Achter de wachtlijst:
Inzicht in de vraag naar jeugd-GGZ

Van Montfoort Collegio
Woerden, 6 mei 2010
Dr. F. Sondeijker
Drs. P. Jansen
Dr. I. van Meurs
S. Hordijk MSc.

© Van Montfoort Collegio,

9116/06 mei 2010

1

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

2

INHOUDSOPGAVE
1

Inleiding ................................................................................................................................... 5

2

Plan van aanpak ...................................................................................................................... 7

2.1
2.2
3

Data-analyse .................................................................................................................... 7
Dossieronderzoek ............................................................................................................ 9
Resultaten ............................................................................................................................. 11

3.1
3.1.1
3.1.2
3.1.2
3.1.3
3.1.4
3.1.5
3.1.6
3.1.7

Data-analyse .................................................................................................................. 11
Geslacht ......................................................................................................................... 12
Leeftijd ............................................................................................................................ 13
Diagnoses ...................................................................................................................... 15
Leeftijd per diagnose ...................................................................................................... 18
Wachttijd ......................................................................................................................... 19
Spoed en reguliere zaken .............................................................................................. 21
Verwijzers ....................................................................................................................... 22
Verstedelijking en wachttijd ............................................................................................ 23

3.2
Dossieronderzoek .............................................................................................................. 23
3.2.1 Algemeen beeld ............................................................................................................. 24
3.2.2 Reden aanmelding en diagnose .................................................................................... 25
3.2.3 Verwijzer ......................................................................................................................... 27
3.2.4 Eerdere hulpverlening aan jeugdigen en ouders ........................................................... 28
3.2.5 Wachtlijstbegeleiding...................................................................................................... 29
3.2.6 Doorverwijzing ................................................................................................................ 29
4

Conclusies ..................................................................................................................................31
4.1
4.2
4.3

Beantwoording onderzoeksvragen .................................................................................... 31
Algemene conclusies ......................................................................................................... 33
Tot besluit .......................................................................................................................... 34

Bijlage 1: Gestratificeerde steekproef – deelnemende instellingen ..................................................35
Bijlage 2: Ontwikkeling budget en benutting tweedelijns GGZ capaciteit .........................................37
Bijlage 3: Leden Begeleidingscommissie ..........................................................................................39

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

3

© Van Montfoort Collegio,

9116/06 mei 2010

4

1

Inleiding

Tussen 2001 en 2007 is het aantal cliënten binnen de GGZ (jeugdigen, volwassenen, ouderen)
proportioneel gezien, harder gegroeid dan de toename van het budget. Het aantal cliënten groeit in
deze periode jaarlijks met bijna 10%. Het budget groeit in dezelfde periode met 7% 1 .
De vraag naar GGZ capaciteit voor jeugdigen is ook fors toegenomen. Het aantal cliënten in de
jeugd GGZ bedroeg in 2005 88.000 en in 2009 ongeveer 147.000 (een jaarlijkse toename van ruim
13%).
Dit toenemende beroep op de GGZ capaciteit kan leiden tot wachtlijsten. De omvang van de
hulpvraag neemt toe en of en waar die grens ligt is nog niet duidelijk. Het kan zijn dat er nog een
groep jeugdigen (en ouders) is met een latente zorgvraag die misschien behandeld zouden kunnen
worden binnen de tweedelijns jeugd-GGZ, maar die daar om onduidelijke redenen niet terecht
komen. Aan de andere kant zijn er mogelijk cliënten, die wél aangemeld zijn, terwijl andere zorg
beter zou aansluiten bij hun vraag.
De vraag is of de samenstelling van cliëntengroep die een beroep doet op de GGz, aanleiding
geeft tot beleidsmaatregelen om de druk op de capaciteit te verminderen.
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en het Programmaministerie voor
Jeugd en Gezin hebben in overleg met GGZ Nederland aan Adviesbureau Van Montfoort opdracht
gegeven onderzoek te doen naar de samenstelling van de wachtlijst van de sector jeugd (0 - 18
jaar 2 ) van de GGZ. Het is voor GGZ Nederland, alsmede voor VWS en het programmaministerie
voor Jeugd en Gezin van groot belang dat er meer inzicht komt in de samenstelling van de
wachtlijst teneinde beleid te maken om deze terug te dringen.
Een doorlichting van de wachtlijst, kan een beeld geven van de samenstelling van de wachtlijsten.
Deze verkenning dient allereerst te leiden tot meer inzicht in kenmerken van cliënten, die op de
wachtlijst ‘jeugd’ van GGZ Nederland staan. Hierdoor krijgen de kwantitatieve cijfers over aantal en
duur van het wachten enige kleuring, die eerder ontbrak.
Aan de hand van dit verkregen beeld kan bekeken worden of en hoe de groei van de wachtlijsten
de wachttijden in de jeugd GGZ binnen de Treeknorm gebracht kunnen worden.
Daarvoor is evenwel ook nog andere informatie nodig. Andere elementen zijn inzicht in de (latente)
vraag naar jeugd GGZ en een vergelijking van de vraag met het beschikbare aanbod. Voor die
laatste twee onderdelen is dan aanvullend onderzoek gewenst dat mogelijk later wordt uitgevoerd.

1

Zie Sectorrapport GGZ 2009 “Zorg op waarde geschat”, pagina 7 en pagina 11

2

Er is gekozen voor afbakening in leeftijd van 0 tot 18 jaar om vergelijking met ander onderzoek (waaronder die naar de

wachttijden binnen de GGZ) die dezelfde afbakening hanteert mogelijk te maken.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

5

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

6

2

Plan van aanpak

Voor een representatieve steekproef van jeugdigen die te lang wachten zou een analyse van 2.800
dossiers (zijnde 10% van de ruim 28.000 wachtenden 3 , verspreid over heel Nederland) moeten
worden uitgevoerd. Dat zou meer tijd en geld vragen dan beschikbaar was.
Daarom is in overleg met GGZ Nederland besloten om een analyse te maken van de
databestanden van GGZ Nederland. Er is daarnaast gekozen om een kleinschalig
dossieronderzoek uit te voeren (100 dossiers, verspreid over 6 instellingen). Daarmee is het
mogelijk een indicatief beeld te schetsen van de cliënten die op de wachtlijst staan. Het onderzoek
richt zich op de ambulante jeugd-GGZ, aangezien dit de grootste groep is.
Het onderzoek richt zich op het vinden van antwoord op de volgende vragen:
-

-

2.1

Hoe ziet de doelgroep eruit, en welke type stoornissen komen voor?
- Wat is de leeftijd van de verschillende jeugdigen op de wachtlijst?
- Welke diagnoses worden gesteld?
- Hoe is de verdeling tussen het aantal jongens en meisjes?
- In hoeverre is er sprake van comorbiditeit?
- Is het mogelijk te prioriteren voor groepen wachtenden?
Door wie is doorverwezen naar de GGZ?
Naar wie verwijst de GGZ door?
Is er in het voortraject al interventie geweest vanuit de eerstelijnszorg of andere sectoren?
Is er overbruggingszorg geweest, terwijl de cliënt moest wachten?

Data-analyse

Voor de data-analyse is gebruik gemaakt van de DIS bestanden. Er is een afweging gemaakt
tussen de Zorgis bestanden en de DIS bestanden. Er is gekozen voor gebruik van de DIS
bestanden, met name omdat de gegeven diagnoses beter te achterhalen zijn in de DIS- dan in de
Zorgis bestanden. De gestelde diagnoses vormen een belangrijk gegeven voor het in kaart
brengen van de kinderen op de wachtlijst; ze geven een indruk van de problematiek waarmee
kinderen worden aangemeld voor GGZ-hulp.
In de DIS registratie wordt gedurende het zorgtraject de verwijzing (indien beschikbaar), het DBC
traject, alle gestelde diagnoses en alle uitgevoerde activiteiten bijgehouden. De begindatum, het
zorgtraject, het zorgtype, de diagnoses en de activiteiten worden steeds genoteerd in een open
DBC Traject.

