (schade)
Specificatie slachtoffer 3
Financiële schade slachtoffer 3
Aangifte J/ N
Melding bij instantie J /N
Melding bij instantie 2 J / N
Verkrijging externe identiteit
Beschrijving misbruik externe identiteit
Dader bekend J / N
Indirecte schade
Verhaalde schade

84

PwC

C. Burgerpoll vragen
Vraag 1) Bent u wel eens slachtoffer geweest van één van de volgende vormen van
identiteitsfraude?
1.
2.
3.
4.

Financiële identiteitsfraude: skimmen van uw pinpas, automatische incasso’s op naam, diefstal van creditcard gegevens.
Criminele identiteitsfraude: bedoeld om de eigen identiteit te verhullen wanneer men wordt aangehouden of vervolgd.
Medische identiteitsfraude: bedoeld om medische hulp te verkrijgen.
Identiteitsfraude op het web: iemand heeft uw identiteitsgegevens gebruikt om op het internet producten aan te schaffen of
te publiceren.
5. Geen van bovenstaande, ik ben er nog nooit mee in aanraking gekomen.

Vraag 2) Hoe is men aan uw identiteitsgegevens gekomen?
6. Via skimming; kopiëren van bankpas of creditcard.
7. Via e-mail of het internet.
8. Via dumpsterdiving; het doorzoeken van afvalcontainers, prullenbakken of andere afvalplaatsen naar persoonlijke
documenten met identiteitsinformatie.
9. Posthengelen; het ontvreemden van persoonlijke gegevens uit de brievenbus.
10. Weet niet.

Vraag 3) Wat was de totale financiële schade voor u als gevolg van de identiteitsfraude
(mag schatting zijn)?
1.
2.
3.
4.
5.

Tussen de €0 en de €200.
Tussen de €200 en €500.
Tussen de €500 en €750.
Tussen de €750 en de €1.000.
Meer dan €1.000.

Vraag 4) Heeft u aangifte van de identiteitsfraude gedaan bij de politie?
1. Ja
2. Nee

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

85

D. Enquête – slachtoffers identiteitsfraude
Introductie

Alvorens de enquête van start gaat krijgt u eerst enkele achtergrondvragen.

Dank voor het deelnemen aan deze
enquête. De enquête zal ongeveer 10
minuten duren. Per pagina krijgt u
uitleg over het onderwerp van de
enquête en welke vragen u kunt
verwachten.

1.
l
l
l
l
l
l

In de media en de politiek wordt steeds
vaker aandacht besteed aan
identiteitsfraude. Identiteitsfraude is
– vrij vertaald – het met opzet en zonder
toestemming gebruikmaken van de
identiteit van iemand anders (of van
een valse identiteit) om daarmee een
handeling uit te voeren die in strijd is
met de wet en schade toebrengt aan de
eigenaar van de identiteit en/of aan
anderen. Identiteitsfraude komt in heel
veel verschillende vormen voor. Op dit
moment ontbreekt het aan een
betrouwbaar beeld van het aantal
slachtoffers van identiteitsfraude en de
schade die dit teweeg brengt voor
burgers, bedrijven en overheid. De
Tweede Kamer heeft daarom gevraagd
om geïnformeerd te worden over het
aantal malen dat identiteitsfraude
plaatsvindt bij bedrijven, overheden en
burgers en de maatschappelijke schade
van deze vorm van criminaliteit. Dit
onderzoek is bedoeld om in kaart te
brengen of burgers in Nederland zich
bewust zijn van het gevaar van
identiteitsfraude en wat omvang en
schade van identiteitsfraude is onder
burgers.

l
l
l
l
l
l

2.
l
l

3.
l
l
l
l
l

In welke provincie woont u?
Drenthe
Flevoland
Friesland
Gelderland
Groningen
Limburg
Noord-Brabant
Noord-Holland
Overijssel
Utrecht
Zeeland
Zuid-Holland
Wat is uw geslacht?
Man
Vrouw
Wat is uw hoogst genoten opleiding?
Lager onderwijs (basisschool)
Middelbaar onderwijs (mavo, havo, vwo)
Middelbaar beroepsonderwijs (MBO)
Hoger beroepsonderwijs (HBO)
Universiteit

