CPB Notitie
Aan:

Ministerie OCW

Centraal Planbureau
Van Stolkweg 14
Postbus 80510
2508 GM Den Haag
T (070)3383 380
I www.cpb.nl
Contactpersoon
Marcel Lever

Datum:
Betreft:

1

7 juni 2013
Aflossing studieschuld bij sociaal leenstelsel

Inleiding

Het Ministerie van OCW heeft het CPB gevraagd de effecten te bepalen van enkele
beleidsvarianten voor aflossing van de studieschuld. De gemiddelde studieschuld
voor studenten in HBO en WO zal in de toekomst hoger uitvallen bij invoering van het
sociaal leenstelsel, waarbij de basisbeurs wordt omgezet in een lening. Deze notitie
rapporteert de uitkomsten van de analyse.
De opbouw van deze notitie is als volgt. Paragraaf 2 analyseert de verwachte mate
van terugbetaling van de studieschuld. Paragraaf 3 gaat in op de arbeidsmarkt- en de
inkomenseffecten.

2

Aflossing studieschuld bij leenstelsel

Regels voor terugbetaling studieschuld

De aflossing van de studieschuld begint volgens de huidige regels twee jaar na het
afstuderen en duurt maximaal 15 jaar (exclusief 5 zogenoemde jokerjaren, waarin
van aflossing kan worden afgezien). De aflossing bij alleenstaanden bedraagt
maximaal 12% x (belastbaar jaarinkomen minus 84% belastbaar WML), waarbij
WML staat voor wettelijk minimumloon. De feitelijke betaling aan rente en aflossing
is een gelijk blijvend jaarlijks bedrag (annuïteit), dat in de meeste gevallen lager is
dan het maximum. De aflossing wordt namelijk gespreid over de maximale periode,
ook als sneller aflossen volgens de draagkrachtmeting mogelijk is. De aflossing
eindigt als de studieschuld is afgelost of de aflostermijn van 15 jaar is verstreken. De
rente fluctueert in de tijd, mede afhankelijk van de stand van de conjunctuur. In deze
notitie is gerekend met een rente gelijk aan de contractloonstijging, dus gemiddeld
zo’n 2,5 tot 3% per jaar.
1

Voor paren begint de aflossing pas bij een huishoudinkomen boven 120% belastbaar
WML. Bij een deel van de paren zullen bovendien beide partners een studieschuld
hebben. Hier staat tegenover dat het huishoudinkomen hoger is dan het individuele
inkomen. Het is aannemelijk dat het aandeel dat terugbetaald kan worden op basis
van het huishoudinkomen wat hoger ligt dan op basis van het individuele inkomen,
omdat de kans gering is dat beide partners een laag inkomen hebben wegens
bijvoorbeeld werkloosheid of arbeidsongeschiktheid. In deze notitie is uitgegaan van
de aflossingsregels voor alleenstaanden. Het CPB beschikt niet over inkomensdata
gedurende de levensloop voor fiscale partners. Door uit te gaan van de
aflossingsregels voor alleenstaanden worden de kwijtscheldingen behoedzaam
ingeschat.
Effect vervallen basisbeurs op studieschuld

De gemiddelde studieschuld na afloop van de studie voor de groep studenten met een
studieschuld bedraagt op dit moment zo’n 15.000 euro, aldus het ministerie van
OCW. Door invoering van het sociaal leenstelsel neemt de gemiddelde studieschuld
toe. Het vervallen van de basisbeurs scheelt thuiswonende studenten over de gehele
studieduur gemiddeld zo’n 5.000 euro en uitwonende studenten zo’n 13.000 euro. Als
studenten dit bedrag volledig zouden lenen, zou de studieschuld voor uit- en
thuiswonende studenten gemiddeld zo’n 9.000 euro hoger uitvallen. In de praktijk zal
de toename beperkter zijn, doordat een deel van de extra kosten wordt opgevangen
door een hogere bijdrage van ouders, gefinancierd wordt uit neveninkomsten van
studenten of door minder te lenen voor andere consumptieve uitgaven. We gaan uit
van een gemiddelde stijging van de studieschuld met 6.000 euro, maar we tonen ook
een uitkomst bij een stijging met 9.000 euro.
Effect aanpassing regels voor terugbetaling op gemiddelde aflossing

Met behulp van data over de inkomens van HBO-ers en WO-ers gedurende de
levensloop is geschat welk deel van de studieschuld kan worden terugbetaald.1 Het
inkomen gedurende de levensloop is bepaald door koppeling van gegevens van
verschillende, min of meer vergelijkbare individuen in verschillende fasen van hun
leven.
De gemiddelde aflossing van de studieschuld na de maximale aflostermijn is vermeld
in tabel 2.1. Variant 1 betreft de huidige situatie, waarin de gemiddelde studieschuld
van 15.000 euro voor zo’n 88% wordt afgelost. In variant 2 is verondersteld dat door
de invoering van het leenstelsel de studieschuld met gemiddeld 9.000 euro toeneemt.
Bij de hogere studieschuld neemt de gemiddelde mate van aflossing af naar 83%. In
variant 3 is aangenomen dat door het leenstelsel de studieschuld gemiddeld met
6.000 euro toeneemt. De gemiddelde mate van aflossing stijgt naar 84%, maar blijft
onder het huidige niveau.