3

Het gaat bij deze 28.000 wachtenden om jeugdigen die zijn aangemeld bij de jeugd-GGZ en die wachten op de start van

een onderzoek, die wachten op beoordeling of die wachten op de start van de behandeling. Op deze lijst staan alle
wachtende jeugdigen, gemeten vanaf dag 1 vanaf de aanmelding. Het aantal wachtenden zegt niets over de tijd die zij
wachten.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

7

De DIS registratie is opgedeeld in vier bestanden:
- Zorgtraject: bevat o.a. het zorgtrajectnummer, begin- en einddatum, primaire
diagnosegegevens en primaire verwijzersgegevens.
- DBC-traject: bevat o.a. het DBC trajectnummer, begin- en einddatum, zorgtype en reden
van afsluiting.
- Diagnose: bevat alle diagnoses (behalve de primaire) die tijdens het DBC traject gesteld
zijn, conform de DSMIV classificaties.
- Activiteiten: bevat alle activiteiten behorende bij een DBC.
De gebruikte gegevens voor de data analyse zijn afkomstig uit deze vier bestanden.
Procedure
Om de gewenste gegevens te kunnen analyseren, moesten de bestanden op de juiste manier aan
elkaar gekoppeld worden, en diende er een selectie te worden gemaakt van de voor de analyse
relevante gegevens. Gezien de complexiteit van de bestanden en de foutgevoeligheid in het
analyseren ervan, heeft GGZ Nederland ons wegwijs gemaakt en de bestanden met ons
geprepareerd voor analyse.
De volgende DBC trajecten zijn meegenomen in de analyse:
- Alleen trajecten uitgevoerd binnen het Kinder & Jeugd circuit.
- Alleen trajecten die zijn geëindigd in 2008 4 .
- Alleen trajecten van kinderen tussen 0 en 17 jaar bij de start van het DBC traject.
- Alleen eerste trajecten/trajecten van kinderen die voor het eerst in zorg zijn gekomen in de
GGZ.
- Alleen trajecten van kinderen die niet opgenomen zijn; dus alleen ambulante zorg.
- Alleen de trajecten van kinderen voor wie we de wachttijd hebben kunnen berekenen.
De tijd in dagen tussen het moment waarop het DBC traject is aangemaakt en het moment waarop
het eerste behandelcontact plaatsvindt, is berekend als wachttijd.
De wachttijden voor Fase 1 (tussen aanmaak DBC en eerste face to face contact), voor fase 2
(beoordelingsfase; tussen eerste face-to-face contact en eerste beoordelingscontact) en voor fase
3 (tussen eerste beoordelingscontact en eerste behandelcontact) hebben wij in eerste instantie wel
berekend, maar we hebben deze niet meegenomen in de analyse omdat een relatief groot aantal
wachttijden negatief bleek na berekening. Dit kan betekenen dat niet altijd een datum wordt
ingevoerd die overeenkomt met het daadwerkelijke moment waarop het eerste face-to-face contact
plaatsvindt, of het eerste beoordelingscontact. Het kan ook betekenen dat de fasen in praktijk door
elkaar lopen; dat bijvoorbeeld het eerste face-to-face contact in sommige gevallen samenvalt met
het eerste beoordelingscontact, of dat behandeling al gestart is terwijl er ook beoordelende
contacten plaatsvinden. Een verklaring voor de onvolkomenheid kan ook gevonden worden in de
wijzigingen in de administratieve verwerking van gegevens. 2008 Is het eerste jaar dat landelijk en

4

Het onderzoek is in 2009 uitgevoerd. Om de kans op volledige en betrouwbare gegevens te vergroten is ervoor gekozen

om het onderzoek te richten op DBC’s die in 2008 zijn geëindigd.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

8

door alle instellingen via de DBC productstructuur gegevens worden vastgelegd door
behandelaars.
Op de volgende variabelen is ingezoomd om een beeld te krijgen van de wachtlijst en de kinderen
die op de wachtlijst staan:
- Geslacht.
- Leeftijd.
- Gestelde (primaire) diagnose.
- Wachttijd in dagen (tijd tussen start DBC traject en het eerste behandelcontact).
- Verwijzer.
- Verstedelijkingsgraad.
- Zorgtype: regulier of spoed/crisis.
Analyse van de databestanden op comorbiditeit is niet mogelijk gebleken. De bestanden zijn zo
complex dat dit binnen het kader van de opdracht niet haalbaar bleek.

2.2

Dossieronderzoek

In overleg met GGZ Nederland is besloten om 6 instellingen te benaderen die elk 17 dossiers ter
inzage beschikbaar stellen. Er is een verdeling gemaakt waarbij onderscheid is gemaakt naar
urbanisatiegraad (instellingen die werken binnen stedelijke of meer landelijke gebieden). Ook zijn
in het onderzoek algemene en specialistische instellingen betrokken.
Uit eerder onderzoek was bekend hoe de procentuele verdeling was tussen het aantal jongens en
meisjes dat voor de verschillende fasen (aanmeldingswachtfase, beoordelingswachtfase,
behandelingswachtfase) op de wachtlijst stond. Deze verhoudingen zijn vertaald naar de 100
dossiers (namelijk 36 in de aanmeldingsfase, 41 in de beoordelingsfase en 23 in de
behandelingsfase; en vervolgens een uitsplitsing naar geslacht).
In totaal hebben wij 92 dossiers geanalyseerd (niet alle cliënten gaven toestemming). Er is aan de
instellingen gevraagd om dossiers te leveren van jeugdigen in verschillende leeftijden, in
verschillende wachtfasen. In bijlage 1 geven we de verdeling per instelling, en de instellingen die
hun medewerking hebben verleend.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

9

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

10

3

Resultaten

3.1

Data-analyse

Na de selectie op de bestanden bleven er 39.361 DBC trajecten over om de analyses op uit te
voeren. Een beeld van hoeveel trajecten er gefilterd zijn gedurende de selectie wordt gegeven met
grafiek 1. Analyses zijn uitgevoerd op een omvangrijke steekproef. Daarmee schetsen we een
representatief beeld.
Grafiek 1: selectie op het totale aantal cases

2.500.000

2.178.970

2.000.000

1.500.000

1.000.000

500.000

369.787
256.408
73.639

63.729

57.427

56.400

39.361

afgesloten in 2008

0-17 jarigen

alleen ambulante
zorg

alleen nieuwe
patienten

wachttijd
berekend

0
alle dbc's

alleen
Kinder&Jeugd

eerste DBC

De uiteindelijke analyse wordt gemaakt op een selectie van 39.361 DBC trajecten, afkomstig uit het
oorspronkelijke bestand dat 2.178.970 trajecten bevat (dit zijn dus ook trajecten van de jaren voor
2008).
Na de eerste selecties blijven er 56.400 cliënten over (zie bladzijde 4 voor de criteria).
Na een eerste analyse zijn er 39.361 cliënten (laatste kolom in de grafiek) over voor wie wachttijd
berekend kon worden.
Voor 16.971 van de 17.039 cliënten voor wie geen wachttijd kan worden berekend, is bekend
waarom het traject is afgesloten. Voor 79% van deze cliënten (bijna 13.500) is het DBC afgesloten,
zonder dat er behandeling plaats vindt.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

11

-

47% (7.990) is afgesloten na intake of diagnostiek.
24% (4.070) is afgesloten in onderling overleg.
5% (802) is afgesloten op initiatief van patiënt.
3 % (559) is afgesloten op initiatief van de behandelaar.

Deze trajecten zijn zeker afgesloten en hebben zeer waarschijnlijk niet geleid tot een vervolgtraject
binnen de GGZ sector.
Van 21% (3.550) is de reden van afsluiting: DBC traject administratief afgesloten of openen
vervolgtraject. We weten dus niet of hiervoor een nieuwe ‘behandel DBC’ is geopend.
Samengevat: voor 79% van de 16.971 kinderen, zijn er wel inspanningen verricht, maar is geen
behandeling gestart. Dit betekent dat minimaal 13.421 kinderen (79% van 16.971) wel zijn
aangemeld bij de GGZ, maar geen behandeling hebben ontvangen, in elk geval niet bij de GGZ
waar de aanmelding heeft plaatsgevonden.
3.1.1

Geslacht

Grafiek 2 toont het aantal jongens en meisjes dat in behandeling is genomen. Het gaat in totaal om
24.765 jongens en 14.475 meisjes. Dat betekent dat er een groter percentage jongens (62,9%) dan
meisjes (37,1) in behandeling is genomen. Voor twee cliënten is het geslacht niet gegeven.

