RUIMTE IN AUTONOMIE EN NABIJHEID
Inventarisatie van laagdrempelige zorg, hulp, begeleiding en
ondersteuning voor mensen met psychisch lijden en een
aanhoudende doodswens.

Lizanne Schweren 1
Maartje Hoogsteyns 2

December 2023
1

113 Zelfmoordpreventie

2

Amsterdam UMC, afdeling Ethiek, Recht en Humaniora

In opdracht van het Ministerie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

1

Inhoudsopgave
Pagina
Samenvatting

3

1. Inleiding

5

2. Onderzoeksmethode

8

3. Resultaten

10

3.1 Inventarisatie en interviews

10

3.2 Kenmerken van initiatieven

11

3.3 Het ‘landschap’ van initiatieven

12

3.4 Terugkerende thema’s

25

4. Bespreking

27

4.1 Het bestaande hulpaanbod

27

4.2 Mogelijkheden voor verbetering van het bestaande hulpaanbod

28

4.3 Kansrijke scenario’s voor uitbreiding van het hulpaanbod

30

4.4 Alternatieve scenario’s voor uitbreiding van het hulpaanbod

32

4.5 Overwegingen aangaande alle scenario’s

33

4.6 Beperkingen van het huidige onderzoek

34

4.7 Vervolgstappen

35

5. Conclusies

37

6. Literatuurverwijzingen

38

7. Dankwoord

38

Bijlage 1: Onderzoeksmethode (uitgebreid)

39

Bijlage 2: Interviewschema

41

Bijlage 3: Scoringsinstrument

42

Bijlage 4: Kenmerken en scores per initiatief

44

Bijlage 5: Samenstelling en rol van de klankbordgroep

45

Bijlage 6: Ingevulde fiches per aanbieder en initiatief

46

2

Samenvatting
Inleiding
De groep mensen met psychisch lijden en een aanhoudende doodswens ervaart behoefte serieus
genomen te worden in hun doodswens. In België is positieve ervaring opgedaan met Reakiro: een
particulier inloophuis waar mensen in gesprek kunnen met hulpverleners, ervaringsdeskundigen en
lotgenoten over hun aanhoudende en soms ambivalente doodswensen, (chronisch) suïcidale gedachten
en/of over euthanasievraagstukken. Het is onduidelijk of in Nederland vergelijkbare initiatieven bestaan
die tegelijkertijd expertise bieden op het gebied van doodswensen bij ernstig psychisch lijden, ruimte
geven aan het open gesprek daarover, én laagdrempelig zijn.

Het huidige onderzoek
In het huidige onderzoek werd in kaart gebracht hoe het brede aanbod van laagdrempelige hulp, zorg,
begeleiding en ondersteuning (hierna: ondersteuning) voor mensen die psychisch lijden en kampen met
een aanhoudende doodswens en/of euthanasiewens er in Nederland op dit moment uitziet, en welke
mogelijkheden er in dit veld gezien worden voor verbetering of uitbreiding. Hiertoe werd een
inventarisatie verricht en werden interviews afgenomen met aanbieders en initiatiefnemers.

Belangrijkste bevindingen
1. Een laagdrempelige vorm van ondersteuning, specifiek gericht op mensen die psychisch lijden en
kampen met een aanhoudende doodswens, en die als doel heeft het voeren van een open gesprek
over de doodswens waarbij alle mogelijke uitkomsten expliciet als even acceptabel worden gezien,
is niet gevonden. Een aanbod zoals het Vlaamse Reakiro werd in Nederland niet gevonden.
2. We identificeerden vijf contexten waarbinnen ondersteuning geboden wordt aan mensen die
psychisch lijden en kampen met een aanhoudende doodswens, waarbinnen het voeren van een open
gesprek over de doodswens mogelijk is. Dit betreft a) centra waar herstelgericht gewerkt wordt op
basis van ervaringsdeskundigheid, b) thematische belangenorganisaties, c) de specialistische GGZ,
d) geestelijke verzorging, en e) suïcidepreventie.
3. Initiatieven

binnen

centra

waar

herstelgericht

gewerkt

wordt

op

basis

van

ervaringsdeskundigheid, en Geestelijke Verzorging Thuis, voldoen het meest aan de gestelde
criteria van laagdrempeligheid, gericht op mensen met psychisch lijden en de mogelijkheid voor een
open gesprek over de doodswens. Initiatieven in de specialistische GGZ, initiatieven van
thematische belangenorganisaties en initiatieven gericht op suïcidepreventie sluiten minder goed
aan.

3

4. Belangrijke thema’s in de ondersteuning voor mensen met een aanhoudende doodswens en
psychisch lijden zijn autonomie en nabijheid. Met name initiatieven die gelieerd zijn aan
herstelcentra en aan geestelijke verzorging sluiten nauw aan bij deze uitgangspunten.

Scenario’s voor uitbreiding van het hulpaanbod
De onderzoekers schetsen twee scenario’s voor de uitbreiding van het bestaande hulpaanbod: a) het
versterken van het aanbod gericht op mensen met een doodswens binnen bestaande herstelcentra voor
mensen met psychische klachten, gestoeld op ervaringsdeskundigheid; en b) het wegnemen van
drempels voor toegang tot Geestelijke Verzorging Thuis voor mensen die psychisch lijden en een
aanhoudende doodswens hebben. Daarnaast worden vijf alternatieve scenario’s geschetst. In alle
scenario’s is samenwerking tussen alle partijen in het brede veld noodzakelijk om de diverse groep
mensen met een aanhoudende doodswens vanwege psychisch lijden te kunnen bedienen.
Vervolgonderzoek is nodig naar de mate waarin de geschetste scenario’s aansluiten bij de hulpbehoeften
van de doelgroep, haalbaar en wenselijk zijn, en op welke manier ze gefinancierd kunnen worden.

4

1. Inleiding
1.1 Aanleiding
In het proefschrift ‘A Dialogue on Death: on Physician-Assisted Dying and Mental Illness’ van dr. R.
Pronk (2021) komt naar voren dat de groep mensen met psychisch lijden die een aanhoudende, soms
ambivalente, doodswens heeft, een euthanasieverzoek overweegt en/of (chronisch) suïcidale gedachten
heeft, behoefte ervaart serieus genomen te worden in hun doodswens. De mogelijkheid om over die
wens en/of gedachten in gesprek te kunnen gaan wordt beschouwd als onderdeel van goede zorg voor
mensen die worstelen met persisterende suïcidaliteit en/of een euthanasiewens. Zo kunnen, door
vroegtijdig in gesprek te gaan, nieuwe perspectieven ontstaan op een betekenisvol leven met een
psychische aandoening, en kan juist het goede gesprek over de dood bijdragen aan het verminderen van
suïcidale gedachten en aan de preventie van zelfdoding. Anderzijds kan het goede gesprek ook resulteren
in een weloverwogen keuze voor de dood.

Mensen met een persisterende doodswens en/of een euthanasiewens zijn in Nederland primair
aangewezen op de eigen arts of psychiater. In veel gevallen wanneer er sprake is van een euthanasiewens
op basis van psychisch lijden, echter, zal de eigen arts doorverwijzen naar het Expertisecentrum
Euthanasie (EE), waar voor deze groep inmiddels een lange wachtlijst is ontstaan. Het feit dat bijna 90%
van de mensen die bij EE verzoeken om euthanasie, uiteindelijk niet overlijdt door euthanasie
(Kammeraat et al., 2023), duidt op een onvervulde hulpbehoefte binnen deze groep. In Leuven en WestVlaanderen (België) is positieve ervaring opgedaan met het particuliere initiatief Reakiro: een
inloophuis waar mensen in gesprek kunnen met GGZ-hulpverleners, ervaringsdeskundigen en
lotgenoten over hun aanhoudende en soms ambivalente doodswens, (chronisch) suïcidale gedachten
en/of euthanasievraagstuk. Zij krijgen daar informatie, begeleiding, en kunnen zo nodig verwezen
worden (zie kader). In veel gevallen, echter, biedt gehoord en gezien worden in de doodswens al
verlichting van het lijden. Reakiro onderscheidt zich van andere initiatieven door tegelijkertijd a)
expertise te bieden op het gebied van ernstig psychisch lijden, doodswensen en euthanasie, b) ruimte te
geven aan het open gesprek over het leven en de dood waarin alle mogelijkheden verkend mogen
worden, én c) laagdrempelig te zijn.

1.2 Verschillende soorten doodswensen
Wanneer mensen die psychisch lijden een doodswens uiten, wordt vaak gesproken over suïcidaliteit.
Echter, niet alle mensen die dood willen, zijn suïcidaal. Doodswensen zonder suïcidaliteit kunnen
bijvoorbeeld voortkomen uit de ervaring van een ‘voltooid leven’ of in het kader van een euthanasiewens
van patiënten die uitzichtloos en ondraaglijk lijden. Doodswensen zijn vaak niet eenvoudig te

5

bestempelen als suïcidaal of niet-suïcidaal. Het ‘grijze gebied’ is groot. Bovendien kan de aard van een
doodswens veranderen over de tijd en kunnen er verschillende typen doodswensen spelen binnen één
persoon.

Reakiro: laagdrempelige hulp bij doodswensen die voortkomen uit psychisch lijden.
Reakiro is een inloophuis dat, naast onthaal en informatie, groeps- en individuele begeleiding aanbiedt aan patiënten (en
hun naasten) in het kader van euthanasievragen bij ernstig psychisch lijden. Ook mensen die worstelen met
zingevingsvragen of een aanhoudend verlangen naar de dood zijn welkom. In Reakiro worden uitdrukkelijk géén
euthanasieverzoeken behandeld, maar wordt een vrijplaats geboden voor het exploreren van doodswensen, levenszin en
ambivalentie. De bezoeker wordt ondersteund in het maken van een zoveel mogelijk weloverwogen en vrije keuze in
tussen verlies van perspectief en de weg van hoop en herstel. Uitgangspunten van Reakiro zijn een holistisch mensbeeld,
waardigheid en gelijkwaardigheid van de mens, autonomie in verbondenheid, en authenticiteit. Om deskundigheid te
bieden wordt samenwerking gezocht met zorgpartners (bijvoorbeeld: GGZ). Deskundige omgang met vragen naar en over
euthanasie wordt vormgegeven binnen een nieuw zorg- en opvangmodel, gestoeld op vier pijlers: presentie, de palliatieve
benadering, de herstelvisie en de existentiële dimensie. Voor meer informatie, zie www.reakiro.be

Over de validiteit van subtypering van doodswensen is wetenschappelijk nog weinig overeenstemming.
Er zijn verschillende assen denkbaar op basis waarvan doodswensen van elkaar kunnen worden
onderscheiden. Bijvoorbeeld: mate van weloverwogenheid vs. impulsiviteit, mate waarin de doodswens
voortkomt uit gezondheid vs. ziekte/lijden, maar ook oud vs. jong, eenzaam vs. in contact met anderen,
wilsbekwaam vs. wilsonbekwaam, kortdurend vs. aanhoudend. Meer kennis over verschillende soorten
doodswensen en hoe deze zich tot elkaar verhouden is nodig.

In het huidige onderzoek richten we ons op het bestaande hulpaanbod voor mensen met een
aanhoudende doodswens die voortkomt uit psychisch lijden. Het bestaande hulpaanbod voor mensen
met een doodswens in het kader van ‘voltooid leven’ wordt in het huidige onderzoek daarom niet
beschreven. Bij ‘voltooid leven’ wordt immers uitgegaan van een doodswens die niet voortkomt uit
psychisch lijden, maar van een rationele afweging te sterven op een moment dat men (nog) niet lijdt.

1.3 Doel
Het doel van het huidige onderzoek is om inzicht te krijgen in welke vormen van laagdrempelige hulp,
zorg, begeleiding of ondersteuning (hierna: ondersteuning) in Nederland beschikbaar zijn voor mensen
die psychisch lijden en kampen met een persisterende, soms ambivalente doodswens en/of
euthanasiewens, al dan niet in combinatie met suïcidaliteit, en die hierover een open gesprek willen
voeren. Op deze manier wordt onderzocht of in Nederland reeds initiatieven bestaan die in meer of
mindere mate lijken op het Vlaamse Reakiro. Met een ‘open gesprek’ wordt gedoeld op één of meerdere
gesprekken over de doodswens, waarbij alle mogelijke uitkomsten van het gesprek acceptabel zijn (i.e.
6

kiezen voor het leven, kiezen voor de dood, of geen keuze maken). Met psychisch lijden wordt gedoeld
op het ervaren van psychische klachten of psychische pijn, die al dan niet gepaard gaat met één of
meerdere psychiatrische diagnoses en/of behandelingen in de geestelijke gezondheidszorg. Ten tweede
wordt geïnventariseerd welke mogelijkheden er zijn om het hulpaanbod voor deze groep mensen te
verbeteren.

1.4 Vraagstelling
1. Welke vormen van ondersteuning zijn in Nederland beschikbaar voor mensen die psychisch lijden
en kampen met een persisterende, soms ambivalente doodswens en/of euthanasiewens, al dan niet
in combinatie met suïcidaliteit, en die hierover een open gesprek willen voeren?
2. Welke mogelijkheden zien huidige aanbieders van de ondersteuning zoals beschreven in het
antwoord op deelvraag 1 om het hulpaanbod te verbeteren?

7

2. Onderzoeksmethode
Voor een meer gedetailleerde beschrijving van de onderzoeksmethode, zie Bijlage 1.

2.1 Onderzoeksopzet
Dataverzameling voor het huidige onderzoek bestond uit twee fasen. Tijdens de inventarisatiefase werd
gezocht naar laagdrempelige initiatieven die trachten tegemoet te komen aan de hulpbehoeften van
mensen met een persisterende doodswens en/of euthanasiewens. Tijdens de interviewfase werd aan
aanbieder van geïdentificeerde initiatieven een aantal verdiepende vragen voorgelegd. Een
klankbordgroep samengesteld uit afgevaardigden van zes partijen in het veld hield toezicht op de
voortgang van het project (zie Bijlage 5).

2.2 Inventarisatie
De inventarisatie van initiatieven geschiedde middels verschillende wegen. Er werd een mailing
gestuurd naar alle partijen waarvan bij de onderzoekers bekend was dat zij hulp, begeleiding,
ondersteuning en/of zorg bieden aan mensen met een doodswens. In de mailing werd opgeroepen
initiatieven die mogelijk voldoen aan de inclusiecriteria (zie onder) aan te melden. Een vergelijkbare
mailing werd verstuurd naar zoveel mogelijk partijen die hulp, begeleiding, ondersteuning en/of zorg
bieden aan mensen met psychische klachten, waaronder alle grote GGZ-instellingen, centra voor kinderen jeugdpsychiatrie, herstel- en zelfregiecentra, als ook aan koepel- en belangenorganisaties. De
inventarisatie werd ook verspreid via (sociale) mediakanalen en nieuwsbrieven. In de mailing werd de
volgende beschrijving gehanteerd voor initiatieven waarnaar gezocht werd:
Initiatieven voor hulp, zorg, begeleiding of ondersteuning die voldoen aan de volgende criteria:
1)

de zorg, hulp, begeleiding of ondersteuning is laagdrempelig toegankelijk; en

2)

de zorg, hulp, begeleiding of ondersteuning is (ook) gericht op mensen (12 jaar of ouder) met een
psychisch lijden en een doodswens; en

3)

de zorg, hulp, begeleiding of ondersteuning heeft (ook) als doel het voeren van een open gesprek
over de doodswens en/of het verkennen van de doodswens, zonder dat de uitkomst van een
dergelijk gesprek vooraf vaststaat; en

4)

de zorg, hulp, begeleiding of ondersteuning wordt of werd aangeboden in Nederland.

2.3 Interviews
De initiatiefnemers van alle initiatieven die gericht waren op het voeren van een (open) gesprek over de
doodswens en/of initiatieven die zich richtten op mensen met een doodswens, werden uitgenodigd deel
te nemen aan een interview. Alle interviews vonden plaats tussen 9 juni en 9 oktober 2023. Aanvankelijk
is gekozen voor een open stijl van interviewen. Na vier interviews is overgegaan op een
8

semigestructureerde interviewstijl (zie bijlage 1 voor een toelichting op deze keuze). Zowel in de open
interviews als in de semigestructureerde interviews kwamen de volgende onderwerpen aan bod:
aanleiding voor het ontstaan van het initiatief, doel van het initiatief, doelgroep en werving,
aanmeldprocedure, gelegenheid tot het voeren van een open gesprek over de dood, begeleiding,
financiering, ervaren obstakels en toekomstvisie. Wanneer tijdens een interview aanvullende initiatieven
werden geïdentificeerd werden deze toegevoegd aan de inventarisatie. Voor het interviewschema, zie
Bijlage 2.

2.4 Analyse
Voor elk van de relevante initiatieven werd allereerst een fiche ingevuld, met daarop een samenvatting
van de belangrijkste gegevens ter beantwoording van de onderzoeksvragen. Voor initiatieven waarvoor
een interview had plaatsgevonden werd het fiche ingevuld op basis van de interviewgegevens. Voor
initiatieven waarvoor geen interviews hadden plaatsgevonden werd gebruikgemaakt van informatie uit
de aanmelding aangevuld met openbaar beschikbare informatie (bijv. website). Alle ingevulde fiches
zijn te vinden in Bijlage 6. Ten tweede werden alle initiatieven getoetst aan de hierboven beschreven
kenmerken (laagdrempelig, open gesprek, psychisch lijden). Een binaire toetsing van de kenmerken
bleek niet werkbaar: enerzijds bestond er te veel ruimte voor interpretatie rondom begrippen als
“laagdrempelig” en “open gesprek”, en anderzijds was de verscheidenheid van initiatieven te groot.
Daarop is besloten alle initiatieven op elk van de kenmerken door tenminste twee onderzoekers te
beoordelen op een dimensionele schaal, lopend van nul (initiatief voldoet helemaal niet aan het
kenmerk) tot tien (initiatief voldoet volledig aan het kenmerk). Voor het scoringsinstrument, zie Bijlage
3. Op basis van alle fiches en scores wordt een ‘landschap’ geschetst van initiatieven die zich bevinden
in verschillende contexten, die in meer of mindere mate laagdrempelig zijn, in meer of mindere mate
gericht zijn op mensen die psychisch lijden, en die zich in meer of mindere mate specifiek richten op
het voeren van een open gesprek over de doodswens.

9

3. Resultaten
3.1 Inventarisatie en interviews
Tijdens de inventarisatiefase en interviews werden in totaal 34 initiatieven geïdentificeerd. Tien daarvan
bleken niet specifiek gericht op het bespreken van een doodswens, noch op mensen met een doodswens.
De aanbieders en/of initiatiefnemers van de andere initiatieven werden uitgenodigd deel te nemen aan
een interview. In totaal zijn 16 aanbieders benaderd. In drie gevallen slaagden de onderzoekers er niet
in een interview tot stand te brengen. In één geval kon een van de onderzoekers alle benodigde
informatie verschaffen waardoor een interview niet nodig was. Er zijn aldus 12 interviews afgenomen
met aanbieders en initiatiefnemers en er werden in totaal 24 relevante initiatieven geïdentificeerd.
Sommigen aanbieders bleken meerdere relevante initiatieven te organiseren. (Tabel 1).
Tabel 1. Lijst van initiatieven geïdentificeerd in het huidige onderzoek.
ID

Aanbieder

Interview

Initiatieven

01

GGZ Eindhoven

Nee 1

Bezinningshuis Klaverblad

02

Suïcide Preventie Centrum

Ja

Lotgenotengroep: Over Leven (Jong)

03

SPC Instagram Account

04

BOS-training 3

05

Individuele begeleiding

06

Nederlandse Vereniging voor Vrijwillig

Ja

Café Doodnormaal

Levenseinde
07

Steunpunt Levenseinde en Psychiatrie

08

NVVE adviescentrum

09

Centrum voor Levensvragen en suïcidepreventie/

Ja

Café Doodgewoon

GGZ InGeest / GGZ Arkin / Bodine de Walle

Ja

Cursus: Hoe overleef ik mijn doodsgedachten?

11

Landelijk Expertisecentrum Sterven

Nee 1

Sterven & Contactlijn

12

Expertisecentrum Suïcidepreventie

Ja

Individuele module

D3de Verdieping
10

GGZ Reinier van Arkel
13

Groepsmodule

14

Lotgenotengroep (via Herstelacademie De Stijl)

15

Herstelacademie Doel Delfland

Ja

Supportgroep suïcidaliteit

16

Geestelijke Verzorging

Ja

Geestelijke Verzorging Thuis (ook wel: eerstelijns

113 Zelfmoordpreventie

Nee 2

geestelijke verzorging)
17
18

113 Hulplijn
113 Online therapie

19

In Contact Begeleiding

Ja

Individuele begeleiding

20

Stichting de Einder

Ja

Individuele begeleiding consulenten

10

21

GGZ Antes (onderdeel van Parnassia Groep)

Ja

Gespreksgroep leven met euthanasiewens

22

Hersteltalent Zeeland

Ja

Herstelwerkgroepen

23

Individuele begeleiding

24

Hersteltalent inloophuis 3

25
26
27
28
29
30
31
32
33
34

Stichting Levenseinde Counseling

Ja

Levenseindecounseling

Coöperatie Laatste Wil

Nee 1

Ledengesprekken

Langer Lontje

Nee 3

Langer Lontje

Stichting Peer Support

Nee 3

PeerSupport

GGZ Centraal

Nee 3

FACT GGZ Centraal

De Luisterlijn

Nee 3

Luisterlijn

Huisartsenpraktijk de Noord

Nee 3

POH-GGZ

Terwille Verslavingszorg

Nee 3

Perspectief Plus

Realcovery Inloophuis

Nee 3

Realcovery Inloophuis

@ease

Nee 3

@ease Inloophuis

1 Aanbieders kon niet worden bereikt of wensten niet mee te werken aan een interview; 2 Alle informatie kon worden verkregen

zonder interview; 3 Initiatief richt zich niet specifiek op het gesprek over de dood en/of niet op mensen met een doodswens.

Met uitzondering van drie initiatieven (Bezinningshuis Klaverblad, cursus ‘Hoe overleef ik mijn
doodsgedachten?’ en lotgenotengroep van Hersteltalent Zeeland) werden ten tijde van het onderzoek
alle initiatieven actief aangeboden. Bezinningshuis Klaverblad en de cursus ‘Hoe overleef ik mijn
doodsgedachten?’ waren reeds gestopt; de lotgenotengroep van Hersteltalent Zeeland was nog niet
gestart.

3.2 Kenmerken van de initiatieven
Een tabel met kenmerken van elk initiatief is te vinden in Bijlage 4. In Figuur 1 worden deze gegevens
samengevat. De meeste initiatieven (n=17) bevinden zich buiten de reguliere GGZ, vier initiatieven
bevinden zich binnen de reguliere (specialistische) GGZ, en twee initiatieven worden gefinancierd door
de GGZ maar aangeboden in een setting buiten de GGZ. In beide gevallen betreft het een
lotgenotengroep die wordt aangeboden in een (min of meer) autonoom centrum voor ervaringskennis.
Voor één initiatief (cursus ‘Hoe overleef ik mijn doodsgedachten?’) dat voorheen werd aangeboden
binnen GGZ-instellingen wordt momenteel gezocht naar alternatieve financiering, bijvoorbeeld in het
sociale domein.

Verreweg de meeste initiatieven hanteren geen leeftijdgrens voor deelname ofwel zijn toegankelijk voor
iedereen van achttien jaar of ouder. De laatste groep betreft alle initiatieven die plaatsvinden binnen de
GGZ, als ook de activiteiten van NVVE en Coöperatie Laatste Wil (CLW) die deze leeftijdsgrens
hanteren voor lidmaatschap. Eén initiatief (Café Doodnormaal, aangeboden door NVVE) richt zich op
mensen tot veertig jaar. ‘Over Leven’, aangeboden door het Suïcide Preventie Centrum (SPC), kent

11

speciale jongerengroepen, en het Instagram-account van SPC is bedoeld om de toegankelijkheid voor
jongeren te vergroten maar is toegankelijk voor alle leeftijden. Geestelijke Verzorging Thuis is
beschikbaar voor mensen van alle leeftijden, echter wordt vergoed voor mensen van vijftig jaar of ouder.
Vergoeding vindt ook plaats wanneer er sprake is van een terminale ziekte (ongeacht leeftijd),
waaronder door sommige geestelijk verzorgers ook uitzichtloos en ondraaglijk psychisch lijden wordt
geschaard.

Iets meer dan de helft van de initiatieven bieden ondersteuning op individuele basis (n=13), tegenover
elf initiatieven met een groepsaanbod. Bij dertien initiatieven zijn (getrainde) ervaringsdeskundigen
betrokken, bij zeven initiatieven een niet-GGZ professional (bijv. stervensbegeleider), bij vier
initiatieven een GGZ-professional, en bij vier initiatieven een geestelijk verzorger. Bij veel initiatieven
(n=13) wordt een beroep gedaan op vrijwilligers. Initiatieven worden op locatie, online, telefonisch,
en/of bij de hulpvrager thuis aangeboden, waarbij tien initiatieven meerdere opties aanbieden.
Inhoudelijk zijn alle initiatieven gericht op het bieden van een luisterend oor. Veel initiatieven bieden
begeleiding (hier gedefinieerd als ‘gedurende langere tijd of op meerdere momenten naast iemand staan
en desgevraagd van advies voorzien’) en/of richten zich op het uitwisselen van ervaringen. In mindere
mate richt men zich op advisering (hier gedefinieerd als ‘eenmalig of op een enkel moment naast iemand
staan en van advies voorzien’), het verstrekken van objectieve informatie over de dood, en/of het
aanleren van vaardigheden.
3.3 Het ‘landschap’ van initiatieven
We onderscheiden vijf contexten waarbinnen ondersteuning plaatsvindt: 1) initiatieven binnen
herstelgerichte centra gestoeld op ervaringsdeskundigheid; 2) initiatieven van thematische
belangenorganisaties; 3) initiatieven binnen de specialistische GGZ; 4) initiatieven gelieerd aan de
geestelijke verzorging; en 5) initiatieven gericht op suïcidepreventie. De categorieën zijn gestoeld op
verschillende principes, en worden (in de regel) aangeboden door verschillende professies. Hieronder
beschrijven we de kenmerken van het aanbod in elk van de categorieën of contexten. Ook beschrijven
we hoe de initiatieven binnen de categorieën scoren op de drie verschillende kenmerken: gericht op
mensen met psychisch lijden (telkens uitgewerkt onder het kopje doelgroep), open gesprek mogelijk en
laagdrempeligheid. Tot slot beschrijven we welke obstakels en uitdagingen binnen de categorieën
worden ervaren door initiatiefnemers/aanbieders. Een klein aantal initiatieven betreft een hybride vorm
of samenwerking tussen professies, en worden daardoor tot meerdere categorieën gerekend.

12

Figuur 1. Kenmerken van geïdentificeerde initiatieven.