Vragenlijst
Identiteitsfraude is – vrij vertaald – het met opzet en zonder toestemming
gebruikmaken van de identiteit van iemand anders (of van een valse identiteit) om
daarmee een handeling uit te voeren die in strijd is met de wet en schade toebrengt
aan de eigenaar van de identiteit en/of aan anderen.
1.
Gegeven deze omschrijving - bent u ooit slachtoffer geweest van
identiteitsfraude?
l Nee, ik ben nog nooit slachtoffer geweest van identiteitsfraude -> exit
vragenlijst.
l Ja, ik ben ooit slachtoffer geweest van identiteitsfraude -> doorgaan.
2.
Van welke vorm van identiteitsfraude bent u ooit slachtoffer
geweest?
l

Van financiële identiteitsfraude: bijvoorbeeld skimmen van uw pinpas,
automatische incasso’s op naam, diefstal van creditcard gegevens, aankoop van

86

PwC

l

l

l

l

3.
l
l
l
l
l
l

spullen op uw naam, huren van voertuigen of spullen met gebruik van (een kopie
van) uw paspoort of rijbewijs.
Van criminele identiteitsfraude, bedoeld om de eigen identiteit te verhullen:
bijvoorbeeld gebruik van uw identiteit bij een aanhouding, opgeven van uw
identiteit bij zwartrijden in openbaar vervoer, gebruik van uw identiteit bij een
rechtszaak.
Van misbruik van uw naam en BSN bij een huisarts of ziekenhuis: bijvoorbeeld
gebruik van uw naam (en BSN) door iemand anders bij de huisarts op in het
ziekenhuis om medische hulp te krijgen.
Van identiteitsfraude op het web: bijvoorbeeld gebruik van uw naam gebruikt om
op het internet producten aan te schaffen, gebruik van uw identiteit om een
website of e-mailadres aan te vragen, publicatie van een bericht op een site onder
uw naam zonder toestemming.
Van een andere vorm van identiteitsfraude, namelijk […].
In welk(e) ja(a)r(en) vond deze identiteitsfraude plaats?
2011
2010
2009
2008
2007
Voor 2007

4.
Heeft dit incident van identiteitsfraude in Nederland of in het
buitenland plaatsgevonden (bijv. tijdens vakantie, werkbezoek)? Indien
u meerdere keren slachtoffer bent geweest van identiteitsfraude beschrijf
dan alleen het meest recente incident.
l Nederland
l Buitenland, namelijk in […]
5.
Hoe ging de identiteitsfraude in zijn werk (graag zo volledig
mogelijk omschrijven)? Indien u meerdere keren slachtoffer bent geweest
van identiteitsfraude beschrijf dan alleen het meest recente incident.
l […].
6.
Weet u hoe men aan uw identiteitsgegevens is gekomen? Indien u
meerdere keren slachtoffer bent geweest van identiteitsfraude heeft deze
vraag alleen betrekking op het meest recente incident.
l Ja, via skimming: het kopiëren van een bankpasje of creditcard via
gemanipuleerde kaartlezers in geldautomaten, winkels of tankstations.
l Ja, via phishing: het via e-mail of vervalste website ontfutselen van iemands
identiteitsgegevens.
l Ja, via harvesting: het afschuimen van websites (vooral vriendensites en social
networks) naar bruikbare identiteitsinformatie zoals e-mailadressen.
l Ja, via pharming: het met speciale technieken omleiden van een slachtoffer naar
een vervalste website om zo identiteitsinformatie zoals inlogcodes, van diegene
te verkrijgen.
l Ja, via spyware/malware: speciale software (zoals een Trojan Horse of een
keylogger) waarmee heimelijk vertrouwelijke gegevens zoals gebruikersnamen
en wachtwoorden op iemands computer afgevangen kunnen worden.
l Ja, via dumpsterdiving: het doorzoeken van afvalcontainers, prullenbakken of
andere afvalplaatsen naar documenten die waardevolle identiteitsinformatie
kunnen bevatten.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