Grafiek 2: Aantal jongens en meisjes in behandeling
30000
24765
25000
20000
14475

15000
10000
5000

2
0
Jongens

© Van Montfoort Collegio

Meisjes

9116/06.05.10

Onbekend

12

3.1.2

Leeftijd

In tabel 1 staan de gegevens met betrekking tot de leeftijd en het geslacht van de kinderen die in
behandeling zijn genomen.
Tabel 1: leeftijd en geslacht van de kinderen in behandeling
Leeftijd

Aantal jongens

Aantal meisjes

Onbepaald

0

65

49

1

78

2

1

Totaal

% van het totaal

aantal

aantal kinderen

kinderen

(n=39.361)

115

0,29

57

135

0,34

126

78

204

0,52

3

326

170

496

1,26

4

653

233

886

2,25

5

1038

363

1401

3,56

6

1558

549

2107

5,35

7

2214

821

3035

7,71

8

2474

964

3438

8,73

9

2440

985

3426

8,70

10

2263

964

3227

8,20

11

2123

950

3073

7,81

12

1811

911

2722

6,92

13

1640

1055

2695

6,85

14

1835

1454

3289

8,36

15

1532

1686

3218

8,18

16

1378

1738

3116

7,92

17

1211

1567

2778

7,06

totaal

24765

14594

39361

100,00

1

2

Gemiddeld waren de kinderen iets jonger dan 11 jaar (10,92).
We zien in tabel 1 en in grafiek 3 dat -over het geheel genomen- het aantal kinderen groter is
naarmate de leeftijd van de kinderen stijgt. Kinderen tussen 0 en 3 jaar worden relatief weinig
aangemeld, bij kinderen vanaf 4 jaar zien we een sterk stijgende lijn in het aantal kinderen in
behandeling.
Het aantal kinderen bereikt haar plafond bij kinderen rond de 9 à 10 jaar. Er treedt een lichte daling
op voor kinderen tussen de 11 en 14 jaar, maar het aantal kinderen van 15 tot 17 jaar ligt opnieuw
wat hoger. Bij kinderen rond de 18 jaar neemt het aantal opnieuw af, maar een deel van deze
cliënten zal wellicht in het volwassenencircuit terecht komen in plaats van in het circuit Kinder en
Jeugd, en daarom zijn zij niet in deze analyse meegenomen.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

13

Grafiek 3: aantal kinderen per leeftijdsgroep in behandeling

Wanneer we de leeftijden van de jongens en de meisjes los van elkaar bekijken (grafiek 4), zien we
dat de piek voor jongens op jongere leeftijd ligt dan voor meisjes. Er zijn met name veel jongens in
leeftijd van 7 tot en met 11 jaar aangemeld, hun aantal neemt af naarmate ze ouder zijn.
Het aantal aangemelde meisjes wordt groter naarmate de leeftijd van de meisjes stijgt. Dit is
wellicht te verklaren omdat met name veel jongens worden gediagnosticeerd met aandachtstekortstoornissen en pervasieve ontwikkelingsstoornissen, en deze problematiek komt meestal naar
voren gedurende de basisschoolleeftijd. Meisjes hebben vaker klachten als depressie, angsten,
eetstoornissen; problematiek die vaak later in de adolescentie naar voren komt.
Grafiek 4: aantal jongens en meisjes per leeftijdsgroep

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

14

3.1.3

Diagnoses

We hebben de gestelde diagnose vanuit twee verschillende variabelen in kaart gebracht. De
variabele ‘Primaire Diagnose’ geeft de gestelde primaire diagnoses weer. De variabele ‘Diagnose
Groepering’ geeft de primaire diagnoses weer onderverdeeld in 16 hoofdgroepen. Ook de
aantallen voor ‘overig’, ‘geen diagnose’ en ‘onbekend’ zijn opgenomen.
In tabel 2 zien we eerst het aantal kinderen dat gediagnosticeerd is met een stoornis in één van de
16 hoofdgroepen. Ook de categorieën ‘overig’, ‘geen diagnose’ en ‘onbekend’ zijn toegevoegd.
In tabel 3 staan de aantallen kinderen met een diagnose opgesplitst in jongens en meisjes.

Tabel 2: gestelde primaire diagnose, onderverdeeld in 16 hoofdgroepen, en de categorieën ‘overig’,
‘geen diagnose’ en ‘onbekend’
Diagnose hoofdgroepen
aan een middel gebonden stoornissen

aantal

%

66

0,17%

aanpassingsstoornissen

2539

6,45%

angststoornissen

3242

8,24%

stoornissen

23

0,06%

dissociatieve stoornissen

18

0,05%

eetstoornissen

432

1,10%

2

0,01%

delirium, dementie en amnestische en andere cognitieve

nagebootste stoornissen
persoonlijkheidsstoornissen

67

0,17%

psychische stoornissen door somatische aandoening

61

0,15%

schizofrenie en andere psychotische stoornissen

121

0,31%

seksuele stoornissen

24

0,06%

slaapstoornissen

46

0,12%

somatoforme stoornissen

343

0,87%

stemmingsstoornissen

1753

4,45%

stoornissen in de impulsbeheersing

247

0,63%

stoornissen in de kindertijd

23410

59,48%

overig

6910

17,56%

geen diagnose

1

0,00%

onbekend

56

0,14%

39361

100,00%

totaal

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

15

Tabel 3: aantallen gestelde diagnoses in hoofdgroepen, voor jongens en meisjes
Diagnose hoofdgroepen

Aantal

%

Aantal

jongens
aan een middel gebonden stoornissen

%

Totaal

meisjes

44

67%

22

33%

66

aanpassingsstoornissen

1168

46%

1371

54%

2539

angststoornissen

1350

42%

1892

58%

3242

9

39%

14

61%

23

dissociatieve stoornissen

5

28%

13

72%

18

eetstoornissen

41

9%

391

91%

432

delirium, dementie en amnestische en andere
cognitieve stoornissen

nagebootste stoornissen

0

0%

2

100%

2

persoonlijkheidsstoornissen

11

16%

56

84%

67

psychische stoornissen door somatische aandoening

36

59%

25

41%

61

schizofrenie en andere psychotische stoornissen

64

53%

57

47%

121

seksuele stoornissen

17

71%

7

29%

24

slaapstoornissen

25

54%

21

46%

46

somatoforme stoornissen

115

34%

228

66%

343

stemmingsstoornissen

648

37%

1105

63%

1753

stoornissen in de impulsbeheersing

160

65%

87

35%

247

stoornissen in de kindertijd

17832

76%

5578

24%

23410

overig

3210

46%

3698

54%

6908

geen diagnose

1

100%

0

0%

1

onbekend

29

52%

27

48%

56

24765

63%

14594

37%

39359

totaal

Stoornissen in de kindertijd worden het meest gediagnosticeerd (23.410, 59%), gevolgd door
angststoornissen (3.242, 8%) aanpassingsstoornissen (2.539, 6%) en stemmingsstoornissen
(1.753, 4%).
Angststoornissen komen vaker voor bij meisjes (58%) dan bij jongens, evenals
stemmingsstoornissen (63% meisjes). Een eetstoornis werd 432 keer gediagnosticeerd, waarvan 9
op de 10 keer bij meisjes; een somatoforme stoornis werd 343 keer gediagnosticeerd en 2 keer zo
vaak bij meisjes. Stoornissen in de impulsbeheersing werden 247 keer gediagnosticeerd en twee
keer zo vaak bij jongens. Schizofrenie en psychotische stoornissen werden 161 keer
gediagnosticeerd. Diagnoses voor stoornissen in de andere categorieën werden allen minder dan
100 keer gesteld. 1 kind heeft geen diagnose ontvangen en voor 56 kinderen is de diagnose
onbekend. In de categorie ‘overig’ vallen 6910 diagnoses.
We zien dat het grootste percentage kinderen een diagnose in de (verzamel)categorie ‘stoornissen
in de kindertijd’ ontvangt (59%). De productstructuur van het DBC systeem was in 2008 nog in
ontwikkeling. Een directe uitsplitsing naar stoornissen conform DSM IV was toen nog niet mogelijk.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