3.3.1 Initiatieven binnen herstelgerichte centra gestoeld op ervaringsdeskundigheid
o

Lotgenotengroep Over Leven (Suïcide Preventie Centrum [SPC])

o

Lotgenotengroep (Herstelacademie De Stijl, Reinier van Arkel)

o

Supportgroep suïcidaliteit (Herstelacademie Doel Delfland, GGZ Delfland)

o

Herstelwerkgroep (Hersteltalent Zeeland)

o

Individuele begeleiding (SPC)

o

Individuele begeleiding (Hersteltalent Zeeland)

o

Individuele begeleiding (In Contact Begeleiding)

o

Instagram Account (SPC)

Acht

geïdentificeerde

initiatieven

zijn

gestoeld

op

een

herstelgerichte

benadering

en

ervaringsdeskundigheid (hierna: herstelcentra). Herstelgerichte begeleiding, hulp en/of ondersteuning
richt zich niet op het behandelen van symptomen of klachten, maar op het versterken van de kracht van
het individu. In plaats van te streven naar genezing (of: afwezigheid van symptomen), wordt het individu
begeleid in een persoonlijk proces waarbij de balans wordt hervonden na een periode van psychische
ontwrichting (Boevink et al., 2009). Herstel impliceert een actieve acceptatie van kwetsbaarheden,
13

problemen en beperkingen en omvat bewustwording van eigen krachten en talenten, waarbij gaandeweg
een persoonlijk, hoopvol perspectief en verbondenheid met anderen wordt ontwikkeld. In het proces van
herstel wordt expliciet de rol van ervaringsdeskundigen gewaardeerd, omdat zij in hun rol contact
kunnen maken met het individu en het individu tegelijkertijd zelf de regie behoudt. Belangrijke
uitgangspunten van herstelcentra zijn het bevorderen van autonomie en het bieden van nabijheid.

De geïdentificeerde initiatieven omvatten groepsbijeenkomsten die op locatie worden georganiseerd en
individuele begeleiding (digitaal of in persoon). Herstelcentra bieden een luisterend oor en herkenning
van mensen die hetzelfde hebben meegemaakt. De helft biedt persoonlijke begeleiding. Één initiatief
richt zich ook op het aanleren van vaardigheden. In geen van de initiatieven wordt advies of objectieve
informatie verstrekt. Opvallend is dat (met één uitzondering) in alle herstelcentra (ook) geleund wordt
op (getrainde) vrijwilligers om het aanbod vorm te geven.

In géén van de herstelcentra wordt begeleiding geboden door reguliere GGZ-professionals. Er wordt
bewust voor gekozen de centra een plek te geven buiten de GGZ, ook wanneer – zoals in twee gevallen
– de initiatieven gefinancierd worden door de GGZ. Het aanbod wordt veelal omschreven als
complementair aan de reguliere GGZ, en alle aanbieders geven aan zo nodig door te verwijzen. Één
aanbieder van individuele herstelgerichte zorg (In Contact Begeleiding) is naast ervaringsdeskundige
ook opgeleid tot ambulant specialistisch begeleider. Bij alle herstelcentra in de huidige inventarisatie is
er sprake van overleg en/of samenwerking met het Suïcide Preventie Centrum (SPC). Hierin wordt door
SPC maatwerk geleverd, dat bijv. kan bestaan uit het trainen van ervaringsdeskundigen, het aanleveren
van een ‘blauwdruk’ voor groepsbijeenkomsten, en/of het coördineren van nieuwe aanmeldingen voor
bijeenkomsten.

Figuur 2. Scores van initiatieven binnen de categorie herstelcentra met betrekking tot
laagdrempeligheid, de mogelijkheid tot een open gesprek over de doodswens, en de gerichtheid
op mensen die psychisch lijden. Elk datapunt representeert de gemiddelde score zoals gegeven
door drie (in sommige gevallen twee) onafhankelijke onderzoekers.

14

Doelgroep
De herstelcentra in het huidige onderzoek richten zich in de regel op alle mensen met een psychische
kwetsbaarheid. Dit betreft mensen die ook in zorg zijn in de reguliere GGZ, mensen die (nog) niet in
zorg zijn in de reguliere GGZ, en mensen die in de reguliere GGZ in zorg zijn geweest. Een deel van
hen heeft (ook) te maken met een (aanhoudende) doodswens. Een uitzondering hierop is het Suïcide
Preventie Centrum, dat zich specifiek richt op mensen met een doodswens. Een deel van hen heeft (ook)
te maken met een psychische kwetsbaarheid.

Open gesprek over de doodswens
Initiatieven die worden aangeboden binnen herstelcentra richten zich in de regel op psychische
kwetsbaarheid in brede zin. Activiteiten gericht op het bespreken van een doodswens zijn hier dus
onderdeel van een breder aanbod. Omdat wordt uitgegaan van het initiatief van het individu, neemt
begeleiding de vorm aan waarin het individu behoefte heeft, en kan dus gehoor worden gegeven aan de
behoefte aan het open gesprek over de doodswens. Wanneer zich voldoende mensen hebben gemeld die
in gesprek willen over hun doodswens, kan er een groep gestart worden. Opnieuw vormt het Suïcide
Preventie Centrum een uitzondering, omdat men zich hier expliciet en uitsluitend richt op het bespreken
van doodswensen.

Laagdrempelig
De initiatieven in herstelcentra zijn veelal laagdrempelig toegankelijk. In de meeste gevallen wordt geen
financiële bijdrage gevraagd, gelden (bijna) geen exclusiecriteria, en is er geen of een zeer korte
wachttijd. Exclusiecriteria die meestal wel gelden zijn het verkeren in acute (suïcidale) crisis en ander
verstorend gedrag. In twee gevallen (individuele begeleiding door Hersteltalent Zeeland, en individuele
begeleiding door In Contact Begeleiding) is een WMO-indicatie noodzakelijk of moet de cliënt voor de
begeleiding betalen.

Obstakels en uitdagingen
o

De potentie en meerwaarde van de inzet van ervaringsdeskundigheid in de ondersteuning voor
mensen met een aanhoudende doodswens wordt volgens de geïnterviewden door GGZ-professionals
te weinig erkend. Suïcidaliteit wordt vaak gezien als iets dat alleen in een behandelcontext mag
worden besproken. Met name wanneer er sprake is van aanhoudende doodsgedachten zonder
suïcidaal gedrag kan ondersteuning door ervaringsdeskundigen van meerwaarde zijn.

o

Het ontbreekt aan structurele financiering voor ondersteuning door ervaringsdeskundigen, terwijl
de vraag toeneemt. De meeste zorgverzekeraars, gemeenten en GGZ-instellingen zijn niet in staat
of bereid het aanbod te financieren, of hanteren voorwaarden waaraan de aanbieders niet kunnen of
15

willen voldoen, zoals het vrijgeven van persoonsgegevens. Een gevolg is dat initiatiefnemers veel
tijd kwijt zijn aan het vinden van financiering voor hun activiteiten.
o

Met het oog op financiering moet in sommige gevallen gekozen worden voor een aanbod dat niet
volledig aansluit bij de doelgroep. Een voorbeeld is het Suïcide Preventie Centrum, dat met deze
naam in staat is fondsen te werven maar mensen met een aanhoudende doodswens of
euthanasiewens mogelijk niet bereikt.

o

Deelnemers aan lotgenotengroepen bepalen samen de inhoud van de bijeenkomsten, waarbij de
begeleider enkel een faciliterende rol vervult. Groepen ontwikkelen zo een eigen dynamiek, die voor
nieuwkomers een drempel kan vormen voor deelname.

3.3.2

Initiatieven door thematische belangenorganisaties

o

Café Doodnormaal (NVVE)

o

Ledengesprekken (Coöperatie Laatste Wil)

o

Sterven & Contactlijn (Landelijk Expertisecentrum Sterven)

o

Steunpunt Levenseinde en Psychiatrie (NVVE)

o

Adviescentrum (NVVE)

o

Levenseindecounseling (Stichting Levenseinde Counseling)

o

Levenseinde consulent (Stichting de Einder)

Nederland kent verschillende belangenorganisaties die zich richten op het sterven. Deze organisaties
zijn veelal ontstaan vanuit een onvervulde behoefte (bijv. meer regie over het eigen levenseinde, meer
openheid over sterven), en hebben in meer of mindere mate een activistisch karakter. Naast het bieden
van ondersteuning aan mensen met een doodswens, behartigen ze ook de belangen van deze groep.
Belangrijke uitgangspunten van belangenorganisaties zijn het bevorderen van autonomie en
keuzevrijheid betreffende het levenseinde.

We identificeerden vijf thematische belangenorganisaties, waarvan er een aantal een gedeelde oorsprong
hebben. Coöperatie Laatste Wil (CLW) is ontstaan als afsplitsing van de Nederlandse Vereniging voor
Vrijwillig Levenseinde (NVVE). Stichting Levenseinde Counseling (SLC) is ontstaan als afsplitsing
van Stichting de Einder. Al deze organisaties zetten zich op hun eigen manier in voor méér regie over
het levenseinde. Het Landelijk Expertisecentrum Sterven zet zich in voor een samenleving waarin op
een meer natuurlijke manier en met meer openheid wordt omgegaan met sterven.

16

Het aanbod van de belangenorganisaties betreft zowel initiatieven voor individuen als in groepsverband.
Alle initiatieven bieden een luisterend oor en verstrekken objectieve informatie over sterven (in eigen
regie). In drie gevallen betreft het initiatief een advies- of steunpunt dat telefonisch of per email
bereikbaar is, en waar veelal eenmalig informatie en/of advies wordt verstrekt. Bij de twee initiatieven
in groepsverband is er de mogelijkheid ervaringen uit te wisselen, en bij twee initiatieven wordt
persoonlijke begeleiding geboden. Geen van de initiatieven richt zich op het aanleren van vaardigheden.
De initiatieven vinden telefonisch, online of bij mensen thuis plaats (i.e. nooit op locatie), en worden
begeleid door professionals, ervaringsdeskundigen en/of getrainde vrijwilligers (i.e. nooit door GGZprofessionals of geestelijk verzorgers).

Figuur 3. Scores van initiatieven binnen de categorie belangenorganisaties met betrekking tot
laagdrempeligheid, de mogelijkheid tot een open gesprek over de doodswens, en de gerichtheid
op mensen die psychisch lijden. Elk datapunt representeert de gemiddelde score zoals gegeven
door drie (in sommige gevallen twee) onafhankelijke onderzoekers.

Doelgroep
De belangenorganisaties richten zich in de regel op de maatschappij als geheel, en in het bijzonder op
mensen doe autonoom en wilsbekwaam een weloverwogen keuze willen maken voor de dood. Zes van
de zeven initiatieven maken daarbij geen onderscheid tussen mensen met of zonder psychische
kwetsbaarheid. Één initiatief richt zich expliciet op mensen met een psychische kwetsbaarheid. Twee
belangenorganisaties hanteren voor lidmaatschap een leeftijdsgrens van achttien jaar, van de andere
initiatieven is geen leeftijdgrens bekend.

Open gesprek over de doodswens
Belangenorganisaties richten zich primair op het faciliteren van sterven in eigen regie, en het behartigen
van de belangen van mensen die hier weloverwogen voor kiezen. De meeste initiatieven zijn gericht op
het verstrekken van informatie, en veel minder op het exploreren van de doodswens in een open gesprek.
Binnen de twee initiatieven die individuele begeleiding bieden en binnen de groepen is hiervoor meer
17

ruimte. De mate waarin ruimte is voor een open gesprek binnen de ledengesprekken van CLW hebben
we niet kunnen vaststellen.

Laagdrempelig
De Sterven & Contactlijn is voor iedereen en op elk moment van de dag gratis bereikbaar. De initiatieven
van de NVVE en CLW zijn enkel toegankelijk voor betalende leden. Alle counselors van de Stichting
Levenseinde Counseling en sommige consulenten van Stichting de Einder hanteren een vast tarief per
gesprek. Aanmelding is in alle gevallen eenvoudig (bijv. telefonisch of per email), en geen van de
initiatieven hanteert een intakeprocedure of voorselectie. Er lijkt geen sprake van een wachtlijst.

Obstakels en uitdagingen
o

De veelheid aan belangenorganisaties die zich in Nederland met het thema vrijwillig levenseinde
bezighouden, maakt dat mensen niet gemakkelijk de weg vinden naar de juiste plek.

o

De geïnterviewden ervaren dat de mogelijkheden voor waardig sterven, of het ondersteunen daartoe
door naasten, in Nederland in recente jaren afnemen.

o

Het feit dat hulp bij zelfdoding in Nederland strafbaar is, brengt de belangenorganisaties in een
moeilijke positie. Organisaties willen zichtbaar en vindbaar zijn voor hulpvragers, maar lopen
wanneer ze op de voorgrond treden voortdurend het risico onder een vergrootglas gelegd te worden,
waardoor de werkzaamheden in het geding komen.

o

Het feit dat hulp bij zelfdoding in Nederland strafbaar is, brengt individuele levenseindecounselors
en begeleiders in een moeilijke positie. Sommige counselors voelen zich onder druk gezet te helpen
bij zelfdoding, bijvoorbeeld door middelen te verstrekken of aanwezig te zijn. In groepsgesprekken
kan het een uitdaging grenzen te bewaken, bijvoorbeeld wanneer individuele deelnemers
gedetailleerde informatie uitwisselen over zelfmoordmethoden.

3.3.3 Initiatieven binnen de GGZ
o

Bezinningshuis het Klaverblad (GGZ Eindhoven)

o

Cursus: ‘Hoe overleef ik mijn doodsgedachten?’ (GGZ InGeest, GGZ Arkin, sociaal domein)

o

Gespreksgroep ‘leven met een euthanasiewens’ (GGZ Antes, onderdeel van Parnassia Groep)

o

Groepsmodule suïcidepreventie (GGZ Reinier van Arkel)

o

Individuele module suïcidepreventie (GGZ Reinier van Arkel)

De reguliere GGZ wordt hier gedefinieerd als geestelijke gezondheidszorg zoals die wordt aangeboden
en vergoed binnen de basis- en de specialistische GGZ. Behandeling gebeurt door bijvoorbeeld
basispsychologen, psychiaters, (vrijgevestigde) psychotherapeuten, klinisch psychologen en GZ18

psychologen. Het belangrijkste uitgangspunt in de GGZ is het bieden van zorg voor mensen met
psychische klachten of een psychische kwetsbaarheid.

We identificeerden acht initiatieven gerelateerd aan de GGZ, waarvan er twee worden gefinancierd door
de GGZ maar worden aangeboden binnen herstelcentra (lotgenotengroep Reinier van Arkel, en
lotgenotengroep GGZ Delfland). Deze worden beschreven in sectie 3.3.1 en worden in deze sectie niet
meegenomen. We identificeerden één initiatief (In Contact Begeleiding) voor individuele begeleiding
door een ambulant specialistisch begeleider – een beroepsgroep die ook een rol vervult binnen de
reguliere (specialistische) GGZ. Omdat het betreffende aanbod echter op particuliere basis plaatsvindt
en bovendien gebruikmaakt van principes van herstelgericht werken, is dit initiatief opgenomen in sectie
3.3.1.

Alle initiatieven worden op locatie aangeboden en zijn toegankelijk voor mensen van achttien jaar of
ouder die specialistische GGZ-zorg ontvangen. Hoewel alle initiatieven verbonden zijn met de GGZ,
worden alleen de modules van Reinier van Arkel begeleid door een GGZ-professional. Bij drie
initiatieven worden ervaringsdeskundigen ingezet, en bij twee initiatieven geestelijk verzorgers. Alle
initiatieven binnen de GGZ hebben als doel een luisterend oor te bieden. Daarnaast hebben vier
initiatieven als doel ervaringen uit te wisselen, zijn drie initiatieven gericht op het aanleren van
vaardigheden, en zijn drie initiatieven gericht op persoonlijke begeleiding. Geen van de initiatieven is
gericht op het verstrekken van informatie of advies.

Figuur 4. Scores van initiatieven binnen de categorie GGZ met betrekking tot
laagdrempeligheid, de mogelijkheid tot een open gesprek over de doodswens, en de gerichtheid
op mensen die psychisch lijden. Elk datapunt representeert de gemiddelde score zoals gegeven
door drie (in sommige gevallen twee) onafhankelijke onderzoekers.

Doelgroep

19

De initiatieven die plaatsvinden binnen de GGZ richten zich op volwassen cliënten van de betreffende
GGZ-instellingen. In alle gevallen zijn dit mensen met psychische klachten die specialistische GGZzorg behoeven.

Open gesprek over de doodswens
Twee initiatieven (Bezinningshuis Klaverblad, gespreksgroep GGZ Antes) richten zich expliciet op het
bespreken van doodswensen in het kader van euthanasieverzoeken. De overige drie initiatieven richten
zich primair op suïcidepreventie, maar faciliteren indien gewenst ook een gesprek over doodswensen
wanneer deze resulteren in (of gepaard gaan met) een euthanasieverzoek. Het open gesprek is hier
mogelijk, maar sommige mogelijke uitkomsten van een dergelijk gesprek (bijv. kiezen voor de dood)
zijn mogelijk minder bespreekbaar dan andere (al dan niet in de perceptie van de cliënt).

Laagdrempelig
Voor deelname aan de vijf geïdentificeerde initiatieven gelden dezelfde drempels als voor toegang tot
de specialistische GGZ. Kosten voor deelname worden door de zorgverzekering vergoed. Voor de
specialistische GGZ gelden (afhankelijk van de indicatie) aanzienlijke wachttijden, intakeprocedures
beslaan in veel gevallen meerdere gesprekken, en activiteiten vinden plaats op een beperkt aantal
locaties en tijden.

Obstakels en uitdagingen
o

Suïcidaliteit wordt in de psychiatrie niet als een diagnose beschouwd, maar als een symptoom van
andere onderliggende problematiek zoals depressie of psychose. Zorgpaden zijn echter ingericht op
basis van diagnoses en financiering is hieraan gekoppeld. Zorg voor cliënten met suïcidaliteit of een
aanhoudende doodswens is hierdoor vaak niet optimaal georganiseerd. Door onduidelijkheid over
waar de zorg thuishoort, wordt deze heen en weer geschoven. Bijvoorbeeld: in het ene jaar wordt
een lotgenotengroep of module omarmd, om in het volgende jaar te worden opgeheven omdat het
gesprek over doodswensen thuishoort bij de eigen behandelaar.

o

De geïnterviewden beschrijven terughoudendheid bij GGZ-professionals om cliënten binnen de
eigen instelling te verwijzen naar een aanbod dat specifiek gericht is op het exploreren van de
doodswens. Meerdere mogelijke oorzaken genoemd: onderschatting van het probleem,
onwetendheid ten aanzien van het aanbod, en/of angst voor een verlies van controle over de
behandeling van de cliënt. Tenminste een deel van de doelgroep wordt door terughoudendheid van
behandelaren niet bereikt.

o

Het begeleiden van groepen gericht op het open gesprek over doodswensen kan zwaar en intensief
zijn. Zonder goede ondersteuning en intervisie is er risico op uitval van begeleiders.

20

3.3.4 Initiatieven gelieerd aan geestelijke verzorging
o

Café Doodgewoon (De Derde Verdieping)

o

Cursus: ‘Hoe overleef ik mijn doodsgedachten?’ (GGZ Arkin, GGZ InGeest, sociaal domein)

o

Gespreksgroep ‘leven met een euthanasiewens’ (GGZ Antes)

o

Geestelijke Verzorging Thuis

Geestelijke verzorging is zorg voor mensen met levensvragen. Geestelijk verzorgers komen in beeld in
situaties van leven en dood, bij afscheid en verlies, zingeving, spiritualiteit en ethische afwegingen.
Geestelijk verzorgers kunnen begeleiding bieden bij de manier waarop iemand omgaat met ziekte,
beperkingen en eindigheid, en kunnen ruimte bieden voor gesprekken over zingeving, het leven en de
dood. De belangrijkste uitgangspunten van geestelijke verzorging zijn het bieden van ruimte voor
bezinning en nabijheid.

In de huidige inventarisatie identificeerden we vier initiatieven waarbij een geestelijk verzorger
betrokken was. Drie initiatieven zijn groepen die op gezette tijden op locatie bijeenkomen om met elkaar
in gesprek te gaan over de dood. Één gespreksgroep wordt aangeboden binnen de specialistische GGZ,
één groep werd aangeboden binnen de specialistische GGZ maar wordt op dit moment niet aangeboden,
en één groep wordt aangeboden binnen een Centrum voor Levensvragen. De groepen richten zich op
het bieden van een luisterend oor en het onderling uitwisselen van ervaringen. Het vierde initiatief betreft
individuele begeleiding door een geestelijk verzorger in de eerste lijn. Deze begeleiding bestaat uit een
serie van maximaal tien individuele gesprekken die meestal plaatsvinden in de thuissituatie.

Figuur 5. Scores van initiatieven binnen de categorie geestelijke verzorging met betrekking tot
laagdrempeligheid, de mogelijkheid tot een open gesprek over de doodswens, en de gerichtheid
op mensen die psychisch lijden. Elk datapunt representeert de gemiddelde score zoals gegeven
door drie (in sommige gevallen twee) onafhankelijke onderzoekers.

21

Doelgroep
Geestelijke verzorging richt zich op alle mensen met levensvragen. Twee initiatieven vinden (of vonden)
plaats binnen de GGZ, en richten zich aldus op mensen met levensvragen én psychische kwetsbaarheid.
Geestelijke verzorging in de eerste lijn richt zich primair op ouderen (50+) en mensen die ongeneeslijk
ziek zijn. Mensen met een psychische kwetsbaarheid kunnen in beide groepen voorkomen en worden
niet uitgesloten.

Open gesprek over de doodswens
Geestelijke verzorging richt zich op het open bespreken van levensvragen en zingeving, waaronder
vraagstukken betreffende de dood. Ook de groep van GGZ Antes is hier expliciet op gericht. In de cursus
‘Hoe overleef ik mijn doodsgedachten’ richtte men zich wat meer op suïcidepreventie, wat voor
sommige mensen mogelijk een drempel kan opwerpen voor het open gesprek over de doodswens.

Laagdrempelig
De groepsbijeenkomsten van Café Doodgewoon zijn gratis toegankelijk voor iedereen. Aanmelden is
niet nodig. Twee initiatieven bevinden (of bevonden) zich binnen de specialistische GGZ en zijn niet
laagdrempelig toegankelijk. Geestelijke Verzorging Thuis is (door middel van een tijdelijke
subsidieregeling van de overheid) gratis toegankelijk voor mensen van 50 jaar of ouder en mensen die
ongeneeslijk ziek zijn, maar alle andere groepen moeten krijgen deze zorg niet vergoed.

Obstakels en uitdagingen
o

Geestelijke verzorging wordt door mensen vaak geassocieerd met het geloof en/of de kerk. Dit kan
een deel van de beoogde doelgroep afschrikken, met name ten aanzien van het aanbod in de
Geestelijke Verzorging Thuis.

o

Niet elke geestelijk verzorger heeft affiniteit met of kennis van het onderwerp ‘doodswensen en
euthanasie bij psychisch lijden’. In de opleidingen tot geestelijk verzorger komt het meestal niet
uitgebreid aan bod. Hierdoor hangt het aanbod voor mensen met een persisterende doodswens,
bijvoorbeeld in de Geestelijke Verzorging Thuis, sterk af van de voorkeur en (ervaren)
bekwaamheid van een individuele geestelijk verzorger.

3.3.5. Initiatieven gericht op suïcidepreventie
o

113 hulplijn (113 Zelfmoordpreventie)

o

Online therapie (113 Zelfmoordpreventie)

22

Suïcidepreventie richt zich op het voorkómen dat mensen eenzaam en radeloos een einde maken aan
hun leven. Suïcidepreventie is erop gericht mensen te helpen door een moment van acute
(psychologische) crisis heen te komen. Dit kan men doen door het opwerpen van fysieke barrières, het
bieden van een luisterend oor, het bieden van afleiding, en/of het aanwakkeren van twijfel. Nadat een
acute crisis is afgewend, kan gezocht worden naar manieren om toekomstige crises te voorkómen en/of
verwezen worden naar passende hulp. Het belangrijkste uitgangspunt in suïcidepreventie is het bieden
van hulp en bescherming aan mensen die zich in een kwetsbare situatie bevinden.

We identificeerden meerdere initiatieven met in de naam het woord suïcidepreventie, echter houden
deze zich niet allemaal bezig met de preventie van suïcide in de acute fase. Zo passen de initiatieven
van het Suicide Preventie Centrum (SPC) beter binnen de categorie herstelcentra (sectie 3.3.1). De
suïcidepreventie modules van Reinier van Arkel worden aangeboden binnen de specialistische GGZ
(sectie 3.3.3). In deze sectie beschrijven we de hulplijn en online therapie van 113 Zelfmoordpreventie.

Zowel de therapie als de hulplijn van 113 Zelfmoordpreventie kunnen telefonisch of online worden
benaderd. Hulplijngesprekken worden gevoerd door GGZ-professionals en vrijwilligers, en richten zich
op het verminderen van de acute suïcidale crisis. Bij online therapie wordt de hulpvrager voor een
beperkt aantal sessies gekoppeld aan een vaste GGZ-professional, en wordt samen met de hulpvrager
gewerkt aan het voorkómen van toekomstige suïcidale crises. Belangrijk hierin is het bieden van een
luisterend oor. Daarnaast wordt motiverende gespreksvoering ingezet om de hulpvrager in een relatief
korte tijdspanne (de duur van één of enkele gesprekken) te motiveren voor verandering, bijvoorbeeld
voor bespreken van de suïcidaliteit met een naaste of huisarts. Ook kunnen vaardigheden worden
aangereikt en kan begeleiding worden geboden.

Figuur 6. Scores van initiatieven binnen de categorie suïcidepreventie met betrekking tot
laagdrempeligheid, de mogelijkheid tot een open gesprek over de doodswens, en de gerichtheid
op mensen die psychisch lijden. Elk datapunt representeert de gemiddelde score zoals gegeven
door drie (in sommige gevallen twee) onafhankelijke onderzoekers.

23

Doelgroep
113 Zelfmoordpreventie richt zich op iedereen met suïcidale gedachten en/of suïcidaal gedrag. Speciale
aandacht gaat uit naar mensen die zich in een acuut suïcidale toestand bevinden, en mensen die een hoog
risico hebben hierin te belanden. Ook mensen met niet-acute suïcidaliteit (bijv. suïcidale gedachten die
opkomen en weer weggaan, maar niet resulteren in gedrag) zijn welkom. Een substantieel deel van de
mensen die kampen met suïcidaliteit – maar niet allemaal – kampt óók met psychische klachten, en/of
kampt óók met aanhoudende en meer weloverwogen doodsgedachten.

Open gesprek over de doodswens
Gesprekken met hulpverleners van 113 Zelfmoordpreventie richten zich primair op het verminderen van
een acute suïcidale crisis en op het voorkómen van toekomstige suïcidale crises. Wanneer er géén sprake
(meer) is van acute suïcidaliteit, wordt een gesprek – altijd in overleg met de hulpvrager – afgerond.
Hulpvragers die willen spreken over bijvoorbeeld de mogelijkheden voor euthanasie worden verwezen
naar de huisarts, GGZ of Expertisecentrum Euthanasie.

Laagdrempelig
De hulplijn van 113 Zelfmoordpreventie is 24 uur per dag gratis telefonisch en per chat bereikbaar voor
alle Nederlanders. Ook online therapie is gratis, maar aanmelding is vereist. Bij online therapie is er een
wachttijd van ongeveer één week voor een eerste gesprek.