87

l

l

l
l

Ja, via shouldersurfing: stiekem meekijken over de schouder van iemand die
achter een computer zit of bij een geldautomaat staat om zo de inlogcode of
pincode van diegene te weten te komen.
Ja, via social engineering: het ontfutselen van identiteitsinformatie (meestal een
gebruikersnaam en wachtwoord) door zich voor te doen als een bekende
instantie of vertrouwenspersoon zoals een contactpersoon of
helpdeskmedewerker.
Ja, anders namelijk […].
Nee.

7.
Weet u wat de totale financiële schade voor u was als gevolg van de
identiteitsfraude? Indien u meerdere keren slachtoffer bent geweest van
identiteitsfraude dan heeft deze vraag alleen betrekking op het meest
recente incident.
l Ja, ik weet (ongeveer) wat de schade is geweest namelijk […].
l Nee, dit weet ik niet.
8.
Hebt u nog andere schade (behalve financiële schade) als gevolg
van de identiteitsfraude? Indien u meerdere keren slachtoffer bent
geweest van identiteitsfraude dan heeft deze vraag alleen betrekking op
het meest recente incident.
l […].
9.
Hebt u een schadevergoeding of compensatie ontvangen voor de
geleden schade? Indien u meerdere keren slachtoffer bent geweest van
identiteitsfraude dan heeft deze vraag alleen betrekking op het meest
recente incident.
l Ja, namelijk […].
l Nee
10.
Hebt u aangifte van de identiteitsfraude gedaan bij de politie?
l Ja
l Nee
11.
Hebt u de identiteitsfraude gemeld bij het Centraal Meld- en
Informatiepunt Identiteitsfraude en -fouten?
l Ja
l Nee
12.
Hebt u nog ergens anders melding gedaan van de identiteitfraude?
l Ja, namelijk […].
l Nee
13.
Is de identiteitsfraude nu opgelost?
l Ja
l Nee
14.
Stond u door de identiteitsfraude verkeerd of onterecht in
registraties van bedrijven en/of overheidsorganisaties? (Denk aan BKR,
politie en justitie, telecombedrijven, Belastingdienst, pensioenfondsen,
bank, creditcardmaatschappij, etc.)
l Ja
l Nee
l Weet ik niet.

88

PwC

15.
Zijn de foute of onterechte registraties door de identiteitsfraude nu
hersteld en staat u overal weer correct geregistreerd?
l Ja
l Nee
l Weet ik niet.
16.
Hebt u hulp gehad bij het herstellen van de foute of onterechte
registraties?
l Ja, namelijk van […].
l Nee
17.
Hebt u hulp ingeschakeld om te zorgen dat de foute of onterechte
registraties worden hersteld?
l Ja, namelijk bij […].
l Nee
18.
Is de dader (of dadergroep) die deze fraude heeft gepleegd
opgepakt?
l Nee.
l Weet ik niet.
l Ja, met straf.
l Ja, zonder straf.
l Ja, maar ik weet niet of de dader een straf opgelegd heeft gekregen.

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

89

E. Enquête – algemeen identiteitsfraude
Introductie

Alvorens de enquête van start gaat krijgt u eerst enkele achtergrondvragen.

Dank voor het deelnemen aan deze
enquête. De enquête zal ongeveer 10
minuten duren. Per pagina krijgt u
uitleg over het onderwerp van de
enquête en welke vragen u kunt
verwachten.