16

Vanuit de variabele ‘Primaire diagnose’ hebben wij de meest voorkomende stoornissen in de
kindertijd van de aangemelde kinderen nader uitgesplitst. Tabel 4 geeft deze uitsplitsing weer, en
het aantal jongens en meisjes dat een diagnose heeft ontvangen in iedere categorie. Het gaat hier
om stoornissen die meestal voor het eerst naar voren komen in de kindertijd of adolescentie (DSM
IV).
Tabel 4: stoornissen in de kindertijd
Stoornissen in de kindertijd

Aantal

%

jongens

Aantal

%

Totaal

meisjes

% van
het
totaal

leerstoornissen

511

70%

221

30%

732

3,2

gedragsstoornis/antisociaal gedrag

1391

70%

605

30%

1996

8,7

pervasieve ontwikkelingsstoornissen

6631

83%

1385

17%

8016

35,0

aandachtstekortstoornissen

6977

78%

1919

22%

8896

38,9

ticstoornissen

169

76%

52

24%

221

1,0

zindelijkheidsstoornissen

153

66%

79

34%

232

1,0

hechtingsproblemen

283

53%

254

47%

537

2,3

separatieangst

93

41%

134

59%

227

1,0

selectief mutisme

34

37%

57

63%

91

0,4

1289

67%

646

33%

1935

8,5

ontwikkelingsstoornissen NAO

In de tabel is te zien dat het vooral gaat om kinderen bij wie aandachtstekortstoornissen worden
gediagnosticeerd (8.896), gevolgd door kinderen bij wie pervasieve ontwikkelingsstoornissen
worden gediagnosticeerd (8.016). Deze stoornissen vormen bijna 75% van alle stoornissen in de
kindertijd.
Ook kinderen met een gediagnosticeerde gedragsstoornis staan vaak op de wachtlijst (1.996),
ongeveer net zo vaak als kinderen met een ontwikkelingsstoornis NAO (1.935). Daarnaast waren
diagnoses voor leerstoornissen (732) , reactieve hechtingsstoornissen (537), ticstoornissen (221),
zindelijkheidsstoornissen (232) en separatieangst (227) de meest voorkomende stoornissen van
kinderen op de wachtlijst.
Wat betreft sekseverschillen valt op dat aandachtstekortstoornissen veel vaker worden
gediagnosticeerd bij jongens (6.977, 78%) dan bij meisjes. Ook pervasieve
ontwikkelingsstoornissen worden vaker gediagnosticeerd bij jongens (6.631, 83%) dan bij meisjes.
Gedragsstoornissen worden in 70% van de gevallen gediagnosticeerd bij jongens. Tot slot komen
leerstoornissen, tic-stoornissen en zindelijkheidsstoornissen vaker voor bij jongens (respectievelijk
70%, 76% en 66%) dan bij meisjes.
Separatieangst komt meer voor bij meisjes (134, 59%), evenals selectief mutisme (57, 63%).
Een hechtingsstoornis wordt ongeveer even vaak gediagnosticeerd bij jongens als bij meisjes.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

17

3.1.4

Leeftijd per diagnose

Tabellen 5 en 6 geven de gemiddelde leeftijd weer waarop de diagnoses worden gesteld. De
gemiddelde leeftijd waarop stoornissen in de verschillende groepen (stoornissen in de kindertijd
niet meegeteld) worden vastgesteld varieert van 10 (slaapstoornissen) tot 16 (aan een middel
gebonden stoornissen, nagebootste stoornissen, persoonlijkheidsstoornissen) jaar. De gemiddelde
leeftijd waarop stoornissen in de kindertijd worden vastgesteld varieert van 7 (selectief mutisme) tot
12 (gedragsstoornis) jaar. De meeste stoornissen in de kindertijd worden dus, zoals reeds eerder
aangegeven, gediagnosticeerd op basisschoolleeftijd. Het vaststellen van andere stoornissen zoals
stemmingsstoornissen, eetstoornissen en psychotische stoornissen vindt gemiddeld later plaats, in
de adolescentie.
Tabel 5: de gemiddelde leeftijd waarop een diagnose wordt gesteld
Diagnose hoofdgroepen

Gemiddelde leeftijd

aan een middel gebonden stoornissen

16

aanpassingsstoornissen

12

angststoornissen

12

delirium, dementie en amnestische en andere

11

cognitieve stoornissen
dissociatieve stoornissen

14

eetstoornissen

14

nagebootste stoornissen

16

persoonlijkheidsstoornissen

16

psychische stoornissen door somatische

11

aandoening
schizofrenie en andere psychotische stoornissen

15

seksuele stoornissen

12

slaapstoornissen

10

somatoforme stoornissen

13

stemmingsstoornissen

14

stoornissen in de impulsbeheersing

13

stoornissen in de kindertijd

10

overig

11

geen diagnose

5

onbekend

11

totaal

11

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

18

Tabel 6: gemiddelde leeftijd waarop een stoornis in de kindertijd wordt gediagnosticeerd
Stoornis in de kindertijd

Gemiddelde leeftijd

Leerstoornissen

10

gedragsstoornis/antisociaal gedrag

12

autismespectrum stoornissen

10

AD(H)D

10

ticstoornis

11

zindelijkheidsstoornis

8

hechtingsproblemen

10

separatieangst

10

selectief mutisme

7

ontwikkelingsstoornis NAO

9

totaal

11

3.1.5

Wachttijd

Tabellen 7 en 8 geven de gemiddelde wachttijd in dagen tot behandeling weer voor kinderen op de
wachtlijst 5 . Tabel 7 geeft de 16 hoofdgroepen diagnoses weer, tabel 8 geeft een beeld van de
wachttijden voor de meest voorkomende stoornissen in de kindertijd. In tabel 7 zien we dat
gemiddelde wachttijd over alle 39.361 DBC’s samen 96 dagen bedraagt, vanaf de start van het
DBC-traject (zijnde de aanmelding) tot aan het eerste behandelcontact. De wachttijd zal statistisch
gezien geen normale verdeling hebben, maar een scheve (uitschieters naar boven: dit trekt het
gemiddelde omhoog). Daarom is ook de mediaan bekeken 6 . Wanneer alle waarnemingen worden
gerangschikt van laag naar hoog is de middelste waarde de mediaan. Per definitie zijn 50% van de
waarnemingen lager en 50% hoger dan de mediane waarde. We zien dat de wachttijd berekend
met de mediaan 75 dagen bedraagt 7 .
De gemiddelde wachttijd tot behandeling verschilt tussen de stoornissen. Zo bedraagt de wachttijd
tot behandeling voor schizofrenie 44 dagen (mediaan 21), terwijl de wachttijd tot behandeling voor
stoornissen in de kindertijd 107 dagen (mediaan 89) bedraagt. De 363 dagen wachttijd voor de 5
personen in de categorie ‘geen diagnose’ is opvallend, maar waarschijnlijk te verklaren uit
administratieve fouten. De reden waarom deze wachttijd zo lang is, kan alleen achterhaald worden
door dit op cases-niveau te onderzoeken. Een mogelijke hypothese voor het verschil in wachttijden

5

De gevonden wachttijd kan afwijken van de informatie uit de wachttijdenrapportages. Dat heeft te maken met de bron die

gebruikt wordt voor meting en de precieze definiëring. In deze rapportage baseren wij ons op bijna 40.000 DBC’s.
6

Het was niet mogelijk om de mediaan van de stoornissen uit de kindertijd te berekenen, omdat de informatie voor

categorieën verzameld is op grond van de verkregen data op papier.
7

Een onderverdeling naar wachttijd per fase (W1, W2, W3) is binnen het tijdsbestek van de opdracht niet mogelijk geweest.