Obstakels en uitdagingen
o

Het aantal hulpvragen in zowel de hulplijn als de online therapie neemt sinds de oprichting van 113
elk jaar toe. De groeiende vraag naar hulp gaat gepaard met toenemende kosten, en een groeiende
groep van hulpverleners die opgeleid en begeleid moeten worden. Met het oog op de toekomst wordt
onderzocht hoe digitale innovaties als artificiële intelligentie kunnen worden ingezet om aan de
toenemende vraag te blijven voldoen.

o

Een relatief klein aantal hulpvragers doet een relatief groot beroep op het hulpaanbod. Ze zoeken
soms meerdere malen per dag contact. Er is geen wetenschappelijke consensus over hoe met deze
groep ‘veelbellers’ het beste kan worden omgegaan.

o

De focus op het verminderen van acute suïcidaliteit zorgt voor kortere gesprekken, wat maakt dat
met relatief weinig middelen méér mensen geholpen kunnen worden. Tegelijkertijd bemerken zowel
hulpverleners als hulpvragers dat deze focus ten koste kan gaan van het contact, omdat er minder
ruimte is voor een open gesprek.

24

3.4 Terugkerende thema's
De precieze insteek, doel en aard van de initiatieven in de vijf beschreven contexten verschillen
onderling, maar in de interviews met initiatiefnemers en aanbieders komen twee thema’s steeds opnieuw
terug: nabijheid en autonomie. Het lijken gedeelde waarden te zijn binnen dit veld.

3.4.1. Nabijheid
Veel geïnterviewden geven aan dat er in de reguliere zorg weinig ruimte lijkt te zijn om te praten over
het hebben van een (aanhoudende) doodswens. Behandelaren (bijv. GGZ-professional of huisarts) zijn,
mogelijk door de verantwoordelijkheden die een behandelrelatie met zich meebrengt, vaak gericht op
de inschatting van risico’s en de preventie van zelfdoding. Bovendien wordt bij sommige
behandelvormen een professionele afstand geschapen tussen de professional en de cliënt. Op hun beurt
zijn mensen met een doodswens vaak terughoudend in het delen van hun gedachten, uit vrees voor
ongewenste gevolgen zoals (ophoging van) medicatie of een gedwongen opname. Dit alles gaat ten
koste van de ruimte die cliënten ervaren om hun doodswens te delen, en daarmee ten koste van nabijheid.
Ook buiten de zorg ervaren mensen ‘het hebben van een doodswens’, ‘de dood’ en ook ‘psychisch
lijden’ nog vaak als taboeonderwerpen. In de directe omgeving en ook in het sociaal domein is lang niet
iedereen toegerust of bereid om hierover het gesprek aan te gaan. Geïnterviewden gelieerd aan
belangenorganisaties geven aan een gebrek aan nabijheid te ervaren als gevolg van wetgeving met
betrekking tot hulp bij zelfdoding. Omdat hulp bij zelfdoding in Nederland verboden is, zijn mensen
terughoudend in het betrekken van naasten of zorgverleners wanneer zij in eigen regie een einde aan
hun leven willen maken. Een gevolg is dat veel mensen die psychisch lijden en een aanhoudende
doodswens hebben een gebrek aan nabijheid ervaren. Ze hebben het gevoel er alleen voor te staan, juist
bij deze ingrijpende en ingewikkelde keuze.

In bijna alle gevallen vormde een gebrek aan nabijheid een belangrijke aanleiding voor geïnterviewden
om een initiatief te starten. Zij streven allemaal naar het creëren van ruimte voor een gesprek over de
doodswens, het bieden van een luisterend oor en het maken van contact met een ander. Het streven naar
nabijheid wordt op verschillende manieren vormgegeven: bijvoorbeeld door de inzet van
ervaringsdeskundigen, maar ook door expliciet te werken zónder protocol, doel of voorkeursrichting.
Begeleiders worden geïnstrueerd om mensen niet te willen ‘redden’, maar om naast iemand te gaan
staan, zonder oordeel of advies. Alleen dan ontstaat er contact en nabijheid, en ruimte voor een open
gesprek. Ook het doorbreken van het taboe rond de dood of het hebben van een doodswens, wordt vaak
genoemd als een strategie om sociaal isolement te doorbreken. Men wil het onderwerp normaliseren;
denk daarbij bijvoorbeeld aan de initiatieven met namen als ‘Café doodgewoon’ of ‘Café doodnormaal’.

3.4.2. Autonomie
25

Bijna alle initiatieven zijn erop gericht de autonomie van personen met doodsgedachten te versterken.
Het versterken van autonomie kan zich richten op het beter omgaan met aanhoudende doodsgedachten
of doodwensen. Binnen herstelcentra wordt dit veelal gefaciliteerd door lotgenotencontact, terwijl door
initiatieven binnen de GGZ vaker gestreefd wordt naar het aanleren van vaardigheden (bijv. het opstellen
van een veiligheidsplan). Ook het bieden van ruimte voor een open gesprek waarin de cliënt een volledig
eigen afweging kan maken, zoals het geval bij geestelijke verzorging, draagt bij aan autonomie.
Initiatieven die worden aangeboden door thematische belangenorganisaties zijn er veelal op gericht
mensen te voorzien van informatie, en ze daarmee in staat te stellen een autonome keuze te maken over
hun levenseinde.

Een belangrijk uitgangspunt voor het kunnen bieden van nabijheid en het versterken van autonomie is
dat mensen met doodsgedachten zelf verantwoordelijk zijn en blijven voor hun handelen. De persoon
die zorg, hulp, begeleiding of ondersteuning biedt aan iemand met doodsgedachten is dus niet
verantwoordelijk voor de uitkomst van deze gedachten. Belangrijk is daarin wel dat de persoon met
doodsgedachten wilsbekwaam is en niet in een acute (suïcidale) crisis verkeert. De meeste aanbieders
maken daarvan bij aanmelding een inschatting, echter in de meeste gevallen is het niet duidelijk hoe
deze inschatting gemaakt wordt. We identificeerden ook enkele initiatieven waar zo’n inschatting
expliciet niet gemaakt wordt, allen in de categorie thematische belangenorganisaties.

26

4. Bespreking
4.1. Het bestaande hulpaanbod
We onderzochten welke vormen van laagdrempelige hulp, zorg, begeleiding en/of ondersteuning in
Nederland beschikbaar zijn voor mensen die psychisch lijden en kampen met een persisterende, soms
ambivalente doodswens en/of euthanasiewens, al dan niet in combinatie met suïcidaliteit, en die hierover
een open gesprek willen voeren. We identificeerden 24 initiatieven binnen vijf contexten. Géén van deze
initiatieven is én zeer laagdrempelig, én speciaal gericht op mensen die psychisch lijden, én speciaal
gericht op het open gesprek over de doodswens waarbij alle mogelijke uitkomsten evenzeer onderwerp
van gesprek mogen zijn. We stellen daarom vast dat we een initiatief zoals het Vlaamse Reakiro in
Nederland niet hebben gevonden.
Wel identificeerden we meerdere initiatieven die op elk van de kenmerken ‘voldoende’ scoren. Dit
betreft initiatieven die voor veel mensen toegankelijk zijn, waar een open gesprek over de doodswens
mogelijk is, en waar tenminste enige expertise aanwezig is met betrekking tot psychisch lijden. De
categorie initiatieven met op deze kenmerken de hoogste scores zijn initiatieven die plaatsvinden binnen
herstelcentra gestoeld op ervaringsdeskundigheid. In alle gevallen richten deze initiatieven zich op
mensen met een psychische kwetsbaarheid, en in bijna alle gevallen zijn deze initiatieven zeer
laagdrempelig toegankelijk. Het open gesprek over de dood, waarbij nadrukkelijk alle uitkomsten een
optie zijn, is vaak mogelijk (hoewel niet het primaire doel), des te meer wanneer de begeleiding op
individueel niveau plaatsvindt. Binnen deze initiatieven wordt de regie bij de hulpvrager belegd, wat
een aantal belangrijke voordelen heeft: de autonomie van de hulpvrager blijft geborgd, nabijheid wordt
hierdoor mogelijk, en er kan maatwerk worden geleverd.

Een tweede categorie waarin een aantal initiatieven voldoende scoorde is de geestelijke verzorging.
Geestelijke verzorging is bij uitstek een plek voor het voeren van een open gesprek over de dood en
doodswensen. Drie van de vier initiatieven die we identificeerden betroffen interdisciplinaire
samenwerkingen, waarvan twee tussen de geestelijke verzorging en de reguliere GGZ en één tussen de
geestelijke verzorging en een herstelcentrum, waardoor deze initiatieven ook voldoende toegerust lijken
voor mensen die psychisch lijden. De laagdrempeligheid van de initiatieven in de categorie geestelijke
verzorging varieert, van zeer laagdrempelig (initiatief gekoppeld aan een herstelcentrum) tot zeer weinig
laagdrempelig (initiatief gekoppeld aan de GGZ).

De overige categorieën van initiatieven kennen belangrijke kanttekeningen. Initiatieven binnen de
context van thematische belangenorganisaties bieden ruimte voor een gesprek over de doodswens, en

27

een aantal initiatieven zijn laagdrempelig toegankelijk. Echter, met één uitzondering richten deze
initiatieven zich primair op mensen die een weloverwogen en wilsbekwame keuze maken voor het
levenseinde in eigen regie, en zijn ze in mindere mate toegerust op mensen met psychisch lijden.
Belangrijk om op te merken is ook dat initiatieven van belangenorganisaties zich voornamelijk richten
op het aanbieden van objectieve informatie, en slechts een deel van de initiatieven ook begeleiding biedt.
Initiatieven die plaatsvinden binnen de specialistische GGZ zijn speciaal gericht op mensen die ernstig
psychisch lijden en hebben op dit punt de maximale score. Deze initiatieven zijn echter niet
laagdrempelig toegankelijk, en een open gesprek over de doodswens is niet in alle gevallen evenzeer
mogelijk. Hoewel de geïdentificeerde initiatieven binnen de GGZ expliciet wél ruimte bieden om het
open gesprek te voeren, is het mogelijk dat individuele cliënten toch obstakels ervaren om hun
doodswens openlijk te delen binnen de GGZ-instelling. Tot slot beschreven we initiatieven in de
suïcidepreventie. Beide initiatieven zijn zeer laagdrempelig en goed toegerust op mensen met
psychische klachten, echter het open gesprek was binnen deze initiatieven niet altijd mogelijk.

4.2 Mogelijkheden voor verbetering van het bestaande hulpaanbod
Uit de interviews met initiatiefnemers en aanbieders van hulp, zorg, begeleiding of ondersteuning voor
mensen met psychisch lijden en een aanhoudende doodswens kwamen verschillende punten naar voren
waarop het huidige aanbod verbeterd kan worden. Onderstaande heeft enkel betrekking op de
initiatieven van aanbieders met wie een interview heeft plaatsgevonden.

4.2.1 Landelijke dekking
Verschillende initiatiefnemers geven aan dat het bestaande hulpaanbod voor mensen met een
aanhoudende doodswens en psychisch lijden versnipperd is, en afhangt van de regio waarin een
hulpvrager zich bevindt. Dit geldt voor de initiatieven binnen herstelcentra, initiatieven gelieerd aan de
geestelijke verzorging, initiatieven binnen de GGZ en initiatieven van belangenorganisaties.
Bijvoorbeeld: hoewel er een landelijk dekkend netwerk is van Centra voor Levensvragen waaraan
geestelijk verzorgers verbonden zijn, is er niet in elke regio een geestelijk verzorger actief die zich
bezighoudt met doodswensen bij mensen die psychisch lijden. Daar waar zich toegewijde individuen
bevinden, kan een aanbod zich ontplooien. Op alle andere plekken gebeurt dit niet. Landelijke
coördinatie zou zorgen voor meer gelijke kansen voor hulpvragers, en biedt bovendien mogelijkheden
voor uitwisseling van informatie (bijv. ‘best practices’) tussen aanbieders.

4.2.2 Verbeteren van continuïteit
Veel initiatiefnemers geven aan dat het bestaande aanbod voor mensen met een aanhoudende doodswens
en psychisch lijden in grote mate afhankelijk is van enkele toegewijde individuen. Er wordt opvallend
vaak een beroep gedaan op (getrainde) vrijwilligers. Financiering van de initiatieven is veelal tijdelijk.
28

Dit maakt het aanbod kwetsbaar voor uitval. Illustratief is de cursus ‘Hoe overleef ik mijn
doodsgedachten?’, die in het verleden projectmatig werd gefinancierd binnen een GGZ-instelling. Toen
deze projectfinanciering ophield werd meer structurele financiering gevonden binnen een andere
instelling, waardoor het aanbod moest worden overgeheveld. Later werd het aanbod gestaakt toen een
van de hulpverleners die aan het initiatief verbonden was, uitviel.

4.2.3 Vergroten bekwaamheid van professionals
Initiatiefnemers geven aan dat méér professionals geschoold zouden moeten worden in het voeren van
een open gesprek over de doodswens. Enerzijds werd dit verbeterpunt genoemd in relatie tot GGZprofessionals, huisartsen en psychiaters. Praten over de doodswens zou onderdeel moeten zijn van de
reguliere zorg voor mensen met een psychische kwetsbaarheid. Wanneer zorgprofessionals beter in staat
zouden zijn een open gesprek te voeren over de dood, zouden hulpvragers zich vaker gezien voelen en
zou hun hulpvraag met betrekking tot hun doodswens afnemen. Bovendien zouden ze minder geneigd
zijn hulp elders te zoeken, zoals bij het Expertisecentrum Euthanasie. Expertisenetwerk ThaNet kan
mogelijk een rol spelen bij het vergroten van de kennis en bekwaamheid van GGZ- en andere
zorgprofessionals. Anderzijds werd dit verbeterpunt ook genoemd in relatie tot geestelijk verzorgers,
ervaringswerkers, vrijwilligers, en professionals in het sociaal domein. Ook zij zouden getraind moeten
worden in het voeren van een open gesprek over de dood. Betere scholing zou leiden tot betere kwaliteit
van zorg, en méér plekken waar een open gesprek over de dood mogelijk is.

4.2.4 Vergroten van vindbaarheid
Een aantal initiatiefnemers ervaren moeilijkheden in het bereiken van de doelgroep. Het onderwerp
doodswensen bij psychisch lijden is zeer complex en ligt gevoelig, wat de communicatie erover
bemoeilijkt. Het is daardoor niet eenvoudig om vindbaar te zijn voor de doelgroep van mensen met een
(aanhoudende) doodswens. Mensen die op zoek zijn naar een open gesprek over de doodswens waarin
ook een keuze voor de dood als acceptabel wordt beschouwd, voelen zich mogelijk niet aangetrokken
tot – of schrikken zelfs terug van – initiatieven genaamd 113 Zelfmoordpreventie, het Suïcide Preventie
Centrum, Hersteltalent of de Herstelacademie. Geestelijke verzorging geeft aan te worstelen met een
imago dat gekoppeld is aan religie of de kerk. Belangenorganisaties geven aan terughoudend te moeten
communiceren om juridische consequenties te voorkómen. Initiatiefnemers in de specialistische GGZ
ervaren obstakels in het bereiken van de doelgroep omdat GGZ-professionals slechts in beperkte mate
bereid zijn door te verwijzen. Een eerste stap voor het vergroten van de vindbaarheid van initiatieven
voor de doelgroep van mensen met een aanhoudende doodswens is het bezigen van een gedeelde taal,
die bovendien aansluit bij de behoeften van de doelgroep.

4.2.5 Verruiming van wet- en regelgeving
29

Een aantal initiatiefnemers van initiatieven in de categorie ‘thematische belangenbehartiging’ geven aan
dat de zorg, hulp, begeleiding en ondersteuning die ze aanbieden belemmerd wordt door beperkte
wettelijke mogelijkheden. Ze geven aan dat het verbod op hulp bij zelfdoding ze er in sommige gevallen
van weerhoudt de best mogelijk zorg te geven. Bijvoorbeeld: sommige mensen willen graag dat er
iemand bij ze is op het moment dat ze in eigen regie overlijden. Een levenseindecounselor kan niet aan
een dergelijk verzoek voldoen, omdat hij of zij daarmee vervolging riskeert vanwege hulp bij zelfdoding.
De initiatiefnemers geven aan behoefte te hebben aan verruiming van de wettelijke mogelijkheden om
hulpvragers in de laatste fase van hun leven te begeleiden. Aanbieders van initiatieven in andere
categorieën noemen deze behoefte niet.
4.3 Kansrijke scenario’s voor uitbreiding van het hulpaanbod
We zien twee kansrijke scenario’s waarin het hulpaanbod voor mensen met een aanhoudende doodswens
en psychische klachten kan worden uitgebreid, en/of een hulpaanbod zoals dat van het Vlaamse Reakiro
kan worden gerealiseerd, gegeven de bestaande contexten zoals die hierboven worden geschetst. Van
elk van deze scenario’s schetsen we een mogelijke uitwerking, voordelen, en stappen die nodig zijn om
een dergelijk scenario te realiseren.

4.3.1 Uitbreiding en versterking van het aanbod van herstelcentra gestoeld op ervaringsdeskundigheid
We identificeerden centra waarin herstelgericht gewerkt wordt en die gestoeld zijn op
ervaringsdeskundigheid, en die reeds laagdrempelige mogelijkheden bieden specifiek voor mensen met
een aanhoudende doodswens. Dit betreft een kleine minderheid van alle 125 herstel- en zelfregiecentra
die Nederland telt (MIND-Atlas d.d. 14-11-2023), die allemaal gericht zijn op het bieden van hulp,
ondersteuning en/of begeleiding aan mensen met psychische klachten of een psychische kwetsbaarheid.
In alle gevallen ontstond het aanbod specifiek gericht op mensen met een doodswens in samenwerking
met het Suïcide Preventie Centrum (SPC), dat zich tot doel heeft gesteld een landelijk dekkend netwerk
te organiseren van ervaringsdeskundige ondersteuningspunten voor mensen die kampen met
suïcidaliteit. We zien dan ook kansen om het hulpaanbod voor mensen die psychisch lijden en een
aanhoudende doodswens hebben te realiseren en/of versterken binnen herstelgerichte centra, met
mogelijk een centrale rol voor het Suïcide Preventie Centrum.

Het inrichten van een aanbod gericht op (aanhoudende) doodswensen binnen herstelcentra heeft een
aantal voordelen. Ten eerste zijn de voorzieningen en infrastructuur op een groot aantal plekken in het
land reeds aanwezig. Zowel individuele begeleiding, groepen en inloopfaciliteiten voor mensen met
psychische klachten zijn in de meeste regio’s in Nederland beschikbaar. Ten tweede lijken belangrijke
waarden van herstelgericht werken op basis van ervaringskennis (waaronder autonomie en nabijheid)
heel goed aan te sluiten bij waarden die van belang zijn in een open gesprek over de doodswens.
30

Tegelijkertijd zijn een aantal zaken nodig om een dergelijk aanbod binnen herstelcentra te kunnen
realiseren. Medewerkers en vrijwilligers van herstelcentra zijn getraind in het begeleiden van mensen
met psychische klachten, maar behoeven aanvullende training/opleiding en begeleiding wat betreft het
omgaan met doodswensen. Daarnaast zijn de centra gebaat bij meer structurele financiering waardoor
continuïteit, landelijke dekking en laagdrempeligheid van deze vorm van ondersteuning geborgd kan
worden. Ten derde moet worden nagegaan hoe de kwaliteit van de ondersteuning voor mensen met een
aanhoudende doodswens binnen herstelcentra – die veelal draaien op vrijwilligers – kan worden
gewaarborgd. Ten vierde is méér samenwerking nodig met reguliere zorgpartijen waaronder expliciet
óók de GGZ, zodat ook in het geval van complexe casuïstiek goede zorg geboden kan worden. Tot slot
is wetenschappelijk onderzoek nodig om de effectiviteit en meerwaarde van herstelgerichte
ondersteuning en begeleiding door ervaringsdeskundigen met evidentie te onderbouwen.

4.3.2 Wegnemen van drempels tot en versterken van Geestelijke Verzorging Thuis
Geestelijke verzorging richt zich op het bieden van ruimte voor bezinning en nabijheid, en lijkt daarmee
bij uitstek geschikt voor het voeren van een open gesprek over (aanhoudende) doodswensen. Geestelijke
Verzorging Thuis, bestaande uit individuele gesprekken, is op dit moment gratis beschikbaar voor
mensen van 50 jaar of ouder en voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn. Voor andere groepen betreft het
niet-vergoede zorg. De zorg wordt gecoördineerd door 48 regionale Centra voor Levensvragen, waarvan
er in elke provincie van Nederland tenminste één is. Momenteel biedt tenminste een deel van de
geestelijk verzorgers in Nederland óók eerstelijns zorg aan mensen die psychisch lijden en een
aanhoudende doodswens hebben. We zien kansen om het hulpaanbod voor mensen die psychisch lijden
en een doodswens hebben te versterken door Geestelijke Verzorging Thuis ook voor deze groep
toegankelijk te maken.

Net als in het scenario waarbij de hulp voor mensen met een aanhoudende doodswens wordt aangeboden
binnen herstelcentra, zijn in het scenario van Geestelijke Verzorging Thuis de noodzakelijke
voorzieningen en infrastructuur veelal reeds aanwezig. Ook sluiten de uitgangspunten van geestelijke
verzorging uitstekend aan bij de waarden die van belang zijn in een open gesprek over doodwensen.

Een aantal zaken zijn nodig om het hulpaanbod binnen de bestaande Centra voor Levensvragen te
kunnen realiseren. Ten eerste is een verruiming noodzakelijk van de huidige (en/of toekomstige)
financieringsregeling die Geestelijke Verzorging Thuis beschikbaar maakt voor specifieke doelgroepen.
Ten tweede zijn geestelijk verzorgers opgeleid in het voeren van open gesprekken over ingrijpende
onderwerpen, maar zijn ze (of voelen ze zich) niet allemaal toegerust in het begeleiden van mensen met
psychische klachten. Ten derde is méér samenwerking nodig met zorgpartijen waaronder expliciet óók
31

de GGZ, zodat ook in het geval van complexe casuïstiek goede zorg geboden kan worden. Tot slot moet
onderzocht worden in hoeverre het imago van de geestelijke verzorging een drempel opwerpt, en hoe
een dergelijke drempel in de toekomst weggenomen kan worden.
4.4 Alternatieve scenario’s voor uitbreiding van het hulpaanbod
Naast de hierboven beschreven scenario’s zien de onderzoekers vijf alternatieve scenario’s voor
uitbreiding van het hulpaanbod waaraan meer haken en ogen zitten, en/of waarover het huidige
onderzoek onvoldoende informatie heeft opgeleverd. De onderzoekers sluiten het realiseren van deze
scenario’s niet uit, maar voorzien meer obstakels. We beschrijven elk van deze alternatieve scenario’s
kort, en lichten toe waarom deze minder kansrijk worden geacht.

4.4.1 Uitbreiding van het aanbod binnen de specialistische GGZ
Hoewel in het bijzonder toegerust op het begeleiden van mensen met (ernstig) psychisch lijden, waarvan
een groot deel óók kampt met een doodswens, vormt de toegankelijkheid van de specialistische GGZ
een groot obstakel voor het realiseren van een laagdrempelig hulpaanbod in deze context. Ook kunnen
behandelverantwoordelijkheden van hulpverleners het open gesprek over de dood in de weg staan.
Hoewel hierin verandering gaande is, staan de waarden autonomie en nabijheid in de specialistische
GGZ van oudsher niet centraal. Tot slot stellen we vast dat twee van de vijf initiatieven binnen de
specialistische GGZ op het moment van schrijven reeds gestopt waren, wat kan wijzen op geringe
draagkracht of draagvlak. We concluderen dat het open gesprek over doodswensen, suïcidaliteit en
euthanasie in de (specialistische) GGZ in het bijzonder aandacht verdient, en een plaats zou moeten
hebben in de behandelrelatie tussen cliënt en hulpverlener, maar dat een laagdrempelig hulpaanbod in
deze setting minder kansrijk lijkt.

4.4.2 Uitbreiding van het aanbod van 113 Zelfmoordpreventie
113 Zelfmoordpreventie is zeer laagdrempelig toegankelijk voor mensen met een acute doodswens. Er
zou overwogen kunnen worden het aanbod van 113 uit te breiden naar hulp voor mensen met een
aanhoudende, niet-acute doodswens, en naar gesprekken die niet primair gericht zijn op de preventie
van zelfdoding. Het is echter onduidelijk in hoeverre een open gesprek over een aanhoudende
doodswens in de context van suïcidepreventie kan plaatsvinden gegeven de prioriteit die wordt gegeven
aan het verminderen van acute crises. Daarnaast is er is meer informatie nodig om te kunnen vaststellen
of de hulp die 113 Zelfmoordpreventie biedt (online, telefonisch, anoniem) voldoende tegemoet kan
komen aan de hulpbehoeften van mensen met psychisch lijden en een aanhoudende doodswens. Tot slot
moet worden meegewogen dat de benodigde extra capaciteit centraal moet worden georganiseerd.

4.4.3 Uitbreiding van het aanbod van thematische belangenorganisaties
32

Belangenorganisaties bieden ruimte voor een open gesprek over de doodswens. Tegelijkertijd zijn de
initiatieven van belangenorganisaties veelal gericht op het verstrekken van informatie (in plaats van op
het bieden van hulp, zorg of begeleiding), en richten de initiatieven zich vaak expliciet op mensen die
een weloverwogen en wilsbekwame keuze maken voor sterven in eigen regie (in plaats van op mensen
die psychisch lijden). Aanpassingen die binnen deze context nodig zijn om recht te doen aan de
complexe hulpvragen van mensen met ernstig psychisch lijden zijn niet eenvoudig gemaakt. Daarnaast
ontstaat er een spanningsveld wanneer het aanbod van een thematische en/of activistische
belangenorganisatie – die zich inzet voor aanpassing van de wet – laagdrempelig toegankelijk gemaakt
moet worden voor alle Nederlanders.

4.4.4 Verstevigen van de rol van ervaringsdeskundigen en/of geestelijk verzorgers in de reguliere zorg
We identificeerden een aantal initiatieven waarbij geestelijk verzorgers en ervaringsdeskundigen
samenwerkten met andere zorgprofessionals om een gezamenlijk aanbod te realiseren. We zien
mogelijkheden om hulp voor mensen met een aanhoudende doodswens en psychisch lijden te versterken
door ervaringsdeskundigheid en geestelijke verzorging méér actief te betrekken in de (reguliere) zorg
voor deze groep, met name waar het laagdrempelige zorg betreft zoals de huisartsenzorg. Omdat
huisartsenzorg in de huidige inventarisatie niet is meegenomen (zie sectie 4.4), kunnen we echter slechts
beperkt inschatten in hoeverre dit scenario kansrijk is. Net zoals in de twee kansrijke scenario’s zal extra
opleiding/training en begeleiding nodig zijn voor ervaringsdeskundigen en geestelijk verzorgers die de
zorg zullen aanbieden, zal er een passende vorm van financiering gevonden moeten worden, en zal
samenwerking met de GGZ nodig zijn.