1

Zie R.J. Waaijers en M.H.C. Lever, 2013, Inkomen en netto profijt van sociale zekerheid gedurende de
levensloop; uitkomsten van een TRAIL-analyse, CPB Achtergronddocument, CPB, Den Haag, www.cpb.nl.
2

Varianten 4 tot en met 6 gaan eveneens uit van een studieschuld van 21.000 euro en
dezelfde drempel voor de toetsing van de draagkracht, maar verlengen de maximale
aflostermijn. In de varianten 4a, 5a en 6a is het percentage van het meerinkomen dat
maximaal betaald wordt voor aflossing zo gekozen dat de gemiddelde mate van
aflossing uitkomt op 84%, net als in variant 3; in de varianten 4b, 5b en 6b op 88%,
net als in variant 1.
Tabel 2.1

Gemiddelde aflossing studieschuld na maximale aflostermijn

Variant

1 Basispad
2 Bijlenen hele basisbeurs
3 Gedeeltelijk bijlenen
4a Als 3, in 20 jaar aflossen
4b
4c
5a Als 3, in 25 jaar aflossen
5b
5c
6a Als 3, in 40 jaar aflossen
6b
7 Als 3, hogere drempel
8 Als 7, in 40 jaar aflossen
9 Als 6, geen drempel

Gemiddelde
studieschuld

Maximale
aflostermijn

euro

jaar

15.000
24.000
21.000
21.000
21.000
21.000
21.000
21.000
21.000
21.000
21.000
21.000
21.000
21.000

15
15
15
20
20
20
25
25
25
40
40
15
40
40

Drempel a)
draagkracht

84% WML
84% WML
84% WML
84% WML
84% WML
84% WML
84% WML
84% WML
84% WML
84% WML
84% WML
29.000 euro
29.000 euro
0 euro

Aflosquote
meerinkomen

Gemiddelde
aflossing
schuld

in %

in %

12,0
12,0
12,0
7,5
10,3
12,0
5,1
6,8
12,0
2,6
3,4
12,0
12,0
10,0

88
83
84
84
88
90
84
88
93
84
88
58
85
100

a) Het WML bedraagt in 2013 zo’n 19.000 euro; 29.000 euro komt overeen met zo’n 150% WML.

In variant 7, 8 en 9 is het drempelinkomen aangepast ten opzichte van de huidige
drempel, om te laten zien wat dit betekent voor de gemiddelde aflossing van de
schuld. Bij een verhoging van de drempel voor toetsing van de draagkracht naar
29.000 euro daalt de gemiddelde mate van aflossing aanzienlijk, zo blijkt uit variant 7.
Variant 8 toont aan dat de gemiddelde aflossing deels herstelt bij verlenging van de
maximale aflostermijn tot 40 jaar. Ingeval er geen drempel voor toetsing van de
draagkracht bestaat, kan de studieschuld nagenoeg volledig worden terugbetaald,
ook indien de aflossing maximaal 10% van het inkomen bedraagt. Zonder drempel
kan nagenoeg de totale studieschuld worden terugbetaald, zo blijkt uit variant 9,
indien de aflossing maximaal 10% van het inkomen bedraagt.
Overwegingen bij keuze drempel, aflosquote en aflostermijn

Op dit moment geldt een draagkrachtregeling, waarbij de aflossing pas verplicht is bij
een inkomen boven 84% van het belastbare WML. Deze drempel voorkomt dat
alleenstaanden vanwege de aflossing minder kunnen besteden dan de bijstandsnorm.
Ook op andere terreinen, zoals bij de vaststelling van partneralimentatie, geldt een
drempel om dit te voorkomen. De inkomens van HBO-ers en WO-ers zijn in het
3