Een eerste analyse van dat onderscheid gaf te vaak een negatieve wachttijd. Daarom is gekozen om te werken met de
wachttijd voor het totale traject. Een van de mogelijke oorzaken van die negatieve wachttijden is mogelijk dat gegevens
onvoldoende correct worden ingevuld.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

19

tussen verschillende stoornissen is dat sommige stoornissen bij spoedzaken vaker voorkomen en
daarom een kortere doorlooptijd kennen. De informatie over de wachttijden per stoornis geven in
deze vorm geen aanwijzingen voor beleid om de wachtlijsten te bekorten. Daarvoor is een analyse
nodig waardoor die verschillen veroorzaakt worden.
Tabel 7: gemiddelde wachttijd in dagen tot behandeling
Diagnose hoofdgroepen

Gemiddelde

Mediaan

wachttijd in

wachttijd

dagen

in dagen

aan een middel gebonden stoornissen

52

34

aanpassingsstoornissen

83

63

angststoornissen

83

64

delirium, dementie en amnestische en andere cognitieve stoornissen

47

22

dissociatieve stoornissen

47

28

eetstoornissen

52

34

nagebootste stoornissen

74

73,5

persoonlijkheidsstoornissen

71

63

psychische stoornissen door somatische aandoening

48

29

schizofrenie en andere psychotische stoornissen

44

21

seksuele stoornissen

79

63,5

slaapstoornissen

89

79

somatoforme stoornissen

73

56

stemmingsstoornissen

74

56

stoornissen in de impulsbeheersing

75

51

stoornissen in de kindertijd

107

89

overig

83

62

geen diagnose

363

363

onbekend

44

15

totaal

96

75

Zoals te zien is in tabel 8 zijn de langste wachttijden die voor behandeling van leerstoornissen (126
dagen). Ook zijn er relatief lange wachttijden voor aandachtstekortstoornissen (108 dagen) en
pervasieve ontwikkelingsstoornissen (109 dagen).
Ook ontwikkelingsstoornissen NAO en selectief mutisme hebben een relatief lange wachttijd
wanneer we ze vergelijken met de andere stoornissen in de kindertijd.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

20

Tabel 8: wachttijd in dagen tot aan behandeling van een stoornis in de kindertijd
Stoornissen in de kindertijd

Gemiddelde wachttijd in dagen

leerstoornissen

126

gedragsstoornis/antisociaal gedrag

86

pervasieve ontwikkelingsstoornissen

109

aandachtstekortstoornissen

108

ticstoornissen

97

zindelijkheidsstoornissen

89

hechtingsproblemen

94

separatieangst

79

selectief mutisme

108

ontwikkelingsstoornis NAO

115

totaal

96

3.1.6

Spoed en reguliere zaken

In totaal vielen 39.297 van de geanalyseerde zaken onder het zorgtype ‘reguliere zorg’. De andere
64 zaken (0,002%) waren eenmalig spoedeisende zaken/crisisinterventies.
De reguliere zorg DBC’s hadden een gemiddelde wachttijd van 96 dagen. De spoedeisende zaken
hadden een gemiddelde wachttijd van 5 dagen (hier wordt dus met voorrang actie op
ondernomen).
Spoedzaken/crisisinterventies waren als volgt verdeeld over de verschillende diagnoses:
Tabel 9: spoedzaken/crisisinterventies verdeeld over diagnoses
Diagnose hoofdgroepen

Aantal zaken

gedragsstoornis/antisociaal gedrag

6

autismespectrum stoornissen

2

AD(H)D

1

ontwikkelingsstoornis NAO

1

aan een middel gebonden stoornissen

2

aanpassingsstoornissen

11

angststoornissen

9

delirium, dementie en amnestische en andere cognitieve stoornissen

1

eetstoornissen

2

schizofrenie en andere psychotische stoornissen

8

somatoforme stoornissen

1

stemmingsstoornissen

9

overig

9

onbekend

2

totaal

64

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

21

Spoed/crisisinterventies waren vooral nodig bij stemmingsstoornissen, psychosen,
aanpassingsproblemen en angststoornissen.
3.1.7

Verwijzers

Bij het analyseren van de verwijzers bleek dat dit veld vaak niet ingevuld was. Van de 39.361 DBC
trajecten was de verwijzer van 34.863 kinderen (88,5%) onbekend. Het in te vullen veld ‘verwijzer’
is in de DIS bestanden optioneel, wat in de praktijk kan betekenen dat het sneller wordt
overgeslagen. Dit alles wil niet zeggen dat de verwijzer onbekend is, maar wil zeggen dat het veld
niet is ingevuld.
Van de overige 4.498 trajecten hebben we de verdeling van verwijzers bekeken (zie grafiek 4). Het
grootste deel van de kinderen (74%) is verwezen door de huisarts. Dit geeft hoogstwaarschijnlijk
een vertekend beeld, want ook als kinderen zijn verwezen door school of een voorliggende
voorziening, is een brief van de huisarts nodig. Ongeveer gelijke aantallen kinderen zijn verwezen
door het ziekenhuis (7%) of psycholoog/psychiater/pedagoog (5%). De aantallen kinderen
verwezen door maatschappelijke en pedagogische diensten (8 kinderen), en door bedrijfsartsen (3
kinderen) zijn te verwaarlozen. Door de categorie ‘overigen’ wordt 12% van de kinderen verwezen.
Grafiek 4: aantal verwijzingen per verwijzer

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

22

3.1.8

Verstedelijking en wachttijd

Verstedelijking lijkt weinig invloed te hebben op de lengte van de wachttijd (zie grafiek 5). De
wachttijd verschilt nauwelijks in stedelijke en minder stedelijke gebieden.
Grafiek 5: gemiddelde wachttijd in dagen voor stedelijke en minder stedelijke gebieden

3.2

Dossieronderzoek

Het dossieronderzoek 8 levert een beeld van de jeugdigen op de wachtlijst. De informatie over
leeftijd en geslacht stemt overeen met het onder 3.1 geschetste beeld.
We zijn bij de selectie van de dossiers uitgegaan van de gegevens op peildatum 1 januari 2008
(zie hiervoor Sector rapport GGZ 2009: Zorg op waarde geschat). De verhouding van de drie
groepen wachtenden en verdeling van leeftijd en geslacht binnen deze drie groepen wachtenden,
zoals in bovengenoemd rapport beschreven, is vertaald naar 100 dossiers. De dossiers zijn
vervolgens willekeurig verdeeld over 6 instellingen gekozen op basis van urbanisatiegraad en
specialistische instelling of algemene instelling.
Wij hebben 92 dossiers onderzocht. Binnen deze dossiers ontbreekt soms informatie. Dat kan
deels verklaard worden uit het aantal dossiers (36) dat we gevraagd hebben voor de
aanmeldingswachtfase. Er is wel een aanmelding, maar er is nog geen eerste gesprek geweest. In
het dossier zit dan voorlopig alleen een verwijsbrief van de huisarts.
De analyse van de dossiers per onderdeel (zoals ‘woonsituatie’, ‘classificatie’ enzovoorts) heeft
steeds betrekking op de totale groep van 92 dossiers. We doen geen uitspraken over of een
bepaalde classificatie vaker voorkomt bij een bepaalde groep (bijvoorbeeld jongens).

8

Het dossieronderzoek is uitgevoerd bij 6 instellingen voor GGz (zie bijlage 1).

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

23

3.2.1

Algemeen beeld

We hebben gekeken wat er bekend is over de woonsituatie van de 92 jeugdigen, of ze
broers/zussen hebben, welk onderwijs gevolgd wordt en wat de nationaliteit is.
Woonsituatie
In 13 dossiers was geen informatie te vinden over de woonsituatie van de jeugdige.
Wat betreft de overige 79 dossiers is de indeling als volgt:
Het merendeel (56 jeugdigen) woont thuis bij beide ouders. 15 Jeugdigen wonen thuis bij één
ouder, 6 wonen thuis bij één ouder met partner en 2 jeugdigen wonen elders: één woont in een
pleeggezin en één in een schippersinternaat. In totaal wonen 23 jeugdigen niet bij beide ouders.
Hiervan ondervinden 6 jeugdigen (circa een kwart) problemen binnen de primaire steungroep 9 .
Van de 56 jeugdigen, die bij beide ouders wonen, zijn er 10 jeugdigen (circa een vijfde) die
problemen hebben binnen de primaire steungroep.
Problemen in de omgang tussen ouder en kind komen voor bij alle jeugdigen, ongeacht de
woonsituatie.
Grafiek 6:
Woonsituatie jeugdige
60
50
40
30
20
10
0
missing

biologische
ouders

1 ouder

1 ouder en
partner

anders

Broertjes en zusjes
Er zijn 60 jeugdigen, die één of meerdere jongere en/of oudere broertjes en/of zusjes hebben.
Van 3 jeugdigen stond expliciet in het dossier aangegeven dat ze enig kind zijn. Van 29 jeugdigen
kon hierover geen informatie uit het dossier gehaald worden.