4.4.5 Starten van één of meerdere Reakiro inloophuizen
Tot slot benoemen we een scenario waarin één of meerdere Reakiro inloophuizen worden gestart in
Nederland, naar het voorbeeld van Vlaanderen en los van de bestaande Nederlandse initiatieven. Omdat
het huidige onderzoek zich richtte op het in kaart brengen van bestaande initiatieven, kunnen we niet
inschatten in hoeverre het scenario kansrijk is. We verwachten dat het starten van een nieuw aanbod
gepaard gaat met méér obstakels ten opzichte van het uitbreiden van een bestaand aanbod. Tegelijkertijd
biedt een dergelijke situatie kansen om het aanbod precies vorm te geven zoals gewenst. In
vervolgonderzoek zou het scenario van één of meerdere Reakiro inloophuizen in Nederland nader
kunnen worden uitgewerkt.
4.5 Overwegingen aangaande alle scenario’s
Aangaande de beschrijving van scenario’s hechten de onderzoekers er waarde aan een aantal zaken
expliciet te benadrukken. Ten eerste is de beschrijving van scenario’s voor het uitbreiden van
laagdrempelige ondersteuning voor mensen met een aanhoudende doodswens en psychisch lijden niet
33

uitputtend. Andere scenario’s zijn denkbaar, zoals scenario’s waarin initiatieven binnen nieuwe
contexten ontstaan en scenario’s waarin de samenwerking tussen contexten en disciplines wordt
geïntensiveerd. Ten tweede worden sommige scenario’s meer kansrijk geacht dan andere, maar wordt
geen van de beschreven scenario’s uitgesloten. In een aantal gevallen is meer onderzoek nodig om te
kunnen vaststellen hoe kansrijk de scenario’s zijn. Ten derde benadrukken de onderzoekers dat het feit
dat een scenario in het huidige rapport als minder kansrijk wordt omschreven, niet betekent dat de
betrokken partijen (specialistische GGZ, 113 Zelfmoordpreventie, thematische belangenorganisaties,
huisartsenzorg) niets kunnen betekenen voor de groep mensen met psychisch lijden en een aanhoudende
doodswens. Sterker, de obstakels die beschreven worden onderstrepen de noodzaak voor deze partijen
om stappen te zetten richting betere bediening van deze groep. Bijvoorbeeld: het scenario waarin binnen
de specialistische GGZ een laagdrempelig hulpaanbod wordt gerealiseerd voor mensen met een
aanhoudende doodswens lijkt minder kansrijk, echter juist in die context is het bevorderen van een open
gesprek tussen behandelaar en cliënt over doods- en euthanasiewensen van het grootste belang. Ten
vierde stellen de onderzoekers dat, om méér mensen met een aanhoudende doodswens te bereiken, het
van belang is niet één enkel scenario te kiezen. In plaats daarvan raden ze aan om ondersteuning voor
deze kwetsbare groep via meerdere wegen toegankelijk te maken. Tot slot benadrukken de onderzoekers
het belang van samenwerking binnen het brede veld dat in het huidige onderzoek in beeld werd gebracht.
De groep mensen met een aanhoudende doodswens door psychisch lijden is divers, net als hun
hulpvragen en de plekken waar deze hulpvragen terecht komen. Onderlinge samenwerking en
uitwisseling in het veld is essentieel. Bijvoorbeeld: ook in herstelcentra moet aandacht zijn voor de
preventie van zelfdoding voor mensen in een acute fase van suïcidaliteit.

4.6 Beperkingen van het huidige onderzoek
Het huidige onderzoek kent een aantal beperkingen. Ten eerste heeft onderzoek als dit, waarin men
tracht iets in kaart te brengen dat eerder niet in kaart was, een inherent risico op blinde vlekken. Met
andere woorden: de onderzoekers kunnen bij afronding van het onderzoek onmogelijk vaststellen of alle
initiatieven geïdentificeerd zijn. We hebben geprobeerd het risico op blinde vlekken te verkleinen door
de oproep om initiatieven te melden zeer breed uit te zetten, door alle bekende stakeholders en
beroepsorganisaties te betrekken, door via meerdere kanalen te werven, en door ook initiatieven mee te
nemen die in een later stadium (bijv. tijdens interviews) werden geïdentificeerd. Tijdens het onderzoek
leek enige saturatie op te treden (i.e. nieuw geïdentificeerde initiatieven leken sterk op eerder
geïdentificeerde initiatieven). Desalniettemin is het mogelijk dat in Nederland initiatieven bestaan
gericht op het bieden van hulp, zorg, ondersteuning of begeleiding van mensen met psychisch lijden en

34

een aanhoudende doodswens, die middels het huidige onderzoek niet in beeld kwamen, en daarmee in
het huidige rapport ontbreken.1

Het includeren van initiatieven die tijdens interviews in beeld kwamen brengt een risico op bias met
zich mee. Initiatiefnemers van initiatieven binnen een bepaalde context zullen tijdens interviews vaker
wijzen op andere initiatieven binnen diezelfde context, waardoor deze oververtegenwoordigd kunnen
raken in de onderzoeksresultaten. In de huidige studie lijkt dit in enige mate te gebeuren in de categorie
van initiatieven binnen herstelcentra. Het is daarom van belang te kijken naar de kenmerken van de
verschillende categorieën, en niet zozeer naar het aantal geïdentificeerde initiatieven binnen de
categorieën.

Een derde beperking ligt in de gehanteerde afbakening voor de inclusie van initiatieven. Afbakening is
noodzakelijk, maar resulteert onvermijdelijk ook in uitsluiting van initiatieven die mogelijk interessant
zouden kunnen zijn. In het bijzonder benoemen we een laagdrempelige vorm van zorg voor mensen met
psychische klachten die in de huidige inventarisatie niet kon worden meegenomen, namelijk zorg in de
huisartsenpraktijk. In het huidige onderzoek werd deze vorm van zorg uitgesloten omdat deze zich niet
expliciet richt op mensen met een doodswens dan wel op het bespreken van een doodswens. Het is echter
aannemelijk dat dergelijke gesprekken binnen huisartsenpraktijken plaatsvinden. De onderzoekers
achten het zinvol om deze vorm van zorg nader te onderzoeken, en óók het scenario waarin begeleiding
voor mensen met psychische klachten en een aanhoudende doodswens zou worden gerealiseerd binnen
de huisartsenzorg nader uit te werken.

4.7 Vervolgstappen
Het huidige onderzoek brengt in kaart hoe het bestaande hulpaanbod voor mensen die psychisch lijden
en een aanhoudende doodswens hebben er in Nederland uit ziet, en welke mogelijkheden er gezien
worden voor verbetering en uitbreiding. Er worden twee scenario’s geschetst die kansrijk lijken, net als
een aantal scenario’s waaraan meer haken en ogen zitten. Belangrijke aspecten van de geschetste
scenario’s kunnen op basis van het huidige onderzoek niet worden belicht. Zo kan op dit moment niet
worden vastgesteld welk scenario (of welke scenario’s) het beste aansluiten bij de hulpbehoeften van
mensen met een aanhoudende doodswens die voortkomt uit psychisch lijden. Ook kunnen er geen
uitspraken gedaan worden over de haalbaarheid van scenario’s, over kosten en financiering, of over de

1 Tijdens de rapportagefase van het huidige onderzoek werd Stichting Kea gelanceerd, speciaal gericht op mensen die verzoeken

om euthanasie vanwege psychisch lijden. Hoewel de stichting zich primair lijkt in te zetten voor het vergroten van kennis over,
begrip voor en de mogelijkheid van euthanasie bij psychische aandoeningen, suggereert openbaar beschikbare informatie dat
ze mogelijk óók een vorm van begeleiding (zullen) aanbieden. Hoe deze begeleiding eruit ziet (of zal zien) is op het moment
van schrijven niet bekend.
35

bereidheid van betrokken partijen om de scenario’s te realiseren. De onderzoekers adviseren daarom om
tenminste de volgende aspecten van alle scenario’s te onderzoeken:

1) Aansluiting bij de hulpbehoeften van mensen met een aanhoudende doodswens die voortkomt uit
psychisch lijden. In het SUNSET-onderzoek dat momenteel wordt uitgevoerd door
Expertisecentrum Euthanasie en 113 Zelfmoordpreventie worden hulpbehoeften van mensen die
verzoeken om euthanasie op grond van psychisch lijden gedetailleerd in kaart gebracht. De eerste
resultaten van dit onderzoek worden verwacht in 2025. We adviseren om tevens gericht met de
doelgroep in gesprek te gaan over de scenario’s die in het huidige onderzoek worden geschetst,
bijvoorbeeld in focusgroepen.
2) De wenselijkheid en haalbaarheid van de geschetste scenario’s volgens alle betrokken partijen.
Getoetst moet worden in hoeverre de betrokken partijen bereid en in staat zijn tot uitbreiding of
versterking van het hulpaanbod voor mensen met een aanhoudende doodswens die voortkomt uit
psychisch lijden. Zo moeten partijen als MIND en het Suïcide Preventie Centrum geraadpleegd
worden over de wenselijkheid en haalbaarheid van scenario’s waarin ervaringsdeskundigen een
prominente rol vervullen.
3) Kosten van de geschetste scenario’s, en naar financieringsvormen om het aanbod mogelijk te maken.
De kosten die met elk van de scenario’s gepaard gaan behoeven nader onderzoek, dat valt buiten de
reikwijdte van het huidige onderzoek. In het huidige onderzoek is ook buiten beschouwing gelaten
hoe versterking en/of uitbreiding van het hulpaanbod voor mensen met psychisch lijden en een
aanhoudende doodswens gefinancierd dient te worden.

In de keuze voor vervolgonderzoek zijn twee kanttekeningen van belang. Ten eerste wordt geadviseerd
om een open vizier te houden voor scenario’s die in het huidige onderzoek niet worden benoemd, en/of
voor scenario’s die in het huidige onderzoek niet als kansrijk worden beschreven. Zowel de wetenschap
als het maatschappelijk debat rondom doods- en euthanasiewensen bij psychisch lijden veranderen snel.
Ten tweede wordt geadviseerd om niet per definitie te streven naar de keuze voor één scenario ten koste
van alle andere scenario’s. Door ondersteuning voor mensen met een aanhoudende doodswens in
meerdere contexten beschikbaar te maken, kunnen meer mensen worden bereikt.

36

5. Conclusies
Deelvraag 1:
Welke vormen van laagdrempelige hulp, begeleiding of ondersteuning zijn in Nederland beschikbaar
voor mensen die kampen met een persisterende, soms ambivalente doodswens en/of euthanasiewens, al
dan niet in combinatie met suïcidaliteit, en die hierover een open gesprek willen voeren?

1. Een laagdrempelige vorm van hulp, zorg, begeleiding of ondersteuning, specifiek gericht op mensen
die psychisch lijden en kampen met een aanhoudende doodswens, en die als doel heeft het voeren
van een open gesprek over de doodswens waarbij alle mogelijke uitkomsten expliciet als even
acceptabel worden gezien (naar het voorbeeld van het Vlaamse Reakiro), is niet gevonden.
2. We identificeerden vijf contexten waarbinnen hulp, zorg, begeleiding of ondersteuning geboden
wordt aan mensen die psychisch lijden en kampen met een aanhoudende doodswens, waarbinnen
het voeren van een open gesprek over de doodswens mogelijk is. Dit betreft a) centra waar
herstelgericht

gewerkt

wordt

op

basis

van

ervaringsdeskundigheid,

b)

thematische

belangenorganisaties, c) de specialistische GGZ, d) geestelijke verzorging, en e) suïcidepreventie.
3. Initiatieven binnen centra waar herstelgericht gewerkt wordt op basis van ervaringsdeskundigheid
voldoen het meest aan de gestelde criteria van laagdrempeligheid, gericht op mensen met psychische
klachten en de mogelijkheid voor een open gesprek over de doodswens. Ook initiatieven gelieerd
aan geestelijke verzorging en initiatieven van belangenorganisaties voldoen tenminste in enige mate.
Initiatieven in de specialistische GGZ (te weinig laagdrempelig), initiatieven van thematische
belangenorganisaties (te weinig gericht op het bieden van begeleiding van mensen met psychisch
lijden) en initiatieven gericht op suïcidepreventie (te weinig mogelijkheden voor het open gesprek)
sluiten minder goed aan.
4. Belangrijke thema’s in de zorg, hulp, begeleiding of ondersteuning voor mensen met een
aanhoudende doodswens en psychisch lijden zijn autonomie en nabijheid. Met name initiatieven die
gelieerd zijn aan herstelcentra en aan geestelijke verzorging sluiten nauw aan bij deze
uitgangspunten.

Deelvraag 2:
Welke mogelijkheden zien huidige aanbieders van de hulp, begeleiding of ondersteuning voor zoals
beschreven in het antwoord op deelvraag 1 om het hulpaanbod te verbeteren?

37

5. Volgens aanbieders van bestaande initiatieven kan het bestaande aanbod verbeterd worden door het
realiseren van landelijke dekking, het borgen van de continuïteit van het zorgaanbod, het vergroten
van de bekwaamheid van medewerkers, en het vergroten van de vindbaarheid van het zorgaanbod.
6. De onderzoekers schetsen twee scenario’s voor de uitbreiding van het bestaande hulpaanbod binnen
de geïdentificeerde contexten: a) het versterken van het aanbod gericht op mensen met een
doodswens binnen bestaande herstelcentra voor mensen met psychische klachten, gestoeld op
ervaringsdeskundigheid; en b) het wegnemen van drempels voor toegang tot Geestelijke Verzorging
Thuis voor mensen die psychisch lijden en een aanhoudende doodswens hebben. Daarnaast worden
een vijftal scenario’s geschetst die minder kansrijk lijken en/of waarnaar meer onderzoek nodig is.
In alle scenario’s is samenwerking tussen partijen in het brede veld noodzakelijk om de diverse
groep van mensen met een aanhoudende doodswens en psychisch lijden te bedienen.
7. Vervolgonderzoek is nodig naar de mate waarin de geschetste scenario’s aansluiten bij de
hulpbehoeften van de doelgroep, haalbaar en wenselijk zijn, en op welke manier ze gefinancierd
kunnen worden.

6. Literatuurverwijzingen
Boevink, Prinsen, Elfers, Dröes, Tiber & Wilrycx (2009). Herstelondersteunende zorg, een concept in
ontwikkeling. Tijdschrift voor Rehabilitatie, 18 (1), 42-54.
Kammeraat, van Rooijen, Kuijper, Kiverstein & Denys (2023). Patients requesting and receiving
euthanasia for psychiatric disorders in the Netherlands. BMJ Ment Health, 26(1): e300729.
Plochg & van Zwieten (2007). Kwalitatief onderzoek. Handboek gezondheidszorgonderzoek, 77-93.
Pronk, R. (2021). A dialogue on death: On mental illness and physician-assisted dying. Thesis,
Universiteit van Amsterdam.

7. Dankwoord
De onderzoekers bedanken Isa van den Brand voor haar bijdrage aan het verwerken van de interviews
en transcripten. Daarnaast bedanken we alle leden van de klankbordgroep, en alle initiatiefnemers en
aanbieders van initiatieven die aan de interviews hebben deelgenomen.

38

Bijlage 1. Onderzoeksmethode
Onderzoeksopzet
Dataverzameling voor het huidige onderzoek bestond uit twee fasen: de inventarisatiefase en de interviewfase. Tijdens de
inventarisatiefase werd gezocht naar laagdrempelige Nederlandse initiatieven die trachten tegemoet te komen aan de
hulpbehoeften van mensen met een persisterende, soms ambivalente, doodswens en/of euthanasiewens, al dan niet in
combinatie met suïcidaliteit. Tijdens de interviewfase werd aan een deel van de geïdentificeerde initiatieven een aantal
verdiepende vragen voorgelegd in een interview.

Inventarisatie
De inventarisatie van initiatieven geschiedde middels verschillende wegen. Ten eerste werd een mailing gestuurd naar alle
partijen waarvan bij de onderzoekers bekend is dat zij hulp, begeleiding, ondersteuning en/of zorg bieden aan mensen met een
doodswens (n=9 partijen). In de mailing werd opgeroepen initiatieven die mogelijk voldoen aan de inclusiecriteria aan te
melden via een digitaal antwoordformulier. Ook werd gevraagd de oproep te verspreiden binnen het netwerk van de betreffende
partij. Waar mogelijk werd de mailing verstuurd aan een bekende contactpersoon van de onderzoekers, en werd het
standaardbericht naar inzicht gepersonaliseerd. Bij geen gehoor werden herinneringen verstuurd. Ten tweede werd een
vergelijkbare mailing verstuurd naar zoveel mogelijk partijen waarvan bij de onderzoekers bekend is dat zij hulp, begeleiding,
ondersteuning en/of zorg bieden aan mensen met psychische klachten, waaronder alle grote GGZ-instellingen, centra voor
kinder- en jeugdpsychiatrie, herstel- en zelfregiecentra en organisaties in het sociale domein (n=206). Ten derde werden
koepelorganisaties in het veld (n=11) uitgenodigd de oproep aan hun achterban te verspreiden. Ten vierde werden alle leden
van de klankbordgroep persoonlijk uitgenodigd de oproep in hun eigen netwerk te verspreiden. Ten vijfde, en tot slot, werd de
oproep om initiatieven aan te melden verspreid via de professionele (sociale) mediakanalen van 113 Zelfmoordpreventie,
waaronder LinkedIn en de 113 nieuwsbrief voor professionals.

Tijdens de inventarisatiefase werd de volgende beschrijving gehanteerd voor initiatieven die mogelijk konden worden
geïncludeerd:

Initiatieven voor hulp, zorg, begeleiding of ondersteuning die voldoen aan de volgende criteria:
1)

de zorg, hulp, begeleiding of ondersteuning is laagdrempelig toegankelijk; en

2)

de zorg, hulp, begeleiding of ondersteuning is (ook) gericht op mensen (12 jaar of ouder) met een
psychisch lijden en een doodswens; en

3)

de zorg, hulp, begeleiding of ondersteuning heeft (ook) als doel het voeren van een open gesprek
over de doodswens en/of het verkennen van de doodswens, zonder dat de uitkomst van een dergelijk
gesprek vooraf vaststaat; en

4)

de zorg, hulp, begeleiding of ondersteuning wordt of werd aangeboden in Nederland.

Er werden geen voorwaarden gesteld aan de setting waarbinnen de zorg of hulp werd aangeboden (bijv. binnen een GGZinstelling of daarbuiten), aan het type zorgverlener dat de zorg of hulp aanbood (bijv. GGZ-professional, ervaringsdeskundige
of vrijwilliger), of aan de vorm van de zorg of hulp (bijv. online of in persoon, individueel of in groepsverband).

Interviews
Initiatiefnemers van alle initiatieven die gericht waren op het voeren van een (open) gesprek over de doodswens en/of
initiatieven die zich richtten op mensen met een doodswens, werden uitgenodigd deel te nemen aan een interview. De
39

initiatiefnemer(s) bepaalde(n) zelf waar en wanneer het interview plaatsvond, en wie bij het interview aanwezig zou zijn. Alle
interviews werden afgenomen door één onderzoeker (MH). Van elk interview werd een audio-opname en een ‘verbatim’
transcriptie gemaakt. Alle interviews vonden plaats tussen 9 juni en 9 oktober 2023.

Bij exploratieve onderzoeksvragen, zoals in het huidig onderzoek, past bij uitstek een kwalitatieve benadering (Plochg & van
Zwieten, 2007). Als methode van dataverzameling was aanvankelijk gekozen voor een open stijl van interviewen. Door mensen
zelf de leiding te geven over de opbouw en (deels) de inhoud van het interview, zijn zij vaak sneller geneigd om open te zijn
over een onderwerp; iets dat hier wellicht van pas zou komen. Na vier interviews is de aanpak geëvalueerd. Geïnterviewden
bleken uit zichzelf zeer bereid open over het onderwerp te spreken. Mede met het oog op de hoeveelheid interviews en
beschikbare tijd van onderzoekers is toen besloten over te gaan op een semigestructureerde interviewstijl. Deze aanpak maakte
een efficiënter gebruik van de projecttijd mogelijk, met name in de analysefase. Zowel in de open interviews als in de
semigestructureerde interviews kwamen de volgende onderwerpen aan bod: aanleiding voor het ontstaan van het initiatief, doel
van het initiatief, doelgroep en werving, aanmeldprocedure, gelegenheid tot het voeren van een open gesprek over de dood,
begeleiding, financiering, ervaren obstakels en toekomstvisie. Voor het interviewschema, zie Bijlage 2.

Analyse
Voor alle initiatieven die tijdens de inventarisatiefase werden geïdentificeerd, werd een fiche ingevuld, met daarop een
samenvatting van de belangrijkste gegevens ter beantwoording van de onderzoeksvragen. Voor initiatieven waarvoor een
interview had plaatsgevonden, werd het fiche ingevuld op basis van de interviewgegevens. De ingevulde fiches zijn daarna
teruggestuurd naar de geïnterviewden voor een controle op juistheid van de weergave. Opmerkingen en aanvullende suggesties
van de geïnterviewden zijn verwerkt. Voor initiatieven waarvoor geen interviews hadden plaatsgevonden werd gebruikgemaakt
van informatie uit de aanmelding aangevuld met openbaar beschikbare informatie (bijv. website).

Een binaire toetsing van bovenstaande kenmerken van initiatieven (bijv. het initiatief is wel/niet laagdrempelig) bleek niet
werkbaar: enerzijds bestond er te veel ruimte voor interpretatie rondom begrippen als “laagdrempelig” en “open gesprek”, en
anderzijds was de verscheidenheid van initiatieven te groot. Strikte toetsing resulteerde erin dat géén van de geïdentificeerde
initiatieven aan alle kenmerken voldeed, terwijl de inventarisatie en interviews wel degelijk veel relevante informatie hadden
opgeleverd. Daarop is besloten alle initiatieven op elk van de kenmerken door tenminste twee onderzoekers (MH, LS, en/of
IB) onafhankelijk van elkaar te beoordelen op een dimensionele schaal, lopend van nul (initiatief voldoet helemaal niet aan het
kenmerk) tot tien (initiatief voldoet volledig aan het kenmerk). Voor het scoringsinstrument, zie Bijlage 3. Wanneer scores van
individuele onderzoekers uiteenliepen (range>3) werd het initiatief door de betreffende onderzoekers besproken om te komen
tot consensus. Gerapporteerd wordt de gemiddelde score (over beoordelaars) per initiatief per kenmerk.

Om de eerste onderzoeksvraag te beantwoorden, wordt op basis van kwalitatieve informatie en de scores op de kenmerken een
‘landschap’ geschetst van Nederlandse initiatieven voor zorg, hulp, begeleiding of ondersteuning voor mensen die kampen met
een persisterende doodswens en/of euthanasiewens, die zich bevinden in verschillende contexten, die in meer of mindere mate
laagdrempelig zijn, en die zich in meer of mindere mate specifiek richten op het voeren van een open gesprek over de
doodswens. Om de tweede deelvraag te beantwoorden, werden de fiches geanalyseerd betreffende initiatieven waarvoor een
interview heeft plaatsgevonden. Hierop werd thematische analyse toegepast.

40

Bijlage 2. Interviewschema
De onderstaande onderwerpen, met bijbehorende vragen, kwamen aan bod in elk interview, min of meer in deze volgorde.

Per aanbieder:
1)

Aanleiding
Wat was voor u en/of uw organisatie de aanleiding voor het ontwikkelen van dit hulpaanbod (kan over 1 of meerdere
initiatieven gaan)?

Per initiatief:
2)

Activiteiten en doel:
Wat is het doel van dit specifieke initiatief en hoe gaat het allemaal precies in zijn werk? (criterium: open gesprek)

3)

Aanmeldprocedure, werving, selectie:
Hoe zit de aanmeldprocedure van dit initiatief in elkaar? Zijn er situaties geweest waarin iemand niet kon/mocht
deelnemen aan het initiatief? Hoe worden mensen geworven? (criterium: laagdrempeligheid)

4)

Begeleiding:
Wat is de achtergrond van de begeleiders van dit initiatief, oftewel van de mensen die deze hulp of ondersteuning
aanbieden? Welke trainingen hebben ze gevolgd? Welke vormen van steun zijn beschikbaar voor hen, als ze dit nodig
hebben?

5)

Doelgroep:
Wat is de precieze doelgroep van dit initiatief? (criterium: psychisch lijden en langdurige doodswens)

6)

Evaluatie:
Wordt de impact van dit initiatief op de doelgroep geëvalueerd? En zo ja, op welke wijze(n)?

7)

Financiën en organisatie:
Hoe wordt het aanbod gefinancierd en georganiseerd? Indien er meerdere initiatieven zijn: is er verschil in de wijze waarop
deze gefinancierd worden? Is het initiatief ingebed in of aangesloten bij andere bestaande organisaties (GGZ, herstelcentra,
centra voor levensvragen, eigen stichting e.d.)?

8)

Obstakels en verbeterpunten initiatief:
Welk obstakels ervaart u bij het uitvoeren van dit initiatief /de initiatieven? Wat zou u nog willen verbeteren/veranderen
aan het huidige initiatief?

Daarnaast werden aan het einde van elk interview vier aanvullende vragen gesteld:
9)

Obstakels veld:
Welke obstakels ziet u in meer brede zin in de zorg voor mensen met psychisch lijden en een aanhoudende doodswens?

10) Verbeterpunten veld en visie:
Ziet u (andere) mogelijkheden voor verbetering van de zorg, hulp, begeleiding of ondersteuning voor mensen met een
aanhoudende doodswens? Wat zou uw stip aan de horizon zijn met betrekking tot zorg voor deze groep?
11) Open vraag:
Is er nog iets anders dat u belangrijk vindt en kwijt wilt over dit onderwerp en wat nog niet aan de orde is geweest?
12) Tips:
Bent u bekend met andere initiatieven voor laagdrempelige hulp, zorg, begeleiding of ondersteuning voor mensen met een
aanhoudende, soms ambivalente doodswens en/of euthanasiewens, al dan niet in combinatie met suïcidaliteit?

41

Bijlage 3. Scoringsinstrument
Criterium doelgroep: psychische klachten
Beoordeel in hoeverre het initiatief zich richt op mensen die kampen met psychische klachten. Psychische kunnen tot uiting
komen in het hebben van één of meerdere psychiatrische diagnoses, maar dat hoeft niet. Let op: Er zijn ook mensen met een
doodswens zonder psychische klachten (bijv. euthanasiewens vanwege somatisch lijden), en mensen die kampen met
suïcidaliteit zonder psychische klachten (bijv. suïcidaal gedrag dat wordt getriggerd door schulden). Het hebben van een
doodswens of het kampen met suïcidaliteit is daarom niet hetzelfde als het hebben van psychische klachten.