4.
l
l
l
l
l
l

In de media en de politiek wordt steeds
vaker aandacht besteed aan
identiteitsfraude. Het is echter
onduidelijk in hoeverre burgers kennis
hebben van identiteitsfraude en hoe zij
zich hier tegen beschermen. Dit
onderzoek is bedoeld om in kaart te
brengen of burgers in Nederland zich
bewust zijn van identiteitsfraude en
welke maatregelen zij treffen om zich
hier tegen te beschermen.

l
l
l
l
l
l

5.
l
l

6.
l
l
l
l
l

In welke provincie woont u?
Drenthe
Flevoland
Friesland
Gelderland
Groningen
Limburg
Noord-Brabant
Noord-Holland
Overijssel
Utrecht
Zeeland
Zuid-Holland
Wat is uw geslacht?
Man
Vrouw
Wat is uw hoogst genoten opleiding?
Lager onderwijs (basisschool)
Middelbaar onderwijs (mavo, havo, vwo)
Middelbaar beroepsonderwijs (MBO)
Hoger beroepsonderwijs (HBO)
Universiteit

Vragenlijst
De volgende vragen gaan over uw kennis met betrekking tot identiteitsfraude en
welke maatregelen u kent en treft ter bescherming hiervan. De meeste vragen
kennen een lange lijst van keuzes, waarbij wellicht sommige termen en definities u
onbekend zijn. Echter, selecteer alleen de keuzes waarmee u daadwerkelijk bekend
bent.
19.
Heeft u wel eens gehoord van identiteitsfraude?
l Ja
l Nee
20.
Van welk van de onderstaande methoden om achter de
identiteitsgegevens van anderen te komen heeft u wel eens gehoord?
l Ik ken geen methoden van identiteitsfraude.
l Van financiële identiteitsfraude: bijvoorbeeld skimmen van uw pinpas,
automatische incasso’s op naam, diefstal van creditcard gegevens, aankoop van
spullen op uw naam, huren van voertuigen of spullen met gebruik van (een kopie
van) uw paspoort of rijbewijs.

90

PwC

l

l

l

l

Van criminele identiteitsfraude, bedoeld om de eigen identiteit te verhullen:
bijvoorbeeld gebruik van uw identiteit bij een aanhouding, opgeven van uw
identiteit bij zwartrijden in openbaar vervoer, gebruik van uw identiteit bij een
rechtszaak.
Van misbruik van uw naam en BSN bij een huisarts of ziekenhuis: bijvoorbeeld
gebruik van uw naam (en BSN) door iemand anders bij de huisarts op in het
ziekenhuis om medische hulp te krijgen.
Van identiteitsfraude op het web: bijvoorbeeld gebruik van uw naam gebruikt om
op het internet producten aan te schaffen, gebruik van uw identiteit om een
website of e-mailadres aan te vragen, publicatie van een bericht op een site onder
uw naam zonder toestemming.
Van een andere vorm van identiteitsfraude, namelijk […].

21.
Welke maatregelen past u daadwerkelijk toe om identiteitsfraude
te voorkomen?
l Documenten die persoonlijke informatie bevatten, zoals rijbewijs, paspoort,
geboorte- en trouwakten, op een veilige plaats bewaren.
l Terughoudend zijn als iemand u via telefoon, fax, post, internet of e-mail om
gegevens vraagt.
l Nooit wachtwoorden en persoonlijke gegevens (ook geen adressen en
telefoonnummers) aan onbekenden of bedrijven geven die zich onverwacht bij u
melden.
l Persoonlijke gegevens afschermen op netwerksites zoals Hyves en Facebook.
l Nooit gegevens zoals pincodes of wachtwoorden met anderen delen.
l Niet zomaar een kopie van uw paspoort of rijbewijs afgeven.
l Goed op bankpasjes en creditcards letten.
l Bij verhuizing alle relevante organisaties op de hoogte stellen van uw nieuwe
adres om te voorkomen dat uw post naar het oude adres wordt gestuurd en in
verkeerde handen valt.
l Altijd direct na ontvangst uw bank- en creditcardafschriften controleren.
l Alle papieren met persoonlijke gegevens versnipperen voordat u ze weggooit.
l Regelmatig wachtwoorden, pincodes, DigiD en dergelijke wijzigen.
l Uw brievenbus beveiligen om te voorkomen dat uw post gestolen wordt.
l Anders, namelijk […].
22.
Weet u waar u informatie kunt vinden over identiteitsfraude?
l Nee
l Ja, namelijk […].
23.
Heeft u gehoord van de bij vraag 24 vermelde instanties om
melding te doen als u slachtoffer bent geworden van identiteitsfraude?
24.
Ik ben niet bekend met instanties waarbij identiteitsfraude kan
worden gemeld.
l Politie
l Centraal Meld- en Informatiepunt Identiteitsfraude en -fouten
l Fraudehelpdesk
l Anders, namelijk […].