9

As IV van de DSM-IV dient voor het vastleggen van psychosociale en omgevingsproblemen, die de diagnose, behandeling

en prognose van psychische stoornissen kunnen beïnvloeden. Hieronder vallen problemen binnen de primaire steungroep.
Dit zijn stressveroorzakende factoren in het gezin. Voorbeelden hiervan zijn het overlijden van een gezinslid, scheiding,
misbruik/mishandeling van een kind.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

24

Onderwijs
Van 31 jeugdigen was geen informatie te vinden over het onderwijs dat ze volgen. Wat betreft de
overige 61 jeugdigen, kunnen we de volgende indeling maken: het merendeel (43 jeugdigen) volgt
regulier onderwijs. 16 Jeugdigen volgen speciaal onderwijs en 2 Jeugdigen gaan niet naar school.
Grafiek 7:
Onderwijs
50
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
missing

regulier onderwijs

speciaal onderwijs

geen onderwijs

Nationaliteit
In de 92 dossiers, die we bekeken hebben, stond slechts een enkele keer aangegeven wat de
nationaliteit van de jeugdige is. We kunnen geen uitspraken doen over de afkomst van de 92
jeugdigen.
3.2.2

Reden aanmelding en diagnose

Reden aanmelding
Van alle 92 jeugdigen is bekend met welke problematiek ze zijn aangemeld.
Ongeveer een kwart van deze jeugdigen is al gediagnosticeerd, voordat ze worden aangemeld bij
een GGZ instelling. In dit geval vraagt de verwijzer de GGZ instelling aanvullend onderzoek te
doen, een herdiagnose vast te stellen en/of een behandelplan te maken.
In de overige drie kwart van de gevallen vraagt de verwijzer om het stellen van een diagnose (26
keer) of om diagnose en behandeling (43 keer). In een kwart van de gevallen wordt specifiek
gevraagd om ouderbegeleiding (15 keer), waaronder intensief psychologische gezinsbegeleiding,
of medicatie voor de jeugdige (8 keer).
Ongeveer 35% van de 92 jeugdigen is aangemeld met een vermoeden van stoornis binnen het
autisme spectrum. Circa 25% van de 92 jeugdigen vertoont gedragsproblemen. Ongeveer één
derde van de jeugdigen met gedragsproblemen vertoont daarnaast kenmerken van een autisme
spectrum stoornis. Circa 20% van de jeugdigen heeft last van concentratieproblemen en/of

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

25

hyperactief gedrag. De overige 20% wordt voornamelijk gekenmerkt door angst- en
dwangklachten, gevolgd door leerproblemen (voornamelijk dyslexie) en ontwikkelingsachterstanden. Tot slot wordt ook lichamelijke klachten (met name eetproblemen, slaapproblemen
en chronische hoofdpijn) een aantal keren genoemd.
Grafiek 8:
Reden aanmelding

Type aanmelding

diverse problemen
(angst, dwang,
leerproblemen)

gedragsproblemen

concentratieprobleme
n/hyperactiviteit

stoornis
autismespectrum

35
30
25
20
15
10
5
0

Van de 92 aanmeldingen zijn er 10 cliënten met spoed aangemeld. Onder de 10
spoedaanmeldingen vallen cliënten met schoolproblemen, dwanghandelingen of cliënten die
problemen hebben als gevolg van traumatische ervaringen.
In 21 van de 92 gevallen betreft het een heraanmelding. Bij vier van deze heraanmeldingen gaat
het om spoed. In de meeste gevallen wordt er bij een heraanmelding gevraagd om behandeling
van het kind, gevolgd door hulp aan de ouders. Een enkele keer gaat het om het voorschrijven van
medicatie aan de jeugdige.
Diagnoses - classificatie
Van 80 cliënten (op een totaal van 92) zijn de gestelde diagnoses bekend of is een klacht
geclassificeerd. Voor de 12 dossiers waarvoor het niet bekend is, gaat het om 8 cliënten in de
aanmeldingswachtfase en 4 in de beoordelingswachtfase.
Voor ruim 30% van de jeugdigen (op een totaal van 80) geldt dat ze al gediagnosticeerd zijn,
voordat ze bij een GGZ-instelling (her)aangemeld zijn. De andere cliënten zijn bij de GGZ
aangemeld, omdat er vermoedens van een stoornis zijn.
Op grond van onderzoek wordt door de GGZ een diagnose gesteld. Ruim de helft van de
jeugdigen (50 van de 80) is geclassificeerd binnen het Autisme Spectrum Stoornis (ASS). 30
Cliënten hebben Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) of Attention Deficit Disorder
(ADD). Overigens is dit niet altijd de hoofdgroep (zie ook paragraaf 3.1.3), er zijn ook andere
problemen. Circa 35% van de jeugdigen heeft lichamelijke klachten, bijna 25% vertoont

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

26

gedragsproblemen en ruim 20% kampt met leerproblemen. Dwanghandelingen en
angstproblematiek worden bij respectievelijk 13% en 5% van de jeugdigen gediagnosticeerd.
Grafiek 9:

Comorbiditeit
Bij 13 van de 80 jeugdigen, die gediagnosticeerd zijn, is één diagnose gesteld. 6 Van de 13
jeugdigen hebben een autisme spectrum stoornis, daarna volgen ADHD, psychosociale - en
gedragsproblematiek, evenredig verdeeld over 6 jeugdigen. Er is één jeugdige, die leidt aan de
stoornis ‘selectief mutisme’.
Bij de overige 67 jeugdigen zijn er twee of meer diagnoses gesteld. Een enkele keer gaat een
autisme spectrum stoornis samen met kenmerken van ADHD. Stoornissen in het autistisch
spectrum blijken zich veelal te uiten in gedragsproblemen. Aandachtstekort en/of hyperactiviteit
houden met name verband met leerproblemen en een zwakke motoriek.
Dwanghandelingen en lichamelijke klachten worden zowel tegelijkertijd met een autisme stoornis
als met ADHD gediagnosticeerd.
3.2.3

Verwijzer

Circa de helft van de 92 jeugdigen (45 jeugdigen) is door de huisarts naar de GGZ verwezen.
Het aantal aanmeldingen vanuit ouders en school via de huisarts is nagenoeg gelijk (respectievelijk
14 en 13 keer). De GGZ en de kinderarts volgen met respectievelijk 7 en 5 verwijzingen.
Ook het (school) maatschappelijk werk, Bureau Jeugdzorg, orthopedagogen en MEE verwijzen
naar de GGZ (8 verwijzingen).

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

27

Grafiek 10:
Verwijzer
50
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
Huisarts

Huisarts
(ouders)

Huisarts
(onderwijs)

GGZ

Kinderarts

Overig

Zoals eerder genoemd in de data-analyse geeft een verwijzing door de huisarts niet altijd inzicht of
er ook nog een andere belanghebbende of instantie is die betrokken is bij de verwijzing.
3.2.4

Eerdere hulpverlening aan jeugdigen en ouders

We hebben gekeken welke hulpverlening is ingezet bij jeugdigen en/of hun ouders, voordat ze zijn
aangemeld bij een GGZ-instelling. In de dossiers wordt gesproken over ‘eerdere hulpverlening’.
Bijna een kwart van de cliënten (21 van de 92 jeugdigen) is voor de tweede keer bij een GGZinstelling aangemeld. Dit verklaart dat de eerdere hulpverlening aan jeugdigen en hun ouders met
name afkomstig is van een GGZ-instelling. Een enkele keer is de kinderpsychiater of een instelling
voor ambulante geestelijke gezondheidszorg genoemd. Soms gaat het om een voorverwijzing van
een algemene naar een specialistische GGZ-instelling.
Hulpverlening aan jeugdigen
Voor 33 cliënten is uit het dossier niet op te maken of er hulpverlening is ingezet, voordat ze zijn
aangemeld bij een GGZ-instelling.
In 59 dossiers staat aangegeven dat er hulp is ingezet. Geestelijke gezondheidszorg, uitgevoerd
door een instelling, is het meest genoemd. Geestelijke gezondheidszorg wordt daarnaast vaak
genoemd in combinatie met Bureau Jeugdzorg en jeugdzorgaanbieders. Verder worden logopedie
en vormen van bewegingstherapie genoemd.
30 Jeugdigen hebben zorg ontvangen van één instantie:
- Ruim 40% ontving zorg vanuit een GGZ-instelling.
- Een derde deel ontving logopedie en/of bewegingstherapie.
- Ruim een kwart ontving zorg van Bureau Jeugdzorg of een jeugdzorgaanbieder.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