Tabel B2.1. Scorehulp psychische klachten
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

Mensen met psychische klachten zijn uitgesloten van deelname

Mensen met psychische klachten zijn ook welkom, maar specifieke kennis en expertise ontbreekt

Het initiatief is vooral bedoeld voor mensen met psychische klachten

Het initiatief is in het bijzonder of uitsluitend bedoeld voor mensen met psychische klachten

Criterium doel: open gesprek
Beoordeel in hoeverre het initiatief als doel heeft mensen de gelegenheid te geven een open gesprek te voeren over de
doodswens, zonder dat de uitkomst van dit gesprek vooraf vast staat. Hogere scores worden toegekend aan initiatieven waarbij
het gesprek over de dood een expliciet of zelfs het enige doel is, en waar alle mogelijke uitkomsten van een dergelijk gesprek
worden geaccepteerd (i.e. kiezen voor het leven, kiezen voor de dood, of geen keuze maken). Lagere scores worden toegekend
aan initiatieven waarbij het gesprek over de dood geen expliciet doel is of één van meerdere doelen is, en/of initiatieven waarbij
niet alle mogelijke uitkomsten van een dergelijk gesprek als acceptabel worden gezien (bijv. wanneer er primair naar wordt
gestreefd mensen te motiveren voor het leven).

Tabel B2.2. Scorehulp open gesprek
1
2
3
4

5
6
7

8
9
10

Een open gesprek over de doodswens, waarbij aan alle mogelijke uitkomsten aandacht wordt besteed, is niet mogelijk

Een open gesprek over de doodswens is mogelijk, maar
geen expliciet doel

Een gesprek over de doodswens is mogelijk, maar
sommige mogelijke uitkomsten (bijv. kiezen voor de
dood) zijn moeilijk bespreekbaar

Het initiatief is vooral bedoeld voor een open gesprek
over de doodswens

Een open gesprek over de doodswens is mogelijk, maar
sommige mogelijke uitkomsten krijgen meer ruimte dan
andere

Het initiatief is in het bijzonder of uitsluitend bedoeld voor een open gesprek over de doodswens, waarbij alle
mogelijke uitkomsten kunnen worden besproken

Criterium toegankelijkheid: laagdrempelig
Beoordeel in hoeverre het initiatief gemakkelijk en voor iedereen toegankelijk is. Hogere scores worden toegekend aan
initiatieven waarbij geen of weinig eisen worden gesteld aan deelname, geen of weinig (groepen) mensen worden uitgesloten

42

van deelname, geen of weinig financiële bijdrage (of andersoortige tegenprestatie) wordt gevraagd aan deelnemers, geen of
weinig wachttijd is, de aanmeldprocedure kort en/of eenvoudig is, en/of het aanbod op verschillende momenten, manieren en/of
locaties bereikt kan worden.

Tabel B2.3. Scorehulp laagdrempelig
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

Er zijn meerdere en/of grote obstakels voor deelname aan het initiatief (bijv. kosten, procedure). Een grote groep
mensen kan hierdoor niet deelnemen.

Er zijn obstakels voor deelname aan het initiatief. Een deel van de mensen kan deelnemen.

Er zijn weinig en/of kleine obstakels voor deelname aan het initiatief. De meeste mensen kunnen deelnemen.

Er zijn geen obstakels voor deelname aan het initiatief. Iedereen kan deelnemen.

43

Bijlage 4. Kenmerken en scores per initiatief

44

Bijlage 5. Samenstelling en rol van de klankbordgroep
In het huidige onderzoek werd gebruikgemaakt van een klankbordgroep samengesteld uit afgevaardigden van belangrijke
partijen in het veld. De klankbordgroep bestond uit de volgende personen:
o

Fransien van ter Beek
Voorzitter Raad van Bestuur van Nederlandse Vereniging voor Vrijwillig Levenseinde (NVVE)

o

Monique Kavelaars
Voorzitter Raad van Bestuur van 113 Zelfmoordpreventie

o

Dienke Bos, PhD
Directeur-bestuurder van MIND

o

Rosalie Pronk, PhD
Onderzoeker euthanasie in de psychiatrie
Deelnemer namens Netwerk persisterende doodswens en euthanasieverzoek op psychische grondslag (ThaNet)

o

Radboud Marijnissen, MD PhD
Psychiater (deelnemer namens Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie)
Voorzitter Netwerk persisterende doodswens en euthanasieverzoek op psychische grondslag (ThaNet)

o

Dik Meeuwis, MD PhD
Coördinator wetenschappelijk onderzoek van Expertisecentrum Euthanasie

Tevens werden Artsenfederatie KNMG en de Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV) uitgenodigd voor deelname aan de
klankbordgroep. Beide partijen zagen af van deelname.

De klankbordgroep droeg ervoor zorg dat het onderzoek relevante en toepasbare resultaten opleverde voor het veld. Daarnaast
hield de klankbordgroep zicht op de voortgang van het project. De klankbordgroep kwam viermaal bijeen. Tijdens de eerste
bijeenkomst werd gereflecteerd op het onderzoeksvoorstel, en werd de onderzoekvraag en scope van het onderzoek
aangescherpt. In de tweede en derde bijeenkomst werden respectievelijk de resultaten van de inventarisatie en de interviews
besproken. Tijdens de laatste bijeenkomst werd gereflecteerd op het concept onderzoeksrapport.

45

Bijlage 6. Ingevulde fiches per aanbieder en initiatief
Aanbieder ID01: GGZ Eindhoven

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatieven

Het Klaverblad

Aanbieder

GGZ Eindhoven

Interview

Nee

Aanbieder
Aanleiding

Bezinningshuis Het Klaverblad werd geopend in 2004. Het trachtte een plek te bieden aan
mensen die langdurig kampen met een doodswens en zich onvoldoende gehoord voelen in de
reguliere zorg.

Organisatiestructuur

Onderdeel van GGzE, locatie De Grote Beek.

Financiering

Het Klaverblad werd mogelijk gemaakt middels een startsubsidie van het ministerie van VWS
(‘zorginnovatiegelden care’). Een financieringsplan voor ná deze subsidie is niet tot stand
gekomen, mogelijk (ook) vanwege te weinig draagvlak binnen GGzE.

Visie
Obstakels

Onbekend

Verbetermogelijkheden

Onbekend

Toekomstvisie

Onbekend

GGZ

Onbekend

46

Initiatief ID01: Bezinningshuis het Klaverblad

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Het Klaverblad

Aanbieder

GGZ Eindhoven

Interview

Nee

Initiatief
Activiteit(en)

Bezinningshuis het Klaverblad bood een verblijflocatie voor mensen met een aanhoudende
doodswens. Mensen maakten de afspraak dat ze tijdens hun verblijf geen einde aan hun leven
zouden maken. Het verblijf was bedoeld om zich te bezinnen op de eigen doodswens.

Begeleiding

Vrijwilligers (veelal ervaringsdeskundigen) en één betaalde coördinator van GGzE.

Doelgroep

Mensen met een aanhoudende doodswens. Het is onduidelijk of dit enkel cliënten van GGZ
Eindhoven betrof, of ook anderen.

Doel

Bezinning op de eigen doodswens.

Aanmeldprocedure

Onbekend. Er waren maximaal 6 plekken beschikbaar. In een periode van 4 jaar woonden er
19 mensen in het Klaverblad.

Evaluatie

Onbekend. In 2008 is het Klaverblad gesloten wegens gebrek aan financiering.

47

Aanbieder ID02-ID05: Suïcide Preventie Centrum

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatieven

Overleven. Lotgenotencontact, Instagramjongeren, BOS training en individuele begeleiding

Aanbieder

Stichting Suïcide Preventie Centrum

Interview

Ja,

Aanbieder
Aanleiding en doel

De directe aanleiding voor de oprichting van de stichting werd gevormd door een persoonlijke
ervaring van de initiatiefnemer met een opname in de acute GGZ. Daar ervaarde hij geen
ruimte om te praten over suïcidale gedachten. In de directe omgeving (familie, psycholoog)
ervaarde hij die ruimte wel en dat bleek heel helpend. Lotgenoten beaamden dit. Dit bracht
hem op het idee van een lotgenotengroep, met als thema suïcidaliteit. In 2018 is hij gestart met
het draaien van de eerste groep. Inmiddels draaien er in het hele land 15 lotgenotengroepen. In
2021 is de stichting Suïcide Preventie Centrum (SPC) opgericht.
Het doel van de SPC is het bieden van laagdrempelige ondersteuning en het overdragen van
kennis op het gebied van suïcidaliteit. Dit streven zij na door het tot stand brengen van een
landelijk dekkend netwerk van ondersteuningspunten door en voor de doelgroep, in
samenwerking met organisaties en instellingen die met het thema te maken hebben (GGZinstellingen, welzijnsorganisaties, overheden).

Organisatiestructuur

De SPC is een onafhankelijke organisatie die zich inzet voor mensen die te maken hebben met
suïcidaliteit, zelf, als naaste, als nabestaande of als hulpverlener. De basis van de activiteiten is
ervaringsdeskundigheid. De medewerkers van de stichting hebben zelf, vanuit verschillende
rollen, te maken gehad met suïcidaliteit.

Financiering

De SPC is voor haar activiteiten afhankelijk van subsidies (o.a. programma Herstel Dichtbij en
gemeentes) en giften.

Visie
Obstakels

Obstakels voor de stichting:
-

-

-

Er is geen structurele financiering, enkel financiering op projectbasis. Dit betekent
dat a) de initiatiefnemer veel tijd besteedt aan het aanvragen van subsidies, b) dat ze
mensen weinig zekerheid kunnen bieden, en c) dat een deel van de mensen veel
vrijwillige uren inzet.
De gedachte dat suïcidaliteit een behandeling binnen de GGZ behoeft, en dat
ervaringsdeskundigen geen passende zorg zouden kunnen geven, heeft in het begin
een obstakel gevormd, maar daar komt verandering in.
De naam van de stichting suggereert dat ze vooral gericht zijn op het voorkomen van
suïcides, terwijl ze het open gesprek aanmoedigen (zonder dat de uitkomst van
tevoren vaststaat). Mede hierdoor bedenken ze initiatieven met een meer neutrale
naam, zoals Let’s talk café en Walk into the light.

Obstakels in het veld:

48

-

-

-

Verbetermogelijkheden

-

-

Toekomstvisie

-

-

-

-

GGZ

Veel hulpverleners (binnen en buiten de GGZ) vinden het moeilijk om het gesprek
over suïcidaliteit aan te gaan. Hierin speelt onwetendheid en onkunde een rol, maar
ook angst en een gevoel van verantwoordelijkheid.
Binnen reguliere hulpverlening rondom suïcidaliteit wordt veel aandacht besteed aan
wetenschappelijke theorievorming, en weinig aan de menselijke ervaring.
Ervaringskennis is een noodzakelijke aanvulling op de wetenschappelijke inzichten.
Binnen reguliere hulpverlening is er een kloof tussen de behandelingen gericht op
het suïcideproces en de behandelingen daarna, gericht op het herstelproces. Maar
tijdens het herstelproces raken sommigen opnieuw uit balans en vallen terug in het
suïcidaal proces.
De stichting zou graag betrokken raken bij het thema euthanasie en psychisch lijden.
Zij bieden in hun aanbod nu vooral ruimte om te praten over een doodswens, zodat
mensen het leven weer kunnen oppakken. Maar er is een groep bij wie de doodswens
nadrukkelijk aanwezig blijft. De stichting wil voorkomen dat deze mensen op
gewelddadige wijze hun leven beëindigen en wil vanuit de rol van
ervaringsdeskundigheid meer informatie en ondersteuning kunnen bieden tijdens het
doorlopen van een euthanasietraject. Zij nemen in dat kader ook deel aan de
stuurgroep van ThaNet (www.thanet.nl), een lerend netwerk van zorgprofessionals in
de GGZ, ziekenhuizen of academische centra die de zorg voor mensen met een
euthanasiewens of persisterende doodswens willen verbeteren.
De stichting is bezig met het professionaliseren van de organisatie, o.a. door mensen
in verschillende functies aan te nemen via sollicitatieprocedures, op basis van
kwalificaties.
Het grote doel is nog steeds een vermindering van het aantal suïcides. Hiervoor is het
nodig dat a) hulp laagdrempeliger wordt, b) meer ervaringsdeskundigen betrokken
worden, en c) er beter wordt samengewerkt tussen (zorg)organisaties.
Er wordt gewerkt aan een landelijk dekkend netwerk van ondersteuningspunten voor
mensen met suïcidale gedachten en hun naasten, waar ze informatie kunnen krijgen
en de ruimte om ervaringen te delen met lotgenoten.
Er wordt gewerkt aan een netwerk van ervaringsdeskundigen die getraind zijn en
klaar staan om ingezet te worden binnen hun regio indien nodig.
Er liggen plannen voor een online kenniscentrum waar mensen informatie kunnen
vinden, bijvoorbeeld over een euthanasietraject, maar ook over het
herstelproces/suïcideproces
Er is behoefte aan logeerhuizen waar mensen met suïcidale gedachten een tijdje
kunnen verblijven, zodat zij even uit hun thuissituatie kunnen komen.

SPC is geen onderdeel van de reguliere GGZ. Gestreefd wordt naar samenwerking met alle
andere betrokken partijen in de maatschappij, waaronder ook de GGZ.

49

Initiatief ID02: Over Leven lotgenotengroepen

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Over Leven. Lotgenotencontact.

Aanbieder

Stichting Suïcide Preventie Centrum

Interview

Ja,

Initiatief
Activiteit(en)

Face-to-face lotgenotengroepen (Overleven) komen elke twee weken samen om gedurende 1,5
uur gedachten en ervaringen uit te wisselen. Een groep bestaat gemiddeld uit 6 deelnemers en
2 begeleiders. Soms is een groep kleiner, maar nooit groter. Er draaien op dit moment 15 faceto-face lotgenotengroepen door het hele land. Mensen nemen gemiddeld 12 bijeenkomsten
deel aan een groep. In oktober 2023 is er gestart met een face-to-face lotgenotengroep
(Overleven-Jong) in Leeuwarden, speciaal bedoeld voor jongeren.
De onlinelotgenotengroepen (Overleven Online) komen elke twee weken 1,5 uur samen om
gedachten en ervaringen uit te wisselen. Er is ook een onlinelotgenotengroep speciaal voor
jongeren (Overleven-Jong Online) waar zij met leeftijdsgenoten kunnen praten over het
onderwerp.

Begeleiding

Lotgenotengroepen worden begeleid door twee getrainde ervaringsdeskundigen. Tijdens de
training – aangeboden door SPC – doen de ervaringsdeskundigen kennis op over de fasen in
het suïcide- en herstelproces, en onderzoeken zij waar ze zelf staan en wat hun persoonlijke
valkuilen zijn. Er zijn regelmatig intervisie-momenten en tussentijdse trainingen. De
lotgenotengroep voor jongeren wordt begeleid door een jongere ervaringsdeskundige met
dezelfde training en mogelijkheden tot intervisie.

Doelgroep

Iedereen die worstelt met suïcidale gedachten en/of en aanhoudende doodswens. Ook mensen
die al in een euthanasietraject zitten zijn welkom. De enige eis is dat mensen nog op zoek zijn
naar handvatten om zich staande te houden (bijv. tijdens het doorlopen van een
euthanasietraject). De lotgenotengroepen zijn nadrukkelijk niet bedoeld voor het uitwisselen
van zelfmoord-methoden. Mensen die gebruik maken van onlinegroepen wonen vaak in een
gebied waar nog geen live groepen worden georganiseerd.

Doel

Ruimte bieden om met elkaar te praten over het hebben van suïcidale gedachten, het taboe te
doorbreken en steun te ervaren door onderlinge herkenning, met als doel dat mensen zich beter
staande kunnen houden.

Aanmeldprocedure

Mensen vinden de weg naar de website van het SPC vaak zelf. Soms worden mensen verwezen
door een welzijnsorganisatie, hulpverlener of door de gemeente. Mensen kunnen zich
aanmelden voor deelname aan een groep via de website van het Suïcide Preventie Centrum. Er
zijn geen wachttijden en er is geen formeel intakegesprek. Wel is het mogelijk dat er nog geen
lotgenotengroep bestaat in de betreffende regio. In dat geval kunnen mensen vast aan een
onlinegroep deelnemen. Het SPC streeft er echter naar mensen zo snel mogelijk te helpen. Dus
als er drie mensen zijn, binnen een gemeente, die interesse tonen, dan gaan ze op zoek naar
manieren om daar aanbod te organiseren.

Evaluatie

De lotgenotengroepen zijn succesvol in de zin dat er telkens veel aanmeldingen zijn voor
groepen en dat er voortdurend verzoeken binnenkomen voor de start van groepen op nieuwe
locaties. Er is dus een behoefte waarin de lotgenotengroepen lijken te voorzien.
Evaluaties worden uitgevoerd middels een formulier waarin deelnemers gevraagd wordt hoe ze

50

een groep ervaren, wat ze eraan hebben en of ze hun waardering in een score willen
weergeven. Deelnemers rapporteren met name een groot gevoel van opluchting.

51

Initiatief ID03: Instagram jongeren

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Instagramjongeren

Aanbieder

Stichting Suïcide Preventie Centrum

Interview

Ja,

Initiatief
Activiteit(en)

Het betreft een Instagram-account waar informatie te vinden is, maar waar jongeren ook via
chat individueel contact kunnen maken met een ervaringsdeskundige van hun leeftijd.

Begeleiding

Het account wordt beheerd door een getrainde ervaringsdeskundige. Tijdens de training –
aangeboden door SPC – doen de ervaringsdeskundigen kennis op over de fasen in het suïcideen herstelproces, en onderzoeken zij waar ze zelf staan en wat hun persoonlijke valkuilen zijn.
Er zijn regelmatig intervisie-momenten en tussentijdse trainingen.

Doelgroep

Jongeren met suïcidale gedachten en/of en aanhoudende doodswens die graag anoniem en
individueel met een lotgenoot en ervaringsdeskundige willen praten.

Doel

Ruimte bieden om met elkaar te praten over het hebben van suïcidale gedachten, taboe te
doorbreken en steun te ervaren door onderlinge herkenning, met als doel dat mensen zich beter
staande kunnen houden.

Aanmeldprocedure

Jongeren kunnen een DM (privé-bericht) sturen aan de beheerder van het Instagram-account.

Evaluatie

Onbekend

52

Initiatief ID05: Individuele begeleiding

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Individuele begeleiding

Aanbieder

Stichting Suïcide Preventie Centrum

Interview

Ja,

Initiatief
Activiteit(en)

Individuele procesbegeleiding dat bestaat uit regelmatig contact (bv wekelijks), live of
telefonisch, met ervaringsdeskundige casemanager.

Begeleiding

Door ervaringsdeskundigen getraind bij het SPC, die kennis van en ervaring hebben met een
euthanasietraject.

Doelgroep

Mensen die in een euthanasieproces zitten, of ermee willen starten, en die behoefte hebben aan
ondersteuning hierbij door een ervaringsdeskundige

Doel

Samen onderzoeken wat iemand nodig heeft om dit proces zo goed mogelijk door te komen,
variërend van een regelmatig goed gesprek over hoe het nu gaat, het samen inventariseren van
de te nemen stappen, evalueren van genomen stappen in het proces, tot het onderzoeken van
mogelijkheden tot extra ondersteuning.

Aanmeldprocedure

Het gaat meestal om mensen uit een lotgenotengroep met een euthanasiewens die behoefte
hebben aan individuele begeleiding. Een euthanasieproces kenmerkt zich door specifieke
ervaringen en stappen die vragen om meer persoonlijke ondersteuning; zoiets bespreek je niet
uitvoerig in een groep met lotgenoten. Als blijkt dat iemand hier inderdaad behoefte aan heeft,
wordt binnen het SPC naar een geschikte begeleider gezocht.

Evaluatie

Onbekend

53

Aanbieder ID06-ID08: Nederlandse Vereniging voor Vrijwillig Levenseinde

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatieven

Café Doodnormaal, Steunpunt Levenseinde en Psychiatrie, adviescentrum NVVE

Aanbieder

NVVE

Interview

Ja,

Aanbieder
Aanleiding

De vereniging is als Nederlandse Vereniging voor Vrijwillige Euthanasie op 23 februari 1973
opgericht als reactie op de rechtszaak Postma. De NVVE groeide uit tot een grote,
gerespecteerde en veel geraadpleegde vereniging met momenteel meer dan 173.000 leden.

Organisatiestructuur

Vereniging met een Raad van Bestuur, Raad van Toezicht en een Ledenadviesraad. Op het
bureau in Amsterdam werken ongeveer 30 betaalde medewerkers. Daarnaast zijn er verspreid
over het land 140 consulenten actief.

Financiering

De NVVE ontvangt geen subsidies en is voor haar inkomsten afhankelijk van contributie van
de leden. Lidmaatschap kost 24 euro/jaar (12 euro/jaar indien iemand arbeidsongeschikt is).

Visie
Obstakels

Obstakels voor de initiatieven:
-

Afbakenen dat het gesprek tussen lotgenoten in Café doodnormaal niet uitmondt in
elkaar tips verstrekken rondom zelfdoding. Ook kunnen sommige deelnemers lang
van stof zijn, geen ruimte geven aan anderen, of gaan manipuleren/om aandacht
vragen.

Obstakels voor het veld:
-

-

-

In de GGZ heerst een taboe rondom doodswensen. Een doodswens wordt snel onder
suïcidaliteit geschoven. Dit kan soms inderdaad aan elkaar raken, maar niet altijd. In
de GGZ zou men wat minder krampachtig moeten omgaan met doodswensen.
Daarvoor is training en scholing voor zorgprofessionals nodig.
Psychiaters zijn behoedzaam met keuzes betreffende euthanasie op grond van
psychisch lijden, omdat het minder eenduidig is vast te stellen dat lijden ondraaglijk
en uitzichtloos is. Mensen in de GGZ zouden een betere training moeten krijgen
hiermee om te gaan.
Mensen die euthanasie willen op grond van psychisch lijden kunnen op dit moment
vaak nergens terecht. Het kan deze mensen juist kracht geven te weten dat zij niet
hoeven te blijven leven als het echt niet gaat.

Verbetermogelijkheden
Toekomstvisie

-

GGZ

NVVE onderzoekt mogelijkheden voor een Nederlandse versie van het Belgische
Reakiro initiatief.
NVVE onderzoekt mogelijkheden voor mensen die op de wachtlijst staan bij
Expertisecentrum Euthanasie. Specifiek wordt gekeken naar de ‘warme wachtkamer’
van het Humanistisch Verbond.

NVVE maakt geen onderdeel uit van de GGZ, en heeft geen verbinding met de GGZ. Ze
beschrijven hun aanbod als complementair.

54

55

Initiatief ID06: Café Doodnormaal

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Café Doodnormaal

Aanbieder

NVVE

Interview

Ja,

Initiatief
Activiteit(en)

Café Doodnormaal is een online praatgroep voor jongeren en volwassenen onder de 40 jaar. Er
is gekozen voor deze praatgroep, omdat jongere mensen tijdens de ledenvergaderingen
aangaven te weinig aansluiting te vinden bij de gangbare doelgroep (de gemiddelde leeftijd
van NVVE-leden is >70 jaar). De groep bestaat uit maximaal 8 personen, en komt elke twee
maanden bijeen. Elke bijeenkomst heeft een ander thema, steeds met een relatie tot het
levenseinde.

Begeleiding

Het gesprek wordt gemodereerd door een (jongere) medewerker van NVVE, met een
beroepsmatige achtergrond in gesprekstechnieken. De moderator nodigt mensen uit om te
praten en te delen, en levert inhoudelijk zelf geen bijdrage. Vaak is er naast de moderator een
deskundige aanwezig, die wel inhoudelijk advies kan geven.

Doelgroep

Leden van de NVVE van 40 jaar of jonger met een behoefte om te praten over het levenseinde.

Doel

Aan de hand van thema’s de ruimte bieden om een inhoudelijk gesprek te voeren over de
doodswens. Ook het faciliteren van lotgenotencontact is een doel van de bijeenkomsten.

Aanmeldprocedure

Alleen leden van de NVVE kunnen terecht in het café. Voorafgaand aan de bijeenkomst moet
je je per email aanmelden. Er vindt geen selectie of voorgesprek plaats. Er is geen
maximumaantal deelnemers, maar gemiddeld zijn er tussen de 3-8 mensen aanwezig. De
samenstelling van de groep varieert per keer. Wel was er een vaste kern ontstaan, van mensen
die zes keer per jaar de praatgroep bijwonen. Na corona moet zo’n vaste kern weer worden
opgebouwd. Onder begeleiding van twee gespreksleiders worden de jongeren in contact
gebracht met elkaar.

Evaluatie

Deelnemers geven aan dat praten over een doodswens met lotgenoten als zeer prettig wordt
ervaren.

56

Initiatief ID07: Steunpunt Levenseinde en Psychiatrie

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Steunpunt Levenseinde en Psychiatrie

Aanbieder

NVVE

Interview

Ja,

Initiatief
Activiteit(en)

Steunpunt Levenseinde en Psychiatrie begeleidt mensen met psychiatrische problematiek of
een psychische kwetsbaarheid en een doodswens. Mensen met een euthanasieverzoek op
grond van psychisch lijden moeten lang wachten, vinden dit moeilijk te verdragen en willen
hun frustratie kwijt. Via het Steunpunt Psychiatrie kan men bellen met de ledenadministratie.
Zij maken een adviesvraag aan en vervolgens neemt een coördinator uit de betreffende regio
contact op.
Deze vaste coördinator geeft individuele telefonische ondersteuning door het bieden van een
luisterend oor en het verwijzen naar openbaar beschikbare informatie over het zelfgekozen
levenseinde (bijv. boeken, websites). De duur van deze individuele ondersteuning wisselt. Ook
kunnen gesprekken worden gevoerd over het proces van zelfdoding, en kan er hulp worden
geboden bij het opstellen van een wilsverklaring, een behandelverbod, een volmacht of een
euthanasieverzoek.
Dit laatste kan overigens ook worden aangeboden middels een spreekuur of huisbezoek door
een NVVE-consulent.

Begeleiding

Hulpvragers hebben telefonisch contact met een vaste coördinator in de regio. Er zijn vier
coördinatoren, waarvan drie een zorgachtergrond hebben en één ervaringsdeskundige is. De
coördinatoren bieden begeleiding aan mensen die op de wachtlijst staan.
De rol van de NNVE-consulenten wordt vervuld door 70 vrijwilligers die intern worden
opgeleid en huisbezoeken uitvoeren of spreekuren op één van de 55 NVVE-locaties door
Nederland.

Doelgroep

Leden van de NVVE met een psychiatrische diagnose of psychische kwetsbaarheid en een
doodswens.

Doel

Het voeren van een open gesprek over de doodswens, en het bieden van hulp, ondersteuning
en informatie in het proces van sterven in eigen regie. Het Steunpunt Levenseinde en
Psychiatrie probeert mensen te motiveren om de wachttijd voor hun euthanasieverzoek vol te
houden, door bijv. uit te leggen hoe het traject bij het Expertisecentrum Euthanasie eruitziet.

Aanmeldprocedure

Leden van de NVVE kunnen contact opnemen met de ledenadministratie en aangeven een
adviesvraag te hebben. De regionaal coördinator neemt vervolgens contact op. Soms worden
mensen verwezen door de huisarts, psychiater, of POH-GGZ. Er vindt een intakegesprek
plaats. Daarna kan de hulpvrager contact opnemen met de coördinator wanneer daaraan
behoefte is. Er is geen wachtlijst voor het opnemen van contact, de zorg is laagdrempelig van
aard.

Evaluatie

Hulpvragers geven aan de ondersteuning als positief te ervaren.