algemeen hoog genoeg om ook bij een aflossing van 12% boven bijstandsniveau te
blijven, maar zonder drempel is dat niet helemaal zeker.
Een ander uiterste is om als drempel voor de aflossing uit te gaan van een
jaarinkomen van 29.000 euro. Het idee hierachter is dat HBO-ers en WO-ers alleen
terugbetalen voor zover hun inkomen hoger is dan dat van MBO-ers. In de praktijk
varieert het inkomen over de levenscyclus en tussen voltijders en deeltijders, zodat
een vaste grens van 29.000 euro een wel heel grove benadering is voor het
jaarinkomen van MBO-ers. Een HBO-er die drie dagen per week werkt verdient
wellicht niet meer dan 29.000 euro, maar wel meer dan een MBO-er met een
vergelijkbare deeltijdfactor. Als het meerinkomen ten opzichte van MBO de
rechtvaardiging is voor terugbetaling, dan zou dit ook voor deeltijders met een
inkomen van minder dan 29.000 euro moeten gelden.
Bij invoering van het leenstelsel stijgt de gemiddelde studieschuld en komt de
gemiddelde mate van aflossing onder druk. Verlenging van de aflostermijn tot 20 of
25 jaar blijkt hiervoor een effectieve oplossing. Een verlenging tot 40 jaar is uiteraard
ook mogelijk en hierbij zou het percentage van het meerinkomen voor aflossing ook
sterk verlaagd kunnen worden. Voordelen van een langere aflostermijn zijn dat het
aandeel terugbetalingen toeneemt en dat de leenaversie mogelijk minder is naarmate
de maandelijkse aflossingen lager zijn. Bij een langere aflostermijn vindt de aflossing
ook meer plaats in een fase van de levensloop periode waarin de inkomens relatief
hoog zijn (zie ook paragraaf 3). Een nadeel van een sterke verlenging van de
aflosperiode en een verlaging van de aflosquote is dat de uitvoeringskosten zullen
toenemen. Het aantal debiteuren neemt immers toe, terwijl de maandelijkse
termijnbetalingen betrekkelijk gering zijn.

3

Inkomenseffecten

De inkomenseffecten bij een verhoging van de gemiddelde studieschuld met 6.000
euro zijn bepaald voor afgestudeerden van HBO en WO met een laag, midden en hoog
inkomen. Lage inkomens zijn gelijk gesteld aan het eerste deciel (10% verdient
minder, 90% verdient meer), middeninkomens aan het vijfde deciel en hoge
inkomens als het negende deciel. De betreffende bruto jaarinkomens zijn afgebeeld in
figuur 3.1. Merk op dat de inkomens rond de leeftijd van 50 tot 55 jaar een maximum
bereiken.
Voor de aflosregimes van 15 en 25 jaar is bepaald hoeveel er terugbetaald wordt en
hoeveel het totale netto inkomen gedurende deze 15 of 25 jaar is (aflossing en netto
inkomens zijn uitgedrukt in euro’s van 2013). De verandering in de terugbetaling als
gevolg van de invoering van het leenstelsel gedeeld door het totale inkomen

4

Figuur 3.1

Bruto inkomen gedurende de levensloop van 15 tot en met 64 jaar

HBO

WO

100000

180000

90000

160000

80000

140000

70000

120000

60000

100000

50000

80000

40000

60000

30000

20000

40000

10000

20000

0

0

15

20

25

30
1e deciel

35

40
5e deciel

45

50

55

60

15

9e deciel

20

25

30
1e deciel

35

40

45

5e deciel

50

55

60

9e deciel

gedurende de aflosperiode geeft het inkomenseffect. De inkomenseffecten zijn
vermeld in tabel 3.1.
De inkomenseffecten voor afgestudeerden van HBO en WO met een studieschuld en
een laag inkomen zijn nihil. Afgestudeerden met lage inkomens betalen hun huidige
studieschuld niet volledig terug; de hogere schuld leidt bij hen niet tot extra aflossing.
Studenten die nu niet lenen, maar bij het sociaal leenstelsel dat wel gaan doen,
zouden bij een laag inkomen na het afstuderen wel een negatief inkomenseffect
ervaren. Het gaat naar verwachting om een kleine groep.
Tabel 3.1

Inkomenseffecten afbetaling 6.000 euro extra studieschuld wegens invoering
leenstelsel naar opleidingsniveau en aflostermijn
HBO

HBO

HBO

WO

WO

WO

15 jaar

25 jaar

40 jaar

15 jaar

25 jaar

40 jaar

In %
Lage inkomens

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Middeninkomens

-1,8

- 0,9

-0,5

-1,5

-0,7

-0,4

Hoge inkomens

-1,2

-0,6

-0,4

-1,0

-0,5

-0,2

Afgestudeerden met midden- en hoge inkomens betalen hun studieschuld wel
volledig terug. Bij aflossing in 15 jaar lopen de inkomenseffecten uiteen van -1,0 tot 1,7%. Als het bestaande aflosregime in 15 jaar vervangen zou worden door een
aflosregime van 25 of 40 jaar, zouden de inkomenseffecten voor de meeste
afgestudeerden procentueel gezien kleiner zijn. De extra aflossing (in euro’s van nu)
verandert door de beleidswijziging niet, maar het totale netto-inkomen over 25 of 40
jaar is substantieel hoger dan dat over 15 jaar. De periode waarover een negatief
inkomenseffect wordt ervaren, duurt echter wel langer. Voor de groep studenten die
nu niet volledig terugbetalen hoeven inkomenseffecten niet kleiner te worden bij
verlenging van de aflostermijn. Deze groep studenten gaat een groter deel van hun
studieschuld aflossen.

5