28

29 Jeugdigen ontvingen zorg van twee of meer instanties:
- Bijna de helft van deze jeugdigen heeft te maken gehad met GGZ-instelling in combinatie
met Bureau Jeugdzorg en/of een andere vorm van zorg, zoals psychologische zorg (al dan
niet uitgevoerd door vrijgevestigde psychologen/psychiaters) of jeugd- en opvoedhulp.
- Bijna 30% van deze jeugdigen heeft te maken gehad met een GGZ-instelling en met een
jeugdzorgaanbieder.
- Circa 17% ontving een andere combinatie van zorg. Jeugdzorgaanbieders,
logopedie/bewegingstherapie en hulp vanuit school zijn in dit verband genoemd.
Hulpverlening aan ouders
In 69 dossiers was geen informatie te vinden over eventuele hulpverlening aan ouders. 23 Ouders
hebben hulpverlening ontvangen.
15 Ouders ontvingen zorg van één instantie:
Bijna de helft ontving geestelijke gezondheidszorg.
Een derde had te maken met een jeugdzorgaanbieder.
Een vijfde is alleen in contact geweest met Bureau Jeugdzorg.
8 Ouders ontvingen zorg van twee of meerdere instanties. Hierbij gaat het met name om een
combinatie van geestelijke gezondheidszorg met een jeugdzorgaanbieder en/of Bureau Jeugdzorg.
3.2.5

Wachtlijstbegeleiding

We hebben gekeken of de GGZ tijdelijk zorg biedt, terwijl de cliënt op de wachtlijst staat.
In de 92 dossiers is hier geen informatie over te vinden. Dat wil niet zeggen dat er geen
begeleiding of ondersteuning is geboden. Het is binnen de dossiers niet als zodanig geregistreerd.
3.2.6

Doorverwijzing

De vraag is of de GGZ een cliënt, die nog op de wachtlijst staat, doorverwijst naar een andere
instelling voor hulp. Circa één derde van de 92 cliënten, die op de wachtlijst staan, wachten nog op
een intakegesprek. Pas in een later stadium is eventuele doorverwijzing naar een andere instelling
aan de orde.
Een enkele keer is dit het geval:
Er zijn 5 cliënten in de beoordelingsfase doorverwezen.
Voor 3 cliënten geldt dat ze in de behandelingsfase zijn doorverwezen.
Op een totaal van 8 keer is er 4 keer doorverwezen naar een andere GGZ-instelling dichter in de
woonomgeving van de cliënt.
Verder wordt verwezen naar psychiatrische thuiszorg, een algemeen ziekenhuis (voor het stellen
van een lichamelijke diagnose of het uitvoeren van een onderzoek), een jeugdzorgaanbieder en
naar MEE.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

29

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

30

4

Conclusies

Voor dit onderzoek is een analyse gemaakt van DIS bestanden (bijna 40.000 trajecten/cliënten).
Daarnaast is een kwalitatieve analyse gemaakt van 92 dossiers (verdeeld over 6 verschillende
GGZ instellingen). De analyse van de DIS bestanden heeft betrekking gehad op trajecten die in
2008 zijn beëindigd. De DIS bestanden leverden niet op alle vragen antwoord. Een deel van de
antwoorden hebben we gevonden op basis van de dossieranalyse. Echter, gezien de beperkte
omvang van deze steekproef moeten deze gegevens met voorzichtigheid worden geïnterpreteerd.
Ze zijn, zoals ook bedoeld, indicatief maar niet per definitie maatgevend.

4.1 Beantwoording onderzoeksvragen
Hoe ziet de doelgroep eruit, en welke type stoornissen komen voor?
Geslacht en leeftijd
Op basis van de DIS bestanden concluderen we het volgende. Er worden meer jongens dan
meisjes aangemeld en behandeld, 63% is jongen, 37% is meisje. Er worden relatief weinig jonge
kinderen (0-4 jaar) aangemeld. De groep kinderen van 9 en 10 jaar wordt het meest aangemeld.
Ook de groep 15, 16 en 17 jarigen is omvangrijk. De gemiddelde leeftijd van alle aangemelde
kinderen is bijna 11 jaar.
Voor alle jongens ligt de piek bij aanmelding in de leeftijd van 7 tot 12 jaar. Bij meisjes ligt die piek
op een latere leeftijd. Als jongens ouder worden, neemt het aantal dat wordt aangemeld af, bij
meisjes zien we juist dat hun aantal en aandeel toeneemt naarmate zij ouder zijn. Voor beide
groepen geldt dat het aantal aanmeldingen bij 17 jaar weer afneemt.
Type diagnose
De DIS bestanden geven het volgende beeld. Stoornissen in de kindertijd worden het meest
gediagnosticeerd (59%), gevolgd door angststoornissen (8%), aanpassingsstoornissen (6%) en
stemmingsstoornissen (4%).
De belangrijkste stoornissen in de kindertijd zijn pervasieve ontwikkelingsstoornissen,
aandachtstekortstoornissen en gedragsstoornissen/antisociaal gedrag.
De volgende stoornissen komen vaker voor bij meisjes: angst (58%), stemming (63%), eetstoornis
(90%) en somatoforme stoornis (66%).
Stoornissen in de kindertijd wordt vaker gemeld voor jongens (76%). Zij zijn bij de drie belangrijkste
stoornissen oververtegenwoordigd. Alleen bij separatieangst en selectief mutisme (als onderdelen
van stoornissen in de kindertijd) is het aandeel meisjes groter dan het aandeel jongens.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

31

Comorbiditeit
Hierover kan op grond van de DIS bestanden geen uitspraak worden gedaan. Het
dossieronderzoek geeft wel enige richting.
In 67 van de 80 gevallen is er sprake van een diagnose van meer dan één stoornis. Bij het
merendeel van de onderzochte jeugdigen is sprake van ADHD/ADD of ASS in combinatie met
andere problemen.
Prioriteiten stellen voor groepen wachtenden
Op grond van het onderzoek is het niet mogelijk hier iets over te zeggen.
Wel valt op dat de wachttijd voor de start van behandeling voor onderscheiden stoornissen
verschilt. Zo is de wachttijd voor kinderen met leerstoornissen, aandachtstekortstoornissen en
pervasieve ontwikkelingsstoornissen met een gemiddelde van meer dan 100 dagen het grootst (en
hoger dan de totale gemiddelde wachttijd). Tegelijkertijd gaat het om een grote groep jeugdigen (in
totaal bijna 11.000), waarvan het merendeel jongen is.
Als er sprake is van crisis of spoed, blijkt dat de wachttijd relatief zeer kort is (5 dagen).
Aangetekend moet worden dat het om een relatief zeer weinig zaken gaat waarover gerapporteerd
wordt.
Verstedelijkingsgraad heeft nagenoeg geen invloed op de wachttijd.
Door wie is doorverwezen naar de GGZ?
Voor zover er informatie is over de verwijzer is dat in de meeste gevallen de huisarts of een andere
geneeskundige. Of er achter de huisarts een aanmelder zit, is op grond van het materiaal niet te
zeggen. Het dossieronderzoek laat een vergelijkbaar beeld zien.
Naar wie verwijst de GGZ door?
De DIS bestanden geven hier geen uitsluitsel over. De dossiers geven hier ook maar beperkt
inzicht in. Doorverwijzing naar een andere GGZ instelling komt voor. Daarvoor vonden we twee
overheersende redenen. Ten eerste wordt doorverwezen naar een instelling dichter in de
woonomgeving. Als tweede reden geldt dat doorverwezen wordt naar van een algemene naar een
meer gespecialiseerde GGZ instelling. Een enkele keer wordt doorverwezen naar een
jeugdzorgaanbieder.
Is er in het voortraject al interventie geweest vanuit de eerstelijnszorg of andere sectoren?
Uit het dossieronderzoek blijkt het volgende. Bijna 2/3 van de jeugdigen heeft eerder te maken
gehad met hulpverlening. De helft van deze groep heeft met 1 instantie te maken gehad, de andere
helft met 2 of meer.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

32

Over ouders wordt gerapporteerd dat ongeveer ¼ al eerder te maken heeft gehad met
hulpverlening. Voor zowel ouders als jeugdigen gaat het om GGZ-contacten, Bureau Jeugdzorg of
een zorgaanbieder (jeugdhulpverlening).
Is er overbruggingszorg (wachtlijstbegeleiding) geweest, terwijl de cliënt moest wachten?
Deze vraag kan op grond van het materiaal niet beantwoord worden.