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

91

25.
Hebt u wel eens ergens een kopie van paspoort of rijbewijs
achtergelaten?
l Nee, dit heb ik nog nooit gedaan.
l Ja, voor autoverhuur.
l Ja, voor sportvereniging.
l Ja, voor (hobby)club.
l Ja, voor (telefoon)abonnement.
l Ja, voor accomodatie (hotel, etc).
l Ja, voor […].
26.
Hebt u toen gevraagd of het wettelijk toegestaan was om een kopie
van uw paspoort of rijbewijs te vragen?
l Nee
l Ja
27.
Hebt u wel eens persoonsgegevens, kopieën/scans van
(identiteits-)documenten met persoonsgegevens (per post, via e-mail of
op andere wijze) verstuurd aan een onbekende persoon of onbekende
organisatie?
l Nee.
l Ja, ten behoeve van het huren van accommodatie (hotelkamer, etc).
l Ja, omdat u een prijs zou hebben gewonnen, maar u eerst enkele gegevens moest
opsturen.
l Ja, omdat u e-mail kreeg om uw bankrekeningnummer en/of pincode te
controleren.
l Ja, omdat u het verzoek kreeg uw bankrekening tegen betaling te mogen
gebruiken.
l Ja, omdat […].
28.
Hebt u gevraagd of het wettelijk toegestaan was om uw
persoonsgegegevens of (identiteits-)document te vragen?
l Nee
l Ja
29.
Hebt u een pagina op een of meer sociale netwerksites
(bijvoorbeeld Facebook, Hyves)?
l Nee
l Ja
30.
Welke persoonsgegevens/identiteitsgegevens heeft u op die
pagina(s) geplaatst?
l Naam
l Adres
l Woonplaats
l Geboortedatum
l Telefoonnummer
l Foto met gezicht
l Bankrekeningnummer
l BSN/SOFI-nummer
l Andere gegevens, namelijk […].

92

PwC

31.
Hebt u uw pagina’s/de persoonsgegevens afgeschermd voor
onbevoegden?
l Nee
l Ja
32.
Tot slot, bent u ooit slachtoffer geweest van identiteitsfraude?
l Nee, ik ben nog nooit slachtoffer geweest van identiteitsfraude.
l Ja, van financiele identiteitsfraude. Hier onder valt: skimmen van pinpas,
automatische incasso’s, diefstal van creditcard gegevens, aankoop van spullen op
uw naam, huren van voertuigen of spullen met gebruik van (een kopie van) uw
paspoort of rijbewijs.
l Van criminele identiteitsfraude, bedoeld om de eigen identiteit te verhullen:
bijvoorbeeld gebruik van uw identiteit bij een aanhouding, opgeven van uw
identiteit bij zwartrijden in openbaar vervoer, gebruik van uw identiteit bij een
rechtszaak.
l Van misbruik van uw naam en BSN bij een huisarts of ziekenhuis: bijvoorbeeld
gebruik van uw naam (en BSN) door iemand anders bij de huisarts op in het
ziekenhuis om medische hulp te krijgen.
l Van identiteitsfraude op het web: bijvoorbeeld gebruik van uw naam gebruikt om
op het internet producten aan te schaffen, gebruik van uw identiteit om een
website of e-mailadres aan te vragen, publicatie van een bericht op een site onder
uw naam zonder toestemming.
l Van een andere vorm van identiteitsfraude, namelijk […].

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

93

F.