Initiatief ID08: NVVE adviescentrum

Terug naar tabel 1

57

Algemeen
Initiatief

NVVE adviescentrum

Aanbieder

NVVE

Interview

Nee

Initiatief
Activiteit(en)

Het Adviescentrum is telefonisch bereikbaar voor vragen, op werkdagen van 9:00-12:00 en
van 14:00-17:00 uur. Een consulent kan iemand steun en informatie geven tijdens een
telefonisch contact, een huisbezoek of een spreekuur in diens woonomgeving.

Begeleiding

De consulenten hebben een jarenlange ervaring met vragen rondom het levenseinde en weten
wat er in de praktijk speelt.

Doelgroep

Leden van de NVVE. De NVVE is er voor iedereen met vragen of twijfels over het
levenseinde. Naast leden kunnen ook artsen, verpleegkundigen en andere hulpverleners bij
NVVE terecht voor inhoudelijk en juridisch advies.

Doel

Mensen helpen om op tijd en weloverwogen hun wensen kenbaar te maken en zo de regie over
het einde van hun leven te hebben, door voorlichting en ondersteuning te bieden.

Aanmeldprocedure

Advies is gratis voor leden van de NVVE.

Evaluatie

Onbekend

58

Aanbieder ID09: Centrum voor Levensvragen en Suïcidepreventie: D3de verdieping

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Café Doodgewoon

Aanbieder

D3de verdieping, Centrum voor Levensvragen en Suïcidepreventie, i.s.m. Regionaal Netwerk
Palliatieve Zorg Arnhem de Liemers

Interview

Ja,

Aanbieder
Aanleiding

D3rde Verdieping (ook wel: Centrum voor Levensvragen) werd opgericht voor het bieden van
een luisterend oor en/of begeleiding voor mensen die op zoek zijn naar of worstelen met de zin
van het bestaan, en voor wie het eigen netwerk niet volstaat. Onderzoek van 113
Zelfmoordpreventie laat zien dat praten over je doodswens een effectieve vorm van
suïcidepreventie kan zijn. Daarom is het centrum omgedoopt tot Centrum voor Levensvragen
en Suïcidepreventie. Doel van het nieuwe centrum is: bijdragen aan het terugdringen van het
aantal suïcides in Arnhem, laagdrempelige zorg te bieden aan mensen die een luisterend oor
nodig hebben, taboe doorbreken, en goede zorg voor mensen met suïcidaliteit en hun naasten
(en daarmee de druk op eerstelijns en tweedelijnszorg te verminderen).

Organisatiestructuur

Het Centrum voor Levensvragen en Suïcidepreventie is een stichting met een bestuur. Het
bestuur bestaat uit 6 leden. Naast twee betaalde krachten werkt de stichting met vrijwilligers.
Het centrum maakt deel uit van SUPRANET Community, een regionaal suïcidepreventie
netwerk, waarin GGZ-instellingen en organisaties uit het sociale domein (wijkteams,
straatcoaches) informatie uitwisselen over risicogroepen en publiekscampagnes organiseren.

Financiering

Het Centrum voor Levensvragen en Suïcidepreventie wordt deels gefinancierd door het
ministerie van VWS en deels door de Gemeente Arnhem. Daarnaast zijn er inkomsten uit
activiteiten, giften van donateurs en incidenteel, op projectbasis, subsidies van fondsen, onder
meer van Fonds Franciscus.

Visie
Obstakels

Er is weinig aandacht voor mentaal welzijn, voor zingeving, bij gemeenten of overheid. De
focus ligt vooral op fysieke gezondheid. Terwijl zingeving voor mentaal welzijn zo belangrijk
is.

Verbetermogelijkheden
en toekomstvisie

Woordvoerders van het Centrum voor Levensvragen en Suïcidepreventie benoemen de
volgende elementen met betrekking tot verbetermogelijkheden en toekomstvisie:
-

GGZ, reguliere zorg

Door ook op andere plekken in Nederland centra voor levensvragen en centra voor
suïcidepreventie aan elkaar te koppelen, kunnen meer mensen met doodsgedachten
(waaronder ook jongeren, en mensen die niet bekend zijn in de GGZ) worden
bereikt;
Meer inzet van ervaringsdeskundigen, omdat dit de drempel om te praten kan
verlagen;
Meer inzet op gesprekstrainingen voor alle betrokkenen (van vrijwilligers tot GGZprofessionals en van ouders tot kappers)
Aannemen Initiatiefwet Integrale Suïcidepreventie door de Tweede kamer

Het centrum valt niet onder de GGZ. Haar activiteiten zijn complementair aan de GGZ en
reguliere zorg. Het centrum biedt een plek voor mensen die in de GGZ of reguliere zorg te
weinig ruimte ervaren om het gesprek te voeren over de dood en suïcidaliteit. Het centrum kan
59

ook uitkomst bieden voor mensen bij wie het vertrouwen in de GGZ of reguliere zorg is
geschaad, voor mensen die opgenomen zijn geweest, of als tussenstation tijdens een wachtlijst.

60

Initiatief ID09: Café Doodgewoon

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Café Doodgewoon

Aanbieder

Centrum voor Levensvragen en Suïcidepreventie/ D3de verdieping

Interview

Ja,

Initiatief
Activiteit(en)

1 keer per maand is er een samenkomst waarin wordt gesproken over de dood en
sterfelijkheid, aan de hand van thema’s (Hoe neem je afscheid? Euthanasie, etc), waaronder
het thema suïcide.

Begeleiding

Café Doodgewoon wordt door initiatiefnemer (en geestelijk verzorger)
gedraaid,
met een groepje eromheen: geestelijk verzorgers, vrijwilliger (die ook studieadviseur is) en
verpleegkundige van een hospice in de buurt.

Doelgroep

Iedereen die behoefte heeft om over de dood te praten (kunnen ook nabestaanden zijn). Geen
exclusiecriteria. Er is een vaste groep ontstaan, maar er komen of gaan ook altijd weer nieuwe
mensen. De groep groeit. Maximum is 15 mensen. Als het er meer worden, zal een extra groep
worden georganiseerd. Sinds de start in 2018 bezochten ruim 60 mensen Café Doodgewoon.

Doel

Praten over de dood normaliseren en taboe doorbreken.

Aanmeldprocedure

Werving voor Café Doodgewoon vindt plaats door persberichten, reclame, op de website,
mond-op-mond reclame, etc. Aanmelden is niet nodig. Er is geen intake- of selectieprocedure.
Deelname is gratis.

Evaluatie

Mensen blijven vaak terugkeren naar Café Doodgewoon en de groep groeit. Verder geen
formele wijze van evalueren.

61

Aanbieder ID10: GGZ InGeest/GGZ Arkin

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatieven

Cursus: hoe overleef ik mijn doodsgedachten?

Aanbieder

Geen aanbod op dit moment, voorheen GGZ InGeest en daarna Arkin

Interview

Ja,

Aanbieder
Aanleiding

Initiatiefnemer
merkte als ervaringsdeskundige bij GGZ InGeest dat
patiënten met een bipolaire stoornis vaak opgelucht reageerden wanneer het onderwerp
suïcidaliteit in alle openheid besproken werd. Ze ontwikkelde een visie waarin suïcidale
gedachten en suïcidaal gedrag uit elkaar worden gehaald. Suïcidaal gedrag ontstaat wanneer
iemand in paniek raakt en dan is er wellicht hulpverlening nodig. Mensen met suïcidale
gedachten kunnen leren meer verantwoordelijkheid te nemen voor het proces, en hun wanhoop
of doodsgedachten verdragen. Ze ontwikkelde hiertoe een cursus waarin mensen onder leiding
van ervaringsdeskundigen en/of een geestelijk verzorger middels zelfonderzoek proberen te
achterhalen hoe en waarom ze doodsgedachten hebben, wat ze nodig hebben om deze te
verdragen en hoe ze signalen van grote nood bij zichzelf kunnen herkennen. De cursus is met
de Jan Mokkenstorm-prijs gewaardeerd.

Organisatiestructuur

De ontwikkelde cursus is driemaal aangeboden binnen GGZ InGeest en daarna overgedragen
aan Arkin. Daar is het nog 6 keer aangeboden. Nu ligt de cursus stil en zijn de initiatiefnemers
op zoek naar nieuwe gremia (binnen en/of buiten de GGZ) waarbinnen het kan worden
aangeboden. Ze zijn onder meer in gesprek met
van het Suicide Preventie
Centrum.

Financiering

Aanvankelijk is de cursus door WMO-gelden en ondersteuning van GGZ InGeest gefinancierd.
Bij Arkin werd de cursus eerste gefinancierd vanuit de commissie suïcidepreventie, op
projectbasis. Later is het ondergebracht bij de afdeling preventie en kwam er structureel budget
vanuit Arkin. Deze transitie is ook met WMO-gelden gefinancierd.

Visie
Obstakels

-

-

Verbetermogelijkheden

-

Behandelaren in de reguliere GGZ lijken terughoudend te zijn ten aanzien van de
cursus. Zij voelen zich verantwoordelijk voor het voorkomen van suïcide en ervaren
bij de cursus een verlies van grip, omdat er geen hulpverlener bij aanwezig is.
Volgens de aanbieders is het ontbreken van hulpverleners juist van grote waarde
voor deelnemers, omdat er met meer openheid over de thema’s met elkaar kan
worden gesproken en meer aanspraak wordt gedaan op de zelfredzaamheid van
mensen.
Voor sommige begeleiders is de cursus zwaar gebleken. Goede intervisie en
ondersteuning is noodzakelijk.
Behandeling in de GGZ is vaak gericht op het voorkómen van suïcidaal gedrag, niet
op het exploreren van suïcidale gedachten.
Er wordt nagedacht over manieren om een cursusdag wat lichter en met een
positieve noot af te sluiten.
Ze zouden van de bestaande cursus ook graag een versie ontwikkelen voor jongeren,
met thema’s en taalgebruik die specifiek bij deze groep aansluit.

62

-

GGZ

Ze overwegen of de cursus in de toekomst juist buiten de context van de GGZ, en
dus in het sociaal domein moet worden aangeboden, en zijn hierover in gesprek met
het Suïcide Preventie Centrum.

De cursus is tot op heden binnen de reguliere GGZ aangeboden, maar wordt niet begeleid door
een GGZ-behandelaar. De setting verschilt van de hulpverlening in de zin dat de deelnemers
en cursusleider onderling gelijkwaardig zijn, en dat ze niet afhankelijk zijn of worden van de
ander (e.g. van elkaar of van de cursusleider). De cursus kan ook worden aangeboden buiten
het kader van de reguliere GGZ.

63

Initiatief ID10: cursus ‘Hoe overleef ik mijn doodsgedachten?’

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Cursus: hoe overleef ik mijn doodsgedachten?

Aanbieder

Geen aanbod op dit moment, voorheen GGZ InGeest en daarna Arkin

Interview

Ja,

Initiatief
Activiteit(en)

Cursus ‘Hoe overleef ik mijn doodsgedachten?’ bestaat uit zes thematische bijeenkomsten en 1
terugkomdag, waarin zelfonderzoek centraal staat. Elke bijeenkomst duurt 2,5 uur. Een
werkboek vormt de basis van de cursus.

Begeleiding

De cursus werd gegeven door twee cursusleiders: een ervaringsdeskundige en een geestelijk
verzorger. Beiden zijn hiertoe getraind en ontvangen intervisie en ondersteuning waar nodig.
In recente plannen wordt ook de mogelijkheid van begeleiding door twee
ervaringsdeskundigen beschreven.

Doelgroep

Tot op heden betrof de doelgroep alle mensen die in behandeling zijn bij de aanbiedende GGZinstelling en die worstelen met doodsgedachten (van 18-100 jaar). Mensen die niet in staat of
bereid zijn aan zelfonderzoek te doen, of die in acute psychiatrische crisis verkeren, kunnen
niet aan de cursus deelnemen. Het volgen van een euthanasietraject is geen bezwaar.

Doel

Aan de hand van oefeningen (zelfonderzoek) ontdekken mensen wat de triggers zijn voor hun
suïcidale denken en hoe het ‘monomane' denken te doorbreken. Hoe kun je omgaan met eigen
wanhoop en doodsgedachten? Daarnaast doorbreken van isolement door herkenning en contact
met lotgenoten.
Deelnemers werden tot nu toe geworven via flyers in wachtkamers, of werden verwezen door
behandelaren. Na aanmelding volgde nog een kennismakingsgesprek met de cursusleider. Het
doel van het gesprek is dat de persoon zelf zoveel mogelijk te weten komt over de cursus en op
basis daarvan zelf kan bepalen of hij/zij wil deelnemen.

Aanmeldprocedure

Evaluatie

Onbekend

64

Aanbieder ID11: Landelijk Expertisecentrum Sterven

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Sterven & Contactlijn

Aanbieder

Landelijk Expertisecentrum Sterven

Interview

Nee

Aanbieder
Aanleiding

In de Westerse samenleving is er veel onbekendheid met het proces van sterven waardoor er
ongemak en angst is. Het Landelijk Expertisecentrum Sterven (LES) is er om op grote schaal
kennis, wijsheid en ervaring beschikbaar te maken om bij te dragen aan de kwaliteit van leven
voor iedere stervende. Dat doet LES door inzicht te geven in de gelaagdheid van het
stervensproces en door het bevorderen van kennis over sterven.

Organisatiestructuur

Het Landelijk Expertisecentrum Sterven is een stichting zonder winstoogmerk en is door de
belastingdienst aangemerkt als een Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI).

Financiering

Onbekend. In ieder geval ook giften.

Visie
Obstakels

Onbekend

Verbetermogelijkheden

Onbekend

Toekomstvisie

Onbekend

GGZ

Nee

65

Initiatief ID11: Sterven en contactlijn

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Sterven & Contactlijn

Aanbieder

Landelijk Expertisecentrum Sterven (LES)

Interview

Nee

Initiatief
Activiteit(en)

Een 24/7 telefoonlijn waar mensen met vragen, zorgen, angsten rondom sterven terecht
kunnen. De Sterven & Contactlijn is ook per email bereikbaar. In het weekend wordt deze lijn
doorgeschakeld naar de Luisterlijn. Het kan gaan over het zelfgekozen levenseinde, maar ook
over natuurlijk overlijden. In totaal worden ze 3-4x per week gebeld. Het komt voor dat deze
stervensbegeleiders iemand spreken aan de telefoon, en ze daarna in hun eigen praktijk een
begeleidingstraject aanbieden. Dit traject valt dan niet onder de verantwoordelijkheid van LES,
maar onder de verantwoordelijkheid van de individuele stervensbegeleider.

Begeleiding

Aan de telefoon zitten stervensbegeleiders, die allemaal ook in de praktijk werkzaam zijn.
Allen zijn vrijwilliger.

Doelgroep

Het LES richt zich op eenieder die wil (leren) omgaan met sterven voor zichzelf of om iemand
anders bij te staan. Dat kan zijn als de naaste van iemand die met een levensbedreigende ziekte
te maken krijgt, als vrijwilliger of beroepskracht in de terminale zorg. LES is er voor iedereen,
ongeacht religie of levensbeschouwing. De Sterven & Contactlijn richt zich op mensen met
vragen, zorgen en/of angsten rondom sterven.

Doel

Het doel is mensen met vragen, zorgen en/of angsten rondom sterven bij te staan. Het is
onbekend wat het doel is van de individuele telefoongesprekken en het emailcontact. Mogelijk
zijn de interacties gericht op het bieden van een luisterend oor, het aanbieden van informatie,
het geven van advies en/of het wegnemen van angst.

Aanmeldprocedure

De telefoonlijn kan door iedereen en op elk moment van de dag gebeld worden. Het betreft een
0900-nummer. Aan het bellen van dit nummer zijn kosten verbonden. Via het emailadres kan
ook door iedereen en op elk moment van de dag contact worden gelegd.

Evaluatie

Onbekend.

66

Aanbieder ID12-ID14: Expertisecentrum Suïcidepreventie GGZ Reinier van Arkel

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatieven

Individuele module, groepsmodule, lotgenotengroep voor mensen met suïcidale gedachten

Aanbieder

Expertisecentrum Suïcidepreventie, GGZ Reinier van Arkel (afdeling acute psychiatrie)

Interview

Ja,

Aanbieder
Aanleiding

was 25 werkzaam bij de crisisdienst van een GGZ-instelling. Hij schat dat
circa driekwart van de mensen die hier terechtkomen worstelen met doodsgedachten en/of
suïcidaliteit. Zijn ervaring is dat hulpverleners vaak handelingsonbekwaam en
ongemakkelijk zijn met dit onderwerp. De focus bij hulpverleners ligt zodanig op risicoafweging en preventie, dat er weinig ruimte is om goed te luisteren naar iemand. Hierdoor
staan mensen met acute en/of aanhoudende doodsgedachten vaak in de kou.
Het expertisecentrum Suïcidepreventie richt zich op het stimuleren van een goed gesprek
met mensen over hun suïcidale gedachten, waarbij hulpverleners niet te snel gaan
adviseren, oordelen of oplossen, maar in contact durven gaan. Ze willen zo meer podium
creëren voor het hebben van doodsgedachten, evenals een mogelijkheid om hier eventueel
zin of betekenis aan te verbinden.

Organisatiestructuur

2 jaar geleden is binnen GGZ-instelling Reinier van Arkel een expertisecentrum
Suïcidepreventie opgericht, bestaande uit 7 hulpverleners die zich bezighouden met de
vraag wat deze groep nodig heeft en hoe dat binnen de instelling te organiseren. Zij
baseren hun aanbod op wetenschappelijke inzichten over het onderwerp en werken
evidence-based.

Financiering

Er zijn drie bronnen van financiering. Sommige werkzaamheden worden gedeclareerd via
het zorgprestatiemodel. De directie van de GGZ-instelling vergoedt de kosten voor
ontwikkelwerk en kwartier maken. Voor voorlichting op scholen en LVB-instellingen
wordt een uurtarief gevraagd.

Visie
Obstakels

Obstakels voor de aanbieder:
-

-

Hulpverleners binnen de instelling verwijzen hun cliënten nog weinig door naar
het aanbod van de suïcidepreventie-poli. Verschillende redenen worden
genoemd: onderschatting van het probleem door hulpverleners (bagatelliseren
impact doodswens), angst bij hulpverleners om het onderwerp echt ter tafel te
brengen, wellicht angst om anderen met een casus mee te laten kijken, gebrek
aan kennis over overkoepelende initiatieven in de instelling (oftewel buiten het
eigen specialisme)
Vergoeding van zorgaanbod. Dit hangt samen met dat suïcidaliteit geen diagnose
is en de poli hierdoor wat betreft organisatie en financiering telkens buiten beeld
valt (GGZ-instelling is sterk diagnose-gericht-georganiseerd)

Obstakels voor het veld:
-

Cliënten met een doodswens bij wie geen psychiatrische diagnose kan worden
vastgesteld, worden nu terugverwezen naar de huisarts. Er is dan voor hen geen

67

vergoeding van zorg mogelijk vanuit de zorgverzekeraar. Bij de huisarts
ontbreekt echter tijd en expertise om met dit onderwerp aan de slag te gaan.
Verbetermogelijkheden

Ten tijde van het interview waren er plannen om tweedaagse trainingen aan te bieden voor
naasten over hoe om te gaan met dit onderwerp. Verbinding tussen mensen vormt vaak een
belangrijke bescherming tegen suïcidaal gedrag. Als naasten beter weten hoe ze met
iemand over het onderwerp kunnen spreken, dan krijgen mensen thuis ook meer kans op
steun en verbinding.
Er zijn inmiddels drie cycli geweest met naastengroepen. Goede feedback gehad, middels
vragenlijsten. Het blijkt dat naasten graag hun verhaal willen vertellen en emoties en
ervaringen willen delen. Er is minder behoefte aan informatie over het onderwerp dan
gedacht.

Toekomstvisie

-

-

GGZ

Het zorgaanbod voor deze groep is in Nederland momenteel sterk versnipperd en
hangt af van een paar betrokken individuen. Meer uniform en centraal
georganiseerd aanbod zou wenselijk zijn.
Uitbreiding van het aanbod naar situaties buiten de GGZ zou goed zijn. Een
landelijk netwerk is zeer welkom, mogelijk met een rol voor het SPC of 113.
Structurele financiering van suïcidepreventie door bijv. zorgverzekeraars en
gemeenten.
Professionals zouden in hun opleiding veel meer handvatten moeten krijgen hoe
om te gaan met deze problematiek.
Onderlinge uitwisseling over succesvolle methoden en ontwikkelde cursussen
zou meer gestimuleerd moeten worden.
Ze zouden graag een start willen maken met zowel SUMONA als STORM,
gesprekken met gemeenten en netwerkpartners zijn hierover intussen gestart.

Het expertisecentrum maakt deel uit van GGZ-instelling Reinier van Arkel. De
aangeboden modules (individueel en groep) staan los van behandeltrajecten. In het geval
van de groepsmodule zijn er wel korte lijnen tussen de hulpverleners van de poli en de
officiële behandelaren van de cliënten. De uiteindelijke regie ligt bij het behandelteam. De
cliënten zijn hiervan op de hoogte.

68

Initiatief ID 12: Individuele module

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Individuele module

Aanbieder

Expertisecentrum Suïcidepreventie Reinier van Arkel (GGZ)

Interview

Ja,

Initiatief
Activiteit(en)

De individuele module bestaat uit 7 bijeenkomsten tussen een cliënt en een hulpverlener.
De eerste zes bijeenkomsten zijn thematisch van aard, met telkens een link naar
suïcidaliteit. Het betreffen laagdrempelige gesprekken, die verder geen voorbereiding of
oefening van de deelnemer vragen. In de zevende bijeenkomst wordt samen alle informatie
verzameld uit de eerdere bijeenkomsten en door de cliënt in een veiligheidsplan verwerkt.
Elke twee weken vindt er een bijeenkomst plaats. Soms is het nodig om meer
bijeenkomsten te plannen.

Begeleiding

De module wordt aangeboden door (sociaalpsychiatrisch) verpleegkundigen en
verpleegkundig specialisten. Zij ontvangen hiertoe training en intervisie. De ambitie van de
poli is dat binnen elk team in de organisatie iemand aanwezig is die de individuele module
kan aanbieden.

Doelgroep

Iedereen die in behandeling is binnen Reinier van Arkel met een doodswens en die in staat
is om een coherent gesprek te voeren.

Doel

Het doel van deze module is om daadwerkelijk contact te maken met iemand en mensen de
ruimte te geven om echt openlijk te spreken over wat hun bezighoudt, om vervolgens te
komen tot een gedegen veiligheidsplan dat aansluit bij de client.

Aanmeldprocedure

Cliënten worden doorverwezen door hun behandelaren naar het aanbod van de poli. Er zijn
vooralsnog geen wachttijden voor deelname. De aangemelde cliënten kunnen binnen een
maand starten met de module.

Evaluatie

Cliënten beschrijven een gevoel van thuiskomen. Ze kunnen spreken over het onderwerp
zonder angst voor extra medicatie of gedwongen opname. Dat de hulpverlener niet bezig is
een risico-weging te maken, maar luistert, wordt als helend ervaren, juist ook bij cliënten
die al jarenlang behandeld worden en een persisterende (soms ambivalente) doodswens
hebben.

69

Initiatief ID13: groepsmodule

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Groepsmodule

Aanbieder

Expertisecentrum Suïcidepreventie Reinier van Arkel (GGZ)

Interview

Ja,

Initiatief
Activiteit(en)

De groepsmodule bestaat uit acht wekelijkse bijeenkomsten in een groep van maximaal 8
mensen. Er wordt gesproken over het denken aan zelfdoding en er wordt een
veiligheidsplan opgesteld. Daarnaast gaat het ook over anders-leren-denken,
gedragsverandering en het maken van een hoop-kit. De module is gebaseerd op cognitieve
gedragstherapie. Er wordt verwacht dat de client met de aangereikte vaardigheden gaat
oefenen, bijvoorbeeld in de thuissituatie.

Begeleiding

De groep wordt altijd door twee mensen begeleid. De begeleiders zijn sociaalpsychiatrisch
verpleegkundigen en een ervaringsdeskundige. In sommige gevallen is dit een professional
die reeds bij de cliënt betrokken is.

Doelgroep

Iedereen die in behandeling is bij Reinier van Arkel en niet in acute crisis verkeert. Op dit
moment melden mensen vanuit de deeltijdbehandeling psychiatrie en ook de FACT-teams
zich aan. Mensen die nieuw zijn met suïcidale gedachten wordt aangeraden om te starten
met de individuele module.

Doel

Het opstellen van een veiligheidsplan en hoop-kit. Ervaringen delen met lotgenoten, maar
ook training van gedragsverandering en daarmee het aanpakken van de problematiek.

Aanmeldprocedure

Cliënten worden doorverwezen door het team waar de cliënt de reguliere behandeling
krijgt. Er zijn geen wachtlijsten.

Evaluatie

Afgelopen tijd zijn er geen aanmeldingen voor de groep geweest. De ervaringsdeskundige
heeft een andere werkplek aanvaard en daardoor missen ze een aanjager.
Vanuit het IHT en HIC en MC klinieken komen geen aanmeldingen terwijl de doelgroep
ruim aanwezig is. Gesprekken met behandelaren en afdelingen maken duidelijk dat
hulpverleners denken dat er timing nodig is voor dit aanbod, maar ook dat zij in gesprek
merken dat de suïciderisico’s afnemen en daardoor het gesprek niet meer nodig is.
De aanbieders maken nu een aanpassing in het groepsprogramma waarin ze vooral de
focus leggen op het aanleren van vaardigheden. Ze willen de cliënten die een individuele
module gevolgd hebben deze aangepaste groepsmodule aanbieden als een vervolg aanbod.

70

Initiatief ID14: Lotgenotengroep

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Lotgenotengroep voor mensen met suïcidale gedachten

Aanbieder

Expertisecentrum Suïcidepreventie Reinier van Arkel (GGZ), via Herstelacademie De Stijl

Interview

Ja,

Initiatief
Activiteit(en)

Elke twee weken is er in herstelacademie De Stijl een bijeenkomst van 1,5 uur voor
lotgenoten. De inhoud van de gesprekken wordt door de groep zelf bepaald. De maximum
grootte van de groep is 8 tot 10 personen.

Begeleiding

De groep wordt geleid door twee ervaringsdeskundigen, in dienst bij het herstelpunt
Reinier van Arkel. Voor begeleiding kunnen de ervaringsdeskundigen terugvallen op
collega’s van het eigen expertisecentrum suïcidepreventie. Zij krijgen twee maal per jaar
intervisie en nemen deel aan het scholingsprogramma suïcidepreventie. De lijnen zijn kort
tussen de collega’s zodat er wandelgang contact is.

Doelgroep

De lotgenotengroep vindt plaats in herstelacademie De Stijl, nadrukkelijk buiten
psychiatrische context. De groep is vrij toegankelijk voor iedereen met interesse.

Doel

Het bieden van een vrijplaats omtrent gedachten aan de dood, om ervaring, kracht en hoop
te kunnen delen.

Aanmeldprocedure

Aanmelden kan via de website van het Suïcide Preventie Centrum (aanbod Den Bosch),
maar zij instroom vanuit andere routes is altijd mogelijk. Er hoeft geen behandelrelatie met
Reinier van Arkel te zijn.

Evaluatie

Er is geen formele evaluatieprocedure, maar er is een behoefte; mensen blijven terugkeren
naar de groep.