4.2 Algemene conclusies
De wachttijd van cliënten die in behandeling zijn genomen bedraagt gemiddeld 96 dagen (wachttijd
berekend over de drie onderscheiden fasen: wachten voor intake, beoordeling en behandeling,
W1, W2, W3).
Deze meting heeft betrekking op 40.000 DBC’s. Het gaat om cliënten die drie fase doorlopen
hebben: zij zijn aangemeld, hebben een beoordeling gekregen en zijn in behandeling genomen. De
bestanden lieten niet toe om de wachttijden van de drie onderscheiden fasen te achterhalen.
Een gemiddelde wachttijd wil zeggen dat er cliënten zijn die korter of langer dan deze tijd wachten.
Een zeer korte of juist een erg lange wachttijd beïnvloedt het gemiddelde bovenproportioneel.
Daarom hebben we ook de mediaan berekend. Hieruit blijkt dat bij 50% van de cliënten de
behandeling binnen 75 dagen start. Bij 50% wordt die termijn van 75 overschreden.
De gevonden informatie wijkt niet af van de wachttijden zoals die gerapporteerd worden in de
Wachtlijstrapportage van GGZ Nederland.
Wij vonden dat minimaal 13.421 trajecten niet hebben geleid tot een behandeling binnen de GGZinstelling waar ook de aanmelding plaatsvond. Er is in deze trajecten wel een inspanning verricht
(bijvoorbeeld:47% van deze cases is afgesloten na intake en/of diagnostiek) maar er is geen
behandeling gestart.
De conclusie is dat niet alle aanmeldingen leiden tot behandeling. Wat hiervan de reden is, of de
GGZ terecht is ingeschakeld en of de cliënt terecht niet wordt behandeld, kan op grond van ons
onderzoek niet beoordeeld worden. Wel geven de cijfers aanleiding tot de veronderstelling dat er in
de verschillende fasen selectie plaats vindt: niet iedere aanmelding leidt automatisch tot
behandeling.
Volgens inzichten uit de praktijk zal deze groep (wel aanmelding en beoordeling, geen
behandeling) uit de volgende subcategorieën bestaan:

-

-

De vraag van de verwijzer is om vast te stellen of er sprake is van een psychiatrische diagnose
en deze te classificeren met het oog op indicatiestelling. Deze is nodig om zorg en begeleiding
te krijgen in aangrenzende domeinen en sectoren zoals onderwijs (cluster IV), jeugdzorg en
(PGB) AWBZ.
Er volgt wel een behandeling, maar bij een andere (GGZ)aanbieder of de behandeling wordt
op een later tijdstip gestart. Bijvoorbeeld als specialistische behandeling of behandeling in een
groep (welk aanbod bijvoorbeeld driemaandelijks start) gewenst is.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

33

-

-

Het vermoeden van de verwijzer dat er sprake is van een stoornis kan niet worden bevestigd.
En er is geen behandeling nodig. De inspanning vanuit de GGZ is in dit geval terecht, evenals
de conclusie om af te zien van behandeling.
De cliënt wordt met een behandeladvies terug verwezen naar de eerste lijn en in de eerste lijn
behandeld.

In het verlengde hiervan concluderen we dat de inrichting van het zorgstelsel en de wet- en
regelgeving in aangrenzende sectoren gevolgen heeft voor het beroep op de capaciteit van de
GGZ. Zo is voor de toekenning van een PGB een diagnose door een psychiater (vanuit
bijvoorbeeld de GGZ) nodig. Ook voor toelating tot Cluster IV onderwijs kan zo’n diagnose nodig
zijn. Een toeloop in andere sectoren of domeinen heeft dan gevolgen voor een toeloop binnen de
GGZ. Terugdringen van de wachtlijst vraagt dus ook inzicht in toegangsregelingen voor andere
sectoren of domeinen.

4.3 Tot besluit
Het voorliggende onderzoek is bedoeld als eerste stap om wachtlijsten en ongewenst lange
wachttijden te beheersen. Het onderzoek biedt geen antwoord op de vraagstelling of er een latente
vraag is en zo ja, wat dan de omvang van die vraag is. Antwoord daarvoor kan onder meer
gevonden worden door de resultaten van epidemiologisch onderzoek te vergelijken met de
voorliggende resultaten. Een tweede stap is dan te beoordelen of de vraag en het aanbod
voldoende met elkaar in evenwicht zijn.
De aanbodzijde is nog niet voldoende in kaart gebracht. Daarbij moet de aandacht zich niet alleen
richten op instellingen die verbonden zijn aan GGZ Nederland, maar ook op domeinen, instellingen
en aanbieders die een rol kunnen spelen in het aanbod voor jeugdigen die zijn aangewezen op
zorg vanuit het domein van de kinder- en jeugdpsychiatrie.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

34

Bijlage 1: Gestratificeerde steekproef – deelnemende instellingen

Op basis van literatuur hebben we een verdeling gemaakt binnen de 100 dossiers naar wachtfase,
leeftijd en geslacht.

Leeftijd 0-5 jaar

Leeftijd 6-11 jaar

Leeftijd 12-17 jaar

man

vrouw

man

vrouw

man

vrouw

Aanmelding (36)

1

1

11

5

10

8

Beoordeling (41)

1

1

13

5

12

9

Behandeling (23)

1

1

7

3

6

5

Fase

Per instelling ziet de verdeling er dan als volgt uit:
Leeftijd 0-5 jaar

Leeftijd 6-11 jaar

Leeftijd 12-17 jaar

man

man

vrouw

man

vrouw

vrouw

Fase
Aanmelding (6)

1

1

2

1

Beoordeling (7)

1

2

1

2

2

Behandeling (4)

1

1

1

1

Voorts is er een onderverdeling gemaakt over de instellingen, waarbij we gerangschikt hebben op
algemeen/specialistisch en stedelijk/niet-stedelijk. Die verdeling is in het onderzoek als volgt:

Specialistisch
Stedelijk

De Bascule, Amsterdam

Algemeen
GGzE, Eindhoven
Lucertis, Kinder en
Jeugdpsychiatrie, Rotterdam

Niet-stedelijk

Triversum Centrum voor Kinderen Jeugdpsychiatrie, Alkmaar

Mondriaan Zorggroep, voor
geestelijke gezondheid, Heerlen

Kinder en Jeugdpsychiatrie
Karakter, Ede

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

35

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

36

Bijlage 2: Ontwikkeling budget en benutting tweedelijns GGZ capaciteit
(jeugdigen, volwassen, ouderen)

Tussen 2001 en 2007 is het budget dat beschikbaar is voor de GGZ toegenomen. Datzelfde geldt
voor het aantal cliënten in dezelfde periode.
De grafiek laat zien dat de groei van het aantal cliënten proportioneel groter is dan de groei van het
budget.

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

37

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

38

Bijlage 3: Leden Begeleidingscommissie

De begeleidingscommissie is drie keer bij elkaar geweest. De commissie bestond uit de volgende
leden (waarvan niet iedereen alle bijeenkomsten aanwezig kon zijn):

M. Looijsteijn

Ministerie VWS

N. Schaar

Programmaministerie voor Jeugd en Gezin

J. Rietveld

Accare

R. Boswerger

Curium

K. Lukkien

Karakter

E. Faber

GGZ Nederland

C. Brekelmans

GGZ Nederland

F. Sondeijker

Adviesbureau Van Montfoort

P. Jansen

Adviesbureau Van Montfoort

© Van Montfoort Collegio

9116/06.05.10

39