Literatuurlijst

Boeken
U.R.M.Th. de Vries et.al.,
Identiteitsfraude: een afbakening, een
internationale begripsvergelijking en
analyse van nationale
strafbepalingen, Den Haag 2007.
P. van Schijndel, Identiteitsdiefstal,
Leiden 2008.
R. van der Staaij,
Identiteitsmanagement: het beheersen
van identiteiten, Tutein Nolthenius,
’s-Hertogenbosch 2008.
C.W. Wong, Identiteitsfraude in
Nederland: Een onderzoek naar de
kennis, houding en het gedrag van
burgers ten aanzien van de
voorkoming van identiteitsfraude,
Leiden 2010.

Rapporten
‘Nationaal Trendrapport Cybercrime en
Digitale Veiligheid 2010’, onder
redactie van GOVCERT.nl, oktober
2010, beschikbaar via
http://www.govcert.nl/binaries/live/g
ovcert/hst%3Acontent/dienstverlening
/kennis-en-publicaties/trendrapporten/
trendrapport-2010/trendrapport-2010/
govcert%3AdocumentResource/govcert
%3Aresource.
‘Preventieve maatregelen horizontale
fraude’, N. Tromp et. al., Intraval, mei
2010.
‘Illegaal aan de slag: Onderzoek naar
illegale tewerkstelling in Nederland’,
onder redactie van Research voor
Beleid, onderzoek in opdracht van
ministerie voor Sociale Zaken en
Werkgelegenheid, december 2010,

94

PwC

beschikbaar via
http://cdn.ikregeer.nl/pdf/blg-105677.
pdf, week 20/2011.
‘Het rijbewijs als sleutel tot de overheid’,
onder redactie van RDW, juni 2009,
beschikbaar gesteld aan PwC door de
RDW.
‘Het topje van de ijsberg? Advies over
het tegengaan van identiteitsendocumentfraude in de
vreemdelingenketen’, Adviescommissie
voor Vreemdelingenzaken (ACVZ), mei
2010.

Artikelen
J. Barensen en J.A. Eijkelenboom,
‘Identiteitsfraude op de arbeidsmarkt en
in de sociale zekerheid’, Justitiële
Verkenningen, jrg. 32, nr. 7, 2006.
‘Bedrijven slordig met digitale
persoonsgegevens’, Volkskrant
(Jonathan Witteman), 14/01/2010.
W. Wensink en M. van de Velde,
‘Identiteitsfraude: de snelst groeiende
vorm van criminaliteit’, Security
Management, nummer1/2,
januari/februari 2010.
‘Fraude op hogeschool simpel’, De
Telegraaf (Claudie Bolster),
02/02/2011.
‘Verzekeringsfraude harder aangepakt’,
ANP, 08/02/2011.

Jaarverslagen
Thuiswinkel.org, Jaarverslag 2008.
Thuiswinkel.org, Jaarverslag 2009.

Thuiswinkel.org, Jaarverslag 2010.
SVB Jaarverslag 2008, maart 2009,
beschikbaar via
http://www.svb.nl/Images/SUWI_%20
Jaarverslag%202008.pdf, week
20/2011.
KLPD Jaarverslag 2009, april 2010,
beschikbaar via
http://www.politie.nl/KLPD/Images/kl
pdjaarverslag%202009lr_tcm35-56689
3.pdf, week 20/2011.
SVB Jaarverslag 2009, mei 2010,
beschikbaar via
http://www.svb.nl/Images/SVB%20jaa
rverslag%202009.pdf, week 20/2011.
SIOD Jaarrapportage 2009, augustus
2010, beschikbaar via
www.siod.nl/images/web/jaarverslage
n/jaarverslag-siod-2009.pdf, week
20/2011.
SVB Jaarverslag 2010, april 2011,
beschikbaar via
http://www.svb.nl/Images/SVB%20ext
ern%20jaarverslag%202010.pdf, week
20/2011.

Tv-fragmenten
NOVA, ‘Identiteitsfraude’, uitgezonden
op 25/10/2008, beschikbaar via
www.uitzendinggemist.nl, week
20/2011.
Zembla, ‘We weten alles van u’,
uitgezonden op 09/11/2008,
beschikbaar via
www.uitzendinggemist.nl, week
20/2011.