71

Aanbieder ID15‫ ׃‬Herstelacademie Doel Delfland

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Supportgroep suïcidaliteit

Aanbieder

Herstelacademie Doel Delfland

Interview

Ja,

Aanbieder
Aanleiding

De herstelacademie bestaat sinds 2017 en is een autonoom onderdeel binnen GGZ Delfland.
Ervaringswerkers organiseren hier activiteiten enkel op verzoek en initiatief van cliënten zelf
(i.e. bottom-up). Er bleek veel vraag naar een supportgroep voor mensen met suïcidale
gedachten. Naar aanleiding daarvan hebben
en
contact gezocht
met
(Suïcide Preventie Centrum). Inmiddels zijn meerdere ervaringswerkers
verbonden aan Doel Delfland getraind door
en in oktober 2023 start de eerste
supportgroep.

Organisatiestructuur

De Herstelacademie is een initiatief van Doel Delfland, en een autonoom onderdeel van GGZ
Delfland. GGZ Delfland is in de regio de specialist op het gebied van geestelijke
gezondheidszorg.

Financiering

Doel Delfland ontvangt voor het organiseren van dagbestedingen WMO-budget vanuit de
verschillende gemeentes waar zij actief zijn. Van dat budget worden ook de activiteiten van de
herstelacademie mogelijk gemaakt. Verder steunen gemeentes de activiteiten van de
herstelacademie, door bijvoorbeeld het faciliteren van locaties.

Visie
Obstakels

Obstakels voor de aanbieder:
-

-

-

In het begin verwezen behandelaren nog niet vaak door naar lotgenotengroepen,
mogelijk uit terughoudendheid/angst om mensen met risicovol gedrag bij elkaar te
zetten. Inmiddels is deze angst minder groot en wordt er meer doorverwezen.
Bij conflicten in een groep (bijv. wanneer een nieuwkomer zich niet thuis voelt of
niet goed aansluit) interfereert de Herstelacademie niet. Deelnemers bepalen zelf
wat, hoe en met wie de groep dingen bespreekt. Hierdoor is een groep niet altijd
passend voor iedereen. Wel is er de mogelijkheid om dan een tweede groep te
starten, indien hier behoefte aan is.
Op dit moment lukt het om alle activiteiten binnen de herstelacademie uit te voeren
met een aantal betaalde collega-ervaringswerkers binnen GGZ Delfland. Maar het
aantal deelnemers groeit gestaag en is ook deels afkomstig van buiten de instelling
en zelfs de regio. Het is op termijn de vraag op welke manier ze het groeiende
platform kunnen blijven organiseren en bemensen.

Obstakels voor het veld:
-

Mensen zijn soms terughoudend met het openlijk bespreken van dit thema met
behandelaren, omdat ze bang zijn dat er dan meteen wordt aangestuurd op een
crisisopname. Hierdoor lukt het soms niet om daar binnen een behandeltraject goed
over te spreken.

72

Verbetermogelijkheden

Toekomstvisie

De Herstelacademie wil in de toekomst de opbrengst van supportgroepen en trainingen
zichtbaar maken, bijvoorbeeld door formele evaluaties.
-

GGZ

De Herstelacademie wil mensen een plek blijven bieden waar ze openlijk en vrij met
elkaar over dit soort zaken in gesprek kunnen gaan.
Vanuit andere gemeenten en zorgverzekeraars is interesse getoond. De
Herstelacademie kan hierin enkel meegaan indien deelnemers anoniem kunnen
blijven – iets wat met het oog op financiering vaak een probleem blijkt.

De Herstelacademie valt binnen GGZ Delfland, maar is een autonoom onderdeel en is niet
gericht op behandeling. Het aanbod staat ook open voor mensen buiten de GGZ en mensen
zonder WMO-indicatie. De Herstelacademie werkt enkel op verzoek van de cliënt samen met
behandelaars van GGZ Delfland. Uitzondering hierop is wanneer zich incidenten voordoen die
gemeld moeten worden.

73

Initiatief ID15‫ ׃‬Supportgroep suïcidaliteit

Terug naar tabel 1

Algemeen
Naam

Supportgroep suïcidaliteit

Aanbieder

Herstelacademie Doel Delfland

Interview

Ja,

Initiatief
Activiteit(en)

Het aanbod betreft een gespreksgroep voor lotgenoten onder begeleiding van twee
ervaringsdeskundigen. Het plan is de groep per oktober 2023 wekelijks gedurende 1.5 uur
bijeen te brengen. De groepsgrootte is tussen de 6 en 8 personen. De bijeenkomst bestaat uit
een welkomstwoord, een inhoudelijk deel, en een positieve afronding. De inhoud van de
bijeenkomsten wordt door de groep bepaald. Deelnemers kunnen in- en uitvoegen wanneer ze
willen. De groep wordt in samenwerking met
van het Suïcide Preventie
Centrum vormgegeven. In sommige gevallen zijn begeleiders ook buiten de wekelijkse
groepsmomenten voor deelnemers bereikbaar, bijv. via telefoon of whatsapp.

Begeleiding

Begeleiders zijn altijd met twee personen aanwezig op de groep en zijn beide
ervaringsdeskundigen. Ze hebben verschillende trainingen gehad, waaronder een training bij
het Suïcide Preventie Centrum. Er zijn ook intervisiebijeenkomsten.

Doelgroep

Iedereen is welkom bij de Herstelacademie. De supportgroep is wel gericht op mensen met
suïcidale gedachten. Omdat de academie deel uitmaakt van GGZ Delfland komen hier ook de
meeste deelnemers vandaan, maar het aanbod is toegankelijk voor iedereen.

Doel

-

Het bieden van een vrije en toegankelijke plek waar iemand over suïcidale gedachten
kan spreken met anderen die hier ook mee kampen.
Het bieden van hoop en perspectief.

Aanmeldprocedure

Werving vindt met name plaats via de GGZ professionals. Op de locaties van GGZ Delfland
liggen flyers en posters en ook op intranet worden activiteiten zichtbaar gemaakt voor
professionals. Ook vindt werving plaats via de app van Doel Delfland. Na aanmelding volgt
binnen twee weken een kort kennismakingsgesprek met een begeleider van de groep. Dit is
echter geen intake: in principe mag iedereen meedoen.

Evaluatie

Onbekend, de groep is nog niet gestart. Er zijn plannen om de groep te evalueren.

74

Aanbieder ID16‫ ׃‬Geestelijke Verzorging

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Geestelijke Verzorging Thuis

Aanbieder

Geestelijke Verzorging

Interview

Ja,
en

(Centrum voor Levensvragen en Suïcidepreventie/D3de verdieping)
(Bravis ziekenhuis en zzp’er)

Aanbieder
Aanleiding

Geestelijke Verzorging Thuis is opgericht voor het bijstaan van mensen die op zoek zijn naar
of worstelen met de zin van het bestaan, en voor wie het eigen netwerk niet volstaat.

Organisatiestructuur

Geestelijke Verzorging Thuis wordt aangeboden door geestelijke verzorgers met een eigen
praktijk of werkzaam voor een Centrum voor Levensvragen, de extramurale afdeling van een
instelling of als freelancer. De Centra voor Levensvragen zijn regionaal, maar vormen samen
een landelijk netwerk en zijn vaak een stichting met een bestuur.

Financiering

Geestelijke verzorging thuis wordt sinds 1 januari 2019 gefinancierd vanuit de
subsidieregeling gv-thuis door het ministerie van VWS.

Visie
Obstakels

-

-

-

-

-

Verbetermogelijkheden
en toekomstvisie

De subsidie voor individuele begeleiding door geestelijke verzorgers beperkt zich nu
tot mensen boven 50 jaar, mensen die palliatief zijn en hun naasten en kinderen die
ernstig ziek zijn en hun naasten. Jongeren en studenten hebben het echter ook zwaar.
Niet alle geestelijke verzorgers hebben affiniteit met het onderwerp suïcidaliteit of
weten hoe om te gaan met mensen met suïcidale gedachten. Het hangt dus sterk af
van de GV persoonlijk af of en hoe het onderwerp ook echt kan worden besproken.
De geestelijke verzorging heeft nog een imagoprobleem. Het wordt geassocieerd met
de dominee of de kerk. Deze vorm van ondersteuning mist daardoor een deel van de
mensen die erbij gebaat zou kunnen zijn.
De subsidies voor geestelijke verzorging zijn gekort nadat in de coronaperiode de
gestelde doelen niet behaald werden. Omdat er beperkt budget is, calculeren mensen
soms hun zorgvraag en dat is schrijnend om te zien: “ik zit aan de grond, maar ik stel
de hulp toch maar even uit, want ik heb nog maar 2 gesprekken“.
Er is weinig aandacht voor mentaal welzijn, voor zingeving, bij gemeenten of
overheid. De focus ligt vooral op fysieke gezondheid. Terwijl zingeving voor
mentaal welzijn zo belangrijk is.
noemen de volgende verbetermogelijkheden en

toekomstvisie:
-

-

Ze zouden graag willen dat vergoeding ook beschikbaar komt voor mensen jonger
dan 50, die niet terminaal zijn;
En dat een GV zelf kan middelen als het gaat om het aantal gesprekken (nu max 5
gesprekken, terwijl je bij sommigen aan 1 á 2 gesprekken genoeg hebt en bij anderen
minstens 10 gesprekken nodig hebt)
Door ook op andere plekken in Nederland centra voor levensvragen en
suïcidepreventie aan elkaar te koppelen, kunnen meer mensen met doodsgedachten
(waaronder ook jongeren, en mensen die niet bekend zijn in de GGZ) worden
bereikt;

75

-

GGZ, reguliere zorg

Geestelijke Verzorgers zouden zich allemaal bekwaam moeten voelen om hulp en
ondersteuning te bieden aan mensen met een aanhoudende doodswens, bijvoorbeeld
door hier in de opleidingen en trainingen voldoende aandacht aan te besteden.

Geestelijke verzorging thuis valt niet onder de GGZ en biedt ook een ander soort
ondersteuning. Waar een behandelaar doelgericht werkt aan levensproblemen, met een
behandelplan en een beoogd resultaat, hoeft een geestelijk verzorger nergens naar toe en kan
ruimte bieden aan iemand om zijn/haar verhaal te laten 'uitvertellen’. GV-thuis biedt een plek
voor mensen die in de GGZ of reguliere zorg te weinig ruimte ervaren om het gesprek te
voeren over de dood en suïcidaliteit. GV kan ook een uitkomst bieden voor mensen bij wie het
vertrouwen in de GGZ of reguliere zorg is geschaad, voor mensen die opgenomen zijn
geweest, of als tussenstation tijdens een wachtlijst.

76

Initiatief ID16‫ ׃‬Geestelijke Verzorging Thuis

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Geestelijke Verzorging Thuis

Aanbieder

Geestelijk Verzorgers

Interview

Ja,

(Centrum voor levensvragen en suïcide preventie Arnhem)
(Bravis ziekenhuis en zzp)

Kenmerken
Activiteit(en)

Individuele gesprekken in een thuissituatie met een geestelijk verzorger. Duur: 5 gesprekken,
eventueel te verlengen tot 10 gesprekken.

Begeleiding

Geestelijk verzorgers werkzaam in de thuissituatie hebben een gerichte hbo- of universitaire
opleiding gevolgd en zijn meestal lid van de VGVZ (Vereniging van Geestelijk VerZorgers).
De Stichting Kwaliteitsregister Geestelijk Verzorgers waarborgt de kwaliteit van de
beroepsgroep.
In het Centrum voor Levensvragen in Arnhem wordt gewerkt met een getrapte
begeleidingsstructuur (het ABC-model). Wanneer er vooral behoefte is aan een ‘luisterend
oor’ (Aandacht) en de aanvrager is daarmee akkoord, dan wordt een vrijwilliger ingezet. Als er
behoefte blijkt aan professionele begeleiding bij een levensvraag (Begeleiding) of er is sprake
van complexe problematiek (Complexe problematiek), dan wordt een geestelijk verzorger
ingezet. Zowel vrijwilligers als geestelijk verzorgers worden ondersteund met intervisie en
training.

Doelgroep

Mensen boven de 50, of in een palliatief traject (inclusief mensen in een euthanasietraject door
psychisch lijden), ernstig zieke kinderen en hun ouders.

Doel

Geestelijke Verzorging Thuis biedt formele en informele steun aan mensen met levensvragen
zonder sociaal netwerk. Een belangrijk doel is om te luisteren naar iemands verhaal zonder te
oordelen en bij diegene te gaan zitten (dus geen advies of weg-bewegen van iemands situatie
of zijn/haar gedachten). Het kan daarbij dus ook gaan over suïcidale gedachten. De
begeleiding werkt toe naar het punt dat iemand weer verder kan met zijn of haar levensvragen.

Aanmeldprocedure

Begeleiding komt tot stand nadat mensen zichzelf aanmelden, bv bij een Centrum voor
Levensvragen, of verwezen worden door de huisarts, andere zorgprofessional of (soms)
welzijnswerk of het sociaal domein. Er vindt een kennismakingsgesprek plaats van circa 45
tot 60 minuten waarin de GV kijkt of iemands problemen inderdaad betrekking hebben op
geestelijke nood en passen bij zingeving. Er worden maximaal 5 consulten vergoed (elk 1 uur),
eventueel te verlengen tot 10. Of er sprake is van een wachttijd varieert.

Evaluatie

Na elk consult informeert de GV hoe diegene het gesprek ervaren heeft en geeft de GV een
samenvatting van het besprokene als opstap voor de volgende afspraak.

77

Aanbieder ID17: 113 Zelfmoordpreventie

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatieven

113 Hulplijn, en online therapie en coaching

Aanbieder

113 Zelfmoordpreventie

Interview

Nee

Aanbieder
Aanleiding

113 Zelfmoordpreventie is ontstaan naar aanleiding van het besef dat er nog steeds een taboe
ligt op het spreken over zelfdoding, terwijl praten en contact maken essentieel is om eenzame
en radeloze zelfdodingen te voorkomen. 113 streeft naar een land waarin niemand radeloos en
eenzaam sterft door zelfmoord.

Organisatiestructuur

Stichting 113 Zelfmoordpreventie heeft een Raad van Bestuur en een Raad van Toezicht. De
Raad van Bestuur geeft sturing aan de organisatie en is verantwoordelijk voor de uitvoering
van de missie en visie van 113. De Raad van Toezicht ziet toe op het beleid van de Raad van
Bestuur. 113 is landelijk georganiseerd met één kantoor in Amsterdam. 113 werkt met
betaalde medewerkers (waaronder veel hulpverleners) stagiairs en vrijwilligers.

Financiering

Het ministerie van VWS subsidieert 113. Aanvullende financiering wordt verkregen uit de
Landelijke Agenda Suïcidepreventie, subsidies, donaties en giften.

Visie
Obstakels

Onbekend

Verbetermogelijkheden

Onbekend

Toekomstvisie

-

GGZ

113 streeft naar een land waarin niemand radeloos en eenzaam sterft door zelfmoord.
113 streeft naar een landelijke, actiegerichte en structurele aanpak van
suïcidepreventie, samen met anderen, tot in de haarvaten van de samenleving.
113 streeft ernaar suïcide, depressie en wanhoop op een nuchtere en betrokken
manier bespreekbaar te maken, zodat gelaten acceptatie kan plaatsmaken voor
gerichte actie.

113 Zelfmoordpreventie biedt hulp, maar is geen reguliere GGZ-instelling. Er wordt intensief
samengewerkt met GGZ-instellingen in het land om de missie van 113 te realisteren.

78

Initiatief ID17: 113 Hulplijn

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

113 Hulplijn

Aanbieder

113 Zelfmoordpreventie

Interview

Nee

Initiatief (hulplijn)
Activiteit(en)

Mensen met suïcidale gedachten en hun naasten kunnen anoniem en gratis een beroep doen op
de hulplijn van 113. De hulplijn is 24 uur per dag telefonisch en per chat bereikbaar. In
hulplijngesprekken wordt motiverende gespreksvoering toegepast, gericht op het verminderen
van crisis. Er wordt contact gemaakt met de hulpvrager, een luisterend oor geboden, en indien
hulpvrager daarvoor openstaat wordt meegedacht over vervolgstappen. Er vindt geen
opvolging of terugkoppeling plaats. Ook naasten kunnen bellen met de hulplijn.

Begeleiding

Gesprekken worden gevoerd door psychologen, stagiairs en vrijwilligers. Alle hulpverleners
worden door 113 opgeleid en er wordt intervisie en supervisie geboden.

Doelgroep

Mensen met suïcidale gedachten en hun naasten.

Doel

Het doel is te voorkomen dat de hulpvrager radeloos en eenzaam aan einde aan zijn of haar
leven maakt, door acute crisis af te wenden en contact te maken.

Aanmeldprocedure

Iedereen in Nederland kan 24 uur per dag, 7 dagen per week, bellen en chatten met de hulplijn.
In 95% van alle gevallen is de wachttijd voor een gesprek niet langer dan drie minuten. Er
vindt triage plaats. Alle gesprekken zijn volledig anoniem en gratis.

Evaluatie

Onbekend

79

Initiatief ID18: 113 online therapie en coaching

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

113 online therapie en coaching

Aanbieder

113 Zelfmoordpreventie

Interview

Nee

Initiatief (online therapie en coaching)
Activiteit(en)

Mensen met suïcidale gedachten kunnen anoniem en gratis een beroep doen op online
therapie. Hulpvragers worden gekoppeld aan een vaste hulpverlener. Tijdens 8-10 gesprekken
wordt samen met de cliënt gewerkt aan meer inzicht in het suïcidale proces en aan een
veiligheidsplan. Aanvullend kan aan andere thema’s aandacht worden besteed. De therapie is
gestoeld op cognitieve gedragstherapie, aangevuld met specifieke elementen voor
suïcidepreventie. Jongeren (<16 jaar) kunnen gratis en anoniem een beroep doen op online
coaching. Coaching bestaat uit 1-4 sessies. Het doel van coaching is jongeren te motiveren
hulp te zoeken in hun eigen omgeving. De therapie en coaching worden gegeven via chat of
telefoon.

Begeleiding

Online therapie en coaching wordt gegeven door psychologen, onder begeleiding van GZpsychologen en klinisch psychologen en psychiaters. Alle hulpverleners worden door 113
opgeleid en er wordt intervisie en supervisie geboden.

Doelgroep

Mensen die in Nederland wonen met suïcidale gedachten die op zoek zijn naar handvatten hoe
hiermee om te gaan kunnen zich aanmelden voor online therapie of online coaching.

Doel

Het doel is te voorkomen dat de hulpvrager radeloos en eenzaam aan einde aan zijn of haar
leven maakt, door de hulpvrager handvatten te geven hoe om te gaan met suïcidale crisis. Bij
online coaching is het doel de jongere te motiveren hulp te zoeken.

Aanmeldprocedure

Aanmelding gaat door een account aan te maken op de website van 113. De hulpvrager kan
vervolgens zelf een afspraak plannen voor intake. De wachtlijst bedraagt meestal minder dan
twee weken. De hulpvrager kan anoniem blijven gedurende de therapie/coaching.

Evaluatie

Onbekend

80

Aanbieder ID19: In Contact Begeleiding

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Individuele begeleiding

Aanbieder

In Contact Begeleiding

Interview

Ja,

Aanbieder
Aanleiding

Initiatiefneemster is werkzaam als casemanager voor SUMONA Noord Veluwe e.o., dat
onderdeel is van het Suicide Preventie Centrum. Daarvóor werkte ze als vrijwilliger bij het
Suïcide Preventie Centrum. In beide rollen trof zij regelmatig mensen met behoefte aan
individuele begeleiding, waaronder mensen die een euthanasietraject doorlopen of een
andersoortige doodswens hebben. Ze merkte dat er een taboe rust op euthanasie onder
collega’s en in de samenleving. Naar aanleiding hiervan is ze als ambulant specialistisch
begeleider en casemanager in juni een eigen bedrijf gestart: In Contact Begeleiding. In het
eigen bedrijf kan ze naast de hulpvrager gaan staan en samen kijken wat iemand nodig heeft.

Organisatiestructuur

Zelfstandig ondernemer.

Financiering

Particulieren die een beroep doen op de begeleiding ontvangen hiervan een factuur. In
sommige gevallen is financiering mogelijk via de gemeente (WMO, PGB, Zorg in Natura, of
Wet Langdurige Zorg).

Visie
Obstakels

Obstakels voor het initiatief:
-

-

Financiering. Per gemeente verschilt wat er geregeld moet worden om dingen voor
elkaar te krijgen. Gemeentes willen zorg bij voorkeur zelf uitvoeren (of laten
uitvoeren door grote organisaties), maar bezitten niet de expertise en kunnen geen
maatwerk leveren.
Sommige organisaties/gemeenten staan er onvoldoende voor open
ervaringsdeskundigen een rol te geven in de begeleiding van of zorg voor mensen.
Er wordt aan ervaringsdeskundigheid ten onrechte te weinig waarde gehecht.

Obstakels voor het veld:
-

Verbetermogelijkheden
Toekomstvisie

GGZ

Veel mensen ervaren de GGZ als onvoldoende toegankelijk (bijv. wachtlijsten). Er is
behoefte aan laagdrempelige ondersteuning die niet gebonden is aan protocollen. Er
zou meer aanbod moeten zijn van respijthuizen waar mensen gewoon kunnen zijn.

Er bestaan plannen om het bedrijf verder uit te breiden.
-

Laagdrempelige zorg met inzet van ervaringsdeskundigen.
Meer opvangplekken waar mensen gewoon kunnen zijn.

In Contact Begeleiding is geen onderdeel van de reguliere GGZ, maar bij gelegenheid werkt
zij wel samen met de GGZ. Soms staat zij in nauw contact met de behandelaar en wordt de
zorg voor iemand onderling afgestemd. In een enkel geval werkt ze als onderaannemer van een
GGZ-instelling in de rol van iemands ambulant begeleider. In Contact Begeleiding wordt

81

beschreven als complementair aan de reguliere GGZ, maar ook als begeleidingsvorm voor
mensen die in de GGZ niet vinden wat ze zoeken.

82

Initiatief ID 19: Individuele begeleiding

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Individuele begeleiding

Aanbieder

In Contact Begeleiding

Interview

Ja,

Initiatief
Activiteit(en)

Individuele begeleiding op maat. Begeleiding bestaat onder meer uit regelmatige gesprekken
tussen ambulant begeleider en cliënt, face-to-face en/of online. Tijdens de gesprekken biedt ze
een luisterend oor, en gaat ze naast de cliënt staan. Gesprekken zijn gericht op betekenis geven
aan wat de cliënt deelt, aan wat hun bezighoudt. Praten over leven en dood. Ruimte geven aan
‘ingewikkelde’ thema’s die vaak op andere plekken of binnen een GGZ-behandeling niet
besproken kunnen worden.
Ze onderhoudt tevens contact met andere hulpverleners (bijv. huisarts, GGZ-professional) en
kan ook crisisbegeleiding bieden. Indien nodig leidt ze mensen toe naar andere of aanvullende
passende zorg, Daarnaast biedt ze ondersteuning aan teams die dit soort hulpaanbod
verzorgen.

Begeleiding

is ambulant (specialistisch begeleider), mede vanuit ervaringsdeskundigheid.
Voor intervisie en supervisie kan ze terugvallen op haar professionele netwerk.

Doelgroep

In Contact Begeleiding is bedoeld voor mensen van alle leeftijden, met en zonder psychische
problematiek, met en zonder doodswens. De groep die ze bereikt betreft voornamelijk mensen
met vroegkinderlijk trauma en dissociatie, mensen met een wens tot euthanasie, en mensen die
te maken hebben met suïcidaliteit.

Doel

Het bieden van nabijheid en het aanreiken van handvatten voor een menswaardig leven (“in
het licht of in het donker”). Het geven van erkenning en ondertitelen van het gedrag of gevoel
van de cliënt (bv in interactie met GGZ). Ze werkt vooral vraag-gestuurd en biedt maatwerk.
Het doel kán zijn om iemand te begeleiden naar een euthanasietraject.

Aanmeldprocedure

Mensen kunnen zich per email aanmelden via de website (www.incontactbegeleiding.nl). Ook
worden mensen doorgestuurd, bv vanuit het SPC/SUMONA of door psychiater
f (iemand die zich sterk maakt voor dit onderwerp en deze doelgroep). Ook doet zij
wachtlijst zorg, vanuit het centrum voor Trauma en Transitie voor mensen zonder lopende
GGZ-behandeling. De initiatiefneemster verkent op dit moment mogelijkheden om ook
verwijzingen te doen verlopen via partijen als NVVE of het Expertisecentrum Euthanasie.
Tijdens een kennismakingsgesprek wordt bekeken of de hulpvraag passend is, of dat moet
worden toe geleid naar een andere vorm van zorg.

Evaluatie

Tijdens het begeleidingstraject wordt de zorg regelmatig gemonitord en de cliënt gevraagd hoe
zij vinden dat het gaat. Daarnaast stuurt ze regelmatig aan op zorgafstemmingsgesprekken of
MDO’s met andere betrokken zorgaanbieders.

83

Aanbieder ID20: Stichting De Einder

Terug naar tabel 1

Algemeen
Naam

Individuele begeleiding door consulenten

Aanbieder

Stichting De Einder

Interview

Ja,

Aanbieder
Aanleiding

De Einder werd opgericht in 1995, naar aanleiding van een aantal vrij agressieve suïcides in
West-Friesland. Betrokkenen en de betrokken huisarts hebben de stichting opgericht om
mensen de mogelijkheid te geven, als ze dood wilden, om dit op een minder eenzame en voor
hun omgeving minder gruwelijke manier te doen. De drie oprichters waren verbonden aan het
Humanistisch Verbond.

Organisatiestructuur

Stichting De Einder beschikt over een bestuur, een inhoudelijk adviseur en een officemanager.
De Einder faciliteert acht zelfstandig opererende consulenten die begeleiding aanbieden
gericht op een humane dood in eigen regie. Deze consulenten zijn niet in dienst van De Einder
en staan niet in een hiërarchische verhouding tot De Einder.

Financiering

De Einder is voor financiering afhankelijk van giften. Consulenten maken individueel
afspraken met cliënten over kosten van de begeleiding en de vergoeding van onkosten.

Visie
Obstakels

Obstakels voor het initiatief:
-

-

De strafbaarheid van hulp bij zelfdoding is een groot obstakel voor consulenten. De
grens tussen informatie verstrekken en advies geven is tamelijk permeabel. Ook voor
naasten die hun geliefde willen steunen is dit complicerend.
Soms worden consulenten onder druk gezet door cliënten (bijv. “als jij mij nu niet
helpt dan spring ik van een brug”).
Middelen die gebruikt kunnen worden voor humane zelfdoding zijn steeds minder
goed beschikbaar.

Obstakels voor het veld:
-

-

-

-

Verbetermogelijkheden

Disfunctioneren van de GGZ (wachtlijsten, afwijzingen, behandelingen die niet
aanslaan, maar ook ‘hokjesdenken’ en liefdeloosheid) maakt dat mensen zeer
moeilijk te motiveren zijn om behandeling een kans te geven.
Reguliere hulpverleners, waaronder huisartsen, vermijden soms gesprekken over
doodswensen en euthanasiewensen, en lichten mensen niet goed voor over de
mogelijkheden voor een humane dood. Angst voor vervolging speelt hierin mogelijk
een rol. Steeds meer huisartsen staan wel open voor gesprek over euthanasie. Het is
belangrijk huisartsen hierin beter te ondersteunen.
Veel mensen ervaren in de reguliere hulpverlening geen ruimte om te praten over
hun doodswens, uit angst opgenomen te worden en/of uit schaamte of angst anderen
te belasten.
Veel verschillende organisaties houden zich bezig met het vrijwillig levenseinde,
waardoor mensen hun weg moeilijker vinden.

Niet genoemd

84

Toekomstvisie

-

GGZ

Er zou naast de euthanasiewet ook een zelfdodingswet moeten komen. Daarin speelt
de vraag hoe dit gedaan kan worden op een zo humaan mogelijke manier. Het
begeleiden van mensen met een doodswens zou hieraan gekoppeld moeten zijn.
Het praten over een doodswens zou onderdeel moeten zijn van een GGZbehandeling.

De Einder staat los van de reguliere GGZ. Het is een dienstverlenende organisatie.

85

Initiatief ID20: individuele begeleiding consulenten

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Individuele begeleiding door consulenten

Aanbieder

Stichting De Einder

Interview

Ja,

Initiatief
Activiteit(en)

Zelfstandig opererende consulenten, gefaciliteerd door De Einder, voeren individuele
gesprekken met hulpvragers (niet te verwarren met levenseindecounselors die werken vanuit
de Stichting Levenseindecounseling). De gesprekken zijn verkennend en vrijblijvend van aard.
Indien gewenst kan na een eerste gesprek een vervolggesprek plaatsvinden, op initiatief van de
hulpvrager. Een gesprek duurt zo’n 1,5 uur, en vindt meestal plaats op locatie (i.e. bij de
hulpvrager thuis). Indien gewenst worden, op initiatief van de hulpvrager, naasten betrokken in
een gesprek.
Tijdens het gesprek wordt door de consulent gewogen of iemands autonomie voldoende
geborgd is in de beslissing een einde aan het leven te maken. Ambivalentie wordt ter sprake
gesteld. Daarnaast wordt feitelijke informatie gegeven. Gesproken wordt over de kennis van
verschillende zelfdodingsmethoden, voor- en nadelen van methoden, de beoogde tijdlijn, en
alle vragen die een cliënt hieromtrent kan hebben.

Begeleiding

Acht levenseindeconsulenten werken verspreid over Nederland. Consulenten worden opgeleid
door Stichting De Einder. HBO-denkniveau, zelfreflectie en werkervaring in een beroep
waarin men veel contact heeft met mensen zijn vereist. Een achtergrond in bijvoorbeeld de
zorg of psychologie is niet vereist. De opleiding duurt vier dagen, aangevuld met een
stageperiode. Beoordeling is onderdeel van de opleiding. De professionaliteit van de door De
Einder gefaciliteerde consulenten wordt in de praktijk in stand gehouden, bevorderd en
verdiept door het organiseren van themadagen, trainingen, externe scholing en intervisie.

Doelgroep

Mensen met een wens te sterven op een humane manier en in eigen regie. Hiertoe behoren óók
mensen die psychisch lijden. Niet in aanmerking voor een gesprek komen mensen die
duidelijk psychotisch zijn of anderszins beperkt door een psychische aandoening waardoor
helder nadenken niet meer mogelijk is.

Doel

Het doel is het voeren van een open en eerlijk gesprek over de dood in eigen regie, waarin
geen informatie wordt achtergehouden, en daardoor mensen te faciliteren in een humane,
zelfgekozen dood. Doel is ook de argumenten rond de besluitvorming tot een zelfgekozen
levenseinde te verhelderen en daarmee de besluitvorming te optimaliseren.
Er wordt niet aangestuurd op één uitkomst (de dood, of juist het leven). Het doel is niet om een
sprankje levenslust aan te wakkeren, maar ook niet om mensen aan te zetten tot zelfdoding.

Aanmeldprocedure

Mensen kunnen zichzelf aanmelden via de website of per post. Hierop wordt gereageerd door
een casemanager, die standaard algemene en juridische informatie verstrekt. Naar aanleiding
daarvan besluiten hulpvragers wel of niet in gesprek te willen met een consulent. Sommige
consulenten vragen voor het gesprek een honorering (maximaal 100 euro), anderen niet.

Evaluatie

Onbekend

Aanbieder ID21: GGZ Antes

Terug naar tabel 1

86

Algemeen
Initiatief

Gespreksgroep 'leven met een euthanasiewens'

Aanbieder

GGZ Antes, onderdeel van Parnassia groep

Interview

Ja,

Aanbieder
Aanleiding

De aanleiding voor het starten van de gespreksgroep was een toename van het aantal mensen
met een euthanasieverzoek op psychische grondslag in de zorgpraktijk. Cliënten in zorg van
een GGZ-instelling komen moeilijk aan een begeleid euthanasietraject. Wanneer een cliënt
vraagt: “Ik wil euthanasie” weet men niet hoe daarmee om te gaan. Er wordt dan snel
doorverwezen naar het Expertisecentrum Euthanasie, waardoor een deel van de zorg buiten het
zicht van de instelling gaat plaatsvinden. Men wilde iets kunnen bieden terwijl iemand aan het
wachten is op begeleiding.

Organisatiestructuur

Antes is het zorgmerk voor regio Rijnmond, onderdeel van de Parnassia Groep. Onder Antes
valt o.a. klinische GGZ, ambulante GGZ, wonen, neuropsychiatrie en medisch psychiatrische
units.

Financiering

Het aanbod is ingebed in de reguliere GGZ, en wordt aangeboden binnen reguliere
prestatietarieven.

Visie
Obstakels

Binnen het initiatief:
-

-

-

Verbetermogelijkheden

-

Toekomstvisie

GGZ

-

Vanwege vertrouwelijkheid is er geen inhoudelijke communicatie tussen
behandelaars en begeleiders van de groep betreffende individuele cliënten. Dit kan
zorgen voor verwarring, bijv. wanneer iemand in crisis raakt, over wie het
zorgtraject voortzet en op welke manier. Wel heeft iedere deelnemer in overleg met
de behandelaar een crisisplan. Dit is een voorwaarde voor deelname aan de
gespreksgroep, zodat, wanneer zich een crisis voordoet de deelnemer a.d.h.v. dit
plan en/of door advies van de gespreksleider, zelf contact met zijn/haar behandelaar
kan opnemen.
Communicatie over het initiatief naar behandelaren en teams verloopt soms
moeizaam. Hierdoor komt het aanbod mogelijk niet terecht bij iedereen die eraan
behoefte heeft.
Er wordt getwijfeld of het aanbod moet bestaan uit een doorgaande groep of telkens
een compleet nieuwe groep na zes bijeenkomsten.
Meer initiatieven opzetten zoals deze bij andere afdelingen van Parnassia Groep.
Binnen Parnassia groep wordt gekeken of er ondersteuning voor psychiaters en
artsen kan worden ingericht, zodat wanneer cliënten met een doodswens of
euthanasieverzoek komen, zij zich bekwaam voelen om met die vraag om te gaan.
Duidelijke kaders waarbinnen euthanasie medisch verricht en gerapporteerd wordt.
Groepsbijeenkomsten over euthanasie een vast onderdeel van het zorgaanbod, zodat
er minder taboe rust op het omgaan met doodswensen van cliënten en cliënten meer
serieus genomen worden

Valt volledig binnen de GGZ, verbonden aan Parnassia Groep.

87

88

Initiatief ID21: Gespreksgroep ‘Leven met een euthanasiewens’

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Gespreksgroep 'leven met een euthanasiewens'

Aanbieder

GGZ Antes, onderdeel van Parnassia groep

Interview

Ja,

Initiatief
Activiteit(en)

Het aanbod bestaat uit zes semigestructureerde groepsbijeenkomsten van twee uur. De eerste
twee bijeenkomsten staan in het teken van kennismaken. Elke bijeenkomst start met een korte
aandachttraining, gevolgd door 10 minuten per deelnemer waarin deze zijn verhaal kan
vertellen. Daarna wordt een thema gezocht, bijv. bronnen van kracht of weerbaarheid van de
cliënten. Proces is gericht op het herstelmodel, waarin de kracht en het verhaal van patiënt
centraal staan, het verhaal van de cliënt en aansluiten op waar zij op dat moment zijn. In de
groep zitten 5-7 mensen met een diverse achtergrond (maximaal 8). Gespreksleiders kunnen
bijvoorbeeld mensen die weinig inbreng hebben uitnodigen om deel te nemen aan het gesprek,
en zorgen voor veiligheid in de groep.

Begeleiding

Begeleiding door twee medewerkers van Antes: een ervaringsdeskundige en een geestelijk
verzorger. De begeleiders krijgen van tevoren een korte training in de methodiek. Zij spreken
voordat zij een groep geven met elkaar over hoe zij zich verhouden tot dood en eindigheid, en
wat het met hen doet op het moment dat anderen hun ervaring delen over de dood en
zelfdoding. Er vindt intervisie plaats.

Doelgroep

Mensen in GGZ-zorg bij Parnassia met een euthanasiewens. Niet iedereen heeft een helder
geformuleerd euthanasieverzoek.

Doel

Ruimte creëren waarin niet gestuurd wordt op het voorkómen van zelfdoding, maar op het
bespreekbaar maken van de doodswens.

Aanmeldprocedure

Bijeenkomsten zijn open voor cliënten die in zorg zijn bij Antes. De aanmeldingen gaan via de
behandelaren of via contactpersonen. Mensen met acuut psychotische klachten en mensen die
(erg vaak) in crisis zijn kunnen niet deelnemen. Deelnemers moeten een crisisplan hebben. De
cliënten nemen deel aan de groep, maar moeten daarvoor een crisisplan hebben. De
begeleiders hebben geen inhoudelijk contact met de reguliere GGZ-behandelaars van de
deelnemers. Er is momenteel geen wachtlijst.

Evaluatie

onbekend

89

Aanbieder ID22: Hersteltalent Zeeland

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatieven

Inloopcentra, herstelwerkgroepen, individuele begeleiding

Aanbieder

Stichting HerstelTalent Zeeland

Interview

Ja,

Aanbieder
Aanleiding

Stichting hersteltalent bestaat sinds 2015. Aanleiding om binnen de stichting méér aandacht te
hebben voor doodswensen, is dat veel van de cliënten van HerstelTalent (naar schatting 75%)
blijken te kampen met een aanhoudende doodswens. Ook zijn de suïcidecijfers in Zeeland
hoog, en wordt er taboe ervaren. Na een samenwerking met
en het Suïcide
Preventie Centrum (SPC) is in 2023 besloten om in Zeeland een vestiging te starten van het
SPC. Vanaf september 2023 profileren de inloopcentra die bij de stichting HerstelTalent
Zeeland aangesloten zijn zich expliciet als een plek waar ook mensen met doodsgedachten
terecht kunnen.

Organisatiestructuur

HerstelTalent is een mensgerichte, dienstverlenende stichting, met ervaringskennis als
uitgangpunt.

Financiering

De stichting krijgt geld op projectbasis van gemeenten voor de inloopcentra. Op dit moment
wordt ook het Suïcide Preventie Centrum Zeeland hieruit betaald. De ondersteuning via het
inloophuis en de herstelwerkgroepen worden via deze weg vergoed. Dat is op zichzelf een
passende constructie, omdat het aanbod daarmee minder gebonden is aan eisen/doelen die
gesteld worden door zorgverzekeraars, budgetten rond preventie of WMO-gelden. Wanneer
een cliënt meer structurele individuele begeleiding wenst, dan wordt hiervoor een potje
worden gezocht bij de desbetreffende gemeente, bv via onafhankelijke client-ondersteuning, of
per factuur bij de gemeente zelf. In het verleden werd gewerkt met WMO budgetten, maar
omdat deze een doelgerichte aanpak vereisen en enkel beschikbaar zijn voor mensen met een
indicatie, is hiervan afgestapt. Er wordt gezocht naar andere financieringsvormen zonder
indicatie/doelmatigheid.

Visie
Obstakels

-

-

Verbetermogelijkheden

-

Taboe en stigma op suïcidale gedachten is in Zeeland mogelijk groter dan elders,
wellicht mede ingegeven door religie.
De mensen in de kerken in Zeeland zijn lastig te bereiken, door de geslotenheid van
hun gemeenschappen, terwijl het thema in Zeeland wel speelt.
Financiering: bij het zoeken naar subsidies bij de gemeente is het ingewikkeld dat er
wel geld is voor preventie, maar dat het de vraag is of dit doel wel echt aansluit bij
wat ze willen bieden. Als je mensen echt de ruimte wilt geven om open te exploreren
welke besluit ze willen nemen (ook ten aanzien van de dood), dan valt dit strikt
genomen niet onder preventie.
Het aanbod concentreert zich nu op twee eilanden van Zeeland. Een belangrijk
obstakel is dat dit aanbod wat betreft infrastructuur niet goed bereikbaar is voor een
deel van de mensen op de andere eilanden; het openbaar vervoer werkt er
onvoldoende.
De financieringsstructuur kan beter, bijvoorbeeld door inloopcentra mee te
financieren in de begroting van gemeenten. Nu zijn dit projectfinancieringen in
plaats van structurele financieringen.

90

Toekomstvisie

-

Ze willen graag hun aanbod toespitsen en toegankelijk maken voor jongeren, omdat
onder deze groep het aantal suïcides hoog ligt.

-

De stichting streeft ernaar dat mensen met een persisterende doodswens door heel
Nederland ergens gemakkelijk terecht kunnen met hun zorgen en dat dit aanbod zeer
laagdrempelig is (in een dorpscentrum, bibliotheek, huisarts of waar dan ook).
Er is hoop dat het integraal zorgakkoord gaat bijdragen aan dit soort constructies.
Vermindering van taboe en stigma.

GGZ

Stichting HerstelTalent is niet verbonden aan GGZ, maar aan sociale domein. Er wordt wel
samengewerkt met GGZ. Wanneer iemand in de war is en er getwijfeld wordt aan het
vermogen om een weloverwogen keuze te maken over diens dood, wordt hulp ingeschakeld.

91

Initiatief ID22: Herstelwerkgroepen

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Herstelwerkgroepen

Aanbieder

Stichting HerstelTalent Zeeland

Interview

Ja,

Initiatief
Activiteit(en)

In september is van start gegaan met het Suïcide Preventie Centrum Zeeland. Het aanbod
wordt in principe ontwikkeld op basis van de behoefte van mensen zelf. Ze verwachten dat
herstelwerkgroepen worden opgezet, speciaal voor dit onderwerp. Het zou gaan om groepen
van maximaal 8 personen (inclusief twee begeleiders), met circa 8 tot 10 bijeenkomsten.

Begeleiding

Er zullen altijd 2 begeleiders per groep zijn. Zij hebben elk hun eigen ervaringen en
verschillen daar ook in; zo vullen ze elkaar aan bij de begeleiding van een groep. Het gaat om
mensen met ervaringskennis, getraind door het Suïcide Preventie Centrum. Er wordt intensieve
werkbegeleiding en intervisie (elke twee weken) georganiseerd voor begeleiders.

Doelgroep

Mensen met een (chronische of aanhoudende) doodswens. Er wordt naar gestreefd specifiek
jongeren te bereiken vanwege oplopend aantal suïcides in deze doelgroep.

Doel

Praten over de mogelijkheid te leven met een doodswens. Hierbij hoeft de toon zeker altijd
positief te zijn, maar het moet wel ook gaan over hoe je betekenis kunt geven aan een
doodswens. De groepen zijn dus in zeker zin gericht op de toekomst, herstel en op helen.

Aanmeldprocedure

Eenieder die bereid is te praten over betekenis geven aan de doodswens is welkom om deel te
nemen. De groep is niet geschikt voor mensen die erg in de war zijn, mensen die niet goed in
staat lijken te zijn om een beslissing te nemen, of mensen die steeds enkel de doodswens
blijven herhalen. Bij aanmelding wordt besproken of de groep passend is. Werving vindt plaats
via flyers, lokale kranten en sociale media, vaak gekoppeld aan een evenement als de 113 road
trip of Walk into the light (van het Suicide preventie centrum).

Evaluatie

Na elke groepsbijeenkomst is er een evaluatiemoment waarin gevraagd wordt hoe mensen de
bijeenkomst hebben ervaren en hoe iedereen weer naar huis gaat. Deze evaluatie wordt niet
vastgelegd, om de privacy van deelnemers te beschermen. Ook nemen de inloopcentra
regelmatig kwalitatieve interviews af met mensen die gebruik maken van de faciliteiten. De
informatie uit die interviews wordt, in combinatie met de geanonimiseerde dagrapporten van
de inloop, gebruikt ter verantwoording aan gemeentes voor de ontvangen subsidie.

92

Initiatief ID23: individuele begeleiding

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Individuele begeleiding

Aanbieder

Stichting HerstelTalent Zeeland

Interview

Ja,

Initiatief
Activiteit(en)

Binnen inloopcentra wordt individuele begeleiding geboden aan mensen die hieraan behoefte
hebben, mits financiering via de gemeente mogelijk is. Nu het Suïcide Preventie Centrum
Zeeland is gestart, is deze individuele begeleiding ook expliciet gericht op mensen met een
aanhoudende doodswens en psychisch lijden.

Begeleiding

Mensen met ervaringskennis, getraind door het Suïcide Preventie Centrum. Er worden
werkbegeleiding en intervisie georganiseerd voor medewerkers.

Doelgroep

Mensen met een (chronische of aanhoudende) doodswens. Ook mensen die een
euthanasietraject doorlopen komen voor deze begeleiding in aanmerking, mits de betreffende
persoon al wat langer bekend is bij het inloopcentrum (en men dus enig inzicht heeft in het
beslissingsproces dat eraan voorafgaat) en mits de begeleider hiertoe bereid is.

Doel

Individuele ondersteuning bieden, naar behoefte, aan mensen die vastgelopen zijn en
worstelen met doodsgedachten of die in een euthanasietraject zitten.

Aanmeldprocedure

In de inloopcentra bestaat de mogelijkheid om te vragen om individuele begeleiding.
Begeleiding kan starten wanneer financiering is gevonden.

Evaluatie

Na elk individueel gesprek is er een kort evaluatiemoment. Hierover wordt niets vastgelegd,
om de privacy van mensen te beschermen. Wel nemen de inloopcentra regelmatig kwalitatieve
interviews af met mensen die gebruik maken van de faciliteiten. De informatie uit die
interviews wordt, in combinatie met de geanonimiseerde dagrapporten van de inloop, gebruikt
ter verantwoording aan gemeentes voor de ontvangen subsidie.

93

Aanbieder ID25: Stichting Levenseinde Counseling

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Levenseinde Counseling

Aanbieder

Stichting LevenseindeCounseling

Interview

Ja,

(levenseinde counselor)

Aanbieder
Aanleiding

In het begin van de jaren 90 formeerde zich, vanuit het humanistisch verbond, een groep
mensen die zich sterk wilden maken voor mensen met een doodswens die in hun hulpvraag
niet gehoord worden. Het doel is het voorkómen van een leven van ondraaglijk lijden of van
een gewelddadige zelfdoding. Hieruit kwam onder meer Stichting De Einder voort. Waar de
focus van de stichting eerst lag op het beschikbaar maken van een middel waarmee mensen in
eigen regie een einde aan hun leven konden maken, verschoof deze later naar het bieden van
ondersteuning (middels gesprekken) aan mensen met een doodswens en/of
zingevingsvraagstukken.
Stichting LevenseindeCounseling is een afsplitsing van De Einder. Een aantal levenseinde
counselors heeft zich in 2015 afgesplitst, omdat ze van mening waren dat het stichtingsbestuur
van De Einder te veel bezig was met de juridische risico’s voor de stichting. Hieruit vloeide
een situatie voort waarin de betreffende counselors onvoldoende autonoom konden werken. De
missie van de stichting LevenseindeCounseling is het bespreekbaar en uitvoerbaar maken van
een zorgvuldig en weloverwogen humaan levenseinde in eigen regie en onder eigen
verantwoordelijkheid.

Organisatiestructuur

Stichting LevenseindeCounseling is een stichting met een eigen bestuur. Het werk van de
levenseinde counselors wordt gefaciliteerd door de stichting, maar de counselors werken als
zelfstandige (i.e. niet in dienst van de stichting).

Financiering

De stichting wordt gefinancierd door donateurs. De levenseinde counselors vragen voor hun
werk een vast tarief plus (indien van toepassing) reiskostenvergoeding.

Visie
Obstakels

Voor het initiatief:
-

Het strafrecht wordt steeds behoudender wanneer het gaat om zelfdoding. De recente
ophef rond bepaalde leden van de Coöperatie Laatste Wil heeft de situatie
bemoeilijkt. De juridische grenzen waarbinnen ze de counselors hun werk moeten
doen worden strikter.
Gebrek aan naamsbekendheid is een probleem. Ze zouden beter zichtbaar willen
zijn, zodat de doelgroep hen ook kan vinden. Het aantal mensen dat de stichting
benadert neemt af.
Op dit moment zijn er twee levenseinde counselors bij de stichting aangesloten.
Daarmee hebben ze geen landelijke dekking. Ze zouden graag verder groeien. Deze
twee counselors vormen tevens het bestuur van de stichting. Deze vermenging van
rollen is onwenselijk, maar vanwege kleine bezetting noodzakelijk
Algemeen:
-

De GGZ lijkt voor veel mensen niet een plek waar ze terecht kunnen met hun
hulpvraag. Er wordt niet goed geluisterd naar mensen met een doodswens en het
zorgsysteem loopt vast (wachttijden e.d.).

94

-

-

Verbetermogelijkheden

-

Mensen vinden het nog steeds lastig om te praten over het levenseinde. Er is een
taboe in de samenleving. Dit belemmert mensen met een doodswens om
ondersteuning te zoeken.
Het voorstel van D66 om levenseinde counselors beslissingsbevoegdheid te geven
over iemands besluit tot een vrijwillig levenseinde wordt niet door de levenseinde
counselors gesteund. In dit voorstel wordt de counselor in de rol geduwd van
poortwachter, vergelijkbaar met die van een arts. Dit druist in tegen de waarde die ze
hechten aan ‘de eigen regie’ rond het levenseinde.
Er zijn op dit moment verschillende clubs die zich bezighouden met het vrijwillig
levenseinde, allen vanuit een eigen insteek. Ze streven allemaal een waardig
levenseinde na, op basis van gelijkwaardigheid (i.e. iemands wens serieus nemen en
iemand niet in de rol van patiënt zetten). Samenwerking binnen dit veld is wenselijk
en gebeurt mondjesmaat.

Toekomstvisie

De stichting hoopt op een toekomstige situatie waarin hulp bij zelfdoding niet meer strafbaar
is.

GGZ

De levenseinde counselors zijn geen onderdeel van de GGZ, en werken vanuit een ander kader
(i.e. regie volledig bij de cliënt).

95

Initiatief ID25: Levenseindecounseling

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

Levenseinde Counseling

Aanbieder

Stichting LevenseindeCounseling

Interview

Ja,

(levenseinde counselor)

Initiatief
Activiteit(en)

Levenseinde counselors begeleiden mensen die de regie over het eigen levenseinde willen
overwegen, nastreven en/of behouden. Begeleiding vindt plaats door middel van nondirectieve, verhelderende en informatieve gesprekken. Counselors bieden mentale
ondersteuning, een luisterend oor en praktische informatie over het levenseinde. De
gesprekken vinden plaats op locatie of, indien gewenst, thuis. In veel gevallen (80%) is één
gesprek voldoende, maar soms volgen er aanvullende gesprekken op verzoek van een cliënt.
De counselor maakt tijdens het gesprek een inschatting in hoeverre de cliënt wilsbekwaam en
handelingsbekwaam is. Op basis van die inschatting bespreekt de counselor met de cliënt of
informatie over een vrijwillig levenseinde (bijv. welke middelen) wel of niet zal worden
gedeeld. Counselors zijn nooit aanwezig bij een zelfdoding.

Begeleiding

Levenseinde counselors hebben verschillende professionele achtergronden (zorgverlener,
filosoof, coach), maar hebben elk eenzelfde opleidingstraject gevolgd bij ervaren counselors,
waarin verschillende thema’s aan bod komen (gesprekstraining, informatie over verschillende
soorten cliënten, oefenen met scenario’s, hoe om te gaan met naasten, welke nazorg geven we,
juridische kaders). Ook doorlopen counselors een sollicitatieprocedure en zijn er intervisies
tussen counselors.

Doelgroep

Mensen die de regie over het eigen levenseinde willen overwegen, nastreven en/of behouden.

Doel

Mensen serieus nemen en ondersteunen bij het nemen van een weloverwogen besluit over het
levenseinde, waarbij de uitkomst niet van tevoren vaststaat. De zelfbeschikking en eigen
verantwoordelijkheid van de cliënt zijn daarbij leidend.

Aanmeldprocedure

Aanmelding vindt plaats via de website. Er volgt een kort telefoongesprek en daarna volgt,
enkel op verzoek van de client, een afspraak. Afspraken vinden altijd in persoon plaats, indien
gewenst bij de client thuis. Er is sprake van een gesprekstarief.

Evaluatie

Na elk gesprek wordt gevraagd door de counselor hoe het gesprek is verlopen.

96

Aanbieder ID26: Coöperatie Laatste Wil

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatieven

CLW Ledengesprekken

Aanbieder

Coöperatie Laatste Wil (CLW)

Interview

Nee

Aanbieder
Aanleiding

CLW staat voor eigen regie van sterven, omringd door dierbaren, zonder dat deze vervolgd
worden.

Organisatiestructuur

CLW bestaat uit een bestuur, toezichthouders, een leden adviescommissie en een comité van
aanbeveling.

Financiering

CLW wordt gefinancierd door lidmaatschapsgelden (jaarlijkse bijdrage van €15), giften en
bijdragen.

Visie
Obstakels

Onbekend

Verbetermogelijkheden

Onbekend

Toekomstvisie

Onbekend

GGZ

Onbekend

97

Initiatief ID26: Ledengesprekken

Terug naar tabel 1

Algemeen
Initiatief

CLW Ledengesprekken

Aanbieder

Coöperatie Laatste Wil (CLW)

Interview

Nee

Initiatief
Activiteit(en)

CLW bemiddelt tussen individuele leden die graag met elkaar in contact willen komen om
ervaringen uit te wisselen. Ledengesprekken zijn voortgekomen uit de ‘huiskamergesprekken’,
die sinds enige tijd gestaakt zijn. Een verschil met de huiskamergesprekken is dat er bij de
ledengesprekken geen vrijwilligers of begeleiders aanwezig zijn. CLW heeft geen zicht op de
inhoud van de ledengesprekken en neemt expliciet géén verantwoordelijkheid voor de inhoud
van de gesprekken. CLW speelt enkel een bemiddelende rol in het leggen van het eerste
contact.

Begeleiding

Geen.

Doelgroep

Iedereen die wil praten over het eigen levenseinde.

Doel

Het uitwisselen van ervaringen over het overlijden in eigen regie (‘de autonome route’).

Aanmeldprocedure

Aanmelden kan door telefonisch of per email contact op te nemen met de ledenadministratie
van CLW.

Evaluatie

Onbekend

98