De Ombudsman, ‘ID-fraude’,
uitgezonden op 22/10/2010,
http://ombudsman.vara.nl/Fragment-d
etail.8315.0.html?&tx_ttnews%5Btt_ne
ws%5D=33923&cHash=9c5aa06e4d6f
cc8ee68e296e88d7d542, week 2011.

http://www.fraudehelpdesk.nl.campai
hosting.nl/fraude_abc/O, week
20/2011
http://www.nvvb.nl/, week 20/2011
http://www.defensie.nl/marechaussee,
week 20/2011

Kamerstukken
Wet elektronische dienstverlening
burgerlijke stand Kamerstuknummer
32444, nr. 7, Nota naar aanleiding van
het verslag, 06/12/2010.
Vragen van het lid Van der Ham (D66)
aan de staatssecretaris voor Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap over fraude op
de Hogeschool Zwolle, beantwoord op
02/03/2011, Tweede Kamer,
vergaderjaar 2010–2011, Aanhangsel
van de Handelingen, 1599.

http://www.defensie.nl/marechaussee
/service/expertisecentra/expertisecentr
um_identiteitsfraude, week 20/2011
http://www.immigratiedienst.nl, week
20/2011
http://www.rdw.nl/nl/over_de_rdw/w
atisderdw/Pages/default.aspx, week
20/2011
http://bedrijf.rdw.nl/informatie/rbc/P
ages/default.aspx, week 20/2011

Websites

Overig

http://www.security.nl/artikel/35453/
1/Ombudsman%3A_bewijslast_identite
itsfraude_weg_bij_burger.html, week
20/2011

Handreiking politie identiteitsfraude,
augustus 2008, ministerie Justitie en
Veiligheid.

http://www.currence.nl/NL/NieuwsAr
chief/Pages/20110519_Elektronisch_b
etalen_groter_dan_ooit_in_Nederland.a
spx
http://www.thuiswinkel.org/leden-lid
maatschap, week 20/2011
http://www.thuiswinkel.org/20110104
161443/over-thuiswinkel.org, week
20/2011

Council conclusions on preventing and
combating identity related crimes and
on identity management, including the
establishment and development of
permanent structured cooperation
between the Member States of the
European Union, 3051st JUSTICE and
HOME AFFAIRS Council meeting
Brussels, 2 and 3 December 2010,
beschikbaar via
http://www.consilium.europa.eu/uedo
cs/cms_data/docs/pressdata/en/jha/1
18173.pdf, week 20/2011.

http://www.stavc.nl/overavc/overavc.
asp?Lan=&id=6, week 20/2011
http://www.bovemij.nl, week 20/2011
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/kamer-van-koophandel/wat-do
et-de-kvk, week 20/2011

Omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade in Nederland

95

96

PwC

Contact
PricewaterhouseCoopers Advisory N.V.
Thomas R. Malthusstraat 5
1066 JR Amsterdam
Postbus 9616
1006 GC Amsterdam
Telefoon: 088 792 00 20
Telefax: 088 792 96 40
www.pwc.nl

Aan het onderzoek naar omvang van identiteitsfraude & maatschappelijke schade
in Nederland hebben meegewerkt:
Janneke Barnes
Eelke Mol
Margreet Strijbos
Michael van de Velde
Otto Vermeulen
Wim Wensink

‘PwC’ is het merk waaronder member firms van PricewaterhouseCoopers International Limited
(PwCIL) handelen en diensten verlenen. Samen vormen deze firms het wereldwijde
PwC-netwerk. Elke firm in het netwerk is een afzonderlijke juridische entiteit en handelt voor
eigen rekening en verantwoording en niet als vertegenwoordiger van PwCIL of enige andere
member firm. PwCIL verricht zelf geen diensten voor klanten. PwCIL is niet verantwoordelijk of
aansprakelijk voor het handelen of nalaten van welke van haar member firms dan ook, kan geen
zeggenschap uitoefenen over hun professioneel oordeel en kan hen op geen enkele manier
binden.

© 2011 PricewaterhouseCoopers Advisory N.V. (KvK 34180287). Alle rechten voorbehouden. 2011.08.01.28.117.